Meerdaadse samenloop in het strafrecht

Een onderzoek naar doel, grondslag, karakter, strekking
en functie van de wettelijke regeling van meerdaadse
samenloop (artikel 5 7-63 Sr)

Mr. J.M. ten Voorde
Prof. mr. C.P.M. Cleiren
Mr. drs. P.M. Schuyt
m.m.v.
Mr. drs. M. Mulder-Hutten
Mr. drs. J.N. van Vliet

Leiden, 11juli 2013

Verkorte inhoudsopgave
1 Inleiding
1.1 Aanleiding voor het onderzoek
1.2 Uitwerking van de onderzoeksvraag en deelonderzoeken
1.3 Methoden van onderzoek
2 Historische ontwikkeling van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
2.1 Inleiding
2.2 Aanloop naar een nieuwe wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
2.3 De voorstellen van de staatscommissie-De Wal over meerdaadse samenloop (1870-1876)
2.4 Parlementaire geschiedenis van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop (1879-1881)
2.5 Ontwikkelingen in de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop sinds 1886
2.6 Slotbeschouwing
3 Ontwikkeling van de meerdaadse samenloop in de rechtspraak van de Hoge Raad
3.1 Inleiding
3.2 Rechtspraak over het onderscheid tussen meerdaadse en eendaadse samenloop
3.3 Rechtspraak over het onderscheid tussen meerdaadse samenloop en voortgezette handeling
3.4 Rechtspraak over meerdaadse samenloop bij ongeljksoortige hoofdstraffen
3.5 Rechtspraak van de Hoge Raad over meerdaadse samenloop bij ongeljktijdige berechting
3.6 Rechtspraak over enkele andere bepalingen van meerdaadse samenloop
3.7 Beslissen en motiveren
3.8 Slotopmerkingen
4 Meerdaadse samenloop in de Nederlandse strafrechtswetenschappeljke literatuur bediscussieerd
4.1 Inleiding
4.2 Doel, grondslag en strekking van meerdaadse samenloop ter discussie
4.3 Onderdelen van de wettelijke regeling onder de loep genomen
4.4 Stand van zaken in de literatuur
5 Meerdaadse samenloop in de strafrechtspraktijk
5.1 Inleiding
5.2 Het gebruik van artikel 63 Sr in de feitenrechtspraak
5.3 Gesprekken met advocaten, officieren van justitie en advocaten-generaal
5.4 Gesprekken met leden van de zittende magistratuur over meerdaadse samenloop
5.5 Bevindingen

6 Meerdaadse samenloop in internationaal perspectief
6.1 Inleiding
6.2 De regeling van meerdaadse samenloop in Duitsland
6.3 De regeling van meerdaadse samenloop in Engeland en Wales
6.4 De regeling van meerdaadse samenloop in Finland
6.5 De regeling van meerdaadse samenloop in Frankrijk
6.6 De regeling van meerdaadse samenloop in Oostenrijk
6.7 De regeling van meerdaadse samenloop in Spanje
6.8 Slotbeschouwing
7 Bevindingen en aanbevelingen
7.1 Inleiding
7.2 Doel van de regeling van meerdaadse samenloop: proportionele bestraffing
7.3 Grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop: vergelding en preventie
7.4 Karakter van meerdaadse samenloop: stelselkenmerken
7.5 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop: strafverzwarend of strafverlichtend?
7.6 Functie(s) van de regeling van meerdaadse samenloop: feitelijke of formele toepassing
1

7.7 Conclusie en aanbevelingen
Samenvatting
Summary
Literatuur
Jurisprudentie
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3

—

—

—

Onderzoeksmethodiek tweede deelonderzoek
Vragenlj sten
Samenstelling van de begeleidingscommissie

2

Samenvatting

Aanleiding voor het onderhavige onderzoek betreft een vonnis van de rechtbank Amsterdam uit 2011
die de verdachte tot tien jaar gevangenisstraf veroordeelde wegens enkele ernstige strafbare feiten die
hij in 1996 had gepleegd. Deze feiten waren in 2010 aan het licht gekomen vanwege nieuwe DNA
technieken. Het vonnis leidde tot veel discussie, omdat de opgelegde straf hoger zou zijn dan op grond
van de toepasselijke wettelijke regeling van meerdaadse samenloop was toegestaan. In een reactie op
dit vonnis stelde de minister van Veiligheid en Justitie dat de bestaande regeling op punten van
doeltreffendheid, inzichtelijkheid en consistentie vragen oproept. Om die reden heeft hij opdracht
gegeven onderzoek te laten uitvoeren naar de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop.

Centraal in dit onderzoek staat de beantwoording van de volgende vraag:

Is de regeling van de artikelen 57 tot en met 63 van het Wetboek van Strafrecht (de regeling van
meerdaadse samenloop) nog wel toereikend, gelet op de huidige opvattingen (binnen de dogmatiek,
jurisprudentie en praktijk) over de toepassing van meerdaadse samenloop bij de straftoemeting en de
situatie die wordt veroorzaakt door (technologische) ontwikkelingen op het gebied van (al dan niet)
forensisch bewijs.
De technologische ontwikkelingen vormen, in het licht van het vonnis van de rechtbank Amsterdam,
de aanleiding en context waarbinnen het onderzoek is uitgevoerd, maar zijn niet zelf onderzocht.

In het onderzoek is niet alleen gekozen voor een beschrijving van het gevonden materiaal, maar ook
voor het samenbrengen van bevindingen op een niveau dat de leerstelligheid en praktijk overstijgt.
Gelet op de grote hoeveelheid aan informatie, de omvang en de diversiteit van argumenten, alsmede de
verscheidenheid van actoren die aan dit onderzoek een bijdrage hebben geleverd, is ervoor gekozen
met het onderzoek

—

voor zover mogelijk

—

inzicht te verschaffen in doel, grondslag, karakter,

strekking en functie van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop.
Onder doel wordt verstaan de reden of redenen die aan (onderdelen van) de regeling ten grondslag
hebben gelegen.
Met grondslag bedoelen wij het geheel van strafrechtelijke uitgangspunten die aan de basis van de
regeling liggen.
Het karakter van de regeling verwijst naar de aard van de wettelijke regeling, in het bijzonder in
hoeverre sprake is van een uniform of divers samengestelde regeling.
Bij strekking gaat het vooral om de vraag welk gevolg toepassing van de regeling heeft voor de op te
leggen straf.
De functie van de regeling wij st op de werking ervan in de praktijk.

234

r.j
w
w

In deze samenvatting van dit rapport wordt telkens, voor zover mogelijk naar doel, grondslag,
karakter, strekking en functie verwezen.

