Bijlage bij de toelichtende nota
Inventarisatie wet- en regelgeving voor erkenning van het Papiaments op Bonaire onder deel III
van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden.
Deel III. Maatregelen ter bevordering van het gebruik van regionale talen of talen van
minderheden in het openbare leven in overeenstemming met de ingevolge artikel 2, tweede lid,
aangegane verplichtingen
Totaal aantal leden of letters van onderstaande artikelen toe te passen voor deel III erkenning: 36
Artikel
Artikel 8
Artikel 9
Artikel 10
Artikel 11
Artikel 12
Artikel 13
Artikel 14
Totaal

Minimaal toe te passen
3
1
1
1
3
1
0

Toegepaste aantallen
4
7
9
4
7
5
0
36

Artikel 8. Onderwijs
Ten minste 3 leden of letters uit artikel 8
Lid
1. Met betrekking tot het onderwijs verplichten de Partijen zich
ertoe, binnen het grondgebied waar deze talen worden gebruikt,
overeenkomstig de situatie van elk van deze talen en zonder
afbreuk te doen aan het onderwijs in de officiële taal of talen van
de
Staat:
b.
i. primair onderwijs te bieden in de desbetreffende regionale
talen of talen van minderheden; of

c.
iii. binnen het voortgezet onderwijs te voorzien in het
onderwijzen van de desbetreffende regionale talen of talen van
minderheden als integrerend deel van het leerplan; of

1

Wet- en regelgeving

Artikel 11, lid 7, van de Wet
primair onderwijs BES:
“7. Het onderwijs wordt gegeven
in het Nederlands en in het
Papiaments.”
Zie onder andere artikel 8 van
de Wet voortgezet onderwijs
BES :
“Het onderwijs wordt gegeven
en de examens worden
afgenomen in het Nederlands. In
afwijking van de eerste volzin
kan een andere taal worden
gebezigd:
a. wanneer het onderwijs met
betrekking tot die taal betreft,
b. wanneer het praktijkonderwijs
als bedoeld in artikel 31 betreft,
of
c. indien de specifieke aard, de
inrichting of de kwaliteit van het
onderwijs dan wel de herkomst
van de leerlingen daartoe
noodzaakt, overeenkomstig een
door het bevoegd gezag
vastgestelde gedragscode. De

gedragscode wordt toegezonden
aan de inspectie.”
Verder is in een aantal andere
artikelen in de Wet voortgezet
onderwijs BES geregeld dat
leerlingen in het voortgezet
onderwijs kunnen kiezen voor
het vak Papiaments.
e.
iii. indien de letters i en ii wegens de rol van de Staat met
betrekking tot instellingen voor hoger onderwijs niet kunnen
worden toegepast, het voorzien in universitair onderwijs of
andere vormen van hoger onderwijs in regionale talen of talen
van minderheden, dan wel voorzieningen voor de bestudering
van deze talen als vak in het universitair en hoger onderwijs aan
te moedigen en/of toe te staan;

g. regelingen te treffen om het onderwijs in de geschiedenis en
cultuur die in de regionale taal of de taal van een minderheid
haar weerspiegeling vindt, te waarborgen;

Artikel 7.2 van de Wet op het
hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek:
“Het onderwijs wordt gegeven
en de examens worden
afgenomen in het Nederlands. In
afwijking van de eerste volzin
kan een andere taal worden
gebezigd:
a. wanneer het een opleiding
met betrekking tot die taal
betreft,
b. wanneer het onderwijs betreft
dat in het kader van een
gastcollege door een
anderstalige docent gegeven
wordt, of
c. indien de specifieke aard, de
inrichting of de kwaliteit van het
onderwijs dan wel de herkomst
van de studenten daartoe
noodzaakt, overeenkomstig een
door het instellingsbestuur
vastgestelde gedragscode.”
Artikel 11, eerste lid, onderdeel
c, en tweede lid, van de Wet
primair onderwijs BES:
“1. Het onderwijs in het
openbaar lichaam Bonaire
omvat, waar mogelijk in
samenhang:
[…]
c. Papiaments;
[…]
2. Bij de kennisgebieden wordt
in elk geval aandacht besteed
aan:
a. aardrijkskunde;
b. geschiedenis;
c. de natuur, waaronder biologie;
d. maatschappelijke
verhoudingen, waaronder
staatsinrichting;
e. geestelijke stromingen.”
Zie daarnaast ook het Besluit
kerndoelen Wet primair
onderwijs BES voor het vak
Papiaments: “Naast aandacht
voor taal als systeem is er ook

2

reflectie op taalgebruik.
Taalbeschouwing dient geen op
zichzelf staand onderdeel te
vormen, maar geïntegreerd te
worden met (onderdelen uit) de
overige domeinen.”
Wet voortgezet onderwijs BES:
In zowel theoretische leerwegen
als gemengde leerwegen kan in
het vrije deel Papiaments
worden aangeboden. In de
eerste 3 jaar havo en vwo kan
Papiaments verplichte vakken
Spaans en Frans vervangen.
In de profielen is Papiaments
een van de moderne vreemde
talen waaruit kan worden
gekozen indien de school het
aanbiedt.

Artikel 9. Rechterlijke autoriteiten
Ten minste 1 lid of letter uit artikel 9
Lid
1. De Partijen verplichten zich ertoe, ten aanzien van de
gerechtsdistricten waar het aantal inwoners dat de regionale taal
of taal van een minderheid gebruikt de onderstaande maatregelen
rechtvaardigt, overeenkomstig de situatie van elk van deze talen
en op voorwaarde dat het gebruik van de in dit lid geboden
mogelijkheden door de rechter niet wordt geacht de goede
rechtsbedeling te belemmeren:

3

Wet- en regelgeving
Artikel 9 van de Rijkswet
gemeenschappelijk Hof:
Deze bepaling regelt de taal in
het rechtsverkeer in
aansluiting bij de huidige
praktijk. Deze komt er kort
gezegd op neer dat uitspraken
in het
Nederlands worden gedaan
en overigens het gebruik van
het Papiaments,
Engels en Nederlands is
toegestaan. Redenen voor het
voorschrift dat uitspraken in
het Nederlands zijn is in de
eerste plaats dat de
regelgeving waarop de
uitspraken zijn gebaseerd in
het Nederlands is gesteld en
in de tweede plaats het
optreden van de Hoge Raad
der Nederlanden als
cassatierechter. Dit laat
onverlet dat elk van de landen
de mogelijkheid kan bieden
dat een vertaling van de
uitspraak beschikbaar wordt
gesteld. De kosten daarvan
worden dan uiteraard door dat
land gedragen. In praktijk zal
evenals nu het geval is voor
het gebruik van het
Nederlands, Engels en
Papiaments ter terechtzitting

vaak gebruik van tolken
moeten worden gemaakt.
a. in strafrechtelijke procedures:
i. te bepalen dat de rechters, op verzoek van een van de partijen,
de procedure voeren in de regionale taal of taal van een
minderheid; en/of

Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof:
In strafzaken is er standaard
een tolk aanwezig, dus de
verdachte en andere partijen
hoeven niet specifiek daarom
te vragen.

ii. de gedaagde het recht te waarborgen om zijn/haar regionale
taal of taal van een minderheid te gebruiken; en/of

Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof
Dat recht heeft de verdachte
inderdaad en de tolk kan
desnoods vertalen voor de
rechter(s), Officier van Justitie
en/of andere
procesdeelnemers.

iv. op verzoek documenten die verband houden met gerechtelijke
procedures te overleggen in de desbetreffende regionale taal of
taal van een minderheid, indien nodig door gebruik te maken van
tolken en vertalingen, zonder extra kosten voor de betrokkenen;
b. in civiele procedures:
i. te bepalen dat de rechters, op verzoek van een van de partijen,
de procedure voeren in de regionale taal of taal van een
minderheid; en/of

Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof.

c. in procedures voor de administratieve rechter:
i. te bepalen dat de rechters, op verzoek van een van de partijen,
de procedure voeren in de regionale taal of taal van een
minderheid; en/of
ii. toe te staan, wanneer een procederende partij persoonlijk voor
een rechter moet verschijnen, dat hij of zij zijn of haar regionale
taal of taal van een minderheid kan gebruiken zonder daarbij extra
kosten te moeten maken; en/of

iii. toe te staan dat stukken en bewijs worden overgelegd in de
regionale taal of taal van een minderheid, indien nodig door
gebruik te maken van tolken en vertalingen;

Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof:
Alle partijen hebben dat recht,
zowel eisers als gedaagden.
Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof.
In het geval gebruik moet
worden gemaakt van een tolk,
dan wordt dat geregeld vanuit
het Hof. Ingevolge artikel 40,
lid 1, van de Wet
administratieve rechtspraak
BES kunnen o.m. tolken, op
last van het Hof opgeroepen,
op hun verzoek een
vergoeding ten laste van de
Staat ontvangen.
Artikel 9 van de Rijkswet
Gemeenschappelijk Hof:
Stukken opgesteld in het
Papiaments worden
toegestaan, maar worden niet
vertaald in het Nederlands ten
behoeve van het dossier.

Artikel 10. Bestuurlijke autoriteiten
Ten minste 1 lid of letter uit artikel 10
Lid
1. Binnen de bestuurlijke districten van de Staat waarin het
aantal inwoners die gebruiker zijn van een regionale taal of
taal van een minderheid de onderstaande maatregelen
4

Wet- en regelgeving

rechtvaardigt en overeenkomstig de situatie van elke taal
verplichten de Partijen zich
ertoe, voor zover dit redelijkerwijze mogelijk is:
a.
iv. te waarborgen dat gebruikers van een regionale taal of
taal van een minderheid mondeling of schriftelijk aanvragen
in deze taal kunnen indienen; of

2. Ten aanzien van de plaatselijke en regionale autoriteiten
op het grondgebied waarvan het aantal inwoners die
gebruiker zijn van een regionale taal of taal van een
minderheid zodanig is dat de onderstaande maatregelen
daardoor kunnen worden gerechtvaardigd,
verplichten de Partijen zich ertoe toe te staan en/of aan te
moedigen:
a. het gebruik van een regionale taal of taal van een
minderheid binnen het kader van de regionale of plaatselijke
autoriteit;

Artikel 4d van de Invoeringswet
openbare lichamen BES (IBES):
Een ieder kan naast het Nederlands
het Papiaments gebruiken in het
verkeer met het openbaar lichaam
Bonaire, de Rijksvertegenwoordiger
en Rijksdienst Caribisch Nederland.

Artikel 4d, tweede lid, onder a, en
artikel 4e, eerste lid, van de
Invoeringswet openbare lichamen
BES (IBES):
De organen van het openbaar
lichaam Bonaire kunnen in het
mondeling verkeer met een ieder
het Papiaments gebruiken.
Artikel 8.86, derde lid, van de
Belastingwet BES; artikel 26, vierde
lid, van de Wet strategische
diensten; artikel 2.52, vierde lid, van
de Douane- en Accijnswet BES:
de administratie behoort te worden
gevoerd in het Nederlands,
Papiaments of Engels.

b. de mogelijkheid dat gebruikers van een regionale taal of
taal van een minderheid mondeling of schriftelijk aanvragen
in deze taal indienen ;

Artikel 4d, tweede lid, onder a, van
de Invoeringswet openbare
lichamen BES (IBES)

d. de publikatie door plaatselijke autoriteiten van hun officiële
documenten eveneens in de desbetreffende regionale taal of
taal van een minderheid;

Artikel 4h, onder a, van de
Invoeringswet openbare lichamen
BES (IBES):
de eilandsraad van het openbaar
lichaam Bonaire … kan bij
eilandsverordening regels stellen
over het gebruik van het
Papiaments … in schriftelijke
stukken.

f. het gebruik door lokale autoriteiten van een regionale taal
of taal van een minderheid in debatten tijdens hun
vergaderingen, zonder evenwel het gebruik van de officiële
taal of talen van de Staat uit te sluiten;

Artikel 4g, eerste lid, van de
Invoeringswet openbare lichamen
BES (IBES):
Een ieder kan in vergaderingen van
de eilandsraad van het openbaar
lichaam Bonaire dan wel van het
openbaar lichaam Sint Eustatius of
Saba het Papiaments
onderscheidenlijk het Engels
gebruiken.

5

g. het gebruik of de aanneming van de traditionele en juiste
vormen van toponiemen in de regionale taal of taal van een
minderheid, indien noodzakelijk te zamen met de naam in de
officiële taal of talen.
4. Ten einde de door hen aanvaarde bepalingen van het
eerste, tweede en derde lid toe te passen verplichten de
Partijen zich tot het nemen van een of meer van de volgende
maatregelen:
a. vertaling of tolkendiensten naar vereist;

Straatnamen en dergelijke zijn de
facto in het Papiaments. Dit is een
lokale bevoegdheid.

Belastingwet BES, artikel 8.31
bepaalt dat de belastinginspecteur
kan toestaan dat belastingplichtige
zich door een tolk laat bijstaan.
Verder feitelijk handelen.

b. aanwerving en, waar nodig, opleiding van de vereiste
ambtenaren;

Artikel 11 van het
rechtspositiebesluit ambtenaren
BES, en artikel 14 van de Wet
materieel ambtenarenrecht BES:
ambtenaren belast met een functie
op Bonaire verplicht zijn het
Papiaments te verstaan binnen een
jaar.

5. De Partijen verplichten zich ertoe het gebruik of de
aanneming toe te staan van achternamen in de regionale
taal of taal van een minderheid op verzoek van de
betrokkenen.

Artikel 1:7, eerste lid, van het
Burgerlijk wetboek BES:
op verzoek kan de geslachtsnaam
worden gewijzigd.

Artikel 11. Media
Ten minste 1 lid of letter uit artikel 11
Lid
1. De Partijen verplichten zich ertoe, voor de gebruikers van de
regionale taal of taal van een minderheid in de gebieden waar
deze taal wordt gesproken, overeenkomstig de situatie van elke
taal, voor zover de autoriteiten direct of indirect bevoegd zijn,
bevoegdheden bezitten of een rol op dit terrein spelen en met
eerbiediging van het beginsel van de onafhankelijkheid en
autonomie van de media.
a. voor zover radio en televisie een openbare dienst zijn:
ii. de oprichting van ten minste één radiostation en één
televisiekanaal in de regionale taal of taal van een minderheid aan
te moedigen en/of te vergemakkelijken
d. de productie en distributie van auditieve en audiovisuele werken
in de regionale taal of taal van een minderheid aan te moedigen
en/of te vergemakkelijken;
e.
i. de oprichting en/of instandhouding van ten minste één krant in
de regionale taal of taal van een minderheid aan te moedigen
en/of te vergemakkelijken.

Wet- en regelgeving

2. De Partijen verplichten zich tot het waarborgen van de vrijheid
van rechtstreekse ontvangst van radio- en televisieuitzendingen uit
buurlanden in een taal die in identieke of soortgelijke vorm wordt
gebruikt als een regionale taal of taal van een minderheid en zich
niet te verzetten tegen de heruitzending van radio- en
televisieprogramma’s uit buurlanden in een dergelijke taal. Voorts
verplichten zij zich ertoe erop toe te zien dat er geen beperkingen
zullen worden opgelegd aan de vrijheid van meningsuiting en het

Mediawet:
Hierbij worden Aruba en
Curaçao gezien als
buurlanden met eenzelfde
taal.

6

Artikel 2 en artikel 3 Mediawet
BES
Artikel 5 Mediawet BES

Artikel 7 Grondwet regelt de
persvrijheid in het Koninkrijk
en daarmee ook de BES.

Artikel 7 Grondwet en de
Mediawet BES bieden de

vrije verkeer van informatie in de geschreven pers in een taal die
in identieke of soortgelijke vorm wordt gebruikt als een regionale
taal of taal van een minderheid. De uitoefening van de
bovengenoemde vrijheden kan, aangezien deze plichten en
verantwoordelijkheden met zich brengt, onderworpen zijn aan
formaliteiten, voorwaarden, beperkingen of sancties die door de
wet zijn voorgeschreven en noodzakelijk zijn in een democratische
samenleving, in het belang van de nationale veiligheid, de
territoriale integriteit of de openbare veiligheid, voor de preventie
van wanorde of misdrijven, voor de bescherming van de
volksgezondheid of de goede zeden, voor de bescherming van de
reputatie of rechten van anderen, voor de preventie van de
onthulling van in vertrouwen ontvangen informatie, of voor de
handhaving van het gezag en de onpartijdigheid van de
rechterlijke macht.

waarborgen voor vrijheid van
meningsuiting

Artikel 12. Culturele activiteiten en voorzieningen
Ten minste 3 leden of letters uit artikel 12
Lid
1. Met betrekking tot culturele activiteiten en voorzieningen - met
name bibliotheken, videotheken, culturele centra, musea,
archieven, academies van wetenschappen, schouwburgen en
bioscopen, alsmede letterkundige werken en filmprodukties,
vormen van culturele uitingen in de volkstaal, festivals en de
cultuurindustrie, met inbegrip van onder meer het gebruik van
nieuwe technologieën - verplichten de Partijen zich ertoe, binnen
het gebied waar deze talen worden gebruikt en voor zover de
autoriteiten bevoegd zijn, bevoegdheden bezitten of een rol
spelen op dit terrein:
a. soorten uitingen en initiatieven die eigen zijn aan een regionale
taal of taal van een minderheid aan te moedigen en de
verschillende mogelijkheden om toegang tot in deze talen
geproduceerde werken te verkrijgen, te bevorderen;

b. de verschillende mogelijkheden om in andere talen toegang te
verkrijgen tot in een regionale taal of taal van een minderheid
geproduceerde werken te bevorderen door vertaling,
nasynchronisatie en ondertiteling, te steunen en te ontwikkelen;
d. erop toe te zien dat de organen die verantwoordelijk zijn voor
het organiseren of ondersteunen van diverse vormen van
culturele activiteiten, de kennis en het gebruik van een regionale
7

Wet- en regelgeving

Uitgangspunt van het
cultuurbeleid is: (artikel 2 van
de Wet op het specifiek
cultuurbeleid)
Onze Minister is belast met het
scheppen van voorwaarden
voor het in stand houden,
ontwikkelen, sociaal en
geografisch spreiden of
anderszins verbreiden van
cultuuruitingen; hij laat zich
daarbij leiden door
overwegingen van kwaliteit en
verscheidenheid.
De bevordering gebeurt via
bijdragen vanuit
Rijkscultuurfondsen of via de
Basis infrastructuur. Binnen
deze mogelijkheden is er zowel
ruimte voor individuele
kunstenaars als voor culturele
organisaties.
Dit kan gestimuleerd worden
met en opgenomen worden in
het subsidiekader van het
Letteren fonds.
In de bibliotheek is informatie in
het Papiaments aanwezig en

taal of taal van een minderheid te integreren in de activiteiten
waartoe zij het initiatief nemen of waaraan zij ondersteuning
bieden;
e. maatregelen te bevorderen om te verzekeren dat de organen
die verantwoordelijk zijn voor het organiseren of ondersteunen
van culturele activiteiten, beschikken over personeel dat de
betrokken regionale taal of taal van minderheid, alsmede de taal
of talen van de overige bevolking, volledig beheerst;
f. te bevorderen dat vertegenwoordigers van de gebruikers van
een bepaalde regionale taal of taal van een minderheid
rechtstreeks deelnemen aan het bieden van voorzieningen en het
plannen van culturele activiteiten;

hierop worden activiteiten
georganiseerd.

2. Ten aanzien van andere gebieden dan die waar de regionale
taal of taal van een minderheid van oudsher wordt gebruikt,
verplichten de Partijen zich ertoe, indien het aantal gebruikers
van een regionale taal of taal van een minderheid dit
rechtvaardigt, passende culturele activiteiten en voorzieningen in
overeenstemming met het voorgaande lid toe te staan, aan te
moedigen en/of te bieden.

De diverse Nederlandse
regelingen staan open voor
aanvragen om passende
culturele activiteiten op te
zetten. Het cultuurbeleid is van
en voor iedereen en zal niet
gehinderd worden door de
overheid.
De Rijkscultuurfondsen worden
aangemoedigd in te zetten op
een divers cultuurbeleid van en
voor iedereen.

3. De Partijen verplichten zich ertoe bij het voeren van hun
buitenlandse cultuurbeleid een passende plaats te geven aan de
regionale talen of talen van minderheden en de cultuur waarvan
deze een uitingsvorm zijn.

In het beleidskader
internationaal cultuurbeleid
(ICB) 2021-2024 is een van de
uitgangspunten:
recht op ruimte voor culturele
expressie, als onderdeel van
de vrijheid van meningsuiting.
Dit is een waarde die
internationaal erkenning en
verdediging verdient;

De medewerkers van
bibliotheken zijn lokale
personen die Papiaments
spreken.
Het Nederlands cultuurbeleid is
gericht op een divers
cultuurbeleid, van en voor
iedereen.

Bij ICB is de rol van de
overheid het stimuleren
van internationale culturele
samenwerking, het scheppen
van voorwaarden (kennis en
netwerk) en het verstrekken
van subsidies. Dit gebeurt door
gerichte ondersteuning te
bieden aan initiatieven vanuit
de diverse kunstdisciplines en
cross-overs daartussen.
Daarnaast is het doel om kunst
en cultuur nadrukkelijk te
verbinden aan de verschillende
nationale beleidsagenda’s. Dit
doen we door meerjarige,
strategische inzet en door het
samenbrengen van kennis en
kunde. Het internationaal
cultuurbeleid kent een breder
belang dan dat van
afzonderlijke disciplines of
8

individuele organisaties en
instellingen.

Artikel 13. Economisch en sociaal leven
Ten minste 1 lid of letter uit artikel
Lid
1. Met betrekking tot economische en sociale activiteiten
verplichten de Partijen zich ertoe in het hele land:
a. uit hun wetgeving alle bepalingen te verwijderen waardoor
zonder gerechtvaardigde redenen het gebruik van een regionale
taal of taal van een minderheid wordt verboden of beperkt in
documenten met betrekking tot het economische of sociale leven,
met name in arbeidsovereenkomsten en in technische
documenten zoals gebruiksaanwijzingen voor produkten of
apparaten;
c. zich te verzetten tegen praktijken gericht op ontmoediging van
het gebruik van een regionale taal of taal van een minderheid in
verband met economische of sociale activiteiten;

Wet- en regelgeving

d. het gebruik van een regionale taal of taal van een minderheid
met andere dan de in de voorgaande letters genoemde middelen
te vergemakkelijken en/of aan te moedigen.
2. Met betrekking tot economische en sociale activiteiten
verplichten de Partijen zich ertoe, voor zover de autoriteiten
daartoe bevoegd zijn, binnen het gebied waar de regionale taal of
taal van een minderheid wordt gebruikt en voor zover dit
redelijkerwijze mogelijk is:
b. in de rechtstreeks onder hun toezicht staande economische en
sociale sectoren (overheidssector) activiteiten te organiseren ter
bevordering van het gebruik van een regionale taal of taal van een
minderheid;
e. ervoor te zorgen dat door de bevoegde autoriteiten verstrekte
informatie betreffende de rechten van consumenten in de
regionale taal of taal van een minderheid beschikbaar is.

Burgerlijk Wetboek BES Boek
7a (art. 1613i)

9

Het openbaar lichaam
Bonaire zet zich in tegen
partijken die gericht zijn op
ontmoediging van het
gebruik van het Papiaments
voor handelsverkeer en
handelsactiviteiten.

Het Openbaar lichaam
Bonaire geeft aan dat dit al
exclusief voor handelsverkeer
en handelsactiviteiten gebeurt.

Het Openbaar lichaam
Bonaire geeft aan dat dit
wordt georganiseerd.
Het Openbaar lichaam
Bonaire geeft aan dat dit
wordt georganiseerd.