Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 156

Monumentenzorg

Nr. 23

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 22 november 2010
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, mw. Van Bijsterveldt-Vliegenthart, d.d. 10 augustus 2010
inzake de reactie op de motie Ten Broeke (Kamerstuk 32 156, nr. 8) over
private co-financiering en garantstellingen bij laagrentende leningen
(Kamerstuk 32 156, nr. 22). Bij brief van 22 november 2010 heeft de
staatssecretaris deze beantwoord. Vragen en antwoorden zijn hierna
afgedrukt.
Inhoudsopgave

1
Samenstelling:
Leden: Bijleveld-Schouten, A.T.B. (CDA), Ham,
B. van der (D66), Bochove, B.J. Van (CDA),
voorzitter, Miltenburg, A. van (VVD), Bosma,
M. (PVV), Voordewind, J.S. (CU), Dijk, J.J. van
(SP), Ouwehand, E. (PvdD), Wolbert, A.G.
(PvdA), ondervoorzitter, Biskop, J.J.G.M.
(CDA), Smits, M. (SP), Elias, T.M.Ch. (VVD),
Beertema, H.J. (PVV), Dijkstra, P.A. (D66),
Braakhuis, B.A.M. (GL), Jadnanansing, T.M.
(PvdA), Dekken, T.R. van (PvdA), Dijkgraaf, E.
(SGP), Çelik, M. (PvdA), Lucas, A.W. (VVD),
Klaveren, J.J. van (PVV), Klaver, J.F. (GL) en
Liefde, B.C. de (VVD).
Plv. leden: Vacature, (CDA), Koşer Kaya, F.
(D66), Ferrier, K.G. (CDA), Boer, B.G. de (VVD),
Dille, W.R. (PVV), Rouvoet, A. (CU), Kooiman,
C.J.E. (SP), Thieme, M.L. (PvdD), Dam, M.H.P.
van (PvdA), Toorenburg, M.M. van (CDA), Wit,
J.M.A.M. de (SP), Hennis-Plasschaert, J.A.
(VVD), Mos, R. de (PVV), Pechtold, A. (D66),
Gent, W. van (GL), Dijsselbloem, J.R.V.A.
(PvdA), Klijnsma, J. (PvdA), Staaij, C.G. van
der (SGP), Hamer, M.I. (PvdA), Harbers, M.G.J.
(VVD), Gerbrands, K. (PVV), Vacature, (GL) en
Lodders, W.J.H. (VVD).

kst-32156-23
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

blz.

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties

1

1.
2.
3.

Algemeen
Huidige situatie
Uitkomst onderzoek

1
2
2

II

Reactie van de staatssecretaris

3

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de reactie op de
motie Ten Broeke» over private co-financiering en garantstellingen bij
laagrentende leningen en hebben aanleiding gezien tot het stellen van de
volgende nadere vragen.
Ook de leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de brief
waarin de staatssecretaris ingaat op de motie Ten Broeke. In de brief van
10 augustus 2010 geeft de staatssecretaris aan dat zij geen mogelijkheden
ziet om meer private financiering en garantstellingen bij grote restauratieprojecten te realiseren. De leden kunnen op basis van de voorliggende
brief met deze conclusie instemmen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 156, nr. 23

