Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 282

Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector

Nr. 443

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 september 2021
De afgelopen anderhalf jaar is eens te meer duidelijk geworden hoe
belangrijk onze zorgprofessionals zijn voor Nederland. De toenemende en
veranderende zorgvraag als gevolg van onder andere vergrijzing stelt ons
gezamenlijk voor de belangrijke opgave om het werken in de zorg
aantrekkelijk te maken en te houden. Daarvoor moeten we blijven inzetten
op méér en flexibel opleiden voor de toekomst, het anders organiseren en
inrichten van het werk om flexibel te kunnen inspelen op veranderingen in
de zorg en op méér waardering voor zorgprofessionals via goede
arbeidsvoorwaarden en dito arbeidsomstandigheden. Dit kabinet heeft in
het najaar van 2020 besloten om hiervoor structureel middelen
beschikbaar te stellen, oplopend tot 130 miljoen euro per jaar vanaf 2023.
Daarnaast is de Sociaal Economische Raad (SER) gevraagd om te komen
met een verkenning van specifieke knelpunten én kansen die kunnen
bijdragen aan instroom, behoud, werkplezier en waardering. Daarvan is
het advies «Aan de slag voor de zorg; een actieagenda voor de zorgarbeidsmarkt»1 dat de Minister voor Medische Zorg en Sport u op 12 mei
2021 stuurde, het resultaat. Ik – de Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport – vervang momenteel de Minister voor Medische Zorg en Sport
en stuur u daarom nu deze brief namens haar.
Met deze brief kom ik de toezegging van de Minister voor Medische Zorg
en Sport aan uw Kamer na, om te reageren op dat advies. Hoewel het aan
een volgend kabinet is om te bepalen hoe verder te gaan met de
aanbevelingen van de SER wil ik graag op hoofdlijnen mijn reactie op het
rapport met uw Kamer delen. Over een aantal van de agendapunten
waarover de SER adviseert zijn inmiddels verkennende gesprekken
gevoerd met werkgevers-, werknemers- en beroepsorganisaties,
waardoor (mogelijke) lijnen naar de toekomst zich aftekenen. Ik heb het
dan over de waardering in de vorm van zeggenschap en de financiële
beloning. Daarover hebben we verschillende opties verkend die ik graag
1

kst-29282-443
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 29 282, nr. 437.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

1

presenteer voor het volgend kabinet. De overige agendapunten uit het
SER-rapport verdienen nog een nadere verkenning.
Voordat ik nader inga op het SER-advies, reageer ik eerst op een tweetal
andere relevante rapportages: het advies van de Commissie Werken in de
Zorg «Ontwikkeling van adaptieve zorgorganisaties op het gebied van
personeel»2 dat ik u op 6 juli 2021 toestuurde en het rapport de
«Dynamische evaluatie Actieprogramma Werken in de Zorg» dat ik u met
deze brief toestuur3. Ook ten aanzien van deze rapportages geldt dat ik
een volgend kabinet van harte aanbeveel ze te betrekken in de beleidsvorming rond de arbeidsmarkt in zorg en welzijn. Tenslotte ontving ik het
herstelplan van FMS en V&VN en het preventieplan van IZZ, PGGM en
Stichting FWG, daarover meer aan het einde van deze brief.
1 Het advies van de Commissie werken in de zorg en de
Dynamische evaluatie Actieprogramma Werken in de Zorg
Naar aanleiding van de pandemie is een aantal initiatieven ontwikkeld als
praktische ondersteuning van het veld bij de gevolgen van COVID-19 op
het gebied van personeelstekorten. Dit betreft onder andere Extra handen
voor de zorg, Extra Zorg Samen (zorgreservisten) en de Nationale
Zorgklas. Deze instrumenten zijn in principe tijdelijk, maar mogelijk
hebben bepaalde onderdelen uit dat instrumentarium meerwaarde voor
de langere termijn. Daarover heb ik de commissie Werken in de Zorg
advies gevraagd. Het advies van de commissie «Ontwikkeling van
adaptieve zorgorganisaties op het gebied van personeel» plaatst de vraag
over het al dan niet bestendigen van elementen uit de crisisaanpak in een
breder perspectief.
Ook de commissie Werken in de Zorg is ervan overtuigd dat de komende
jaren door vergrijzing en ontgroening een tekort zal blijven aan
voldoende, goed gekwalificeerde zorgmedewerkers. Naar het oordeel van
de commissie is het adaptief vermogen van de zorgorganisatie – het
vermogen van de organisatie om snel en daadkrachtig in te spelen op
veranderende omstandigheden die gevolgen hebben voor de kwantitatieve en kwalitatieve inzet met zorgprofessionals – hierin cruciaal.
Het rapport bevat nuttige voorbeelden en aanbevelingen op alle niveaus
om het adaptief vermogen te vergroten op onder andere het gebied van
modern werkgeverschap, anders werken en het delen van de gezamenlijke verantwoordelijkheid. De adviezen uit het rapport van de commissie
die betrekking hebben op de diverse crisis-initiatieven (Extra Handen voor
de Zorg, de Nationale Zorgklas en het initiatief de Nationale Zorgreserve
van stichting Extra ZorgSamen) zijn gebruikt in de verkenning naar de
meerwaarde en mogelijkheden van een structurele faciliteit in de vorm
van een Nationale Zorgreserve. Uw Kamer ontvangt in september de
opbrengst van deze verkenning.
Dit najaar ontvangt het kabinet nog twee adviezen van de commissie
Werken in de Zorg, deze richten zich met name op hoe de verschillende
stakeholders en toezichthouders te betrekken bij het vervolg van het
programma Werken in de zorg. De commissie heeft aangegeven daarbij
(ook) de bouwstenen uit de «Dynamische evaluatie Actieprogramma
Werken in de Zorg» te zullen betrekken. Deze evaluatie van met name de
rol van de landelijke infrastructuur binnen het VWS-actieprogramma
Werken in de Zorg dat in de afgelopen kabinetsperiode de leidraad
vormde voor de aanpak van het tekort aan zorgprofessionals, biedt
2
3