In hoofdstuk 2 wordt de historische ontwikkeling van de Nederlandse wettelijke regeling van meer
daadse samenloop beschreven. Een samenloopregeling bestond al in het Wetboek van Strafvordering
van 1838. Met de invoering van het Wetboek van Strafrecht in 1886 werd de samenloopregeling naar
dat wetboek verplaatst. Het in het Wetboek van Strafvordering van 1838 gekozen absorptiestelsel (er
wordt één straf uitgesproken voor alle strafbare feiten, waarvan het maximum niet hoger is dan het
hoogste maximum op één der feiten gesteld) werd ten aanzien van de misdrijven vervangen door een
stelsel van gematigde cumulatie (artikel 57 lid 2 en 58 Sr). Er is sprake van een cumulatiestelsel omdat
elk feit wordt bestraft. Van onbeperkte of zuivere cumulatie is echter geen sprake omdat het maximum
is begrensd tot het hoogste strafmaximum, op één der feiten gesteld, vermeerderd met maximaal een
derde. Hoe dacht de wetgever over doel, grondslag, karakter en strekking van de regeling?
Het doel van de regeling is volgens de wetgever het garanderen van proportionele bestraffing. Dit gold
voor zowel de vrijheidsstraffen als voor de vermogensstraffen. Uitgangspunt van de wetgever was dat
de schuld niet verdubbelt maar verhoogt per nieuw gepleegd feit.
De grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop bij misdrijven is primair vergelding. Dat is
anders bij overtredingen waar vanwege het ontbreken van schuld in de delictsomschrijving (de leer
van het materiële feit) voor preventie als grondslag werd gekozen.
In plaats van gematigde cumulatie werd bij overtredingen voor het stelsel van zuivere cumulatie
gekozen (artikel 62 Sr). De cumulatie van de vervangende vrijheidsstraffen werd echter ook bij
overtredingen aan een bepaald maximum gebonden. Hieruit blijkt dat de wetgever voor een stelsel
heeft gekozen met een gevarieerd karakter. Ook bij levenslange gevangenisstraf en bij de bijkomende
straffen werd gekozen voor een van gematigde cumulatie afwijkend stelsel, variërend van absorptie tot
zuivere cumulatie (artikel 59 en 60 Sr).
De wetgever was van oordeel dat de regeling van meerdaadse samenloop een strafverhogende
strekking heeft. De op te leggen straf kan worden verhoogd (bij overtredingen zelfs verdubbeld), maar
die verhoging is bij misdrijven gemaximeerd.

Van belang is dat de wetgever de rechter niet verplicht tot het verhogen van de straf de regeling biedt
de rechter die mogelijkheid en bindt hem (bij misdrijven en bij de vervangende vrijheidsstraffen) aan
een bepaalde grens. Voor het overige is de rechter vrij in het bepalen van de straf. Die relatieve
vrijheid is kenmerkend voor het gehele Wetboek van Strafrecht.

De regels van meerdaadse samenloop zijn bij de wet bepaalde gevallen ook van toepassing in geval
van ongelijktijdige berechting van feiten (artikel 63 Sr). Het doel van deze regeling is tweeërlei.

235

Allereerst moet, net als bij de meerdaadse samenloop in geval van gelijktijdige berechting, ook bij
ongelijktijdige berechting disproportionele bestraffing worden voorkomen.
Tevens beoogt artikel 63 Sr ongelijktijdige berechting zoveel als mogelijk te voorkomen. Feiten die in
ieder geval gelijktijdig konden worden berecht, moeten zoveel als mogelijk gelijktijdig worden
berecht. In het geval dat niet mogelijk was, dient de samenloopregeling toch van toepassing te zijn.

In de loop van de geschiedenis is de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop op verschillende
punten gewijzigd. Een belangrijke wijziging is de invoering van het stelsel van zuivere cumulatie van
geidboeten bij misdrijven met de invoering van de Wet vermogensstraffen in 1983. De eis van
proportionele bestraffing werd in deze wet niet verlaten, maar in zekere zin verplaatst naar artikel 24
Sr (het draagkrachtbeginsel), dat ook in geval van meerdaadse samenloop van toepassing is.
De verschillende wijzigingen van artikel 63 Sr sinds 1886 beoogden geen wijziging in doel, grondslag,
strekking en karakter van de regeling, maar waren bedoeld om de inhoud van artikel 63 Sr te
verduidelijken en van toepassing te verklaren op de straf’oeschikking (artikel 257a e.v. Sv).
Aan het eind van hoofdstuk 2 worden enkele recente initiatiefwetsvoorstellen besproken. Daarin
worden deels ingrijpende wijzigingen van de bestaande wettelijke regeling voorgesteld. De Tweede
Kamer is (nog) niet aan een inhoudelijke behandeling van deze voorstellen toegekomen.

In hoofdstuk 3 is de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking tot meerdaadse samenloop
geanalyseerd. De meeste rechtspraak van de Hoge Raad betreft de regelingen van de artikelen 57 en 63
Sr.
Het arrest Oude Kijk in ‘t Jatstraat heeft geleid tot een stroom van rechtspraak van de Hoge Raad
waarin de verhouding tussen eendaadse samenloop (artikel 55 Sr) en meerdaadse samenloop (artkel 57
Sr) zich ten voordele van de laatste heeft ontwikkeld. Wanneer de strekking van de verschillende door
de verdachte gepleegde strafbare feiten van elkaar verschilt is (in beginsel) sprake van meerdaadse
samenloop. Daardoor is de strafruimte voor de rechter vergroot, hetgeen als nadeel voor de verdachte
wordt uitgelegd. Bij eendaadse samenloop geldt namelijk voor zowel misdrijven als overtredingen het
absorptiestelsel en is de maximaal op te leggen straf lager dan bij meerdaadse samenloop. Lange tijd
hield de Hoge Raad vast aan een nogal strikte uitleg van zijn in het arrest Oude Kijk in ‘t Jatstraat
geïntroduceerde leer. De laatste jaren zien we dat de feiten relevanter worden voor de vraag of er
sprake is van eendaadse of meerdaadse samenloop, ten voordele van de eendaadse samenloop.
Ook de verhouding tussen voortgezette handeling (artikel 56 Sr) en meerdaadse samenloop is al vroeg
in de twintigste eeuw ten voordele van de laatste gewijzigd. Ook daardoor is de strafruimte voor de
rechter vergroot, want ook bij voortgezette handeling is gekozen voor het absorptiestelsel.

De Hoge Raad heeft ook verschillende aspecten van artikel 63 Sr moeten verhelderen.