1

De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de staatssecretaris over de uitvoering van de motie Ten Broeke
over private cofinanciering van restauraties aan monumenten. De leden
hebben tegen deze motie gestemd met de reden dat al een groot deel van
de restauraties van monumenten geschiedt door private financiering en
de restauratieregeling slechts dient als vangnet.
De leden van de D66-fractie kunnen zich vinden in de reactie van de
staatssecretaris op de motie van het lid Ten Broeke. Zij delen de
doelstelling van de motie, namelijk het vergroten van het aandeel private
investeringen in restauratieprojecten, maar zij onderschrijven ook de
analyse van de staatssecretaris over de haalbaarheid van verschillende
maatregelen.
2. Huidige situatie
De leden van de VVD-fractie vragen of de staatssecretaris cijfers kan
verstrekken van de mate waarin private investeerders en vastgoedondernemers nu al in monumentenpanden c.q. grote restauratieprojecten
investeren. Hoe weet de staatssecretaris dat particuliere beleggers en
vastgoedondernemers nauwelijks geïnteresseerd zijn in restauratie en
herbestemming van industrieel erfgoed? Is hier onderzoek naar verricht
en zo ja, kan de Kamer daar inzage in krijgen, zo vragen de leden. Hoe
groot is de groep eigenaren die zonder subsidie zijn monument onderhoudt?
3. Uitkomst onderzoek
De leden van de VVD-fractie vragen waarom niet meer onderzoek is
verricht naar de resultaten die met Cultuurinvest worden bereikt in België
en is volstaan met een gesprek. De zaken die nu in de bijlage worden
gepresenteerd zijn gericht op wat Cultuurinvest feitelijk doet, niet wat de
resultaten zijn die ermee worden bereikt. Zou uitgebreider op de
resultaten kunnen worden ingegaan, zo vragen de leden. Waarop baseert
de staatssecretaris de bewering dat Cultuurinvest geen soulaas zou
bieden voor grote restauratieprojecten met een beperkt rendement? Kan
dit nader worden onderbouwd, zo vragen zij. Er wordt een zwart-wit beeld
geschetst van de inzet van garantstellingen. Of het is overbodig omdat er
economisch potentieel bestaat, of het is niet opportuun wanneer er geen
sprake is van rendement, zo stelt de staatssecretaris. Is er geen situatie
denkbaar waarin er op het eerste gezicht te weinig economisch potentieel
bestaat, maar de garantstelling de investeerder toch over de streep kan
trekken, zo vragen de leden. Is onderzocht of investeerders hier gevoelig
voor zouden zijn?
De leden vragen waarom de staatssecretaris niet bereid is het bereik van
de Regeling cultuurprojecten te verbreden binnen dezelfde financiële
kaders. Indien dit zou gebeuren, in welke mate zouden investeerders van
deze regeling gebruik willen maken, zo vragen zij.
De leden van de SP-fractie hechten er ook aan dat de restauratieregeling
dient te blijven bestaan voor monumenten waarvan de restauratie
weliswaar niet economisch rendabel zal zijn, maar om andere (cultuurhistorische redenen bijvoorbeeld) wel behouden moeten blijven.
De leden delen de mening van de staatssecretaris dat private investeerders niet zouden investeren in een verliesgevend project.
De leden van de D66-fractie zijn geen voorstander van het uitbreiden van
garantstellingen door de overheid. Het «nee, tenzij-principe» zoals dat
door het ministerie van Financiën in de vorm van een garantieladder is
beschreven biedt volgens de leden een goede basis om te bepalen of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 156, nr. 23