Bijlage bij Kamerstuk 25 295, nr. 1356.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

2

waardevolle en bruikbare handvatten voor een toekomstige landelijke
ondersteuning van een regionale aanpak van de arbeidsmarkttekorten in
de zorg.
2 Het SER-advies «Aan de slag voor de zorg; een actieagenda
voor de zorgarbeidsmarkt»
In het SER-advies geeft de commissie aan de hand van een aantal
agendapunten prioriteit aan verschillende thema’s zoals professionele
autonomie, waardering en behoud. Ik ben de SER erkentelijk voor het
gedegen en herkenbare advies. Het geeft handvatten aan de verschillende
betrokken partijen om de aantrekkelijkheid van het werken in de zorg te
vergroten.
Wat ik in het bijzonder waardeer aan het SER-advies is de keuze om het
perspectief van de zorgprofessional centraal te stellen. Dit geldt eveneens
voor de keuze van de SER om het advies te richten op de niveaus van de
zorgorganisaties, de sector en het systeem, zijnde overheid en verzekeraars. Dat geeft de vragen en opgaven de richting die we nodig hebben.
Bij het eerste agendapunt, professionele ruimte, adviseert de SER om
vanuit de behoefte aan vertrouwen bij zorgprofessionals te kijken naar
interne regels, de heersende organisatiecultuur en de kwaliteitsrichtlijnen
van beroepsgroepen. Deze elementen maakten de afgelopen periode al
deel uit van het programma [Ont]regel de zorg. Daarmee zijn de eerste
stappen in de goede richting gezet, en is de afgelopen vier jaar veel
bereikt om de ervaren regeldruk in de zorg te verminderen. Ik heb u eind
2020 voor het laatst over de resultaten van het programma geïnformeerd4. Zoals ik ook in die voortgangsrapportage schreef, deel ik met de
SER dat er nog een flinke weg te gaan is. We kunnen pas tevreden zijn als
zorgverleners over de gehele breedte van de zorg aangeven dat zij
substantieel minder regeldruk ervaren. Daarom blijft dit vraagstuk ook de
komende jaren de aandacht vragen van zorgorganisaties, de sector, de
overheid en van de toezichthouders. De precieze invulling van onze
onverminderde ambitie om administratieve regeldruk te verminderen is
aan het volgende kabinet.
Een tweede agendapunt waarop de SER adviseert is scholing en ontwikkeling. Ik ben het met de SER eens dat het belangrijk is om in te zetten op
de brede ontwikkeling van de zorgprofessional. Professionals moeten echt
meer ruimte en regie krijgen om zich verder te kunnen ontwikkelen, zoals
zij dat willen. Belangrijk is dat parallel hieraan ook werk wordt gemaakt
van een veilig en inspirerend leer- en werkklimaat, als belangrijke
randvoorwaarde voor scholing en continue ontwikkeling. Er is in de
afgelopen periode reeds veel geïnvesteerd, door organisaties, de sector
en VWS, om hieraan bij te dragen. Zo financiert het Ministerie van VWS al
vele jaren de medische en verpleegkundige vervolgopleidingen
(€ 1,3 miljard per jaar) en zijn de afgelopen jaren steeds meer middelen
beschikbaar gesteld voor vervolgopleidingen in de zorg. Zo is via
Sectorplanplus de afgelopen kabinetsperiode (2018–2021) € 420 miljoen
beschikbaar gesteld voor begeleiding, zij-instromers en bij- en nascholing
van zorgpersoneel. De SER vraagt van de overheid om hierin blijvend te
investeren. Met het brede pakket voor het werken in de zorg heeft dit
kabinet daar ook de middelen voor beschikbaar gesteld.
Voor het behoud van medewerkers, een volgend agendapunt, benadrukt
de SER het belang van kwalitatief goede stageplekken met voldoende
aandacht voor begeleiding. Ik onderschrijf dit belang voor de arbeidsmarkt, met name voor de instroom van personeel. Het is al langer een
4

