Toezicht Sociaal Domein

Samenwerkend Toezicht Jeugd

Ook voor kwetsbare jongeren
een passende toekomst

Resultaten van vervolgonderzoek naar de kwaliteit van zorg en ondersteuning aan
jongeren 18-/18+ die een JeugdzorgPlus-instelling of een Justitiële Jeugdinrichting verlaten
Utrecht, september 2017

Voorwoord
In dit magazine presenteren de samenwerkende inspecties van het Toezicht Sociaal Domein/Samenwerkend Toezicht Jeugd (TSD/STJ)1 de resultaten van twee jaar
onderzoek in de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Den Haag en Smallingerland naar de
hulp die kwetsbare jongeren krijgen bij het vinden van hun plek in de maatschappij.
De inspecties hebben specifiek gekeken naar jongeren die Justitiële Jeugdinrichtingen
en JeugdzorgPlus-instellingen verlaten en weer terug gaan naar hun oude gemeente
of zich vestigen in een nieuwe gemeente. Welke zorg en ondersteuning krijgen deze
jongeren vervolgens van gemeenten en partijen waar gemeenten mee samenwerken (netwerkpartners) om uiteindelijk te kunnen participeren in de maatschappij?
Welke inspanningen zijn geleverd om dit perspectief te kunnen bieden? De inspecties
hebben gedurende het onderzoek in de drie geselecteerde gemeenten jongeren en
hun (professionele) netwerk geïnterviewd en gevolgd, beleidsontwikkelingen in de
gemeenten geanalyseerd en stand van zaken in de uitvoeringspraktijk getoetst middels groepsinterviews met gemeenten en netwerkpartners.
De resultaten van het onderzoek worden kort uiteengezet in drie thema’s, waarna
een overall beschouwing volgt met adviezen (handvatten) voor alle gemeenten en
netwerkpartners. De inspecties willen hiermee partijen aanmoedigen en inspireren
om succesvolle participatie van kwetsbare jongeren in onze samenleving te bevorderen. De teksten worden verrijkt door korte beeldverhalen die de dilemma’s en uitdagingen van de kwetsbare jongeren zichtbaar maken, maar ook die van gemeenten en
netwerkpartners bij hun ondersteuning
De inspecties zijn de jongeren en hun familie, de geselecteerde gemeenten, hun medewerkers, de professionals en hun bestuurders zeer erkentelijk voor de medewerking
aan het onderzoek en de bijdragen aan het seminar.
Tenslotte hopen de inspecties dat dit onderzoek een steun in de rug kan zijn voor de
toegewijde professionals in de uitvoeringspraktijk, dus degenen die elke dag met
de kwetsbare jongeren werken. Zij hebben te maken met een uitermate uitdagende
doelgroep. Extra ondersteuning vanuit de eigen organisatie en gemeente stelt hen in
staat om nog meer voor de doelgroep te kunnen betekenen.
1 Inspectie voor de Gezondheidszorg, Inspectie van het Onderwijs, Inspectie Jeugdzorg, Inspectie Veiligheid
en Justitie, Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

De samenwerkende inspecties van het Toezicht Sociaal Domein/Samenwerkend Toezicht Jeugd hebben in de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Den Haag en Smallingerland
een meerjarig onderzoek uitgevoerd naar het perspectief en de participatie van jongeren tussen de 16 en 27 jaar die terugkeren in de maatschappij na verblijf in een JeugdzorgPlus-instelling (JZ+) of Justitiële Jeugdinrichting (JJI). Deze jongeren kampen vaak
met (een combinatie van) problemen op meerdere leefgebieden, zoals gedrags- en
verslavingsproblemen en problemen op school. Daarnaast kan een licht verstandelijke beperking een rol spelen. Zij hebben dikwijls moeite met het vinden van passende huisvesting, vervolgonderwijs of (betaald) werk. Wanneer deze jongeren terugkeren naar hun oorspronkelijke woonplaats of zich in een andere gemeente vestigen,
hebben ze veelal passende zorg en ondersteuning2 nodig op meerdere leefgebieden:
zorg, onderwijs, veiligheid, wonen, werk en inkomen. Deze ondersteuning houdt onder andere maatwerk, continuïteit, regie, samenwerking en resultaat in. Zonder die
passende hulp is het perspectief op zelfstandig participeren in de samenleving gering
en is de kans op uitval van een opleiding of niet aan het werk kunnen komen groot.
Dit vraagt van betrokken partijen dat zij jongeren die ondersteuning nodig hebben na
gesloten verblijf, in beeld hebben en in beeld houden. Daarbij krijgen jongeren zodra
zij 18 jaar worden en overgaan van het jeugddomein naar het volwassenendomein, te
maken met andere wet- en regelgeving en financieringstromen. Dit maakt de situatie
voor hen, maar ook voor gemeenten en netwerkpartners, extra complex.

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

INLEIDING

Resultaten meerjarig onderzoek
In november van 2016 hebben de samenwerkende inspecties de uitkomsten van de
eerste fase van het meerjarig onderzoek gepubliceerd in het rapport ‘Kwetsbare jongeren op weg naar zelfstandigheid’. 3
Uit het onderzoek bleek toen dat voor goede zorg en ondersteuning aan deze jongeren de volgende thema’s belangrijke randvoorwaarden zijn: tijdige ondersteuning en
goede afspraken om deze jongeren beter in beeld te houden, betere samenwerking
tussen netwerkpartners, meer samenhang en continuïteit in de zorg en ondersteuning en regie bij de uitvoering van het toekomstplan. In de tweede fase van het meerjarig onderzoek hebben de inspecties in 2017 onderzocht wat verbeterd is in de gezamenlijke aanpak van partijen voor de jongeren op weg naar participatie. Ter afsluiting
van het meerjarig onderzoek hebben de inspecties in juni 2017 een seminar georganiseerd om landelijke aandacht te vragen voor het onderwerp en om gemeenten en
netwerkpartners te inspireren met goede praktijkvoorbeelden.4
Met deze publicatie beogen de inspecties de rode draden uit met name de tweede
en afsluitende fase van het onderzoek onder de aandacht te brengen van alle Nederlandse gemeenten en partijen die zich in de uitvoering met kwetsbare jongeren bezig
houden, aangezien zij in elke gemeente moeten kunnen rekenen op participatie.