236

In de eerste plaats is het voor toepassing van artikel 63 Sr volgens de Hoge Raad niet nodig dat de
feiten gelijktijdig hadden kunnen worden berecht. Artikel 63 Sr is ook van toepassing indien tussen het
plegen van het feit en de berechting daarvan dezelfde persoon is veroordeeld voor een ander feit.
Daaruit volgt ook dat het niet nodig is dat de eerder opgelegde straf in gezag van gewijsde is gegaan.
Het bereik van artikel 63 Sr is daardoor flink verruimd. De Hoge Raad benadruict de eerste doelstelling
van artikel 63 Sr (het voorkomen van disproportionele bestraffing). De tweede doelstelling (het
voorkomen van ongelijktijdige berechting) heeft aan belang ingeboet.
In de tweede plaats heeft de Hoge Raad zich over de strekking van artikel 63 Sr uitgelaten. In de
rechtspraktijk ontstond discussie over de vraag of artikel 63 Sr een strafverhogende, ofjuist een straf
verminderende werking heeft. Volgens de Hoge Raad heeft artikel 63 Sr niet vanzelfsprekend een
strafverminderende werking. Door de toepassing van artikel 63 Sr kan de straf worden gematigd, maar
een verdachte kan daaraan geen recht ontlenen. De toepassing van artikel 63 Sr kan, zolang het
strafmaximum niet wordt bereikt, ook een strafverhogende werking hebben. Strafmatiging staat echter
ook bij de Hoge Raad voorop. De rechter die artikel 63 Sr toepast, moet namelijk ook rekening houden
met de door (de) eerdere rechter(s) opgelegde straf(fen). Daarnaast mag de rechter in geen geval hoger
straffen dan het maximum van de vrijheidsstraf dat is gesteld op de door de rechter (die artikel 63 Sr
toepast) te berechten feiten. Daaruit volgt dat wanneer een feit wordt berecht waarop geen levenslange
gevangenisstraf is gesteld, terwijl op het eerder berechte feit die straf wel is gesteld, de rechter die
artikel 63 Sr moet toepassen niet alsnog levenslange gevangenisstraf mag opleggen.
In de derde plaats is de vraag hoe artikel 63 Sr moet worden toegepast. Er zijn twee wijzen van
toepassing van artikel 63 Sr omschreven: een toepassing in concreto (of feitelijke toepassing) en een
toepassing in abstracto (of formele toepassing). De toepassing in concreto komt erop neer dat zelfs al
is het strafmaximum nog niet in zicht, de toepassing van artikel 63 Sr moet leiden tot een matiging van
de straf. Daaronder valt het moeten kiezen voor een andere strafsoort, strafmodaliteit of in het uiterste
geval het schuldig verklaren zonder straf (een eerder opgelegde maatregel is voor artikel 63 Sr niet van
belang). De toepassing in abstracto komt erop neer dat het de rechter vrij staat de straf te bepalen,
zolang het strafmaximum (conform artikel 63 Sr) nog niet in zich komt. Dat betekent dat van artikel
63 Sr in beginsel geen invloed uitgaat op de strafmaat, -soort en -modaliteit in een concreet geval.
De Hoge Raad heeft in deze discussie niet uitdrukkelijk voor een bepaalde toepassing gekozen. Wel
heeft hij bepaald dat bij de toepassing van artikel 63 Sr ook moet worden gekeken of met de door de
rechter op te leggen straf de belangen van de verdachte worden geschaad. Dat betekent dat de
verdachte niet in een meer ‘ongunstige positie [magj verkeren dan wanneer beide zaken gevoegd
zouden zijn behandeld’.

In hoofdstuk 4 is de Nederlandse strafrechtswetenschappelijke literatuur over meerdaadse samenloop
geanalyseerd. Hoewel door sommige auteurs het nut van een regeling over meerdaadse samenloop in
twijfel wordt getrokken, omdat de rechter zich bij het bepalen van de straf voor meer dan één feit zal
237

weten te beheersen, zien de meeste auteurs het belang van een dergelijke regeling. Gelet op het
legaliteitsbeginsel is het aan de wetgever om tenminste de contouren van een zo samenhangend
mogelijk wettelijke regeling neer te leggen, maar er wordt onderkend dat in de uitwerking van de
regeling het Openbaar Ministerie en de zittende magistratuur een rol hebben te vervullen.
Ook is een ontwikkeling met betrekking tot het doel van meerdaadse samenloop zichtbaar. Het op
vergelding gestoelde argument dat de schuld niet verdubbelt maar verhoogt, is tegenwoordig minder
prominent aanwezig. Het doel van de regeling van meerdaadse samenloop (inclusief artikel 63 Sr) is
primair om te voorkomen dat straffen disproportioneel hoog worden.
Tevens is de grondslag van de regeling bij misdrijven gewijzigd. Hoewel de vergeldingsgedachte niet
is verdwenen, getuige de proportionaliteitseis, wordt meer plaats ingeruimd voor preventie. Daarmee
wordt in oudere en hedendaagse literatuur onder andere beoogd ruimte te creëren voor het al dan niet
verhogen van de maximaal op te leggen straf bij meerdaadse samenloop.

De vraag in hoeverre ook preventie als grondslag van meerdaadse samenloop bij misdrijven zou
mogen dienen, wordt mede gesteld vanwege de in de literatuur onderkende verwantschap tussen
meerdaadse samenloop en recidive. In beide gevallen pleegt de dader immers meer dan één strafbaar
feit. Het verschil tussen recidive en meerdaadse samenloop is dat er bij recidive sprake is van een
onherroepelijke veroordeling voordat het te berechten feit is gepleegd. Van die onherroepelijke
veroordeling gaat een waarschuwende werking uit, die bij meerdaadse samenloop ontbreekt.
Daarnaast is bij recidive weinig discussie over cle strafverhogende strekking ervan, terwijl daarover bij
meerdaadse samenloop meer verschil van mening bestaat. De door de wetgever als evident
veronderstelde strafverhogende strekking van meerdaadse samenloop (zie artikel 10 lid 3 Sr), is in de
literatuur betwist. Nogal wat auteurs vinden de regeling strafverminderend. Bij meerdaadse samenloop
is sprake van ‘kwantumkorting’; meerdere feiten leiden niet tot een zuivere cumulatie van straffen,
maar tot een voor het totaal gematigde straf. In die omstandigheid is de verwantschap tussen
meerdaadse samenloop en recidive veel minder sterk. Auteurs die ook meerdaadse samenloop een
strafverhogende regeling vinden, zien een nauwere verwantschap. Zij pleiten ervoor die verwantschap
verder te versterken door aan meerdaadse samenloop preventie als grondslag te onderkennen, zonder
overigens de proportionele vergelding als grondslag van meerdaadse samenloop daarbij te verlaten.

