Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

Nr. 25

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2019
In deze brief schetst het kabinet de voortgang op de aanpak van de
stikstofproblematiek. Sinds de uitspraak van de Raad van State kunnen
projecten en activiteiten die tot stikstofdepositie leiden, minder eenvoudig
een vergunning krijgen. Dit heeft geleid tot forse consequenties voor
individuele ondernemers, maar ook voor ambities van gemeenten,
provincies en de rijksoverheid op het terrein van onder meer waterveiligheid, infrastructuur, woningbouw en klimaat.
Het kabinet voelt urgentie en de verantwoordelijkheid voor een solide en
structurele aanpak voor de stikstofproblematiek. Kern van deze aanpak is
met volle inzet werken aan herstel en versterking van de natuur en het
terugdringen van de stikstofuitstoot. De uitspraak van de Raad van State
en het advies van het Adviescollege Stikstofproblematiek, geven dit ook
aan: de uitstoot van stikstof moet verder omlaag (Kamerstuk 32 670,
nrs. 146 en 166). De structurele aanpak voor de lange termijn waar het
kabinet aan werkt, wordt tevens ondersteund door de conclusies en
aanbevelingen in de policybrief «Stikstof in perspectief» van het
Planbureau voor de Leefomgeving, gepubliceerd op 13 december
jongstleden.
Ik heb uw Kamer geïnformeerd over de stappen die door het kabinet zijn
gezet om maatschappelijke en economische ontwikkelingen mogelijk te
maken (Kamerstuk 32 670, nrs. 147, 163, 164 en 167 en Kamerstuk 35 334,
nr. 1). De uitspraak van de Raad van State noopt tot een fundamentele
herbezinning op hoe we met de schaarse stikstofruimte in ons land om
willen gaan, hoe we de bestaande stikstofdepositie effectief kunnen
terugdringen en hoe we in dit verband natuur wegen ten opzichte van
andere maatschappelijke en economische functies. Met deze brief
informeer ik u over de structurele aanpak en de volgende stappen die
door het kabinet gezet gaan worden, in afstemming met de
mede-overheden.

kst-35334-25
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

1

De volgende stappen zijn reeds gezet
Het kabinet heeft concrete stappen gezet om activiteiten weer mogelijk te
maken om zoveel mogelijk te voorkomen dat orderportefeuilles opdrogen,
bijvoorbeeld in de bouw, en mensen hun baan verliezen.
Sinds 16 september jl. is het weer mogelijk om de depositie van stikstof te
berekenen. De AERIUS Calculator, waarmee initiatiefnemers kunnen
berekenen welke depositie een project veroorzaakt en op welke natuurgebieden die depositie neerslaat, werkt in de praktijk goed. Vanaf 4 oktober
jl. kon toestemming voor projecten weer worden verleend, zodat deze
weer door konden gaan. Voor vergunningaanvragers is inzichtelijk
gemaakt wanneer een vergunning onder de Wet natuurbescherming
nodig is en welke stappen gezet moeten worden om hiervoor in
aanmerking te komen. Deze informatie is te vinden op de website:
www.aanpakstikstof.nl. Een aanvrager van een vergunning kan ook
contact opnemen met de helpdesk van BIJ12.
In de brief van 13 november jl. zijn (bron)maatregelen aangekondigd
waarmee stikstofruimte wordt vrijgemaakt voor de realisatie van 75.000
woningen in 2020 en zeven MIRT-projecten (Kamerstuk 35 334, nr. 1). Door
een verlaging van de maximumsnelheid op autosnelwegen overdag en de
ammoniakuitstoot via veevoer te verlagen daalt op korte termijn de
neerslag van stikstof in de natuur. Dit geldt ook voor de Subsidieregeling
sanering varkenshouderij die in gang gezet. De regeling is opengesteld en
de inschrijving is vanaf 25 november jl. mogelijk.
Om deze (bron)maatregelen te realiseren, moeten een aantal zaken
wettelijk worden vastgelegd. Dat is opgenomen in het wetsvoorstel
Spoedwet aanpak stikstof die nu voorligt in de Eerste Kamer. Het
wetsvoorstel voorziet in:
– De mogelijkheid om bij ministeriële regeling een stikstofregistratiesysteem en/of een drempelwaarde voor de vergunningplicht in te stellen;
– Een grondslag om bij ministeriële regeling de stikstofuitstoot door de
veehouderij via het veevoerspoor terug te dringen;
– Versnelde procedures op grond van de Crisis- en herstelwet voor
natuurherstelmaatregelen;
– Het vervallen van de vergunningplicht voor activiteiten met nietsignificante effecten voor Natura 2000-gebieden.
De verlaging van de maximumsnelheid op snelwegen zal, zoals de
Minister van Infrastructuur en Waterstaat uw Kamer op 2 december jl.
heeft geïnformeerd (Kamerstuk 35 334, nr. 22), worden geregeld in een
separaat verkeersbesluit. Het kabinet is voornemens dat besluit te nemen
op 19 december, als de Eerste Kamer de Spoedwet aanpak stikstof heeft
aangenomen. Na het nemen en vervolgens publiceren van het verkeersbesluit zal de verlaging van de maximumsnelheid in werking treden
wanneer de bebording langs de weg is aangepast. Deze aanpassing is
voorzien voor 12 tot en met 16 maart. Streven is dat, na behandeling in
beide Kamers, de Spoedwet aanpak stikstof op 1 januari aanstaande in
werking treedt. Spoedig daarna treedt de ministeriële regeling over het
stikstofregistratiesysteem in werking en zal het stikstofregistratiesysteem
zo snel mogelijk met depositieruimte – in eerste instantie als gevolg van
de verlaging van de maximumsnelheid – gevuld worden.
Op 4 december jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de nieuwe
beleidsregels voor intern en extern salderen. De twaalf colleges van
gedeputeerde staten, waarvan de provincie Friesland onder voorbehoud,
hebben op 10 december jl. ingestemd met deze beleidsregels. Daarmee
zijn de nieuwe beleidsregels voor de vergunningverlening voor activi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