2

garantstelling door de overheid een oplossing biedt. Kan de staatssecretaris aangeven hoe haar besluit zich verhoudt tot deze garantieladder, zo
vragen zij. Kan de staatssecretaris aangeven waarom het instrument
Cultuurinvest nu geen optie is als aanvulling op de reeds bestaande
instrumenten? Het lost wellicht niet de geconstateerde gebreken op bij
laagrentende investeringen, maar lijkt wel een bijdrage te kunnen leveren
bij hoogrentende leningen. Daarnaast vragen de leden of de staatssecretaris een inventarisatie kan maken van welstandsvereisten en eisen van
bureaus monumenten met betrekking tol restauraties van monumenten.
De leden constateren dat deze vereisten de kosten van restauraties
onnodig lijken op te drijven, terwijl zij niet bijdragen aan het bewaken van
de monumentale waarde.
II Reactie van de staatssecretaris
Inleiding
In de beantwoording van de vragen van de commissieleden beperkt de
staatssecretaris zich tot feiten. Alle beleidsvragen komen gezien de
wisseling van het kabinet in een later stadium aan de orde.
2. Huidige situatie
In reactie op de vraag van de leden van de VVD fractie of de staatssecretaris cijfers kan verstrekken van de mate waarin private investeerders en
vastgoedondernemers nu al in monumentenpanden c.q. grote restauratieprojecten investeren, geeft de staatssecretaris aan dat in het op
14 september 2009 aan de Tweede Kamer aangeboden evaluatierapport
over een tweetal fiscale regelingen op het terrein van de monumentenzorg, waaronder de vrijstelling van overdrachtsbelasting voor aanschaf
van monumentenpanden door aangewezen rechtspersonen, nadere
informatie is te vinden over deze cijfers. In dat rapport is aangegeven
(pagina 58 en verder) dat in 2006 1 722 rijksmonumenten zijn aangekocht
door rechtspersonen voor een totaalbedrag van € 1,1 miljard.
De ideële monumentenrechtspersonen waren verantwoordelijk voor 4,07
% van de aankopen. In transactiewaarde vertegenwoordigen deze
aankopen slechts 0,23% van het totale bedrag. Dit impliceert dat het
overgrote deel van voornoemde transacties plaatsvond door een deel van
de 844 bij de Belastingdienst bekende monumentenrechtspersonen.
Hiervan bestaat 70% uit B.V.’s en 27,5% uit stichtingen. Een groot deel van
deze B.V.’s maakt onderdeel uit van het concern van een belegger of een
projectontwikkelaar.
Op het gebied van investeringen in bouw en restauratie wordt jaarlijks
ongeveer € 450 miljoen omzet gemaakt in de restauratiesector (cijfers:
Economisch Instituut Bouwnijverheid, 2009). Daar wordt via verschillende
regelingen zoals fiscale aftrek onderhoud rijksmonumenten (box 1 en 3
Inkomstenbelasting), de subsidieregeling BRIM en incidentele subsidies
door het rijk ongeveer € 160 miljoen aan uitgegeven. Ruim € 290 miljoen
betreft dus een particuliere investering of investering door een andere
overheid.
In antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie hoe de
staatssecretaris bekend is dat particuliere beleggers en vastgoedondernemers nauwelijks geïnteresseerd zijn in de restauratie en herbestemming
van industrieel erfgoed, verwijst de staatssecretaris naar de brief van zijn
voorganger van 10 augustus 2010. Daarin is aangegeven dat private en
vastgoedondernemers wel degelijk geïnteresseerd zijn in grote restauraties van industrieel erfgoed waarbij economisch potentieel aanwezig is,
bijvoorbeeld industrieel erfgoed waarin koopwoningen worden ondergebracht. In voornoemde brief heeft zijn voorganger enkel willen aange-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 156, nr. 23

