Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
2011

Rapportage aan de Minister van Financiën
Mei 2012

INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD ................................................................................................................. 4
RESULTATEN 2011 ......................................................................................................... 6
NFS is opgericht om SEPA-migratie in goede banen te leiden............................................... 6
Inrichting betalingsverkeer is afgerond en de Betaalvereniging is opgericht ....................... 6
Derde evaluatie Overstapservice 2011: Eenvoudig veranderd van betaalrekening. ............ 6
Het betaalgedrag van Nieuwe Nederlanders in winkels ......................................................... 7
Grensoverschrijdend betaalgedrag door Nederlanders in 2010 ............................................ 7
Oproep aan de betaaldienstverleners betreffende de micropayments voor de creatieve
sector............................................................................................................................................ 7
Eurobiljet app ............................................................................................................................. 7
Allesoverbetalen.nl vernieuwd .................................................................................................. 8
Fraudecijfers en aanpak ............................................................................................................ 8

1.

INVOERING SEPA IN NEDERLAND ................................................................... 9
MOB richt NFS op om SEPA-migratie in goede banen te leiden .......................................... 9
NFS stelt Nationaal Migratieplan vast: Nederland per 1 februari 2014 over op SEPA ...... 9
Migratie in Nederland moet nog daadwerkelijk beginnen ................................................... 13

2.

TOEGANKELIJKHEID EN BEREIKBAARHEID ............................................ 15
De Overstapservice geëvalueerd ............................................................................................. 15
Werkafspraak bereikbaarheid ................................................................................................ 16
Inventarisatie toegankelijkheidsaspecten in het kader van migratie naar SEPA .............. 17
Follow- up onderzoek: betaalgedrag Nieuwe Nederlanders ................................................. 18

3.

EFFICIENCY ........................................................................................................... 19
Aanbeveling van de Europese Commissie over wettig betaalmiddel ................................... 19
Stimuleren van elektronisch betalen....................................................................................... 19
Pinnen ........................................................................................................................................ 19
Chippen ..................................................................................................................................... 20
iDEAL........................................................................................................................................ 21
Storingen in het betalingsverkeer ........................................................................................... 21
Verdere optimalisatie bankbiljetteninfrastructuur............................................................... 22
Micropayments ......................................................................................................................... 22

4.

VEILIGHEID ........................................................................................................... 24
Ontwikkeling valse bankbiljetten ........................................................................................... 24
2

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Fraudecijfers skimming en internetbankieren ...................................................................... 25
Maatregelen fraude skimming en internetbankieren ........................................................... 26

5.

PRIORITEITEN 2012 ............................................................................................. 30
Toegankelijk telefonisch bankieren ........................................................................................ 30
Derde Bereikbaarheidsmonitor 2013...................................................................................... 30
Inventarisatie en monitoring toegankelijkheidsaspecten in het kader van migratie naar
SEPA.......................................................................................................................................... 30
Richtlijnen inrichting betaalautomaten ................................................................................. 30
Toegankelijke websites voor internetbankieren .................................................................... 30
Pin-arm...................................................................................................................................... 31
Mobiel bankieren...................................................................................................................... 31
Voortgang Werkafspraak Bereikbaarheid ............................................................................ 31
Status Aanbeveling Europese Commissie over wettig betaalmiddel ................................... 31
Onderzoek naar sturing betaalgedrag .................................................................................... 31
Storingen in het betalingsverkeer ........................................................................................... 32
Nieuwe betaalvormen ............................................................................................................... 32
Cybercrime ............................................................................................................................... 32

BIJLAGE 1 MISSIE EN ORGANISATIESTRUCTUUR MOB ................................ 33
Missie en taakopdracht ............................................................................................................ 33
Samenstelling MOB.................................................................................................................. 33
Werkgroepen ............................................................................................................................ 35

BIJLAGE 2 ORGANISATIE VAN DE SEPA-MIGRATIE IN NEDERLAND ...... 36
BIJLAGE 3 STATISTISCHE INFORMATIE BETALINGSVERKEER IN
NEDERLAND.................................................................................................................. 38
A. Infrastructuur betalingsverkeer........................................................................................ 38
B. Gebruik van betaalmiddelen .............................................................................................. 40
C. Efficiency betalingsverkeer................................................................................................. 42

BIJLAGE 4 LIJST VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN ........................................ 43
BIJLAGE 5 BIBLIOGRAFIE........................................................................................ 44

3

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

VOORWOORD

Zowel voor de Nederlandsche Bank als voor het Maatschappelijk
Overleg Betalingsverkeer betekende 2011 een wisseling van de wacht.
Na het vertrek van mijn zeer gewaardeerde voorganger Lex Hoogduin,
heb ik de eer om het MOB voor te zitten. Onder het voorzitterschap van
Lex Hoogduin heeft de efficiëntere inrichting van het Nederlandse
betalingsverkeer verder gestalte gekregen. In dat kader verdient zijn rol
tijdens de totstandkoming van de Nadere overeenkomst convenant
betalingsverkeer zeker een eervolle vermelding. De eerste vergadering
onder het nieuwe voorzitterschap op 1 juli 2011 stond in het teken van
de oprichting van het Nationaal Forum SEPA-migratie (NFS). Het
forum heeft als doel om de overgang naar de Single Euro Payments
Area (SEPA) soepel, efficiënt en succesvol te laten verlopen. Dat is
goed nieuws om mee te beginnen want deze overgang vergt dat de
Nederlandse maatschappij de handen ineen slaat om deze klus te klaren. De grote bereidheid van alle
betrokken partijen om zich aan dat project te binden is daarvoor een absolute voorwaarde. Gezien de
onderlinge interacties is het buitengewoon belangrijk dat ook alle partijen zich aan het nationaal
SEPA-migratie plan gecommitteerd hebben. Uiterlijk op de in Europese besluitvorming vastgelegde
einddatum van 1 februari 2014 zullen consumenten en bedrijven met Europese overschrijvingen en
incasso's betalen en ontvangen, en is iedereen overgegaan op het verlengde rekeningnummer IBAN.

Een mooi moment om nog een keer kort toe te lichten wat SEPA is. In het eurogebied betalen we
elkaar met euro's, zowel contant als giraal via de betaalrekening. Contant kunnen we overal met
dezelfde bankbiljetten en munten terecht. Giraal hebben we echter nog vooral op nationale leest
geschoeide betaalmiddelen die alleen in eigen land te gebruiken zijn. Dat verandert. Er zijn nu ook
girale betaalmiddelen die in het hele eurogebied te gebruiken zijn, omdat ze op dezelfde, Europese,
leest geschoeid zijn: Europese overschrijvingen en incasso's. Ook de bankpassen krijgen een groot
Europees bereik. Voor de inwoners en bedrijven van de eurolanden zijn er over een paar jaar geen
verschillen meer tussen betalen in eigen land en in en naar de andere eurolanden. We zijn onderweg
naar één grote Europese betaalmarkt, met meer concurrentie en grotere schaalvoordelen in de
transactieverwerking dan nationaal mogelijk is. Nu investeren dus in een aanpassingsproces dat zeker
voor banken en bedrijven de nodige kosten met zich meebrengt, om daar op termijn de vruchten van te
plukken.
4

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

In 2011 heeft het MOB kennis genomen van de resultaten van de derde evaluatie van de
Overstapservice. Belangrijkste conclusie van de evaluatie is dat de doelstelling van de Overstapservice
om veranderen van betaalrekening van de ene naar de andere bank gemakkelijk te maken door er voor
te zorgen dat het betalingsverkeer soepel doorloopt, ruim wordt gehaald. De toekomst van de
Overstapservice zal uiteindelijk in een Europese context moeten worden bezien, maar afgesproken is
dat deze dienst in zijn huidige vorm ook in het SEPA tijdperk voor Nederlandse rekeninghouders
beschikbaar is.

Voor het betalen met de magneetstrip op de pinpas was er in Nederland al een einddatum. Het streven
was om op 1 januari 2012 over te zijn op de internationale kaartmerken, en dat is op een enkele
uitzondering na gehaald. In 2011 is de overgang van “strip” naar “chip” afgerond en Nederland betaalt
vanaf januari 2012 met een EMV-chip op de betaalpas. Het nieuwe pinnen met de EMV-chip gaat
skimmingfraude tegen, en verhoogt daarmee de veiligheid van het betalingsverkeer.

De veiligheid van het betalingsverkeer blijft overigens een onderwerp dat attentie van alle betrokkenen
verdient. Zowel in het pinverkeer als bij het internetbankieren lopen fraudecijfers op, terwijl de fysieke
geldstromen van bankbiljetten en munten nog zo omvangrijk zijn dat ook die het doel blijven van
criminele activiteiten. Met inzet van aanbieders en gebruikers in het betalingsverkeer, en ook die van
opsporings- en vervolgingsinstanties, nationaal maar ook internationaal, kan het efficiënte
elektronische betalingsverkeer ook veilig worden gehouden.

In 2011 is de Betaalvereniging Nederland operationeel geworden, die namens de banken en de
betaalinstellingen de (vele) collectieve taken in het betalingsverkeer zal verzorgen. De MOB-partijen
zijn nadrukkelijk betrokken geweest bij de totstandkoming van de Betaalvereniging, en vertrouwen
erop dat deze een nuttige en constructieve rol in het Nederlandse betalingsverkeer zal spelen. En
uiteraard verwelkom ik de Betaalvereniging als nieuwe deelnemer aan het MOB-overleg.

Dit is goed nieuws om mee te eindigen.

Mr. F. Elderson
Voorzitter

5

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

RESULTATEN 2011
NFS is opgericht om SEPA-migratie in goede banen te leiden
Het MOB heeft het Nationaal Forum Single Euro Payments Area (SEPA)-migratie (NFS) opgericht
om de overgang op Europese girale betaalmiddelen in Nederland zo efficiënt en soepel mogelijk te
laten verlopen. Het NFS brengt, geïnspireerd door de overgang naar de euro, verschillende groepen bij
elkaar: aanbieders van betaaldiensten (banken), zakelijke en particuliere gebruikers,
softwareleveranciers en andere ondersteunende partijen.

Inrichting betalingsverkeer is afgerond en de Betaalvereniging is opgericht
Op 29 november 2011 is de “Betaalvereniging Nederland ”opgericht. De Betaalvereniging vervult een
groot aantal collectieve, niet-competitieve taken binnen het Nederlandse betalingsverkeer. Tijdens het
totstandkoming van de Betaalvereniging Nederland is het MOB zeer actief betrokken geweest. Twee
jaar na oprichting zal de Betaalvereniging haar functioneren evalueren en bespreken in het MOB.