2

teiten van kracht. Met deze beleidsregels is voor initiatiefnemers,
bijvoorbeeld boeren en bedrijven die een projecten willen wijzigen of een
nieuw project willen starten waar stikstof bij vrijkomt, duidelijk onder
welke voorwaarden het mogelijk is om dat op basis van salderen te doen.
De beleidsregels zijn aangepast om ze beter te laten aansluiten op de
praktijk. Hiertoe zijn onder andere zogenoemde «botsproeven» gedaan op
basis van praktijkcasussen, zowel met behulp van de oude (botsproeven
rijk) als de nieuwe beleidsregels (botsproeven provincies). Ik verwijs u
hiervoor tevens naar de bijlagen1 en geef ik hiermee invulling aan het
verzoek van de vaste commissie voor LNV van 11 december jl.
Onze veiligheid blijft voorop staan. Het onderhoud aan onze dijken en
andere vitale infrastructuur gaat door. Deze tijdelijke wetgeving die daarin
voorziet en die ik heb aangekondigd in de brief van 13 november jl. wordt
zeer binnenkort voorgelegd aan de Afdeling advisering van de Raad van
State. Vanuit de begrotingsreserve van € 500 miljoen die bij Najaarsnota
is ingesteld, is € 250 miljoen euro gereserveerd voor het treffen van
natuurherstel- en verbetermaatregelen. Deze maatregelen kunnen dienen
onder andere ter compensatie van de effecten van de maatregelen die van
deze tijdelijke wet gebruikmaken. Zij dragen in algemene zin ook bij aan
het verbeteren van de staat van instandhouding van de natuur.
In het kader van het PAS kwamen een aantal activiteiten in aanmerking
voor een vrijstelling van de Natura 2000-vergunningplicht en kon worden
volstaan met een melding. Dit gold voor activiteiten waarvan de uitstoot
de toenmalige grenswaarde van maximaal 1 mol/hectare per jaar niet
overschreed. Met de uitspraak van de Afdeling op 29 mei jl. was deze
werkwijze niet langer toegestaan. Het kabinet heeft al eerder aangegeven
dat de reeds gerealiseerde meldingen duidelijkheid verdienen. Het gaat
om projecten waarvoor op 29 mei jl. de volgende situatie gold:
1) het project was volledig gerealiseerd, installaties, gebouwen en
infrastructuur e.d. waren opgericht; of
2) het project was weliswaar nog niet volledig gerealiseerd, maar de
initiatiefnemer had aantoonbaar stappen gezet met het oog op
volledige realisatie; of
3) het project was weliswaar nog niet aangevangen, maar daarvoor
waren wel al aantoonbaar onomkeerbare, significante investeringsverplichtingen aangegaan.
Om deze duidelijkheid te bieden, zullen al deze meldingen door de
overheid gelegaliseerd worden. In de gebiedsaanpakken wordt komend
jaar een passende beoordeling voor de te legaliseren meldingen
meegenomen. Indien nodig treffen Rijk en provincies volgend jaar
maatregelen op gebiedsniveau. Tot die tijd zal het Rijk in haar rol als
bevoegd gezag niet actief handhaven op deze meldingen. Ik zal provincies
vragen dit ook niet te doen. Omdat de meldingen door PBL en RIVM al zijn
opgenomen in het basispad zal deze keuze geen negatieve consequenties
hebben voor de ontwikkeling van de landelijke stikstofdepositie volgend
jaar. Melders hebben op deze manier duidelijkheid dat hun gerealiseerde
project niet alsnog ter discussie komt.
Deze eerste stappen en genoemde maatregelen maken economische
activiteiten, op korte termijn mogelijk en dragen gelijktijdig voor minimaal
30% bij aan herstel en versterking van de natuur. Want hoe robuuster we
de natuur kunnen krijgen, hoe meer de natuur ook aan zal kunnen. En dit
maakt vergunningverlening makkelijker.