2 Onder zorg en ondersteuning verstaan de samenwerkende inspecties alle vormen van lichte en zware zorg, ondersteuning,
bescherming en drang en dwang die een jeugdige/gezin kan ontvangen. Bijvoorbeeld door onderwijs, maatschappelijk werk,
politie, GGD, jeugdhulp, jeugdbescherming, jeugdreclassering, schuldhulpverlening.
3 www.jeugdinspecties.nl/onderzoek/onderzoeksonderwerpen/perspectief-en-participatie
4 Een terugblik op het seminar ‘Kwetsbare jongeren (18-/18+) op weg naar zelfstandigheid’ is te lezen op www.jeugdinspecties.
nl/wp-content/uploads/2017/01/Terugblik-Seminar-kwetsbare-jongeren-op-weg-naar-zelfstandigheid.pdf

3

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

4

BEVINDINGEN: OP DE GOEDE WEG
In de tweede fase van het meerjarig onderzoek hebben de inspecties gezien dat in de
gemeenten ’s-Hertogenbosch, Den Haag en Smallingerland hard wordt gewerkt om
de randvoorwaarden voor participatie van kwetsbare jongeren van 16 tot 27 jaar langs
de juiste lijnen te organiseren. De aanbevelingen uit de eerste fase van het onderzoek
zijn door gemeenten meegenomen in beleidsontwikkelingen om te komen tot een
passende aanpak die jongeren met meervoudige en complexe problematiek ondersteunt richting participatie en zelfredzaamheid, ook na hun 18e levensjaar. Gemeenten
en netwerkpartners zijn ervan doordrongen dat (toekomst)plannen van kwetsbare
jongeren zo veel mogelijk integraal en op verschillende leefgebieden gemaakt moeten worden. Denk daarbij aan wonen/huisvesting, onderwijs/dagbesteding, werk en
inkomen, geestelijke en lichamelijke gezondheid en preventie van terugval in de criminaliteit. Op ieders agenda staat dat de uitvoering van de plannen door moet lopen
na het 18e levensjaar. Ondanks alle inspanningen lukt het de onderzochte gemeenten
en netwerkpartners nog niet het voorgenomen beleid stevig in de praktijk te verankeren. De inspecties vragen in de gezamenlijke aanpak van verbeteringen expliciet aandacht voor; ten eerste het ontwikkelen van integraal beleid en met name het sturen
op de implementatie ervan. Ten tweede is van belang dat het toekomstplan van de
jongere is en er een passend perspectief in staat. Een derde aandachtspunt is het tijdig
anticiperen en concreet organiseren van benodigde voorzieningen. Deze thema’s zijn
voor alle Nederlandse gemeenten en hun netwerkpartners relevant omdat alle jongeren het recht hebben om gezond en veilig op te groeien om later zelfstandig (al of niet
met ondersteuning) te kunnen participeren.

Om jongeren die uitstromen uit een JJI of JZ+ de zorg en ondersteuning te geven die
zij nodig hebben voor participatie in de samenleving, dienen gemeenten en netwerkpartners ontwikkeld integraal beleid daadwerkelijk uit te gaan voeren. Dit houdt in
dat zij invulling geven aan de benodigde randvoorwaarden.
Sluitend netwerk
Zo is als eerste van belang dat zij een sluitend netwerk creëren, waar kwetsbare jongeren in beeld komen en blijven en waarbij partijen weten wat zij voor de jongere en
voor elkaar kunnen betekenen qua zorg en ondersteuning. In het eindrapport van fase
1 van het onderzoek hebben de inspecties gesignaleerd dat jongeren die zonder maatregel (jeugdreclassering, OTS, voogdij) een jeugdhulpinstelling verlaten, gemakkelijk
uit beeld verdwijnen, zeker wanneer deze jongeren zelf geen hulpvraag stellen of zorg
mijden. Ook in fase 2 van het onderzoek constateren de inspecties dat er nog niet altijd een sluitend netwerk is voor jongeren die uitstromen uit gesloten instellingen. Dit
geldt met name voor jongeren die de JZ+ verlaten. Het onderzoek wijst uit dat het in
beeld houden van jongeren die uitstromen uit een JJI beter georganiseerd is. De Raad
voor de Kinderbescherming (RvdK) heeft de regie op het traject van jongeren die in
een JJI verblijven. Dit is een landelijke werkwijze. Door trajectberaden houdt de RvdK
de jongere in beeld, ook na vertrek uit de JJI waardoor de jongere langer in beeld blijft.
In een trajectberaad wordt de voortgang en de uitstroom van de jongere besproken
en afspraken worden door de betrokken partners5 gezamenlijk gemaakt. Een casus
wordt bij het trajectberaad pas afgesloten wanneer de nazorg van de uitstroom is georganiseerd. Het trajectberaad en de jongere stellen daarbij een plan op. In dat plan
wordt bijvoorbeeld opgenomen waar de jongere graag zou willen wonen, welke opleiding hij/zij zou willen volgen en wat er voor nodig is om dit te realiseren.

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

1. Integraal beleid implementeren

In het eindrapport van fase 1 is tevens aangegeven dat voor een sluitend netwerk de
invulling van de regiefunctie aandacht behoeft. Heldere afspraken zijn nodig
over wie/welke instelling regie voert in het sluitend netwerk om de jongeren goed te ondersteunen. In fase 2 van het onderzoek zien de inspecties
nog steeds situaties waarbij jongeren geen regisseur hebben en dat de
invulling van de regisseursrol kan zorgen voor verwarring en onduidelijkheid bij de jongeren en de professionals. Voor jongeren is het belangrijk dat zij één aanspreekpunt hebben waarbij zij met hun verhaal en alle
vragen en problemen terecht kunnen.
Ervaringsdeskundige jongere:
‘Wat mij heel erg heeft geholpen is dat ik één vaste contactpersoon heb gehad. Mijn jeugdreclasseerder is erg
belangrijk geweest. Wisselingen in hulpverleners zijn moeilijk, je moet telkens opnieuw je verhaal vertellen en
een nieuwe vertrouwensband met iemand opbouwen.