Derde evaluatie Overstapservice 2011: Eenvoudig veranderd van betaalrekening.
In haar najaarsvergadering heeft het MOB geconstateerd dat zowel consumenten als ondernemers
tevreden zijn over de overstapdienst. Belangrijkste conclusie van de evaluatie is dat de doelstelling van
de Overstapservice om veranderen van betaalrekening van de ene naar de andere bank gemakkelijk te
maken, ruim wordt gehaald. De werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid van het MOB heeft
als klankbord gefungeerd tijdens het tot stand komen van het rapport. Het rapport is door de minister
van Financiën naar de Tweede Kamer gestuurd. Van de kant van het bedrijfsleven en de consumenten
blijft de voorkeur uitgaan naar nummerportabiliteit. Wel dient dit vraagstuk in de Europese context te
worden bezien.

Inventarisatie toegankelijkheidsaspecten in het kader van migratie naar SEPA
De overgang van nationale naar Europese betaalmiddelen heeft gevolgen voor consumenten en
ondernemers. De SEPA-compliant producten zullen voornamelijk via elektronische kanalen worden
aangeboden en afgenomen. Om de toegankelijkheidsaspecten voor de kwetsbare groepen te
waarborgen heeft het MOB besloten om de SEPA-compliant producten periodiek te monitoren. In het
kader daarvan is door de NVB een inventarisatie uitgevoerd en aan het MOB voorgelegd.
Belangrijkste conclusie is dat tijdens de migratie naar de SEPA-standaarden, dat zowel banken als
bedrijven bij de inrichting van hun contacten met de klant en de technische klant-interface rekening
moeten houden met senioren en mensen met een functiebeperking zodat zij zelfstandig hun bankzaken
en betalingen kunnen doen.

6

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Het betaalgedrag van Nieuwe Nederlanders in winkels
Het MOB heeft kennis genomen van de uitkomsten van het DNB-onderzoek “Voorkeuren en
gewoontes aan de kassa: Hoe betalen nieuwe Nederlanders?” Doel van het onderzoek is enerzijds
inzicht te krijgen in het betaalgedrag van nieuwe Nederlanders en anderzijds te analyseren in hoeverre
afkomst en generatie naast andere sociaal demografische factoren van invloed zijn op hun betaalkeuze.
Het betaalgedrag van nieuwe Nederlanders verschilt in het algemeen niet significant van dat van
autochtone Nederlanders. Zowel autochtone als allochtone Nederlanders gebruiken voor circa 2/3 van
hun betalingen aan de kassa contant geld. De belangrijkste bevindingen zijn opgenomen in een
factsheet.

Grensoverschrijdend betaalgedrag door Nederlanders in 2010
Om inzicht te krijgen in de mate waarin veranderingen in het betalingsverkeer als gevolg van de
naderende SEPA consumenten beïnvloeden, onderzoekt DNB het grensoverschrijdende betaalgedrag
en de betaalbeleving. De resultaten laten zien dat er steeds minder verschil is tussen binnenlandse en
buitenlandse betalingen, zowel in het gebruik van betaalmiddelen als qua waardering. Qua veiligheid
is er zelfs geen verschil meer tussen binnen- en buitenland. Het ‘nieuwe pinnen’ heeft niet geleid tot
een lagere waardering van het betalen met de pinpas: consumenten zijn juist positiever geworden,
vooral wat betreft de veiligheid. De gevolgen van de integratie van de Europese betaalmarkt worden
dus steeds beter zichtbaar, maar de bekendheid van SEPA onder consumenten is nog altijd laag. Ook
weten de meeste consumenten nog niet waar zij hun IBAN kunnen vinden.

Oproep aan de betaaldienstverleners betreffende de micropayments voor de creatieve sector
De afgelopen tien jaar is in de mediabranche op het gebied van koop en verkoop van producten veel
veranderd. In de jaren negentig kocht men cd’s in de muziekwinkel, maar van begin 2000 verschoof
dat naar het kopiëren van cd’s en het distribueren van de muziek via internet. Voor het legaal
aanschaffen van muziek, beeld of games is een snel, eenvoudig en betaalbaar betaalsysteem
noodzakelijk. Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer vraagt hier aandacht voor en doet een
algemene oproep aan de betaaldienstaanbieders om in de behoefte te voorzien.

Eurobiljet app
Sinds december vorig jaar biedt DNB voorlichting over de eurobankbiljetten en de
echtheidskenmerken ook via smartphones aan. Daarvoor is een applicatie ontwikkeld waarmee de
smartphone-gebruiker in vier stappen het eurobiljet kan verkennen en controleren. De 'Eurobiljet App'
is gratis te verkrijgen via de App-stores voor Apple en Android.

7

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Allesoverbetalen.nl vernieuwd
De website Alles over betalen bevat een uitgebreide hoeveelheid aan informatie over het
betalingsverkeer in Nederland. Bezoekers vinden er informatie over betaalproducten, maar ook
achtergrondinformatie over de efficiency, veiligheid en toegankelijkheid van betalingsverkeer.
Op 1 juli 2011 is een geheel vernieuwde versie van de website gelanceerd om bezoekers naar de
wensen van deze tijd informatie te bieden. Bezoek de website via: www.allesoverbetalen.nl

Fraudecijfers en aanpak
De schade in het betalingsverkeer als gevolg van fraude was in 2011 in totaal EUR 92 miljoen. De
twee belangrijkste trends zijn de stijging als gevolg van fraude bij het internetbankieren en skimming
(het kopiëren van de magneetstrip van de betaalpas en de pincode afkijken).
De schade als gevolg van skimming is bijna verdubbeld ten opzichte van 2011 (EUR 39 miljoen) en
de schade met internetbankieren is bijna 3,5 keer zoveel als het jaar daarvoor (EUR 35 miljoen). In
december is het Landelijk Skimmingpoint ingesteld, waar Politie, Justitie en marktpartijen
samenwerken. Het Skimmingpoint werkt ook samen met het Electronic Crimes TaskForce (ECTF).
Het ECTF is een samenwerkingsverband tussen opsporingsautoriteiten en de banken, opgericht begin
2011.

8

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

1. INVOERING SEPA IN NEDERLAND
MOB richt NFS op om SEPA-migratie in goede banen te leiden
Vooruitlopend op de Europese SEPA-Verordening die op 30 maart 2012 is gepubliceerd, heeft het
MOB in haar vergadering van 1 juli 2011 het Nationaal Forum SEPA-migratie opgericht. Het NFS is
de nationale projectorganisatie van stakeholders en financiële autoriteiten om de overgang naar de
Single Euro Payments Area soepel, efficiënt en succesvol te laten verlopen. Het gaat hierbij om de
invoering in het binnenlandse betalingsverkeer van de Europese overschrijving en de Europese
incasso, en daarmee ook het langere bankrekeningnummer (IBAN).

Met de dwang van de naderende SEPA-Verordening en het besef dat de SEPA-migratie een groot en
complex proces is, waarbij er tal van onderlinge afhankelijkheden zijn tussen economische sectoren en
marktpartijen, was duidelijk geworden dat sturing en nationale coördinatie gewenst was. In het NFS
werken aanbieders, gebruikers, softwareleveranciers en ondersteunende partijen nauw met elkaar
samen om de overgang naar SEPA zo goed mogelijk te laten verlopen. De Nationaal Forum-aanpak is
ook bij de invoering van de euro in 2002 succesvol gebleken. Nederland heeft geen tijd te verliezen
gezien de relatief krappe tijd en omvang van de migratie die mede door de invoering van IBAN veel
verder gaat dan het betalingsverkeer en vrijwel alle zakelijke gebruikers in het hart raakt van hun
bedrijfsvoering. Het is cruciaal dat ook consumenten vertrouwd raken met IBAN en de veranderingen
in het betalingsverkeer. Voor een overzicht van het NFS wordt verwezen naar bijlage 2 ‘Organisatie
van de SEPA-migratie in Nederland’.

NFS stelt Nationaal Migratieplan vast: Nederland per 1 februari 2014 over op SEPA
Het NFS heeft met inachtneming van de voorlopige uitgangspunten van de SEPA-Verordening in
november 2011 het Nationaal Migratieplan opgesteld. Inmiddels is de SEPA-Verordening
aangenomen door het Europees Parlement en de Raad. Het NFS heeft geen aanleiding gezien om het
migratieplan op onderdelen te amenderen. Op 17 februari 2012 is het definitieve SEPA Migratieplan
Nederland vastgesteld en gepubliceerd. Op 31 maart 2012 is de SEPA-verordening officieel van
kracht geworden.

9

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Aanbieding SEPA-Migratieplan: Nederland gaat flink aan de slag!

Op de foto de officiële aanbieding van het Nationaal SEPA Migratieplan d.d. 27 februari 2012
door DNB SEPA-programmamanager Bernard Juffermans (midden) aan Hans Biesheuvel
(voorzitter MKB-Nederland, links) en Bernard Wientjes (voorzitter VNO-NCW, rechts).

Het migratieplan beschrijft hoe, conform de wettelijke Europese einddatum, Nederland per 1 februari
2014 zal zijn overgeschakeld naar IBAN, de Europese overschrijving en de Europese incasso . Om dit
te kunnen realiseren is het essentieel dat banken eind 2012 het basisassortiment van betaalproducten
gereed hebben en dat op 1 oktober 2012 de softwareleveranciers ERP- en CRM-software hebben
aangepast voor SEPA. Het basisassortiment betaalproducten bestaat uit:


de Europese overschrijving via internet



het standaardoverschrijvingsformulier



de periodieke Europese overschrijving



de Europese incasso (papieren machtiging).

De SEPA-overgang of toekomst van producten uit het aanvullende assortiment zoals de Acceptgiro,
iDEAL, digitale nota (FiNBOX), de kansspelincasso en de business-to-business incasso en de
spoedbetaling worden binnenkort ook bepaald.
Uit oogpunt van risicobeheersing en om de continuïteit van het betalingsverkeer veilig te kunnen
stellen is een gefaseerde overgang van klantgroepen van banken naar SEPA gewenst. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt tussen early movers en de massale migratie.
10

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

De nieuwe betaalproducten brengen een ingrijpende wijziging met zich mee in de technische formaten
waarin betaalopdrachten worden aangeleverd en betaalinstrumenten wordt verstrekt. Voortaan zal
(bulk)aanlevering van Europese betaal- en incassoproducten via XML-taal (ISO 20022/PAIN) en de
reporting via XML/MT 940 (CAMT) standaarden gebeuren.