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

3

Naar een structurele aanpak van de stikstofproblematiek
De uitspraak van de Afdeling heeft duidelijk gemaakt dat om te kunnen
blijven wonen en werken in Nederland, het nodig is om zorg te dragen
voor een goede staat van instandhouding van de natuur. Een solide en
structurele aanpak voor de stikstofproblematiek draagt hieraan bij. Het
kabinet benadert dit vraagstuk integraal en neemt maatregelen in
samenhang met andere grote opgaven om optimaal effect te bereiken.
Deze opgaven zijn onder andere: het Klimaatakkoord, de Omgevingsvisie,
de Kaderrichtlijn Water, duurzame mobiliteit, kringlooplandbouw,
circulaire economie, schone luchtakkoord en de NEC-doelstellingen. Kern
van deze aanpak is met volle inzet samen met provincies en andere
overheden te werken aan herstel en versterking van de natuur en het
terugdringen van de uitstoot van stikstof.
Stikstofreductie
Het kabinet stelt een streefwaarde vast om te komen tot reductie van
stikstofemissie en -depositie in 2030. Het streefdoel wordt in 2020
bepaald, in overleg met provincies en sectoren en wordt gevalideerd door
het PBL en het RIVM. De stikstofreductie is zowel een nationale als een
regionale verantwoordelijkheid. De aanpak kent zowel een generieke als
een gebiedsgerichte uitwerking. Het Rijk zal instrumenten en middelen
beschikbaar stellen en hier samen met provincies en andere
mede-overheden uitvoering aan geven.
Om stikstofemissies te reduceren neemt het Rijk blijvend maatregelen die
de stikstofuitstoot bij de bron aanpakken. Dit draagt bij aan natuurherstel
en hierdoor ontstaat ruimte voor economische en maatschappelijke
activiteiten. Het kabinet zal uw Kamer over de voortgang blijven informeren. Het kabinet informeert uw Kamer begin volgend jaar over een
maatregelenpakket voor de landbouw. De landbouw kan een belangrijke
bijdrage leveren aan een oplossing voor de stikstofproblematiek. Door het
sluiten van kringlopen en het emissiearm maken van de landbouw, kan de
stikstofuitstoot in Nederland fors verminderen. Het gaat daarbij wel om
het bieden van mogelijkheden en perspectief voor de boeren die blijven
en om gerichte en vrijwillige uitkoop van boeren die willen stoppen.
Het kabinet heeft eerder aangegeven de mogelijkheid van een drempelwaarde te onderzoeken. Een drempelwaarde is een systematiek om
ruimte voor ontwikkelingen mogelijk te maken. Een nieuwe activiteit met
(geringe) stikstofdepositie heeft dan geen natuurvergunning nodig, mits
die depositie onder de drempelwaarde blijft. Het kabinet heeft de Raad
van State voorlichting gevraagd over een drempelwaarde. De Raad van
State stelt dat een drempelwaarde bij voorkeur regionaal wordt vormgegeven. Het kabinet kiest mede daarom niet voor een generieke en/of
sectorale drempelwaarde. Dit zou op dit moment een disproportionele en
ongerichte inzet van maatregelen vragen.
Het kabinet kiest wel voor de mogelijkheid van de introductie van een
regionale drempelwaarde. Hiervoor is het eerst nodig «stikstofruimte» te
creëren. Uiteraard zullen we in samenwerking met provincies op zoek
gaan hoe die ruimte gerealiseerd kan worden. Of en wanneer met een
regionale drempelwaarde gewerkt kan worden, is sterk afhankelijk van
een zorgvuldig proces in de regio en op welke termijn bronmaatregelen
geregeld zijn. Het Rijk zet in om samen met provincies voortvarend te
zoeken naar mogelijkheden hiervoor en ook samen afspraken te maken
over de verdeling van ruimte voor nationale en regionale projecten.
Voorlopig is een stikstofregistratiesysteem nodig om te bepalen hoeveel
ruimte je regionaal nodig hebt voor zowel nationale als regionale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