5 Dit zijn veelal professionals van een Gecertificeerde Instelling, 3RO (Reclassering Nederland, Leger des Heils, Stichting Verslavingsreclassering), de JJI en een vertegenwoordiger van de gemeente. Het is mogelijk dat de RvdK professionals uitnodigt van
andere organisaties, wanneer zij betrokken zijn in de casus.

5

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

Gemeenten en instellingen zijn zich hiervan bewust en zijn bezig met een kwaliteitsslag. Er is voor jongeren die uitstromen uit JZ+ nog geen sprake van een gestandaardiseerde werkwijze voor wat betreft regievoering, zoals een trajectberaad voor jongeren uit een JJI. Gemeente en netwerkpartners moeten hier samen invulling aan geven.
Waar de ene gemeente heel consequent de regie belegt bij één organisatie – hetgeen
de inspecties een heldere werkwijze vinden - bepaalt de andere gemeente per casus
wie wanneer regie voert. De inspecties zijn van mening dat laatstgenoemde werkwijze onduidelijkheid creëert bij de professionals in het brede netwerk rond de jongere
en bij de jongere zelf. Deze werkwijze vereist daarom veel extra afstemming tussen
professionals om een sluitend netwerk te organiseren en in stand te houden.
Beschikbare en laagdrempelige voorzieningen
Voor jongeren die uitstromen uit een JJI of JZ+ is ten tweede van belang dat benodigde voorzieningen beschikbaar en laagdrempelig georganiseerd zijn. De inspecties zien
hierin enkele positieve ontwikkelingen. Zo laat het onderzoek zien dat het beleid van de
sociale diensten van de onderzochte gemeenten erop is gericht om zorg, ondersteuning
en voorzieningen meer outreachend en toegankelijk te maken voor jongeren die hulp
nodig hebben bij het zoeken naar werk, een opleiding of die een uitkering willen aanvragen. Dit veranderende beleid uit zich bijvoorbeeld door maatwerk te bieden in de vier
weken zoekperiode die vooraf gaat aan de uitkeringsaanvraag. Ook wordt de aanpak
van het Regionaal Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) rond het tegengaan van voortijdig schoolverlaten geïntensiveerd, doordat meer jongeren (thuis) worden benaderd en
intensiever worden gevolgd en geactiveerd. De inspecties constateren echter ook nog
de nodige knelpunten rond de aanwezigheid en toegankelijkheid van de voorzieningen die participatie mogelijk maken. Zo blijkt dat de
aansluiting op het onderwijs niet soepel verloopt. De
Seminar ‘Kwetsbare jongeren (18/18+) op weg naar zelfstandigheid’ –
jongere kan bijvoorbeeld vaak maar twee keer per jaar
workshop door gemeente Den Bosch
instromen in het onderwijs (wettelijk bepaald) of het
over de regierol:
juiste type onderwijs is niet altijd beschikbaar voor de
jongere tijdens verblijf in geslotenheid (bijvoorbeeld
havo/vwo-niveau). Er is voorts sprake van een gebrek
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft de regierol
aan een passende woonvorm voor de jongere vanbelegd bij de sociale wijkteams. Een medewerker van dit team voert altijd regie, tenzij de regiswege een te beperkt aanbod. Jongeren kunnen dan te
seur zelf aangeeft dat in een casus een bepaalde
maken krijgen met wachtlijsten. Ook komt de situatie
netwerkpartner meer voor de hand ligt. De regivoor dat lang ongewis blijft welke gemeente de jonerol van het sociale wijkteam is:
gere wil opnemen, zodra deze een gesloten instelling
• De schakel tussen partijen en het
verlaat en niet kan of wil terugkeren naar de eigen geaanspreekpunt voor de klant/bewoner
meente. Vaak heeft dit te maken met de kosten voor
• Van toepassing op het hele sociale
(specialistische) zorg en ondersteuning die opname
domein
van dergelijke jongeren met zich meebrengen.
• Alle partijen bij elkaar brengen om een
plan te kunnen maken

Dit uitgangspunt zorgt voor veel duidelijkheid
en de gemeente merkt dat de werkwijze bij
steeds meer netwerkpartners ingesleten raakt.
Er wordt gewerkt aan het vergroten van bekendheid met deze werkwijze bij alle (landelijk
werkende) jeugdhulpinstellingen in de regio.

6

Ontschotting in beleid
Tenslotte is voor goede zorg en ondersteuning aan
kwetsbare jongeren van belang dat gemeenten integraal beleid formuleren en daarmee de domeinen
jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, werk
en inkomen en onderwijs op elkaar afstemmen. Deze
ontschotting in beleid moet er ook voor zorgen dat

Voor de gemeente Smallingerland is de leeftijd
van de jongere niet leidend maar zijn ontwikkeling. In hun integrale aanpak voor participatie
van kwetsbare jongeren van 16 tot 27 jaar is
de regie belegd bij de gebiedsteams (c.q. (sociale) wijkteams). De aanpak is sociaal domein
breed, alle netwerkpartners zijn betrokken en
geschiedt op basis van gedeeld eigenaarschap.
Belangrijk onderdeel van de werkwijze is dat de
gebiedsteams beschikken over ‘scharrelruimte’.
Dat biedt ruimte om oplossingen te kiezen die
wellicht niet passen in de huidige financieringsstromen of voorliggende wetten, maar die
wel het beste zijn voor de jongere. De aanpak is
begonnen als pilot. Vanwege het succes wordt
deze verder doorontwikkeld en doorgevoerd.
Belangrijke randvoorwaarden voor de uitvoering van de integrale aanpak zijn volgens de gemeente de aanwezigheid van deskundigheid en
(financiële) middelen, vrijheid van handelen,
doorzettingsmacht, consequent gebruik van de
verwijsindex risicojongeren (of een ander registratiesysteem) en vormgeving van medeverantwoordelijkheid.