Figuur 1 geeft een samenvatting van de planning van de migratie voor de verschillende groepen. .
Voor de zakelijke gebruikers is aangegeven wanneer de daadwerkelijke migratie plaatsvindt. Hieraan
voorafgaand vinden uiteraard voorbereidingen plaats. De massale migratie is vooral in 2013 voorzien.
In 2012 zullen enkele grote marktpartijen, waaronder UWV, migreren naar de Europese
overschrijving. Voorts heeft de rijksoverheid zich gecommitteerd om per 31 december 2012 de
Europese overschrijving in te voeren. Consumenten zullen steeds meer vertrouwd raken met het
gebruik van IBAN. De publiekscampagne start in mei 2012. Sinds 1 maart 2012 is zowel voor
bedrijven als consumenten de website www.overopIBAN.nl in de lucht.
Figuur 1 SEPA Migratieplan Nederland
1 februari:
einddatum migratie
naar SCT, SDD
Infrastructuur
gereed voor
massale migratie

Specificaties basisassortiment zakelijke
gebruikers gereed

SCT

2012

SDD
2013

1-3

1-7

2014

Aanpassen infrastructuur aan eisen Europese betaalmiddelen
Ondersteuning migratie gebruikers

Softwareleveranciers

Pakketten aanpassen
Ondersteuning migratie gebruikers

Grootzakelijke SCT-gebruikers Early movers

Massale migratie

Kleinzakelijke SCT-gebruikers Early movers

Massale migratie
Massale
migratie

Grootzakelijke incassanten

Early movers

Kleinzakelijke incassanten

Early movers

Consumenten

Toenemend IBAN-gebruik

Communicatie

Communicatie vanuit koepels, intermediairs, banken

Massale migratie

Publiekscampagne

11

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Mogelijk gebruik van nicheproducten na einddatum

Banken

1-10

SDD aangepast aan
consumentenbeschermingseisen
verordening

BOX 1 De IBAN/SEPA communicatiecampagne

Drietrapsraket
In het MOB is een drietrapsraket afgesproken voor de voorlichtingsaanpak over SEPA/invoering IBAN: er komt
een landelijke campagne gericht op bedrijven en consumenten (trap 1), de koepelorganisaties informeren de eigen
achterban (trap 2) en bedrijven en organisaties informeren de eigen klanten/relaties (trap 3). Organisaties kunnen
voor hun communicatie gebruik maken van een toolkit die centraal beschikbaar wordt gesteld.

Centrale campagne
In de campagne staat het handelingsperspectief centraal: wat gaat er concreet veranderen voor bedrijven en
consumenten. De campagne bestaat uit 3 hoofdfasen:
1) wake-up call voor bedrijven, overheidsgebruikers en andere zakelijke gebruikers,
2) bedrijven en consumenten informeren en activeren en
3) aftellen naar de einddatum.
Zowel voor consumenten als voor bedrijven wordt een mix van PR/free publicity en betaalde media ingezet,
online en offline. OveropIBAN vormt de vlag voor de gehele campagne, zowel voor bedrijven als consumenten.

Bedrijven
Voor bedrijven staan naast de veranderingen voor het rekeningnummer ook de veranderingen voor
overschrijvingen en incasso’s centraal. Er is een checklist ontwikkeld met punten waar bedrijven rekening mee
moeten houden:
1) Stel een plan van aanpak op
2) Bepaal de overgangsdatum
3) Informeer medewerkers, klanten en leveranciers
4) Maak tijdig afspraken met uw softwareleverancier
5) Bepaal de consequenties voor uw overschrijvingen en incasso’s

Consumenten
De campagne voor consumenten draait om IBAN: wat is IBAN, waarom wordt het ingevoerd en waar is het te
vinden. Consumenten worden erop gewezen dat ze steeds meer gevraagd zullen worden om IBAN te gaan
gebruiken. Hierbij worden ze geholpen door banken, die adresboeken voor internetbankieren automatisch om
zullen zetten. In de campagne is speciale aandacht voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en gehandicapten. Zo is
de campagnewebsite www.overopIBAN.nl ook toegankelijk gemaakt voor mensen met een visuele beperking en
worden in samenwerking met belangenorganisaties voor deze doelgroepen IBAN-ambassadeurs ingezet.

12

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Migratie in Nederland moet nog daadwerkelijk beginnen
DNB meet ieder halfjaar het SEPA-bewustzijn, de voorbereidingen, alsmede het concrete gebruik van
de Europese betaalproducten door zakelijke gebruikers. Uit de in het voorjaar van 2012 gehouden
vijfde SEPA-monitor blijkt dat vergeleken met de vorige monitor het SEPA-bewustzijn over de gehele
linie is gestegen en dat vooral bij grootzakelijke bedrijven en publieke instellingen de mate van
voorbereidingen licht is toegenomen.
Niettemin blijft het feitelijk gebruik van de Europese overschrijving nog altijd laag en is een
belangrijk aandachtspunt dat het merendeel (75%) van het midden- en kleinbedrijf (MKB) nog niet
beseft dat SEPA voor de deur staat. De campagne voor publiek en bedrijven en de extra inspanningen
van de in het NFS deelnemende organisaties zullen hier naar verwachting snel verandering in brengen.

Figuur 2 Status migratie naar Europese overschrijving (voorjaar 2012)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

0%
MKB

Middelgrootbedrijf

Grootbedrijf

Gemeenten

Publieke instellingen

Nog niet begonnen met voorbereidingen

Bezig met uitzoeken wat er moet gebeuren

Concreet bezig met voorbereidingen

Volledig over op de Europese overschrijving

Ook de Nederlandse consumenten zijn nog niet zo bekend met SEPA, zo blijkt uit het vijfde
onderzoek van DNB naar de beleving van grensoverschrijdend betalen. Het onderzoeksrapport is
geplaatst op de MOB-pagina’s op de website van DNB
(http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp). 35% geeft aan eerder iets over SEPA
gehoord te hebben. De meeste consumenten staan er neutraal (55%) of positief (30%) tegenover. Van
13

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

de ondervraagde Nederlanders weet 45% de eigen IBAN en 30% de IBAN van de tegenpartij niet te
vinden. Veel consumenten realiseren zich niet dat SEPA grote invloed heeft op het binnenlandse
betalingsverkeer. Positief punt is dat de Nederlanders aangeven vaker te (kunnen) pinnen in het
buitenland en hierover meer tevreden te zijn dan bij de vorige meting.

14

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

2. TOEGANKELIJKHEID EN BEREIKBAARHEID
De Overstapservice geëvalueerd
De Overstapservice is een initiatief van de gezamenlijke banken in Nederland. Deze service maakt
veranderen van betaalrekening van de ene naar de andere bank eenvoudiger en zorgt ervoor dat het
betalingsverkeer soepel doorloopt. Zowel particulieren als ondernemers kunnen van Overstapservice
gebruik maken. In 2011 is een evaluatie van de dienst uitgevoerd.
Ten behoeve van het onderzoek heeft de werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid (WTB) van
het MOB als klankbord gefungeerd. De onderzoeksopzet, de resultaten en de conclusies zijn
besproken met de leden van de WTB, en het MOB heeft de conclusies onderschreven.

De doelstelling van de Overstapservice om veranderen van betaalrekening van de ene naar de andere
bank gemakkelijk te maken door er voor te zorgen dat het betalingsverkeer soepel doorloopt, wordt
ruim gehaald: gebruikers geven de service gemiddeld een 8,5 en de belangrijkste beweegreden om van
de service gebruik te maken is het gemak. Informatie over de Overstapservice, zowel schriftelijk als
mondeling, wordt door 9 van de 10 gebruikers als goed gekwalificeerd.

Jaarlijks is er een stabiel aantal gebruikers in de bandbreedte van 80.000 à 100.000 gebruikers. Het
aandeel zakelijke gebruikers – voornamelijk klein-MKB en ZZP’ers – daarin wordt geschat op 10%.
De belangrijkste beweegreden om een nieuwe betaalrekening bij een andere bank te openen blijkt niet
zozeer de (betaal)service/dienstverlening maar het (gepercipieerde) algemene beleid van een bank
(figuur 3), bijvoorbeeld ten aanzien van beleggingen of bonussen. Bijna 50% van de respondenten gaf
dit aan.

De evaluatie geeft ook enkele verbetersuggesties. Wat gebruikers betreft hebben de verbetersuggesties
betrekking op de verstrekte informatie. Voor gebruikers is het belangrijk om te weten wat de
Overstapservice precies wel of niet voor hen doet. Zo eisen sommige instanties, zoals de
Belastingdienst of werkgevers, dat een wijziging van een rekeningnummer persoonlijk wordt
doorgegeven. Ook dient voor een gebruiker expliciet te zijn dat het eventueel aanhouden van de oude
rekening dubbele kosten met zich meebrengt. Banken moeten er dus voor zorgen dat de gebruikers
daar nadrukkelijk op geattendeerd worden. Ook wordt de suggestie gedaan of het haalbaar is om nog
meer zaken in de Overstapservice op te nemen, zoals periodieke overboekingen via internetbankieren,
of om na 6 maanden een herinneringsbericht te krijgen. Het is belangrijk om informatie over de
Overstapservice gemakkelijk te kunnen vinden. Het rapport is door de minister van Financiën naar de
Tweede Kamer gestuurd.
15

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Figuur 3 Gebruik overstapservice in detail, 2009-2011

stapte niet over

6%

7%

14%

overweegt
stapte over

7%
80%

vanwege algemene beleid van de
bank

Werkafspraak bereikbaarheid
Om lokale bereikbaarheidsknelpunten op te lossen, hebben het MOB, de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen (LVKK) in 2007 de
Werkafspraak Bereikbaarheid gemaakt. Deze beschrijft hoe deze partijen gezamenlijk knelpunten op
het gebied van bereikbaarheid in het betalingsverkeer aanpakken waarbij zij zich hebben
gecommitteerd zich tot het uiterste in te spannen om deze in redelijkheid op te lossen. Indien de
knelpunten niet lokaal worden opgelost, kunnen partijen deze melden bij het speciaal hiervoor
ingestelde meldpunt bereikbaarheid@nvb.nl.

In 2011 zijn geen meldingen in de zin van de Werkafspraak bij het bereikbaarheidsmeldpunt
binnengekomen. Andere zorgpunten met raakvlakken aan bereikbaarheid en toegankelijkheid, die
consumenten direct bij in het MOB deelnemende organisaties hebben gemeld zijn daar opgepakt. Deze
organisaties hebben in samenwerking met de desbetreffende banken en consumenten actie
ondernomen om de punten, waar wenselijk en noodzakelijk, op te lossen.