4

projecten en wat er aan ruimte beschikbaar is. Dit systeem is al opgezet
en verankerd in de Spoedwet aanpak stikstof.
Over het totaal van deze structurele aanpak – reductiedoelstellingen,
natuurherstel en -versterking, maatregelen, prioritering van projecten,
regionale drempelwaarden – maken provincies en Rijk begin volgend jaar
bestuurlijke afspraken. Het advies van het Adviescollege Stikstofproblematiek wordt door het kabinet betrokken bij de verdere vormgeving en
verankering van deze structurele aanpak.
Daarnaast herkent het kabinet de behoefte tot het meer structureel en
gezaghebbend onderbouwen van de ecologische beoordeling van de
invloed van beleidskeuzes op de instandhoudingsdoelen van Natura
2000-gebieden. Het PBL heeft hierover op vrijdag 13 december jl. een
policy brief gepubliceerd. Het kabinet onderzoekt in welke vorm dit
geborgd kan worden en zal hier in januari duidelijkheid over geven.
Regionaal, gebiedsgerichte aanpak
De provincies zijn gestart met de voorbereidingen voor een gebiedsgerichte aanpak. Voor de gebiedsgerichte aanpak geldt dat gedeputeerde
staten de primaire regie hebben over de aanwending van de stikstofruimte die vanuit het stikstofregistratiesysteem de stikstofbank
beschikbaar is voor de Natura 2000-gebieden en de vergunningverlening
op grond van de Wet Natuurbescherming in de regio. Het Rijk is voor een
aantal regio-overstijgende ruimtelijke ingrepen, bijvoorbeeld op het
gebied van infrastructuur en defensie de vergunningverlenende instantie
en heeft daar het voortouw. In dat geval zal het Rijk in overleg treden met
de provincies.
Waar het gaat om ruimte die regio-overstijgend is, wordt er samengewerkt en overlegd tussen collega-provinciebesturen en Rijk omdat
projecten ook effect kunnen hebben op Natura 2000-gebieden in andere
provincies en vice versa. Ook omdat er sprake kan zijn van reeds
gemaakte bestuurlijke afspraken met een provincie over een project,
terwijl de projecteffecten zich afspelen in een andere provincie (en
daarmee een andere provincie regie voert op de afgifte van de ruimte).
De afweging tussen wat er aan stikstofruimte is en wat er aan activiteiten
met een regionale en/of nationale component wenselijk is, vergt dat er
keuzes moeten worden gemaakt. In veel gevallen zullen nationale
belangen en regionale belangen bij het maken van deze keuzes synchroon
lopen en ontstaat er geen spanning, zoals bijvoorbeeld bij woningbouw of
MIRT-projecten. Datzelfde geldt voor provincie-overstijgende belangen
zoals de mainports en het belang van werkgelegenheid in het algemeen.
Waar er desondanks toch knelpunten ontstaan tussen nationale en
regionale belangen moeten er op voorhand duidelijke afspraken worden
gemaakt over de besluitvorming. Dit geldt ook als er sprake is van
regio-overstijgende belangen. Het Rijk en de provincies werken dit begin
2020 uit in bestuurlijke afspraken. Het is voor het welslagen van de aanpak
van belang dat knelpunten vroegtijdig vanuit een gebiedsproces gesignaleerd worden in de colleges van gedeputeerde staten en bij de betrokken
andere overheden. Waar dat niet vanzelf gebeurt, zal de commissaris van
de Koning in zijn rol als rijksorgaan dit in ieder geval agenderen bij
gedeputeerde staten en bij het Rijk. Het kabinet heeft op basis van de
goede bestuurlijke verhoudingen vertrouwen in dat er in veel gevallen een
passende oplossing wordt gevonden in dit proces. Op de Landelijke
Regietafel (waarin het kabinet en commissarissen van de Koning
overleggen over de voortgang) wordt periodiek een overzicht gegeven
van proces, knelpunten en uitkomsten van het gebiedsproces. Indien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