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

de verschillende financiële stromen geen belemmeringen meer vormen voor vraaggestuurde zorg
en ondersteuning aan kwetsbare jongeren. Het beleid moet vervolgens zorgvuldig geïmplementeerd
worden in de uitvoeringspraktijk. In beleidsstukken
van de onderzochte gemeenten is inmiddels beschreven hoe kwetsbare jongeren begeleid worden
naar participatie. In het uitwerken van dit beleid
zijn niet altijd alle relevante domeinen met elkaar
verbonden. De inspecties zien vaak dat jeugdhulp
en onderwijs met elkaar verbinding zoeken, of
jeugdhulp met WMO of werk en inkomen met onderwijs, maar zelden is er sprake een situatie dat
alle domeinen samen beleid ontwikkelen. In beleid
en in de uitvoering is daardoor nog te vaak sprake
van versnippering, waardoor partijen langs elkaar
heen werken. De inspecties constateren dat er veel
nieuwe initiatieven ontstaan, maar dat deze onvoldoende zijn afgestemd met alle netwerkpartners of
niet bij iedereen bekend zijn. Netwerkpartners verliezen het overzicht en weten niet meer wie welke
zorg en ondersteuning kan bieden en welke ontwikkelingen/initiatieven er zijn. Gemeenten en netwerkpartners kunnen het gemeentelijke zorglandschap meer overzichtelijk en inzichtelijk maken
door een actuele sociale kaart te realiseren.

Seminar ‘Kwetsbare jongeren
(18-/18+) op weg naar zelfstandigheid’ – workshop door gemeente
Smallingerland over integrale aanpak
en participatie:

Overgang naar 18+
Hoewel gemeenten beleid formuleren voor een sluitende aanpak voor kwetsbare
jongeren van 16 tot 23 jaar (of ouder), zien de inspecties dat er in de praktijk een vacuüm ontstaat als de jongere 18 jaar wordt, omdat jeugdhulp en werk en inkomen nog
te weinig op elkaar aansluiten. De jongere kan er alleen voor komen te staan als op
enig moment de (verlengde) jeugdhulp stopt en niet goed geregeld is wie de jongere
daarna gaat begeleiden. Zorgmijdende jongeren raken buiten beeld. Bij niet zelfredzame jongeren kunnen dan opnieuw problemen ontstaan. Werk en inkomen kan veel
voorzieningen bieden die kwetsbare jongeren nodig hebben om te kunnen participeren. Als jeugdhulp en werk en inkomen meer samenwerken en in de praktijk
bijvoorbeeld zorgen voor een warme overdracht rond het 18e jaar, dan
blijven jongeren in ieder geval in beeld bij gemeente en netwerkpartners én hoeft er geen sprake te zijn van een knip in de continuïteit van
de zorg en ondersteuning. Veel kwetsbare jongeren komen op enig
moment naar de sociale dienst voor ondersteuning op het gebied van
werk, school, schuldhulpverlening of om een uitkering aan te vragen.
Gemeenten en netwerkpartners kunnen daarop voorsorteren.
Ervaringsdeskundige jongere:
‘Laat de jongere pas los als participatie een feit is. Dat betekent niet alleen voorliggende problemen oplossen
maar op langere termijn in kaart hebben wat voor de jongere haalbare participatie is en een reëel perspectief.’

7

8

INTEGRAAL BELEID IMPLEMENTEREN

INTEGRAAL BELEID IMPLEMENTEREN

9

10

INTEGRAAL BELEID IMPLEMENTEREN

INTEGRAAL BELEID IMPLEMENTEREN

11

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

2. Perspectief op maat
De inspecties hebben geconstateerd dat gemeenten en netwerkpartners ervan doordrongen zijn dat zij (toekomst)plannen moeten maken voor en met kwetsbare jongeren en dat zij in deze plannen de verbinding moeten maken tussen het jeugddomein en het volwassenendomein. De inspecties zien dat zij zijn begonnen hier in de
uitvoeringspraktijk invulling aan te geven. Daarbij is het uitgangspunt om het plan zo
veel mogelijk integraal te laten zijn en op verschillende leefgebieden betrekking te
laten hebben. Het betreft dan de leefgebieden wonen/huisvesting, onderwijs, dagbesteding, werk en inkomen (financiën), geestelijke en lichamelijke gezondheid en
criminaliteit (preventie van terugval). Ook zijn gemeenten en netwerkpartners zich
ervan bewust dat al vroeg aan het opstellen van een plan gewerkt moet worden,
minstens zes maanden voor het verlaten van een JJI of JZ+, maar liever al eerder. In
het beleid van de onderzochte gemeenten is dit al zo verwoord. Zo creëren zij een
tijdspad om samen met de jongeren bewust te werken aan hun toekomst. Ondanks
deze inspanningen en ontwikkelingen merken gemeenten en netwerkpartners dat
het moeilijk is om jongeren, in het vrijwillige kader, aan zich te binden zodra ze 18
jaar zijn geworden. Jongeren onttrekken zich aan hulp en kunnen daardoor uit beeld
raken. Het risico is dan groot dat de jongeren weer ongewenst gedrag gaan vertonen
en/of dat hun problemen toenemen. De inspecties vinden het daarom belangrijk dat
gemeenten en instellingen zich maximaal inzetten om ervoor te zorgen dat jongeren
niet van de ‘zorgradar’ verdwijnen.
De inspecties onderkennen dat het lastig kan zijn om jongeren te binden aan (vrijwillige) hulp en ondersteuning, maar zijn er tevens van overtuigd dat gemeenten en
netwerkpartners zich op dit punt kunnen verbeteren, vooral door de jongere meer
centraal te stellen in de aanpak. Dat kan door niet over maar vooral met de jongere
te praten als het gaat om zijn kansen, problemen en toekomstperspectief. Een goede ontwikkeling hieromtrent is dat in de nabije toekomst het JJI-trajectberaad in
‘s-Hertogenbosch voornemens is de jongere en zijn ouders aan te laten sluiten. Ook
moeten gemeenten en netwerkpartners minder uitgaan van de eigen organisatiebelangen en het eigen aanbod van diensten. Dat kan door open en creatief samen te
werken en een breed en gevarieerd scala van voorzieningen gericht op zorg en
ondersteuning beschikbaar te hebben zodat aan jongeren maatwerk geboden kan worden. Tenslotte moeten gemeenten en netwerkpartners
nog meer proberen om de jongeren te verbinden aan iemand uit hun
netwerk of aan een ervaringsdeskundige. Zij kunnen dan als vertrouwenspersoon fungeren. Ook dit zorgt ervoor dat jongeren zich meer
committeren aan (vrijwillige) hulp.
Een integraal toekomstplan dat alle leefgebieden behelst is een goed
Ervaringsdeskundige jongere:
‘Zelf heb ik gezien dat jongeren die een ‘boei’ hebben, iemand om op terug te vallen, er vaak goed uitkomen.
Wat ik heb gemist tijdens mijn behandeling is de constante aanwezigheid van een ervaringsdeskundige. Ik
heb één keer gesproken met een ervaringsdeskundige en dit heeft mij enorm geholpen. Ik hoefde amper iets te
zeggen en hij begreep gelijk wat ik bedoelde. “Ieder mens is anders, maar iedere verslaving is gelijk”. Hier zou
in de hulpverlening wat mij betreft nog meer op ingespeeld kunnen worden.’