In verband met het toegenomen belang van internetbankieren in het betalingsverkeer, is binnen de
WTB, in aanvulling op de werkafspraak, afgesproken dat meldingen op dit punt in de WTB aan de
orde zullen worden gesteld. De NVB kan deze melding dan indien nodig doorgeven aan de betreffende
bank.
16

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Inventarisatie toegankelijkheidsaspecten in het kader van migratie naar SEPA
De SEPA betekent dat binnen de Eurolanden er niet alleen één munt is, maar ook gelijke
betaalmiddelen kunnen worden gebruikt. De verwachting is dat –gelijk met het huidige
productaanbod/-afname – SEPA-compliant producten voornamelijk via elektronische kanalen zullen
worden aangeboden en afgenomen. Aangezien het gebruik van schriftelijke overschrijvingen,
automatische incasso en telefonische overboekingen onder senioren en mensen met een
functiebeperking hoger is dan bij particulieren jonger dan 50 jaar en zonder handicap is binnen het
MOB besloten om de toegankelijkheidsaspecten van de SEPA-compliant producten in het kader van
de SEPA migratie periodiek te monitoren. De NVB heeft een inventarisatie uitgevoerd en aan het
MOB voorgelegd. Dit leverde de volgende aandachtspunten op:


Telefonisch bankieren: mogelijk een toekomstige issue; de analoge telefoon mist een directe
invoermogelijkheid voor niet-numerieke karakters. Momenteel is het nog niet bekend of
individuele telefoon services zullen wijzigen. Daarmee is nog niet vast te stellen of daar
specifieke toegankelijkheidsaspecten in het geding zijn.



Acceptgiro: Gezien de relatief beperkte volumes zal mogelijk aanpassing in de verlengde
overgangsperiode plaatsvinden. Op korte termijn treden er geen wijzigingen op in de
beschikbaarheid van het huidige formulier, waarmee de toegankelijkheid onveranderd blijft.



Overboekingformulieren: De ontwikkeling in het kader van de invoering van SEPA, van een
meer gestandaardiseerd overschrijvingsformulier is een goede gelegenheid om rekening te
houden met zaken als lettergrootte, (uniforme) indeling, contrast, etc. Ook een uniforme
schrijfwijze van IBAN is hier onderdeel van. Banken zullen bij de uitwerking een
toegankelijkheidstoets uitvoeren. Bij wijziging of vervanging zal er aandacht uitgaan naar de
specifieke doelgroepen.



Incassomachtiging: Met de komst van de SEPA zullen de rechten niet veranderen. Om gebruik
van incasso eenvoudiger te maken, biedt het terugbrengen van variaties in
incassomachtigingen vanuit een toegankelijkheidsperspectief mogelijkheden. De
standaardisatie van formulieren is daarbij van belang.

17

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Follow- up onderzoek: betaalgedrag Nieuwe Nederlanders
In 2010 heeft het MOB de eerste resultaten van het onderzoek naar het betaalgedrag van nieuwe
Nederlanders ontvangen waarbij gekeken was naar het gebruik van en de perceptie over
betaalmiddelen aan de toonbank en op afstand. De conclusie luidde dat er grote gelijkenissen waren in
voorkeuren en gewoontes van nieuwe Nederlanders en andere kwetsbare groepen Nederlanders, zoals
ouderen. De vraag was of de nieuwe Nederlanders als separate kwetsbare groep gezien moesten
worden. Naar aanleiding van die vraag heeft DNB een verdiepingsonderzoek gedaan. In 2011 heeft het
MOB kennis genomen van de resultaten van het follow-up onderzoek: betaalgedrag Nieuwe
Nederlanders.

Doel van het onderzoek is enerzijds inzicht te krijgen in het betaalgedrag van nieuwe Nederlanders en
anderzijds te analyseren in hoeverre afkomst en generatie naast andere sociaal demografische factoren
van invloed zijn op hun betaalkeuze. Centraal staat de vraag in welke mate de betaalkeuze van nieuwe
Nederlanders aan de kassa verschilt van die van autochtone Nederlanders en in hoeverre deze wordt
beïnvloed door betaalgewoontes verworven in het land van herkomst. De resultaten laten zien dat
betaalgewoontes verworven in het land van herkomst in sterke mate het betaalgedrag beïnvloeden ná
migratie: mensen afkomstig uit cash georiënteerde landen betalen nog steeds significant vaker met
contant geld in Nederland dan de rest van de Nederlandse bevolking. Het gevonden home country
effect verdwijnt namelijk na één generatie: tweede generatie allochtonen hebben hetzelfde
betaalgedrag als mensen met een Nederlandse achtergrond. Betaalgedrag wordt dus niet doorgegeven
tussen generaties, maar juist gevormd door de betaalgewoontes in het land waar men geboren is.
Resultaten zijn gepubliceerd op de MOB-pagina’s op de website van DNB
(http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/publicaties/index.jsp).

18

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

3. EFFICIENCY
Aanbeveling van de Europese Commissie over wettig betaalmiddel
De Europese Commissie vindt in een Aanbeveling uit maart 2010 dat er geen beperkingen mogen
worden gesteld aan het gebruik van eurobankbiljetten en – munten als wettig betaalmiddel. Dit is in
bepaalde gevallen strijdig met de in Nederland om efficiency- en of veiligheidsredenen gehanteerde
praktijkafspraken. Zo kennen we in Nederland onder meer de afronding van contante betalingen op
eenheden van vijf cent aan de kassa en het niet overal accepteren van hoge coupures bankbiljetten.
Beide praktijken worden aangegeven via een sticker op de winkeldeur of bij de kassa.

De Aanbeveling bindt de huidige Nederlandse wet- en regelgeving en praktijkafspraken niet, maar het
MOB houdt rekening met mogelijke initiatieven om de Aanbeveling in de toekomst om te zetten in
bindende wetgeving na de geplande evaluatie in 2013. Het MOB richt zich op de uitleg van de
Nederlandse praktijk. Hiertoe hebben vertegenwoordigers van de NVB en Detailhandel Nederland een
tweetal gesprekken gehad met de voorzitter van de werkgroep die deze Aanbeveling heeft opgesteld,
er wordt gewerkt aan een best practices document.

Stimuleren van elektronisch betalen
Het MOB richt zich op het bevorderen van de maatschappelijke efficiency van het Nederlandse
betalingsverkeer. Verlaging van de maatschappelijke kosten kan worden bereikt door vervanging van
contante betalingen door elektronische betalingen. Eind 2005 hebben banken en toonbankinstellingen
dan ook de Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen opgericht die zich voornamelijk richt op het
stimuleren van betalingen met de pinpas. Voorbeelden van activiteiten in 2011 verricht ter bevorderen
van het gebruik van de pinpas zijn: de georganiseerde pinkampioenschappen voor
toonbankinstellingen; vijf grote bedrijven hebben meegedaan aan de “alleen pinnen” campagne; in de
tankstation branche is de campagne “liever pin dan contant” georganiseerd; een aparte campagne voor
de horeca.en ten slotte deelname aan de “Week van de veiligheid” Daarnaast is de subsidieregeling
voor de slimme pinpakketten in 2011 gecontinueerd en zijn er vijf 100% pingebieden bijgekomen.

Pinnen
Eind mei 2009 ondertekenden toonbankinstellingen, de NVB en banken een Nadere Overeenkomst bij
het in 2005 afgesloten Convenant Betalingsverkeer. Dit maakte voor Nederland de weg vrij om
onderdeel te worden van de Europese ‘pinmarkt’ in SEPA, met een hogere graad van veiligheid en –
naar verwachting ook - efficiëntie. Met de Nadere Overeenkomst van 2009 wordt dit Convenant
aangepast aan de ontwikkelingen richting SEPA.
19

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

De afspraken van 2009 zorgen voor een snellere overgang van magneetstrip- naar veiliger
chiptechnologie (EMV), de standaardtechnologie in SEPA, en omvatten plannen en financiële
middelen voor het bevorderen van de efficiëntie van het betalingsverkeer in Nederland.

In 2011 werd in Nederland 2,29 miljard keer met een betaalpas aan de kassa afgerekend met een totale
waarde van EUR 82,5 miljard (zie figuur 4). Dat is een stijging in aantal transacties van 6,1% ten
opzichte van 2010. Op basis van het Convenant Betalingsverkeer is Nederland in snel tempo
overgeschakeld op “het nieuwe pinnen”. Eind 2011 waren vrijwel alle geldautomaten en
betaalautomaten zonder grote problemen gereed gemaakt voor het betalen met de chip op de pas en
vond 95% van alle pintransacties plaats via het nieuwe pinnen. Op 31 december 2011 om 24:00 uur
precies hield het ‘oude” merk PIN officieel op te bestaan.

Een van de branches waar het pinnen het sterkst groeide was de supermarktbranche. Het gemiddelde
gepinde bedrag nam in 2011 weer iets verder af van EUR 37,58 in 2010 tot EUR 36,11 in 2011. Dit
betekent dat een toename heeft plaatsgevonden in het afrekenen van kleine bedragen met de pinpas.
Uit onderzoek is gebleken dat in 2010 nog 65% van alle aankopen over de toonbank contant werd
afgerekend, in waarde is dit 38 % van de totale uitgaven aan de toonbank1. Met de pinpas wordt 58%
van de uitgaven aan de toonbank afgerekend.

Chippen
Het aantal Chipkniptransacties is in 2011 gedaald met 3,7% tot 172 miljoen (zie figuur 4). De totale
waarde van de aankopen met Chipknip was EUR 428 miljoen. Het gemiddeld bedrag per
chipkniptransactie is van EUR 2,61 gedaald ten opzichte van 2010 tot EUR 2,5. Met de komst van het
nieuwe pinnen en de al langer lopende campagne “Klein bedrag? Pinnen mag!” loopt de acceptatie van
Chipknip in winkels steeds verder terug. De Chipknip wordt vooral gebruikt in het parkeersegment,
catering en bij snoep- en drankautomaten.

1

Bron: DNB Occasional Studies, Cash usage in the Netherlands: How much, where, when, who and whenever
one wants?
20

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

In winkels is het aantal betaalautomaten wat de chipknip accepteert in 2011 teruggelopen van 33.249
naar 11.533 blijkt uit cijfers van Currence/Betaalvereniging.

iDEAL
In 2011 is het aantal iDEAL betalingen gestegen met 36% naar 94 miljoen (zie figuur 3). Het totaal
van de aankopen die met iDEAL zijn betaald, bedroeg ruim EUR 6 miljard. De waarde van een
gemiddelde iDEAL-betaling is in 2011 gestegen van circa EUR 73 naar circa EUR 74. Op 15
december 2011 is, sinds de start van iDEAL in oktober 2005, de 250 miljoenste transactie verricht.
iDEAL is het meest gebruikte online betaalmiddel en wordt als katalysator gezien voor de snelle
ontwikkeling van de Nederlandse e-commerce.