5

nodig worden daarover in de loop van 2020 aanvullende bestuurlijke
afspraken gemaakt.
Naar een robuuster en realistisch natuurbeleid
Het kabinet kiest voor een robuuster en realistisch natuurbeleid. Hierbij
houdt het kabinet het huidige beleid kritisch tegen het licht en zet het vol
in op robuust en realistisch beleid dat zo efficiënt mogelijk bijdraagt aan
het verbeteren van de natuur en beter natuurbeheer. Met deze inzet werkt
het kabinet aan een goede instandhouding van de natuur. Het kabinet
heeft een 100% doelbereik van de Vogel- en Habitatrichtlijnen (VHR) in
2050 als doel gesteld (Kamerstuk 26 407, nr. 130). Dat betekent dat in dat
jaar alle soorten en habitattypen waarvoor Nederland in Europees
verband een verantwoordelijkheid heeft in een gunstige staat van
instandhouding verkeren.
Het kabinet neemt zoals aangekondigd in de brief van 13 november 2019
drie acties in relatie tot Natura 2000. Het gaat hierbij om het nalopen van
alle aanwijzingsbesluiten en wijzigingsbesluiten op doelen die niet direct
voortvloeien uit de Vogel- en Habitatrichtlijn, het bekijken van alle Natura
2000-gebieden op de haalbaarheid van hun doelen en het in kaart brengen
wat de mogelijkheden voor samenvoegen of herindelen van gebieden
zijn.
In het debat met uw Kamer op 14 november 2019 heb ik toegezegd uw
Kamer te informeren over het tijdpad dat hoort bij deze acties. Deze acties
vergen een zorgvuldig proces met provincies en terreinbeherende
organisaties. Dit proces is opgestart. Zodra de resultaten beschikbaar zijn
zal ik in gesprek gaan met de Europese Commissie over eventuele
aanpassing van doelen of gebieden.
In het debat met uw Kamer op 14 november 2019 heb ik tevens toegezegd
uw Kamer in december een overzicht te doen toekomen van voorgenomen aanwijzingsbesluiten en wijzigingsbesluiten. Dit overzicht vindt u
in de bijlage2 van deze brief.
Het voorlopig niet vaststellen van het zogenoemde ontwerpwijzigingsbesluit aanwezige waarden betekent dat de huidige (ongewijzigde) definitieve aanwijzingsbesluiten het kader vormen voor vergunningverlening. Bevoegde gezagen zullen een vergunning voor een project
niet weigeren als uit een stikstofberekening blijkt dat het project tot
stikstofoverbelasting op uitsluitend toegevoegde habitats en soorten uit
het ontwerpbesluit leidt. Ze zullen zo nodig wel maatregelen nemen om
aanwezige waarden in stand te houden. Het kiezen voor het doorzetten
van robuust en realistisch natuur-, water en milieubeleid houdt in:
– realisatie van de voorgenomen provinciale inzet om de milieu- en
watercondities te verbeteren;
– realisatie van het Natuurnetwerk Nederland;
– realisatie van het beleid voor de Kaderrichtlijn Water;
– realisatie van het (inter)nationale stikstofbronbeleid, waaronder de
NEC-richtlijn.
Met deze inzet realiseren we de afspraken met de provincies voor 2027.
Programma natuur samen met provincies
Ik ben samen met provincies verantwoordelijk voor het natuurbeleid. Ik
wil daarom samen met provincies een programma natuur opzetten in
aansluiting op Nederland Natuurpositief. Doel van dit programma is
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