Het gevarieerde stelsel van meerdaadse samenloop is onderwerp van discussie geweest. Is meer
variatie gewenst of dienen bijvoorbeeld de onderscheidingen tussen strafsoort en tussen misdrijven en
overtredingen komen te vervallen? In de literatuur zijn verschillende voorstellen tot verandering
gedaan, zoals het variëren tussen tweedaadse en meerdaadse samenloop en tussen typen daders
(waarbij voor de zogeheten veelplegers het strafmaximum zou mogen worden verhoogd).
Ook is de vraag opgeworpen of de rechter elk misdrijf afzonderlijk zou moeten bestraffen, zoals nu
onder andere bij de overtredingen het geval is, of dat juist de regeling voor de misdrijven leidend zou
238

moeten zijn en ook op de overtredingen zou moeten worden toegepast. In dat verband is ook geopperd
om het stelsel van gematigde cumulatie van toepassing te verklaren op de geldboete en de taakstraf.
Artikel 63 Sr is vooral de laatste jaren weer in de belangstelling komen te staan. Grofweg drie
onderwerpen zijn in de literatuur aan de orde gekomen: 1) de doelstelling van artikel 63 Sr, 2) de vraag
welke tussentijdse veroordelingen in rekening moeten worden gebracht, en 3) in hoeverre artikel 63 Sr
in abstracto of in concreto moet worden toegepast.
Ad 1) Ook in de literatuur wordt opgemerkt dat de tweede doelstelling aan belang heeft ingeboet. Dit
volgt uit de ruime uitleg van artikel 63 Sr. Die wordt niet door iedereen omarmd.
Ad 2) De vraag welke tussentijdse veroordelingen wel en niet bij de toepassing van artikel 63 Sr
moeten worden meegenomen, heeft tot enige discussie geleid. Die discussie is naar aanleiding van
diverse uitspraken van de Hoge Raad weer actueel. Sommige auteurs pleiten ervoor niet alle
tussentijdse veroordelingen mee te nemen bij de toepassing van artikel 63 Sr en bijvoorbeeld een op
het Duitse recht geënte cesuurregeling te erkennen, of slechts met die tussentijdse veroordelingen
rekening te houden die nog niet zijn ten uitvoer gelegd, verjaard of kwijtgescholden.
Ad 3) De vraag of artikel 63 Sr in abstracto of in concreto moet worden toegepast, wordt verschillend
beantwoord. Sommige auteurs zien in artikel 63 Sr slechts een ‘strafmaximumbegrenzer’ en menen dat
het de rechter vrij staat om binnen het strafmaximum een passende straf te bepalen. Andere auteurs
zien meer in de in concreto toepassing. Zij koppelen daaraan een motiveringsverplichting.
Toepassing van artikel 63 Sr zou, ook al geldt daarvoor sinds 1993 geen weffelijke verplichting meer,
in bepaalde omstandigheden door de rechter beter moeten worden gemotiveerd. In die motivering zou
hij kunnen aangeven op grond waarvan hij de straf heeft gematigd en op welke wijze hij rekening
heeft gehouden met de eerdere veroordeling(en).

Aan het eind van hoofdstuk 4 is stilgestaan bij artikel 13 Sr. Die bepaling hoort niet tot de samenloop
regeling, maar lijkt een vorm van samenloop. Artikel 13 Sr bepaalt dat na een derde van de ondergane
gevangenisstraf in bepaalde gevallen kan worden besloten de veroordeelde de straf te laten ondergaan
in een justitiële inrichting voor terbeschikkinggestelden. In dat geval wordt de gevangenisstraf
omgezet in terbeschikkingstelling. Indien de veroordeelde tot zowel gevangenisstraf als terbeschik
kingstelling is veroordeeld, lijkt het erop dat de gevangenisstraf door terbeschikkingstelling wordt
geabsorbeerd. In theorie lijkt daarvan echter geen sprake, omdat de veroordeelde weer kan worden
teruggeplaatst in een penitentiaire inrichting om het restant van de gevangenisstraf uit te zitten.
Onduidelijk is echter of de tijd die in een tbs-kliniek is doorgebracht van de gevangenisstraf wordt
afgetrokken. Is dat het geval, dan is er wel sprake van absorptie.

In hoofdstuk 5 is de rechtspraktijk onderzocht. Dit onderzoek bestaat uit twee delen.
In de eerste plaats is onderzoek gedaan naar feitenrechtspraak in de jaren 2008, 2010 en 2012.
Onderzocht is in hoeveel gevallen (van op rechtspraalc.ril gepubliceerde feitenrechtspraak) artikel 63
239

Sr van toepassing was en in welke gevallen de toepassing van artikel 63 Sr is gemotiveerd. Uit dit
onderzoek blijkt dat in het overgrote deel van de gevallen de toepassing van artikel 63 Sr niet wordt
gemotiveerd. In de gevallen waarin de toepassing van artikel 63 Sr wordt gemotiveerd blijkt dat
feitenrechter zich een enkele keer belemmerd voelde door de regeling van artikel 63 Sr. Die gevoelde
belemmering houdt verband met het strafmaximum (de toepassing van artikel 63 Sr leidde in de te
berechten zaak tot een maximaal op te leggen straf die niet in overeenstemming werd geacht met de
ernst van de berechte feiten), maar bleek ook verband te houden met de door een eerdere rechter
opgelegde voorwaarden of maatregel, die de rechter die artikel 63 Sr moest toepassen naar zijn oordeel
niet kon of wilde doorkruisen.

In de tweede plaats zijn gesprekken gevoerd met leden van de rechtsprekende macht, het Openbaar
Ministerie en de strafadvocatuur. Het doel van dit deelonderzoek is om een gedegen beeld te
verkrijgen van de ervaringen en meningen van de verschillende beroepsgroepen binnen de
rechtspraktijk zonder dat een exacte kwantitatieve representativiteit wordt nagestreefd.
Uit de gesprekken komt naar voren dat meerdaadse samenloop vaak aan de orde is, maar niet zo heel
vaak op zitting wordt besproken. Anders is dat met artikel 63 Sr. Die bepaling is niet alleen vaak aan
de orde, zij leidt in de rechtszaal ook nogal eens tot discussie over de hoogte van de op te leggen straf,
en soms ook over de strafsoort en strafmodaliteit. Om artikel 63 Sr goed toe te kunnen passen is een
up-to-date justitiële documentatie essentieel.
De vraag in hoeverre artikel 63 Sr (en de regeling van meerdaadse samenloop in zijn algemeenheid)
daadwerkelijk effect heeft op de straf hangt af of de regeling in abstracto of in concreto wordt
gebruikt. De in concreto toepassing wordt bij gebruik van artikel 63 Sr vaker genoemd. Een in
abstracto toepassing lijkt te worden gehanteerd wanneer voor een bepaald feit een richtlijn of
oriëntatiepunt bestaat. In dat geval vindt in beginsel cumulatie plaats van de in de richtlijn of het
oriëntatiepunt genoemde straf voor één feit.
Over de wenselijkheid daarvan verschillen de meningen. Dat kan onder andere worden verklaard door
het verschil in doel van de regeling: het garanderen proportionele bestraffing of het zijn van
strafmaximumbegrenzer. In het eerste geval is men van oordeel dat ook binnen het strafmaximum
matiging van de straf plaats moet vinden (kwantumkorting), in het tweede geval mag de straf
cumuleren zolang het strafmaximum niet wordt bereikt.
In het eerste geval wordt vooral speciale preventie (in de zin van resocialisatie) als grondslag
genoemd. Preventie heeft hier voor meerdaadse samenloop de betekenis van begrenzer van de in een
concreet geval op te leggen straf. Eén en ander maakt duidelijk dat de strekking van meerdaadse
samenloop straftnatiging is. Vanuit een meer in abstracto benadering is dat niet vanzelfsprekend.