12

instrument om de jongere actief te betrekken bij
het ontwikkelen van een visie op zijn eigen toekomst, het stellen van doelen en het bepalen van
de stappen die daarbij gezet moeten worden. De
behoeften en doelen zoals de jongere die zelf ver- De gemeente Den Haag heeft een workshop gewoordt zijn daarbij het uitgangspunt, zonder dat geven over hoe de gemeente samen werkt met
dit betekent dat de ‘klant koning’ is. Wat de jongere Jong doet mee! Hierin zitten jongeren uit jonwil moet reëel zijn en afgestemd op zijn capacitei- gerenraden uit de jeugdhulp. Zij wisselen met de
ten. Zorg en ondersteuning vanuit het perspectief gemeente Den Haag en omliggende gemeenten
van de jongere staat voorop en de jongere kan re- ervaringen en ideeën, behoeften en wensen uit.
gie voeren naar vermogen. Jongeren moeten in Met deze input van jongeren willen de gemeentstaat worden gesteld om zich in praktische zin op en beleid verder uitwerken. Dit met als doel dat
de toekomst voor te bereiden en daarbij te toet- beleid de jongeren ook verder helpt in hun weg
naar participatie. In de workshop werd met
sen of hun toekomstplannen reëel zijn. Zij dienen
de deelnemers interactief doorgenomen hoe
hiervoor op diverse leefgebieden ervaring op te jongeren benaderd kunnen worden, actief bedoen. Zo krijgen zij meer zelfvertrouwen en zelfin- trokken kunnen worden en uitgedaagd kunnen
zicht waardoor professionals hen makkelijker een worden om hun ervaringen uit te wisselen.
spiegel kunnen voorhouden over wat haalbaar is.
Tijdig en samen met de jongere (en zijn ouders of
vertrouwenspersoon) dit traject aangaan, motiveert de jongere om zich minder snel
aan vrijwillige zorg en ondersteuning te onttrekken zodra hij 18 jaar wordt, aldus ervaringdeskundigen/jongeren die aan het onderzoek hebben meegewerkt.

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

Seminar ‘Kwetsbare jongeren (18/18+) op weg naar zelfstandigheid’
– workshop door gemeente Den Haag
over betrokkenheid van jongeren bij
beleid en uitvoering:

Belemmeringen
Zoals in het begin van deze paragraaf is aangegeven (h)erkennen gemeenten en netwerkpartners de noodzaak voor een integrale aanpak waarbij de jongere meer centraal staat. De inspecties constateren daarbij echter enkele factoren die een integrale
aanpak belemmeren.
Zo blokkeren gescheiden financiële stromen maatwerk en staat soms het belang van
de eigen organisatie voorop. Verder is het voor professionals in de uitvoerende praktijk lastig om een volledig beeld te hebben van alle (soms conflicterende en niet op
elkaar aansluitende) wet- en regelgeving, financiële stromen en lokale afspraken en
werkwijzen binnen het sociale domein. Omdat zij het overzicht missen en alleen verantwoording moeten afleggen voor resultaten binnen het eigen domein of de eigen
organisatie, hebben zij de neiging om veilig te blijven werken vanuit en binnen de eigen kaders. Zij stellen bijvoorbeeld toekomstplannen op voor jongeren die alleen betrekking hebben op (alleen) het eigen werkveld. Het beoogde integrale karakter van
het plan komt dan niet tot uiting.
Tenslotte belemmert ook de privacywetgeving het opstellen van een integraal plan.
Om tot een integraal en goed plan te kunnen komen is het van belang dat professionals informatie met elkaar kunnen/mogen delen. De privacywetgeving vereist in
beginsel dat voor het delen van informatie toestemming moet worden verleend. Het
komt regelmatig voor dat de jongere (en/of zijn ouders) geen toestemming geeft om
dossiers over te dragen en/of informatie te delen. De inspecties verwachten dat de
jongere (en/of zijn ouders) eerder geneigd is in te stemmen met het delen van informatie als er meer en langer geïnvesteerd is in een vertrouwensband – met de jongere,
zijn ouders en een vertrouwenspersoon - en de jongere het gevoel heeft dat hij regie
voert over zijn toekomstplan.