Storingen in het betalingsverkeer
In de laatste maanden van 2011 en in januari 2012 is een aantal storingen in het betalingsverkeer
opgetreden. De storingen betroffen pinstoringen en storingen bij internetbetalingen. In het
Convenantteam (overleg tussen banken en toonbankinstellingen) worden mogelijke oplossingen
besproken om het aantal storingen te reduceren en een alternatief te bieden wanneer een storing
optreedt. Het MOB monitort de voortgang.

Figuur 4 Ontwikkeling toonbankbetalingen
Aantal in miljoenen

2.500
Pinnen
2.000
Chippen
1.500
iDEAL
1.000
Creditcard

500

0
2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Bron: Currence, Creditcardmaatschappijen en NVB.

21

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Verdere optimalisatie bankbiljetteninfrastructuur
Op 1 oktober 2011 is Geldservice Nederland (GSN) opgericht. GSN gaat voor aangesloten banken de
geldverwerking verzorgen en de chartale logistiek aansturen. Dat betekent dat de geldactiviteiten van
de huidige drie aangesloten grootbanken geconcentreerd worden in drie locaties in plaats van de
bestaande 11. Daarnaast verzorgt GSN de planning en aansturing van het bevoorraden van de
geldautomaten en het ophalen van geld bij de retail klanten en afstortautomaten van de aangesloten
banken. Nadat de processen voor de drie aandeelhoudende banken zijn ingericht, zal GSN ook haar
diensten aanbieden aan andere banken. Door de markt wordt inmiddels twee miljard eurobankbiljetten
gecontroleerd, terwijl DNB nog circa 500 miljoen biljetten per jaar ter verwerking binnenkrijgt. Voor
de maatschappij als geheel is deze verschuiving efficiëntie verhogend en kosten reducerend.
Niet alleen banken brengen bankbiljetten opnieuw in omloop, maar ook een groeiend deel van de
recirculatie wordt verzorgd door winkeliers. Winkeliers verstrekken steeds vaker via door henzelf
gevulde geldautomaten bankbiljetten aan het publiek. Voor de betrouwbaarheid van het chartale
betalingsverkeer is het essentieel dat bij het recirculeren alleen biljetten die echt en schoon zijn weer in
omloop worden gebracht. De controles op echtheid en geschiktheid moeten daarom plaatsvinden
volgens door de ECB opgestelde richtlijnen, DNB voert het toezicht hierop uit.

Micropayments
Online wordt een verscheidenheid aan producten en diensten verkocht. Producten die per post worden
opgestuurd, maar ook producten die digitaal blijven, door te downloaden of waarbij alleen een code
wordt verkregen, zoals bij een vliegticket. Muziek en films worden op cd en dvd verkocht, dit wordt
echter steeds meer in digitale vorm aangeboden, zowel legaal als illegaal. Eén van de door de regering
geïdentificeerde ‘topsectoren’, de creatieve industrie, ondervindt op dit gebied een knelpunt op het
gebied van betalen. Eén van de knelpunten in het online betalen van mediacontent zijn de kosten van
een betaling. De verschillende betaalmogelijkheden hebben hun eigen kosten. Enkele
betaalmogelijkheden kosten meer dan EUR 1, dat is gelijk aan de kosten van bijvoorbeeld een
muzieknummer. Minimale gemiddelde kosten liggen rond EUR 0,50. Dit kan 10 tot 25 % van de prijs
per product betekenen. iDeal wordt bijvoorbeeld te duur geacht voor de betaling van deze producten.
Bovendien kunnen media-aanbieders niet altijd direct onderhandelen over de prijs van een
betaalproduct, omdat andere partijen daar als schakel tussen zitten. Voor het ontwikkelen van nieuwe
verdienmodellen die gebaseerd zijn op het legaal gebruiken van muziek, beeld of games is een snel,
eenvoudig en betaalbaar betaalsysteem (in verhouding tot betalingen van EUR 0,01 tot EUR 5)
noodzakelijk. Een ander obstakel ligt in het betaalproces. De voornaamste reden is dat bij de aanschaf
van bijvoorbeeld een film, de klant dat product direct wil kijken of downloaden. De betaling dient
daarom zo gemakkelijk en snel mogelijk uitgevoerd te kunnen worden.
22

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer vraagt hier aandacht voor en doet een algemene oproep
aan de betaaldienstaanbieders om in de behoefte te voorzien. De media-industrie wordt gevraagd om
over haar eisen en wensen met betaaldienstaanbieders in gesprek te gaan.

23

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

4. VEILIGHEID
Ontwikkeling valse bankbiljetten
In 2011 is het aantal in Nederland aangetroffen valse eurobiljetten opnieuw afgenomen (zie figuur 5).
In totaal werden 29.700 valse eurobiljetten onderschept, 25% minder de 39.600 stuks in het jaar
daarvoor. De totale fictieve waarde van de valse eurobiljetten, EUR 1,5 miljoen, was eveneens 25%
lager dan in 2010. Hoewel een exacte verklaring voor deze ontwikkeling niet kan worden gegeven,
hebben alerte toonbankinstellingen en de verhoogde inzet van politie en justitie bijgedragen aan de
strijd tegen deze vorm van criminaliteit. In Nederland bleef de EUR 50 met 63% het meest vervalste
biljet, op afstand gevolgd door de EUR 20 met 27% (zie tabel 1).
Ook wereldwijd nam het aantal valse eurobiljetten af. In totaal werden 606.000 valse eurobiljetten
onderschept, een afname van 19% ten opzicht van 2010.

Figuur 5 Aantal aangetroffen valse biljetten in Nederland

60.000

50.000

40.000

30.000

20.000

10.000

0
2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

24

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

2010

2011

Tabel 1 Aandeel vervalsingen per coupure (als % van alle aangetroffen vervalsingen in 2011)

Denominatie

EUR 5

EUR 10

EUR 20

EUR 50

EUR 100

EUR 200

EUR 500

Nederland
Eurogebied

0
1

1
1

27
45

63
34

6
16

3
2

0
1

Bron: DNB, ECB.

Fraudecijfers skimming en internetbankieren
Op 26 maart 2012 heeft de NVB de fraudecijfers over 2011 gepubliceerd. De totale schade in het
betalingsverkeer als gevolg van fraude was in 2011 in totaal EUR 92 miljoen. De twee belangrijkste
trends zijn de stijging als gevolg van fraude bij het internetbankieren en skimming (het kopiëren van
de magneetstrip van de betaalpas en de pincode afkijken). De schade als gevolg van skimming is bijna
verdubbeld ten opzichte van 2011 (EUR 39 miljoen) en de schade met internetbankieren is bijna 3,5
keer zoveel als het jaar daarvoor (EUR 35 miljoen).

Fraude met betaalpassen: skimming
In Nederland zijn zo’n 22 miljoen betaalpassen in omloop. In 2011 zijn daarvan ruim 87.000 geskimd.
In 2011 zijn er bijna 45.700 incidenten geregistreerd, waarbij met een geskimde pas daadwerkelijk
geld werd bemachtigd.

Met de overschakeling op de EMV-chip per 1 januari 2012 hebben criminelen in 2011 alles op alles
gezet om nog zoveel mogelijk passen te skimmen en deze te verzilveren. Hierdoor is de schade fors
opgelopen naar bijna EUR 39 miljoen. Afgezet tegen de omzet door betaalpassen (EUR 138 miljard in
2011) bedraagt dit 0,03%. De verwachting is dat in de loop van 2012 de voorraad geskimde passen zal
opdrogen en de schade aanmerkelijk terugloopt.

Fraude met internetbankieren
Inmiddels doen circa 11 miljoen klanten hun bankzaken via het internet en wordt ongeveer 93% van
de overboekingen via het internet gedaan. Ook criminelen hebben hun werkterrein aangepast aan de
digitale omgeving.
In 2011 zijn cybercriminelen er in geslaagd om in 7.500 gevallen daadwerkelijk geld te bemachtigen.
De totale schade hiervan bedroeg in 2011 ruim EUR 35 miljoen. Afgezet tegen de totale omzet bij het
internetbankieren (EUR 3,2 biljoen) is dit overigens slechts 0,0011%

25

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Maatregelen fraude skimming en internetbankieren

Inrichting Landelijk Skimming Point
Per 1 december 2011 is officieel het Landelijk Skimming Point (LSP) van start gegaan. Het LSP is een
samenwerkingsverband tussen Politie, Justitie en Equens namens de Betaalvereniging. Het punt is
bedoeld om informatie van politie en Openbaar Ministerie centraal te beleggen, te analyseren en te
combineren met de centraal opgeslagen bancaire informatie bij Equens. Met deze gecentraliseerde
aanpak en samenwerking willen de partners bereiken dat er een effectievere aanpak van skimming
wordt gerealiseerd. Het Skimming Point is in nauw contact met internationale partners. Dit is zeer
belangrijk omdat de geskimde betaalpassen veelal in het buitenland worden misbruikt en omdat de
daders ook vaak uit het buitenland afkomstig zijn. In 2011 zijn 156 arrestaties geweest en is een
belangrijke dadergroep in Roemenië opgepakt. Dit legt een goede basis voor de daling van
skimmingfraude. Het Landelijk Skimming Point, zal een belangrijke positieve bijdrage leveren.

Standpunt betaalpassen chip-only
Nederland is in 2011 volledig overgegaan op het pinnen met de EMV-chip (het nieuwe pinnen). Dit is
een belangrijke maatregel in de strijd tegen het skimmen. Het is namelijk niet meer mogelijk om met
een (gekopieerde) magneetstrip in Nederland te betalen. Echter de magneetstrip zit nog altijd op de
pas. Dat betekent dat die gegevens geskimd kunnen worden en vervolgens met een kopie-pas geld kan
worden buit gemaakt in niet EMV-landen. Een mogelijkheid is om de magneetstrip van de betaalpas te
halen en alleen passen met chip uit te geven, om skimfraude te voorkomen. Het MOB heeft
geconcludeerd dat de Nederlandse banken voorlopig voldoende maatregelen hebben getroffen tegen
skimmen. Het wordt niet nodig geacht om versneld betaalpassen uit te geven zonder magneetstrip, dan
wel het uitschakelen van de magneetstrip. Er zijn nog meerdere landen, ook binnen Europa, waar de
Nederlandse betaalpashouders de magneetstrip nodig hebben om te kunnen betalen of geld op te
nemen. Voor de klant geldt het advies om altijd de pincode bij het intoetsen goed af te schermen. Dit
is niet alleen ter voorkoming van schade door skimming, maar ook om te voorkomen dat de pincode
wordt afgekeken en vervolgens de pas wordt gestolen (‘shouldering’).