240

De bestaande regeling van meerdaadse samenloop wordt nauwelijks als belemmerend ervaren. De
noodzaak de regeling te veranderen wordt door een kleine minderheid van respondenten genoemd. Dat
neemt niet weg dat enkele ontwikkelingen zijn besproken die kunnen nopen tot bezinning.
In de eerste plaats worden cold cases genoemd als reden om artikel 63 Sr te wijzigen. Dergelijke zaken
zijn zo bijzonder, dat de bestaande regeling van artikel 63 Sr aan een goede berechting daarvan in de
weg kan staan. De Amsterdamse zaak wordt niet zonder meer als een unicum beschouwd.
In de tweede plaats, zij het minder uitgesproken, wordt ook de toenemende rol van het slachtoffer in
het strafi?roces genoemd als reden voor een eventuele aanpassing van de bestaande wettelijke regeling.
Niet alleen zal het slachtoffer (of nabestaande) niet snel genoegen nemen met een lage straf door de
toepassing van artikel 63 Sr, meer in het algemeen is maar de vraag of een slachtoffer dat de
mogelijkheid krijgt om tijdens het onderzoek ter terechtzitting iets te zeggen over de op te leggen straf,
een regeling accepteert die leidt tot een kwantumkorting omdat er meerdere feiten zijn gepleegd.
In de derde plaats wordt het voortbouwend appèl als reden genoemd om in het vonnis de straf per
gepleegd misdrijf beter zichtbaar te maken. Hoewel tegen het uitsplitsen van de straf de nodige
bezwaren worden genoemd (praktisch moeilijk realiseerbaar (ook vanwege de werkdruk), gevaar van
strafverhoging en ten onrechte de indruk wekken dat het opleggen van een straf een eenvoudige
rekensom is), wordt ook gesteld dat het voor het slachtoffer, de samenleving, de verdachte en voor de
rechter in appèl van waarde kan zijn de straf uit te splitsen. Hierbij moet worden opgemerkt dat dit
uitsplitsen van de straf per gepleegd misdrijf in lang niet alle gevallen als noodzakelijk wordt geacht.

In hoofdstuk 6 is de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop in enkele ons omringende landen

onderzocht. Na een QuickScan is gekozen voor onderzoek naar de regeling in Duitsland, Engeland en
Wales, Finland, Frankrijk, Oostenrijk en Spanje. Er is onderzoek gedaan naar de wettelijke regeling en
het commentaar daarop. De praktijk (functie) van de wettelijke regeling valt buiten het bereik van dit
onderzoek. Een regeling van meerdaadse samenloop bestaat in alle van de onderzochte landen.
Er zijn tussen de verschillende landen duidelijke verschillen waarneembaar. Ook zijn er verschillen
met de Nederlandse regeling. Zo is in Duitsland gekozen voor een absorptiestelsel (net als in
Oostenrijk), in Frankrijk en Finland voor een cumulatiestelsel (die onderling weer van elkaar
verschillen), terwijl in Engeland en Wales samenloop niet in de straftoemeting maar in de
tenuitvoerlegging van de straf aan de orde is. Spanje kent een stelsel van zuivere cumulatie, maar de
wet bepaalt dat de ten uitvoer te leggen straf aan een bepaald maximum is gebonden.
Tegelijkertijd valt op dat, ondanks deze variatie in stelsel, doel en grondslag van de regeling niet veel
van elkaar (en van de Nederlandse regeling) verschillen. In alle landen wordt met een regeling van
meerdaadse samenloop beoogd disproportioneel hoge straffen te voorkomen en dienen (met name)
vergelding en (in mindere mate) preventie als grondslag van de regeling.
Ook het karakter van de regeling is in veel landen minstens zo gevarieerd als in Nederland. Er wordt
bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen typen delicten (Frankrijk), of naar gelang het strafmaximum
241

dat op de feiten is gesteld (Finland). Bij het bepalen van de straf bij meerdaadse samenloop worden in
Engeland en Wales en in Duitsland motiveringseisen gesteld. In Finland en Frankrijk bepaalt de wet
welke factoren bij het bepalen van de straf (in geval van meerdaadse samenloop) moeten worden
betrokken.
Hoewel in de verschillende stelsels, net als in Nederland, de rechter de nodige vrijheid heeft gekregen
bij het bepalen van de straf, is het strafpiafond in verschillende landen verhoudingsgewijs lager dan in
Nederland. In Frankrijk en Oostenrijk mag niet hoger worden gestraft dan het hoogste maximum. In
Finland is gekozen voor een gedifferentieerd stelsel. In Engeland en Wales en Spanje geldt in principe
zuivere cumulatie, elk feit wordt bestraft, maar daar wordt de te executeren straf ofwel door de rechter
(Engeland en Wales) ofwel door de wet (Spanje) beperkt, zij het dat de strafruimte hier hoger lijkt te
liggen dan in Nederland.
In hoeverre de regeling strafverhogend of strafverminderend is, verschilt per land. In Oostenrijk en
Finland geldt de regeling in ieder geval als strafverminderend. Over het strafpiafond en over de
strafverminderende strekking bestaat enige discussie. Vooral recidivisten en veelpiegers zouden profijt
hebben van een beperkt strafpiafond. Daarnaast zou het risico bestaan dan delicten onbestraft blijven.

Een toepassing van de samenloopregeling in het geval van ongeljktijdige berechting bestaat in de
meeste landen. De Duitse en Oostenrijkse regeling beperken de toepassing ervan teneinde ‘dubbele
begunstiging’ te voorkomen en passen de regeling alleen toe als gelijktijdige berechting daadwerkelijk
mogelijk was. Ook Spanje kent die laatste beperking. In Frankrijk is de samenloopregeling in geval
van ongeljktijdige berechting slechts van toepassing zolang het eerdere vonnis niet onherroepelijk is
geworden.
Of er sprake is van een toepassing in abstracto of in concreto is niet altijd even duidelijk. In Oostenrijk
lijkt voor een in concreto toepassing te zijn gekozen, net als in Frankrijk en Duitsland omdat de rechter
moet bepalen welke straf hij had opgelegd als de feiten gelijktijdig waren berecht. De rechter kan
bepalen de straffen te vermengen (Frankrijk) of de eerder opgelegde straf ongedaan maken en een
nieuwe straf opleggen (Duitsland).