13

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

PERSPECTIEF OP MAAT

14

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

15

PERSPECTIEF OP MAAT

16

PERSPECTIEF OP MAAT

PERSPECTIEF OP MAAT

17

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

3. Participeren vraagt anticiperen
Tijdens het seminar over kwetsbare jongeren op 19 juni 2017 bevestigde een ervaringsdeskundige jongere, dat het hebben van een passende woonvoorziening en dagbesteding in de vorm van school of werk essentieel is om te kunnen participeren. Ook
is het volgens de ervaringsdeskundige belangrijk dat jongeren kunnen werken aan financiële zelfstandigheid en dat zij over een sociaal netwerk beschikken.
Perspectief en een helder en realistisch doel van en voor de jongere zijn uitermate belangrijk op weg naar (duurzame) participatie. Op weg naar dat doel zijn er soms vele
stappen te zetten zoals het vinden van een passende woonvoorziening, passend onderwijs of een werkplek en de stap naar (financiële) onafhankelijkheid. De weg die
jongeren moeten afleggen om te kunnen participeren bevat echter drempels waar
jongeren soms over struikelen.
Zoals in de paragraaf ‘Integraal beleid implementeren’ al is aangegeven zijn voorzieningen gericht op deelname aan de samenleving onvoldoende toegankelijk of aanwezig. Het gaat daarbij vooral om passende woonvoorzieningen, passend werk, leerwerkplekken, passend onderwijs zoals opleidingen gericht op een combinatie van
werk en school of dagbesteding. Het is bijvoorbeeld erg nadelig als in het toekomstplan van een jongere is opgenomen dat hij begeleid wil wonen (en dat ook nodig
heeft), daar al op voorbereid is, maar hij eerst op een wachtlijst terecht komt. Soms
komt de jongere dan weer terecht in een ongewenste situatie. Hij moet dan bijvoorbeeld weer thuis gaan wonen, terwijl daar zijn problemen juist zijn ontstaan.
Om te kunnen anticiperen op de (toekomstige) vraag naar voorzieningen, zullen gemeenten het aanbod strategisch moeten organiseren. Daarvoor is het belangrijk dat
gemeenten weten hoeveel jongeren zich na gesloten verblijf weer vestigen in hun
woonplaats of over (willen) komen van andere gemeenten. Tevens is van belang dat
bekend is wat de situatie van deze jongeren is en wat hun toekomstplan is. Gemeenten hebben hier echter nog onvoldoende zicht op. Gevolg is dat voorzieningen dus
onvoldoende of niet tijdig beschikbaar zijn. Om tijdig voorbereidingen te kunnen
treffen, dienen gemeenten en netwerkpartners onderling (en regionaal) dusdanig beleidsafspraken te maken over de hoeveelheid en het niveau van de voorzieningen, dat de toegankelijkheid ervan voor kwetsbare jongeren een
haalbaar perspectief betekent.
Uit het onderzoek komt naar voren dat met woningbouwverenigingen nog te weinig concrete afspraken worden gemaakt over het

Ervaringsdeskundige jongere:
“Vanuit het behandelcentrum verhuisde ik naar een trainingshuis, waar ik begeleiding kreeg richting zelfstandigheid en participatie. Het was de bedoeling dat ik in gemeente A zou gaan wonen. Uiteindelijk heb ik er zelf
voor gekozen om naar een andere gemeente te gaan. Gemeente A zou betekenen dat ik terug naar mijn oude
omgeving zou gaan, waar voor mij teveel risico’s lagen op terugval.”

18

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

Seminar ‘Kwetsbare jongeren (18-/18+) op

beschikbaar stellen van passende woonweg naar zelfstandigheid’. Plenaire PEP-talk
ruimte. In de grote steden is woonruim- tussen gemeenten en jongeren:
te schaars. De inspecties begrijpen dat
het lastig kan zijn om direct woonruimte
Oproep door de aanwezige jongeren: participatie lukt
beschikbaar te hebben voor elke jongepas als de volgende vijf punten geregeld zijn:
re die uitstroomt uit een JJI of JZ+ die op • Een woning;
zichzelf (al dan niet begeleid) wil wonen. • School/werk (dagbesteding);
Maar door een meer strategische aanpak • Financiële zelfstandigheid;
kunnen er zeker vaker en wellicht altijd • Eén iemand die de jongere kan vertrouwen;
passende woonvoorzieningen geboden • Eén hulpverlener waarop je altijd terug kan vallen.
worden aan jongeren die dit direct nodig
hebben.
Aangezien een sluitend aanbod van voorzieningen nog niet optimaal is geregeld, is
het des te belangrijker om jongeren op de (zorg)radar te houden, te volgen en te zorgen dat op de weg naar het doel stappen gemaakt worden. Dat betekent ook tijdig
signaleren als voor de volgende of toekomstige stap wellicht creatieve oplossingen
gevonden moeten worden, omdat de benodigde voorzieningen binnen de gemeente
nog niet voorhanden zijn.