Kamerstuk 29 515, nr. 452.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

3

probleem dat er te weinig stageplaatsen worden aangeboden en dat zij
ook niet altijd van afdoende kwaliteit zijn. In 2020 en 2021 is dit verergerd
doordat een fors aantal stages geen doorgang heeft kunnen vinden als
gevolg van COVID-19. Het afgelopen jaar stonden zorgprofessionals onder
grote druk, waardoor er veel minder ruimte was om te voorzien in de
begeleiding van stagiairs, met uit- en afstel van stages tot gevolg. Voor de
komende periode is het daarom van belang deze stages in te halen en de
stagebegeleiding op innovatieve wijze vorm te geven, waarbij de tijd van
zorgprofessionals in hun rol als stagebegeleider zo goed mogelijk wordt
benut. Omdat deze opgave het grootst is in het MBO en HBO, heb ik
samen met het Ministerie van OCW en andere betrokken partijen de
mogelijkheden verkend hoe de begeleidingscapaciteit van stages
verhoogd kan worden. Daaruit zijn mooie voorbeelden gekomen, zoals het
realiseren van een poule van stagebegeleiders, het aanbieden van
stageplekken in de (zomer)vakantie, het inzetten van medewerkers die
dreigen uit te stromen en het opzetten van Zorg Innovatie Centra. Zoals
toegezegd aan uw Kamer zend ik u bijgevoegd ook de resultaten van deze
verkenning5.
Daarnaast bezie ik momenteel met OCW de mogelijkheden om op korte
termijn werk te maken van het inhalen van uit- en afgestelde stages. Dit
mede op basis van gevoerde gesprekken met betrokken partijen in het
zorg- en onderwijsveld. Hierover hoop ik uw Kamer spoedig te kunnen
informeren
Een aanpalend thema waarover de SER adviseert is de bekostiging van
stagebegeleiding. De SER adviseert om te komen tot een regeling, binnen
of buiten het Stagefonds, die een vaste bekostiging garandeert waarbij
vooraf duidelijkheid wordt geboden over de hoogte van de financiële
middelen. Ik raad het volgende kabinet aan om deze aanbeveling te
betrekken bij besluitvorming over de voortzetting/vormgeving van het
Stagefonds na het collegejaar 2021–2022.
Een volgend agendapunt waarover de SER adviseert is technologische en
sociale innovatie. Om nieuwe technologie een positief effect te laten
hebben op het werken in de zorg is het volgens de SER belangrijk om
innovatie aan te laten sluiten bij de wensen en de behoeften van de
zorgprofessional én de patiënt. De afgelopen jaren is binnen de sector al
veel gedaan in lijn met het advies van de SER. Zo zijn met het programma
Innovatie en Zorgvernieuwing belangrijke stappen gezet om digitale zorg
(innovatie) en transformatie te versnellen en om de zorg slimmer te
organiseren. Ook zijn er transitiemiddelen voor verpleeghuiszorg (totaal
€ 200 mln.) en transformatiegelden voor de medisch specialistische zorg
(totaal € 425 mln.) beschikbaar gesteld om financiële knelpunten op het
gebied van personeel, technologie en vastgoed weg te nemen. Om kennis
en expertise te bundelen zijn de afgelopen jaren verschillende initiatieven
ontstaan. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het Actie Leer Netwerk waar meer
dan 150 koplopers zijn benoemd vanwege hun mooie manier om de
personeelstekorten aan te pakken o.a. op de thema’s innovatie en anders
werken. En Zorgverzekeraars Nederland (ZN) heeft een kenniscentrum
digitale zorg opgericht met als doel om een gidsfunctie in te richten om
zorgprofessionals en zorginstellingen te ondersteunen bij de keuze voor
(slimme inzet van) digitale toepassingen.
Maar net als de SER ben ik, zoals eerder aangegeven, ervan overtuigd dat
dit onderwerp ook de komende jaren aandacht behoeft. Anders werken
door onder andere innovaties is cruciaal om te voldoen aan de stijgende
zorgvraag in combinatie met de dan beschikbare arbeidskrachten. Daarom
adviseer ik een volgend kabinet om het thema anders werken, samen met
het thema behoud, te benoemen als focuspunt als een volgend kabinet
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