In hoofdstuk 7 geven we onze bevindingen ten aanzien van doel, grondslag, karakter, strekking en
functie van meerdaadse samenloop weer. Daarnaast worden vier aanbevelingen gegeven.
1) In de strafinotivering zou de rechter, in geval van meerdaadse samenloop, in bepaalde gevallen de
straf per feit (of groep van feiten) kunnen uitsplitsen. Uitsplitsen is niet altijd nodig, maar kan in
bepaalde gevallen wenselijk zijn. Het Openbaar Ministerie en de zittende magistratuur kunnen in hun
beleid het uitsplitsen van straffen (in de strafeis, respectievelijk het vonnis) nader vorm geven.
2) Bij het bepalen van de hoogte van de verschillende geidboeten bij meerdaadse samenloop van
overtredingen en misdrijven zal de rechter ook het draagkrachtbeginsel in acht moeten nemen. De
indruk lijkt te bestaan dat, mede door het beleid, geidboeten al te snel worden gecumuleerd zonder de
242

draagkracht van de verdachte in acht te nemen. Dat staat op gespannen voet met het te dien aangaande
in artikel 24 Sr opgenomen beginsel dat ook in geval van meerdaadse samenloop van toepassing is.
3) Het huidige artikel 63 Sr hoeft in beginsel niet te worden gewijzigd, maar de toepassing ervan zal
uitdrukkelijk door het Openbaar Ministerie en de rechter moeten worden toegelicht in het geval de
belangen van de verdachte in behoorlijke mate op het spel staan. Een keuze voor een in concreto of in
abstracto toepassing wordt in dit rapport niet gemaakt. Dat laten wij aan de rechtspraktijk over. Wel
zal, de rechtspraak van de Hoge Raad in acht nemend, de rechter nadrukkelijker moeten stilstaan bij de
straf die hij oplegt in het geval de belangen van de verdachte in behoorlijke mate op het spel staan. In
die gevallen kan niet worden volstaan met het enkel noemen van de eerdere veroordelingen, laat staan
met het enkel noemen van artikel 63 Sr in de relevante wettelijke bepalingen.
4) Er zou kunnen worden overwogen om aan artikel 63 Sr een tweede lid toe te voegen waarin staat
dat artikel 63 Sr niet of in zeer beperkte mate van toepassing kan worden verklaard in geval van
berechting van een cold case. De laatste jaren zien we op wetgevingsterrein een toenemende activiteit
om strafbare feiten uit het verleden langer te kunnen opsporen en vervolgen (afschaffing van
verjaringstermijnen) en om vaker en in meer gevallen en onder bepaalde omstandigheden afgesloten
strafzaken weer te heropenen (introductie van de regeling van herziening ten nadele).
Artikel 63 Sr is aan die ontwikkelingen nog niet aangepast. In geval van cold cases, een zaak die in
eerder opsporingsonderzoek naar een zeer ernstig strafbaar feit (waarop naar de wettelijke
omschrijving twaalf jaar of meer gevangenisstraf staat gesteld) niet kon worden opgelost, maar door
een gegeven dat ten tijde van het eerdere opsporingsonderzoek nog niet bekend was tot een
veroordeling en het opleggen van een vrijheidsstraf kan leiden, kan artikel 63 Sr een belemmering
vormen voor het opleggen van een passende straf.
Mede gelet op hierboven genoemde wetgevende activiteiten, maar ook gelet op opvattingen vanuit de
rechtspraktijk, is aanvulling van artikel 63 Sr voor het specifieke geval van cold cases denkbaar. In het
geval daartoe wordt overgegaan, ligt het invoegen van een speciale wettelijke motiveringsverplichting
voor de hand.

243

Summary
The reason for this research is a judgement passed by the district court of Amsterdam in 2011. The
court sentenced a suspect to ten years imprisonment for several serious offences which he had
committed in 1996. The offences came to light in 2010 through new DNA techniques. The judgement
started a debate as the imposed sentence was higher than the sentence permitted by the applicable
statutory regulation on the concurrence of offences. The Minister for Security and Justice stated, in a
reaction to the judgement, that the current regulation raised questions on subjects such as
effectiveness, transparency and consistency. For that reason, the Minister ordered that research be
carried-out on the statutory regulation on the concurrence of offences.

Central to this research is the following question: Is the regulation of articles 5 7-63 of the Dutch

Criminal Code (the regulation on the concurrence of offences) stili adequate, with regard to present
views (on legal dogmatics, jurisprudence and practice) on the application of concurrence of offences
in sentencing and the circumstances surrounding (‘technological) developments in the fleld offorensic
evidence?
The technological developments, in view of the judgement by the district court of Amsterdam, are the
reason and the context within which this research is done, but are not the subj ect of the investigation.

In this research we have not just chosen for a description of the data found, but also for bringing the
findings together to a level which exceeds legal dogmatics and practice. Considering the huge amount
of information, the extent and diversity of arguments, and the variety of participants who have
contributed to this research, we have chosen to provide

—

as much as possible

—

an understanding of

the purpose, foundation, character, intention and function of the statutory regulation on the
concurrence of offences.
With purpose we refer to the reason or reasons which formed the foundations of the regulation or parts
of it.

Withfoundation we mean the basic principles of criminal law, which form the basis for the regulation.
The character of the regulation refers to the nature of the statutory regulation, in particular to what
extent the composition of the regulation is uniform or diverse.
The intention describes the consequences that the application of the regulation has on the sentence that
is to be imposed.
The function of the regulation points to the functioning of the regulation in practice.
In this summary the purpose, foundation, character, intention and function will be referred to as much
as possible.
244