Electronic Crimes Taskforce
Om de fraude met internetbankieren terug te dringen, hebben het Korps Landelijke Politiediensten
(KLPD), het Landelijk Parket en de banken de handen ineen geslagen. Hiertoe is op 14 april 2011 een
convenant getekend, waarmee de Electronic Crimes Taskforce (ECTF) werd opgericht. Deze
samenwerking is een uitwerking van de Nationale Cyber Security Strategie, opgesteld door het
Ministerie van Veiligheid en Justitie. In dit ‘bankenteam’ waarin experts vanuit de banken en de
26

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

KLPD zijn gedetacheerd, wordt door middel van betere analyses en versterking van de
informatiepositie de aanpak van cybercrime geïntensiveerd. Afgesproken is dat de opsporing en
vervolging een hoge prioriteit zullen krijgen. Na een jaar wordt de samenwerking geëvalueerd.

Voorlichtingscampagnes
Sinds 2007 geeft de NVB met media campagnes voorlichting aan gebruikers hoe zij veilig kunnen
blijven internetbankieren. Met de in oktober 2011 gestarte voorlichtingscampagne ‘Veilig Bankieren’
worden klanten onder meer geïnformeerd over het fenomeen phishing (‘Nepmail, daar trapt u niet in’
en ‘Bankgegevens en inlogcodes: hou ze geheim’) en worden adviezen gegeven hoe de kans te
verkleinen dat computers worden besmet met malware. Zie www.veiligbankieren.nl

Reclamespot NVB Campagne Phishing

In het kader van de aanpak van geldezels is de NVB met de politie Amsterdam Amstelland een
campagne gestart om jongeren te informeren nooit hun rekening ter beschikking te stellen om
frauduleus geld op te laten binnenkomen. Fraudeurs zijn altijd op zoek naar geldezels, zodat zij zelf
anoniem kunnen blijven. Deze geldezels worden gezien als medeplegers van een fraude en als zodanig
in het interbancaire waarschuwingssysteem geregistreerd. Daarnaast wordt het frauduleus verkregen
bedrag (inclusief onderzoekskosten) op hen verhaald. Zie www.pasopjepas.nl

Trends
Digitale fraude via internet, door bijvoorbeeld phishing, malware of op grote schaal stelen van
betaalgegevens (bijv. database met creditcardgegevens) blijft groeien. Het raakt zowel consumenten,
banken als webwinkeliers.

Phishing en malware
Fraude bij internetbankieren kent verschillende verschijningsvormen. Zoals ’phishing’ van
(inlog)gegevens. Een andere gebruikte methode is het sturen van (bulk)mail waarbij criminelen zich
voordoen als een betrouwbare instantie/bank om klanten te verleiden persoonlijke informatie af te
27

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

geven of op een knop te drukken en zo de computer te besmetten. Deze methode wordt ook veelvuldig
gebruikt om creditcardgegevens te ontfutselen, door namens de creditcardmaatschappijen emails te
versturen.
Een andere opkomende vorm van fraude wordt gepleegd doordat computers besmet zijn met malware
(malware is een verzamelnaam voor malafide software, dit zijn kwaadaardige en/of schadelijke
programma’s).

Zodra een computer is besmet met malware is op verschillende manieren misbruik te plegen door
cybercriminelen, variërend van het stelen van persoonlijke gegevens van de computer tot het
onderdeel laten uitmaken van een zogeheten botnet van besmette computers om bijvoorbeeld spam te
versturen of een website plat te leggen. Een deel van deze criminele praktijken richt zich er ook op om
fraude met internetbankieren te kunnen plegen. Fraudeurs manipuleren door middel van malware het
internetbankieren van de klant om zo heimelijk extra transacties in te leggen. Deze zijn onzichtbaar
voor de klant maar worden wel door het invullen van de autorisatiecodes meegestuurd. Niet alleen
consumenten kunnen de dupe worden van deze praktijken maar ook bedrijven. In principe vergoeden
banken de schade bij deze aanvallen op het internetbankieren.

DDoS-aanvallen
Een Distributed Denial of Service (DDoS)-aanval kan websites (of systemen) platleggen doordat in
korte tijd een zeer grote hoeveelheid dataverkeer naar een website komt. Meestal gebeurt dit doordat
een netwerk van computers geautomatiseerd een constante stroom aanvragen naar een website sturen
(botnetaanval). Deze website wordt overstroomd door aanvragen en kan daarom niet meer laden.
Vervolgens kan dit tot resultaat hebben dat de website in zijn geheel ophoudt. Verschillende websites
zijn in 2011 op deze manier aangevallen. Bekend zijn de aanvallen op de website van Stichting Brein
en de rijksoverheid.
In februari en mei 2011 werd ook Rabobank internetbankieren getroffen door DDoS-aanvallen.
Hierdoor werd het internetbankieren van de Rabobank verstoord doordat de website en de
internetbankiertoepassing niet bereikbaar was. In de gevallen van Rabobank had het ook effect op de
werking van iDEAL, waardoor iDEAL deels niet bruikbaar was en transacties niet konden worden
verwerkt. Het is onbekend wie er achter de aanvallen op Rabobank internetbankieren zit. Het online
betalingsverkeer bleek op deze momenten te worden verstoord door dergelijke DDoS-aanvallen. De
aanval en het herstel van de incidenten bij Rabobank heeft ervoor gezorgd dat het 1 á 2 dagen duurde
voordat de websites weer bereikbaar waren voor regulier gebruik. Criminelen die DDoS-aanvallen
uitvoeren zijn over het algemeen niet uit op financieel gewin. De schade voor de aangevallen
bedrijven en klanten is wel fors.
28

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Data-inbraak
Steeds vaker blijken websites kwetsbaar te zijn voor data-inbraak. In 2011 waren er bijvoorbeeld de
incidenten bij onder meer het online gamesnetwerk van Playstation en website Cheaptickets.nl.
Daarbij zijn de persoons- en creditcardgegevens van miljoenen klanten gestolen. De veiligheid van
persoons- en betaalgegevens voor de consument is dus niet altijd gewaarborgd, en dit kan financiële
schade en identiteitsfraude tot gevolg hebben.
GOVCERT (per januari 2012 overgegaan in het Nationale Cyber Security Centrum) geeft in het
Cybersecuritybeeld Nederland (december 2011) aan dat bij websites vaak op basis van
standaardsoftware een specifieke webapplicatie wordt gebouwd. Er wordt geconstateerd dat nog steeds
onveilige websites worden opgeleverd en dit leidt geregeld tot datalekken of erger, zowel in het
bedrijfsleven als bij de overheid. In het Nationaal Dreigingsbeeld wordt verwezen naar recent
Amerikaans onderzoek waaruit is gebleken dat 80 procent van de onderzochte websites kwetsbaar
waren voor de tien belangrijkste beveiligingsrisico´s voor websites. Uit de resultaten kan worden
geconcludeerd dat deze websites daarmee ook niet voldoen aan de normen die gelden voor de
betalingsindustrie.

29

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

5. PRIORITEITEN 2012
Toegankelijk telefonisch bankieren
Het MOB zal op basis van een gesprek met bancaire kanaalexperts eventuele ontwikkelingen voor de
verdere toekomst van het telefonisch bankieren in beeld brengen. Voorts zal het MOB, wanneer
eenmaal precies duidelijk is wanneer en hoe Nederland overgaat naar SEPA, monitoren of de
toegankelijkheid van betalingsverkeer geborgd is.

Derde Bereikbaarheidsmonitor 2013
De werkgroep Toegankelijkheid en bereikbaarheid is bezig om een plan van aanpak op te stellen voor
de volgende bereikbaarheidsmonitor. In haar plan van aanpak zal er ook veel aandacht voor nieuwe
kanalen zijn. Het doel van de Bereikbaarheidsmonitor is: enerzijds het toetsen van veranderingen in de
generieke bereikbaarheid van (basis) betaaldiensten in Nederland ten opzichte van de nulmeting in
2007 anderzijds het in kaart brengen van de ontwikkelingen en trends op het gebied van
bereikbaarheid en toegankelijkheid van betaaldiensten zoals (technologische) substituten voor
activiteiten die voorheen op een bankfiliaal plaatvonden.

Inventarisatie en monitoring toegankelijkheidsaspecten in het kader van migratie naar SEPA
De toegankelijkheidsaspecten van de SEPA-compliant producten wegens de SEPA migratie is een
doorlopend aandachtspunt en een prioriteit voor de werkgroep Toegankelijkheid en bereikbaarheid. In
het kader daarvan zal de werkgroep de nieuwe ontwikkelingen betreffende de betaalproducten blijven
monitoren en beoordelen.

Richtlijnen inrichting betaalautomaten
Het nieuwe pinnen levert in de praktijk, niet voorziene, problemen op voor mensen met een visuele
beperking en anderen die de display niet kunnen aflezen (kleine mensen of mensen in een rolstoel).
Door het gebruik van de chip is de vaste handelingsvolgorde, die er in de oude situatie was,
verdwenen. Als gevolg van de internationalisering is er minder uniformiteit. De verschillende
apparaten hebben een eigen volgorde van handelen. Samen met de stakeholders zal het MOB zich
voor dit vraagstuk inspannen.

Toegankelijke websites voor internetbankieren
Omdat steeds meer bankzaken via internetbankieren worden geregeld, is het buitengewoon belangrijk
dat de websites voor iedereen toegankelijk zijn en blijven. Internetsites van banken zijn niet altijd goed
toegankelijk voor klanten met diverse beperkingen. Vooral met updates wordt er niet altijd rekening
gehouden met mensen met visuele beperking. Als gevolg daarvan kunnen die klanten soms niet
30

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

internetbankieren en moeten weer hun heil zoeken in een bezoek aan een bankkantoor met een
kasfunctie. Het MOB wil een factsheet ontwikkelen die voor banken als geheugensteun kan dienen.

Pin-arm
De ‘pin-armen’ zijn hulpmiddelen die gebruikt worden ter bevordering van het betaalgemak van
mensen met een beperking, doordat de betaalautomaat gemakkelijk voor iedereen bereikbaar en te
bedienen is. De bekende pin-armen zijn getest door consumenten met een functiebeperking: mensen
met een visuele beperking, mensen in een handbewogen en elektrische rolstoel, kleine mensen, en
mensen met een beperkte handfunctie. De bevindingen zijn gepubliceerd in een rapport2.
Een pin-arm maakt pinnen makkelijker, maar het kan nog beter. Het MOB wil samen met de
stakeholders verder kijken hoe de verbeteringen gerealiseerd kunnen worden.

Mobiel bankieren
De vraag naar mobiel en contactloosbetalen worden steeds groter. De populariteit van de smartphone
en apps blijft toenemen. Eén van de nieuwste functionaliteiten is dat er ook via een app mee kan
worden betaald. Het MOB wil de vinger aan de pols houden wat betreft de toegankelijk van
mobielbankieren.

Voortgang Werkafspraak Bereikbaarheid
Juiste afhandeling van de via het meldpunt binnengekomen knelpunten en desgewenst actief bijdragen
aan (lokale) oplossingen.