4

kiest voor een vervolg op het programma Werken in de Zorg. Voor het
volgende kabinet is het daarbij de uitdaging om de implementatie en
transformatie door technologische en sociale innovatie binnen en tussen
zorgorganisaties te versnellen.
3 Het agendapunt waardering en zeggenschap
Zoals in de inleiding werd al aangekondigd sta ik wat langer stil bij het
thema «waardering en zeggenschap». Hieronder ga ik op beide aspecten
afzonderlijk in.
Financiële waardering
De SER bevestigt dat de afgelopen 20 jaar de ontwikkeling van de
beloning van werkenden in de zorg, met behulp van de overheidsbijdrage
in de arbeidskostenontwikkeling (OVA) gelijke tred heeft gehouden met de
beloning in de markt en de overheid. Daarmee wordt onderstreept dat de
OVA-systematiek doet waarvoor het bedoeld is; namelijk zorgen voor
marktconforme arbeidsvoorwaardenruimte waarmee cao-partijen
marktconforme cao-stijgingen kunnen afspreken. Ook voor 2022 zal er via
de OVA-systematiek dus marktconforme loonruimte beschikbaar worden
gesteld, waarmee marktconforme cao’s kunnen worden afgesloten in de
zorg.
Anderzijds heeft de SER becijferd dat het niveau van de eindsalarissen
van de functieschalen FWG 35 tot FWG 65 in de zorg (dit betreft ongeveer
60% van alle werknemers, waaronder verzorgenden mbo niveau 3 en
verpleegkundigen) gemiddeld 9 procent respectievelijk 6 procent lager ligt
ten opzichte van de mediaan van de eindsalarissen in respectievelijk de
marksector en de publieke sector. Daarbij moet bedacht worden dat de
mate waarin de eindsalarissen achterlopen verschilt per cao binnen de
zorg en vooral per schaal binnen die cao’s. Het gaat hier nadrukkelijk dus
om gemiddelden. Uit het achterliggende AWVN-rapport blijkt dat de
aanvangssalarissen in de zorg een minder eenduidig beeld laten zien.
Gemiddeld genomen blijven deze achter bij de mediaan van de marktsector en de publieke sector, maar de verschillen tussen de zorgcao’s zijn
groot en er is ook geen duidelijk beeld over de schalen heen.
Ter toelichting:
In de zorg is het aan werkgevers en werknemers om samen
afspraken te maken over de arbeidsvoorwaarden en deze vast te
leggen in een collectieve arbeidsovereenkomst (cao). De overheid is
hierin geen partij. Om een concurrerende salarisontwikkeling
mogelijk te maken, stelt het kabinet jaarlijks de OVA beschikbaar.
Hoe de OVA tot stand komt, is vastgelegd in het zogeheten
OVA-convenant. Dit convenant is in 1999 gesloten tussen de
overheid en werkgevers in de zorg. De hoogte van het
OVA-percentage wordt vastgesteld via een rekenregel uit het
OVA-convenant. De OVA bestaat uit drie elementen:
(1) de contractloonontwikkeling in de marktsector op jaarbasis,
(2) de incidentele loonontwikkeling (ilo) in de marktsector,
(3) de werkgeverslastenontwikkeling voor de sociale zekerheid en
pensioen (bedrijven).
Deze kabinetsperiode (2018–2021) is via de OVA circa 6 miljard euro
aan ruimte voor arbeidsvoorwaardenontwikkeling beschikbaar
gesteld. Dit komt neer op gemiddeld circa 3% per jaar. Na Prinsjesdag kunnen we ook aangeven welke OVA-ruimte er voor 2022 is.
Uit de concept-Macro Economische Verkenning (MEV) raming van
het CPB is wel al duidelijk dat de OVA-ruimte voor 2022
waarschijnlijk een stuk hoger gaat uitkomen dan eerder geraamd. De
concept-MEV raming komt op een contractloonstijging van 2,2% in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