19

20

PARTICIPEREN VRAAGT ANTICIPEREN

PARTICIPEREN VRAAGT ANTICIPEREN

21

22

PARTICIPEREN VRAAGT ANTICIPEREN

PARTICIPEREN VRAAGT ANTICIPEREN

23

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

DE BALANS OPGEMAAKT
Ter afronding van het meerjarig onderzoek van TSD/STJ naar het perspectief en de
participatie van jongeren tussen de 16 en 27 jaar die terugkeren na verblijf in een JZ+ of
JJI in de maatschappij maken de inspecties de balans op.
Samenhangend beleid
Met de decentralisaties van jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning en werk en
inkomen naar gemeenten in 2015 is ondermeer beoogd om op lokaal niveau tot samenhangend beleid en maatwerk in de uitvoering te komen voor kwetsbare jongeren.
Daarvoor moeten op gemeentelijk niveau de (financiële) schotten tussen de verschillende domeinen verdwijnen. De inspecties hebben deze noodzakelijke ontschotting
nog in onvoldoende mate aangetroffen in de uitvoeringspraktijk.
Zo zien de inspecties nog te weinig het besef dat er causale verbanden zijn tussen alle
domeinen, en dat wat de ene netwerkpartner doet of nalaat, impact heeft op het werk
van de ander. De domeinen zijn communicerende vaten. Zet jeugdhulp een stapje
minder vooruit, dan moeten maatschappelijke ondersteuning en werk en inkomen
daarna een stapje extra doen. Als werk en inkomen haar drempels verhoogt voor jongeren, dan kan daarmee het goede voorwerk van jeugdhulp deels ongedaan worden
gemaakt. Als werk en inkomen en onderwijs/RMC, jongeren die niet gemotiveerd of
geschikt zijn (wat mede kan blijken uit hun voorgeschiedenis met school), weer laten
studeren om bijvoorbeeld een startkwalificatie te behalen – waardoor jongeren een
lening moeten afsluiten bij DUO – dan is er een aanzienlijke kans dat jongeren een
studieschuld opbouwen zonder dat zij daadwerkelijk een opleiding afmaken. Als jongeren al schulden hebben en in aanmerking willen komen voor schuldhulp of schuldsanering, dan mogen zij geen nieuwe (studie)schulden maken (want dan gaat een
eventueel schuldsaneringstraject niet door). Onderwijs staat daarmee in verbinding
met de schuldpositie van kwetsbare jongeren. Om tot een aanpak te komen waarbij
de kwetsbare jongere centraal staat is het dus van belang dat netwerkpartners onderkennen dat zij van elkaar afhankelijk zijn en dat de jongere het gemeenschappelijke
belang is ten behoeve waarvan het lokale beleid verder ontschot dient te worden.
Sluitend netwerk 16-23 jaar
Voor jongeren die uitstromen uit JJI’s zijn de onderzochte gemeenten en netwerkpartners verder in het realiseren van een sluitende aanpak gericht op participatie van
de jongeren, dan voor jongeren die uitstromen uit JZ+. De inspecties constateren dat
de gemeenten en netwerkpartners aan de slag zijn gegaan met de verbeterpunten,
getuige het beleid dat geformuleerd is om kwetsbare jongeren in beeld te krijgen en
te houden en van passende zorg en ondersteuning te voorzien wat moet leiden tot
participatie. Gemeenten maken verstandige keuzes door het beleid dat zij hebben geformuleerd betrekking te laten hebben op jongeren van 16 tot 23 jaar (of nog ouder)
en niet slechts toe te spitsen op de problemen die zich voordoen als de jongere 18 jaar
wordt (zogenoemde 18-/18+ problematiek). Daarbij is het wel tijd om door te pakken;
het beleid moet nu geconcretiseerd worden en goed worden geïmplementeerd in de
praktijk. Alleen dan kan een sluitend netwerk ontstaan.

24

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

Uitgaan van mogelijkheden
Gemeenten en netwerkpartners realiseren zich dat hulp en ondersteuning meer georganiseerd moet worden vanuit het perspectief van de jongere. Niet de wet- en regelgeving vanuit de verschillende domeinen (jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, werk en inkomen en onderwijs) moet het vertrekpunt van de dienstverlening
zijn maar de kansen, belemmeringen en de mening van de jongere. De jongere moet
dus meer centraal staan en een actieve inbreng hebben in zijn eigen toekomst(plan)
wil de aanpak die moet leiden tot participeren effectief zijn. Ook realiseren gemeenten zich dat zorg en ondersteuning en voorzieningen de afgelopen jaren hoge drempels hebben gehad waardoor kwetsbare jongeren er niet altijd een beroep op konden
doen. Deze jongeren zijn uit beeld geraakt. Het is mogelijk dat zij tot de zwerfjongeren, ‘spookjongeren’, overlastjongeren of thuiszitters zijn gaan behoren waar veel gemeenten nu beleid voor aan het ontwikkelen zijn.
Gemeenten en netwerkpartners hebben de neiging om de situatie van kwetsbare jongeren vooral te problematiseren en de nadruk te leggen op de beperkingen van de jongere. De ervaringsdeskundige jongeren die een belangrijke rol vervulden in het seminar
van de samenwerkende inspecties over kwetsbare jongeren6, lieten zien dat zij ambities
hebben, veerkrachtig zijn, beschikken over zelfkennis en veel in hun mars hebben. Het is
aan de professionals om hun ambities te kennen, hen een spiegel voor te houden, hen
te ondersteunen en te stimuleren om eruit te halen wat er in zit. Teneinde de jongeren
een realistisch perspectief te bieden en hier naar toe te werken. Professionals moeten
proactief en transparant met elkaar samenwerken en elkaar niet beconcurreren. Daar
passen professionals bij die in het belang van de jongeren lef tonen en out of the box
durven denken en handelen. Zij moeten daarin ondersteund worden door hun organisatie en gemeente. Zo krijgen ook kwetsbare jongeren een passende toekomst!