6

enerzijds het verbeteren en versterken van het bestaande beleid en
anderzijds het verbreden van het natuurbeleid en het beter verbinden van
natuur en biodiversiteit met andere domeinen, zoals stedelijk gebied,
wonen en landbouw, zoals hiervoor beschreven.
Verbeteren en versterken bestaand beleid
Ik ga samen met provincies bekijken hoe de uitvoering van het natuurbeleid kan worden verbeterd, aansluitend op het idee van een nationaal
natuurschadeherstelprogramma zoals recent door VNO-NCW geopperd.
Daarbij gaat het niet alleen om de kwantitatieve doelstelling, maar vooral
om kwaliteit. Hoe zorgen we ervoor dat het ecologisch netwerk gaat
functioneren zoals beoogd; welke milieu-condities zijn daarvoor nodig en
welk beheer past daarbij? Hierbij betrek ik ook de expertise van de
natuurbeheerders.
Ook bij de realisatie van het Natura 2000-netwerk kijken we naar de
mogelijkheden van optimalisatie. Ik verwijs u hierbij ook naar mijn brief
van 13 november 2019. Op de langere termijn zal bijvoorbeeld klimaatverandering nopen kritisch te kijken naar de doelensystematiek van Natura
2000. Een robuust en realistisch natuurbeleid vraagt een aanpak waarbij
we enerzijds de dynamiek van de natuur versterken en de natuurwinst
vergroten en anderzijds flexibiliteit in de doelen zoeken.
Verbreden en verbinden
Naast het verbeteren van het natuurbeleid is het goed als biodiversiteit
wordt geïntegreerd in andere maatschappelijke en economische
domeinen.
We zien hiervan al veel goede voorbeelden in de praktijk. Ik wijs bijvoorbeeld op het vergroenen van de stadsranden in de zeven genomineerde
wijken van de prijsvraag Panorama Lokaal en het organiseren van een
hackathon in 2020 om te komen tot slimme oplossingen voor meer natuur
in steden samen met BZK, provincies, gemeenten, natuurorganisaties,
bouwbedrijven en jonge professionals.
Uit deze lopende initiatieven spreekt veel maatschappelijke waardering
voor het belang van natuur en biodiversiteit, en de opgave deze voor
toekomstige generaties te behouden en te versterken.
Ik wil deze ontwikkeling graag versterken, samen met andere departementen, provincies en andere overheden en onze maatschappelijke
partners.
Samenhang met andere opgaven
We zullen het programma natuur uitvoeren in samenhang met andere
actuele beleidsopgaven, zoals de maatregelen uit het Klimaatakkoord (met
name de onderdelen bomen, bos, natuur en veenweiden), de bossenstrategie waar ik ook samen met provincies aan werk, het beleid ten aanzien
van klimaatadaptatie (zoals de uitkomsten van de beleidstafel droogte, het
tegengaan van hittestress en natuurontwikkeling en rondom de uiterwaarden), de Kaderrichtlijn Water, de energieopgave en de transitie in de
landbouw.
Financiën
Voor natuurherstel en -verbetering gekoppeld aan de tijdelijke wetgeving
is eenmalig € 250 miljoen beschikbaar uit de eerder ingestelde begrotingsreserve van € 500 miljoen. Deze middelen zullen worden ingezet
waar het snelst natuurwinst te boeken valt. In 2020 zal het kabinet een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