5

de markt voor 2022 tegen 1,5% bij de Centraal Economisch Plan
(CEP) raming van dit voorjaar. Een hogere contactloonstijging in de
markt leidt via een hogere OVA ook tot meer ruimte voor contactloonstijging in de zorg.
De beschikbaar gestelde arbeidsvoorwaardenruimte vertaalt zich ook
in de cao’s die binnen de sector worden afgesloten. Zo zijn de
salarissen in de ziekenhuizen en bij de ambulancezorg met 5%
omhoog gegaan per 1 januari 2020 en nog een 3% per 1 januari
2021. In de VVT zijn de cao-lonen gestegen met 3,5% gestegen per
1 juni 2020 en nog eens 3% per 1 juli 2021.
Bovenop de reguliere loonontwikkeling ontvangen zorgprofessionals
van wie een uitzonderlijke inspanning is gevraagd in verband met
COVID in 2020 en 2021 een bonus. Dit betreft een incidentele
beloning. In totaal heeft het kabinet hier circa 3 miljard euro voor
vrijgemaakt.
Evident is dat een hogere beloning tot een extra gevoel van waardering
leidt en werken in de zorg relatief aantrekkelijker maakt. De vraag is wel in
welke mate en hoe duurzaam hogere lonen bijdragen aan het oplossen
van de arbeidsmarkttekorten. Uit onderzoek6 blijkt dat beloning niet één
van de belangrijkste factoren is om wel of niet voor de zorg te (blijven)
kiezen. Zwaarwegender daarbij zijn de werkzaamheden, loopbaanmogelijkheden en de manier van werken/aansturen door de leidinggevende.
Daarnaast gaat het bij extra investeringen in hogere lonen in de zorg
vanwege de omvang van de sector al gauw om grote bedragen die
structureel van aard zijn. Dergelijke investeringen leiden ertoe dat er
ergens anders bezuinigd moet worden en/of dat door hogere premies en
belastingen de lasten voor burgers en bedrijven verzwaard (moeten)
worden. Tot slot moeten er keuzes worden gemaakt over de omvang en
invulling van de investeringen. Kortom, besluiten over eventuele extra
investeringen in lonen vergen fundamentele keuzes en afwegingen, met
budgettaire gevolgen van structurele aard en zijn daarmee aan een
volgend kabinet.
Het eventueel beschikbaar stellen van extra middelen voor het extra
verhogen van lonen loopt via het ophogen van de OVA-ruimte (t.b.v.
beleidsterrein vallend onder Wet langdurige zorg, Zorgverzekeringswet,
en beschermd wonen) en door extra middelen aan gemeenten
beschikbaar te stellen via de algemene uitkering van het Gemeentefonds
(t.b.v. Wet maatschappelijke ondersteuning en Jeugdzorg). Daarbij gelden
een aantal aandachtspunten:
• De overheid kan de OVA-ruimte niet eenzijdig aanpassen. Dit kan
alleen – conform het OVA-convenant – met instemming van een
representatieve meerderheid van de werkgevers.
• De ophoging van de OVA moet leiden tot het ophogen van de
budgettaire kaders binnen het uitgavenplafond zorg (UPZ). Daarbij
geldt dat voor de Zvw de risicovereveningsbijdragen aan verzekeraars
conform de wettelijke bepalingen uiterlijk 1 oktober moeten zijn
vastgesteld (met het oog op de premiestelling) en definitieve contracteerruimte voor de Wlz in oktober. Om de noodzakelijk stappen voor
het vaststellen van de risicovereveningsbijdragen voor de individuele
verzekeraars op basis van de kenmerken van verzekerden zorgvuldig te
kunnen doorlopen moet het zogenoemde macroprestatiebedrag op
13 september vaststaan, dus inclusief de omvang van de OVA voor
2022.
• Als de overheid ook wil sturen op de besteding van deze extra
middelen, dan moeten ook afspraken worden gemaakt met de
6

Zie ondermeer uitstroomonderzoek Regioplus (Doorlopend-uitstroomonderzoek-2020.pdf
(regioplus.nl)) en uitstroomonderzoek PFZW (Herhaling onderzoek naar uitstroom | PFZW).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

6

•

•

zorginkopers (gemeenten, zorgkantoren en verzekeraars) en met
sociale partners over het aanpassen van en verwerken in de cao’s.
Daarbij moet bedacht worden dat de zorg meer dan 10 verschillende
cao’s kent.
Differentiatie in extra loonruimte tussen branches/cao’s verhoudt zich
niet goed tot de OVA-systematiek en de financieringssystematiek in de
zorg.
Daarnaast is de ruimte voor de overheid om zich in caoonderhandelingen te mengen beperkt en kan aanpassing van de cao’s
zeker niet worden opgelegd in verband met de contractvrijheid van
partijen en internationale verdragen die vrije cao-onderhandelingen
voorschrijven.

Mogelijke varianten voor het verhogen van de lonen
De totale loongerelateerde uitgaven binnen zorg en welzijn bedragen naar
verwachting circa 59 miljard euro in 2022. Eén procent extra loonsverhoging voor de hele sector zorg en welzijn kost daarmee structureel
590 miljoen euro extra per jaar. Naast een extra algemene loonsverhoging
zijn er veel andere varianten denkbaar ten aanzien van de lonen in de
zorg. Zo zijn varianten denkbaar die zich specifiek richten op het verhogen
van de lonen van verzorgend en verplegend personeel of al het personeel
in een cliëntgebonden functie. Ook zijn er varianten mogelijk die zich
richten op de bovenkant van het inkomensgebouw in de zorg en een
besparing opleveren (in de structurele situatie). Bijvoorbeeld het
verplichten van medisch specialisten om in loondienst te gaan en hun
inkomen te maximeren op het niveau van de Wet normering topinkomens
(WNT). Het CPB berekende ten tijde van Keuzes in Kaart7 dat deze
maatregel in de eerste jaren een intensivering betreft, maar in de
structurele situatie maximaal 0,4 miljard euro kan opleveren. Het is ook
mogelijk om verschillende varianten te combineren tot een budgetneutrale variant.
Ik beperk me in deze brief echter tot een drietal varianten die aansluiten
op de aanbeveling van de SER en de analyse van het achterliggende
AWVN-loononderzoek8. Dit ziet dus op varianten die de achterstand van
de eindsalarissen in het midden van het loongebouw (fwg 35 tot en met
fwg 65) verkleinen ten opzichte van de markt respectievelijk de publieke
sector. En het gaat om varianten voor het beschikbaar stellen van extra
middelen bovenop de markconforme arbeidsvoorwaarderuimte die al
beschikbaar komt via de OVA-systematiek. Daarnaast betreft het varianten
met specifieke loonsverhogingen die afspraken met zorginkopers
(doorgeven van de middelen) en sociale partners (aanpassen cao’s)
vergen.
Variant 1: extra indexeren van de loonschalen in het midden van het
loongebouw
• Deze variant brengt in beeld wat de kosten zijn om de schalen in het
midden van het loongebouw extra te indexeren en daarmee de
eindsalarissen in die schalen richting de mediaan van de cao’s in de
7
8