3

geven dat particuliere beleggers en vastgoedondernemers niet of
nauwelijks geïnteresseerd zijn in grote restauraties en herbestemming van
industrieel erfgoed waar diverse (culturele) activiteiten in onder worden
gebracht. Dat vergt grote investeringen waartegenover een beperkt
rendement staat. Voor beleggers en vastgoedondernemers is dat veelal
niet interessant. Hier is geen onderzoek naar verricht, maar komt wel
overeen met de waarnemingen van Aedes.
In antwoord op de vraag van de leden van de VVD fractie hoe groot de
groep eigenaren is die zonder subsidie zijn monument onderhoudt geeft
de staatssecretaris aan dat aan de hand van een aantal onderzoeken
bekend is dat 33% van alle eigenaren van rijksmonumenten geen gebruik
maakt van fiscale aftrek of van BRIM subsidie. Er zijn op dit moment geen
gegevens bekend over de wijze waarop deze groep eigenaren in het
onderhoud van hun monument voorzien.
3. Uitkomst onderzoek
In reactie op de vraag van de VVD fractie waarom niet meer onderzoek is
verricht naar de resultaten van Cultuurinvest en waarom volstaan is met
een gesprek, informeert de staatssecretaris hen dat in genoemd gesprek
de effectiviteit van Cultuurinvest aan de orde is geweest. Een betrouwbaar
beeld daarvan is op dit moment niet beschikbaar, omdat er nog een
evaluatieonderzoek moet plaatsvinden. Daarom kan in dit stadium niet
uitgebreider op de resultaten worden ingegaan.
In antwoord op de vraag van de leden van de VVD fractie waarop de
bewering is gebaseerd dat Cultuurinvest geen soulaas zou bieden voor
grote restauratieprojecten met een beperkt rendement, licht de staatssecretaris toe dat Cultuurinvest alleen hoogrentende leningen (8 à 10%)
verstrekt. Dat biedt geen uitkomst voor investeringen met een beperkt
rendement. Bij beperkt rendement kunnen hoge rentekosten niet worden
opgebracht.
In reactie op de vraag van de leden van de VVD fractie of er geen situatie
denkbaar is waarin op het eerste gezicht te weinig economisch potentieel
bestaat, maar de garantstelling de investeerder toch over de streep kan
trekken, beaamt de staatssecretaris dat een dergelijke situatie inderdaad
denkbaar is. Bijvoorbeeld als het realiteitsgehalte van het rendement op
voorhand lastig is in te schatten. Hierbij kan gedacht worden aan de
restauratie of herbestemming van perifeer gelegen industrieel erfgoed dat
tot een wooncomplex wordt omgevormd. Garantstelling in dit soort
situaties kan er echter toe leiden dat in geval van twijfel een rationele
afweging van financiële risico’s bij initiatiefnemers en financiers verstoord
wordt en dat uiteindelijk de overheid in veel gevallen door de garantstelling wordt aangesproken. Daarom hanteert de overheid tot op heden
het «nee, tenzij-principe». Er heeft geen nader onderzoek plaatsgevonden
of investeerders gevoelig zijn voor garantstelling.
In reactie op de vraag naar de bereidheid om het bereik van de Regeling
cultuurprojecten binnen dezelfde financiële kaders te verbreden en de
mate waarin investeerders van deze regeling gebruik zouden willen
maken, laat de staatssecretaris weten dat hij zichover dit beleidsvraagstuk
nog zal beraden.
In antwoord op de vraag van de leden van de D66 fractie naar de
verhouding van het besluit van zijn voorganger tot de garantieladder,
refereert de staatssecretaris aan het dertiende rapport van de Studiegroep
Begrotingsruimte van april 2010. Daarin wordt de aanbeveling gedaan om
voor het garantie-instrument een toetsingskader te introduceren zoals ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 156, nr. 23

4

wordt gehanteerd voor belastinguitgaven. Zolang een uitgewerkte
garantieladder geen onderdeel uitmaakt van de begrotingsregels kan een
vergelijking niet gemaakt worden.
In reactie op de vraag van de leden van de D66 fractie waarom het
instrument Cultuuurinvest nu geen optie is als aanvulling op reeds
bestaande instrumenten laat de staatssecretaris weten zichook over dit
beleidsvraagstuk nog te zullen beraden.
Op de vraag van de leden van de D66 fractie of de staatssecretaris een
inventarisatie kan maken van welstandsvereisten en eisen van bureaus
monumenten met betrekking tot restauraties van monumenten, wijst de
staatssecretaris erop dat welstandsbeleid een zaak van de gemeente is.
Deze kan via een Welstandsnota aangeven welk beleid in een bepaald deel
van de stad of met soorten panden wordt gevoerd. De staatssecretaris
geeft aan geen signalen te hebben opgevangen dat de eisen van Welstand
wezenlijk zwaarder zijn voor monumenten dan voor niet-beschermde
panden. De staatssecretaris ziet geen aanleiding dit te onderzoeken.
De voorzitter van de commissie,
Van Bochove
Adjunct-griffier van de commissie,
Arends

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 156, nr. 23

5