Status Aanbeveling Europese Commissie over wettig betaalmiddel
Het MOB zal een best practices notitie over de Nederlandse praktijkafspraken opstellen die zal worden
aangeboden aan de Europese Commissie. Daarnaast zal DNB contact opnemen met overige centrale
banken om aandacht voor dit onderwerp te vragen.

Onderzoek naar sturing betaalgedrag
Onderdeel van de afspraken gemaakt in het Convenant betalingsverkeer 2005 was dat de betrokken
partijen (banken en toonbankinstellingen) plannen zouden ontwikkelen voor een efficiënter en veiliger
betalingsverkeer voor ondernemers en consumenten. Dit betekent onder meer het verder stimuleren
van elektronische betalingen en het terugdringen van contante betalingen. In dit kader is een
onderzoeksopdracht uitgezet naar de vraag hoe het betaalgedrag van de consument door middel van

2

‘Het Rapport Pin-arm’: CG-Raad en Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen
31

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

voorlichting en het geven van prikkels kan worden beïnvloed. Het onderzoek wordt uitgevoerd door
Centerdata. De resultaten komen aan de orde in het MOB.

Storingen in het betalingsverkeer
In de laatste maanden van 2011 en in januari 2012 is een aantal storingen in het betalingsverkeer
opgetreden. De storingen betroffen pinstoringen en storingen bij internetbetalingen. In het
Convenantteam (overleg tussen banken en toonbankinstellingen) worden mogelijke oplossingen
besproken om het aantal storingen te reduceren en een alternatief te bieden wanneer een storing
optreedt. Het MOB monitort de voortgang en zal een discussiebijeenkomst organiseren waarbij de
WME-leden, de Betaalvereniging en oversight DNB worden uitgenodigd om te bespreken wat er
wordt gedaan om de kans op storingen te verkleinen, wat er wordt gedaan indien wel een storing
plaatsvindt en welke handhavingsmogelijkheden er zijn.

Nieuwe betaalvormen
Het MOB zal de in hoog tempo komende nieuwe betaalvormen, namelijk betalen en bankieren via
mobiele apparaten en andere nieuwe internetbetaalmethodes, onderzoeken en analyseren waar
adviezen nodig zijn. Elke nieuwe betaalvorm brengt zijn eigen, nieuwe risico’s mee. Daarbij vervagen
de grenzen steeds meer tussen de online-wereld en offline-wereld, zoals het betalen van een product of
dienst in de winkel via de mobiele telefoon. Het is zaak dat consumenten en (web)winkeliers bekend
zijn met de mogelijke risico’s en waar nodig daarop inspelen.

Cybercrime
Digitale fraude via internet, door bijvoorbeeld phishing, malware of op grote schaal stelen van
betaalgegevens (bijv. database met creditcardgegevens) blijft groeien. Het raakt zowel consumenten,
banken, als ondernemers zoals webwinkeliers. Het MOB zal de samenwerking tussen alle betrokken
partijen steunen in maatregelen tegen deze digitale financiële criminaliteit.

32

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

BIJLAGE 1 Missie en organisatiestructuur MOB
Missie en taakopdracht
Het MOB is in 2002 door de minister van Financiën ingesteld en heeft als opdracht bij te dragen
aan een maatschappelijk efficiënte inrichting van het Nederlandse retailbetalingsverkeer door:
periodiek te overleggen over knelpunten en maatschappelijke gevolgen van ontwikkelingen in het
betalingsverkeer;
samen te werken bij het verzamelen, analyseren en publiceren van cijfermatige, nietconcurrentiegevoelige gegevens;
principeafspraken te maken over efficiencymaatregelen en maatregelen op het terrein van veiligheid,
toegankelijkheid en bereikbaarheid in het betalingsverkeer en standaardisatie (bijv. gezamenlijke
campagnes om gebruik efficiënte betaalproducten te stimuleren);
tijd te reserveren voor een open en vrije gedachtewisseling met betrekking tot beleidsvraagstukken in
het betalingsverkeer.

Samenstelling MOB
Het MOB is breed samengesteld en bestaat uit instanties die aanbieders en gebruikers van het
betalingsverkeer vertegenwoordigen. De Nederlandsche Bank zit het MOB voor en verzorgt tevens de
secretariaatsfunctie. Het MOB komt twee keer per jaar bijeen.
Deelnemers:
ANBO voor 50-plussers
Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties
Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland
Consumentenbond
Detailhandel Nederland
Gebruikersplatform Betalingsverkeer
Koninklijke Horeca Nederland
MKB-Nederland
Nederlandse Vereniging van Banken
Nederlandse Thuiswinkel Organisatie
Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie
Viziris
Waarnemers:
Ministerie van Financiën
Ministerie van Economische Zaken
33

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Currence

Procedure deelname MOB
Instellingen en organisaties kunnen een aanvraag indienen om deel te nemen aan het MOB.
Deelnemer kunnen zijn organisaties of instellingen die:
optreden namens vragers of aanbieders in het betalingsverkeer; dat wil zeggen die de belangen
vertegenwoordigen van een bepaalde achterban (banken, ondernemers als aanbieder, consumenten,
specifieke of kwetsbare groepen, ondernemers als afnemers);
representatief zijn, dat wil zeggen:
- koepelorganisaties/brancheorganisaties die een achterban in het betalingsverkeer vertegenwoordigen;
- groepen die in dit verband al elders vertegenwoordigd zijn in meer algemene zin maar niet ten
aanzien van het specifieke belang dat zij vertegenwoordigen;
een professionele bijdrage leveren aan het tot stand brengen van maatschappelijk efficiënt ingericht
betalingsverkeer. Deze bijdrage moet blijken uit:
- inbreng van expertise in de werkgroepen;
- een professionele/beleidsmatige/inhoudelijke bijdrage aan het overleg.
Ook kunnen er waarnemers deelnemen aan het MOB. Voor waarnemers geldt dat zij, gelet op de
maatschappelijk relevante positie die zij vervullen en de taakopdracht die zij in hetbetalingverkeer
hebben:
een beleidsmatig belang dienen te hebben om als waarnemer deel te nemen in het MOB; en
indien nodig, inbreng leveren om zodoende de doelstelling van het MOB – maatschappelijk efficiënt
betalingsverkeer - te ondersteunen.
Organisaties die zich wensen aan te melden bij het MOB dienen dit schriftelijk te doen bij de
voorzitter van het MOB, met een onderbouwing waarom vertegenwoordiging of deelname als
waarnemer in het MOB gerechtvaardigd is. Een verzoek tot een beslissing over deelname wordt
voorbereid door de kerngroep van het MOB die als taak heeft de voortgang van de MOB activiteiten
te bewaken en de coördinatie daarvan te verzorgen. Over verzoeken tot deelname beslist de voorzitter.

34

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Werkgroepen
De taken van het MOB zijn verdeeld over vier werkgroepen.

De Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid heeft als taak te bezien hoe de fysieke
toegankelijkheid en bereikbaarheid van het betalingsverkeer voor consumenten en ondernemers
gewaarborgd en verbeterd kan worden.
De Werkgroep Maatschappelijke Efficiency beziet, mede in het licht van technologische en
maatschappelijke ontwikkelingen, hoe de maatschappelijke efficiency in het betalingsverkeer kan
worden verbeterd. Gekeken wordt naar kostenstructuren en effectiviteit van prikkels voor efficiënt
betaalgedrag.
De Werkgroep Veiligheid heeft als taak te bezien hoe de veiligheid van het betalingsverkeer
gewaarborgd kan worden, mede in het licht van het vergroten van de maatschappelijke efficiency. Het
werkterrein betreft zowel de persoonlijke veiligheid als de veiligheid van betaalproducten.
De Werkgroep Statistiek heeft als opdracht het structureel verzamelen en publiceren van cijfermatige
niet-concurrentiegevoelige gegevens over het Nederlandse betalingsverkeer.

35

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

BIJLAGE 2 Organisatie van de SEPA-migratie in Nederland
Onderstaand organogram geeft van de SEPA-migratie in Nederland weer. Het Nationaal Forum voor
de SEPA-migratie (NFS) is opgericht door de stakeholders uit de girale betaalketen om de migratie
van het Nederlandse betalingsverkeer naar Europees betalingsverkeer soepel, efficiënt en succesvol te
laten verlopen. Leden van het NFS zijn koepelorganisaties van aanbieders en gebruikers van
betalingsdiensten, leveranciers van softwarepakketten voor de verwerking van betalingen en migratieondersteunende partijen. Het NFS komt bijeen op bestuurlijk en op technisch niveau (in de Task Force
SEPA Nederland – TFSN) om afspraken te maken over de voorbereiding, afstemming en uitvoering
van de migratie. Het bij DNB gevestigde SEPA-programmabureau ondersteunt het NFS, onder andere
door de voortgang van de migratie te monitoren, eventuele substantiële maatschappelijke
migratieproblemen te signaleren en bij te dragen aan de oplossing hiervan. Hiertoe houdt het
Programmabureau een lijst bij met migratie-issues aangedragen door de verschillende stakeholders.

Zoals afgesproken in het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer is elke individuele aanbieder,
gebruiker, softwareleverancier en migratie-ondersteunende partij zelf verantwoordelijk om tijdig
gereed te zijn voor SEPA, binnen de kaders die worden gesteld door de relevante wetgeving en de
36

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

afspraken gemaakt in het Forum. Afgesproken is ook dat koepels vertegenwoordigd in het Forum een
regiefunctie vervullen bij de migratie van hun achterban. Zij dragen er bovendien zorg voor dat het
Forum goed aangesloten is bij de migratie-activiteiten van hun achterban. Ten slotte dragen zij de
afspraken gemaakt in het Forum actief uit naar hun achterbannen.

De volgende organisaties nemen deel aan het NFS:
ANBO
Betaalvereniging Nederland
Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties
Chronisch Zieken en Gehandicapten Raad
Consumentenbond
Currence
De Nederlandsche Bank
Detailhandel Nederland
Equens
Gebruikersplatform Betalingsverkeer
ICT~Office
Koninklijke Horeca Nederland
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Ministerie van Financiën
MKB-Nederland
Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants
Nederlandse Thuiswinkel Organisatie
Nederlandse Vereniging van Banken
Pensioenfederatie
Verbond van Verzekeraars
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie
Viziris
VNO-NCW

Het NFS wordt ondersteund door het Programmabureau SEPA Nederland. Het Programmabureau is te
bereiken via email: ProgrammabureauSEPA@dnb.nl en telefoonnummer: 020-5242552.