CPB presentatie Keuzes in Kaart 2022–2025.
In de berekeningen is verondersteld dat de 4 cao’s (VVT, ziekenhuizen, GGZ en gehandicaptenzorg die samen 75% van de sector dekken) uit het AWVN-rapport representatief zijn voor de
hele sector. Hierbij is er dus vanuit gegaan dat ook de umc’s extra middelen voor loonsverhoging krijgen ondanks dat uit het AWVN-rapport blijkt dat de salarissen van de umc’s in het
midden van het loongebouw marktconform zijn op basis van de functiewaarderingssystematiek. Dit vanuit het perspectief dat bij de umc’s speelt dat de feitelijke waardering/indeling in
schalen in de praktijk afwijkt van de functiewaarderingssystematiek en het daarbij uitvoeringstechnisch ook zeer complex is om cao’s/branches uit te sluiten van de extra loonruimte. Dit
laatste zou vergaande afspraken met en sturing van zorgverzekeraars vereisen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

7

•

•

•

markt respectievelijk de publieke sector te trekken (zie ook figuur 1).
Hierbij moet wel bedacht worden dat het gat met de mediaan per cao
en vooral per schaal verschilt. Hier wordt dus gerekend met gemiddelden.
Doordat de hele schalen extra wordt geïndexeerd gaat dus iedereen in
die loonschalen er meteen op vooruit in salaris. Ook de startsalarissen
in de schalen gaan dus omhoog.
Het volledig dichten van gat naar de mediaan van de marktsector voor
het midden van het loongebouw via het extra indexeren van de
betreffende loonschalen voor de gehele sector zorg en welzijn kost
circa 3,5 miljard euro per jaar. Het volledig dichten van het gat naar de
mediaan van de publieke sector kost circa 2,65 miljard euro per jaar.
Deze kosten treden direct bij invoering op en kennen geen ingroeitraject.
Uiteraard is het ook mogelijk om een deel te dichten of het gat in
stappen te dichten over verschillende jaren. De kosten hiervan zijn (per
jaar) naar rato lager. Dus bijvoorbeeld de helft van het gat met de
marktsector dan wel de publieke sector dichten kost respectievelijk
circa 1,75 miljard euro per jaar en circa 1,35 miljard euro structureel
per jaar. Ander voorbeeld is het beschikbaar stellen van 0,9 miljard euro structureel extra per jaar, waarmee een extra salarisverhoging van 2% kan worden gegeven aan de middengroep

Variant 2: toevoegen van extra treden aan het einde van de loonschaal en
het weghalen van treden aan de onderkant
• In plaats van de loonschalen extra te indexeren kunnen ook extra
periodieken worden toegevoegd aan de bovenkant van de schaal en
periodieken aan de onderkant worden afgehaald. De kosten van deze
variant zijn in de eerst jaren lager, maar in de structurele situatie
hetzelfde als bij variant 19 (zie ook figuur 1).
• Per schaal per cao zal verschillen hoeveel periodieken erbij moeten
komen om het gat met de mediaan van de eindsalarissen in de
markt/publieke sector te dichten. Enerzijds omdat het gat verschilt per
cao en per schaal. En anderzijds doordat de treden per cao binnen de
zorg en per schaal verschillen in grootte. Het verschil in salaris tussen
periodieken bedraagt gemiddeld circa 2,75%.
• Het weghalen van de periodieken aan de onderkant brengt meteen
kosten met zich mee omdat de werknemers aan de onderkant meteen
een extra periodiek/extra periodieken omhoog gaan. In de praktijk
blijken de onderste treden van de schalen dun bezet, waardoor dit
effect in kostentermen relatief beperkt is. De kosten van het toevoegen
van extra periodieken zullen langzaam oplopen omdat het een aantal
jaren duurt voordat een nieuw evenwicht is bereikt met een verdeling
van de populatie over de periodieken binnen de schaal.
• De kosten hangen af van het aantal periodieken dat wordt toegevoegd
aan de bovenkant en eraf wordt gehaald aan de onderkant. Om het gat
met de eindsalarissen in de publieke sector volledig te dichten zouden
er gemiddeld iets meer dan 2 treden moeten worden toegevoegd
(kosten oplopend van circa 750 miljoen euro in 2022 tot circa 2,65 miljard euro structureel per jaar). Om het gat met de eindsalarissen in de
markt volledig te dichten zouden gemiddeld iets minder dan 3 treden
moeten worden toegevoegd (kosten oplopend van circa 850 miljoen euro tot circa 3,5 miljard euro structureel per jaar).