7

besluit nemen over meerjarige investeringen ten behoeve van natuur en
biodiversiteit.
Extra handelingsruimte
Programma-aanpak voor energieprojecten met tijdelijke deposities
Duurzame energieprojecten zijn essentieel om de klimaatdoelstellingen
van het kabinet op lange én korte termijn te halen. Hoewel de projecten,
zoals wind- en zonneparken, een kleine, tijdelijke stikstofuitstoot en
-depositie opleveren bij aanleg, dragen ze na realisatie juist langdurig en
structureel bij aan stikstofreductie. De energietransitie levert daarbij direct
een bijdrage aan stikstofreductie in onze energieproductie, door fossiele
opwek te vervangen door hernieuwbare opwek. En de energietransitie is
randvoorwaardelijk voor stikstofreductie in andere sectoren, bijvoorbeeld
het mogelijk maken van elektrisch rijden.
De vergunningverlening voor een belangrijk deel van deze energieprojecten ligt op dit moment stil. Dat brengt het behalen van de (wettelijke)
energie- en klimaatdoelstellingen in gevaar. In de Klimaatwet is
vastgelegd dat in 2030 en 2050 49% respectievelijk 95% van de broeikasgasuitstoot moet zijn gereduceerd ten opzichte van 1990, en dat in 2050
elektriciteitsproductie volledig CO2-neutraal moet zijn. Op korte termijn
speelt ook de uitvoering van het Urgenda-vonnis en de Europese
verplichting aandeel hernieuwbare energie.
De intentie is om duurzame projecten ten behoeve van de energietransitie
(zoals opwek, transport en opslag) te bundelen in een programma
waarmee een structurele stikstofreductie kan worden gerealiseerd. Een
programma dat (mede) gericht is op het voorkomen van significante
verslechtering en/of verstoring van Natura 2000-gebieden kan worden
beschouwd als een «passende maatregel» in de zin van art. 6 lid 2 van de
Habitatrichtlijn. De activiteiten die deel uitmaken van het programma
kunnen als onderdeel van deze passende maatregel worden beschouwd.
Op programmaniveau wordt beoordeeld of wordt voldaan aan de
randvoorwaarden van art. 6, lid 2 van de Habitatrichtlijn. In dat geval
kunnen individuele projecten in deze aanpak leunen op de beoordeling die
op het niveau van het totale programma is gemaakt. Begin 2020 volgt
nadere uitwerking van deze aanpak.
Projecten van Defensie
In de brief van 13 november jl. is vermeld dat projecten van Defensie met
betrekking tot de nationale veiligheid met prioriteit worden opgepakt.
Toekomstige ontwikkelingsruimte die ontstaat, kan daarmee voor
projecten van Defensie worden aangewend. Daarnaast kent Defensie vele
kleinere projecten, die als Rijksbelang worden betrokken in de gebiedsgerichte aanpak. Waar de Defensieprojecten gericht zijn op het verduurzamen van het Defensievastgoed, wat slechts een kortdurende extra
stikstofdepositie veroorzaakt tijdens de bouw, kan gedacht worden aan
een programmabenadering zoals hierboven beschreven voor energieprojecten. Bekeken zal worden of ook voor het Rijksvastgoed een programmabenadering mogelijk is.
Borgstelling MKB-kredieten
In de brief van 29 november jl. aan uw Kamer (Kamerstuk 35 334, nr. 19)
heeft de Minister voor Milieu en Wonen aangekondigd dat de regeling
Borgstelling MKB-kredieten tijdelijk wordt verruimd (voor 1 jaar) voor
levensvatbare MKB-bedrijven, die actief zijn in (deel)sectoren die zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

8

geraakt door de PFAS-problematiek. De Minister voor Milieu en Wonen zal
deze verruiming in overleg met de Staatssecretaris van Economische
Zaken en Klimaat ook zo spoedig als dit kan mogelijk maken voor
(deel)sectoren die zijn geraakt door de stikstofproblematiek. Hiermee
kunnen leningen verstrekt worden aan levensvatbare MKB-bedrijven die
actief zijn in de (deel)sectoren die geraakt worden door deze problematiek.
Voor de aan te vragen leningen is een borgstelling met gering budgettair
beslag op de woningbouwimpuls nodig. De Staatssecretaris van
Economische Zaken en Klimaat zal deze regeling daarop aanpassen.
Door deze verruiming kunnen bedrijven, getroffen door de PFAS- en/of
stikstofproblematiek, gebruik maken van een hogere garantie van de
Staat. De door de PFAS- en/of de stikstofproblematiek getroffen sectoren
die in aanmerking zullen komen voor de verruiming betreffen onder
andere: de grond-, water- en wegenbouw, de algemene burgerlijke en
utiliteitsbouw en projectontwikkeling, sectoren die in directe zin producten
en diensten produceren voor en leveren aan de bouw, grondverzet,
loonbedrijven, transportbedrijven die grond en bouwstoffen vervoeren.
De verruiming van de BMKB gaat zo snel mogelijk in. Ik informeer uw
Kamer hier spoedig over.
Tot slot
Om de stikstofproblematiek op de lange termijn bij de bron aan te pakken,
moet nog veel gebeuren en dat zal niet makkelijk zijn. In een klein land is
het inschikken met veel partijen. Het is daarbij belangrijk om met elkaar in
gesprek te blijven. Dat is een proces wat samen met de medeoverheden
moet worden vormgegeven. We blijven uw Kamer informeren over de
vervolgstappen in volgende voortgangsbrieven.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 334, nr. 25

9