6 Zie voetnoot 4 . TSD/STJ heeft op 19 juni 2017 een afsluitend seminar georganiseerd: ‘Kwetsbare jongeren (18-/18+) op weg
naar zelfstandigheid’. Het verslag van deze bijeenkomst is te vinden op www.jeugdinspecties.nl

25

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

HANDVATTEN VOOR VERDERE ONTWIKKELING
Twee jaar onderzoek bij drie gemeenten en hun netwerkpartners hebben waardevolle
inzichten opgeleverd die ook andere gemeenten en netwerkpartners verder kunnen
helpen bij het organiseren van effectieve zorg en ondersteuning aan de doelgroep. De
samenwerkende inspecties moedigen betrokken partijen aan om:
• Elkaar beter te leren kennen. Dit gaat niet vanzelf. Netwerkpartners en gemeenten
moeten investeren in het bouwen van relaties en een netwerk. Partijen moeten (tot
op zekere hoogte) elkaars werkwijze en nieuwe initiatieven kennen;
• Samenwerking simpel te houden. Maak heldere afspraken over de regisseursrol en
wie doet wat, hanteer korte lijnen tussen partijen en een pragmatische aanpak;
• Jongeren te betrekken bij beleidsvorming en praat in de uitvoeringspraktijk met jongeren in plaats van over jongeren;
• De lokale structuur voor zorg en ondersteuning onder de loep te nemen. Zijn er lacunes in de aanpak waardoor jongeren uit beeld verdwijnen? Of zijn er teveel partijen die hetzelfde doen, waardoor zij bewust of onbewust elkaar beconcurreren?;
• Samen beleid te creëren. Het is beter om samen beleid te formuleren waarin de jongere centraal staat dan binnen de kolom beleid op te stellen en pas daarna de verbinding met andere kolommen te zoeken;
• Professionals in de uitvoeringspraktijk in staat te stellen de grenzen van beleid en
wet- en regelgeving op te zoeken zodat zij maximaal gebruik maken van de mogelijkheden die er zijn om kwetsbare jongeren te ondersteunen. Natuurlijk moeten zij
daarbij wel transparant handelen en verantwoording afleggen;
• Vooruit te kijken. Stel vast wat kwetsbare 16- en 17-jarige jongeren op korte termijn
nodig hebben om als jongvolwassenen te kunnen participeren. Kan daarin voorzien
worden? Zo niet, organiseer dat zorg en ondersteuning en voorzieningen gericht op
participatie tijdig beschikbaar zijn;
• Zorg en ondersteuning door te laten lopen na het 18e jaar. Voor jongeren verandert
er veel qua wet en regelgeving zodra zij 18 worden. Zij kunnen hierdoor tussen wal en
schip belanden7;
• Te durven investeren in de toekomst en daarmee in preventie. Geef kwetsbare jongeren de zorg en ondersteuning en voorzieningen die zij nu nodig hebben om de best
haalbare positie in de samenleving in te nemen. Besef dat kwetsbare jongeren van
nu mogelijk de kwetsbare gezinnen van de toekomst vormen. Voor deze gezinnen
dient ook weer passende zorg en ondersteuning beschikbaar te zijn.

7 De Inspectie SZW heeft in juli 2017 een rapport uitgebracht dat de overgang van jeugdhulp naar gemeente voor jongeren na
het 18e jaar beschrijft. De zogenaamde 18- / 18+ problematiek. Titel rapport: Met 18 ben je (niet) volwassen, samenwerking
voor de continuïteit van de ondersteuning voor 18-plussers en de rol van werk en inkomen daarin.

26

Het kwalitatieve onderzoek met longitudinaal karakter Perspectief en Participatie 2015-2017 is in twee fasen uitgevoerd bij de geselecteerde gemeenten ’s-Hertogenbosch, Den Haag en Smallingerland.
In de eerste fase zijn via netwerkonderzoek de onderzoeksvragen beantwoord. Per gemeente is een aantal kwetsbare jongeren gevolgd om in
kaart te brengen hoe ze ondersteund worden, welke professionals betrokken zijn en hoe deze met elkaar samenwerken. Overall bevindingen uit de
eerste fase (2015-2016) zijn in november 2016 gepresenteerd in de rapportage “Kwetsbare jongeren op weg naar zelfstandigheid”.
In de tweede fase van het onderzoek lag de nadruk op het vaststellen hoe
de drie gemeenten de verbeterpunten uit fase 1 hebben opgepakt. De bevindingen uit de tweede fase (2017) zijn in deze overall rapportage opgetekend.
Methoden van onderzoek:
• Aanvullende beleidsinventarisatie;
• Gesprekken met belanghebbenden;
• Interviews met jongeren die vanaf januari 2015 een residentiële instelling
verlieten en twee jaar zijn gevolgd en hebben meegewerkt;
• Interviews met hun opvoeders/begeleiders;
• (Groeps)interviews met professionals van instellingen en gemeentelijk
sociaal
domein die in brede zin betrokken zijn bij de doelgroep;
• Reflectiebijeenkomsten met management en beleidsmedewerkers/-adviseurs over de bevindingen.

OOK VOOR KWETSBARE JONGEREN EEN PASSENDE TOEKOMST

Verantwoording

TSD/STJ heeft op 19 juni 2017 een afsluitend seminar georganiseerd: ‘Kwetsbare jongeren (18-/18+) op weg naar zelfstandigheid’. Het verslag van deze
bijeenkomst is te vinden op www.jeugdinspecties.nl

27

Toezicht Sociaal Domein

Samenwerkend Toezicht Jeugd

Colofon
In Toezicht Sociaal Domein/Samenwerkend Toezicht Jeugd (TSD/STJ) is het rijkstoezicht georganiseerd waarin de samenwerkende inspecties toezicht houden op de zorg en ondersteuning voor
kwetsbare burgers in het sociaal domein, waaronder jeugdigen. De samenwerkende inspecties in
TSD/STJ kijken welke resultaten partijen in de uitvoering behalen door hun gezamenlijke inspanningen voor deze burgers. Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind en diverse
andere mensenrechtenverdragen, waaronder het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
en het (herziene) Europees Sociaal Handvest, vormen het fundament van het gezamenlijk toezicht.
De vijf inspecties die binnen TSD/STJ samenwerken zijn:
• Inspectie voor de Gezondheidszorg
• Inspectie van het Onderwijs
• Inspectie Jeugdzorg
• Inspectie Veiligheid en Justitie
• Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid
info@jeugdinspecties.nl / www.jeugdinspecties.nl
Productie, concept en script:
Artwork:
Grafisch ontwerp:
Drukwerk:

Stijn Schenk, The Graphic Story
Amanda Majoor
Alfred Boland
Rodi Rotatiedruk