9

Er vanuit gaande dat in de structurele situatie de gemiddelde relatieve salarispositie (RSP)
gelijk is aan de huidige gemiddelde RSP.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

8

Variant 3: toevoegen van extra periodieken (treden) aan einde van de
loonschalen in het midden van het loongebouw
•

•

•

Deze variant richt zich specifiek op de eindsalarissen in het midden van
het loongebouw en brengt in beeld wat de kosten zijn om extra treden
toe te voegen aan het einde van de loonschaal in het midden van het
loongebouw, zodat het eindsalaris richting de mediaan gaat (zie ook
figuur 1 hieronder).
Door het toevoegen van extra treden krijgen zorgprofessionals meer
doorgroeimogelijkheden binnen de schaal en zal de populatie in de
schaal zich geleidelijk over deze extra periodieken verdelen. Daarbij is
het de verwachting dat op de langere termijn een substantieel deel van
de medewerkers weer in het bovenste deel van de schaal zullen zitten.
Ter indicatie: nu zit gemiddeld 45% van de zorgprofessionals in de
laatste trede van hun schaal.
Een extra trede komt gemiddeld neer op een loonsverhoging van circa
2,75% en kost circa 600 miljoen euro in 2022 oplopend tot circa
1,15 miljard euro per jaar in de structurele situatie. Om het gat met de
publieke sector volledig te dichten zouden middelen voor gemiddeld
iets meer dan 2 treden moeten worden toegevoegd (kosten oplopend
van circa 600 miljoen in 2022 tot structureel circa 2,45 miljard euro per
jaar). Om het gat met de markt volledig te dichten zouden gemiddeld
iets minder dan 3 treden moeten worden toegevoegd (kosten
oplopend van circa 600 miljoen euro in 2022 tot structureel circa
3,2 miljard euro per jaar). Uiteraard is het bij deze variant ook mogelijk
om het gat deels of stapsgewijs over een aantal jaren te dichten.

Figuur 1: Uitgangssituatie en mogelijke varianten ophoging

Zeggenschap
De SER onderstreept het belang van zeggenschap en daar ben ik het van
harte mee eens. Zorgprofessionals kunnen en moeten meer betrokken
worden als het gaat over de inrichting van zorg en hun werk. Tijdens de
COVID-19 pandemie is dat nog nadrukkelijker zichtbaar geworden. Het is
ontzettend belangrijk dat er een merkbare verandering komt in de mate
van zeggenschap zoals die door zorgprofessionals wordt ervaren. Ook om
zo het werkplezier van zorgprofessionals te verhogen en de uitstroom van
personeel te verminderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

9

Om die reden heeft de Minister voor Medische Zorg en Sport de vorige
Chief Nursing Officer, Bianca Buurman, gevraagd mij hierover te
adviseren. Vorig jaar september is haar advies «Niets over ons, zonder
ons» aan uw Kamer gezonden (Kamerstuk 29 282, nr. 414). Dat advies gaat
in op de positionering van verpleegkundigen en verzorgenden en bevat
een investeringsagenda op een drietal thema’s.
1. Vrijmaken van tijd en ruimte om er zo voor te zorgen dat verpleegkundigen worden gepositioneerd en gefaciliteerd om zeggenschap
optimaal te kunnen uitoefenen.
2. Erkennen van professionele zeggenschap op organisatie- en op
landelijk niveau.
3. Verankeren van scholingsmogelijkheden en loopbaanmogelijkheden in
cao’s.
In oktober 2020 heeft de Minister voor Medische Zorg en Sport mevrouw
prof. dr. N.M. van Gestel gevraagd om – naar aanleiding van het advies
«Niets over ons, zonder ons» – in gesprek te gaan met de vertegenwoordigers van werkgevers in de zorgsectoren, vertegenwoordigers van
werknemers en de beroepsvereniging V&VN. Doel van die verkenning
was om te achterhalen of er op de thema’s zoals geschetst in het
CNO-advies voldoende eigenaarschap is bij de partijen om daarmee aan
de slag te gaan en hoe zij die uitvoering zouden willen vormgeven.
De resultaten van de verkenning «Over zeggenschap gesproken.»10 heb ik
op 17 december 2020 aan uw Kamer toegezonden. In de verkenning
hebben partijen kenbaar gemaakt te voelen voor een branchegerichte
aanpak in plaats van een zorgbrede aanpak om het thema zeggenschap
verder te brengen.
Recent heeft de Minister voor Medische Zorg en Sport u geïnformeerd
over het voorstel van de veldpartijen (werkgevers- en werknemersorganisaties en V&VN) als vervolg op het advies van de CNO «Niet over
ons, zonder ons» en de daaropvolgende verkenning van prof. dr. van
Gestel.11 Kort samengevat bestaan de vijf voorgestelde vervolgstappen uit
de volgende onderdelen:
• Kwaliteit van zorg als uitgangspunt voor professionele zeggenschap
• Opleiden en ontwikkelen om professionele zeggenschap uit te
oefenen;
• Loopbaanpaden met passend functiehuis;
• Vernieuwing in professionele zeggenschap;
• Monitor het beloop van professionele zeggenschap op landelijk
niveau.
V&VN heeft het voortouw genomen in het opstellen van de werkagenda’s
zeggenschap binnen de verschillende sectoren. In de bijlage vindt u het
plan dat zij hebben opgesteld voor de ziekenhuissector12. De komende
periode wordt bezien met de betrokken partijen hoe dit plan, ook in relatie
tot het herstelplan, een vervolg kan krijgen.
In aanvulling op de werkagenda’s van de sector heeft de Minister voor
Medische Zorg en Sport de Chief Nursing Officer gevraagd om mij te
adviseren over een onafhankelijke monitoring van zeggenschap en het
stimuleren van cultuuromslagen.13 Dit laatstgenoemde advies is van
belang omdat het bij zeggenschap niet alleen moet gaan over het
opzetten van formele structuren (als het benoemen van een CNO en/of het
10