37

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

BIJLAGE 3 Statistische informatie betalingsverkeer in Nederland
A. Infrastructuur betalingsverkeer

Tabel A1
Aantallen jaarultimo

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

4

4

4

4

4

1

1

1

1

1

Centrale bank
kantoren

Banken
banken
bankkantoren 1

102

102

103

103

99

95

93

88

81

77

3.121

2.877

2.980

3.452

3.469

3.560

3.473

3.186

2.917

2.700

overige kantoren & geldpunten 2

1.490

1.617

1.368

807

660

546

878

810

1.100

1.174

4

4

4

4

4

4

4

4

4

4

0

1

1

1

1

1

1

1

2

2

0

3

23

Overige in Nederland
geregistreerde aanbieders
van betaaldiensten
creditcardmaatschappijen
elektronischgeldinstellingen 3
aantal betaalinstellingen 4
Bron: DNB en banken
1

Algemene en Coöperatieve banken. Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl. Vanaf
dan zijn hier de postkantoren en agentschappen opgenomen.
2 Geregistreerde geldtransactiekantoren, geldpunten en tot 2005 tevens de postkantoren en postagentschappen.
3 Vanaf 2007 register Wft.
4 Met ingang van 1 november 2009 is in de Wet op financieel Toezicht (Wft) de Richtlijn betaaldiensten (PSD)
geïmplementeerd. In de PSD is ook een mogelijkheid opgenomen voor een nieuwe type betaaldienstverlener:
de betaalinstelling.

38

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel A2
Aantal (mln) waarde (€ mrd)

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Aantal transacties

2.631,7

2.785,6

2.940,8

3.083,7

3.332,4

3.593,3

3.823,2

4.057,9

4.275,7

3.819,8

Waarde transacties

1.655

1.760

1.817

1.922

2.098

2.035

1.992

1.935

1.984

2.030

Equens 1

CCVpay
Aantal transacties

46

43

44

42

42

45

59

84

133

195

Waarde transacties

2,25

2,39

2,82

2,79

3,01

3,44

5,31

5,16

7,96

11,60

TOP/TARGET2 2
Aantal transacties
Waarde transacties

4,5

4,7

4,8

4,5

4,5

7,1

9,0

8,6

7,9

8,3

20.802

21.360

23.520

24.443

25.286

30.619

40.569

73.476

77.458

79.204

Bron: Equens (voorheen Interpay), CCV en DNB
1 De productiegegevens van Equens zijn exclusief gastgebruiktransacties van geldautomaten en buitenlandse transacties
2 Op 18 februari 2008 is TOP overgegaan in TARGET2
Vanaf 1 jan 2009 hanteert de ECB een nieuwe definitie voor transacties volgens het statistical framework TARGET2

Tabel A3
Aantallen

2002

2003

2004 2005

7.530

7.556

7.889

1

2006

2007

2008

2009

2010

2011

8.114

8.546

8.654

8.506

7.919

7.799

Pinnen
geldautomaten
betaalautomaten PIN
pinpassen (in mln)

7.446

177.168 186.272 194.966 206.392 214.474 223.981 234.389 244.240 258.585 279.612
21,6

21,7

22,0 25,4048

25,5

25,3

25,2

24,4

24,4

24,4

98.386 105.052

99.364

88.704

82.200

68.266

42.509

Chippen
betaalautomaten chip 2
chipknippen (in mln)
oplaadpunten chipknip 3

164.863 180.106 192.255
17,3

17,6

18,0

17,5

18,2

18,1

18,2

24,1

23,8

24,0

4.258

5.062

5.401

4.054

4.154

4.192

4.187

4.134

3.763

2.905

5,1

5,7

5,8

6,1

6,3

6,1

5,8

5,8

6,0

6,0

Creditcards
creditcards (in mln)

Bron: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay) en creditcardmaatschappijen
1 Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl.
2 Vanaf 2005 Actieve combi- en Chip-only automaten; voordien de gecontracteerde Combi automaten.
3 Opschoning bestand in 2001 (oplaadpunten die zijn opgeheven of de laatste 2 maanden van 2001 niet actief zijn geweest)

39

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

B. Gebruik van betaalmiddelen

Tabel B1
Miljoenen

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Giraal (betalen op afstand) 1

2.208

2.272

2.316

2.374

2.557

2.644

2.751

2.829

2.942

3.018

overschrijvingen (excl. iDEAL)

1.261

1.271

1.264

1.315

1.413

1.452

1.498

1.512

1.563

1.584

wv acceptgiro

241

231

217

231

209

209

205

195

187

177

incasso-opdrachten

947

1.001

1.051

1.059

1.139

1.177

1.226

1.272

1.310

1.340

Online betaalmethoden

0

4,4

14,9

27,9

45,4

68,8

93,9

iDEAL transacties

0

4,4

14,9

27,9

45,4

68,8

93,9

Toonbank (niet-contant)

1.186

1.296

1.407

1.510

1.647

1.797

1.969

2.158

2.370

2.501

pinnen

1.069

1.157

1.247

1.334

1.451

1.588

1.756

1.946

2.154

2.285

chippen
creditcard 2

87

109

127

147

165

175

176

177

178

177

31

30

33

30

32

34

37

35

37

39

cheques

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

3.394

3.568

3.723

3.884

4.204

4.442

4.721

4.987

5.312

5.518

493

494

484

471

475

469

473

455

434

437

16

14

13

12

10

7

6

Totaal niet-contant betalen
Chartaal
opname geldautomaat 3
opname balie 1

Bron: DNB, banken, Currence, creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen

40

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel B2
Miljarden euro's

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Giraal (betalen op afstand) 1

3.551

3.926

4.559

5.270

5.782

5.936

5.851

5.584

5.687

5.633

overschrijvingen (excl. iDEAL)

3.364

3.714

4.340

5.039

5.527

5.664

5.548

5.303

5.394

5.329

wv acceptgiro

48

47

46

53

54

59

62

62

67

71

incasso-opdrachten

188

211

219

231

254

270

301

278

289

297

Online betaalmethoden

0,0

0,4

1,2

2,3

3,4

5,1

6,9

iDEAL transacties

0,0

0,4

1,2

2,3

3,4

5,1

6,9

63

68

74

80

80

86

87

Toonbank (niet-contant)

54

58

61

pinnen

51

54

57

60

64

70

75

76

81

83

chippen
creditcard 2

0,2

0,3

0,4

0,4

0,4

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

3

3

4

3

4

4

4

4

4

4

cheques

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

3.606

3.983

4.620

5.333

5.850

6.010

5.930

5.664

5.773

5.720

53

51

51

55

55

56

55

54

52

52

16

15

16

16

11

6

5

Totaal niet contant betalen
Chartaal
opname geldautomaat 3
opname balie 1

Bron: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay), creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen
1 Begin nieuwe reeks per 2005 als gevolg van Rapportage Nieuwe Stijl.
Giraal is incl. iDEAL
2 Gebruik Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3 Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met credit- en debetkaart in Nederland

41

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

C. Efficiency betalingsverkeer
Percentage transacties in het totaal volume

100%

Schriftelijk

95%

Elektronisch

90%

85%
80%
75%
70%
65%
60%
55%

50%
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Toelichting: Uitgangspunt bij deze papierratio is de maatschappelijke efficiency. Deze ratio wordt berekend als het aandeel van
het totale aantal overschrijvingsformulieren en acceptgiro's in het totaal aantal schriftelijke en elektronische overboekingen

Aandeel in totaal aantal toonbanktransacties
2002
1%

2011

0,4%

3%

1%

13%

contant
pin

35% contant
pin

chip

chip

creditcard

creditcard
61%

85,5%

42

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

BIJLAGE 4 Lijst van gebruikte afkortingen
BIC

Bank Identifier Code

CAMT

Bank to Customer Cash Management rapportering (afgekort CAMT)

CMI

Centraal Meld- en Informatiepunt Identiteitsfraude

CRM

Customer relationship management

DNB

De Nederlandsche Bank

DDOS

Distributed denial-of-service aanvallen (ddos-aanvallen)

ECB

Europese Centrale Bank

ECTF

Electronic Crime Task Force

EER

Europese Economische Ruimte

EMV

Europay, MasterCard, VISA

EPC

European Payments Council

ERP

Enterprise Resource Planning

EU

Europese Unie

GOVERT

Het Computer Emergency Response Team (CERT) van de Nederlandse overheid

GSN

Geldservice Nederland

IBAN

International Bank Account Number

ISO

International Organization for Standardization

LVKK

Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen

MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

NFS

Nationaal Forum SEPA-migratie

NVB

Nederlandse Vereniging van Banken

PAIN

Pain.001.001.02 is de huidige versie credit transfer message

SEPA

Single Euro Payments Area

SCT

SEPA Credit Transfer

SDD

SEPA Direct Debit

TFSN

Task Force SEPA Nederland

UWV

Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

VNG

Vereniging Nederlandse Gemeenten

WME

Werkgroep Maatschappelijk Efficiëntie

WTB

Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid (MOB)

WV

Werkgroep Veiligheid (MOB)

XML

Extensible Markup Language

43

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

BIJLAGE 5 Bibliografie
MOB-Publicaties 2011
MOB Derde SEPA migratiemonitor, juli 2011 (PDF: 187,4 Kb)
MOB Vierde SEPA migratiemonitor, najaar 2011
Grensoverschrijdend betaalgedrag door Nederlanders in 2010
Het betaalgedrag van Nieuwe Nederlanders in winkels
DNB onderzoek Contante betalingen geteld 2010 (PDF: 2 Mb)
Tips voor webwinkeliers veiligheid creditcardbetalingen op internet, MOB, november 2010
Inzicht in de wereld van creditcards
Rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2010
Creditcards acceptatie en gebruik van toeslagen door winkeliers
Voorkeuren en gewoontes: Hoe betalen nieuwe Nederlanders in winkels en op afstand?

Websites
www.allesoverbetalen.nl

www.consumentenbond.nl
www. nvb.nl
www.dnb.nl/betalingsverkeer/mob/index.jsp (de MOB-pagina’s)
www.dnb.nl/betalingsverkeer/sepa/index.jsp (SEPA-pagina’s DNB)
www.ibanbicservice.nl
www.sepanl.nl
www.currence.nl
www.dedetailhandel.nl
www.digibewust.nl
www.dnb.nl
www.ecb.int
www.efficientbetalen.nl
www.govcert.nl
www.laatjeniethacken.nl
www.mkb.nl
www.thuiswinkel.org
www.anbo.nl
www.cg-raad.nl
www.viziris.nl
44

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

www.hetnieuwepinnen.nl
www.veiligbankieren.nl
www.veiliginternetten.nl
www.cmi-identitieitsfraude.nl
www.wordgeenmoneymule.nl
www.3xkloppen.nl
www.overopIBAN.nl
www.betaalvereniging.nl

45

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer