Nationaal Programma Onderwijs

Derde voortgangsrapportage

Inhoudsopgave
Introductie

4

Deel 1 - Funderend onderwijs

7

1 Inleiding

9

2 Resultaatmonitor

11

3 Implementatiemonitor

29

4 Financiële regelingen en subsidieregelingen

40

5 Verduurzaming: kennis ontwikkelen en borgen

46

Bijlage: voortgang indicatoren nationaal programma onderwijs

50

Deel 2 - Middelbaar beroepsonderwijs,
hoger onderwijs en onderzoek

53

1 Inleiding

55

2 Een jaar NP Onderwijs, waar staan we?

56

3 Soepele in- en doorstroom van studenten en studievertraging

66

4 Studentenwelzijn

69

5 Stages en leerwerkplekken

72

6 Specifieke thema’s

75

7 Kenniscreatie en kennisverspreiding

80

8 Eindnoten

84

Introductie
Aanleiding
Ruim tweeënhalf jaar geleden maakte het kabinet de
eerste maatregelen bekend om de verspreiding van
het coronavirus tegen te gaan. Niet veel later ging
Nederland voor het eerst in lockdown en sloten horeca,
onderwijsinstellingen en kinderopvang hun deuren.
De inspanningen van onderwijspersoneel, leerlingen,
studenten en ouders hebben niet kunnen voorkomen
dat de pandemie zijn sporen heeft nagelaten in het
onderwijs. Daarom besloot het kabinet in februari
2021 om extra in het onderwijs te investeren met het
Nationaal Programma Onderwijs (NP Onderwijs). Met het
programma kwam 8,5 miljard euro beschikbaar voor
het onderwijs, van het funderend tot hoger onderwijs.
Hoofddoel van deze investering is het herstellen van
de door de pandemie veroorzaakte vertragingen bij
leerlingen en studenten. Het geld is ook bedoeld om de
negatieve effecten op de kansengelijkheid van leerlingen
en studenten tegen te gaan.

Opzet voortgangs­rapportage
Bij een goede uitvoering van het NP Onderwijs horen
monitoring en evaluatie. Op die manier houden we zicht
op de coronagerelateerde vertragingen bij leerlingen
en studenten en houden we zicht op de implementatie
van het NP Onderwijs door onderwijsinstellingen en
gemeenten. Het ministerie van OCW volgt de voortgang
van het NP Onderwijs en de opbrengsten daarom op
stelselniveau. Op verzoek van de Tweede Kamer wordt
twee keer per jaar gerapporteerd over de voortgang van
het programma.

de sectoren sterk in omvang. Dit heeft geleid tot enkele
verschillen in de monitoringsopzet. Om deze reden
bestaat de rapportage uit twee delen. In het eerste deel
wordt ingegaan op de voortgang van het NP Onderwijs
in het funderend onderwijs. In het tweede deel van deze
rapportage vindt u meer informatie over het middelbaar
beroepsonderwijs en hoger onderwijs.

Veel voorkomende afkortingen:
bao

basisonderwijs

ho

hoger onderwijs

hbo

hoger beroepsonderwijs

Inspectie

Inspectie van het Onderwijs

NP Onderwijs

Nationaal Programma Onderwijs

po

primair onderwijs

mbo

middelbaar beroepsonderwijs

sbao

speciaal basisonderwijs

so

speciaal onderwijs

vo

voortgezet onderwijs

(v)so		(voortgezet) speciaal onderwijs
wo

wetenschappelijk onderwijs

Voor u ligt de derde voortgangsrapportage over het NP
Onderwijs. Deze voortgangsrapportage bevat informatie over alle sectoren: van het primair onderwijs tot
en met het hoger onderwijs. Op deze manier heeft u een
volledig overzicht van de voortgang en resultaten van
het programma. Wel zijn er enkele belangrijke verschillen
tussen de sectoren. Dat geldt bijvoorbeeld voor de wijze
waarop de NP Onderwijsmiddelen worden ingezet en
voor de looptijd van het programma. Ook verschillen

4

5

Deel 1
Funderend
onderwijs

6

7

1 Inleiding
1.1 Aanleiding

Inhoudsopgave
1 Inleiding
1.1
1.2

Aanleiding
Inhoud

2 Resultaatmonitor
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Over de resultaatmonitor
Leerprestaties
Schoolloopbanen
De brede ontwikkeling van leerlingen
Zorgen van schoolleiders en onderwijspersoneel
Reflectie

3 Implementatiemonitor
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Over de implementatiemonitor
Uitvoering NP Onderwijs in het schooljaar 2021/2022
Opbrengsten van interventies
Vooruitblik op het schooljaar 2022/2023
Uitvoering NP Onderwijs door gemeenten
Uitvoering NP Onderwijs in Caribisch Nederland
Ondersteuning van scholen en gemeenten door OCW

4 Financiële regelingen en subsidieregelingen
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Financiële regelingen en subsidieregelingen
Bekostigingsregeling voor de arbeidsmarkttoelage
Subsidieregeling Inhaal- en Ondersteuningsprogramma’s
Subsidieregeling Heterogene brugklassen
Capaciteitentesten
Thuiszitters

5 Verduurzaming: kennis ontwikkelen en borgen
5.1
5.2
5.3
5.4

Kennis ontwikkelen en borgen
Doorontwikkeling menukaart
Kenniscommunity
Effectmeting Kansrijke Interventies

9
9
10

11
11
12
19
22
24
27

hoe de middelen uit het NP Onderwijs worden besteed
en welke resultaten worden bereikt. Deze informatie
helpt ook bij het maken van gefundeerde beleidskeuzes
en bij het bieden van ondersteuning aan scholen en
gemeenten.

De inspanningen van scholen, leerlingen en ouders
hebben niet kunnen voorkomen dat de coronapandemie
zijn sporen heeft nagelaten in het funderend onderwijs.
Daarom heeft het kabinet in 2021 besloten om extra in het
onderwijs te investeren met het NP Onderwijs. Voor het
funderend onderwijs is 5,8 miljard euro beschikbaar
gesteld.1 Hoofddoel van het NP Onderwijs is het herstellen
van de door de coronapandemie veroorzaakte vertragingen bij leerlingen. Ook het tegengaan van de negatieve
effecten van de pandemie op de kansengelijkheid van
leerlingen is een doel van het programma. In Figuur 1
vindt u een meer gedetailleerd overzicht van alle gebeurtenissen tijdens de pandemie, die mede aanleiding zijn
geweest voor de totstandkoming van het NP Onderwijs.

Verlenging looptijd – Sinds de start van het NP Onderwijs
in 2021 is het programma op een aantal aspecten
gewijzigd (zie Figuur 1). Dit geldt bijvoorbeeld voor de
verlenging van de looptijd van het programma. Bij de
start van het NP Onderwijs werd uitgegaan van een
looptijd tot en met het schooljaar 2022/2023. Vanwege
de uitdagingen waar scholen sinds de start van het
programma nog mee geconfronteerd zijn, is in februari
2022 besloten om de looptijd van het programma met
twee schooljaren te verlengen. Scholen kunnen het
geld dat zij ontvangen daardoor ook in het schooljaar
2023/2024 en in het schooljaar 2024/2025 besteden.
Op basis van eerdere onderzoeksuitkomsten is ook
besloten om het geld in het tweede uitbetalingsjaar
anders over de scholen te verdelen. Dit schooljaar gaat
een groter deel van het geld naar vo-scholen en naar
scholen met meer achterstandsleerlingen.

29
29
29
32
34
36
36
37

Zicht op opbrengsten – Het ministerie van OCW volgt
hoe de uitvoering van het programma in het funderend
onderwijs verloopt. Om dit te kunnen doen, is bij de start
van het programma een monitoringsprogramma opgesteld. De informatie uit dit programma helpt het ministerie van OCW om op stelselniveau zicht te houden op

40

Figuur 1 - Tijdlijn gebeurtenissen coronapandemie (Bron: Rijksoverheid, 2022)

40
40
43
44
44
45

Bekendmaking
Eerste schoolsluiting NP Onderwijs
16 mrt 2020
17 feb 2021
Tweede schoolsluiting
16 dec 2020

2019/2020

46
46
46
48
49

Derde schoolsluiting
20 dec 2021

2020/2021

Minder strenge quarantaine regels
26 jan 2022

2021/2022

2023 → 2025

PO
VO
NP Onderwijs

Aanloop

Uitvoering NP Onderwijs 2021/2022 t/m 2024/2025
VGR 1

PO
- 16 mrt t/m 10 mei 2020: scholen fysiek dicht
- 11 mei t/m 7 juni 2020: gedeeltelijk fysiek onderwijs
- 16 dec 2020 t/m 8 febr 2021: scholen fysiek dicht
- 20 dec 2021: scholen 1 week voor kerstvakantie dicht

8

2022/2023

VGR 2

VGR 3

VO
- 16 mrt t/m 31 mei 2020: scholen fysiek dicht
- 2 juni t/m 31 juni 2020: gedeeltelijk fysiek onderwijs
- 16 dec 2020 t/m 1 mrt 2021: scholen fysiek dicht
- 1 mrt 2021 t/m 7 juni 2021: gedeeltelijk fysiek onderwijs
- 20 dec 2021: scholen 1 week voor kerstvakantie dicht
9

1.2 Inhoud
Terugblik – Het rapport dat nu voor u ligt, is de derde
voortgangs­rapportage over het NP Onderwijs. De eerste
voortgangs­rapportage over het NP Onderwijs verscheen
in oktober 2021. Uit deze rapportage bleek dat scholen
voortvarend aan de slag zijn gegaan met het maken van
plannen. Ook bood deze rapportage meer inzicht in de
omvang en aard van de vertragingen bij leerlingen aan
de start van het schooljaar 2021/2022. We zagen toen
dat er sprake was van leervertragingen in het po en nog
meer in het vo. Uit deze rapportage kwam ook naar voren
dat schoolleiders zich veel zorgen maakten over het
welbevinden van hun leerlingen en de ontwikkeling van
hun executieve vaardigheden.
In de tweede voortgangsrapportage, uit april 2022, lag
de nadruk op de uitvoering van het programma door
scholen en gemeenten. Het bleek dat scholen hun
plannen, ondanks de voortdurende coronapandemie
en het lerarentekort, over het algemeen redelijk goed
uitvoerden. We rapporteerden ook over de plannen die
gemeenten hebben gemaakt. Ook werd ingegaan op de
overgang van leerlingen van het po naar het vo en van
het vo naar het vervolgonderwijs.
Inhoud – In de derde voortgangsrapportage gaan we in
op de meest recente gegevens over de leerprestaties en
brede ontwikkeling van leerlingen. Ook gaan we in op de
ervaringen van scholen en gemeenten met de uitvoering
van het NP Onderwijs. Achtereenvolgens gaan we in deze
rapportage in op:
• de leerprestaties en brede ontwikkeling van leerlingen
(resultaatmonitor);
• de uitvoering van het programma door scholen en
gemeenten (implementatiemonitor);
• de voortgang van specifieke subsidies en financiële
regelingen en
• de voortgang van activiteiten om kennis die voortkomt
uit het programma duurzaam te borgen.

10

2 Resultaatmonitor
2.1 Over de resultaatmonitor
Doel – De middelen uit het NP Onderwijs hebben als doel
om leerlingen na de coronapandemie zo snel mogelijk
weer op niveau te brengen. Daarom brengt de resultaat­
monitor de ontwikkeling van leerlingen tijdens de loop­
tijd van het NP Onderwijs in beeld. Daarvoor kijken we
naar het schoolse leren (taal en rekenen-wiskunde), de
executieve functies van leerlingen, hun welbevinden en
sociaal-emotionele ontwikkeling. Welke vertragingen
en problemen ontstonden door de coronapandemie?
En lukt het scholen en leerlingen om vertragingen weer
in te lopen? We verkennen daarbij ook of de impact van
de pandemie verschilt tussen groepen leerlingen, scholen
en leergebieden.
Dit hoofdstuk – In dit hoofdstuk presenteren
we de onderzoeksresultaten die sinds de tweede
voortgangsrapportage over het NP Onderwijs zijn
verschenen. We beginnen met de leerprestaties en
schoolloopbanen van leerlingen. Hiervoor kijken we
onder andere naar gegevens op basis van lvs-toetsen.
Vervolgens gaan we in op de brede ontwikkeling van
leerlingen en kijken we meer in detail naar de zorgen van
schoolleiders en onderwijspersoneel. Aan het slot van dit
hoofdstuk reflecteren we op deze uitkomsten.

Definities
Leerprestaties – Onder leerprestaties verstaan wij
de meetbare prestaties van leerlingen aan de
hand van genormeerde toetsen en het schoolse
leren. Vaak wordt een beperkt aantal leergebieden
getoetst op het vlak van taal en rekenen-wiskunde.
Executieve functies – Executieve functies is een
parapluterm voor een aantal cognitieve
vaardigheden die nodig zijn om doelgericht bezig
te kunnen zijn. Op basis van eerder onderzoek
zijn executieve functies onder te verdelen in drie
deelgebieden: werkgeheugen, impulsbeheersing
en flexibiliteit.2 Voorbeelden van executieve
functie zijn respons-inhibitie, volgehouden
aandacht en taakinitiatie.3
Sociaal-emotionele ontwikkeling – Onder de sociaalemotionele ontwikkeling van leerlingen verstaan
wij dat leerlingen, in interactie met hun omgeving,
sociale gedragingen vertonen, relaties aangaan en
hierbij leren om met emoties om te gaan.4
Welbevinden – Het welbevinden van leerlingen
wordt in de regel gemeten aan de hand van twee
aspecten. Het eerste aspect is de mate waarin een
leerling tevreden is over zijn of haar leven. Voor het
tweede aspect wordt vaak gekeken naar de mate
waarin een leerling psychische klachten ervaart.5

11

2.2 Leerprestaties
In deze paragraaf wordt ingegaan op de belangrijkste
uitkomsten van het Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs (NCO) en onderzoek uitgevoerd door Cito. Deze
onderzoeken geven een beeld van de leerprestaties van
leerlingen in het po en vo tijdens de coronapandemie.
Terugblik – In de eerste voortgangsrapportage over het
NP Onderwijs constateerden we dat in het po aan het
einde van het schooljaar 2020/2021 de grootste vertragingen in de leergroei waren (over 1,5 jaar gemiddeld)
bij rekenen-wiskunde, gevolgd door begrijpend lezen en
spelling in de onderbouw. In de onderbouw van het vo
zagen we aan het eind van het schooljaar 2020/2021 met
name op de onderdelen Nederlands (leesvaardigheid)
en rekenen een lagere vaardigheid ten opzichte van de
situatie pre-corona.

Analyse toetsdata leerlingvolgsystemen po
Toelichting gebruikte data – Veel scholen in het po
nemen binnen hun leerlingvolgsysteem (lvs) twee keer
per jaar genormeerde toetsen af bij leerlingen in groep 3
tot en met groep 7. In deze toetsen staan de basisvaardigheden begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde
centraal. Scholen gebruiken deze informatie om zicht te
houden op de ontwikkeling van hun leerlingen.
De toetsgegevens van scholen zijn goed vergelijkbaar
en geven daarom op stelselniveau meer inzicht in de
leerprestaties van leerlingen. Dankzij het grote aantal
po-scholen dat deelneemt aan het lvs-project van het
NCO, heeft NCO sinds de uitbraak van de pandemie
meerdere keren een stelselbeeld kunnen geven van
vertragingen in de leergroei.6 Binnen NCO worden
lvs-data gekoppeld aan registerdata van DUO en het
CBS.7 Hierdoor is het mogelijk om verbanden te leggen
met achtergrondkenmerken van leerlingen, zoals de
opleiding en het inkomen van hun ouders. Deze koppeling dient meerdere doelen:
• Het rapporteren aan besturen en scholen over de
voortgang van hun leerlingen ten opzichte van het
landelijk gemiddelde en vergelijkbare scholen.
• Het mogelijk maken van analyses op stelselniveau.
• Het verrichten van wetenschappelijk onderzoek.
In deze paragraaf nemen we de meest recente analyse
van NCO uit november 2022 als vertrekpunt. Deze
analyse laat voor de leerlingen die in het schooljaar
12

2019/2020 in groep 3, 4 of 5 zaten, het jaar waarin de
coronapandemie uitbrak, zien hoe groot de cumulatieve vertragingen in de leergroei zijn aan het einde van
het schooljaar 2021/2022. In dit schooljaar zaten deze
leerlingen in groep 5, 6 of 7. Dit gebeurt door de leergroei
van deze leerlingen over een periode van 2,5 jaar (van
midden schooljaar 2019/2020 tot en met eind schooljaar
2021/2022) te vergelijken met de leergroei over eenzelfde
periode van 2,5 jaar van twee cohorten leerlingen die
voor de pandemie in groep 3, 4 of 5 zaten.8 Ook laat de
analyse, met tussenpozen van een half jaar, zien hoe de
leervertragingen van deze leerlingen zich in die 2,5 jaar
hebben ontwikkeld (zie Figuur 2).
De resultaten geven daardoor een beeld van de gecombineerde effecten van de (volledige en gedeeltelijke)
schoolsluitingen, van een verstoord lesproces door
afwezigheid van leerlingen en leraren als gevolg van het
coronavirus, van een aanhoudend lerarentekort en van
inspanningen die scholen en gemeenten pleegden om de
vertragingen in te halen, eerst met behulp van de gelden
voor inhaal- en ondersteuningsprogramma ’s en later
met behulp van NP Onderwijsmiddelen.
Vertraging het grootst en verder toegenomen voor
rekenen-wiskunde en spelling – Aan het einde van het
schooljaar 2021/2022 ziet het NCO de grootste vertragingen in de leergroei (over een periode van 2,5 jaar
gemiddeld) bij rekenen-wiskunde, gevolgd door spelling. Leerlingen zijn in deze periode wel vooruitgegaan,
maar zijn minder vooruitgegaan dan in een vergelijkbare
periode voor de pandemie het geval was. Omgerekend
– deze omrekening gaat met een groot aantal aannames
gepaard - gaat het om zo’n 15 weken leervertraging op
een schooljaar van 40 weken.9 NCO constateert ook dat
de vertraging in de leergroei in het schooljaar 2021/2022
bij rekenen-wiskunde en spelling verder is toegenomen.
Bij zowel spelling als rekenen-wiskunde is de cumulatieve leervertraging het grootst voor de leerlingen die bij
aanvang van de pandemie in groep 5 zaten (de huidige
groep 8 leerlingen), en het kleinst voor de leerlingen die
toen in groep 3 zaten (de huidige groep 6 leerlingen).
In Figuur 2 ziet u het beeld van de ontwikkeling en
omvang van de vertragingen per vaardigheid in de vijf
door NCO onderzochte halfjaarperiodes tussen twee
opvolgende toetsmomenten. Daarbij wordt uitgegaan
van gestandaardiseerde verschillen in de leergroei en
niet van absolute verschillen. Zo kunnen de verschillende
vaardigheden goed met elkaar worden vergeleken.

Begrijpend
lezen

-,06

M-E
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

Rekenenwiskunde

M-E
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

diseerd verschil in leergroei na een
half jaar pandemie (ME), een jaar

,02
,02

(M-M+1), anderhalf jaar (M-E+1),
twee jaar (M-M+2), en tweeënhalf

-,14

M-E
M-M
M-E+1
M-M+2
M-E+2

Spelling

Figuur 2 - Vergelijking gestandaar-

-,12
-,13

jaar (M-E+2)10 (Bron: Haelermans et

-,26
-,22

al. (2022). Factsheet 2022-5.)

-,29
-,38
-,15
-,31
-,33
-,33
-,43
-0,4

-0,3

-0,2

-0,1

0

0,1

Gestandaardiseerde leergroei

De absolute groei van jaar op jaar verschilt namelijk sterk
per vaardigheid, maar ook per leerjaar.
Geen vertraging meer voor begrijpend lezen in hoogste
groepen - Waar er in de eerste anderhalf jaar sinds het
uitbreken van de pandemie nog vertragingen waren
op alle onderzochte domeinen, is de vertraging voor
begrijpend lezen vanaf het midden van het schooljaar
2021/2022 door leerlingen die toen in groep 6 en 7 zaten
volledig ingehaald.11 Kijken we naar de leergroei van jaar
op jaar in de lagere groepen, dan kunnen we concluderen
dat ook deze leerlingen vorig schooljaar begonnen zijn
aan een inhaalslag: de leergroei voor begrijpend lezen is
weer net zo groot als voor de pandemie. Dat betekent
overigens niet dat de eerder opgelopen vertragingen ook
volledig zijn ingelopen, maar het beeld is positief.
Uitkomsten zijn herkenbaar - Leraren, ib’ers en schoolleiders herkennen de verschillen tussen de leergebieden.
Als verklaring worden in gesprekken twee aspecten
genoemd, die mogelijk een rol spelen bij het ontstaan

van deze verschillen. Ten eerste zit er een verschil tussen
de leerdomeinen in de wijze waarop de opbouw van
kennis en vaardigheden plaatsvindt. Bij begrijpend
lezen bouwen leerlingen verder op een basis die eerder
is gelegd, waardoor het makkelijker is om de draad
weer op te pakken. Voor rekenen-wiskunde geldt dit in
mindere mate: als je een deel hebt gemist, kun je niet
zomaar verder gaan. Je moet eerst weer een stap terug
doen om deze vertraging in te halen, anders blijf je tegen
knelpunten aanlopen. Zo moet een leraar van groep 4
bijvoorbeeld goed adresseren welke hiaten in groep 3 bij
rekenen zijn ontstaan, voordat leerlingen weer verder
kunnen. Ook wordt in gesprekken met leraren, ib’ers en
schoolleiders gesteld dat ouders hun kinderen vaak lastig
kunnen helpen met een vak zoals rekenen-wiskunde.
Ook is de hulp van een leraar nodig voor het opbouwen
van specifieke vaardigheden, zoals rekenregels en
automatiseren. Dat geldt minder voor begrijpend lezen:
ouders kunnen leerlingen hier vaak bij helpen, bijvoorbeeld door voor te lezen.

“Bij rekenen zie je dat kinderen thuis nauwelijks geholpen
worden. In groep 6 zie je daardoor nog steeds kinderen die de
vaardigheden van groep 3 niet beheersen. Die blijven achter
de feiten aanlopen. Je hebt tijd nodig om dat in te halen.”
Schoolleider basisonderwijs tijdens een gesprekstafel over het NP Onderwijs
13

Kleinste vertragingen bij leerlingen van laagopgeleide
ouders – Uit eerdere metingen van het NCO bleek dat
de vertragingen in de leergroei bij sommige groepen
leerlingen groter zijn dan bij andere groepen leerlingen.
Dit blijkt ook uit de meest recente meting. Opvallend is
dat, als we kijken naar het opleidingsniveau van ouders,
het beeld aan het einde van het schooljaar 2021/2022
gekanteld is ten opzichte van het einde van het schooljaar 2020/2021: waar eind 2020/2021 de vertraging voor
alle domeinen het grootst was bij leerlingen met laag­
opgeleide ouders en het kleinst voor kinderen van hoog­
opgeleide ouders, zijn eind 2021/2022 de vertragingen
juist het grootst bij kinderen van hoogopgeleide ouders
en het kleinst bij kinderen van laagopgeleide ouders. Dit
is een combinatie van een afname in leervertragingen in
het schooljaar 2021/2022 bij kinderen van laagopgeleide
ouders en een toename van leervertragingen bij kinderen
van hoogopgeleide ouders. Dit betekent overigens niet
direct dat kinderen van hoogopgeleide ouders in absolute termen minder leergroei hebben doorgemaakt dan
kinderen met ouders met een gemiddelde of lage opleiding, maar dat zij in vergelijking met de normale leergroei
van kinderen met hoogopgeleide ouders meer vertraging
hebben opgelopen.
Kijken we naar de cumulatieve vertragingen bij de huidige
bovenbouwleerlingen dan zien we het volgende: bij begrijpend lezen is voor kinderen van laagopgeleide ouders
sprake van meer leergroei over een periode van 2,5 jaar
dan we eerder zagen bij vergelijkbare leerlingen voor de
pandemie. Dit geldt ook voor kinderen van gemiddeld
opgeleide ouders, maar wel in mindere mate. Bij kinderen
van hoogopgeleide ouders is eind 2021/2022 nog steeds
sprake van leervertraging bij begrijpend lezen, hoewel
we ook hier een – weliswaar kleine - verbetering zien ten
opzichte van eind 2020/2021. Bij spelling en rekenen-wiskunde zien we voor alle drie de groepen een vertraging.
Aanvullende analyses van het NCO12 laten zien dat,
bovenop de effecten van het opleidingsniveau van
ouders, er verschillen zijn naar:
• Inkomensniveau van het gezin: aan het einde van
het schooljaar 2020/2021 zijn de vertragingen in
de leergroei het grootst voor leerlingen uit lage
inkomensgezinnen, aan het einde van het schooljaar
2021/2022 geldt dit juist voor leerlingen uit hoge
inkomensgezinnen;
• Migratieachtergrond: in beide schooljaren zijn de
vertragingen het grootst voor leerlingen zonder
migratieachtergrond;
14

• Gezinssamenstelling: aan het einde van het schooljaar
2020/2021 is er weinig verschil tussen kinderen uit eenen tweeoudergezinnen, terwijl aan het einde van het
schooljaar 2021/2022 de vertragingen in de leergroei
het grootst zijn bij kinderen uit tweeoudergezinnen.
Er is sprake van een vergelijkbare leervertraging voor
leerlingen uit kleine en grote gezinnen en voor jongens
en meisjes.
Bovenstaande bevindingen laten zien dat de situatie
van leerlingen met laagopgeleide ouders verbeterd is,
terwijl de situatie van leerlingen met hoogopgeleide
ouders verslechterd is. Het is niet duidelijk waardoor
dit beeld in het tweede coronaschooljaar gekanteld is.
Een mogelijke verklaring is dat scholen met meer leerlingen met een lage sociaaleconomische status meer
NP Onderwijsmiddelen ontvangen om leervertragingen
in te halen. De inzet van deze middelen heeft mogelijk
meer effect gesorteerd voor deze leerlingen. Een andere
mogelijke verklaring is dat scholen zich meer en/of
specifieker hebben gericht op leerlingen van ouders met
een laag opleidingsniveau. Een mogelijke aanwijzing
hiervoor is dat schoolleiders en personeel zich veel meer
zorgen maken over deze kinderen dan over kinderen van
ouders met een hoge opleidings- en inkomenspositie
(zie hoofdstuk 3).
Grotere leervertraging op scholen met weinig leerlingen met laagopgeleide ouders en op kleine scholen
– NCO heeft ook onderzocht in hoeverre vertragingen
samenhangen met schoolkenmerken.13 Het blijkt dat
scholen met de minste leerlingen met laagopgeleide
ouders (minder dan 5%) op alle onderzochte domeinen in
beide coronajaren naar verhouding een grotere vertraging in de leergroei laten zien. NCO concludeert ook dat
de vertraging in leergroei in beide coronaschooljaren het
grootst is voor leerlingen op kleine scholen (minder dan
140 leerlingen).
Scholen in de meest landelijke gebieden, ofwel nietstedelijk gebied, laten bij spelling en rekenen-wiskunde
vorig schooljaar (2021/2022) de grootste vertragingen
zien. Ook valt op dat leerlingen op scholen in zeer sterk
stedelijke gebieden bij begrijpend lezen en rekenen-wiskunde vorig schooljaar (2021/2022) zelfs meer leergroei
laten zien dan leerlingen op vergelijkbare scholen voor
de pandemie. Leerlingen op deze scholen lieten een jaar
eerder (2020/2021) op alle domeinen ook al de minste
vertraging in de leergroei zien.

Analyse toetsdata leerlingvolgsysteem vo
Toelichting – Cito heeft onderzocht hoe de leerresultaten
van leerlingen in de onderbouw van het vo zich aan het
einde van 2021/2022 hebben ontwikkeld ten opzichte
van de situatie voor de pandemie (eind 2018/2019) en het
einde van het schooljaar 2020/2021 (het eerste volledige
coronaschooljaar). Daarvoor keek Cito naar de gemeten
vaardigheden van leerlingen in de eerste drie leerjaren
van het vo op de vijf onderdelen (Nederlands leesvaardigheid, Nederlands woordenschat, Engels leesvaardigheid, Engels woordenschat, en rekenen-wiskunde) die
in het leerlingvolgsysteem van Cito getoetst worden.
Het onderzoek is een vervolg op een eerder onderzoek
van Cito, waarover in de eerste voortgangsrapportage
over het NP Onderwijs is gerapporteerd.
Nog steeds daling vaardigheid bij Nederlands
woorden­­­schat, Nederlands leesvaardigheid en
rekenen-wiskunde – Onderbouwleerlingen in het vo
laten aan het eind van het schooljaar 2021/2022 op de
onderdelen Nederlands leesvaardigheid, Nederlands
woordenschat en rekenen-wiskunde een lagere vaardigheid zien ten opzichte van het einde van het pre-corona
schooljaar 2018/2019. Ook ten opzichte van het eerste
volledige coronaschooljaar 2020/2021 is op deze drie
vaardigheden overwegend sprake van een achteruitgang
in de gemeten vaardigheidsniveaus. Hoewel het van jaar
op jaar steeds om andere leerlingen gaat, geeft dit een
indicatie dat de vertragingen vorig schooljaar over het
algemeen verder zijn toegenomen. Wel is het beeld zeer
wisselend per leerjaar, schoolniveau en vaardigheid.
Ten opzichte van eind 2020/2021 ziet Cito de gemeten
vaardigheidsniveaus voor Nederlands leesvaardigheid verder dalen, vooral in het derde leerjaar van het
vmbo-kb/bb en vwo. De daling op het vwo is wel het
sterkst. Voor rekenen-wiskunde zijn de resultaten in
het eerste en tweede leerjaar ten opzichte van eind
2020/2021 redelijk stabiel gebleven, afgezien van een
stijging van de resultaten in het tweede leerjaar van het
vmbo-gt. In het derde leerjaar ziet Cito bij rekenen-wiskunde wel een forse daling op het havo en vwo ten
opzichte van de meting eind 2020/2021.

meer leerlingen zijn die onder of op het (laagste) 1F
niveau presteren. Minder leerlingen behalen het (hogere)
2F of 3F niveau.
Toename beheersing Engels leesvaardigheid en vooral
Engels woordenschat - De vaardigheid van leerlingen in
Engelse woordenschat is in 2021/2022 op alle onderwijstypes en in alle leerjaren verbeterd. Dit zien we zowel ten
opzichte van pre-corona, als ten opzichte van 2020/2021.
Ook bij Engels leesvaardigheid is het vaardigheidsniveau
in 2021/2022, ten opzichte van pre-corona, verbeterd,
maar de verbeteringen zijn kleiner dan bij Engels woordenschat.
In figuur 3 zijn de gemiddelde prestaties eind schooljaar
2021/2022 vergeleken met de gemiddelde prestaties van
vergelijkbare leerlingen ten tijde van de laatste afname
vóór de coronapandemie: eind 2018/2019, uitgesplitst
per leerjaar en onderwijsniveau. In figuur 4 is daarnaast
de ontwikkeling van de vaardigheidsniveaus te zien,
waarbij ten opzichte van figuur 3 ook duidelijk wordt hoe
het beeld op het meest recente post-corona meetmoment (eind 2021/2022) zich verhoudt tot het beeld op
het eerdere post-corona meetmoment (eind 2020/2021),
allebei ten opzichte van de situatie pre-corona. Het gaat
hier om een geaggregeerd beeld waarbij per vaardigheid
gemiddeld is in de gestandaardiseerde verschillen over
de leerjaren en onderwijsniveaus. De ontwikkelingen in
vaardigheidsniveaus zijn in beide figuren uitgedrukt in
standaarddeviaties. Om de omvang van de geschatte
effecten beter te kunnen duiden, gaan wij uit van het
volgende: Kraft14 (2020) spreekt van een klein effect bij
effecten van <0,05 standaarddeviatie, een middelgroot
effect bij effecten tussen de 0,05 en 0,20 standaard­
deviatie, en van een groot effect bij effecten groter dan
0,20 standaarddeviatie.

Om de bovenstaande uitkomsten in perspectief te
plaatsen, heeft Cito bij Nederlands leesvaardigheid en
rekenen-wiskunde ook gekeken naar de ontwikkeling van
de referentieniveaus. Over het algemeen ziet Cito ook
hier dat er aan het einde van het schooljaar 2021/2022
15

Figuur 3 - Gestandaardiseerd verschil in vaardigheidsniveaus eind 2021/2022 ten opzichte van pre-corona (2018/2019), per vaardigheid,

Figuur 4 - Gestandaardiseerd verschil in vaardigheidsniveaus eind 2021/2022 en eind 2020/2021 ten opzichte van pre-corona (2018/2019), per

leerjaar en onderwijsniveau (Bron: figuur 1.1. van Seton, B., Feskens, R. & Koops, J. (2022). Leervertraging in het voortgezet onderwijs 2022:

elv

Balans
na twee jaar coronacrisis).
Figuur
4 - Gestandaardiseerd
verschil in vaardigheidsniveaus eind 2021/2022 en eind 2020/21 ten opzichte van pre-Covid (2018/19), per vaardigheid

ews

nlv

nws

rw

0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4

0,4
0,3

vmbo kb/bb

0,2
0,1
0,0
-0,1
-0,2
-0,3
2020/2021 2021/2022

2020/2021 2021/2022

2020/2021 2021/2022

2020/2021 2021/2022

Rekenen - wiskunde

Nederlands
leesvaardigheid

Nederlands
woordenschat

Engels
leesvaardigheid

Engels
woordenschat

Toelichting afkortingen: elv=Engels leesvaardigheid, ews=Engels woordenschat, nlv=Nederlands leesvaardigheid, nws=Nederlands woordenschat,
rw=rekenen-wiskunde.

havo

0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5
-0,6

T1

T2

T3

Toelichting afkortingen: elv=Engels leesvaardigheid, ews=Engels woordenschat, nlv=Nederlands leesvaardigheid, nws=Nederlands woordenschat,
rw=rekenen-wiskunde. T1= toets aan het einde van het eerste jaar, T2=toets aan het einde van het tweede jaar, T3=toets aan het einde van het derde jaar.

16

2020/2021 2021/2022
vmbo gt

0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5

vwo

Figuur 3

vaardigheid (Bron: bewerking cijfers uit Appendix 5.1 van Seton, B., Feskens, R. & Koops, J. (2022). Leervertraging in het voortgezet onderwijs 2022:

Balans na twee jaar coronacrisis).

Diffuus beeld jongens versus meisjes – In 2021/2022
ziet Cito vooral bij Engels leesvaardigheid en woordenschat groeiende verschillen tussen jongens en meisjes,
waarbij meisjes meer gegroeid zijn dan jongens, alhoewel
jongens het soms nog steeds beter doen. Daarentegen
constateert Cito bij rekenen-wiskunde dat de daling in
vaardigheid voor meisjes in 2021/2022 vaak groter is dan
de daling bij jongens. Voor Nederlands leesvaardigheid
en Nederlands woordenschat is er een minder eenduidig
beeld. Bij Nederlands woordenschat ziet Cito bijvoorbeeld alleen voor een aantal schooltypen dat de vaardigheid van meisjes meer is gedaald dan die van jongens,
met name op het vmbo-gt en vwo.
Geen duidelijk verband (meer) met schooltype – Cito
vindt geen aanwijzingen dat bepaalde schooltypes meer
of minder daling of stijging in de gemeten vaardigheden
laten zien: leerlingen op het vwo laten bijvoorbeeld net
zoveel daling en stijging zien als leerlingen op het vmbo.
Dit contrasteert met het beeld uit het vorige onderzoek,
gebaseerd op de situatie eind schooljaar 2020/2021.
Toen was de conclusie van Cito: "Globaal gezien vonden we
in het vmbo en havo vaker (dat wil zeggen, bij meer domeinen of
leerjaren) indicaties van coronagerelateerde leerachterstanden
dan in het vwo."

Geen duidelijke trend in verschillen tussen scholen De verschillen tussen scholen in hun leerlingprestaties zijn
in 2021/2022 meestal gelijk gebleven aan die in eerdere
afnamejaren. In sommige gevallen zijn de verschillen
groter geworden, maar er zijn ook dalingen te zien.
Cito ziet daarom geen duidelijke trend in de spreiding van
toetsprestaties tussen scholen.
Geen duidelijk verband leervertragingen met achterstandsscore van scholen – Volgens Cito zijn er ook geen
aanwijzingen dat leerlingen op scholen met veel of weinig
achterstandsleerlingen meer of minder leervertraging
opliepen. Dit betekent dat scholen met veel achterstandsleerlingen weliswaar een slechtere uitgangspositie
kunnen hebben (zoals blijkt uit Nederlands woordenschat, Nederlands leesvaardigheid en rekenen-wiskunde),
maar tijdens de pandemie niet per se slechter hebben
gepresteerd in vergelijking met scholen met minder
achterstandsleerlingen.
Examenmonitor - Binnenkort wordt de Examenmonitor
voortgezet onderwijs 2022 met u gedeeld. De Examenmonitor geeft u meer inzicht in zowel de resultaten van
het afgelopen examenjaar, als de impact van de speciale
examenmaatregelen die in dit examenjaar zijn genomen.
17

iguur 5 Lengte schoolsluitingen in internationaal perspectief

Figuur 5 - Lengte schoolsluitingen (volledig en partieel) in internationaal perspectief (Bron: OECD (2022)).

PO
400
300

200
100
■ Schooljaar 2019/20 (of 2020)
■ Schooljaar 2020/21 (of 2021)
■ Schooljaar 2021/22 (of 2022)
Co Chi
lo li
Co mb
sta ia
R
Le ica
tla
n
Tu d
Du rkij
its e
la
Br nd
az
ilië
Oo Pole
ste n
n
Slo rijk
Ve
ve
re
n
ni
gd I ië
Ko sra
ni el
nk
r
Es ijk
Ne tlan
de d
rl
Po and
rtu
Lit ga
ou l
Slo we
n
Lu wak
xe ije
m
bu
rg
Ita
Be
lië
lgi
ë ( Ko
W re
all a
o
Fr nië)
an
kr
Sp ijk
an
Fin je
lan
I d
Zw Jsla
it nd
No serla
or nd
we
ge
Ja n
p
Zw an
ed
en

0

Land

Leerprestaties in internationaal perspectief

2.3 Schoolloopbanen

Leerlingen maken minder progressie dan normaal –
Ook in andere landen leidde de coronapandemie tot
leervertragingen bij leerlingen. Uit een internationale
reviewstudie15 blijkt dat leerlingen rond de 35% minder
hebben geleerd dan zij in een normaal schooljaar doen.
Leerlingen hebben dus wel progressie gemaakt, maar
minder dan normaal. Ook in deze studie zien de onderzoekers verschillen tussen vakken: de leervertragingen
zijn vaak groter bij rekenen dan bij lezen. De meeste
onderzoeken die voor deze reviewstudie zijn geraadpleegd, vinden ook verschillen tussen groepen leerlingen.
Leerlingen met een sociaaleconomisch achtergestelde
achtergrond blijken in deze onderzoeken vaak de
meeste vertraging te hebben opgelopen. Ook lijken
vertragingen groter in lage- en middeninkomenslanden
dan in hogeinkomenslanden.

Toelichting – Met de middelen uit het NP Onderwijs
worden scholen geholpen om de gevolgen van de
coronapandemie voor leerlingen en hun leergroei te
herstellen. We volgen daarom de (ontwikkeling van
de) leerprestaties van leerlingen (zie paragraaf 2.2).
Ook kijken we naar de schoolloopbanen van leerlingen.
Deze informatie biedt ons meer inzicht in hoe leerlingen
door het onderwijs stromen. Zijn zij de afgelopen periode
bijvoorbeeld vaker of juist minder vaak blijven zitten?
En zien we veranderingen in de doorstroom van leerlingen, bijvoorbeeld van po naar vo?

VO (ISCED 2)
400
300
200
100
■ Schooljaar 2019/20 (of 2020)
■ Schooljaar 2020/21 (of 2021)
■ Schooljaar 2021/22 (of 2022)
Co Chi
lo li
m
b
Le ia
Co tlan
sta d
Ri
Tu ca
rk
ij
P e
Du ole
its n
Ne lan
de d
rla
B nd
Oo razil
ste ië
Slo nrij
wa k
kij
e
I
Lit srae
Ve
ou l
re
w
ni Sl en
gd ov
Ko en
ni ië
nk
r
Es ijk
tla
Be
lgi Po nd
ë ( rtu
W ga
all l
on
ië
Lu Ita )
xe lië
m
bu
r
Ko g
Fr rea
an
kr
Sp ijk
an
F je
No inla
or nd
we
ge
n
Zw IJsla
its nd
er
lan
Ja d
p
Zw an
ed
en

0

Land

VO (ISCED 3)
400
300
200
100
■ Schooljaar 2019/20 (of 2020)
■ Schooljaar 2020/21 (of 2021)
■ Schooljaar 2021/22 (of 2022)
Co Chi
lo li
m
b
Le ia
Co tlan
sta d
Ri
Tu ca
rk
ije
Oo Pole
ste n
n
Slo rijk
v
Du eni
it ë
Ne slan
de d
rla
Be
lgi B nd
ë ( raz
W ili
a ë
Lu llon
xe ië
m )
Slo bur
wa g
kij
e
I
Lit srae
Ve
ou l
re
w
ni Z en
gd we
Ko de
ni n
nk
r
Es ijk
tl
Po and
rtu
g
IJs al
l
Fr and
an
kr
ijk
Zw It
its alië
er
lan
Ko d
r
Fin ea
lan
d
No Spa
or nje
we
ge
Ja n
pa
n

0

Schoolsluitingen hebben effect op leren – De vertragingen zijn volgens internationale onderzoeken over het
algemeen vroeg in de pandemie ontstaan. Daarna zijn ze
grotendeels constant gebleven. Ze zijn vooral ontstaan
in de periode van schoolsluitingen: leervertragingen zijn
vaak groter naarmate scholen langer hun deuren sloten.16
In figuur 5 vindt u, ter illustratie, een internationale
vergelijking van de lengte van de (volledige en partiele)
schoolsluitingen tijdens de pandemie in het po en vo.

Ten opzichte van de eerste voortgangsrapportage over
het NP Onderwijs hebben we nieuwe gegevens over het
toetsadvies van groep 8 leerlingen en het schooladvies
dat zij krijgen. Ook verschijnt binnenkort meer informatie
over de eindexamens van vo-leerlingen. In de vierde
voortgangsrapportage, die in 2023 verschijnt, zijn nieuwe
gegevens beschikbaar over het aandeel leerlingen dat
blijft zitten.
Terugblik - In de eerste voortgangsrapportage over het
NP Onderwijs constateerden we dat de verdeling van
definitieve schooladviezen in het schooljaar 2020/2021
weer vergelijkbaar was met de periode voor het schooljaar 2019/2020. In het vo zagen we aan het begin van de
pandemie nog dat een kleiner aandeel leerlingen bleef
zitten, maar dat dit percentage bij de overgang na het
schooljaar 2020/2021 weer redelijk vergelijkbaar is met de
situatie voor de coronapandemie. Het slagingspercentage
van eindexamenleerlingen was in hetzelfde schooljaar
wel hoger dan voor het uitbreken van de pandemie.
Meerderheid leerlingen krijgt ten minste vmbo-gt/
havo-toetsadvies - De eindtoets mondt uit in een
toetsadvies. In het schooljaar 2021/2022 kreeg bijna 66%
van de leerlingen in groep 8 ten minste een vmbo-gt/
havo-toetsadvies. Dit percentage is iets hoger dan in het
voorgaande schooljaar (ruim 64%), maar nog altijd iets
lager dan in het pre-corona schooljaar 2018/2019 (ruim
67%). In het schooljaar 2019/2020 is, door de bijzondere
omstandigheden vanwege de coronapandemie, geen
eindtoets afgenomen. Wij blijven daarom monitoren hoe
leerlingen die in de coronapandemie overstapten van po
naar vo doorstromen in de onderbouw van het vo.

Land

18

19

Definitief schooladvies weer vergelijkbaar met periode
voor schooljaar 2019/2020 – In het schooljaar 2021/2022
is de verdeling van definitieve schooladviezen, net als
in het voorgaande schooljaar, weer vergelijkbaar met
de verdeling voorafgaand aan de coronapandemie
(zie Figuur 6). Door het wegvallen van de eindtoets in
het schooljaar 2019/2020, verviel de mogelijkheid tot
bijstelling van het voorlopige schooladvies. De definitieve
schooladviezen waren aan het einde van het schooljaar
2019/2020 dan ook lager dan de jaren daarvoor.

In het schooljaar 2021/2022 heeft zo’n 23% van de groep
8 leerlingen een advies voor vmbo-bb, vmbo-bb/kb,
vmbo-kb of vmbo-kb/gt gekregen, ten opzichte van circa
23% van de leerlingen in het schooljaar 2020/2021 en
bijna 23% van de leerlingen in het schooljaar 2018/2019.
Ongeveer 27% van de leerlingen kreeg in het schooljaar
2021/2022 een vmbo-gt of vmbo-gt/havo-advies en ruim
47% van de leerlingen een havo-, havo/vwo- of vwo-advies. Ter vergelijking: in het schooljaar 2020/2021 ging dit
om respectievelijk bijna 27% en ruim 48% van de leerlingen
en in het schooljaar 2018/2019 om zo’n 27% en ruim 48%.

Figuur 6 - Ontwikkeling definitief schooladvies (Bron: DUO (2022))

“Bij ons komen veel leerlingen met een vertraging binnen”, vertelt directeur Kristel van Dalsum van basisschool De
Bavokring in Rotterdam. “Het is te makkelijk om alle vertragingen op de pandemie af te schuiven. Wij hebben geen
grote verschillen geconstateerd, maar wat wel opvalt, is dat de leerresultaten van groep 3 en 4 zijn achtergebleven.
Daarvoor kunnen we thuisonderwijs als oorzaak aanwijzen.”
Teamvergadering om interventies te kiezen
Na het inventariseren van de vertragingen, organiseerde Van Dalsum een teamvergadering om met elkaar te
beslissen aan welke interventies van de menukaart behoefte was. “Ons uitgangspunt was: kijk wat leerlingen nodig
hebben. Dat hebben we per groep gedaan, want er zit een groot verschil tussen een kleuter en een groep 8-leerling.
Doordat we samen bedacht hebben hoe we de NP Onderwijsgelden kunnen inzetten, is dit een plan van het hele
team en zet iedereen zich ervoor in.”
Contracten uitbreiden
Vanwege een hoge achterstandsscore, heeft De Bavokring een groot NP Onderwijsbudget ontvangen. “Een deel
van het geld hebben we ingezet om parttime leerkrachten een dag extra in te zetten, zodat we meer tijd hebben
voor extra ondersteuning”, laat directeur Kristel van Dalsum weten. Dankzij de NP Onderwijsgelden kon het
team bijvoorbeeld een collega vier dagen per week vrijspelen, waardoor zij nu pre-teaching, remedial teaching en
een-op-eenbegeleiding kan geven. Een gouden greep, volgens Van Dalsum: “De leerlingen die zij begeleidt, gaan
met sprongen vooruit. Ook hebben we twee kleine klassen samengevoegd tot één klas, wat beter was voor de
groepsdynamiek.

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

'Dankzij extra lessen kunnen onze leerlingen zich breder ontwikkelen’

2017/2018

2018/2019

2019/2020

2020/2021

2021/2022

■ Geen advies mogelijk

■ VSO

■ PRO

■ VMBO BB

■ VMBO BB / VMBO KB

■ VMBO KB

■ VMBO KB / VMBO GT

■ VMBO GT

■ VMBO GT / HAVO

■ HAVO

■ HAVO / VWO

■ VWO

Aandeel brede adviezen gestegen - Scholen kunnen
leerlingen een schooladvies geven voor één schooltype,
bijvoorbeeld havo, of een breed advies voor twee schooltypes, zoals havo/vwo. De afgelopen schooljaren is het
aandeel brede adviezen jaarlijks gestegen, van bijna 26%
in het schooljaar 2017/2018 naar ruim 32% in het schooljaar 2021/2022. Dit duidt erop dat scholen hun leerlingen
vaker kansrijk adviseren.

Ruim een derde komt in aanmerking voor heroverweging schooladvies - In het schooljaar 2021/2022 kwam
ruim 36% van de leerlingen in aanmerking voor heroverweging van het schooladvies. Dat is iets minder dan in het
pre-coronajaar 2018/2019 (41%). Het aandeel bijstellingen
is over de jaren heen relatief stabiel. In het schooljaar
2021/2022 gold dit voor circa 10% van het totale aantal
leerlingen dat een toets heeft gemaakt.

Hulp van externen
De school werkt ook samen met externen. “Zo kunnen leerlingen zich op woensdagmiddag vrijwillig opgeven voor
lessen waarbij we in blokken aan verschillende thema’s werken. Voor groep 3/4 is dat bijvoorbeeld een periode
taekwondo en leesvaardigheid, voor groep 5/6 yoga en leesvaardigheid en voor groep 7/8 confrontatietheater,
waarbij leerlingen aan de slag gaan met onderwerpen die tijdens de puberteit spelen, zoals groepsdruk.” De externe
partij verzorgt ook twee vakantieweken. Van Dalsum: “De herfstcampus staat in het teken van levensecht leren.
Leerlingen krijgen survivallessen, gaan naar het strand of een museum. Dat is voor veel leerlingen van onze school
niet vanzelfsprekend. Ze komen op plekken waar ze anders nooit zouden komen en zien en ontdekken daar dingen
die bijdragen aan hun woordenschat, sociaal-emotionele ontwikkeling en vaardigheden op het gebied van cultuur
en natuur. Dat ze zich dankzij deze lessen breder ontwikkelen is heel waardevol.”
Mentorprogramma pilot
Sinds kort is de school ook gestart met een mentorpilot waaraan 15 leerlingen deelnemen. “Voor deze leerlingen is
een externe mentor 32 uur per week aanwezig op school. Hij begeleidt ze vanuit hun eigen talenten en interesses.
Eén van de leerlingen is bijvoorbeeld intelligent, maar ook dyslectisch. Hij wil graag astronaut worden. Zijn mentor
kiest samen met hem een leerdoel, bijvoorbeeld het bouwen van een raket. Ze gaan samen aan de slag. Niet alleen
met de raket, maar ook met het lezen van teksten, wat de leerling lastig vindt. Die teksten gaan over astronauten,
raketten en het heelal.”
Lees het hele praktijkverhaal op:
www.leraar24.nl/2629292/dankzij-extra-lessen-kunnen-onze-leerlingen-zich-breder-ontwikkelen/

20

21

2.3 De brede ontwikkeling
van leerlingen
Waarom kijken naar de brede ontwikkeling van
leerlingen? - Binnen het NP Onderwijs kunnen scholen
ook kiezen voor interventies op het vlak van welbevinden,
sociaal-emotionele ontwikkeling en executieve functies.
Want leren en je ontwikkelen lukt het beste als je goed
in je vel zit. Maar ook andersom geldt: het krijgen van
goed onderwijs en het behalen van goede resultaten
bevordert het welbevinden van leerlingen. Welbevinden
en leerprestaties kunnen daarom niet los van elkaar
gezien worden. Ook een goede beheersing van executieve
functies is een voorwaarde om te leren.
We zien dat de coronapandemie niet alleen impact heeft
op de leerprestaties van leerlingen, maar ook op het
welbevinden van leerlingen, hun sociaal-emotionele
ontwikkeling en de ontwikkeling van hun executieve
functies. Daarom kijken we niet alleen naar de meetbare
leerprestaties van leerlingen en de ontwikkeling van de
basisvaardigheden, maar ook naar het welbevinden van
leerlingen, hun sociaal-emotionele ontwikkeling en de
ontwikkeling van executieve vaardigheden: de brede
ontwikkeling van leerlingen.

Dat gold met name voor oudere vo-leerlingen: hoe hoger
het leerjaar, hoe lager het rapportcijfer dat leerlingen in
juni 2021 aan hun dagelijks leven gaven. Ook zagen we dat
de pandemie impact heeft op de ervaren schoolstress van
vo-leerlingen, hun motivatie en concentratievermogen.
Meisjes negatiever over dagelijks leven dan jongens –
Dit beeld is op hoofdlijnen hetzelfde gebleven. In 2022
waardeerden vo-leerlingen hun leven gemiddeld met een
7,35. Dit rapportcijfer is vrijwel gelijk aan het cijfer dat
vo-leerlingen in 2021 aan hun leven gaven (7,41). 7% van
de leerlingen geeft het dagelijks leven in 2022 een cijfer
lager dan een 6.17
Vooral meisjes laten zich in verhouding negatief uit over
hun leven. Zij geven hun leven gemiddeld een 7,1, terwijl
jongens hun leven gemiddeld een 7,62 geven. Naast
een verschil tussen jongens en meisjes, zien we ook een
verschil naar leeftijd: leerlingen in de bovenbouw zijn iets
minder positief over hun leven dan hun medeleerlingen
in de onderbouw (zie Figuur 7). Gemiddeld beoordelen
jongeren hun welzijn in 2022 met een 3,44 op een schaal
van 1 tot 4. Ook hier zijn meisjes negatiever dan jongens
(schaalscore: 3,34 vs. 3,55). En ook hier is het beeld: hoe
hoger het leerjaar, hoe lager de score is die leerlingen aan
hun welzijn geven.

Leraar voortgezet onderwijs tijdens een gesprekstafel over het NP Onderwijs

Beeld bevestigd in andere onderzoeken - Het rapport
Health Behaviour in School-aged Children (HBSC)18 geeft nog
een iets negatiever beeld. In dit onderzoek, uit het najaar
van 2021, geven vo-leerlingen hun leven gemiddeld een
7,1. Jongens geven hun leven gemiddeld een 7,5, meisjes
een 6,7. Ook in dit onderzoek zien we dus duidelijke
verschillen tussen jongens en meisjes.
In hetzelfde onderzoek rapporteert 16% van de groep
8 leerlingen een laag niveau van emotioneel welbevinden. Dit geldt voor 32% van de leerlingen in het vo.
Vooral onder meisjes in het vo zien de onderzoekers een
forse stijging van mentale problemen. Ook onder jongens
is de mentale gezondheid in deze periode gedaald,
maar de omvang van deze daling is niet van dezelfde
aard als de daling onder meisjes. Meisjes rapporteerden
in de herfst van 2021 niet alleen veel meer emotionele
problemen dan in 2017, maar rapporteren ook meer
gedrags- en aandachtsproblemen. Ook in dit onderzoek
zien we dat leerlingen, naarmate zij ouder worden, vaker
te maken hebben met een laag emotioneel welbevinden.

Terugblik - In de tweede voortgangsrapportage over het
NP Onderwijs zagen we dat het welbevinden van leerlingen door de pandemie onder druk is komen te staan.

Figuur 7 Rapportcijfer dagelijks leven vo-leerlingen
Figuur 7 - Rapportcijfer dagelijks leven vo-leerlingen (Bron: Stichting OOK en KBA (2022))
10
9
8
7
6

Positief is dat jongeren al sinds de eerste meting van
HBSC goede sociale relaties hebben met hun ouders,
klasgenoten en vrienden. Dat is in 2021 nog steeds zo.
Wel zijn meisjes in het vo tussen 2017 en 2021 iets minder
positief geworden over de steun van vrienden, de sfeer
tussen klasgenoten en hun relatie met leraren.

5
4
3
2
1
0
Onderbouw vmbo/pro

Onderbouw avo

Bovenbouw vmbo/pro
2021

22

“Je merkt dat, wanneer leerlingen een poosje thuis hebben
gezeten, je veel tijd kwijt bent met het ‘in de leermodus’
krijgen van leerlingen. Dit betekent ook dat er iets anders
verwacht wordt van leraren: die willen verder met de lesstof,
maar moeten eerst dit soort problemen tackelen.”

2022

Bovenbouw avo

Ook in gesprekken zorgen om welbevinden – Ook in
gesprekken met leraren, ib’ers en schoolleiders worden
met regelmaat zorgen geuit over het welbevinden van

leerlingen, met name in het vo. Ook de verschillen tussen
jongens en meisjes worden in deze gesprekken onderschreven. Een deel van de leraren, ib’ers en schoolleiders
merkt ook op hun school een toename van ernstige
psychische problemen onder meisjes. Zij wijten dit onder
andere aan het verschil in werkhouding tussen meisjes en
jongens. Meisjes zijn vaak serieuzer dan jongens. Dit gaat
vaak gepaard met perfectionisme en prestatiedruk,
terwijl jongeren in de pandemie met veel onzekerheden
zijn geconfronteerd.
Zorgen over executieve vaardigheden – Sinds het
uitbreken van de coronapandemie is er meerdere keren
een intensief beroep gedaan op de motivatie en studievaardigheden van leerlingen. Veel leerlingen gaat dat
goed af, maar er zijn ook zorgen over de executieve vaardigheden van leerlingen, constateerden we in de eerste
en tweede voortgangsrapportage. Net zoals in 2021
heeft een deel van de vo-leerlingen ook in 2022 moeite
om op te letten en mee te doen tijdens de les. Ook heeft
een deel van hen moeite met het maken van huiswerk.
Zo’n 30% van de leerlingen scoort in onderzoek een 2,5 of
lager (op een schaal van 1 – 4) op participatie, 35% van de
leerlingen scoort een 2,5 of lager (op een schaal van 1 – 4)
op huiswerk maken.19 Als het gaat om schoolse motivatie
en studievaardigheden, valt op dat kinderen van ouders
met veel cultureel kapitaal zichzelf op veel onderdelen hoger inschatten dan andere kinderen. Dit geldt
bijvoorbeeld voor hun leerijver en studievaardigheden.
Ook oordelen zij positiever over hun thuiswerkplek en
hulp bij het thuisleren.

23

Vragen we leerlingen hoe zij aankijken tegen de hulp die
zij van school ontvangen, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van hun studievaardigheden, dan laten vo-leerlingen
zich daar relatief kritisch over uit. Op een schaal van 1 – 4
geven leerlingen de hulp van school bij de ontwikkeling
van hun studievaardigheden een 2,79. Over de hulp van
school bij hun zelfstandigheid zijn vo-leerlingen iets
positiever (schaalscore: 2,9). Ook over de uitdaging door
vakdocenten oordeelt een deel van de leerlingen kritisch.
Ook in gesprekken zorgen over motivatie en concentratievermogen – Ook dit beeld wordt bevestigd in
gesprekken met leraren, ib’ers en schoolleiders. Ook zij
uiten met regelmaat hun zorgen over de motivatie van
leerlingen en hun schoolse vaardigheden, zoals plannen.
Deze problemen zien zij sinds het uitbreken van de
pandemie in toenemende mate. Schoolleiders en leraren
merken bijvoorbeeld dat het concentratievermogen
van leerlingen onder druk staat. Leerlingen zijn sneller
afgeleid, zijn druk en zijn in de les vaker afwachtend.
Ze zijn als het ware niet meer gewend om in de klas te
zitten, licht een van de leraren desgevraagd toe. Dat is
van invloed op het klassenklimaat en hoe leerlingen
zich tot elkaar verhouden. Dit vraagt ook het nodige van
leraren. Zij moeten bijvoorbeeld meer tijd investeren in
het pedagogische klimaat in de klas en de executieve
vaardigheden van hun leerlingen.

2.5 Zorgen van schoolleiders
en onderwijspersoneel
Toelichting - Aan schoolleiders en onderwijspersoneel is
gevraagd waar zij zich, als het gaat om de ontwikkeling
van hun leerlingen, met name zorgen om maken. Is dat
de impact van de coronapandemie op de leerprestaties
van hun leerlingen, hun welbevinden of de ontwikkeling
van hun executieve vaardigheden?
Terugblik - Naast de zorgen over de leerprestaties van
leerlingen, maakten schoolleiders zich aan het begin
van het schooljaar 2021/2022 vaak zorgen over het
welbevinden van hun leerlingen en de ontwikkeling
van hun executieve vaardigheden. Deze zorgen zijn
niet verdwenen: ook aan het begin van het schooljaar
2022/2023 maakt een deel van de schoolleiders zich veel
zorgen over deze aspecten.

24

Grootste zorgen in po over welbevinden en leer­
prestaties taal en rekenen - In het po zijn er twee
domeinen waar schoolleiders zich ongeveer in gelijke
mate veel zorgen over maken: het welbevinden van
hun leerlingen en de leerprestaties op taal en rekenen.
Pakweg een vijfde van de schoolleiders maakt zich hier
veel zorgen over (zie Figuur 8), drie op de vijf schoolleiders maakt zich enige zorgen. Onderwijspersoneel
bevestigt dit beeld. Ook zij maken zich vooral zorgen over
de leerprestaties op taal en rekenen (23%) en het welbevinden van hun leerlingen (19%). Ook geeft bijna 20% aan
zich veel zorgen te maken over de executieve vaardigheden van hun leerlingen. Vergelijken we deze uitkomsten met de meting van vorig schooljaar, dan valt op dat
de zorgen over de leerprestaties bij taal en rekenen onder
schoolleiders nog ongeveer even groot zijn. Op het vlak
van executieve vaardigheden is sprake van een duidelijke
daling, terwijl we bij welbevinden een lichte daling zien.
Minder zorgen welbevinden (v)so – Schoolleiders in het
(v)so maken zich het vaakst zorgen over het welbevinden
van hun leerlingen. Zij doen dit bovendien vaker dan hun
collega’s in het po, maar iets minder vaak dan school­
leiders in het vo (zie Figuur 8). Het aandeel schoolleiders
dat zich hier zorgen om maakt, is ten opzichte van het
voorgaande schooljaar fors gedaald. Naast het wel­­
bevinden van hun leerlingen maken schoolleiders in het
(v)so zich naar verhouding ook vaak zorgen over de
executieve vaardigheden van hun leerlingen, hoewel ook
dit aandeel het afgelopen schooljaar fors is gedaald.
Ook onderwijspersoneel in het (v)so maakt zich het meest
vaak zorgen over het welbevinden van hun leerlingen
(35% in het vso en 27% in het so). Circa een op de vijf
maakt zich in beide sectoren veel zorgen over de executieve vaardigheden van hun leerlingen.
Zorgen in het vo het grootst, maar variërend per
schooltype – In vergelijking met het po en (v)so maken
schoolleiders in het vo zich duidelijk meer zorgen over
hun leerlingen (zie Figuur 8). Ook schoolleiders in het
vo maken zich vaak zorgen over het welbevinden van
hun leerlingen. De mate waarin zij zich zorgen maken,
verschilt wel per schooltype. Zo zijn de zorgen het grootst
over leerlingen op het vmbo-bb/-kb, het praktijkonderwijs en het vmbo-gl/-tl (44 – 45%). De zorgen over vwo­­
leerlingen zijn iets lager (37%). Wel zijn de zorgen over
het vwo nog altijd groter dan de zorgen over het po.
Ook over de ontwikkeling van executieve vaardigheden
maakt een deel van de vo-schoolleiders zich veel zorgen.

Dit gebeurt het minst vaak op het vwo (19%) en het
meest vaak op het vmbo-bb/-kb (38%). Zorgen over de
leerprestaties zien we ook het meest op het vmbo-bb/-kb
(36%), terwijl deze zorgen in het praktijkonderwijs (14%)
en vwo (15%) minder vaak aanwezig zijn (zie Figuur 8).
Ook onderwijspersoneel in het vo maakt zich met name
zorgen over het welbevinden van hun leerlingen, gevolgd
door hun executieve vaardigheden en de leerprestaties
op Nederlands en wiskunde/rekenen.

Variatie tussen schooltypes neemt af - Vergelijken we
deze uitkomsten met de meting een schooljaar eerder,
dan zien we dat schoolleiders in het praktijkonderwijs zich
fors minder vaak zorgen maken over het welbevinden van
hun leerlingen: in 2021 gaf 62% van de schoolleiders nog
aan zich hier veel zorgen over te maken. Aan de andere
kant zien we bij schoolleiders op het havo en vwo juist
een stijging van het aandeel dat zich veel zorgen maakt
over het welbevinden van hun leerlingen. Voor de executieve vaardigheden van leerlingen geldt dat deze zorgen
op alle schooltypes zijn gedaald, terwijl we bij de leerprestaties op Nederlands en rekenen/wiskunde, afhankelijk
van het schooltype, een meer wisselend beeld zien.

Figuur 8 Aandeel schoolleiders dat zich veel zorgen maakt over de impact van de coronapandemie
Figuur 8 - Aandeel schoolleiders dat zich veel zorgen maakt over de impact van de coronapandemie op... (Bron: Regioplan et al. (2022))20

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Leerprestaties
taal/Nederlands en
rekenen/wiskunde

Leerprestaties
overige vakken
po

so

vso

pro

Welbevinden

vmbo-bb/-kb

vmbo-gl/-tl

Executieve
vaardigheden
havo

vwo

Toelichting: de cirkels in Figuur 8 geven weer wat schoolleiders in 2021 hebben geantwoord op de voorgelegde vragen.

“Tijdens de pandemie moesten we de groepen gescheiden
houden. Voor ons is het samenzijn een wezenlijk onderdeel van
de school. Het was echt jammer dat dit tijdelijk niet mogelijk
was. Leerlingen ging zich anders tot elkaar verhouden.”
Directeur basisonderwijs in een praktijkverhaal over het NP Onderwijs

25

Vooral zorgen om oudere leerlingen – Schoolleiders in
het po maken zich in ongeveer gelijke mate zorgen over
leerlingen in de onder-, midden- en bovenbouw: iets
meer dan de helft van de schoolleiders geeft aan zich veel
zorgen te maken over deze leerlingen. Over peuters (17%)
en kleuters (29%) maken zij zich minder vaak zorgen.
Ook in het vo zien we dat schoolleiders zich vaker zorgen
maken over leerlingen in de hogere leerjaren: de grootste
zorgen zijn er over de leerlingen in het huidige leerjaar 4:
de leerlingen die in de eerste klas van het vo zaten aan
het begin van de coronapandemie. Ook over de leerjaren
3 en 5 in het vo zijn er naar verhouding veel zorgen.

Zorgen om leerlingen met kwetsbare psychische
gezondheid - In alle sectoren maken schoolleiders
zich vooral zorgen om leerlingen met een kwetsbare
psychische gezondheid. Dit aandeel loopt uiteen van
60% in het po tot 85% in het vo. Ook over leerlingen
met ouders met een laag inkomen maken schoolleiders
zich naar verhouding vaak zorgen. Dat geldt ook
voor leerlingen met een migratieachtergrond of een
taalachterstand. Dit beeld sluit aan bij de zorgen van
onderwijspersoneel: ook zij maken zich in alle sectoren
vooral zorgen over deze leerlingen.

“Als je goed in je vel zit, kun je beter laten zien waar je goed in bent”
CBS De Fontein in Drenthe zet NP Onderwijsgeld in voor cultuureducatie. Door een verbinding te maken met een
programmaplan voor executieve vaardigheden en cultuureducatie, slaat de school meerdere vliegen in één klap.
“De doorgaande leerlijn geldt voor wetenschap en techniek, kunstzinnige oriëntatie, verrijkingslessen en het
oefenen in de uitbreiding van de executieve functies”, laat Wilma Geuzinge directeur op CBS De Fontein weten.
“We willen op onze school verder kijken dan alleen het schoolse leren. Wat voor vaardigheden willen we dat
kinderen hebben aan het eind van de basisschool als ze de school verlaten? Dat hebben we ook meegenomen in
onze plannen om het NP Onderwijsgeld te besteden.”

2.6 Reflectie
Toelichting – De bovenstaande gegevens geven ons meer
inzicht in de leerprestaties en de brede ontwikkeling van
leerlingen. Waarom we bepaalde uitkomsten zien, is op
basis van deze informatie echter moeilijk te verklaren.
De afgelopen periode hebben we daarom diverse sessies
georganiseerd, waaraan schoolleiders, ib’ers, leraren,
wetenschappers en andere stakeholders hebben deelgenomen, met als doel: reflecteren op de onderzoeksuitkomsten en verklaren van de ontwikkelingen die we zien.
Ook is internationale literatuur geraadpleegd om deze
verklaringen verder te duiden.
Meerdere verklaringen mogelijk – Uit deze gesprekken
blijkt dat er niet één mogelijke verklaring is voor de
ontwikkelingen die we in het afgelopen schooljaar
hebben gezien. De ontwikkelingen die we zien in de
leerprestaties, het welbevinden en de executieve functies van leerlingen zijn een optelsom van effecten van de
coronapandemie, bredere maatschappelijke ontwikke-

lingen, flankerend (onderwijs)beleid, en, daarbovenop,
de inspanningen van scholen in het kader van het NP
Onderwijs. Aannemelijk is dat het gaat om een combinatie van verklaringen, hoewel we niet met zekerheid
kunnen zeggen welke verklaring in welke mate een rol
speelt en/of er verklaringen ontbreken. Samenvattend
gaat het om de volgende verklaringen:
De coronapandemie is nog niet over – Ook het
afgelopen schooljaar was nog altijd geen normaal
schooljaar. In het late najaar laaide de pandemie
bijvoorbeeld weer op. Lesuitval en verzuim van leerlingen
en personeel door COVID-19 wordt door schoolleiders,
leraren en ib’ers ook met regelmaat genoemd als
verklaring waarom het inlopen van vertragingen lastig is.
Een veel gehoord signaal is dat klassen soms maar voor
de helft vol zaten of dat een deel van het personeel dat
aan de slag zou gaan met het NP Onderwijs uiteindelijk
voor de klas stond om lesuitval te voorkomen.
Bovendien speelde deze covid-gerelateerde uitval
bovenop de reeds aanwezige personeelstekorten.

Nieuwe beginsituatie
Om te onderzoeken waarmee het team aan de slag kon, heeft de school tijdens de coronapandemie verschillende
vragenlijsten uitgezet onder personeel en leerlingen. Ervaringen van ouders zijn besproken in de mr en de
schoolkring. “We hebben relatief weinig kinderen die echt in de kwetsbare groep zitten als je het hebt over
leervertragingen. Daarom hebben we heel duidelijk in ons schoolprogramma aangegeven dat we niet geloven in
het wegwerken van eventuele vertragingen, maar uitgaan van een nieuwe beginsituatie,” vertelt Wilma. “Uit de
vragenlijsten kwam naar voren dat we moeten werken aan motivatie, betrokkenheid en het welbevinden van de
kinderen. Daarvoor zijn executieve functies heel belangrijk.”
Input ouders
“De mr en de schoolkring kwamen met de wens om het aanbod op het gebied van kunst en cultuur uit te breiden.
In onze zoektocht naar een passend aanbod om gerichter te werken aan de executieve functies, zijn we uitgekomen
bij het Talentplein. Dat hierbij een sterke verbinding ligt met cultuureducatie, was een win-winsituatie. Wij zijn
ervan overtuigd dat een kind dat goed in zijn vel zit, beter leert. En bij sommige kinderen kun je dat juist heel goed
bereiken door talent aan te spreken. Bij sommige leerlingen bereikt de school dat door te oefenen met breuken
en sommen, bij andere juist door hun talent op het toneel of met kunst te laten zien. Door het Talentenplein leren
de kinderen eigen keuzes te maken, te plannen en zelf te kijken of ze opdrachten begrijpen, zonder gelijk hulp te
vragen van een ander.”
Lees het hele praktijkverhaal op: www.nponderwijs.nl/actueel/nieuws/2022/07/01/cbs-de-fontein

26

27

Oplopen van leervertragingen is mogelijk –
Internationaal onderzoek laat zien dat eenmaal
opgelopen leervertragingen na verloop van tijd steeds
groter kunnen worden als ze niet afdoende of snel
genoeg bestreden worden.21 Kaffenberger voorspelt
dat leerlingen die een schoolsluiting van drie maanden
hebben meegemaakt meer dan een jaar aan leergroei
kunnen mislopen. Dit gebeurt als er geen aanvullende
maatregelen (zoals snelle remediering en een strategische
heroriëntatie van instructie) worden genomen, omdat
leerlingen achterlopen op het curriculum als ze weer
terug naar school keren. Dit verklaart mogelijk ook
waarom we de grootste vertragingen zien bij een vak als
rekenen-wiskunde. Waar je bij een vak zoals lezen verder
kunt ‘bouwen’ op een basis die al eerder is gelegd, is dit
bij rekenen-wiskunde lastiger. Als je bij dit vak kennis
of vaardigheden mist, begrijp je wat daarna komt vaak
ook niet meer. In gesprekken wordt ook gesteld dat de
reguliere werkwijze, lesmethoden en licentiestructuur
in het onderwijs zich niet altijd goed lenen voor het
inhalen van vertragingen en het bieden van maatwerk
aan leerlingen. Ook dit aspect maakt het inhalen van
vertragingen lastig.
De prestaties op Engels zijn afgelopen schooljaar juist
gestegen. De verklaringen voor dit positieve resultaat
zijn anekdotisch: leerlingen hebben veel Netflix gekeken
tijdens de pandemie, oefenen frequent met Engels door
te gamen en spreken Engels op online platforms en social
media. Wat overeenkomt tussen deze verklaringen, is dat
leerlingen in ieder geval ook buiten schooltijd veel met
deze taal bezig zijn.
De impact van de pandemie verschilt per cohort –
De leervertragingen van leerlingen verschillen per
leerjaar. Mogelijk hangt de impact van de pandemie
daarom mede af van het leerjaar waarin een leerling zat
op het moment dat de pandemie uitbrak. De leerlingen
die nu in de vierde klas van het vo of hoger zitten, hebben
bij elkaar de langste periode van schoolsluitingen en
hybride onderwijs meegemaakt. Daar komt bij dat ook
het welbevinden van leerlingen meer onder druk lijkt
te staan, naarmate zij ouder zijn. Mogelijk houdt dit
verband met een toenemende ervaren prestatiedruk,
naarmate de leerresultaten meer gaan meewegen voor
de schoolloopbaan van de leerling.
Leerlingen staan onvoldoende in de leerstand –
In gesprekken komt consequent naar voren dat
leerlingen, met name in het vo, weinig gemotiveerd zijn,
28

de afgelopen periode onvoldoende hebben leren plannen
en niet weten hoe zij zich moeten gedragen in de klas.
De basis om te kunnen leren is bij deze leerlingen in een
periode met schoolsluitingen en hybride onderwijs soms
nog onvoldoende gelegd. Leraren komen daardoor lang
niet altijd aan lesgeven toe. Ook uiten schoolleiders
en leraren regelmatig hun zorgen over het gebrekkige
welbevinden van leerlingen, waardoor zij ook minder
in de leerstand staan. Welbevinden blijkt een essentiële
factor om tot leren te komen. Dit zorgelijke beeld komt
ook in grootschalig internationaal onderzoek naar
voren. Daar staat tegenover dat zowel schoolleiders
als personeel zich minder vaak grote zorgen maken over
de executieve vaardigheden van hun leerlingen dan een
jaar eerder.
Het kost meer tijd om effecten te zien – De daad­
werkelijke start van het programma ligt ongeveer een
jaar achter ons. Omdat het tijd kost om plannen te
ontwikkelen en te implementeren, is het niet vreemd dat
we nog niet op elk aspect al positieve ontwikkelingen
zien. Ook zal niet elke interventie in gelijke mate en
op hetzelfde moment dezelfde opbrengsten laten
zien. Positief is dat schoolleiders en leraren zelf al wel
de eerste positieve ontwikkelingen bij leerlingen zien
(zie hoofdstuk 3). Zij hebben immers goed zicht op de
dagelijkse praktijk.
Randvoorwaarden voor effectieve ondersteuning
niet altijd aanwezig – In onderzoek naar de inhaalen ondersteuningsprogramma ’s (IOP) worden de
deskundigheid en beschikbaarheid van leraren, motivatie
en deelname van leerlingen en de mogelijkheid tot fysiek
onderwijs genoemd als voorwaarden voor effectieve
extra ondersteuning aan leerlingen.22 Er zijn signalen dat
niet al deze randvoorwaarden op alle scholen aanwezig
zijn, en dat dit invloed kan hebben op de uitvoering van
interventies. Zo zien sommige scholen een gebrekkige
deelname van leerlingen aan interventies, met name als
deze facultatief of buiten schooltijd zijn. Ook een tekort
aan personeel is op diverse scholen een belemmerende
factor bij de uitvoering van het programma. Over het
algemeen is het beeld dat scholen hier een mouw aan
weten te passen (zie daarvoor hoofdstuk 3), maar het is
aannemelijk dat dit uiteindelijk wel enige invloed heeft
op de uitvoering van het programma. En ook als de
uitvoering organisatorisch goed verloopt, wil dit nog niet
automatisch zeggen dat dit de juiste opbrengsten voor
leerlingen en personeel oplevert.

3 Implementatiemonitor
3.1 Over de
implementatiemonitor

3.2 Uitvoering NP Onderwijs
in het schooljaar 2021/2022

Doel – De implementatiemonitor richt zich op de
uitvoering van het NP Onderwijs door scholen en
gemeenten. Welke interventies kiezen zij en welk proces
doorlopen zij daarbij? Hoe verloopt de uitvoering van
de interventies en welke knelpunten komen ze tegen?
En welke opbrengsten merken scholen en gemeenten als
gevolg van het NP Onderwijs?

Terugblik – Scholen zijn twee keer eerder bevraagd
over hun plannen in het kader van het NP Onderwijs.
Uit deze eerdere metingen bleek dat scholen vaak
kiezen voor instructie in kleine groepen, de inzet
van onderwijsassistenten en interventies gericht op
het welbevinden van leerlingen. Schoolleiders en
personeel zagen tot dusver met name het welbevinden
van leerlingen positief veranderen als gevolg van de
gekozen interventies. Ook zagen veel schoolleiders een
positieve invloed op de professionele ontwikkeling
van het team. Over de uitvoering van het programma
waren schoolleiders eerder ook overwegend positief:
meer dan de helft gaf in de meting begin dit jaar aan dat
het goed lukte om de plannen in het kader van het NP
Onderwijs uit te voeren, ondanks uitdagingen zoals de
schoolsluiting tussen december 2021 en januari 2022.

Dit hoofdstuk – Scholen en gemeenten zijn nu een
schooljaar onderweg met de uitvoering van hun
interventies. In dit hoofdstuk gaan we in op de wijze
waarop scholen en gemeenten dat doen, met aandacht
voor de opbrengsten die zij tot dusver ervaren.
Hiervoor is verdiepend vragenlijstonderzoek uitgevoerd
onder schoolleiders, onderwijspersoneel en gemeenten
(zie kader). Ook zijn casestudies uitgevoerd, die meer
inzicht bieden in de situatie op scholen.

Opzet implementatieonderzoek
Het implementatieonderzoek is tussen augustus
en september 2022 uitgevoerd. Zo’n 4.000 schoolleiders, 6.900 personeelsleden en 140 gemeenten
deden mee.23 Door deze hoge respons hebben
we een goed beeld van de uitvoering van het
NP Onderwijs op scholen en bij gemeenten.
Centrale thema’s in de vragenlijsten zijn de
uitvoering van het NP Onderwijs in het schooljaar
2021/2022, de zorgen om leerlingen en een
vooruitblik op de uitvoering van het NP Onderwijs
in het schooljaar 2022/2023.
Naast deze vragenlijsten zijn in de periode voor
de zomervakantie casestudies uitgevoerd op 14
scholen. Op deze scholen is gesproken met schoolleiders, leraren, leerlingen, ouders en leden van de
mr over het NP Onderwijs. Centrale thema’s waren
de interventiekeuze, de uitvoering van het NP
Onderwijs en het afstemmingsproces op school.

Schoolleiders positief over uitvoering plannen –
Ook uit de meest recente uitvraag blijkt dat een ruime
meerderheid van de schoolleiders positief is over de
mate waarin het vorig schooljaar is gelukt om de plannen
en interventies in het kader van het NP Onderwijs uit
te voeren (zie Figuur 9). In het po geeft 64% aan dat dit
(zeer) goed is gelukt, in het (v)so 66% en in het vo 73%.
In het po en (v)so geven 3 op de 10 schoolleiders aan dat
de uitvoering niet goed, maar ook niet slecht verloopt.
Dit aandeel ligt in het vo met 26% iets lager. Ook een
ruime meerderheid van het onderwijspersoneel is positief
over de mate waarin het is gelukt om de plannen en
interventies uit te voeren. In het (v)so geeft 65% van het
personeel dit aan, in het po 64% en in het vo 55%.
Vergelijken we deze resultaten met de vorige meting –
aan het begin van 2022 – dan valt op dat schoolleiders
positiever zijn over de mate waarin het gelukt is om hun
plannen uit te voeren. Zo is het aandeel schoolleiders dat
aangeeft dat het (zeer) slecht lukt om de interventies uit
te voeren gedaald.

29

Figuur 9 - Oordeel over uitvoering plannen en interventies NP Onderwijs in schooljaar 2021/2022 (Bron: Regioplan et al. (2022))

“Het vullen van vacatures is erg lastig gebleken.
Bij interventies als bijles en huiswerkklassen
is de uitvoering grotendeels intern op te vangen,
en er is een goede samenwerking tussen de school
en de gemeente, bijvoorbeeld met wijkagenten
en jongerenwerk. Maar soms knelt het.”

personeel
PO
schoolleiders
personeel
VO
schoolleiders
personeel
(V)SO
schoolleiders
0%

20%

40%

60%

80%

Zeer slecht

Slecht

Niet goed, niet slecht

Goed

Zeer goed

Weet niet

Coronapandemie en personeelstekort vormen
belemmering voor NP Onderwijs – Scholen hebben
het afgelopen schooljaar nog altijd te maken gehad met
de gevolgen van de coronapandemie. In de week voor
de kerstvakantie waren scholen bijvoorbeeld gesloten,
maar het onderwijs had ook te maken met uitval of
fysieke afwezigheid van personeel en/of leerlingen
door coronabesmettingen. Dit zien we bijvoorbeeld
terug in de verzuimcijfers van onderwijspersoneel: het
verzuim piekte in november 2021, een periode waarin
de coronapandemie weer oplaaide.24 Circa 8 op de 10
schoolleiders in het po, vo en (v)so geeft aan te maken
te hebben gehad met uitval van personeel of leerlingen
door corona. Van deze schoolleiders geeft 85% aan dat
dit een optimale uitvoering van hun plannen in de weg
heeft gestaan (zie Tabel 1).

100%

Ook de personeelstekorten in het onderwijs treffen veel
scholen. In het po geeft 65% van de schoolleiders aan
hiermee te maken te hebben, en van die schoolleiders
geeft 85% aan dat het tekort ook een optimale uitvoering
van hun plannen in de weg heeft gestaan. Ook in het vo
en (v)so zien we dit beeld, en ook onderwijspersoneel
bevestigd dat de beschikbaarheid van personeel een
knelpunt is om het NP Onderwijs goed uit te kunnen
voeren. Dit zien we met name in het po, waar bijna 9 op
de 10 personeelsleden dit aangeeft.

Docent voortgezet onderwijs in een praktijkverhaal over het NP Onderwijs

Dit is in lijn met de signalen die uit diverse gesprekstafels
met schoolleiders, leraren en ib’ers naar voren komen.
Ook in deze gesprekken worden het lerarentekort en de
continuïteit van het onderwijs door ziekte en afwezigheid
door COVID-19 als knelpunt genoemd. Zo laat een van
de leraren weten: “Als er geen leraar beschikbaar is, moet
je als school noodoplossingen bedenken om leerlingen toch
onderwijs te bieden. Daardoor kan het voorkomen dat leraren
die voor het NP Onderwijs ingeschakeld worden, de les moeten
overnemen. In deze situatie kom je niet toe aan het herstellen
van vertragingen”. Hetzelfde geldt voor de afwezigheid
van leerlingen en personeel als gevolg van COVID-19.
Dit heeft ervoor gezorgd dat het afgelopen schooljaar
‘verre van normaal was’ en de continuïteit van het
onderwijs bij vlagen onder druk is komen te staan.

Besteding van middelen
Tabel 1 - Top 3 belemmeringen voor optimale uitvoering van het NP Onderwijs (oordeel van schoolleiders) (Bron: Regioplan et al. (2022))

30

PO

VO

(V)SO

Uitval of fysieke afwezigheid van
personeel en/of leerlingen door
COVID-19

Uitval of fysieke afwezigheid van
personeel en/of leerlingen door
COVID-19

Uitval of fysieke afwezigheid van
personeel en/of leerlingen door
COVID-19

Een tekort aan personeel

Onvoldoende tijd

Een tekort aan personeel

Onvoldoende tijd

Een tekort aan personeel

Onvoldoende tijd

Uitvraag in XBRL - Inzicht in de besteding van de
NP Onderwijsmiddelen is zowel voor scholen als voor het
ministerie van OCW van groot belang. Naast de verantwoording via het jaarverslag wordt in XBRL gevraagd
naar de besteding van middelen in het kader van het
NP Onderwijs. Deze uitvraag is vrij specifiek: school­
besturen wordt gevraagd om per school aan te geven
aan welke categorie uit de menukaart middelen zijn
uitgegeven. Dat gebeurt voor het eerst.

Uit de resultaten over het jaar 2021 zien we mede daardoor dat het voor sommige scholen moeilijk is om deze
uitvraag goed in te vullen. Daardoor blijft de kwaliteit van
deze informatie achter. Voor de verantwoording over het
jaar 2022 maken we daarom een aantal aanpassingen,
waardoor het makkelijker wordt om de uitvraag goed
in te vullen. Ook werkt het ministerie van OCW aan een
kwaliteitsverbetering van de data over het verslagjaar
2021. Zo verwachten we in een volgende voortgangsrapportage betere conclusies te kunnen trekken over de
uitvraag in XBRL.
Scholen hebben vorig schooljaar een groot deel van de
middelen uitgegeven - Ondanks deze aandachtpunten,
wordt wel duidelijk dat in het afgelopen schooljaar zo’n
75% van het geld (dat dit schooljaar ontvangen is) is
uitgegeven. Dit beeld komt overeen met de bevraging
van schoolleiders in januari 2022: schoolleiders in het po
en vo gaven toen aan naar verwachting 79% en 76% van
de middelen in het schooljaar 2021/2022 uit te geven.
Dat was wel voor bekend is gemaakt dat de looptijd
van het programma verlengd werd. Op basis van deze
bronnen hebben scholen vorig schooljaar ongeveer
1,5 miljard euro uitgegeven. In totaal zullen scholen
4,1 miljard euro ontvangen in het kader van NP Onderwijs om in vier schooljaren te besteden aan maatregelen
uit de menukaart. In hoeverre deze schatting klopt, zal
blijken uit de verantwoording van schoolbesturen over
het kalenderjaar 2022.
31

Extra inzet van personeel - Uit de verantwoordingsdata valt ook op te maken dat het overgrote deel van de
schoolbesturen een schoolscan heeft uitgevoerd, ouders,
personeel en leerlingen heeft betrokken en instemming
heeft van de mr voor de bestedingen. Uit de besteding
van de middelen valt ook op te maken dat het grootste
deel van de middelen, ruim 35%, naar extra inzet van
personeel en ondersteuning is gegaan. Ruim 17% is
besteed aan interventies op het gebied van effectiever
onderwijs.
Reguliere jaarverslagen - Ook uit de reguliere jaarverslagen is informatie te halen over de besteding van
de middelen door besturen. Omdat de verantwoording wordt gedaan over een kalenderjaar, gaan deze
cijfers over het kalenderjaar 2021. Scholen in het po
hebben toen voor 5 maanden aan middelen ontvangen.
Scholen in het vo hebben in 2021 al het overgrote deel
van de middelen voor het gehele schooljaar 2021/2022
ontvangen. Omdat middelen ook in latere jaren gebruikt
kunnen worden, is de mogelijkheid geboden om een
bestemmingsreserve op te nemen. Hier hebben scholen
veel gebruik van gemaakt. In het po is er in de bestemmingsreserves minimaal 178 miljoen euro gereserveerd
voor latere jaren en in het vo 354 miljoen euro. Het gaat
hier om minimale bedragen, omdat niet alle scholen een
bestemmingsreserve opgenomen zullen hebben. In het
vo is het bedrag hoger dan in het po omdat zij in 2021 al
een groter deel van de middelen hebben ontvangen.
Inhuur derden vooral voor professionalisering
personeel – Veruit de meeste scholen maken gebruik
van de inhuur van derden bij de uitvoering van het
programma. In het po geeft 86% van de scholen dit aan,
in het vo 92%. In het (v)so wordt het minst vaak gebruik
gemaakt van de inhuur van derden voor de uitvoering
van het NP Onderwijs: ruim een op de vijf schoolleiders
geeft aan geen derden in te schakelen. Scholen besteden
over het algemeen minder dan 25% van de middelen
die zij voor het schooljaar 2021/2022 hebben ontvangen
aan de inhuur van derden. In het vo geeft 63% van de
schoolleiders dit aan, in het po 52% en in het (v)so 44%.
Als scholen andere partijen inschakelen in het kader
van het NP Onderwijs, doen zij dit met name voor
professionaliseringsactiviteiten voor het personeel.
Het aandeel schoolleiders dat aangeeft dit in het
schooljaar 2021/2022 gedaan te hebben, loopt uiteen van
69% in het po tot 55% in het (v)so. In het vo geeft 53%
van de schoolleiders ook aan voor de ondersteuning van
32

leerlingen op het vlak van welbevinden of executieve
vaardigheden derden in te schakelen, terwijl dit in het
po (34%) en (v)so (46%) vaker voorkomt voor sporten cultuuractiviteiten. De partijen die deze activiteiten
verzorgen, hebben vaak een niet-commercieel karakter
(bibliotheken, studenten, kinderopvang/BSO etc.).
Andere vormen van inhuur komen aanzienlijk minder
vaak voor.

Figuur 10 - Aandeel schoolleiders en onderwijspersoneel dat positieve ontwikkelingen van interventies ziet op … (aandeel (zeer) veel)
(Bron: Regioplan et al. (2022))
80%
70%
60%
50%
40%

Een ruime meerderheid van de schoolleiders is (zeer)
tevreden over de geleverde kwaliteit van de ingeschakelde partijen. Dit loopt uiteen van 88% van de schoolleiders in het (v)so tot 74% van de schoolleiders in het
vo. Uit gesprekken met leraren en schoolleiders komt
wel naar voren dat het inschakelen van derden vraagt om
zorgvuldige begeleiding. Niet alle activiteiten lenen zich
dan ook even goed voor de inzet van derden.

30%
20%
10%
0%
schoolleiders

personeel

schoolleiders

PO
Leerprestaties taal/Nederlands en rekenen/wiskunde

3.3 Opbrengsten van
interventies
Alle sectoren positief over effect op welbevinden Interventies gericht op het welbevinden van leerlingen,
instructie in kleine groepen en de inzet van onderwijs­
assistenten zijn populair. Schoolleiders en onderwijs­
personeel zijn vooral positief over de impact van deze en
andere interventies op het welbevinden van leerlingen.
Dit zien we vooral onder (v)so-schoolleiders (70%) en
po-schoolleiders (67%). Personeel in het vo is hier iets
minder positief over, maar ook in deze sector ziet nog
altijd 47% van de personeelsleden positieve ontwikkelingen op het vlak van welbevinden (zie Figuur 10).
Po-schoolleiders ook positief over het effect op
leerprestaties taal en rekenen - Po-schoolleiders en
po-personeel zien vaak ook een positieve invloed op de
leerprestaties van leerlingen bij taal en rekenen. In het vo
en (v)so zien we dit minder vaak. In deze sectoren wordt
vaker een positieve ontwikkeling gezien bij de executieve
vaardigheden van leerlingen. Dit ziet (v)so-personeel het
meest vaak (36%, zie Figuur 10).

schoolleiders

VO
Leerprestaties overige vakken

Ook interventies voor welbevinden positief beoordeeld – Niet alleen merken schoolleiders positieve
ontwikkelingen van interventies op het welbevinden
van hun leerlingen, ook oordelen zij positief over de
interventies die zij inzetten om het welbevinden van hun
leerlingen te verbeteren. In het vo geeft bijna driekwart
van de schoolleiders aan bij deze interventies de meeste
positieve ontwikkelingen op leerlingen te ervaren.
Dit aandeel loopt af naar 61% van de (v)so-schoolleiders
en 40% van de po-schoolleiders. Uit de casestudies blijkt
dat vo-scholen, vanwege waargenomen problemen in
de groepsdynamiek en zorgen over het welbevinden van
leerlingen, bijvoorbeeld schoolpsychologen inhuren.
Ook wordt gewerkt met nieuwe mentormethodes
en worden activiteiten georganiseerd om de groeps­
dynamiek te verbeteren. Over deze activiteiten wordt
dus overwegend positief geoordeeld. In het po, vo en
(v)so zijn schoolleiders ook positief over de inzet van
onderwijs­assistenten en instructie in kleine groepen.
In het vo zien we tot slot dat ruim een derde van de
schoolleiders bij klassen­verkleining de meeste positieve
ontwikkelingen bij leerlingen ziet.
Ouderbetrokkenheid minder positief beoordeeld –
Interventies gericht op ouderbetrokkenheid leiden het
minst vaak tot positieve ontwikkelingen. In het vo geeft
16% van de schoolleiders aan bij deze interventie het
minst vaak positieve ontwikkelingen bij leerlingen te
zien en dit aandeel loopt af tot 11% in het (v)so. In het
vo wordt ook relatief vaak kritisch geoordeeld over de

personeel

personeel
(V)SO

Welbevinden

Executieve vaardigheden

uitbreiding van het onderwijs. Verder valt op dat zomerof lentescholen en interventies gericht op metacognitie
in alle drie de sectoren nog niet altijd het gewenste effect
lijken te hebben. Ook uit de casestudies komt naar voren
dat een veelbelovende interventie als metacognitie niet
altijd goed van de grond komt, omdat de interventie door
scholen abstract wordt gevonden. Ook vraagt de implementatie vaak om stevige bijscholing. Hier is niet altijd
tijd voor. Ook valt op dat ruim een kwart van de schoolleiders aangeeft dat een interventie altijd wel iets positiefs oplevert. Dit wijst erop dat de gekozen interventies
op deze scholen in ieder geval een positieve ontwikkeling
in gang zetten.
Meer werkplezier, maar ook meer werkdruk – Ook voor
onderwijspersoneel kan het NP Onderwijs gevolgen
hebben. Zo stellen circa 4 op de 10 professionals in het
po en (v)so dat hun werkplezier door het NP Onderwijs
is toegenomen. In het vo ligt dit aandeel met 29% iets
lager. Ook geven zij vaker aan dat hun werkdruk door
het programma is toegenomen. Dit beeld is in lijn met
de meting aan het begin van dit jaar. Toen bleek dat de
reacties van personeel in het po het meest positief waren.
Dat wil zeggen: er werd het meest vaak impact ervaren
op zowel hun werkbeleving (+) als werkdruk (-). In het
(v)so en vo zagen we dit minder vaak. In deze sectoren
werd vaker neutraal geantwoord of werd er negatief
geoordeeld over de impact van het programma op de
ervaren werkdruk.

33

“Verbind je schoolprogramma met de visie van de school:
dan wordt het duurzaam. Het geld heb je nu te besteden,
maar denk ook na over de periode na het NP Onderwijs.”
Directeur basisschool in een praktijkverhaal over het NP Onderwijs

3.4 Vooruitblik op het
schooljaar 2022/2023
Bijna alle scholen evalueren programma – Het pro­­
gramma voor het schooljaar 2021/2022 is op bijna alle
scholen geëvalueerd. In het vo geeft 97% van de schoolleiders dit aan, gevolgd door 96% van de po-schoolleiders
en 91% van de (v)so-schoolleiders. Iets minder vaak wordt
het programma voor het schooljaar 2022/2023 daadwerkelijk bijgesteld. In het (v)so geeft 7 op de 10 schoolleiders
dit aan. Dat aandeel loopt op tot 90% in het vo.
De instemming van de mr voor het schoolprogramma
voor 2022/2023 loopt uiteen van 78% in het vo tot
86% in het po. Bijna alle scholen waar instemming nog
ontbreekt, geven aan dat zij deze instemming op korte
termijn verwachten, omdat het instemmingsproces
op het moment van uitvragen nog niet was afgerond.
Parallel hieraan zien we dat vooral po- en (v)so-personeel (72% en 65%) aangeeft dat het team voldoende
betrokken is bij de plannen voor het huidige schooljaar.
In het vo is dat met 45% fors lager.

Merendeel middelen 2022/2023 wordt naar verwachting besteed – Circa driekwart van de po- en (v)soschoolleiders verwacht meer dan driekwart van het geld
dat zij in het schooljaar 2022/2023 ontvangen, ook dit
Interventies vooral in vo bijgesteld – Iets meer dan de
helft van de schoolleiders in het vo geeft aan dat hun
interventiekeuze voor het komende schooljaar afwijkt
van het vorige schooljaar. In het po (33%) en (v)so (26%)
komt dit minder vaak voor. Als scholen voor andere
interventies kiezen, doen zij dit omdat interventies al zijn
afgerond of omdat andere interventies beter aan lijken
te sluiten op de behoeftes van leerlingen. Onderwijspersoneel is overwegend positief over de geformuleerde
plannen: tussen de 61% (v0) en 74% (po en (v)so) van
het personeel heeft er (zeer) veel vertrouwen in dat de
plannen voor het schooljaar 2022/2023 goed uitgevoerd
kunnen worden.
Welbevinden blijft populaire interventie – Ook in het
schooljaar 2022/2023 blijven interventies voor het welbevinden van leerlingen populair. Vooral in het vo wordt
deze interventie vaak gekozen: 88% van de schoolleiders
geeft aan deze interventie uit te voeren. Ook instructie in
kleine groepen en de inzet van onderwijsassistenten zijn
in alle sectoren populair (zie Tabel 2).

Tabel 2 - Top 3 interventiekeuze schooljaar 2022-2023 (Bron: Regioplan et al. (2022))

PO

VO

Instructie in kleine groepen

69%

62%

Onderwijsassistenten

66%

62%

66%

Interventies gericht op welbevinden

53%

88%

67%

Sportieve activiteiten

34

Bevestiging in gesprekstafels - Ook in gesprekstafels
geven schoolleiders aan dat op hun school veel wordt
ingezet op het welbevinden van leerlingen. Een deel van
de schoolleiders geeft aan in het bijzonder gezocht te
hebben naar duurzame interventies op dit vlak, die ook
na het NP Onderwijs nog effectief zijn. Professionalisering van het personeel op het thema gedrag is hier een
concreet voorbeeld van. Deze professionaliseringsslag
heeft volgens de betrokken schoolleider al zichtbaar
geleid tot positieve opbrengsten in de klas.

(V)SO

52%

schooljaar uit te geven. In het vo geeft iets meer dan de
helft van de schoolleiders dit aan. Scholen ontvangen dit
jaar het tweede en laatste deel van de NP Onderwijsmiddelen, maar hebben tot en met het schooljaar 2024/2025
de tijd om het geld te besteden aan de interventies uit de
menukaart. Het is dus logisch dat zij komend schooljaar
nog niet al het geld uitgeven.
Kijken we tot slot naar de middelen die scholen dit
schooljaar verwachten te besteden aan de inhuur van
derden, dan valt op dat vo-scholen dit het minst vaak
op grote schaal verwachten te doen: 77% geeft aan
minder dan een kwart van de middelen hieraan te willen
besteden. In het po geeft 69% van de schoolleiders dit
aan, in het (v)so 64%.

“Door aandacht voor welbevinden gaat alles beter”
“In onze schoolvisie staat dat we elke leerling willen zien. Dat is tijdens en na de coronapandemie alleen maar
urgenter geworden”, legt Michelle Klingeman-den Bouwmeester, coördinator NP Onderwijs bij CSG Reggesteyn uit.
“Onze school bood al veel individuele begeleiding aan leerlingen in het kader van passend onderwijs. Door het NP
Onderwijs hebben we dit uit kunnen breiden. Niet alleen op cognitief vlak, maar juist ook op het gebied van sociaalemotioneel welbevinden. Je merkt gewoon dat daardoor alles beter gaat.”
Leerlingen komen niet altijd goed mee
De afgelopen twee schooljaren merkten mentoren en leraren dat veel leerlingen op sociaal-emotioneel vlak niet
goed meekwamen. “Elkaar respecteren, geven en nemen, normale omgangsvormen hanteren en niet meteen boos
worden, vriendschappen onderhouden, samenwerken in een groep. Door de pandemie is dat allemaal onder de
oppervlakte verdwenen”, constateert Michelle. “We moeten weer leren om mét elkaar te zijn.”
Inventariseren van behoefte
Bij Reggesteyn heeft elke leerling met de mentor en ouders via een scan vastgesteld aan welke interventies
behoefte was. Met NP Onderwijsbudget maakt de school bijvoorbeeld gebruik van tutoren: ouderejaars leerlingen
die jongerejaars begeleiden. Het NP Onderwijs maakt ook op een aantal plekken klassenverkleining mogelijk.
“Door de demografische opbouw in de regio hebben beide locaties van Reggesteyn met krimp te maken”, legt
Michelle uit. “Door het NP Onderwijs kunnen we onze klassen tijdelijk kleiner maken, maar wel ons team gelijk
houden.” Reggesteyn is ook bezig om een rijke schooldag te organiseren, waarbij leerlingen bijvoorbeeld lessen
kunnen volgen of projecten kunnen doen op het gebied van sport, cultuur en sociaal welbevinden. Michelle:
“Door het NP Onderwijs kunnen we nu gemakkelijker activiteiten uitproberen en kijken wat bij leerlingen aanslaat.
Zo zijn we gestart met bokscoaching. Dit blijkt een voltreffer. De leerlingen krijgen zelfbeheersingsoefeningen om
de korte lontjes, die na de coronapandemie nogal opspelen, te beteugelen. Ook krijgen ze ademhalingstechnieken,
zodat ze zich goed kunnen concentreren. En bovendien zijn ze gewoon lekker sportief bezig.”
Lees het hele praktijkverhaal op: www.primaonderwijs.nl/magazine/weer-leren-om-met-elkaar-te-zijn-hoort-ookbij-basisvaardigheden

35

Interventies in andere landen – Veel landen hebben, net
als Nederland, maatregelen getroffen om vertragingen
bij leerlingen te herstellen. In het schooljaar 2020/2021
gold dit voor meer dan de helft van de (in internationaal onderzoek) onderzochte landen. Zij zetten vaak in
op tutoring in kleine groepen en gedifferentieerd leren.
Ook zetten veel landen in op de kwaliteit van digitaal
onderwijs. Een beperkt aantal landen investeerde ook in
sociale support voor leerlingen, bijvoorbeeld in de vorm
van psychologen of sociaal werkers.25

3.5 Uitvoering NP Onderwijs
door gemeenten
Meerderheid gemeenten werkt aan uitvoering plannen
- Ook gemeenten werken aan de uitvoering van het NP
Onderwijs. 83% van de gemeenten is inmiddels gestart
met de uitvoering van hun plannen. Dit aandeel is
aanzienlijk hoger dan eerder bleek uit de tweede voortgangsrapportage over het NP Onderwijs: toen gaf 32%
van de gemeenten dit aan. 1% van de gemeenten heeft
de plannen al volledig uitgevoerd.
Gemeenten werken samen met scholen en besturen
- Voor de uitvoering van het NP Onderwijs werken
gemeenten samen met scholen en schoolbesturen.
58% van de gemeenten spreekt over een intensieve
samenwerking. Gemeenten zijn vaak zeer tevreden
over deze samenwerking. Scholen vullen in de casestudies hierop aan dat zij vooral gebruik maken van
interventies die door gemeenten worden bekostigd.
Gemeenten hebben niet of nauwelijks een rol bij de
interventiekeuze van scholen.
Zorgen over welbevinden van leerlingen - 66% van de
gemeenten maakt zich zorgen over specifieke groepen
leerlingen. Bij meer dan driekwart van de gemeenten gaat
het om leerlingen met een kwetsbare psychische gezondheid. 71% van de gemeenten maakt zich zorgen om
leerlingen met een migratieachtergrond of een taalachterstand. Dit is in lijn met het beeld dat we eerder zagen
bij schoolleiders en onderwijspersoneel.
Veel gemeenten hebben ook hun plannen toegespitst
op deze doelgroepen. Gemeenten zetten vooral in
op leerlingen met problemen op het vlak van welbevinden (89%) en leerlingen met leerachterstanden als

36

gevolg van de coronapandemie (72%). Nagenoeg alle
gemeenten richten hun plannen op het po. Circa 8 op
de 10 gemeenten geeft aan plannen te hebben voor het
vo, terwijl 73% van de gemeenten plannen heeft voor de
voorschoolse educatie.
De grootste uitgavenposten sluiten aan bij deze keuzes.
Gemeenten zetten in op maatregelen op schoolniveau,
gericht op zorg en welzijn in de school of verlengde
leertijd en op de beschikbaarheid van zorg op school om
vertragingen op sociaal en emotioneel vlak in te lopen.
Ook werken ze vaak aan het bevorderen van lokale (en
regionale) samenwerking tussen scholen, schoolbesturen,
samenwerkingsverbanden passend onderwijs en andere
partijen. Gemeenten kiezen gemiddeld voor 3 interventies.
Weinig gemeenten passen plannen aan - Hoewel meer
dan de helft van de gemeenten zegt dat de verlenging
van de looptijd van het NP Onderwijs gevolgen heeft voor
hun plannen, passen de meeste gemeenten hun interventiekeuze niet aan. Ze gebruiken de extra tijd vooral om de
gekozen interventies weloverwogen voor te bereiden of
om de looptijd van interventies te verlengen.

3.7 Ondersteuning van scholen
en gemeenten door OCW
Het ministerie van OCW biedt verschillende vormen van
ondersteuning aan scholen. Zo draagt het ministerie van
OCW eraan bij dat alle scholen een schoolprogramma
kunnen maken waarmee de NP Onderwijsmiddelen aan
de juiste interventies worden besteed, dit programma
gemonitord en geëvalueerd wordt en de uitgaven van de
middelen verantwoord worden.
Helpdesk wordt goed gebruikt - In het schooljaar
2021/2022 handelde de helpdesk NP Onderwijs
1.052 meldingen af. Het aantal meldingen nam tijdens
het schooljaar af: van gemiddeld 40,4 meldingen naar
6,2 meldingen per week. De meeste vragen gingen over
de arbeidsmarkttoelage, gevolgd door de bekostiging
en bestedingsdoelen. Vooral beleidsmedewerkers van
schoolbesturen of gemeenten nemen contact op met
de helpdesk. In mindere mate zoeken leraren, directeuren
en stafmedewerkers contact.

Ongeveer één op de drie vragen die de helpdesk
ontvangt, is complex of heeft een sterk inhoudelijk
karakter. Die vragen worden doorgestuurd naar een
(onderwijs)expert of worden door het ministerie van
OCW afgehandeld. Hoewel het aantal meldingen is
afgenomen, blijft tweedelijns afhandeling van vragen
noodzakelijk. Er heerst een hoge mate van tevredenheid
over de afhandeling van de vragen. De helpdesk kreeg
in het schooljaar 2021/2022 geen klachten over de
ondersteuning.
Vooral in begin behoefte aan ondersteuning - Sinds
de start van het NP Onderwijs kunnen scholen met een
zwaardere ondersteuningsbehoefte een traject volgen
via het programma Leren Verbeteren (vo). Vooral in de
beginperiode van het NP Onderwijs bleek er behoefte te
zijn aan deze ondersteuning: in totaal zijn er 31 trajecten
gestart, waarvan inmiddels 21 trajecten zijn afgerond.
De behoefte aan expertondersteuning is inmiddels
afgenomen: in 2022 zijn er 5 aanvragen binnengekomen.
De tevredenheid onder scholen is hoog: gemiddeld
beoordelen deelnemende scholen het traject met een 9,1.

3.6 Uitvoering Caribisch
Nederland
Schoolplan op alle scholen op Caribisch Nederland Scholen op Caribisch Nederland hebben een aangepast
tijdpad voor de uitvoering van het NP Onderwijs, waardoor zij meer tijd hebben gekregen om hun schoolplan
te ontwikkelen. Ook hebben alle scholen tijdens het
schooljaar 2021/2022 expertondersteuning gekregen
om een schoolscan uit te voeren en een plan te ontwikkelen. Mede daardoor is het alle scholen gelukt om een
schoolplan te ontwikkelen of om feedback te ontvangen
op een bestaand plan.
In het schooljaar 2022/2023 gaan scholen aan de slag
met de uitvoering van interventies. Voor de monitoring
en evaluatie van de interventies kunnen ze ook gebruik
maken van expertondersteuning. Deze ondersteuning
wordt gecombineerd met het proces van co-creatie, dat
uitmondt in de derde onderwijsagenda voor Caribisch
Nederland. Uit de uitvraag die het ministerie van OCW
in de zomer van 2022 organiseerde, blijkt dat de meeste
scholen graag gebruik maken van deze ondersteuning.

37

“Alle kansen door kleinschaligheid en kleine klassen”
De overgang van de basisschool naar het vo is een belangrijke, maar soms ook kwetsbare stap. Om de overgang zo
goed mogelijk te laten verlopen, werkt Penta Rozenburg met heterogene klassen in het eerste, tweede en sinds kort
ook derde leerjaar. “Kansrijk doch realistisch adviseren, vinden we heel belangrijk”, zegt directeur Michiel Tange.
“Zowel bij de overstap van basisschool naar vo, als bij onze leerlingen van de eerste naar de tweede en derde klas.”
Kansleerlingen
Penta Rozenburg is de enige middelbare school in het dorp. De lijnen met de vier plaatselijke basisscholen zijn
daardoor kort. “Leerlingen met een gedeeld vmbo-kader/vmbo-tl advies stromen bij ons in op mavo-niveau.
Dat zijn onze kansleerlingen. Door een uitgebreide intake, waar ook de zorgcoördinator en teamleider van onze
school bij betrokken zijn, weten we precies welke extra begeleiding deze leerlingen nodig hebben voordat ze bij
ons beginnen ”, legt Michiel uit. “Er moet een reële kans zijn dat een leerling met een gedeeld vmbo-kader/vmbo-tl
advies bij ons op school gaat slagen, anders wordt de leerling er niet gelukkiger van. Ook moet de leerling natuurlijk
gemotiveerd zijn om er flink aan te trekken. ”

Voor po-scholen die het niet lukte om een schoolscan uit
te voeren of een plan te formuleren, is ook expertondersteuning beschikbaar. Dit loopt via de programma’s Goed
Worden Goed Blijven (GWGB) en Goed Worden Goed
Blijven plus (GWGB+) die door de PO-Raad worden uit­
gevoerd. Op dit moment maken zo’n 270 scholen gebruik
van GWGB of GWGB+. Uit onderzoek van de PO-Raad
blijkt dat scholen overwegend tevreden zijn over deze
ondersteuning. Po-scholen lijken echter maar in beperkte
mate behoefte te hebben aan expertondersteuning voor
de aanpak van het NP Onderwijs.
Start met dialoogsessies - Omdat de behoefte aan
zwaardere expertondersteuning sterk is verminderd, is
het ministerie van OCW gestart met de organisatie van
dialoogsessies voor schoolleiders en NP Onderwijscoördinatoren. De dialoogsessies komen tegemoet aan
een veelvuldig uitgesproken wens van het onderwijsveld
om onderling te kunnen sparren over het NP Onderwijs.
In juni 2022 is de eerste dialoogsessie georganiseerd.
Hier namen ongeveer 40 personen aan deel. In oktober
2022 is een tweede dialoogsessie georganiseerd, gericht
op het thema monitoring en evaluatie. Aan deze sessie
hebben 40 schoolleiders en NP Onderwijscoördinatoren
deelgenomen. Zolang er behoefte is, organiseert het
ministerie van OCW twee keer per jaar een dialoogsessie.
36 gemeenten ontvangen ondersteuning - Eind 2021
zijn alle kleine gemeenten op de hoogte gebracht van de
38

mogelijkheid tot expertondersteuning. 59 gemeenten
hebben zich vervolgens aangemeld. 36 gemeenten
voldeden ook aan de criteria: zij hebben minder dan
40.000 inwoners en meer dan 10% doelgroepleerlingen.
Deze 36 gemeenten worden inmiddels ondersteund.
Dit gebeurt, afhankelijk van de opgave, met een
licht pakket (5 gemeenten), een medium variant
(19 gemeenten) of een intensief traject (12 gemeenten).
Op zeer beperkte schaal komt er nog een extra aanvraag
binnen: in het derde kwartaal van 2022 gaat het in totaal
om 3 aanvragen. De looptijd van de trajecten is afhankelijk van de precieze ondersteuningsvraag, maar zal over
het algemeen een jaar zijn. Na anderhalf jaar ondersteuning moet een traject afgerond zijn. De ondersteuning
loopt tot uiterlijk december 2023.
Gemeenten hebben vooral behoefte aan ondersteuning
bij het maken van een plan en bij het versterken of tot
stand brengen van lokale samenwerking. Gemeenten
geven gemiddeld een 7,6 voor de ondersteuning die
zij ontvangen en geen enkele gemeente geeft aan
ontevreden te zijn. Eén medewerker licht zijn waardering
als volgt toe: “Ik ben nog vrij onervaren als beleidsmedewerker,
en heb nu ondersteuning van een deskundige en flexibele expert.
Ook voor kleine vragen tussendoor is hij bereikbaar. Ik ben blij
dat hij aan boord is bij het ontwikkelen en uitvoeren van het NP
Onderwijsplan”.

Binnen het samenwerkingsverband van de Rozenburgse basisscholen en Penta Rozenburg is afgesproken dat
leerlingen vanaf groep 7 op de basisschool tot en met klas 2 op Penta Rozenburg taal en rekenen/wiskunde op
hun eigen niveau krijgen. Ze ontvangen begeleiding op maat en kunnen laten zien wat ze in hun mars hebben.
Bovendien krijgen alle Penta-leerlingen in klas 1 en 2 standaard een extra uur taalverrijking en een extra
uur rekenen. Ook zijn er extra steunuren Nederlands en wiskunde voor de leerlingen die dat nodig hebben.
“De steunuren doen we in kleine groepjes en dat blijkt erg effectief ”, aldus Michiel.
Verlengde brugklas
Dit schooljaar is Penta Rozenburg gestart met het verlengen van de heterogene brugklassen tot en met het derde
leerjaar. Voor kader/tl en mavo/havo was dat al tot en met het tweede leerjaar. “Hiermee stellen we de selectie voor
de leerlingen die dat nodig hebben nog een extra jaar uit. Michiel vervolgt: “Bovendien hebben we dankzij het NP
Onderwijs onze klassen kunnen verkleinen, van gemiddeld dertig naar rond de twintig leerlingen per klas. Via onze
eigen leraren hebben we extra collega’s kunnen werven. In een kleinere klas is het rustiger en is er meer individuele
aandacht. Zo was het makkelijker om eventueel opgelopen vertragingen in te lopen. ”
Inzet op sociaal-emotioneel welbevinden
Ook heeft Penta Rozenburg ingezet op het welbevinden van haar leerlingen. “We hebben ‘happy-lessen’
ontwikkeld. Daarin gaan we met leerlingen in gesprek over hoe je ervoor kunt zorgen dat je gelukkig bent.
Welke invloed kun je daar zelf op hebben? Door de aanwezigheid van lokale zorgprofessionals en mentoren kunnen
we goed beoordelen hoe het werkelijk gaat met onze leerlingen. Vervolgens krijgen sommige leerlingen extra hulp
van het zorgteam.”
Lees het hele praktijkverhaal op:
www.primaonderwijs.nl/magazine/alle-kansen-door-kleinschaligheid-en-kleine-klassen

39

4 Financiële regelingen en

subsidieregelingen

4.1 Financiële regelingen en
subsidieregelingen
Toelichting - Alle scholen in het funderend onderwijs
krijgen per leerling aanvullende bekostiging voor het
NP Onderwijs. De hoogte van dit bedrag hangt af van
de leerlingpopulatie en het schooltype. In het vorige
hoofdstuk zijn we ingegaan op de interventies die
hiermee worden uitgevoerd. Ook zijn er in het kader van
het NP Onderwijs een aantal financiële regelingen en
subsidies ingesteld, zoals de arbeidsmarkttoelage, de
subsidieregeling capaciteitentesten, de subsidieregeling
heterogene brugklassen en de regeling voor thuiszitters.26

Toelichting – In april 2022 zijn schoolbestuurders,
schoolleiders en onderwijspersoneel voor het eerst
bevraagd over hun ervaringen met de arbeidsmarkttoelage. Dit onderzoek gaf ons onder andere inzicht in de
eerste ervaringen in het funderend onderwijs, met name
over de besluitvorming (bijna 90% had met instemming
van de mr de besluitvorming afgerond), de hoogte van
de toelage (gemiddeld 8%, circa € 1.350), de communicatie over de toelage (25% van de besturen noemt de
toelage in vacatureteksten) en de ingeschatte, verwachtte
effecten van de toelage (divers beeld). In de implementatiemonitor van augustus-september 2022 is opnieuw
aan schoolleiders en onderwijspersoneel gevraagd hoe zij
aankijken tegen de arbeidsmarkttoelage.

Dit hoofdstuk – In dit hoofdstuk bespreken we de
bovenstaande financiële regelingen en subsidies.
Voor elke regeling bespreken we het gebruik van de
regeling, de activiteiten die ermee worden uitgevoerd en,
voor zover mogelijk, de behaalde resultaten.

Op dit moment is het nog te vroeg om harde uitspraken
te doen over de effecten van de arbeidsmarkttoelage.
Er wordt nog effectonderzoek uitgevoerd door het
Centraal Planbureau (CPB). De eerste resultaten van dit
onderzoek worden begin 2024 verwacht.

Tevredenheid over afspraak uit Onderwijsakkoord –
Uit deze meting blijkt ook dat 85% van de schoolleiders
en 80% van het personeel (zeer) tevreden is over de
afspraak uit het Onderwijsakkoord, waarmee de arbeidsmarkttoelage structureel wordt ingevoerd. Deze uitkomst
sluit aan bij de (on)tevredenheid over de huidige looptijd
van de arbeidsmarkttoelage vanuit het NP Onderwijs.
Ervaren effect op behoud en aantrekken nieuw
personeel - De arbeidsmarkttoelage heeft over het
algemeen een positief effect op de overweging van het
personeel om op de huidige school te blijven werken
(77% schoolleiders, 50% personeel). Hetzelfde geldt voor

hun overweging om in het onderwijs te blijven werken
(64% schoolleiders, 54% personeel).
Schoolleiders is ook gevraagd naar de impact van de
regeling op de werving van nieuw personeel. 80% van de
schoolleiders ziet op dit vlak enig effect. Neveneffecten
zijn er ook, bijvoorbeeld op de overweging van personeel
om meer te gaan werken (57% schoolleiders, 35%
personeel), de ervaren werkdruk (63% schoolleiders)
en de werk­tevredenheid (63% personeel). Uit deze
resultaten blijkt dat schoolleiders iets positiever zijn over
de effecten dan personeel.27

Figuur 11 Oordeel over het effect van de arbeidsmarkttoelage op … (oordeel schoolleiders)
Figuur 11 - Oordeel over het effect van de arbeidsmarkttoelage op … (oordeel schoolleiders) (Bron: Regioplan et al. (2022))

De overweging van het personeel op uw school om meer uren te werken
De overweging van uw personeel om een andere functie te bekleden
De werkdruk van uw personeel
De overweging van uw personeel om in het onderwijs te blijven werken
De overweging van uw personeel om op uw school te blijven werken
De mogelijkheid om nieuw personeel aan te trekken

4.2 Bekostigingsregeling voor
de arbeidsmarkttoelage
Bekostigingsregeling arbeidsmarkttoelage – Scholen
staan voor de grote opgave om leervertragingen die
ontstaan zijn door de coronapandemie in te halen.
Op scholen met een groter risico op onderwijsachterstanden is deze uitdaging nog groter. Deze scholen
hebben veel last van het lerarentekort: het verloop van
personeel is hoger en scholen krijgen vacatures moeilijker vervuld. Via de regeling voor de arbeidsmarkttoelage kunnen deze scholen hun personeel daarom extra
belonen. De toelage is ook bedoeld om het werken op
scholen met een hogere achterstandsscore aantrekkelijker te maken en zo het herstel van kansengelijkheid te
bevorderen. De arbeidsmarkttoelage kent vanuit het NP
Onderwijs een looptijd van twee schooljaren: 2021/2022
en 2022/2023. In het Onderwijsakkoord ‘Samen voor het
beste onderwijs’ is met de sociale partners afgesproken
dat de arbeidsmarkttoelage structureel wordt gemaakt.

40

Meeste schoolleiders en leraren zijn tevreden met de
toelage – Uit de meest recente implementatiemonitor
blijkt dat een ruime meerderheid van de schoolleiders
(80%) (zeer) tevreden is met de toelage. 3% van de
schoolleiders is (zeer) ontevreden, 14% is niet ontevreden
maar ook niet tevreden en 3% weet dit niet. Onder personeel is dit beeld vergelijkbaar: 81% is (zeer) tevreden, 3%
is (zeer) ontevreden, 15% is niet ontevreden of tevreden
en 1% weet dit niet.

0%
Geen effect

Klein effect

20%

40%

Middelgroot effect

60%
Groot effect

80%

100%

Zeer groot effect

Figuur 12 Oordeel over het effect van de arbeidsmarkttoelage op … (oordeel personeel)
Figuur 12 - Oordeel over het effect van de arbeidsmarkttoelage op … (oordeel personeel) (Bron: Regioplan et al. (2022))

Uw overweging om een andere functie in het onderwijs te bekleden

Tevredenheid over hoogte toelage - Uit de vragenlijst
begin dit jaar bleek dat de meeste besturen (85%) de
regeling uitvoeren zoals bedoeld: het personeel van de
aangewezen vestigingen ontvangt een aanvulling op hun
beloning. De meeste besturen (82%) doen dit met een
vast percentage boven op het salaris. Gemiddeld bleek
dit toen 8% te zijn. In 7% van de gevallen ging het om een
vast bedrag per personeelslid: gemiddeld was dat 1.350
euro. Uit de meest recente meting blijkt dat 73% van de
schoolleiders en 67% van de leraren (zeer) tevreden is
over de hoogte van de toelage.

Uw overweging om meer uren te werken
Uw overweging om op deze school te blijven werken
Uw overweging om in het onderwijs te blijven werken
Uw werktevredenheid
0%
Geen effect

Klein effect

20%
Middelgroot effect

40%

60%
Groot effect

80%

100%

Zeer groot effect

41

4.3 Subsidie inhaal- en
ondersteuningsprogramma’s
Subsidie IOP - In 2020 konden scholen al voor het eerst
middelen aanvragen voor het inhalen van leervertragingen die ontstaan zijn tijdens de coronapandemie.
Dit verliep via de subsidieregeling Inhaal- en Ondersteuningsprogramma’s (IOP). In het kader van het NP
Onderwijs is besloten deze subsidie uit te breiden en te
verlengen.28 In drie aanvraagrondes is subsidie verstrekt
aan scholen om opgelopen leerachterstanden in te halen.
Scholen mochten zelf bepalen welke inhaal- en ondersteuningsprogramma’s zij inzetten en welke leerlingen
in aanmerking komen voor de extra ondersteuning.
Recent is de evaluatie van de subsidieregeling Inhaal- en
Ondersteuningsprogramma’s in ve, po en vo afgerond.29

Verschillen tussen onderwijssectoren – De ervaren
effecten van de toelage verschillen per sector. School­
leiders in het (v)so zijn bijvoorbeeld vaker tevreden over
de arbeidsmarkttoelage dan schoolleiders in het po en
vo. Schoolleiders in het po zijn juist iets vaker tevreden
over de afspraak voor structurele invoering van de
toelage, de selectie van vestigingen die in aanmerking
komen voor de toelage en de looptijd van de toelage.
Ook bij het personeel zien we verschillen. Personeel
in het po en (v)so is bijvoorbeeld iets vaker tevreden
over de arbeidsmarkttoelage in het algemeen dan het
personeel in het vo. Personeel in het (v)so is juist minder
vaak tevreden over de selectie van vestigingen die in
aanmerking komen voor de toelage en het voorstel voor
evenredige verdeling van de toelage over alle functie­
categorieën.
Toelage met name gebruikt in sollicitatiegesprekken
– Schoolleiders gebruiken verschillende kanalen om
nieuw personeel te attenderen op de arbeidsmarkt­
toelage. Circa een kwart van de schoolleiders vermeldt de
arbeidsmarkttoelage altijd in vacatureteksten, 17% geeft
aan dit soms te doen en 59% doet dit nooit. De arbeidsmarkttoelage wordt door schoolleiders vaker genoemd
in gesprekken met sollicitanten (40% altijd, 30% soms,
42

Programma’s vaak vakinhoudelijk georiënteerd Uit de evaluatie blijkt dat bijna alle vo-scholen en twee
derde van de basisscholen de inhaalprogramma’s voor
het eerst organiseerden. Scholen hadden daarbij vaak
wel een duidelijk doel voor ogen, maar konden niet
altijd goed formuleren waarom de gekozen interventie
het probleem zou oplossen. In het po waren de
meeste programma’s vakinhoudelijk van aard, vooral
gericht op taal en/of rekenen. In het vo liepen dikwijls
verschillende programma’s tegelijk, maar ook hier
boden de programma’s hoofdzakelijk vakinhoudelijke
ondersteuning aan leerlingen.
Programma’s zijn vaak uitgevoerd - De meeste scholen
hebben hun inhaalprogramma’s uitgevoerd. Ook zijn
scholen erin geslaagd om de leerlingen te selecteren
die deze ondersteuning het hardst nodig hadden. Het is
echter niet altijd duidelijk of hun vertraging veroorzaakt

30% nooit) en in gesprekken met personeel (36% altijd,
52% soms en 12% nooit). Aan schoolleiders die de
arbeidsmarkttoelage niet of niet altijd noemen, is naar
hun overweging gevraagd. Hieruit blijkt dat twee redenen
met name een rol spelen: de looptijd van de middelen
(57%) en het niet willen werven of behouden van
personeel op basis van financiële prikkels (54%).
Andere redenen zijn: het noemen heeft geen effect (31%),
ik heb hier niet eerder aan gedacht (24%), het schoolbestuur wil geen onderscheid maken tussen scholen (23%),
het niet te boek willen staan als achterstandsschool (19%)
of het niet te boek willen staan als school die moeite
heeft om personeel te werven of te behouden (15%).
Verwerking in de salarisadministratie – Schoolbesturen
zijn opgeroepen om de arbeidsmarkttoelage te boeken
op een specifieke looncode in de salarisadministratie
(“LTK0460 bruto toelagen arbeidsmarkt”). Periodiek
wordt door het ministerie van OCW gecontroleerd of
de arbeidsmarkttoelage door schoolbesturen op de
voorgeschreven wijze wordt geboekt. Uit een analyse
van deze gegevens (tot en met juli 2022) blijkt dat voor
3% van de vestigingen die de arbeidsmarkttoelage
ontvangen nog geen boeking is gedaan op de looncode.
Voor 8% van de vestigingen is minder dan 25% van het
ontvangen bedrag geboekt.
43

is door de coronapandemie of dat dit al langer speelde.
Voor de betrokkenen doet dit er ook minder toe: elke
vertraging die wordt ingehaald, is er één.
Positief effect op leergroei - In het po en vo zien de
onderzoekers een positief effect op de leergroei van
leerlingen. Die is gedeeltelijk te danken aan de inhaal­
programma’s: de deelnemers laten in beide sectoren
meer leergroei zien dan andere leerlingen. Naast cognitieve prestaties richten de programma’s zich ook op het
welbevinden van leerlingen. Hoewel hier in veel programma’s aandacht aan is besteed, zagen de onderzoekers
geen duidelijk effect op de sociaal-emotionele vaardigheden of het welzijn van leerlingen.
Kleine groepen, competente begeleiders, coherentie
met de reguliere lessen, motivatie en aansluiting bij het
rooster van leerlingen: het zijn factoren die een positieve
invloed hebben op de effectiviteit van een inhaalprogramma. Ook zijn vakinhoudelijke/-specifieke interventies in de regel effectiever dan algemene interventies,
bijvoorbeeld gericht op studievaardigheden.

4.4 Subsidieregeling
Heterogene brugklassen
Ook de subsidieregeling ‘Heterogene brugklassen’ helpt
met het herstel en de ontwikkeling van het onderwijs
tijdens en na de coronapandemie. De subsidieregeling
stimuleert middelbare scholen om hun brugklassen zo
in te richten, dat leerlingen met verschillende basisschooladviezen bij elkaar in de klas komen. In heterogene
brugklassen (‘brede brugklassen’) zitten leerlingen van
twee of meerdere schoolsoorten of leerwegen bij elkaar.
Zo krijgen ze meer tijd om op het best passende onderwijsniveau te komen.
De subsidie kan worden gebruikt voor het formuleren
van beleid, het opstellen van een plan en het nemen
van maatregelen voor de introductie van een of meerdere
heterogene brugklassen, de verlenging van een of meerdere bestaande heterogene brugklassen tot twee of drie
leerjaren, de verbreding van een of meerdere bestaande
heterogene brugklassen met een extra schoolsoort of
leerweg of de doorontwikkeling en verbetering van een of
meerdere bestaande heterogene brugklassen. In 2022 is
daar 102 miljoen euro voor beschikbaar.

44

In eerste twee aanvraagtijdvakken 651 aanvragen
toegekend - Scholen die de regeling aanvragen,
moeten vanaf het schooljaar 2023/2024 een groter of
beter aanbod aan heterogene brugklassen hebben.
Daarom kan op dit moment alleen nog inzichtelijk
gemaakt worden waarvoor subsidie is aangevraagd en
wat de beoogde resultaten zijn.
Er zijn in de eerste twee aanvraagtijdvakken 651
aanvragen toegekend. De beoordeling van de laatste
43 aanvragen uit het derde aanvraagtijdvak loopt op dit
moment nog. Bij de eerste 651 aanvragen:
• is in 155 gevallen sprake van de introductie van
(nieuwe) heterogene brugklassen
• wordt in 215 gevallen de duur van bestaande heterogene brugklassen verlengd tot twee of drie jaar
• worden in 88 gevallen aan bestaande heterogene
brugklassen één of meer leerwegen of schoolsoorten
toegevoegd en
• worden in 551 gevallen bestaande heterogene brugklassen doorontwikkeld en verbeterd.30
Op de website van DUS-I vindt u meer informatie over
deze aanvragen.31

4.5 Capaciteitentesten
Met de subsidieregeling ‘Capaciteitentesten 2021-2023’
kunnen vo-scholen subsidie aanvragen voor capaciteiten­
testen voor leerlingen in de leerjaren 1 en 2. De testen
geven inzicht in de potentie van de leerling, wat bijdraagt
aan de selectie naar het best passende onderwijsniveau.
Twee aanvraagrondes in 2022 - Er zijn in 2022 twee
aanvraagrondes geweest, met een totaalbudget van
10 miljoen euro. De eerste aanvraagperiode liep van
15 januari tot en met 15 februari 2022. In deze ronde zijn
254 aanvragen ingediend. De tweede aanvraagronde liep
tussen 6 september en 4 oktober 2022. In deze ronde
zijn 51 aanvragen ingediend. In 2023 kunnen scholen nog
éénmaal subsidie aanvragen voor de inkoop en afname
van capaciteitentesten. Vanaf het schooljaar 2022/2023
wordt de regeling, in samenhang met de subsidieregeling
‘Heterogene brugklassen’, geëvalueerd.

4.6 Thuiszitters
Wel in Ontwikkeling - Binnen het NP Onderwijs is
specifiek aandacht voor thuiszitters. Dit gebeurt via
het project Wel in Ontwikkeling (WIO). WIO heeft als
doel een nieuwe beweging te creëren voor kinderen
die niet op school staan ingeschreven en waar situaties
zijn vastgelopen of in een situatie zitten waarin zij zich
onvoldoende kunnen ontwikkelen.
Proces in drie fases - WIO bestaat uit 3 fases. Eerst werd
uitgegaan van een fasering op basis van het aantal
jeugdzorgregio’s: een pilotfase in 3 regio’s, een uitrolfase
in een groter aantal regio’s en een nog grotere uitrol naar
het totale aantal van 42 regio’s. In de pilotfase bleek
dat dit moest worden losgelaten. Er zijn namelijk meerdere samenwerkingsverbanden per jeugdzorgregio én
diverse samenwerkingsverbanden werken in meerdere
jeugdzorgregio’s. Dat zorgt voor praktische problemen.
Een projectfasering op basis van samenwerkingsverbanden is daardoor logischer: er wordt daarom niet
langer uitgegaan van 42 regio’s, maar van maximaal
151 samenwerkingsverbanden.
44 samenwerkingsverbanden aan de slag – In de
periode oktober 2021 tot aan de zomervakantie van
2022 zijn fase 1 en een deel van fase 2 uitgevoerd. In
deze periode zijn 3 pilotregio’s gestart met WIO en het
oppakken van casuïstiek. Dit is uitgebreid naar 44 samenwerkingsverbanden. Ook zijn er 16 werkateliers begeleid
met zo’n 200 verschillende deelnemers en is een start
gemaakt met de eerste vragen van kinderen. Bij de eerste
4 samenwerkingsverbanden (Rotterdam, Zuid-Kennemerland, Emmen/Borger-Odoorn en Tilburg) hebben
bijeenkomsten plaatsgevonden met interviews en casuïs-

tiek. Conform het projectplan zijn er per samenwerkingsverband 5 kinderen/ouders benaderd voor deelname aan
het project. De vragen van deze kinderen/ouders (20 in
totaal) zijn in het project verder opgepakt. De regio’s zijn
vervolgens zelf verder aan de slag gegaan. Waar nodig
ondersteunt WIO hen bij vraagstukken.
Werkzame elementen in beeld – Er is veel animo om
deel te nemen aan WIO. Ook de eerste signalen in de
samenwerkingsverbanden zijn overwegend positief: door
te focussen op wat werkt en een netwerk in de regio op te
bouwen, is een manier van kijken en werken ontwikkeld
die veel energie geeft. Deze manier van werken is volgens
de deelnemers niet alleen behulpzaam in het contact
met ouders en kinderen, maar ook in het contact met
professionals.
103 ingediende plannen - Waar fase 1 en 2 zich richtten
op enkele samenwerkingsverbanden, zijn in fase 3 alle
samenwerkingsverbanden via een subsidieregeling
aangeschreven. In totaal hebben 103 samenwerkings­
verbanden een plan ingediend, waarmee ze via een
directe aanpak de doelgroep willen bereiken en/of met
een indirecte aanpak op zoek gaan naar de best passende
methodiek in de regio.

45

5 Verduurzaming:

kennis ontwikkelen en borgen

5.1 Kennis ontwikkelen
en borgen
Toelichting – Eén van de bouwstenen van het NP
Onderwijs is de inzet op evidence-based werken.
Scholen kiezen uit een menukaart interventies die
eerder effectief bleken voor het realiseren van leerwinst
bij leerlingen. Ook wordt tijdens het NP Onderwijs
kennis opgedaan over de effectiviteit van interventies
en wordt er via de Kenniscommunity gewerkt aan
duurzame kennisontwikkeling en versterking van de
kennisinfrastructuur. Het NP Onderwijs biedt scholen
daarmee ook de kans om van én met elkaar te leren.
Dit hoofdstuk – In dit hoofdstuk gaan we in op de meest
actuele informatie over de (doorontwikkeling van de)
menukaart, de Kenniscommunity en de effectmeting
‘Kansrijke interventies’.

5.2 Doorontwikkeling
menukaart
Voor de uitvoering van het NP Onderwijs kiezen
scholen interventies op basis van een menukaart.32
Op de website Onderwijskennis.nl zijn themapagina’s
te vinden over de interventies op de menukaart. Er is
voor elke categorie interventies een pagina beschikbaar.
Deze pagina’s geven een overzicht van wat op basis van
internationaal en Nederlands onderzoek bekend is over
de betreffende interventies. Ook zijn er handreikingen
en praktijkvoorbeelden te vinden.

een schoolleider in het so: “De menukaart is goed. Je krijgt
veel geld. De menukaart geeft richting aan waar het geld voor is
bedoeld. Alles waarvan ik vind dat het past bij het wegwerken van
vertragingen stond er overigens ook in.”
Menukaart wordt aangepast – Hoewel de menukaart
positief wordt beoordeeld, is het nodig om de
interventies en de informatie op Onderwijskennis.nl
aan te vullen met informatie voor het gespecialiseerd
onderwijs en het beroepsgerichte en praktijkgerichte
onderwijs dat wordt gegeven op scholen voor regulier
onderwijs (vmbo en praktijkgericht onderwijs). Op dit
moment ontbreekt deze kennis nog. Het Nationaal
Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) inventariseert
daarom aan welke informatie en handvatten bij deze
doelgroep behoefte is. Op basis van gesprekken met
onderwijsprofessionals maakt het NRO in de loop van het
najaar aanvullende themapagina’s.

Leerlingen en leraren leren van interventie NP Onderwijs
De Heemgaard in Apeldoorn is sinds de coronapandemie succesvol aan de slag met zelfregulerend leren. Een
interventie die mede dankzij de menukaart van het NP Onderwijs volop wordt ingezet door zowel leerlingen als
leraren.
Zoektocht naar draagkracht
Nelleke Kuipers, teamleider en muziekdocent, en haar collega’s speelden al langer met het idee om aan de slag te
gaan met zelfregulerend leren. ‘Alleen ontbrak het nog aan draagkracht’, vertelt Nelleke. ‘Tot corona om de hoek
kwam kijken en ook de menukaart van het NP Onderwijs. Toen we zelfregulerend leren als tweede op de menukaart
zagen staan, zeiden we: kijk dit riepen wij al!’ Ook het ’evidence based’ werken vanuit de menukaart gaf voor
veel collega’s de doorslag. ‘Ze zagen het nut en de noodzaak van zelfregulerend leren en motiveren. Met het NP
Onderwijs kregen we geld om mensen te zoeken, om projectleiders te vinden, een kernteam en een klankbordgroep
te vormen plus een externe expert die ons kon adviseren.’
De roep om competenter te worden
De resultaten die Nelleke op dit moment ziet door het stimuleren van zelfregulerend leren zijn boven verwachting.
Van leerlingen die in de aula met overhoorkaartjes leren tot aan leraren die hun vakinhoudelijke les verrijken met
procesvragen als ‘Hoe heb je dat geleerd?’. ‘Maar we zijn er nog niet... de roep om competenter te worden bij
de leraren is er echt. Iedereen denkt graag mee over de vraag: hoe krijg ik zelfregulerend leren de klas in? Op dit
moment zijn we op zoek naar scholing op het gebied van zelfregulerend leren zodat we per sectie iemand expert
kunnen maken. Zo kunnen collega's van elkaar leren.'
Motivatie meetbaar maken
Om effecten meetbaar te maken, werkt de school met een projectkaart die aansluit op de visie van de school.
In de projectkaart staan de aanleiding, het doel en kaders van het project. Het projectteam neemt iedereen in de
organisatie mee om te blijven monitoren. ‘We komen bijvoorbeeld regelmatig samen met de klankbordgroep.
Dan wordt de projectkaart er ook bij gepakt. Ook interviews met collega’s en de opbrengsten daarvan worden
hier besproken.’
Ook kijkt het team naar cijfers. ‘Dat doen we wel op kleiner niveau, het gaat om 17 leerlingen. We kijken hoe het
komt dat een leerling een bepaald cijfer heeft gehaald en wat ze nog extra kunnen doen. Dat is heel interessant
om vast te leggen.’ Ten slotte maken ze ook motivatie meetbaar. ‘Er zijn gelukkig wetenschappelijk onderbouwde
vragenlijsten die je aan kan passen en hiervoor kunt inzetten.’
Lees het hele praktijkverhaal op: www.nponderwijs.nl/actueel/nieuws/2022/11/01/de-heemgaard

Menukaart wordt goed gebruikt – In de tweede voortgangsrapportage concludeerden we dat de menukaart
door scholen goed wordt benut en positief wordt
gewaardeerd. Uit verdiepende casestudies die recent zijn
uitgevoerd, blijkt eveneens dat de menukaart goed wordt
gebruikt en dat scholen tevreden zijn over de menukaart.
De menukaart biedt volgens de gesproken schoolleiders
ook voldoende ruimte om interventies te kiezen die
aansluiten bij de behoeftes van de school. Zo verwoordt
46

47

5.3 Kenniscommunity
Wetenschappelijke kennis en leren van elkaar De Kenniscommunity maakt het voor scholen mogelijk
om in netwerken ervaringen en praktijkkennis te delen,
bijvoorbeeld over de implementatie van interventies uit
de menukaart. Dit deel van de Kenniscommunity wordt
gezamenlijk vormgegeven door de projectgroep van de
Kenniscommunity: PO-Raad, VO-raad, AVS, Lerarencollectief, Platforms VVVO, Sectorraad Praktijkonderwijs,
Stichting Platforms vmbo, Sectorraad Gespecialiseerd
onderwijs, AOb, CNV, FvOv en het ministerie van OCW.
De activiteiten van deze organisaties vindt u op
kennis.nponderwijs.nl.
Welbevinden centraal - De afgelopen periode is hard
gewerkt om de negatieve effecten van de pandemie
zoveel mogelijk te herstellen. Het welbevinden van leerlingen en schoolteams is daarbij een belangrijk thema.
Vrijwel alle scholen zetten NP Onderwijsmiddelen in
voor interventies gericht op welbevinden en het kennisplein over dit thema telt al meer dan 20.000 bezoekers.
De projectgroep van de Kenniscommunity heeft daarom
diverse activiteiten over dit thema ontwikkeld. Deze activiteiten lopen door in 2023.
Tutorials over welbevinden - Over welbevinden zijn
onder redactie van onderwijsonderzoeker en -pedagoog
Pedro De Bruyckere 15 tutorials samengesteld. In deze
tutorials delen inhoudelijke experts hun kennis. De tutorials zijn bedoeld om te prikkelen en een eerste beeld te
krijgen van het thema. Dit werkt drempelverlagend om
met collega's in gesprek te gaan over het thema. De tutorials zijn inmiddels door duizenden bezoekers bekeken.
In vervolg op de tutorials en de Avond van de Leraar wil
de projectgroep samen met de Coalitie Welbevinden
laagdrempelige, regionale bijeenkomsten organiseren.
Tijdens deze bijeenkomsten wordt, na de introductie
van een subthema, door leraren het gesprek gevoerd.
Van deze bijeenkomsten worden vervolgens video­
portretten gemaakt.
Schoolleiders en welbevinden - Door de Kennis­
community zijn ook bewezen leiderschapspraktijken
over het thema welbevinden in kaart gebracht. Het gaat
om het welbevinden van de (school)leider zelf, maar ook
om het welbevinden van teamleden. Over deze bewezen
leiderschapspraktijken wordt een whitepaper samen­
gesteld, dat begin 2023 beschikbaar is.
48

Ook is een peiling uitgezet om te verkennen welke
factoren invloed hebben op het welbevinden van
schoolleiders. Hiervoor is gebruik gemaakt van de
Erasmus Happiness Economics Research Organisation (EHERO).
Bijna 1.000 schoolleiders hebben aan deze peiling
meegewerkt. Twee thema’s benoemden zij frequent:
‘dienend leiderschap vanuit bestuurder naar schoolleider’
en ‘focus op ontwikkeling en groei’. Dit zijn belangrijke
voorspellende factoren voor het welbevinden van
schoolleiders. De resultaten van het onderzoek worden
gekoppeld aan bewezen succesfactoren en goede
voorbeelden in Nederland. De resultaten worden begin
2023 met de sector gedeeld.
Webinars voor schoolbesturen – Ook voor school­besturen
zijn enkele webinars over het thema welbevinden georganiseerd. Een van de webinars betrof een college van Steven
Pont, ontwikkelingspsycholoog en systeemtherapeut.
Dit webinar is door 2.300 mensen teruggekeken.
In april 2022 is het Leernetwerk Welbevinden gestart met
32 deelnemers van 16 vo-scholen. De eerste inhoudelijke
bijeenkomst heeft op 2 juni plaatsgevonden. Centraal
stond de verhouding tussen leerlingen, ouders en school.
Op donderdag 29 september was een tweede inhoudelijke bijeenkomst met als thema 'groepsdynamiek'.

5.4 Effectmeting Kansrijke
Interventies
Programma Effectmeting Kansrijke Interventies De variatie aan interventies die scholen in het kader van
het NP Onderwijs kiezen is groot. Ook kiezen scholen
vaak voor meerdere interventies naast elkaar. Dit maakt
het lastig om de effecten van interventies in beeld te
brengen. Daarom wordt binnen het programma Effectmeting Kansrijke Interventies33 met aselecte toewijzing
van interventies aan interventie- en controlegroepen
onderzocht wat de effectiviteit is van een aantal veelbelovende interventies. Het programma is vormgegeven
naar voorbeeld van de Education Endowment Foundation34
in Engeland, waar in de afgelopen jaren al tientallen
kansrijke interventies zijn geselecteerd en onafhankelijk
op hun effectiviteit zijn onderzocht. Het is de bedoeling
dat dit programma nieuwe, overtuigende kennis oplevert over wat wel en niet werkt bij het terugdringen van
leervertragingen.
Fase van werving scholen voor deelname aan 13 kansrijke interventies bereikt – In de eerste en tweede fase
van het onderzoek zijn door middel van een prijsvraag
dertien interventies geselecteerd en gekoppeld aan een

onderzoeksteam. Dit zijn interventies gericht op het
verminderen van leervertragingen bij taal en rekenen,
interventies gericht op het verbeteren van het welbevinden van leerlingen, het gedrag van leerlingen en het
pedagogisch klimaat in de klas. De doelgroep van de
interventies loopt uiteen van kleuters tot bovenbouwleerlingen in het vo. Op dit moment worden scholen
geworven om deel te nemen aan het onderzoek. Scholen
kunnen ook zelf hun interesse kenbaar maken via de
website van het NRO.35 De interventies worden in het
schooljaar 2023/2024 geïmplementeerd, en tegelijkertijd
evalueren de onderzoekers de effectiviteit van de interventies. De effectevaluatie loopt tot september 2025.
Het programma is eerder al gestart met een tweejarige
pilot, waarmee het effect van High Dosage Tutoring op
vier vo-scholen wordt onderzocht.
Pilots voor vmbo, praktijkonderwijs en gespecialiseerd
onderwijs – Naast het bovenstaande onderzoek is een
half jaar geleden besloten om in het vmbo, het praktijkonderwijs en het gespecialiseerd onderwijs te starten met
een pilot. Deze pilot vindt plaats ter voorbereiding op een
latere effectevaluatie van kansrijke interventies in deze
sectoren. Via een prijsvraag zullen vier kansrijke interventies worden geselecteerd. In het najaar start het NRO met
de verkenning van deze pilot.

Welbevinden in het gespecialiseerd onderwijs – Tot op
heden is weinig wetenschappelijke kennis beschikbaar over interventies in het gespecialiseerd onderwijs.
Het streven is daarom om minimaal 10 interventies over
dit thema te beschrijven. Waar mogelijk, wordt ook een
relatie gelegd met wetenschappelijke onderbouwing.
Ook worden vijf filmpjes gemaakt over de toepassing van
interventies in de praktijk.
Professionele dialoog - Naast activiteiten rond het
thema welbevinden, zijn dialoogsessies georganiseerd
om de positie van de leraar in de kennisinfrastructuur
te versterken. De ontwikkeling van praktijkkennis voor
onderwijsprofessionals staat hierin centraal. Hiervoor is
een werkgroep aangesteld van leraren en leraren­
opleiders. Zij verkennen op dit moment verschillende
methoden om de professionele dialoog zichtbaar te
maken voor andere onderwijsprofessionals (bijvoorbeeld
door podcasts en opnames op scholen). De werkgroep
wil begin 2023 een eerste product opleveren. De Kenniscommunity wil hiermee de professionele dialoog tussen
leraren stimuleren.

49

Bijlage: voortgang indicatoren
nationaal programma onderwijs
RESULTAATINDICATOREN
INDICATOR

DOEL

STAND VAN ZAKEN

INDICATOR

STAND VAN ZAKEN

Leer­prestaties

Herstel leerprestaties: de
leerprestaties van leerlingen
voor taal en rekenen-wiskunde
zijn zo snel mogelijk, maar in
ieder geval aan het einde van de
looptijd van het NP Onderwijs
(zomer 2025) weer op het peil
van voor de coronapandemie.

PO
De analyse van lvs-data laat een wisselend beeld zien. We zien
een positieve ontwikkeling bij begrijpend lezen: de vertraging in de
leergroei bij begrijpend lezen is vanaf midden schooljaar 2021/2022
gemiddeld gezien ingehaald. Bij spelling en rekenen-wiskunde zien
we over het algemeen dat de vertragingen ten opzichte van de meting
vorig jaar verder zijn toegenomen.

Toepassing
menukaart door
scholen

Vrijwel alle scholen gebruiken de menukaart met de bijbehorende praktijkkaarten. Ook het stappenplan voor
het uitvoeren van de schoolscan wordt veelvuldig gebruikt. Schoolleiders zijn overwegend positief over deze
hulpmiddelen. Ook uit verdiepende casestudies blijkt dat de menukaart door scholen goed wordt gebruikt en
dat scholen tevreden zijn over de menukaart. Er zijn wel signalen dat scholen de (categorieën uit de) menukaart
soms ruim interpreteren.

Betrokkenheid
team bij
planvorming

Op nagenoeg 100% van de scholen is het team betrokken bij de keuze voor interventies uit de menukaart.
Het team is met name gevraagd om mee te denken en te adviseren over de interventies. In alle drie de sectoren
is een ruime meerderheid van het personeel tevreden over de manier waarop de school de voorbereiding van het
NP Onderwijs heeft ingericht. Het schoolprogramma voor het schooljaar 2021/2022 is op bijna 100% van de
scholen geëvalueerd.

Instemming
MR op school­
programma

Uit de verantwoording over 2021 blijkt dat op 96% van de scholen de MR heeft ingestemd met het school­
programma voor 2021/2022. De instemming van de MR voor het schoolprogramma voor 2022/2023 liep
begin dit schooljaar uiteen van bijna 78% in het vo tot 86% in het po. We hebben de verwachting, op basis van
de reactie van schoolleiders, dat op dit moment praktisch alle medezeggenschapsraden instemming hebben
gegeven of dat dit binnen afzienbare tijd aan hen wordt gevraagd.

Besteding
middelen op
schoolniveau
en binnen de
looptijd van het
programma

Scholen hebben een groot deel van de middelen die zij gedurende het schooljaar 2021/2022 hebben ontvangen
ingezet voor interventies uit de menukaart. Op basis van een inschatting die door schoolleiders begin dit jaar is
gemaakt en de verantwoording over het jaar 2021, is de inschatting dat in het schooljaar 2021/2022 pakweg
€1,5 miljard van de €2,1 miljard die zij afgelopen schooljaar hebben ontvangen is uitgegeven. Scholen kunnen
de middelen die zij nog niet besteed hebben tijdelijk opnemen in de bestemmingsreserve. Deze middelen
kunnen zij, samen met de middelen die zij in het schooljaar 2022/2023 ontvangen (ca. €2,1 miljard), tot het
einde van het programma besteden aan interventies uit de menukaart. Scholen hebben in de schooljaren
2022/2023, 2023/2024 en 2024/2025 dus nog ca. €2,7 miljard om uit te geven. Uit de tweede voortgangsrapportage bleek dat zo’n 50% van de besturen de middelen op schoolniveau uitgeeft. Bij de andere helft van
de besturen wordt gemiddeld zo’n 14% van de middelen bovenschools uitgegeven aan interventies van de
menukaart.

Ondersteuning
van scholen door
OCW

OCW biedt scholen op verschillende manieren ondersteuning bij de uitvoering van het programma.
Voorbeelden zijn webinars, de helpdesk en ondersteuningstrajecten. Scholen weten deze hulpmiddelen goed
te vinden. In het schooljaar 2021/2022 zijn er bijvoorbeeld 1.052 meldingen door de helpdesk afgehandeld.
Daarnaast zijn er voor scholen met een zwaardere ondersteuningsbehoefte 31 trajecten gestart, waarvan
21 trajecten inmiddels zijn afgerond. De tevredenheid onder scholen is hoog: gemiddeld beoordelen scholen het
traject met een 9,1.

Onderbouw VO
De analyse van lvs-data laat een wisselend beeld zien: per leerjaar,
schoolniveau en vaardigheid zijn de verschillen aanzienlijk. Over het
algemeen zien we positieve ontwikkelingen bij Engels (woordenschat
en lezen), maar bij Nederlands (woordenschat als lezen) en rekenenwiskunde is sprake van verder oplopende vertragingen.
Kansen­gelijkheid

Welbevinden
en executieve
vaardigheden

50

PROCESINDICATOREN

Herstel kansengelijkheid:
specifieke doelgroepen die
door de corona­pandemie een
grotere leervertraging hebben
opgelopen, maken een extra
grote inhaalslag, zodat na afloop
van het programma de afgenomen kansengelijkheid weer
is hersteld.

Scholen hebben aandacht voor
het welbevinden, de executieve
vaardigheden en de sociaalemotionele ontwikkeling van
leerlingen en nemen passende
maatregelen. Deze aspecten
zijn onmisbaar voor goede
leerprestaties.

PO
Bij de start van vorig schooljaar zagen we dat leerlingen met laag­
opgeleide ouders gemiddeld genomen grotere vertragingen kenden
dan leerlingen met gemiddeld- of hoogopgeleide ouders. Aan het
einde van vorig schooljaar zijn het niet langer de leerlingen met
laagopgeleide ouders die de grootste vertraging in de leergroei laten
zien, maar leerlingen met hoogopgeleide ouders.
Onderbouw VO
Aan het eind van het schooljaar 2020/2021 zagen we dat de leervertragingen op het vmbo en havo over het algemeen groter waren dan
op het vwo. Aan het einde van het schooljaar 2021/2022 waren er
geen aanwijzingen dat bepaalde schooltypes over het geheel meer of
minder vertraging kennen.
Het overgrote deel van de scholen neemt maatregelen op het vlak
van welbevinden en executieve vaardigheden. Op het vlak van
welbevinden neemt een meerderheid van de schoolleiders een positief
effect van de interventies waar.
Desondanks maakten schoolleiders zich begin dit schooljaar
nog steeds relatief veel zorgen over het welbevinden van hun
leerlingen. Dit zien we vooral in het vo en iets minder vaak in het
po. Schoolleiders uiten ook vaak hun zorgen over de executieve
vaardigheden van leerlingen, al zijn die zorgen wel wat minder groot
bij de start van dit schooljaar.

51

Deel 2
Middelbaar
beroepsonderwijs,
hoger onderwijs
en onderzoek

52

53

1 Inleiding
Inhoudsopgave
1 Inleiding

55

2 Een jaar NP Onderwijs: waar staan we?

56

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

De bestedingen zijn in 2022 op stoom
Voortgang en aandachtspunten per thema
Studenten in mbo en ho
Personeel op de instellingen
Betrokkenheid van de medezeggenschap
Jaarverslagen 2021

3 Soepele in- en doorstroom van studenten en studievertraging
3.1
3.2

Inspanningen op in- en doorstroom zijn van belang
Een goede start voor de student

4 Studentenwelzijn
4.1
4.2

Inzet mbo-instellingen op studentenwelzijn
Inzet ho-instellingen op studentenwelzijn

5 Stages en leerwerkplekken
5.1
5.2
5.3

Stagetekorten
Besteding van de middelen op het thema stages en leerwerkplekken
Subsidieregeling Praktijkleren

6 Specifieke thema's
6.1
6.2
6.3
6.4

Lerarenopleidingen
Coschappen en medische stages
Inzet mbo-instellingen op de Aanpak Jeugdwerkloosheid
Uitvoering van het bestuursakkoord onderzoek

7 Kenniscreatie en kennisverspreiding
7.1
7.2
7.3
7.4

54

Bijeenkomsten om kennis te delen
Online platforms voor kennisdeling en kennisontwikkeling
Lerende netwerken en regionaal kennis ontwikkelen
Verdiepende onderzoeksagenda voor het NP Onderwijs

56
57
59
61
64
64

Halverwege maart 2020 werden de onderwijsinstellingen voor het eerst geconfronteerd met een lockdown
en andere beperkende maatregelen. Ze stelden alles in
het werk om de effecten hiervan op hun studenten zo
beperkt mogelijk te houden. Om te werken aan herstel
na corona stelde het vorige kabinet € 2,7 miljard beschikbaar voor het mbo en hoger onderwijs. Het NP Onderwijs
kreeg vorm. Een belangrijk deel van dit budget is ingezet
voor de halvering van het studie- en collegegeld voor het
studiejaar 2021/2022 (€ 1,1 miljard). De overige middelen
kwamen voor de periode 2021-2023 beschikbaar als
specifieke subsidies en de ‘corona-enveloppe’: budget
voor extra ondersteuning van studenten bij studievoortgang, stages en hun mentale welzijn.

66
67
68

69
69
71

72
72
74
74

Tijdens de looptijd van het programma wordt twee maal
per jaar een voortgangsrapportage gemaakt. De eerste
gemeenschappelijke rapportage (najaar 2021) stond in
het teken van de plannen die de instellingen hadden
gemaakt. De tweede voortgangsrapportage (voorjaar
2022) stond vooral stil bij de fase van ‘woord’ (plan) naar
‘daad’ (acties) in mbo en ho. Toen werd duidelijk dat
de instellingen een goede start hadden gemaakt, maar
dat de gevolgen van de coronacrisis hardnekkig zijn.
Voornamelijk op het gebied van studentenwelzijn en voor
studenten in een kwetsbare positie. Deze rapportage
bevestigt dat opnieuw.

Hoofdstuk 2 van de rapportage geeft een overkoepelend
beeld op hoofdlijnen van de uitvoering van het NP
Onderwijs. Met aandacht voor de opgestarte acties,
de keuzes die instellingen maken en de obstakels die
zij tegenkomen. De hoofdstukken 3 tot en met 5 gaan
over de thema’s studievertraging, studentenwelzijn
en stages. Hoofdstuk 6 zoomt in op de specifieke
bestedingsthema’s die in de bestuursakkoorden zijn
opgenomen. Tenslotte komt in hoofdstuk 7 kenniscreatie
en kennisverspreiding naar aanleiding van het NP
Onderwijs aan bod.

Hoe hebben onderwijsinstellingen vorm gegeven
aan hun bestedingen? Gekleurde kaders in deze
voortgangsrapportage lichten korte praktijk­
voorbeelden uit. Uitgebreidere verhalen en video’s
staan op www.nponderwijs.nl/mbo-en-ho

75
75
75
76
77

80
80
80
81
81

De resultaten van een aantal recente onderzoeken geven
een integraal beeld van hoe gaat met onze studenten,
de acties die de instellingen hebben ingezet en hoe zij
hun budget hebben besteed. Dat zijn onder meer de
implementatiemonitor en de macromonitor. De implementatiemonitor geeft op basis van een steekproef inzicht in
de maatregelen die instellingen nemen om studievoortgang en welzijn van studenten te bevorderen. Ook zijn
stakeholders als studenten, docenten en onderzoekers
bevraagd naar hun ervaringen met de uitvoering van
het programma. De macromonitor richt zich op de mogelijke effecten van het NP Onderwijs. Met kwantitatieve
analyses brengt deze monitor de ontwikkelingen op het
terrein van studievoortgang, welzijn en stages in kaart.
De jaarverslagen over 2021 zijn een derde bron. Incidenteel zijn ook nog andere bronnen betrokken bij de monitoring van het programma, bijvoorbeeld als het gaat over
stages, leerwerkplekken en jeugdwerkloosheid.
55

2 Een jaar NP Onderwijs: waar staan we?
2.1 De bestedingen zijn in 2022
op stoom

nog altijd met studievertraging en welzijnsproblemen,
signaleren instellingen.
Een nadere kijk op de voortgang - De implementatiemonitor van Berenschot laat zien dat bij alle thema’s de
acties en daarmee de uitgaven van de instellingen uit de
steekproef flink zijn toegenomen. Dit geldt ook voor de
thema’s waar de uitgaven bij de vorige meting achterbleven: lerarenopleidingen en coschappen. Het mbo
maakte in 2021 al een vliegende start, en loopt net als
bij de vorige meting voorop. Maar ook in het hbo en wo
zitten de bestedingscijfers nu in de lift.

Het personeel in de onderwijsinstellingen is hard aan het
werk om studenten verder te helpen in hun ontwikkeling
met inzet van de NP Onderwijsgelden. Alle sectoren mbo, hbo en wo - hebben in de eerste helft van 2022 een
aanzienlijk deel van de middelen aangewend. Daarnaast
staat er nog een deel klaar voor de tweede helft van 2022
en voor 2023. De instellingen zijn dus goed op weg met
de uitvoering van het NP Onderwijs. Maar er zijn ook
aandachtspunten: een flink deel van de studenten kampt

Figuur 2.1 Realisatie per sector t.o.v. totale NP Onderwijsbudget

Figuur 2.1 - Realisatie (in % van totaal begroot NP Onderwijsbudget) per sector t.o.v. totale NP Onderwijsbudget

wo (n=6)
hbo (n=13)
mbo (n=20)
Alle instellingen (n=39)
0

10

20

30

40

50

Op de thema’s in- en doorstroom en stages zijn de bestedingen relatief het hoogst. De andere thema’s liggen
hierop qua bestedingen iets achter, maar zijn ook op een
behoorlijk niveau. De lerarenopleidingen en coschappen
springen in het oog: de bestedingen en acties op deze
thema’s lijken bijgetrokken ten opzichte van de vorige
meting. Enige voorzichtigheid is bij de duiding van deze
cijfers op zijn plaats, omdat weinig instellingen inzetten
op deze thema’s.

De problemen op het gebied van studievertraging hangen
onder meer samen met de start die nieuwe studenten
maken in het vervolgonderwijs. Het niveau van de
studenten die instromen is omlaag gegaan. De examencijfers dalen al een aantal jaar, en de examennormen
waren de afgelopen twee jaar versoepeld. In 2020 heeft
helemaal geen centraal examen plaatsgevonden. Daarbij
komt dat studenten kiezen voor een hoger opleidings­
niveau dan voorheen (‘opstroom’).

Instellingen grotendeels tevreden over voortgang Over alle thema’s rapporteren de instellingen uit de
steekproef dat ze vrijwel alle acties hebben opgestart.36
Een vooruitgang vergeleken met de meting van 1 januari
2022, toen ongeveer een derde van de acties nog niet
gestart was.37 Dit komt mede doordat het instellingen
nu beter lukt om personeel te werven.38 Ten tijde van de
vorige meting was dit nog een punt van zorg.

Instellingen zetten veel in op extra begeleiding
om achterstanden te voorkomen. Ze organiseren
bijvoorbeeld stoomcursussen of bieden onderwijs
nogmaals aan, zodat de student de stof goed
machtig wordt. Dit lijkt te meer nodig gezien de
lagere eindexamen­resultaten waarmee studenten
hun vervolgopleiding zijn ingestroomd. In het mbo
is na een dip in studiejaar 2019/2020 de uitval van
eerstejaarsstudenten weer op precoronaniveau. Ook op
het hbo neemt de uitval weer toe. Versoepelde normen
voor het bindend studieadvies zijn mogelijk een oorzaak
van een dip in de uitvalcijfers.41 De komende jaren moet
duidelijk worden of de uitval van studenten verder zal
toenemen doordat nieuwe studenten nu instromen
met lagere examencijfers en verminderde sociale en
cognitieve vaardigheden.

Wel valt op dat bij het thema lerarenopleidingen nog
relatief veel van de vijf meest gekozen acties in de
opstartfase zijn, namelijk 27 procent. Bij de andere
thema’s ligt dit percentage een stuk lager. Dit past bij
het beeld dat het thema lerarenopleidingen bij de vorige
meting achterliep op de andere thema’s.
De steekproefinstellingen beoordelen voor de implementatiemonitor voor elk thema de voortgang van de
vijf meest gekozen acties. Zij zijn hier voor de meeste
thema’s tevreden over, alleen bij studentenwelzijn zijn ze
vaker matig tevreden over de voortgang.

60

Figuur 2.2 Realisatie op de verschillende thema’s
Figuur 2.2 - Realisatie op de verschillende thema’s (als % van totaal voor het thema beschikbare budget)

2.2 Voortgang en aandachtspunten per thema

(Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, 2022)

Deze paragraaf behandelt de voortgang van de verschillende thema's in vogelvlucht. De hoofdstukken 3 tot en met
6 van deze voortgangsrapportage gaan hier dieper op in.

Aanpak Jeugdwerkloosheid
Lerarenopleidingen
Coschappen
Stages
Studentenwelzijn
Soepele in- en doorstroom
0

10

20

Alle instellingen (n=38)
56

30

40

50

60

Soepele in- en doorstroom - Studenten kampen
nog vaak met studievertraging, bleek in maart uit
de resultaten van de studentenpeiling.39 Daarin gaf
een deel van de studenten aan dat zij hier niet altijd
voldoende bij geholpen worden. De JOB-monitor en
de Startmonitor lieten ook zien dat studenten minder
tevreden waren over de begeleiding op de opleiding
dan voor de coronapandemie.40 Hier speelt mogelijk
mee dat afstandsonderwijs de begeleiding niet altijd ten
goede komt.

Onderwijsprofessionals geven aan dat ze een goede
intake en introductie voor nieuwe studenten belangrijk
vinden om uitval te voorkomen. Daar is nu naar eigen
zeggen meer aandacht voor dan vóór de coronapandemie.42 Instellingen zetten relatief minder middelen
in op een ‘zachte landing’ voor eerstejaarsstudenten in
vergelijking met de andere acties op dit thema. Dit kan
ook te maken hebben met lagere kosten voor deze acties
in verhouding tot de andere acties. Wat onderwijsinstellingen doen voor een goede intake en introductie heeft
als bijkomend effect dat de samenwerking tussen middelbare scholen en het mbo en ho op sommige plekken is
verbeterd. Ook op het gebied van studie­voorlichting zijn
instellingen actief om uitval van studenten te beperken.
Studentenwelzijn en studenten in een kwetsbare
positie - Het welzijn van studenten staat onder druk.43
Verschillende onderzoeken laten dit zien. Na in- en
doorstroom besteden instellingen dan ook de meeste
NP Onderwijsmiddelen aan dit thema. Zij geven daarbij
aan dat de focus steeds meer verschuift naar studentenwelzijn, waar die eerst lag op vertraging voorkomen en
wegwerken.44 Alle instellingen zetten in op versterking
57

van de supportstructuur om studenten extra ondersteuning te kunnen bieden, gevolgd door het versterken van
de contactmomenten tussen studenten. Mbo’s en in
mindere mate hbo’s zetten ook in op maatregelen voor
specifieke doelgroepen, zoals internationale studenten of
studenten met een migratieachtergrond. Wo-instellingen
doen dit nauwelijks.
Vrijwel alle acties voor een beter studentenwelzijn zijn
in uitvoering. Een belangrijke kanttekening is dat de
instellingen de voortgang hiervan soms nog als matig
beoordelen. Dit duidt erop dat instellingen mogelijk
nog niet voldoende studenten kunnen helpen, of dat de
studenten die wel hulp krijgen wellicht meer aandacht
verdienen. We zien dit het vaakst terug bij de actie ‘Pro­­
actieve benadering van kwetsbare studenten’ - een vijfde
van de instellingen die hiermee aan de slag ging is matig
tevreden over de voortgang.
Studenten in kwetsbare positie niet altijd goed in beeld De soms matige beoordeling past in het beeld uit de
gesprekstafels over studenten in een kwetsbare positie.45
Instellingen geven aan dat deze doelgroep niet altijd goed
in beeld is. Mogelijk ziet men dus minder effect van de
acties, of is het moeilijk om gericht actie te ondernemen.
De toenemende en steeds complexere problematiek van
studenten die instellingen terugzien is een andere mogelijke oorzaak.46
Instellingen geven aan dat de groep die zij beoordelen als kwetsbaar steeds groter wordt. Naar eigen
zeggen kunnen zij deze studenten niet altijd identificeren. Wel constateren de instellingen dat studenten
in een kwetsbare positie met meerdere uitdagingen te
maken hebben. Recente ontwikkelingen brengen nog
extra zorgen met zich mee, denk aan hogere kosten
voor levensonderhoud, de gespannen woningmarkt en
de energieproblematiek. Het kan zijn dat er nu meer
studenten in beeld komen die een andere aanpak nodig
hebben dan hun instelling heeft opgestart.
Stages - De stagetekorten zijn voor een belangrijk deel
opgelost. De economie is aangetrokken, waarmee een
stage vinden voor veel studenten weer stukken makkelijker is. Dit is terug te zien in het aantal beroepspraktijk­
vormingsovereenkomsten in het mbo.47 De uitdaging
lijkt inmiddels meer te verschuiven naar het vasthouden
van studenten op de opleiding totdat zij een diploma
behalen.48

58

Desalniettemin treffen instellingen nog steeds maatregelen om alle studenten naar een goede stageplek
te begeleiden. Goede matching met het werkveld blijft
ook in de aangetrokken arbeidsmarkt belangrijk. De
middelen die zij hieraan besteden zijn vrij gelijkmatig
verdeeld over de acties, alleen ondersteuning aan specifieke doelgroepen scoort iets hoger. De acties zijn bijna
allemaal in de uitvoeringsfase of gaan richting afronding.
Ook de tevredenheid van de instellingen over de acties
is voldoende tot goed. Uit de JOB-monitor blijkt wel dat
bol-studenten niet altijd tevreden zijn over de begeleiding vanuit de instelling (3,1 op schaal 1-5).49 Dit was ook
voor de coronapandemie het geval en het lijkt daarmee
een structureel verbeterpunt. De inzet op extra begeleiding vanuit het NP Onderwijs kan een aanzet zijn om hier
stappen in te zetten.
Coschappen en lerarenopleidingen - Studenten met een
studie in de sector gezondheidszorg hebben relatief vaker
studievertraging. Dat kwam naar voren uit de studentenpeiling van het NP Onderwijs in maart. Een oorzaak
hiervan was het stilvallen van de reguliere zorg tijdens
corona en het gebrek aan coschapplaatsen dat daarmee
samenhing. Instellingen zetten de middelen van het NP
Onderwijs in om extra coschapplaatsen te realiseren.
Ook extra onderwijs in de opleiding is een belangrijke actie
op dit thema. De meeste activiteiten zijn in de uitvoerende
fase en instellingen zijn hier ook tevreden over.
Lerarenopleidingen zetten veel in op extra begeleiding.
Opleiders krijgen extra uren om studenten te ondersteunen. Dit past in het bredere beeld dat personeel
werven voor de instellingen op gang is gekomen sinds de
vorige meting. De andere acties voor lerarenopleidingen
zijn voor een aanzienlijk deel nog in de opstartfase.
De instellingen zijn over het geheel genomen tevreden
over de voortgang.
Aanpak Jeugdwerkloosheid en blended learning - Met de
start van het NP Onderwijs zijn de maatregelen uit de
Aanpak Jeugdwerkloosheid verlengd. Binnen de aanpak
is veel aandacht voor intensievere loopbaanoriëntatie en
-begeleiding. Alle acties lopen of zitten in de afrondingsfase. De instellingen zijn positief over de voortgang.
Naast de vastgestelde NP Onderwijsthema's was er ook
ruimte om middelen daarbuiten te besteden. Het belangrijkste thema buiten de lijst dat instellingen kiezen is
blended learning.50 De acties rond dit thema zijn groten-

deels in uitvoering. Een paar acties bevinden zich nog in
de voorbereidende fase. De instellingen beoordelen de
voortgang zeer wisselend, van matig tot goed.

2.3 Studenten in mbo en ho
Na aanvankelijk een lichte toename in het eerste coronajaar is het aantal studenten in het mbo de laatste twee
jaren flink teruggelopen. Op 1 oktober 2020 zaten er
bijna 509.000 studenten in het mbo. Dit jaar zijn dat er
circa 486.000. Dat blijkt uit de voorlopige 1-oktober­
cijfers van DUO. Vooral de hoeveelheid studenten in de
beroepsopleidende leerweg (bol) is sterk gedaald (van
381.000 in 2020 naar 349.000 nu). Het aantal studenten
dat een beroepsbegeleidende leerweg (bbl) volgt nam in
2020 af door corona, maar is sindsdien weer fors toege-

nomen. Bbl-studenten combineren leren met werken,
in een bol-opleiding volgen studenten meer theoretisch
onderwijs.
In het hoger beroepsonderwijs zien we een vergelijkbare
ontwikkeling als in de bol. De uitbraak van corona leidde
in 2020 tot een piek in de instroom, maar sindsdien is
aantal hbo-studenten sterk gedaald. Vorig collegejaar
zaten er 456.850 bachelorstudenten in het hbo. Nu zijn
dat er 441.300. Deze terugval komt voor een deel doordat
de instroom is gedaald en hangt daarnaast ook samen
met een toename van de uitstroom.
Bij de universiteiten is het totaal aantal studenten niet
wezenlijk veranderd. Het aantal bachelorstudenten is dit
jaar toegenomen, maar het aantal masterstudenten is
gedaald. Al met al zijn de studentenaantallen daardoor
niet gewijzigd.

Figuur 2.3 - Ontwikkeling aantal studenten in mbo, hbo en wo, 2017-2022 (voorlopige cijfers 2022)
Figuur 2.3 – Ontwikkeling aantal studenten in mbo, hbo en wo, 2017-2022 (voorlopige cijfers 2022)*
(Bron: DUO: Vervroegd 1Cijfer-bestand mbo/ho | voor hbo/wo gaat het om bachelorstudenten)

500.000
400.000
300.000
200.000
100.000
0
bbl

bol
2017

hbo-bachelor
2018

Ontwikkeling van de instroom
De daling van het aantal studenten in het mbo (bol) en
hbo hangt samen met een sterk verminderde instroom
en een toegenomen uitstroom. De instroom in de bol is
de laatste twee jaar sterk gedaald (van 117.750 in 2020
naar 102.250 nu). Dit komt voor een deel door demografische krimp, maar hangt ook samen met de toegenomen
opstroom van leerlingen van mavo naar havo.

2019

2020

2021

wo-bachelor

2022

De instroom in de bbl is, na de dip in 2020, sterk
gestegen.
In het hoger onderwijs nam de instroom in 2020 flink
toe, mede door (examen)maatregelen in het voortgezet
onderwijs naar aanleiding van corona. Maar sindsdien is
de instroom afgenomen, tot onder het niveau van voor
corona (zie figuur 2.4).

59

2.4 Personeel op de
instellingen

Figuur 2.4 - Ontwikkeling van de instroom in mbo, hbo en wo, 2017-2022 (voorlopige cijfers 2022)
DUO: Vervroegd
| voor
gaat het om
bachelor-studenten)
Figuur (Bron:
2.4 – Ontwikkeling
van1Cijfer-bestand
de instroom inmbo/ho
mbo, hbo
enhbo/wo
wo, 2017-2022
(voorlopige
cijfers 2022)
140.000

Sterke groei voor personeelsformatie in mbo en ho De maatregelen die instellingen in het kader van het NP
Onderwijs nemen bestaan voor een belangrijk deel uit
het aantrekken van extra personeel voor intensievere
begeleiding, een sterkere zorgstructuur of extra lessen.

120.000

100.000

80.000

Uit personeelsgegevens van DUO, de Vereniging
Hogescholen en Universiteiten van Nederland (UNL)
blijkt dat de formatie in mbo, hbo en wo de laatste jaren
is toegenomen en vooral in 2021 sterk steeg. In het mbo
nam het aantal voltijdbanen in 2021 toe met 3,4 procent.
In het hbo en wo was de groei nog groter, en steeg de
formatie met respectievelijk 7,5 en 5 procent. Deze groei
is mede het gevolg van de inzet van middelen uit het
NP Onderwijs.

2.5 - Uitvalpercentage
onder
eerstejaars en
ouderejaars bachelorstudenten,
naar onderwijs
type hoger onderwijs
Figuur Figuur
2.5 – Uitval
onder eerstejaars
en ouderejaars
bachelorstudenten,
naar type hoger
(Bron: DUO: Vervroegd 1Cijfer-bestand ho (voorlopige cijfers))

60.000

18,0
16,0

40.000

14,0
12,0

20.000

10,0
8,0

0
bbl

bol
2017

hbo-bachelor
2018

2019

2020

2021

wo-bachelor

2022

6,0
4,0
2,0
0,0

Nadere analyse laat zien dat de instroom in het mbo
op alle vier de niveaus is gedaald, maar het sterkst op
niveau 4. In 2020 startten bijna 85.000 mbo-studenten
een mbo-4-opleiding. Dit jaar zijn dat er ongeveer 5.000
minder. De instroom van entreestudenten en studenten
op niveau 2 en 3 is de afgelopen jaren ook gedaald, maar
hier zien we een meer geleidelijke ontwikkeling.

Toename studentenuitval
Naast de verminderde instroom is in alle drie de sectoren
te zien dat er meer studenten uitvallen. In de afgelopen
twee jaar was de (ongediplomeerde) uitval relatief
beperkt. Studenten bleven door corona langer in het
onderwijs zitten. Dit jaar neemt voor het eerst sinds de
uitbraak van corona in 2020 de uitval sterk toe.
In het mbo nam de ongediplomeerde uitstroom in 2020
flink af (-13%) en lag de uitval in 2021 ook lager dan in
2019. Dit jaar groeit de ongediplomeerde uitstroom
juist flink, met name op niveau 4. De totale uitstroom
nam dit jaar toe van 160.000 naar 167.000 studenten (+
4,4%). De ongediplomeerde uitstroom daarbinnen steeg
met circa 18 procent (van 43.000 naar 51.000 studenten)
aanmerkelijk sterker.
60

Het hoger onderwijs toont een soortgelijke ontwikkeling
(zie figuur 2.5). In 2020 en 2021 nam de uitval fors af en bleven
zowel eerstejaars als ouderejaars vaker studeren. Dit jaar is
de uitval, net als in het mbo, sterk gegroeid. Met name in het
hbo is dat het geval. Van de eerstejaarsstudenten in het hbo
viel vorig jaar ongeveer 12 procent uit. Dit jaar ligt dat aandeel
met 15 procent een stuk hoger. Tegelijkertijd nam ook de
uitval onder ouderejaars sterk toe (van 5,8 naar 7,9 procent).
Onder wo-studenten nam de uitval ook toe, al liggen de per­
centages daar gemiddeld genomen wel lager dan in het hbo.
De toegenomen uitval kan meerdere oorzaken hebben.
De lage motivatie van studenten speelt mogelijk een rol,
net als een wereld zonder (reis)beperkingen, de kansen
op de arbeidsmarkt en het vooruitzicht op terugkeer van
de basisbeurs. Ook de versoepelde doorstroom (bijvoorbeeld door uitgesteld bindend studieadvies (bsa)) kan van
invloed zijn; studenten vallen op een later moment in hun
studie alsnog uit. Op basis van de eerste voorlopige cijfers
van DUO kan nog niet worden vastgesteld welke van
deze factoren het meest dominant is. Dat vereist nadere
analyse. OCW zal de ontwikkelingen omtrent de toegenomen uitval aandachtig blijven volgen.

eerstejaars

ouderejaars

eerstejaars

hbo

ouderejaars
wo

2017>18

2018>19

Extra personeel veelal gefinancierd uit NP Onderwijs
- De instellingen die in de coronaparagraaf van hun
jaarverslag laten zien hoeveel voltijdbanen aan personeel
zij uit NP Onderwijsmiddelen financieren, geven aan dat
deze personele bestedingen het overgrote deel van het
NP Onderwijsbudget betreffen. Binnen dat budget gaat
het vooral om extra inzet van onderwijzend personeel,
bijvoorbeeld voor extra begeleiding, extra lessen en/of
kleinere klassen. Als voorbeelden van onderwijsondersteunend personeel komen we in de jaarverslagen onder
meer studiecoaches, zorgcoördinatoren en studentpsychologen tegen. Daarnaast reserveren instellingen
bijvoorbeeld ook een (klein) deel van het bedrag overkoepelend voor projectmanagement en verantwoording.
Uit cijfers van het ministerie van BZK blijkt dat de
instroom van personeel in 2021 sterk is toegenomen.51
Dit geldt voor alle drie de sectoren (mbo, hbo en wo).

2019>20

2020>21 2021>22

De uitstroom is niet wezenlijk veranderd en ook de
gemiddelde aanstellingsomvang bleef ongewijzigd.
Dit wijst erop dat de extra vraag naar arbeidskrachten
vooral door nieuw personeel is ingevuld.
Meer zorgpersoneel om studenten te ondersteunen Figuur 2.6 toont de jaar-op-jaar-ontwikkeling van de
formatie in mbo, hbo en wo. Daarbij valt op dat het
onderwijzend personeel in het hoger onderwijs relatief
sterker is toegenomen dan het ondersteunend personeel.
In het mbo is het beeld wat anders, en zien we een
relatief grote toename van het aantal ondersteuners in
2020 en 2021. Meer gedetailleerde formatiegegevens
laten zien dat in het mbo niet alleen het aantal
vakleraren en instructeurs is gegroeid, maar ook het
aantal zorg­medewerkers, onderwijscoördinatoren en
ondersteunende medewerkers (overig beheerspersoneel).

61

Figuur 2.6 – Jaar-op-jaar ontwikkeling van de personele formatie (fte), naar sector en functiegroep
Figuur 2.6 - Jaar-op-jaar ontwikkeling van de personele formatie (fte), naar sector en functiegroep (DUO (2022), Vereniging Hogescholen (2022), UNL (2022)).52

Figuur 2.7 – Ontwikkeling externe inhuur als percentages van totale personele lasten
Figuur 2.7 - Ontwikkeling externe inhuur als percentage van totale personele lasten (Bron: DUO (2022), Financiële verantwoording – XBRL, bewerking OCW).

10,0%

9,0%
8,0%
7,0%
6,0%
5,0%
4,0%
3,0%
2,0%
1,0%
0,0%
-1,0%
-2,0%

8,0%
6,0%
4,0%
2,0%

op

obp

op

mbo

obp

op/wp

hbo
2018

Bij de universiteiten zien we een soortgelijk beeld.
De totale formatie nam in 2021 met 5 procent toe, maar
naar functie zijn er grote verschillen. Het aantal docenten
steeg in 2021 met 10 en het aantal promovendi met
7 procent. Daarnaast zien we in het wo een relatief grote
toename van het aantal ondersteuners dat zich bezighoudt met studentgerichte ondersteuning (8,4%) en
onderwijs- en onderzoeksondersteuning. Deze gegevens
bevestigen wat uit de implementatiemonitor naar voren
komt: instellingen zetten meer zorgpersoneel in dan de
afgelopen jaren, met als doel om het studentenwelzijn
te versterken.

2019

obp
wo

2020

2021

0,0%
mbo

hbo
2017

2018

2019

wo
2020

2021

sectoren toegenomen (met 0,6 en 0,4 procentpunt).
Bij de universiteiten zien we in 2021 een lichte daling
(-0,1 procentpunt). Hoewel we op basis van deze cijfers
niet direct kunnen vaststellen dat het om de inzet
van NP Onderwijsmiddelen gaat, is wel duidelijk dat
instellingen in 2021 (toen zij de corona-enveloppe kregen)
weer meer aan externe inhuur van personeel hebben
uitgegeven dan in de jaren daarvoor.

Toegenomen personele lasten - Uit de jaarverslagen
van instellingen blijkt overigens dat niet alleen eigen
personeel in omvang is uitgebreid, maar ook de externe
inhuur. De personele lasten zijn in 2021 in alle drie de
sectoren toegenomen. In het mbo ging het daarbij om
een toename van 6,6 procent, in het hbo 7,8 procent en in
het wo 8 procent. Deze toename kunnen we niet geheel
toeschrijven aan het NP Onderwijs. Zo speelt hier ook
bijvoorbeeld de contractuele en incidentele loonstijging
een rol.
Ontwikkeling externe inhuur - De uitgaven aan externe
inhuur zijn in 2020 hard gedaald door de lockdowns en
het online onderwijs. In 2021 zien we enig herstel, met
name in mbo en hbo. De uitgaven aan externe inhuur
als percentage van de totale loonsom zijn in beide
62

63

2.5 Betrokkenheid van de
medezeggenschap
Medezeggenschapsraden tevreden over betrokkenheid Alle medezeggenschapsraden (MR) hebben ingestemd
met het NP Onderwijsplan van hun instelling, bleek uit
de tweede voortgangsrapportage. Jaarverslagen van de
onderwijsinstellingen laten zien dat in veel gevallen de
medezeggenschap ook tussentijds betrokken is geweest
bij de planvorming voor het NP Onderwijs.53 Inmiddels is
er geen sprake meer van een crisissituatie. Daardoor is er
meer ruimte en tijd om studenten en personeel beter te
betrekken bij de besluitvorming omtrent het programma.
Zowel in het mbo als het ho zijn de medezeggenschapsraden in het algemeen tevreden over hun betrokkenheid
bij de plannen.54 Bij substantiële wijzigingen worden
zij vaak betrokken en om instemming gevraagd.
Daarnaast zetten instellingen vaak andere middelen
in om input op te halen en studenten te betrekken bij
het NP Onderwijs. Denk aan enquêtes, peilingen of
gesprekken met studenten.
Medezeggenschap in het mbo - In het mbo bespreken
de medezeggenschapsraden de implementatie en voortgang van de NP Onderwijsmiddelen periodiek in hun
vergaderingen. De Studentenraad (SR) en Ondernemingsraad (OR) zijn hier over het algemeen tevreden over, maar
geven beide aan dat het lastig is om op centraal niveau
een goede inhoudelijke bijdrage te leveren.55
De uitvoering van de plannen is vaak decentraal georganiseerd en de betrokkenheid van studenten en personeel
vindt dan ook vaak op decentraal niveau plaats. Bijvoorbeeld binnen verschillende locaties, onderdelen of onderwijsteams van de instelling. De participatie van studenten
lijkt daarbij wel verbeterd doordat er meer ruimte is om
de plannen te evalueren en bij te stellen.
Medezeggenschap in het hoger onderwijs - Ook in
het ho staat de voortgang van het NP Onderwijsplan
periodiek op de agenda. De mate en manier van betrokkenheid verschilt per instelling.56 Sommige instellingen
informeren de MR iedere vier tot zes weken. Andere doen
dat ieder kwartaal, maar betrekken de MR ook buiten de
formele vergaderingen om.
Bij enkele instellingen vindt de instemming op de plannen
niet plaats op centraal niveau, maar bij een onderdeel
64

van de organisatie. In die gevallen is de decentrale MR
door de centrale MR gemandateerd om instemming te
verlenen op wijzigingen van de plannen voor hun deel
van de instelling. Deze behoefte om decentrale MR
te betrekken leeft ook breder in het hoger onderwijs.
Studenten zijn over het algemeen tevreden over hun
betrokkenheid, maar geven aan dat het lastig is om zicht
te krijgen op wat er in de implementatie precies gebeurt.
Daarbij geldt: hoe kleiner de instelling is, hoe korter de
lijnen tussen de Colleges van Bestuur en MR vaak zijn, en
hoe beter de betrokkenheid.

2.6 Jaarverslagen 2021
Coronaparagrafen geven nog geen volledig beeld In de bestuursakkoorden onderwijs en onderzoek voor
het mbo en ho zijn afspraken opgenomen over hoe
de instellingen hun NP Onderwijsbestedingen verantwoorden in hun jaarverslagen. Met een coronaparagraaf
leggen zij verantwoording af en geven ze inzage in de
plannen, het proces en de impact van het programma.
Daarnaast presenteren zij een vooruitblik. Onderzoeksbureau Berenschot heeft de jaarverantwoordingen
voor het ministerie geanalyseerd. Berenschot komt tot
de conclusie dat niet alle instellingen voldoende informatie leveren voor een integraal beeld dat voldoet aan
de elementen die de bestuursakkoorden benoemen.
De onderstaande analyse heeft dan ook vaak betrekking
op partiële respons van de instellingen.
Trots op geleverde inspanningen - Veel instellingen die
hebben gerapporteerd geven in hun coronaparagraaf
blijk van trots op de inzet van hun onderwijsteams en
de opgestarte activiteiten waar vele (tien)duizenden
studenten van hebben kunnen profiteren. Soms kon men
voortborduren op eerder ingezette initiatieven, maar
vaak ook zijn maatregelen voor en ondersteuning van
studenten van de grond af aan opgebouwd. Veel jaarverslagen geven een mooie kijk op hoe instellingen en
hun studenten omgaan met de nadelige effecten van de
coronaperiode, en welke antwoorden zij op de uitdagingen hebben geformuleerd.
Aanspreekpunt NP Onderwijs - Vrijwel iedere instelling
heeft een projectleider, coördinator en/of contactpersoon NP Onderwijs aangesteld. Hij of zij is aanspreekpunt
als het gaat om monitoren, rapporteren, bijsturen en
verantwoorden. De projectleider maakt onderdeel uit van

de financiële afdeling of werkt daar nauw mee samen.
Dit om de uitputting van de middelen te kunnen volgen
en daarop te kunnen bijsturen, en voor de beoordeling
en prioritering van ingediende voorstellen. Vaak is er ook
contact met personeelszaken over werving en selectie of
het uitbreiden van dienstverbanden.
Inhoudelijke verantwoording over de plannen en de
coronasituatie - Verreweg de meeste instellingen hebben
in hun jaarverslagen ook inhoudelijk over het NP Onderwijs gerapporteerd. Dat geeft inzicht in en kleur aan hun
afwegingen, planvorming en verantwoording. Daarnaast
geven zij toelichting op de gekozen thema’s, en soms ook
inzicht in de bijbehorende activiteiten of programma’s.
Ook zijn er instellingen die een afzonderlijke NP Onderwijsrapportage hebben opgesteld, inclusief vooruitblik.
Een dergelijke uitgebreide verantwoording maakt deze
jaarverslagen inzichtelijk voor monitoring en goed
bruikbaar voor het interne gesprek op de instelling en
met externe partijen. Los van het NP Onderwijs besteden
verschillende instellingen ook aandacht aan de impact
van het coronavirus en de maatregelen in het onderwijs
in den brede. Ruim een derde van de instellingen rapporteert over tussentijdse reallocatie van middelen. In het
mbo rapporteert bijna 70 procent van de instellingen
dat er sprake is van tussentijdse herbestemming van
middelen. Vooral het mbo lijkt dus de plannen en acties
te hebben aangepast.

Gedeeltelijk inzicht in de resultaten - Zoals gezegd
hebben niet alle instellingen voldoende gerapporteerd
om een integraal beeld te kunnen vormen. De gegevens
bieden wel gedeeltelijk inzicht in de resultaten. Bij 76
van de 111 instellingen (68%) is op instellingsniveau
informatie beschikbaar over wat zij financieel begroot en
gerealiseerd hebben in 2021. Uit de jaarverslagen bleek
dat alle sectoren ongeveer de helft van de voor dat jaar
geplande budgetten heeft ingezet. Het mbo liep daarbij
voorop, zeker gezien het feit dat deze sector voor dat
jaar aanmerkelijk meer middelen had begroot dan de
andere sectoren. De tweede voortgangsrapportage stond
uitgebreid stil bij de oorzaken en achtergronden van
deze verschillen.
Bureau Berenschot heeft ook gekeken naar de verdeling
van de bestedingen per thema in de steekproef (monitor­
tool) en in de jaarverslagen van 2021. De sectorale
beelden komen grotendeels overeen. Alleen blijkt uit
de jaarverslagen dat de middelen voor stages en jeugdwerkloosheid al voor meer dan 80% zijn uitgeput in 2021.
De jaarverslagen rapporteren ook over de verlengde
looptijd van het programma. Alle instellingen verwachten
dat die toereikend zal zijn. Slechts een klein percentage
– variërend van 3 procent in het hbo tot 11 procent in het
wo - verwacht dat zij gebruik moeten maken van het
‘uitloopjaar’ 2024.

65

3 Soepele in- en doorstroom van studenten

en studievertraging

Instellingen vinden het sinds corona extra belangrijk om
te investeren in een goede start voor hun studenten en
een soepel verloop van hun studieloopbaan. Er komt veel
op eerstejaarsstudenten af, en daar komt nu nog bij dat
zij door de coronacrisis leerachterstanden kunnen hebben
– bijvoorbeeld door ziekte, afstandsonderwijs of gebrek

aan sociale contacten. Deze factoren kunnen van invloed
zijn op een goede overgang naar het vervolgonderwijs
en op studieresultaten, vooral in het eerste studiejaar.
Eenmaal ingestroomd en ‘geland’ is het belangrijk dat
studenten vervolgens ook goed kunnen doorstromen in
hun opleiding en niet voortijdig uitvallen.

3.1 Inspanningen op inen doorstroom
Nieuwe studenten en studenten in een kwetsbare
positie - De coronacrisis heeft het belang van begeleiding
en goede ondersteuning op het gebied van in- en doorstroom versterkt. Dat geldt voor alle studenten, zeker ook
voor studenten in een kwetsbare positie, benadrukken
onderwijsinstellingen in gesprekken.57 Denk hierbij aan
jongeren met psychische problemen, jonge mantelzorgers of studenten met een functiebeperking. Ook is het
belangrijk dat instellingen hun eerstejaarsstudenten tijdig
en goed informeren over de mogelijkheden voor ondersteuning en hoe zij daar gebruik van kunnen maken.
Dat instellingen veel waarde hechten aan een goede
landing voor nieuwe studenten en een soepele doorstroom in en tussen opleidingen zien we terug in
de NP Onderwijsbestedingen: in- en doorstroom is
het thema waar de meeste middelen uit de coronaenveloppe naartoe gaan (41%).
Veel aandacht voor aanpak studievertraging Door sterk in te zetten op extra begeleiding (39% van alle
middelen voor in- en doorstroom) en het voorkomen van
studievertraging (43%) proberen instellingen zoveel mogelijk uitval van studenten te voorkomen. In 2019-2020 (het
eerste coronacohort) daalde de uitval in het mbo, maar
sindsdien is die weer gestegen. We zien dat de uitval in het
ho samenhangt met behaalde SE-cijfers in het voortgezet
onderwijs: dat wil zeggen, meer uitval bij lagere SE-cijfers.
De soepelere examennormen zorgen er mogelijk voor dat
instromende studenten vaker een achterstand hebben en
grotere kans maken om uit te vallen.
De aanpak van studievertraging verschilt enigszins tussen
het mbo en ho. Het hoger onderwijs zet relatief vaak in
op peer tutoring, waarbij studenten elkaar helpen en begeleiden bij de studie. Instellingen in het mbo zetten meer
in op extra mentor- en tutorbegeleiding.

66

De Invoegstrook - mboRijnland
Om de in- en doorstroom van studenten te
bevorderen is het mboRijnland gestart met het
project de Invoegstrook. De Invoegstrook maakt
het mogelijk voor studenten om op vier momenten
in het studiejaar te starten met een opleiding.
Dit zorgt er ten eerste voor dat studenten minder
studievertraging oplopen bij een switch, doordat
zij niet lang hoeven te wachten op het volgende
studiejaar. Ten tweede maakt de Invoegstrook
het mogelijk om eerder behaalde vakken vanuit
andere opleidingen ‘mee te nemen’. Er wordt per
student bekeken bekeken welke vakken relevant
zijn voor hun nieuwe studie, en hoe die passen in
het curriculum van de nieuwe opleiding. Met name
generieke vakken zoals taal en rekenen zijn hiervoor
geschikt. Door te voorkomen dat studenten vakken
dubbel moeten doen, ontlast de Invoegstrook zo
studenten en docenten.
Tot slot krijgen studenten vanuit de Invoegstrook
begeleiding bij hun overstap of wanneer zij
studieachterstanden willen inlopen. Een docent van
de Invoegstrook bekijkt per student wat die nodig
heeft om soepel in te kunnen voegen. Persoonlijke
begeleiding en maatwerk leggen hiervoor de basis.
De docenten van de Invoegstrook hebben een
helikopterview: zij overzien het totale aanbod aan
vakken en opleidingen, en houden contact met alle
betrokken partijen. De ondersteuning vanuit de
Invoegstrook is een aanvulling op wat docenten,
mentoren en loopbaanbegeleiders bieden. Dat
maakt het een goede manier om onder andere
docenten te ontlasten.
Bron: mboRijnland
Bekijk meer goede praktijkvoorbeelden op
www.nponderwijs.nl/mbo-en-ho

67

4 Studentenwelzijn
Voor de coronacrisis was al bekend dat studenten
steeds meer prestatiedruk ervaren.58,59 Het welzijn van
studenten in het mbo en het ho is tijdens de pandemie
nog meer onder druk komen te staan.60,61 Daarom zijn er
specifiek middelen vrijgemaakt voor de ondersteuning
van studenten (in een kwetsbare positie) en het
versterken van studentenwelzijn en sociale binding
tussen studenten en met de instelling. Het blijft voor
instellingen een uitdaging om de behoefte van studenten
in een kwetsbare positie goed te signaleren en daarop
tijdig te acteren.62 Toch hebben zij hier fors op ingezet.
In het voorjaar zagen we al dat instellingen meer focus
legden op studentenwelzijn, en dat zien we nu verder
doorzetten. Instellingen schalen hun zorgstructuur
verder op en werken structureler aan handvatten voor
onderwijsteams.63

4.1 Inzet mbo-instellingen op
studentenwelzijn

3.2 Een goede start voor
de student
Uitval voorkomen door goede intake en studiekeuze De start van de studie is voor iedere student van belang.
Dat begint bij een goede studiekeuze. We zien dat de
uitval van eerstejaarsstudenten vooral in het mbo weer
oploopt, na een tijdelijke dip in 2019-2020. Het zou
kunnen dat mbo-instellingen daardoor relatief meer
dan het ho inzetten op het versterken van de intake en
studiekeuzeactiviteiten. Mogelijk willen zij er zo voor
zorgen dat studenten een goede afweging maken en op
de plek terecht komen die het beste bij ze past.
Minder middelen naar sociale activiteiten De coronamaatregelen zijn afgelopen voorjaar versoepeld
en dat is terug te zien op de instellingen. Veel studenten
krijgen weer fysiek onderwijs en introductieweken
kunnen weer als vanouds plaatsvinden. Ook studie-,
studenten- en sportverenigingen organiseren weer volop
68

activiteiten voor hun leden. Hierdoor vinden instellingen
het misschien minder noodzakelijk om extra middelen
te besteden aan sociale activiteiten, evenementen en
introductieweken. Dit zien we terug in de bestedingen:
instellingen zetten relatief weinig in op een ‘zachte
landing’ van hun studenten.
Focus op inhoudelijke kennismaking - Wel besteden
instellingen nog relatief veel aan inhoudelijke
programma’s zoals 100-dagenprogramma’s. Dat kan
verband houden met de bevindingen uit gesprekken
en landelijke sessies met betrokken instellingen, die in
het kader van de implementatiemonitor zijn gevoerd.
Daaruit blijkt dat zij persoonlijke aandacht als belangrijk
en effectief beschouwen, en uitjes en feestjes als
minder belangrijk – die activiteiten pakken andere
partijen zoals studentenverenigingen immers weer op.
Op inhoud gerichte introductieweken en activiteiten
zorgen er bovendien voor dat leerlingen en studenten
op inhoudelijke wijze kennis kunnen maken met hun
vervolgopleiding, medestudenten en docenten.

De mbo-studenten staan centraal in de Werkagenda
mbo.64 Het bevorderen van kansengelijkheid is de
komende jaren één van de prioriteiten, en men erkent
dat bijdragen aan studentenwelzijn een belangrijk
actiepunt is. Het doel is een stimulerende, veilige
leeromgeving waarin studenten worden gehoord en
gezien, met aandacht voor hun behoeften en persoonlijke
ontwikkeling. Dit verhoogt het welzijn en het vertrouwen
van studenten.

Deze stimuleren het gesprek tussen studenten onderling
en dragen bij aan hun sociale binding. Mbo-instellingen
kunnen daarnaast gebruik maken van de Gezonde
School-adviseurs bij de GGD’en in hun regio. Hierbij helpt
de adviseur de instelling om preventief te werken aan de
fysieke en mentale gezondheid van studenten.66 Als extra
faciliteit richten mbo-instellingen support desks in. Hier
kunnen studenten terecht om over allerhande zaken te
praten, waaronder hun mentale problematiek. Zo nodig
verwijst de support desk studenten door naar experts.
Binding tussen studenten bevorderen - De afgelopen
tijd hebben jongeren elkaar zonder belemmering kunnen
ontmoeten. Desondanks ondernam ruim een kwart van
de mbo-instellingen actie om de contactmomenten
tussen hun studenten verder te versterken. Een verklaring
hiervoor kan zijn dat studenten - vooral in het mbo minder sociaal vaardig zijn geworden, zoals blijkt uit
de implementatiemonitor.67 Instellingen organiseren
voornamelijk sportevenementen om de binding te
versterken. Die dragen bij aan de fysieke en mentale
gezondheid en hebben de afgelopen jaren nauwelijks
kunnen plaatsvinden. Uit de macromonitor en de
studentenpeiling van afgelopen voorjaar kwam het
belang van een sterkere band tussen studenten al
naar voren.68,69 De sociale binding die zij ervaren hangt
namelijk samen met hun studiesucces en welzijn.

Werken aan een sterkere supportstructuur Ruim 40 procent van de mbo-instellingen zet NP
Onderwijsmiddelen in om hun zorgstructuur te
versterken. Hierdoor kunnen zij meer ondersteuning
bieden aan studenten met mentale problemen.
Vergeleken met het hoger onderwijs hebben
mbo-instellingen altijd al een meer aanwezige
zorgstructuur. Het mbo besteedt hier logischerwijs
dan ook iets minder middelen aan dan hbo- en
wo-instellingen.
Concreet stellen instellingen vooral begeleiders aan
om studenten met mentale problemen te helpen.
Ook zetten veel van hen peer-to-peer support groups op.65
69

Een goed begin is het halve werk: de
introductieperiode bij het VISTA college
De introductie is veel meer dan een leuke start van
de opleiding. Met middelen uit het NP Onderwijs
zet het VISTA college zich daarom extra in voor
de introductieperiode van hun studenten, met
oog voor een duurzame inbedding. Tijdens de
introductieperiode ontmoeten studenten veel
nieuwe mensen. Niet alleen elkaar, maar ook
docenten en begeleiders. Hier hebben studenten
tijdens de gehele studietijd profijt van. Een goed
sociaal netwerk en sociale binding zijn belangrijk
voor hun welbevinden en toekomstige studiesucces.
Ook voorziet het VISTA college startende studenten
van praktische informatie, zoals de weg naar
extra ondersteuning. Dit helpt hen om tijdig hulp
te zoeken wanneer (mentale) problemen zich
voordoen.
Bron: VISTA college

Alfa-college & Fitcoach
“Samen bereiden we onze studenten voor om
blijvend maatschappelijk betekenisvol te zijn” is
één van de koersuitspraken in de visie van het
Alfa-college. Fitcoach biedt een uitkomst voor
studenten die met leefstijlproblemen kampen.
Leefstijlproblematiek is breed: de problematiek
gaat niet alleen om afvallen of meer bewegen,
maar ook om sociale en mentale problemen.
Het project Fitcoach begeleidt mbo-studenten
met leefstijlproblemen individueel om
gedragsverandering te realiseren. Wanneer een
student beter in zijn of haar vel zit, komt dit ook ten
goede aan de prestaties op school.
Fitcoach komt voor uit een samenwerking van het
Alfa-college met ROC Noorderpoort, Huis voor de
Sport Groningen en de Hanze Hogeschool.

70

Hoger onderwijsinstellingen merken duidelijk dat het
welzijn van studenten onder druk staat. Dit beeld komt
ook naar voren uit verschillende onderzoeken.72 Naast de
NP Onderwijsmiddelen die instellingen de afgelopen
periode investeerden in studentenwelzijn, maken zij
jaarlijks nog eens €15 miljoen vrij voor het mentaal
welbevinden van alle studenten.73
Sociale binding en supportstructuur in het hoger
onderwijs – Het hoger onderwijs investeert het
meeste geld uit de corona-enveloppe op dit terrein
in een sterkere supportstructuur om studenten extra
ondersteuning te bieden: bijna 50 procent. Daarnaast
besteden zij het geld aan acties die bijdragen aan een
sterkere sociale binding tussen studenten. Het contact
tussen studenten en hun opleiding bevorderen zij met
peer-to-peer activiteiten en het uitbreiden van bestaande
contactmomenten.

Bron: Alfa-college

Bekijk meer goede praktijkvoorbeelden op www.nponderwijs.nl/mbo-en-ho

Maatregelen voor specifieke doelgroepen - Ongeveer
een vijfde van de mbo-instellingen kiest voor een
proactieve benadering richting specifieke doelgroepen.
Dit blijkt uit de implementatiemonitor.70 Hierbij hebben
ze vooral aandacht voor studenten in een kwetsbare
positie, maar ook voor studenten met een beperking en
studenten met een lagere sociaaleconomische status.
Jongeren uit gezinnen met lagere huishoudensinkomens
lopen een groter risico op voortijdig schoolverlaten, blijkt
uit onderzoek van het CBS.71 En uit de studentenpeiling
blijkt dat jongeren die de financiële positie van hun
ouders als relatief minder zien meer studievertraging
hebben. Dit kan een motief zijn voor instellingen om deze
jongeren proactief te begeleiden. Uit het CBS-onderzoek
blijkt bovendien dat de kans op voortijdig schoolverlaten
sterk verband houdt met psychosociale problemen.

4.2 Inzet ho-instellingen op
studentenwelzijn

Tijdens de coronapandemie zetten ho-instellingen met
name in op extra begeleiders die zich richten op studentenwelzijn, zoals well-being officers en sociaal werkers.
Dit geldt vooral voor het wo (83%). Het hbo kiest vaker
voor studentdecanen (62%). Ook gaan veel middelen in
het hbo en wo naar extra studentpsychologen en nieuwe
peer-to-peer supportgroepen. Instellingen in het hoger
onderwijs stellen ook middelen beschikbaar aan student­
organisaties, die daarmee onderwijsgerelateerde activiteiten kunnen organiseren. Dit versterkt de relatie tussen
studenten en het contact met de onderwijsinstelling.
Proactief ondersteunen bij mentale problemen - Uit de
eerste meting van de Monitor mentale gezondheid en
middelengebruik komt naar voren dat verschillende
doelgroepen extra kwetsbaar zijn voor een verminderde
mentale gezondheid: internationale studenten, studenten
met een migratieachtergrond en lhbti-studenten.74
Daarnaast vragen studenten met een functie­beperking
extra aandacht.

de pandemie en zijn verder uitgebreid of geïntensiveerd.
In het hbo zetten instellingen zich extra in om studenten
in een kwetsbare positie te benaderen. Maar voor
bepaalde groepen, zoals lhbti-studenten of studenten
met een migratieachtergrond, is nog weinig bestaand
beleid. Instellingen geven aan dat zij het lastig vinden om
voor deze studenten beleid en ondersteuning te realiseren. Zij weten nog onvoldoende hoe zij deze groepen
proactief kunnen benaderen en helpen, blijkt uit de
rondetafelgesprekken. Ook gaven zij daar aan dat ze het
niet altijd gemakkelijk vinden om alle studenten in beeld
te krijgen die risico lopen op het gebied van mentale
gezondheid.

Financially Healthy Student –
Radboud Universiteit
Veel studenten ervaren financiële stress, komt
onder meer naar voren uit de Monitor mentale
gezondheid en middelengebruik studenten hoger
onderwijs (2021). De Radboud Universiteit wil
studenten stimuleren om een stap te zetten naar
een financieel gezond(er) leven met minder of
geen financiële stress. In samenwerking met onder
andere de Rabobank en de gemeente start de
Radboud Universiteit in november de collegereeks
‘Financially Healthy Student’.
De collegereeks wordt afgetrapt met de Financial
Fuck Up Night. Deze avond staat in het teken van
financiële uitdagingen en het doorbreken van het
taboe dat rust op praten over geld. Studenten
leren van de financial fuckups van anderen en ze
weten waar en bij wie ze terecht kunnen als ze zelf
financiële vragen hebben. De onderwerpen van de
colleges die op deze avond volgen worden bepaald
door de studenten zelf. Hiervoor wordt het studentenpanel ingezet.
Bron: Radboud Universiteit

We zien dat er in het ho relatief weinig middelen gaan
naar het proactief ondersteunen van deze specifieke
doelgroepen. Van die groepen krijgen vooral studenten
met een functiebeperking en internationale studenten
extra ondersteuning.75,76 Met name in het wo (50%)
worden deze groepen veelvuldig ondersteund.
De activiteiten voor deze groepen bestonden al voor
71

5 Stages en leerwerkplekken
Na het vervallen van de coronamaatregelen hebben
bedrijven hun deuren weer geopend en krijgen studenten
de kans om praktijkervaring op te doen. Dit is niet alleen
een belangrijke voorwaarde om een diploma te behalen,
maar ook een cruciale voorbereiding om de stap naar de
arbeidsmarkt te maken. Een arbeidsmarkt die staat te
popelen om vakmensen.
Vanuit het NP Onderwijs zijn onder andere middelen vrijgemaakt om het aanbod aan stages en leerwerkplekken
te behouden en stimuleren. Dit hoofdstuk licht toe hoe
het ervoor staat met de stagetekorten, welke acties
instellingen hebben ondernomen en welke stappen we
gaan zetten voor de toekomst.

Uit de evaluatie blijkt dat we de daling in stagetekorten
in het mbo voor een deel kunnen verklaren door de
inspanningen vanuit het actieplan.78 Deels zullen andere
factoren een rol hebben gespeeld, zoals de verlichting van
de coronamaatregelen, de beschikbaarheid van subsidieregelingen en gunstige conjuncturele ontwikkelingen.

5.1 Stagetekorten
Actieplan stages en leerbanen: meer stages voor
mbo-studenten - Op dit moment zijn de stagetekorten
in het mbo op het laagste niveau sinds de monitoring in
2020 is gestart. Waar we op het hoogtepunt te maken
hadden met een tekort van 22.000 stageplekken, is dat
nu gedaald tot ongeveer 4000. Dit inzicht komt voort uit
het actieplan stages en leerbanen (hierna: het actieplan),
dat de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven (SBB) in 2020 in het leven riep in opdracht
van het ministerie van OCW.77 Het plan bestaat uit
12 acties die zich onder meer richten op het behoud van
stages en leerbanen in het mbo, gedeeltelijk gefinancierd
met middelen uit het NP Onderwijs.

Blijvend investeren in stageplaatsen voor het mbo Het actieplan loopt tot december 2022. Momenteel
kijkt het ministerie van OCW in overleg met SBB welke
acties uit het plan een vervolg krijgen. SBB ontvangt
naar aanleiding van het coalitieakkoord extra middelen
om voldoende stageplekken te realiseren voor iedere
mbo-student.79 Dit is onderdeel van een stagepact dat het
ministerie en het mbo sluiten met verschillende partijen.
Het voornemen is om met het stagepact €30 miljoen te
investeren in de periode van de Werkagenda mbo.80

Stagemonitor hoger onderwijs en inhaaleffect
niet-gelopen stages – OCW brengt ook eventuele
stagetekorten in het hoger onderwijs in kaart,
en de oorzaken die hieraan ten grondslag liggen.
Een stagemonitor van ResearchNed gaat periodiek
inzicht geven in de omvang van de tekorten. De monitor
laat zien waar de tekorten vooral te vinden zijn en wat
de voornaamste oorzaken zijn. Naar verwachting is de
eerste stagemonitor hoger onderwijs eind 2022 gereed.
De resultaten zullen met de Kamer worden gedeeld.
In het hbo leek voor de coronacrisis een stijgende trend
ingezet voor het percentage studenten dat een stage
volgt. Na een terugval in 2019-2020 (uitgezonderd
het eerste studiejaar) is er een sterke stijging in het
collegejaar 2020-2021 te zien (zie figuur 5.2). Dit kan
wijzen op een inhaaleffect van niet-gelopen stages
tijdens het eerste jaar van de coronacrisis.81

Figuur 5.2 - Studenten in het hbo halen in 2020-2021 hun gemiste stage in (Studentenmonitor 2018-2021)
Figuur Figuur
5.1 – Stagetekort
het
mbo (SBB).in het mbo (Bronnen: Rapport Tekorten aan stages en leerbanen, Vijfde voortgangsrapportage Actieplan stages en
5.1 - Tekort in
aan
stageplekken
leerbanen en Top 5 stagetekorten en ontwikkelingen. SBB, 2022)
Figuur 5.2 - Percentage studenten in het hbo dat een stage volgt naar leerjaar (Bron: Studentenmonitor 2018-2021)

25.000
20.000

Vierde jaar
15.000

Derde jaar
10.000

Tweede jaar
5.000

Eerste jaar
0

72

jan
‘21

feb
‘21

mrt
‘21

apr mei
‘21 ‘21

jun
‘21

jul
‘21

aug sep
‘21 ‘21

okt nov dec
‘21 ‘21 ‘21

jan
‘22

feb
‘22

mrt
‘22

apr mei
‘22 ‘22

jun
‘22

jul
‘22

aug sep
‘22 ‘22

0%

10%

20%

30%

40%

2017>18

2018>19

50%
2019>20

60%

70%

80%

2020>21

73

5.2 Besteding van de middelen
op het thema stages en
leerwerkplekken
Onderwijsinstellingen kunnen de NP Onderwijsmiddelen
onder andere gebruiken om ondersteuning en begeleiding bij stages te bieden. Zij kunnen ervoor kiezen om:
1. meer stageplekken te creëren (acquisitie),
2. meer flexibiliteit te bieden bij het volgen van stages,
en/of
3. meer ondersteuning en begeleiding voor studenten
te organiseren.
Instellingen tevreden over voortgang acties - Uit de
implementatiemonitor blijkt dat de instellingen middelen
min of meer evenredig verdelen over de acties.82 In het
hbo biedt men vooral ondersteuning bij stages voor
specifieke doelgroepen. Denk aan begeleiden, trainen
en coachen van studenten bij het zoeken van een stage
via stagecoördinatoren en stagebureaus. In het mbo
gaat de aandacht meer uit naar het realiseren van stages
door flexibiliteit, door bijvoorbeeld stageperioden te
spreiden over het studiejaar en stages buiten de eigen
sector op te zetten (met behoud van toetsing relevante
competenties). Wat betreft het creëren van stageplekken
(acquisitie) kiezen zowel het mbo als hbo vaak voor
extra docenturen om student en werkveld te matchen.
De meest gekozen activiteiten zijn in de uitvoerende fase.
Van alle acties waarderen de onderwijsinstellingen de
voortgang als voldoende tot goed.

5.3 Subsidieregeling
Praktijkleren
Leerbanen in het bedrijfsleven stimuleren De Subsidie­regeling Praktijkleren stimuleert bedrijven
om leerwerkplaatsen aan te bieden. De regeling komt
hen tegemoet in de kosten die zij maken voor het begeleiden van studenten. Middelen uit het NP Onderwijs
maakten het mogelijk om het maximale subsidiebedrag
van €2700 uit te keren aan leerbedrijven. Ook konden
specifieke sectoren hierdoor aanspraak maken op een
aanvullende subsidie.
In lijn met het stopzetten van de coronasteunpakketten
is de Subsidieregeling Praktijkleren sinds het lopend
74

studiejaar 2022-2023 weer teruggekeerd naar zijn originele vorm.83 De aanvullende subsidies zijn daarbij komen
te vervallen (m.u.v. Motie Heerma84). In januari 2023 volgt
het eindrapport van de evaluatie van de subsidieregeling.
Hierin komt ook onderzoek naar de ervaring met extra
subsidie voor specifieke sectoren aan bod. Mogelijk biedt
dit aanknopingspunten om in de toekomst een meer
gerichte aanpak te hanteren bij het stimuleren van stageplekken en leerbanen.

Webinars voor aanpak tekort dokters­
assistenten
Landelijk is er een tekort aan gediplomeerde
doktersassistenten en de verwachting is dat dit
tekort in de (nabije) toekomst nog groter wordt.
Daarom hebben zorgaanbieders uit West-Brabant
en Zuid-West Nederland samen met de Samen­
werkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) en mbo-instellingen webinars
georganiseerd. Met als doel huisartsenpraktijken
bewust te maken van het arbeidsmarktprobleem
en hen op te roepen stageplaatsen te bieden.
Het streven is meer dokters­assistenten op te leiden.
In regio Zuid-West was de titel van het Webinar
‘Opleiden is het nieuwe werven’ en werden medewerkers van in totaal 120 huisartsenpraktijken
uitgenodigd. In het webinar werd onder andere
uitleg gegeven over de arbeidsmarkt, het zijn van
erkend leerbedrijf, opleidingsvormen, de ondersteuning vanuit SBB voor praktijkopleiders en
beschikbare subsidies.
In West-Brabant hebben 72 doktersassistenten deelgenomen aan het Webinar ‘Toekomstbestendigheid
huisartsenpraktijk’. Doktersassistenten kregen in dit
webinar toelichting op het digitaliseren van de praktijk, op het werken met een bbl-student vanuit de
ervaring van een huisartsenpraktijk en een toelichting op de hulpmiddelen die SBB beschikbaar stelt
om het opleiden goed in te richten en uit te voeren.
Bron: SBB
Bekijk meer goede praktijkvoorbeelden op
www.nponderwijs.nl/mbo-en-ho

6 Specifieke thema’s
6.1 Lerarenopleidingen
Leraren in opleiding hebben tijdens de coronacrisis
minder fysiek stage kunnen lopen door schoolsluitingen.
De leraren­opleidingen zijn daarom als specifiek thema
opgenomen in het NP Onderwijs. Met de extra middelen
werken instellingen eraan om studievertraging en uitval
in de opleidingen te verminderen. Dat is in het belang van
de studenten en van het onderwijs van de toekomst: als
er voldoende nieuwe leerkrachten afstuderen draagt dit
bij aan de aanpak van het lerarentekort.
De voortgang op het thema lerarenopleidingen Tijdens de meting van januari 2022 waren nog veel
activiteiten van de lerarenopleidingen niet gestart of in
voorbereiding. Dat beeld is nu anders. De meeste activiteiten zijn in uitvoering (70%) of in voorbereiding (27%).85
Daardoor zijn ook de bestedingscijfers op een meer gelijk
niveau gekomen met de andere NP Onderwijsthema’s.
Onderzoeksbureau Berenschot heeft een top vijf van
meest gekozen maatregelen samengesteld, op basis van
de gegevens die de lerarenopleidingen hebben aangeleverd. In het hbo en het wo kozen de meeste lerarenopleidingen voor meer begeleiding bij stages. Hiervoor is extra
personeel aangesteld of is het huidige personeel meer
gaan werken.86 De lerarenopleidingen zien nog steeds
krapte op de arbeidsmarkt. Dit kan mede verklaren
waarom activiteiten relatief laat zijn gestart op dit thema.
Instellingen bieden tevens maatwerk voor studenten in
de vorm van extra stageweken, zodat zij hun vertragingen
kunnen inlopen. Ongeveer een derde van de hogescholen
heeft ingezet op extra onderwijs en begeleiding. In het
wo gebeurt dit nog meer. Verder focussen de opleidingen
op de samenwerking met scholen. Ze intensiveren
het contact met de opleidingsscholen en zetten extra
opleiders in: die ondersteunen studenten binnen de
opleiding bij vertragingen en bij stages en praktijkleren.
Tot slot biedt twee vijfde van de instellingen extra digitale
mogelijkheden om vakinhoudelijke en vakdidactische
bekwaamheid te oefenen. Een voorbeeld is een
VR-applicatie die helpt bij het leren van vaardigheden
in klassenmanagement. De voortgang op de activiteiten
beoordelen de instellingen tussen voldoende en goed.

6.2 Coschappen en medische
stages
Coschapplaatsen en medische stages waren de afgelopen jaren moeilijk te vinden. In de studentenpeiling van
april 2022 geeft bijna vier op de tien masterstudenten in
de gezondheidszorg aan dat zij studievertraging hebben
opgelopen sinds corona.87 Instellingen die medische
opleidingen aanbieden kunnen hun NP Onderwijsbudget
inzetten om die nadelige effecten het hoofd te bieden.
Bestedingen op gebied van coschappen in de lift Instellingen hebben sinds 2021 verschillende acties
ondernomen met behulp van de middelen uit het NP
Onderwijs. Waar de bestedingen bij de vorige meting nog
achterbleven, hebben de opleiders inmiddels 33 procent
van de middelen uitgegeven voor ondersteuning en
begeleiding bij coschappen. Hiermee lijkt de eerdere
vertraging grotendeels ingelopen.
De instellingen uit de steekproef geven aan dat zij extra
coschapplaatsen hebben gecreëerd. Dat deden zij vooral
bij bestaande locaties. Eén instelling heeft plaatsen
gecreëerd op alternatieve locaties. Daarnaast wenden
opleidingen de middelen aan om extra (keuze)onderwijs
aan te bieden, zoals stages bij relevante zorgpartijen –
denk aan zorgverzekeraars en zorginstellingen.
Minder directe doorstroom geneeskundestudenten De macromonitor88 laat een neerwaartse trend zien van
de directe doorstroom van bachelor naar master binnen
geneeskunde. Ongeveer een derde van de studenten
die in het studiejaar 2020-2021 hun bachelordiploma
geneeskunde haalden, heeft zich niet ingeschreven
voor het volgende studiejaar. Waardoor dit komt is
onduidelijk; we blijven de directe doorstroom monitoren.
De langetermijneffecten van de studievertraging op
de studieduur zijn nog niet zichtbaar voor de huidige
cohorten.

75

6.3 Inzet mbo-instellingen
op de Aanpak
Jeugdwerkloosheid
De Aanpak Jeugdwerkloosheid stimuleert het ondersteunen van jongeren naar vervolgonderwijs of werk.
Hoewel de werkloosheid onder jongeren is afgenomen,
blijft er een groep die niet aan het werk komt. De kansen­
ongelijkheid op de arbeidsmarkt is in de coronatijd
bovendien toegenomen. Jongeren zonder startkwalificatie, jongeren met maximaal een mbo-2-opleiding,
jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond
en jongeren met een gezondheidsbeperking hebben
relatief lagere baankansen.89 Ook zijn er ongeveer
187.000 jongeren die geen werk hebben.90 Dit is een
structureel probleem.91
Een integrale aanpak van school naar werk - Uit de
tweede tussenrapportage van de implementatiemonitor
blijkt dat mbo-instellingen vanuit het NP Onderwijs met
name inzetten op extra loopbaanoriëntatie en -begeleiding. Daarnaast gebruiken zij de subsidieregeling ‘nazorg
mbo’ om de opgestarte begeleiding voort te zetten na
diplomering. Hierin werken scholen nauw samen met
gemeenten (afdeling W&I) en de RMC-functie. Het onderzoek van Regioplan naar de Aanpak Jeugdwerkloosheid
laat ook zien dat samenwerking een van de werkzame
elementen is voor succes.92 Deze samenwerking heeft
geleid tot tal van praktijkvoorbeelden.93
De inzet vanuit het NP Onderwijs voor de Aanpak Jeugdwerkloosheid krijgt een plek in toekomstige wetgeving.
Dit wetsvoorstel is gericht op jongeren met een (risico op)
structurele achterstand op de arbeidsmarkt, met als doel
dat meer van hen doorleren of duurzaam aan het werk
komen. Zo vergroten zij hun kansen op de arbeidsmarkt.
Het uitgangspunt van het wetsvoorstel is een integrale,
doorlopende aanpak van school naar werk.94

76

Werk in Zicht: met korte leerwerktrajecten bijdragen aan de energietransitie
In april 2021 startte vanuit het Leerwerkloket
Drechtsteden het project ‘Werk in Zicht’ met
subsidie van de Aanpak Jeugdwerkloosheid. In
tien weken tijd worden jongeren en volwassenen
opgeleid tot assistent-monteur laadpalen,
zonnepanelen en warmtepompen. Beroepen met
toekomstperspectief. Projectleider Nancy Schouten:
‘Het succes zit erin dat je niet alleen maar een
eendimensionaal scholingstraject opzet, maar dat je
samen een probleem probeert op te lossen.’
Door de gunstige werkloosheidscijfers komen ze
ook steeds meer toe aan mensen die langdurig
zonder werk zitten. Schouten: ‘Wij hebben nu een
jongen in de loods, die het met tien weken gewoon
niet redt.’ Schouten heeft kunnen regelen dat hij
een vol jaar mag blijven oefenen. Ze betrekken er
ook andere partners bij, voor extra begeleiding.
‘Dat zou hem net wat sterker en stabieler maken,
waardoor hij het misschien wel redt. En dat willen
we allemaal heel graag. Er zit veel liefde achter
dit werk.’
Bron: Praktijkvoorbeelden van de Aanpak
Jeugdwerkloosheid, SZW (2022)
Bekijk meer goede praktijkvoorbeelden op
www.nponderwijs.nl/mbo-en-ho

6.4 Uitvoering van het
bestuursakkoord
onderzoek
Contractverlenging voor jonge onderzoekers Veel wetenschappelijk onderzoek heeft sinds het begin
van de coronacrisis vertraging opgelopen. Voor onderzoekers met tijdelijke contracten (hierna: ‘onderzoekers’)
is het slechts beperkt mogelijk om contractverlenging
te krijgen. Om deze jonge onderzoekers te helpen is
binnen het NP Onderwijs € 162 miljoen beschikbaar
gesteld. Dit geld stelt hen in staat om hun onderzoek af
te ronden. Dat is in het belang van hun wetenschappelijke carrière, de continuïteit van het onderzoek en de
kwaliteit van het hoger onderwijs in Nederland. Naast de
NP Onderwijsgelden zetten universiteiten, hogescholen,
KNAW- en NWO-instellingen ook eigen middelen in
om onderzoekers met een tijdelijk contract te helpen.
De implementatie­monitor houdt beide bestedingssoorten bij.
Bestedingscijfers onderzoek in 2021 - Onderzoeksbureau Berenschot heeft de bestedingscijfers van
hogescholen, universiteiten, umc’s en de KNAW- en
NWO-instituten verzameld op basis van hun jaar­
rapportages. Daaruit blijkt dat de instellingen in totaal
44 procent van de in 2021 beschikbare middelen uit het
NP Onderwijs hebben besteed. De universiteiten hebben
53 procent van de voor 2021 gebudgetteerde middelen
uit het NP Onderwijs ingezet, de umc’s 29 procent.
De KNAW- en NWO-instituten hebben respectievelijk
48 en 88 procent van het NP Onderwijsbudget voor 2021
ingezet om onderzoekers te helpen.
Hogescholen kunnen zelf NP Onderwijsmiddelen
aanvragen bij het Regieorgaan SIA. De middelen worden
vervolgens onder de aanvragers verdeeld op basis van
studentenaantallen. Niet alle hogescholen hebben een
aanvraag ingediend. Dat komt doordat de aanvraag- en
verantwoordingshandelingen naar eigen zeggen niet
voor alle hogescholen in verhouding staan tot het te
ontvangen bedrag. Die hogescholen kunnen er dus voor
kiezen om geen NP Onderwijsmiddelen aan te vragen. Op
deze manier kunnen hogescholen met een hogere vraagbehoefte gebruik maken van deze aanvraagmogelijkheid,
en krijgen instellingen met een lagere vraagbehoefte er
geen verantwoordingslast bij.

Van de 37 hogescholen hebben 19 een aanvraag gedaan
voor 2021. Voor 2022 waren dat er 21. Aangezien niet
alle hogescholen middelen hebben aangevraagd, viel de
beschikking voor de hogescholen die dat wel deden hoger
uit. Die hogescholen hebben de toegekende middelen
voor 2021 volledig besteed. Sommige hogescholen kozen
ervoor om ook al middelen uit 2022 in te zetten.
Gemiddelde uitgaven per onderzoeker Per onderzoeker hebben de instellingen in 2021
gemiddeld € 16.000,- aan NP Onderwijsmiddelen ingezet.
Dit gemiddelde varieert afhankelijk van het type instelling
tussen de € 8.000,- en € 22.000,-. Het bedrag is hoger bij
de universiteiten, bij de umc’s en de NWO-instituten, en
het laagst bij de hogescholen. De variatie kan te maken
hebben met de kosten die per type onderzoek verschillen
en met het aantal maanden waarmee een contract
verlengd wordt.
Daarnaast hebben instellingen gemiddeld per onderzoeker € 12.000,- aan eigen middelen ingezet om
contracten te verlengen. Afhankelijk van het type instelling loopt het gemiddelde bedrag uiteen tussen de
€ 6.000,- en € 30.000,-. Universiteiten besteden gemiddeld het meeste per onderzoeker, hogescholen het minst.
Aantal geholpen onderzoekers in 2021 - Met de inzet
van middelen uit het NP Onderwijs zijn in 2021 ten minste
2175 onderzoekers geholpen. Met de eigen middelen
konden instellingen ten minste 973 onderzoekers helpen.
Een belangrijke kanttekening is dat een deel van de
instellingen niet (volledig) heeft gerapporteerd over de
aantallen geholpen onderzoekers. De daadwerkelijke
aantallen vallen naar alle waarschijnlijkheid dus hoger uit
dan de hier genoemde aantallen.
Daarnaast helpen meerdere instellingen soms dezelfde
onderzoekers met zowel de NP Onderwijsmiddelen als
eigen geld. Ze betalen bijvoorbeeld een contractverlenging uit het NP Onderwijsbudget, en overheadkosten
met eigen middelen. We kunnen de cijfers van geholpen
onderzoekers dus niet zomaar bij elkaar optellen, omdat
ze deels overlappen. De cijfers laten desalniettemin zien
dat instellingen door het NP Onderwijs aanmerkelijk meer
onderzoekers met tijdelijke contracten kunnen helpen
met contractverlengingen dan enkel met eigen middelen
mogelijk was geweest.

77

Bestedingscijfers en aantal geholpen onderzoekers in
2022 - Voor 2022 zijn voorlopige cijfers bekend van een
deel van de instellingen. Voor de hogescholen en universiteiten zijn die gebaseerd op de monitortool die vijf
hogescholen en vijf universiteiten als onderdeel van de
steekproef hebben ingevuld. De gegevens van de umc’s,
de KNAW- en NWO-instituten komen uit een gerichte
uitvraag over de stand van zaken op peildatum 1 juli 2022.
De cijfers laten zien dat op de helft van het kalenderjaar de betreffende instellingen al meer dan de helft
van de in 2022 begrote NP Onderwijsmiddelen hebben
ingezet. Dit duidt op een versnelling van de besteding ten
opzichte van 2021. Als we kijken naar de totale looptijd
van het NP Onderwijs, tot en met kalenderjaar 2024,
lopen de bestedingen op schema. Met het huidige bestedingsritme is het haalbaar om alle middelen binnen de
maximale looptijd in te zetten. De afspraak is dat instellingen de NP Onderwijsmiddelen tot en met kalenderjaar
2024 mogen besteden.
Voor 2022 geldt dat tot de peildatum van 1 juli de
bevraagde instellingen tenminste 439 onderzoekers
hebben geholpen vanuit eigen middelen, en tenminste
1982 vanuit NP Onderwijsmiddelen. Voor de hogescholen
en universiteiten zijn deze cijfers gebaseerd op een
steekproef. Het totale aantal geholpen onderzoekers (tot
peildatum 1 juli 2022) ligt dus hoger.

Meer transparantie nodig over mogelijkheden tot
verlenging - Een belangrijk aandachtspunt dat jonge
onderzoekers meegeven voor de toekomst is de transparantie van het proces. De onderzoekers gaven tijdens
de sessie aan dat zij matig bekend zijn met de mogelijkheden die er vanuit het NP Onderwijs zijn om verlenging
aan te vragen. Vaak weten onderzoekers wel dat er geld
beschikbaar is, maar niet waar dat budget specifiek voor
bedoeld is, wanneer zij daarvoor in aanmerking komen,
en hoe zij een aanvraag kunnen doen om het geld te
ontvangen. De mate waarin zij hiermee bekend zijn hangt
vooral af van hun universiteit of hogeschool, en specifiek
hoe transparant hun professor, begeleider of faculteit is
over de mogelijkheden.
Geen compensatie voor verminderde leerervaring Ook geven onderzoekers aan dat de extra middelen
weliswaar helpen om hun onderzoek af te ronden,
maar niet geheel compenseren voor de verminderde
leerervaring. Door de coronacrisis is het voor hen niet
of nauwelijks mogelijk geweest om congressen bij te
wonen, te netwerken of onderzoek te doen in het veld.
Die verminderde leerervaring is iets wat ook het NP
Onderwijs nooit volledig kan goedmaken. Onderzoekers
geven wel aan dat zij blij zijn met de mogelijkheid om
verlenging aan te vragen voor hun onderzoek.

Promovendi delen ervaringen uit de praktijk - Om meer
inzicht te krijgen in hoe instellingen jonge onderzoekers
helpen is een onderzoekerssessie georganiseerd met
11 promovendi vanuit verschillende universiteiten.
Daarnaast hebben respondenten uit de interviews met
steekproefinstellingen input gegeven over de stand van
zaken rondom ondersteuning aan onderzoekers.
Uit de onderzoekerssessie blijkt dat de universiteiten
de NP Onderwijsmiddelen op verschillende manieren
verdelen onder de onderzoekers. Sommige instellingen
verdelen het geld op centraal niveau, andere organiseren
dit op faculteits- of afdelingsniveau. Ook de duur van
de contractverlenging verschilt tussen instellingen,
faculteiten of afdelingen. De onderzoeksmiddelen gaan
voor een groot deel naar promovendi en postdoconderzoekers die vertraging hebben opgelopen doordat
zij bijvoorbeeld geen labonderzoek of veldwerk konden
doen tijdens de coronacrisis.

78

79

7 Kenniscreatie en kennisverspreiding
Veel onderwijsinstellingen hebben kennisvragen, ook
ingegeven tijdens de uitvoering van het NP Onderwijs.
Hun vragen gaan over succesvolle interventies in
specifieke situaties, en over de creatieve oplossingen die
andere instellingen hebben bedacht. De belangstelling
voor onderzoek naar en kennisdeling over interventies
neemt toe. Maar hoe kunnen onderwijsinstellingen
wetenschappelijke kennis krijgen, creëren en verspreiden?
Het ministerie van OCW heeft het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO) gevraagd om hierbij te
helpen. Dit doet NRO onder meer met bijeenkomsten
en online platforms.95 NRO deelt niet alleen beschikbare
kennis, maar stelt ook geld beschikbaar om onderzoek
te doen en kennis op te bouwen. Dit gebeurt zoveel
mogelijk in samenwerking tussen onderzoekers en (een
groep van) instellingen. Op deze manier stellen zij hun
vragen, kennis en resultaten veilig voor de toekomst.

7.1 Bijeenkomsten om kennis
te delen
NRO organiseert diverse landelijke en regionale bijeenkomsten waar medewerkers van onderwijsinstellingen
en onderzoekers kennis kunnen uitwisselen.
Bijeenkomsten in het land - In oktober 2022 vond het
congres ‘Deep Dive’ plaats.96 Het programma is samen­
gesteld door een samenwerking van NRO, Onderwijskennis.nl en het Comeniusnetwerk. In verschillende
workshops stonden deelnemers stil bij thema’s van het
NP Onderwijs. Zo waren er workshops over ‘Peer-to-peer
ondersteuning van studentenwelzijn’ en ‘Studievoortgang en lang studeren’. De organisaties achter het
congres verspreiden kennisproducten met de belangrijkste inzichten uit alle workshops. In het voorjaar van
2023 volgt een tweede landelijke bijeenkomst, een
samenwerking van NRO met Stichting Ieder MBO een
Practoraat. Daarnaast komen er volgend jaar verschillende regionale bijeenkomsten, elk met een specifiek
thema uit het NP Onderwijs als onderwerp.
Kennisrotonde Studentenwelzijn in het hoger onderwijs - Het NRO is tevens gestart met de Kennisrotonde

80

HO Studentenwelzijn, die medewerkers van onderwijsinstellingen antwoorden op kennisvragen brengt. Op dit
moment inventariseert NRO vragen via verschillende
kanalen. Twee sessies voor wetenschappelijk onderwijs
en hbo zullen deze vragen verder uitdiepen. Het doel is
om de vragen in het eerste kwartaal van 2023 te beantwoorden, zodat instellingen snel met de kennis aan de
slag kunnen.
Een communicatiecampagne in het tweede kwartaal van
2023 brengt de antwoorden breed onder de aandacht,
zodat iedereen van de kennis kan profiteren. De aandacht
voor studentenwelzijn past bij de toenemende mentale
problemen die we zien bij studenten in het mbo en
ho. De minister van OCW heeft ook extra middelen
beschikbaar gesteld in het ho om studentenwelzijn te
bevorderen. In het mbo is studentenwelzijn verankerd
als onderdeel van de werkagenda.

7.2 Online platforms
voor kennisdeling en
kennisontwikkeling
NRO werkt aan verschillende online platforms.
Die hebben enerzijds tot doel dat beschikbare kennis
eenvoudig vindbaar is (Onderwijskennis.nl). Anderzijds
werkt NRO aan een nieuw platform dat onderzoekers en
praktijkprofessionals bij elkaar brengt, zodat zij op een
laagdrempelige manier nieuwe kennis kunnen ontwikkelen over de onderwijspraktijk.
De NP Onderwijsthema’s op Onderwijskennis.nl Onderwijskennis.nl heeft een overzichtspagina voor de
thema’s van het NP Onderwijs.97 Deze geeft voor elk
thema toegang tot handvatten, praktijkvoorbeelden
en verdiepende artikelen. De themapagina’s worden
vaak gevonden, onder meer door online communicatie­
campagnes van NRO. Het NRO kiest steeds een ander
thema om onder de aandacht te brengen, zoals
‘Instromen in het hoger onderwijs’ en ‘Soepele in- en
doorstroom in het mbo’. De campagne rondom het eerst
genoemde thema leverde in vier maanden meer dan
13.800 bezoekers aan de themapagina’s op.

Onderzoekers en praktijkprofessionals vinden elkaar
online - Begin 2023 lanceert NRO een online platform
waar onderzoekers en praktijkprofessionals elkaar kunnen
vinden. Dit platform brengt onderwijsinstellingen met
veelbelovende aanpakken en onderzoekers met elkaar
in contact. Zij kunnen vervolgens samenwerken aan het
onderbouwen van vruchtbare aanpakken voor het inlopen
van leef- en leervertraging die door de coronacrisis is
ontstaan. Het is een laagdrempelig platform, met het doel
om samen nieuwe kennis te ontwikkelen. Afhankelijk van
de grootte van de onderzoeken kan het NRO zeven tot
vijftien van de onderzoeken (mede) financieren.

7.3 Lerende netwerken
en regionaal kennis
ontwikkelen
Om kennis te ontwikkelen over de NP Onderwijsthema’s
heeft het NRO naast de online platforms ook twee andere
lijnen opgezet. Het gaat om lerende netwerken die kennis
met elkaar ontwikkelen, zowel regionaal als regio-overstijgend.
Fieldlabs: kennis ontwikkelen in netwerken De fieldlabs bieden de mogelijkheid aan nieuwe of
bestaande netwerken om samen kennis te ontwikkelen.
De netwerken doen dit op specifieke thema’s die zij
vooraf kiezen. Leren met en van elkaar staat in de
fieldlabs centraal. Onderzoekers werken samen met de
netwerken of begeleiden hen.
NPO Fieldlab studievoortgang mbo - Het eerste fieldlab
is al van start: NPO Fieldlab studievoortgang mbo.
Zeventien mbo-instellingen hebben zich hierin verenigd
om beter inzicht in de studievoortgang van hun eigen
studenten te krijgen. Zij werken samen aan een datagedreven manier om studievoortgang te monitoren. Er is
bij de deelnemende instellingen veel enthousiasme en
behoefte om stappen te zetten en van elkaar te leren.
Daarbij komen drie belangrijke vragen naar voren:
• Wat is studievoortgang en welke voortgang wil je als
school (idealiter) in beeld brengen?
• Welke inzichten in studievoortgang zijn nodig binnen
de instelling? Wie heeft deze inzichten nodig? Waar en
op welk niveau?
• Welke data zijn beschikbaar om de gewenste inzichten
te krijgen? Wat zijn de kosten en baten van potentiële
databronnen?

Naast dit fieldlab start het NRO een uitvraag voor een
fieldlab over de impact van online, hybride, blended en
offline onderwijsvormen op de kwaliteit van het onderwijs. Het lab moet inzichtelijk maken wanneer een andere
vorm dan offline onderwijs de optimale keuze is, bijvoorbeeld als offline onderwijs niet mogelijk is.
Regionale lerende netwerken onderzoeken kansrijke
aanpakken - Bestaande of snel te vormen regionale
netwerken kunnen onderzoek doen naar mogelijk
kansrijke aanpakken binnen de NP Onderwijsthema’s.
Zij kunnen bijvoorbeeld onderzoeksmiddelen gebruiken
om kennis te ontwikkelen op een regionaal onderwijsvraagstuk. Daarnaast kunnen instellingen kennis die zij
hebben opgedaan vertalen naar meer algemeen geldende
succesvolle aanpakken. Voor deze lijn zijn op alle thema’s
van het NP Onderwijs (uitgezonderd coschappen) onderzoeken gestart.98
Verbinding tussen de onderzoeken - NRO zal in
2023 een verbinder aanstellen die kennis tussen de
verschillende onderzoeken gaat halen en brengen.
Deze verbinder zal bijeenkomsten organiseren gericht
op gezamenlijk leren van de verschillende onderzoeken.
Ook zal hij of zij op basis van de resultaten van alle
NRO-onderzoeken voor het NP Onderwijs conclusies
formuleren over wat wel en niet werkt. Tot slot zal de
verbinder een slotbijeenkomst organiseren en aanbevelingen doen voor verdiepend vervolgonderzoek.

7.4 Verdiepende
onderzoeks­agenda
Recent heeft een raadpleging van het veld (mbo en
ho) plaatsgevonden over de vraag welke onderwerpen
interessant zijn om te onderzoeken in het kader van (de
inzet van) het NP Onderwijs. Het gaat hier om onderzoek
dat de instellingen overstijgt. Het resultaat was een
longlist van onderwerpen. Die heeft geleid tot een
selectie van onderwerpen die onderdeel zijn geworden
van deze verdiepende onderzoeksagenda. De agenda vult
de onderzoeken aan die NRO vormgeeft in opdracht van
het ministerie van OCW.
Aan de slag met vragen uit de onderwijspraktijk De agenda focust op onderwerpen waar de instellingen
meer inzicht in willen krijgen, als het gaat om de effectiviteit van de acties die zij ondernemen in het kader van het
81

NP Onderwijs. Ook kan het zijn dat zij het idee hebben
dat bepaalde (typen) acties zeer effectief zijn, maar de
onderbouwing nog ontbreekt. Daarbij speelt het van
elkaar leren een grote rol. Het ministerie van OCW gaat
deze onderzoeksagenda in de komende periode benutten
om te komen tot onderzoeksoffertes, zodat onderzoeken
uitgezet kunnen worden.

1. Succesvolle peer-to-peer initiatieven – Onderwijs­
instellingen hebben diverse peer-to-peer initiatieven
opgezet. Die kunnen we grofweg in twee categorieën
onderbrengen:
1. Initiatieven gericht op ondersteuning in het leren.
2. Initiatieven gericht op begeleiden van studenten en
het welbevinden van de student.

De onderwerpen in de onderzoeksagenda zijn
geselecteerd aan de hand van de volgende criteria:
• Onderzoekbaarheid
• Relevantie voor de lange termijn
• Direct gerelateerd aan het NP Onderwijs
• Resultaten kunnen direct iets opleveren voor
onderwijs(instellingen)
• Geen wezenlijke overlap met lopend onderzoek

De veronderstelling is dat het zeer succesvol is om
peers in te zetten in beide categorieën, maar de wijze
waarop instellingen dit inrichten verschilt. Wat maakt
dit soort initiatieven succesvol? Hoe onderscheiden ze
zich van elkaar? Hoe hebben studenten de initiatieven
ervaren? En wat zijn de kosten en de baten? Tegelijkertijd
zijn er stevige grenzen wenselijk zodat peer-to-peer
begeleiding in het kader van welzijn ‘veilig’ blijft voor
beide peers (zeker in het geval van serieuze psychische
problematiek). Waar liggen die grenzen en hoe kunnen
instellingen die het beste vormgeven? En hoe kunnen zij
de studenten die ingezet worden het beste voorbereiden
en ondersteunen?

Bovendien is er gekozen voor een beperkt aantal
onderwerpen om instellingen en studenten niet te
overvragen. Dit is ook de nadrukkelijke wens van de
onderwijsinstellingen.

2. Nieuwe studenten opvangen met 100-dagen­
programma’s - Om instromende studenten te
ondersteunen zijn er onderwijsinstellingen die een
100-dagenprogramma hebben ingericht. Dit programma
helpt studenten bij de overgang van vo naar mbo en van
vo/mbo naar hbo. Hier is aandacht voor het ‘leren leren’,
en het is daarmee ook gericht op het voorkomen van
studievertraging. Instellingen hebben de programma’s
verschillend ingericht. Wat zijn nu kenmerken van succesvolle 100-dagenprogramma’s, hoe zijn ze ervaren door
de studenten en wat is het effect van de programma’s?
Daarbij is het van belang om ook intern onderzoek en
evaluaties van de instellingen zelf te betrekken.
3. Succesvolle maatregelen om vertraging en uitval
van ouderejaarsstudenten te voorkomen Ook verderop in hun studie lopen sommige studenten
studievertraging op. Dat kan bijvoorbeeld rondom de
stage en (externe) projecten voorkomen. Wat voor
succesvolle maatregelen zetten instellingen in om dit
te voorkomen? Is er verschil tussen opleidingen en het
aantal contactmomenten dat daarbij hoort? Wat werkt
niet of minder goed?
4. Inzicht verkrijgen in studentenwelzijn - Inzicht willen
krijgen in het welzijn van studenten - en de verandering
daarin - heeft veel aandacht gekregen in de corona­
periode. Interessante onderzoeksvragen daarbij zijn:
82

wat is een succesvolle manier om studentenwelzijn te
meten, ook op basis van harde data? Wat zijn goede
indicatoren? Welke bestaande data zijn al beschikbaar?
Het gaat hier niet zozeer om een brede peiling, maar
eerder om een early warning system.
En: hoe kunnen we een en ander volgen als studenten
doorstromen van mbo naar hbo en naar het wo?
Het verkrijgen van inzicht is geen doel op zich.
Belangrijke vragen die hierbij horen zijn: welke zorg
moeten we bieden en hoe doen we dat effectief?
Maar ook: hoe ver zou een onderwijsinstelling moeten
gaan om een beeld te krijgen van welzijn? Wat ligt
in de invloedsfeer van de onderwijsinstellingen, en
welke verantwoordelijkheid past nog met de blik op
de toekomst bij de instelling in het kader van zorg?
5. Intensivering van beroepspraktijkvorming/
stagebegeleiding - Instellingen hebben studenten
extra ondersteund in de beroepspraktijkvorming en
stagebegeleiding. Om een stage- of leerwerkplek te
vinden of te kijken hoe zij hun stage in tijden van corona
toch konden volbrengen. Soms specifiek met aandacht
voor jongeren in een kwetsbare positie en soms meer
algemeen. Heeft de intensievere begeleiding ervoor
gezorgd dat studenten minder vertraging opgelopen
hebben in de bpv/stageperiode? En welke aanpak willen
instellingen meenemen naar de toekomst?
83

Eindnoten

22 Zie o.a. Kortekaas-Rijlaarsdam, A. en M. Ehren (2022). Monitoring en evaluatie aangepaste subsidieregeling IOP-voorschoolse educatie.
Inzet van inhaal- en ondersteuningsprogramma’s in de kinderopvang in 2021. LEARN! onderzoeksinstituut Vrije Universiteit Amsterdam:
Amsterdam en Meeter, M., C. Haelermans, I. Sincer, A. de Bruijn, A. Kortekaas-Rijlaarsdam en M. Ehren (2022). Inhaal-en onder-

Funderend onderwijs:

steuningsprogramma’s om leerachterstanden te remediëren in het PO en VO: Eindrapport. LEARN! onderzoeks­instituut Vrije Universiteit

1

Amsterdam: Amsterdam.

Waarvan 4,8 miljard in de schooljaren 2021/2022 en 2022/2023 wordt uitgekeerd aan de schoolbesturen, 305 miljoen aan
gemeenten, 621 miljoen aan specifieke subsidies en 110 miljoen voor uitvoeringskosten (DUO, DUS-i en OCW) en monitoring.

2

zoek-po-en-vo-2021.pdf.

Dawson, P., R. Guare, R. en W. Scheen (2017). Slim maar...: Help kinderen hun talenten benutten door hun executieve functies te versterken.

25 European Education and Culture Executive Agency, Eurydice, A. Horváth, A. Motiejūnaitė-Schulmeister, S. Noorani et al. (2022).

Hogrefe: Amsterdam.
4

Onderzoek en ResearchNed (2022).
24 DUO (2022). Verzuimonderzoek po en vo 2021, op: https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/eindrapportage-verzuimonder-

Brain and Development Research Center en Universiteit Leiden: Leiden.
3

23 Meer informatie over de respons vindt u in het rapport ‘NP Onderwijs: Implementatiemonitor’ van Regioplan, SEO Economisch

Wierenga, L. en E. Crone (2019). Ontwikkeling van cognitieve en niet-cognitieve vaardigheden van jongens en meisjes: een literatuuronderzoek.

Teaching and learning in schools in Europe during the COVID-19 pandemic: 2020/2021. Publications Office of the European Union, 2022, op:

Heij, M., M. Schaapman, D. Florisson en L. Wijnrok (2013). De relatie tussen executief functioneren en de sociaal-emotionele

https://data.europa.eu/doi/10.2797/1056.

ontwikkeling bij kinderen met een licht verstandelijke beperking, Onderzoek & Praktijk, jaargang 11, nummer 2.
5
6
7

26 In het kader van het NP Onderwijs zijn in een eerder stadium ook enkele andere subsidieregelingen opengesteld. Te denken

Nederlands Jeugdinstituut (2022). Welbevinden, op: https://www.nji.nl/cijfers/welbevinden.
Inmiddels heeft circa 40% van de scholen zich aangemeld bij NCO, voor de analyse werd de data van circa 30% van de po-scholen

valt aan de Subsidieregeling Extra Hulp voor de Klas. Omdat deze subsidieregelingen zijn afgelopen, wordt in deze

gebruikt. Zie www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei voor eerdere factsheets.

voortgangsrapportage niet langer ingegaan op deze regelingen. Wilt u meer weten over deze subsidieregelingen?
Bekijk dan de tweede voortgangsrapportage NP Onderwijs.

Het ministerie van OCW beschikt niet over de data op school- of leerlingniveau en datzelfde geldt ook voor het NCO. De school-

27 Daarbij moet wel worden opgemerkt dat leraren gevraagd is naar effecten op hun eigen overwegingen, terwijl schoolleiders

rapportages gaan alleen naar het betreffende schoolbestuur.
8

Het betreft het cohort leerlingen dat in 2015/2016 en het cohort dat in 2016/2017 in groep 3, 4 of 5 zat.

gevraagd is naar effecten op hun personeel. Als schoolleiders effecten zien op een deel van hun personeel zullen ze dit naar

9

Zie: https://www.nationaalcohortonderzoek.nl/factsheets-leergroei.

verwachting als een positief effect classificeren, terwijl, als een individuele leraar geen effect op zijn of haar eigen overweging ziet,
hij of zij dit als geen effect zal classificeren.

10 ME gaat over de leergroei tussen de M-toets en E-toets in 2020, afgezet tegen de leergroei in een vergelijkbare periode

28 Meer informatie over de aanvragen vindt u op: www.dus-i.nl/subsidies/inhaal--en-ondersteuningsprogrammas-onderwijs/over-

voor corona.
11
12

zicht-aanvragen.

Dit geldt dus voor de leerlingen die in het schooljaar waarin corona uitbrak in groep 4 en 5 zaten. Groep 3 is hier in tegenstelling
tot spelling en rekenen-wiskunde niet meegenomen, omdat er geen M-toets wordt afgenomen voor begrijpend lezen in groep 3.

29 Kortekaas-Rijlaarsdam, A. en M. Ehren (2022). Monitoring en evaluatie aangepaste subsidieregeling IOP-voorschoolse educatie. Inzet
van inhaal- en ondersteuningsprogramma’s in de kinderopvang in 2021. LEARN! onderzoeksinstituut Vrije Universiteit Amsterdam:

Het betreft hier een iets andere methodiek dan de analyses waarover hierboven is gerapporteerd.
In deze aanvullende analyses van NCO zijn leervertragingen in het eerste volledige covid-schooljaar (2020/2021) en het tweede

Amsterdam en Meeter, M., C. Haelermans, I. Sincer, A. de Bruijn, A. Kortekaas-Rijlaarsdam en M. Ehren (2022). Inhaal-en

volledige covid-schooljaar (2021/2022) in kaart gebracht. De opgelopen vertragingen in de leergroei in de periode van de 1 school-

ondersteuningsprogramma’s om leerachterstanden te remediëren in het PO en VO: Eindrapport. LEARN! onderzoeks­instituut Vrije Universiteit

sluiting zijn hierbij door NCO buiten beschouwing gelaten, dit betreft de periode tussen de M-en de E-toets van 2019/2020.

Amsterdam: Amsterdam.

e

Een ander verschil is dat deze analyses voor alle drie de domeinen betrekking hebben op de leergroei die (wisselende groepen)

30 De subsidie kan aangewend worden voor meerdere hoofddoelen (introductie, verlenging, verbreding en doorontwikkeling),
waardoor deze aantallen niet optellen tot 651.

leerlingen in groep 4 tot en met 7 over een heel schooljaar boeken, terwijl de eerdere analyses betrekking hebben op de leergroei

13
14

over een periode van 2,5 jaar van (een vaste groep) leerlingen die bij aanvang van de pandemie in groep 3 t/m 5 zaten (en bij

31

begrijpend lezen in groep 4 en 5), afgezet tegen de leergroei van vergelijkbare leerlingen over eenzelfde periode van 2,5 jaar voor

32 NP Onderwijs (2022). Menukaart, op: www.nponderwijs.nl/po-en-vo/aan-de-slag/menukaart.

de pandemie.

33

Let wel, dit betreft effecten bovenop de eerder geconstateerde opleiding-ouder-effecten.
Kraft, M. A. (2020). Interpreting Effect Sizes of Education Interventions. Educational Researcher, 49(4), 241–253.
https://doi.org/10.3102/0013189X20912798.

15

Bastian A., M. Betthäuser, A. M. Bach-Mortensen en P. Engzell (2022). A systematic review and meta-analysis of the impact of the COVID-19
pandemic on learning, op: www.economicsobservatory.com/what-have-two-years-of-interrupted-schooling-taught-us-about-learning.

DUS-I (2022). Heterogene brugklassen, op: https://www.dus-i.nl/subsidies/heterogene-brugklassen.
Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (2022). Effectmeting kansrijke interventies, op: www.nro.nl/onderzoeksprogrammas/
effectmeting-kansrijke-interventies-het-po-en-vo.

34 Education Endowment Foundation (2022). Projects and evaluation, op: https://educationendowmentfoundation.org.uk/
projects-and-evaluation.
35 Scholen kunnen hun interesse voor deelname kenbaar maken op www.nro.nl/nieuws/effectmeting-kansrijke-interventies-po-voofficieel-van-start#aanmelden.

16 Patrinos, H., E. Vegas, R. Carter-Rau (2022). An Analysis of COVID-19 Student Learning Loss. Policy Research Working Paper;10033.
World Bank: Washington DC.
17

Geijsel, F., T. Jenniskens en A. van Langen (2022). Welbevinden, motivatie en zelfregulatie van vo-leerlingen tijdens de corona­pandemie.
Stichting OOK & KBA Nijmegen: Zeist en Nijmegen.

18 Boer, M., G. Stevens e.a. (2022) HBSC 2021, Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht, Trimbos Instituut en
Sociaal Cultureel Planbureau: Utrecht.
19 Geijsel, F., T. Jenniskens en A. van Langen (2022). Welbevinden, motivatie en zelfregulatie van vo-leerlingen tijdens de corona­pandemie.
Stichting OOK & KBA Nijmegen: Zeist en Nijmegen.
20 In figuur 8 verwijzen we naar het aandeel dat zich ‘veel’ zorgen maakt. Andere antwoordopties zijn ‘helemaal geen zorgen’ en
‘enigszins zorgen’. In het rapport van Regioplan et al. (2022) kunt u deze cijfers raadplegen.
21

Kaffenberger, M. (2021). Modelling the long-run learning impact of the Covid-19 learning shock: Actions to (more than) mitigate loss,
op: www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738059320304855.

84

85

Middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en onderzoek:

83 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 1 juli 2022 nr. MBO/33246094, houdende vaststelling van de

36 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).

subsidieplafonds van de Subsidieregeling praktijkleren voor het studiejaar 2021–2022, alsmede wijziging van de Subsidieregeling

37 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting I (2022).

praktijkleren in verband met het vervallen van aanvullende subsidies voor de mbo bbl-leerplekken in conjunctuurgevoelige

38 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).

sectoren en hbo-leerplekken in de tekortsectoren techniek (inclusief ICT) en gezondheidszorg.

39 Studentenpeiling NP Onderwijs: mbo-ho (2022).

84 Kamerstukken II, 2018-2019, 35 074, nr. 50.

40 JOB-monitor 2022; Startmonitor 2021.

85 Berenschot, Tabellenrapportage bij Implementatiemonitor NPO meting II, p. 19 (2022).

41

86 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, pagina 24 (2022).

ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).

42 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).

87 Studentenpeiling NP Onderwijs: mbo-ho (2022).

43 Zie onder meer Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik Studenten hoger onderwijs (RIVM, 2022) en de

88 ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).

Studentenpeiling NP Onderwijs: mbo-ho (2022).
44 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
45 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
46 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting I (2022).

89 SEO (2022) Een onverwacht valse start op de arbeidsmarkt, De impact van de coronapandemie op de overgang onderwijsarbeidsmarkt - SEO Economisch Onderzoek[1801732201].
90 CBS (2021) Jongeren met afstand tot de arbeidsmarkt, www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2021/jongeren-met-een-afstandtot-de-arbeidsmarkt?onepage=true.

47 ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).

91 Kamerstukken II, 2019/20, 29 544, nr. 952.

48 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).

92 Regioplan (2021), Onderzoek Aanpak Jeugdwerkloosheid, Aanpak jeugdwerkloosheid voor kwetsbare schoolverlaters - Regioplan.

49 ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).

93 SZW (2021) Praktijkvoorbeelden van de Aanpak Jeugdwerkloosheid, Life-events - Je bent regisseur van je werkende leven

50 De inzet van meerdere leervormen in een les of vak.
51

BZK (2022) Trends en cijfers 2022. Den Haag.

(samenvoordeklant.nl).
94 Kamerstukken II, 2022/23, nr. 2022Z19935.

52 DUO (2022 Onderwijspersoneel MBO. | Vereniging Hogescholen (2022) Factsheet personeel 2021. | UNL (2022) Personeelsinformatie.

95 Bijvoorbeeld onderwijskennis.nl.

53 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, pagina 28 (2022).

96 Zie ook www.deepdivecongres.nl.

54 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, pagina 28 en 29 (2022).

97 www.onderwijskennis.nl/nationaal-programma-onderwijs.

55 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, pagina 29 (2022).

98 Zie ook www.nro.nl/nieuwste-nro-projecten.

56 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, pagina 29 (2022).
57 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
58 Kernboodschappen | Volksgezondheid Toekomst Verkenning (vtv2018.nl).
59 RVS_essay_Over_bezorgd_Maatschappelijke_verwachtingen_en_mentale_druk_onder_jongvolwassenen.pdf (allesisgezondheid.nl).
60 Geluk onder druk - Trimbos-instituut.
61 Monitor mentale gezondheid en middelengebruik, 2021.
62 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
63 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
64 Inzet werkagenda mbo | Tweede Kamer der Staten-Generaal.
65 Dit zijn ondersteuningsgroepen waarbij de studenten zélf elkaar helpen.
66 Middelbaar beroepsonderwijs | Gezonde School.
67 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
68 ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).
69 Studentenpeiling NP Onderwijs: mbo-ho (2022).
70 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II.
71

Samenhang tussen problemen en de kans op voortijdig schoolverlaten (cbs.nl).

72 Monitor mentale gezondheid en middelengebruik, 2021; Dopmeijer, Running on empty 2020.
73 Bestuursakkoord hoger onderwijs en wetenschap, 2022.
74 Trimbos, RIVM, GGD GHOR NL, 2021.
75 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
76 Berenschot, Tabellenrapportage bij Implementatiemonitor NPO meting II (2022).
77 Actieplan SBB, Activiteiten (2022), https://s-bb.nl/activiteiten/actieplan/.
78 ResearchNed, Evaluatie SBB Actieplan Stages en Leerbanen (2022).
79 Kamerstukken II, 2022/2023, 31 524 nr. 515.
80 Kamerstukken II, 2022/2023, 31 524 nr. 515.
81 ResearchNed, Tweede Rapport Macromonitor mbo-ho (2022).
82 Berenschot, Rapportage Implementatiemonitor NPO meting II, p. 12-13 (2022).

86

87

Colofon
Deze rapportage is een uitgave van:
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Postbus 16375 | 2500 BJ Den Haag
t 070 412 34 56 (ma t/m vrij 9.00 – 21.00 uur)
©beeld: ANP-Hollands Hoogte, Inge van Mill,
Bart Versteeg, Marieke Duijsters, Henriette Guest,
Valerie Kuypers, Arenda Oomen, Kick Smeets,
Paul Voorham.
November 2022