Chapter 2 describes the historical development of the Dutch statutory regulation on the concurrence of
offences. The Code of Criminal Procedure from 1838 already contained a regulation en the
concurrence of offences. The regulation was moved to the Criminal Code, when the criminal code of
1886 was introduced. There was a choice made for an absorption system in the Code of Criminal
Procedure from 1838 (one sentence will be pronounced for all criminal offences, the sentence is not
higher than the highest statutory maximum ordered for one of the offences). This absorption system
was replaced by a system of moderate accumulation in 1886 (article 57 paragraph 2 and article 58 of
the Dutch Criminal Code). It is an accumulation system because every offence is punished separately.
But there is no unlimited or absolute accumulation possible, because the maximum accumulation is
limited by the highest statutory maximum laid down for one of the offences, increased by maximum
one third of the maximum sentence. What did the legislator think about the purpose, foundation,
character and intention of the regulation?
The legislator is of the opinion that the purpose of the regulation is to guarantee proportional
sentencing, for imprisonment as well as for financial penalties. The legislator’s idea was that guilt was
not doubled but raised with each newly committed offence.
The foundation of the regulation en the concurrence of crimes is primarily retribution. This is different
for minor offences in which case prevention is chosen for as a foundation, because of the principle of
strict liability.
The legislator has chosen for unlimited accumulation instead of limited accumulation in cases of
concurrence of minor offences (art. 62). However, the accumulation of alternative detention is also

limited for minor offences. As it turns out, the legislator has not chosen for a uniform system. The
system is very varied. The legislator has chosen to deviate from the system of limited accumulation for
life imprisonment and additional sentences, varying from absorption to total accumulation (art. 59 and
60).
Nevertheless, the legislator was of the opinion that the intention of the statutory regulation on the
concurrence of offences was to increase the sentence: the applicable sentence can be increased (even
doubled for minor offences), but the increase for serious offences is limited by the law.

What is important is that the legislator does not force the judge to increase the sentence; the regulation
gives the judge the possibility of increasing the sentences and binds him (for serious offences and
alternative detention) to a maximum. The judge is otherwise free in the application of the sentence.
This relative freedom is characteristic for the whole Dutch Criminal Code.

1f established by the law, the regulation on the concurrence of offences is also applicable in cases of
non-simultaneous trials (art. 63). The purpose of this regulation is dual.

245

First of all preventing disproportional sentencing is important for concurrence of offences in cases of
non-simultaneous trials, as well as in cases of simultaneous trials.
Besides this, article 63 aims to prevent non-simultaneous trials as much as possible. Offences which
can be judged simultaneously must be judged simultaneously as much as possible. Nevertheless, when
a simultaneous trial is not possible, the regulation on the concurrence of offences must still be applied.

In the course of history various parts of the statutory regulation on the concurrence of offences have
been changed. An important change was the implementation of absolute accumulation of fines for
serious offences, by implementation of the Law for Financial Penalties in 1983. The requirement for
proportional sentencing was not abandoned, but moved to article 24 of the Criminal Code (the ability
to-pay principle), which is also applicable in cases of concurrence of offences.
The changes to article 63 of the Criminal Code did not have the intention to change the purpose,
foundation, intention or character of the regulation, but were intended to clarify article 63 and to make
it applicable on the punitive order (article 257a e.v. Code of Criminal Procedure).
At the end of chapter 2 some recent initiatives on amending the law are discussed. The amendments
propose fundamental changes to the existing regulation. The parliament has not (yet) discussed the
amendments with respect to the content.

In chapter 3, the jurisprudence of the Dutch Supreme Court with respect to the concurrence of
offences is analysed. Most of the jurisprudence of the Supreme Court affects the regulation of articles
57 and 63 of the criminal code.
The judgement ‘Oude Kijk in ‘t Jatstraat’ has led to a flow ofjurisprudence by the Supreme Court, in
which the balance between concursus idealis (art. 55) and concursus realis (art. 57) is developed to
the advantage of the latter. We mean con cursus realis when the intent of several committed offences
differ. The sentencing possibility for the judge increases, which can be seen as a disadvantage for the
defendant. For concursus idealis the absorption system is applicable, the maximum sentence is lower
than in a case of concursus realis. For a long time, the Supreme Court clung to the strict interpretation
of the doctrine introduced in the judgement ‘Oude Kijk in ‘t Jatstraat’. In recent years, the facts of a
case have become more relevant for the answer to the question whether there is concursus idealis or
realis, to the advantage of con cursus idealis.
Moreover, early in the twentieth century, the balance between the continued act (art. 56) and
concursus realis has changed to the advantage of the latter. That has also increased the sentencing
possibility for the judge, as the legislator has chosen an absorption system for the continued act also.

The Supreme Court had to clarify several aspects of article 63.
In the first place, according to the Supreme Court it is not essential that several offences could have
been judged simultaneously for Article 63. This Article is also applicable when the person is judged
246

for another offence in the period between the moment he committed the crime and the moment he was
judged for that crime. It is not necessary that the earlier imposed sentence is final and conclusive. The
reach of article 63 is considerably broadened by this. The Supreme Court puts the emphasis on the first
aim of article 63 (preventing disproportional sentencing). The second aim (preventing non
simultaneous trials) has become less important.
In the second place, the Supreme Court has given its opinion on the intention of article 63. A
discussion arose in legal practice around the question whether article 63 was increasing or decreasing
the sentences. The Supreme Court explained that article 63 does not automatically have a decreasing
effect. The result of applying article 63 can be that the sentence will be reduced, but a defendant
cannot claim a right to it. The application of article 63 can result in an increased sentence, as long as
the maximum sentence is not reached. The main thing is that the sentence will be reduced. The judge,
who applies article 63, has to consider earlier sentences which were imposed by other judges. Besides,
the judge who is imposing article 63 cannot sentence higher than the maximum imprisonment laid
down for the committed offence. From that it follows that when an offence is judged for which no life
imprisonment is laid down, while on an earlier offence it was, the judge who is applying article 63
may not impose a life imprisonment.
In the third place, the Supreme Court has to decide how article 63 should be applied. Two ways are
described: the application in concreto (or application in a particular case) and the application in
abstracto (or application in theory). The application in concreto amounts to the situation that even
when the sentence does not reach the maximum, application of article 63 has to lead to a reduced
sentence. Inciuded under this is the choice for another type of sentence, sentence modality or, in the
worst case, to pronounce the defendant guilty without punishment (an earlier pronounced criminal
measure is not relevant for the application of article 63). Application in abstracto means the judge is
free to determine the sentence, as long as the maximum sentence (as stated in article 63) is not
reached. This means that in a concrete case, that in principle, article 63 has no influence on the
duration of the sentence, the type of the sentence and the modality of the sentence. The Supreme Court
has not chosen clearly for either type of application. It has determined, in application of article 63, that
the judge has to pass a sentence that does not prejudice the rights of the defendant. This means that the
defendant cannot come into a more adverse situation, than he would when the trial of both offences
took place simultaneously.