Kamerstuk 29 282, nr. 423.
Kamerstukken 31 765 en 25 295, nr. 566.
12
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
13
Kamerstuk 25 295, nr. 1241.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

10

instellen van een Verpleegkundige Adviesraad/ Professionals Adviesraad).
Het is juist van belang dat er een cultuuromslag wordt gemaakt om een
merkbare verandering te gaan ervaren op het gebied van zeggenschap.
Deze adviezen worden dit najaar verwacht.
Tot slot wordt op dit moment invulling gegeven aan mijn toezegging
– gedaan in het Commissiedebat Arbeidsmarkt (d.d. 12 november 2020,
Kamerstuk 29 282, nr. 421) – om € 2 miljoen beschikbaar te stellen binnen
het ZonMw-programma Verpleegkundigen en Verzorgenden aan het
thema zeggenschap. Zo start na de zomer een leiderschapsprogramma
voor gepromoveerde verpleegkundig-onderzoekers, waarbij zeggenschap
nadrukkelijk wordt meegenomen. Daarnaast is ZonMw bezig met het
vormgeven van calls inzake persoonsgebonden budgetten en het
verspreiden en delen van goede voorbeelden op het gebied van zeggenschap. Hiermee wordt beoogd de professionaliteit van verpleegkundigen
en verzorgenden op het gebied van zeggenschap te versterken.
4. Tot slot
Inmiddels gaan de zorgprofessionals al anderhalf jaar voorop in de strijd
tegen COVID-19. Ik kan mijn waardering voor hun tomeloze inzet niet vaak
genoeg benadrukken. De komende periode staan we met elkaar voor de
enorme opgave om bovenop de reguliere zorg, ook de COVID- en
inhaalzorg te leveren. Dit vraagt om doordachte en reële plannen van
zorgaanbieders en zorginkopers, waarbij nadrukkelijk rekening wordt
gehouden met de behoeften en wensen van zorgprofessionals. Naast deze
lokale en regionale plannen hebben de Federatie Medisch Specialisten
(FMS) en de Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN) het
initiatief genomen om een herstelplan te schrijven voor zorgprofessionals
Dit herstelplan stuur ik u bij deze toe14. De komende periode ga ik met
deze partijen na hoe we effectief werk kunnen maken van het fysieke en
mentale herstel van zorgprofessionals. Daarbij is het belangrijk om de
aansluiting te zoeken bij hetgeen al wordt gedaan binnen de sector.
Aandacht voor herstel is ook van belang als we in de toekomst een beroep
willen blijven doen op de veerkracht en gedrevenheid van onze zorgprofessionals. Stichting IZZ, coöperatie PGGM en Stichting FWG doen
gezamenlijk een voorstel voor een preventieplan waarin de nadruk wordt
gelegd op het behoud van de zorgprofessionals. Met deze brief wil ik
graag tegemoetkomen aan het verzoek van uw Kamer d.d. 24 juni 2021
om te reageren op dit preventieplan.15 Het behoud van zorgprofessionals
is van essentieel belang om de zorg in de toekomst toegankelijk te
houden. Ik laat het aan een volgend kabinet daar verder invulling aan te
geven bij een mogelijk vervolg op het huidige programma Werken in de
Zorg. De partijen van het preventieplan beschikken over veel kennis en
data om samen met onder andere sociale partners, zorginkopers en
toezichthouders een richting te geven aan dit vervolg.

14
15

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Verzoek commissie Volksgezondheid, Welzijn en Sport om reactie op plan IZZ, PGGM, FWG
tegen verzuim en verloop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

11

Tenslotte stuur ik uw Kamer met deze brief het rapport «Periodiek
Registratie Certificaat (PRC): Analyse van de werking van huidige
scholingsprogramma’s, toetsing en alternatieven» van de Universiteit
Maastricht16. Ik laat het aan mijn opvolger om een inhoudelijke reactie op
dat rapport te geven.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

16

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 282, nr. 443

12