In chapter 4, literature on concurrence of offences written by Dutch criminal law scientists is analysed.
Although some authors cast doubt on the benefit of the regulation on the concurrence of offences, for
the reason that the judge will be infiuenced by more than one offence in pronouncing the sentence,
most authors are of the opinion that the regulation is important. With regard to the principle of
legality, the legislator has to stipulate the outlines, as much as possible, for a coherent statutory
regulation, but it is realized that the prosecution and the judges have a role in fulfilling the regulation.
247

A development with respect to the purpose and the foundation of the concurrence of offences is also
visible. The argument, based on retribution, that guilt is not doubled but increased, is less prominent
nowadays. The purpose of the regulation on the concurrence of offences (including article 63) is
primarily to preverit disproportional sentencing.
Moreover, the foundation of the regulation for concurrence of crimes has changed. Although the
notion of retribution has not disappeared, judging by the principle of proportionality, there is more
room available for prevention. The intended purpose was initially to discuss the desirability of
increasing the maximum sentence for concurrence. These days, there also is debate on extending the
maximum sentence for concurrence of offences, with regard to prevention.

The question as to what extent prevention could serve as a foundation for concurrence of crimes is also
questioned because of the connection, recognized in the literature, between concurrence of offences
and recidivism. In both cases, the defendant commits more than one offence. The difference between
recidivism and concurrence is that in a case of recidivism there is an irrevocable conviction before the
defendant commits another offence. The irrevocable conviction works as a warning, something that is
missing from the concurrence of offences.
Besides, there is littie discussion about the sentence increasing intention of the regulation for
recidivism, while there is a lot of debate on the sentence increasing intention of concurrence. The
legislator presumes concurrence has a sentence increasing intent (see art. 10 sub 3), but this is disputed
in the literature. Quite a lot of authors think concurrence has a sentence decreasing effect. In cases of
concurrence of offences, it is a matter of ‘bulk discount’; more offences do not bring about an
accumulation of sentences, but bring a total moderate sentence. In these circumstances, the cormection
between concurrence and recidivism is minor. Authors who are of the opinion that concurrence is a
regulation which increases the sentence, see a closer corinection between concurrence and recidivism.
These authors plead for a strengthening of the connection by distinguishing prevention as the
foundation of concurrence, without abandoning the proportional retribution as a foundation.

The varied system of concurrence has been the subject of discussion. Is more diversification required
or must, for example, the differences between sentence type and between crimes and minor offences
be terminated? Several proposals for change are given in the literature, such as variation between
concurrence of two offences and concurrence of more than two offences, or variation between types of
offenders (whereby the maximum sentence for habitual offenders will be increased).
The question has also been raised whether judges have to sentence each offence separately, as is done
for minor offences, or that the regulation for crimes should be the guiding lead and also be applied to
minor offences. With regard to that debate is has been proposed to apply the system of moderate
accumulation for fines and community service.

248

In recent years, article 63 has received a lot of attention. Roughly speaking there are three subjects
under discussion in the literature: 1) the purpose of article 63, 2) the question which intervening
convictions have to be taken into account, and 3) to what extent article 63 has to be applied in

concreto or in abstracto.
Ad 1) It is also recognized in the literature that the second purpose of concurrence has devalued in
importance. This comes from the broad interpretation of article 63 and is not embraced by everyone.
Ad 2) The question which intervening convictions have to be charged and which not, has led to some
debate. This debate is a topical subject as a result of several judgements made by the Supreme Court.
Some authors plead not to charge all intervening convictions when appiying article 63, and to
acknowledge a censure regulation like the German Criminal Code does, or plead to charge just the
intervening convictions which are not yet executed, out of date or remitted.
Ad 3) The question whether article 63 must be applied in concreto or in abstracto, is answered in
various ways. Some authors see article 63 as a ‘sentence maximum limiter’ and means that the judge is
free to determine the sentence within the maximum. Other authors see more benefits from an
application in concreto and attach an obligation to motivate its use.
Application of article 63 should in these cases be motivated more by the judge, despite the fact that
there is no statutory obligation to motivate since 1993. In his motivation, the judge can indicate the
grounds for moderating the sentence and the way he has taken previous conviction(s) into account.

At the end of chapter 4 Article 13 of the Dutch Criminal Code is discussed. This regulation is not a
part of the regulation of concurrence, but looks like a type of concurrence. Article 13 prescribes that in
some cases when one-third of the imposed sentence is served, that in some cases it can be decided that
the convicted defendant can serve the rest of the sentence in a judicial institution for forensic
psychiatric treatment. In that case, the imprisonment will be converted into an involuntary
commitment. 1f the defendant is convicted to imprisonment and involuntary commitment, it looks like
the imprisonment is absorbed by the involuntary comrnitment. In theory, this does not happen, as the
convicted defendant can be returned to prison to serve the rest of his sentence. However, it is unclear
whether the time spent in the institution for forensic psychiatric treatment will be subtracted from the
time the convict has to serve in prison. 1f that is the case, then there is absorption.

In chapter 5 the practice of the law is analysed. This research consists of two parts.
In the first place the judgements of district courts and higher courts in 2008, 2010 and 2012 are
analysed. The amount of cases (of judgements published on rechtspraak.ni) where articie 63 was
declared as applicable are analyzed and also in which cases the application of article 63 was
motivated. Resuits show that article 63 is not motivated in the vast majority of judgements. When
application of article 63 is motivated, it turned out that the judge feit limited by the regulation of
concurrence in some cases. The limitation was connected with the maximum sentence (in some cases,
249

the application of article 63 led to a maximum sentence which was not in accordance with the gravity
of the offences), but seemed to be connected to earlier imposed measures or conditions by another
judge, which the judge who applied article 63 could not thwart.

In the second place, interviews have been camed-out with members of the judiciary, the prosecution
and the crirninal law bar. The purpose of this part of the research is to get a thorough description of the
experiences and opinions of several professional groups within the legal practice system without
aiming for an exact quantitative representation.
From the interviews it transpired that in many cases there is concurrence of offences, but this
concurrence is not often debated during triaL This is different when article 63 is applied. This article is
under discussion in a lot of cases and often brings debate on the duration of the imposed sentence, and
sometimes on the type of sentence and the modality. To apply article 63 in a right way, up to date
judicial documentation is essential.
The question to what extent article 63 (and the regulation on the concurrence of offences in general)
has an actual effect on the sentence depends on whether the application of article 63 is done in

concreto or in abstracto. The application in concreto is mentioned most often. The application in
abstracto seems to be used when there is a guideline or point of reference for the judged offence. In
that case, there is in principle an accumulation of the sentences which are pronounced in the guideline
or point of reference.
There are different opinions on the desirability of this. That can be explained by the difference in
purpose of the regulation: guaranteeing proportional sentencing or being a ‘sentence maximum
limiter’. In the first case, one is of the opinion that also inside the maximum sentence there has to be a
moderation of the sentence (bulk discount), and in the second case, the sentence can accumulate as
long as the maximum sentence is not reached.
We see in the first case that prevention (in the sense of rehabilitation) is particularly pronounced as the
foundation for concurrence. Prevention has the meaning of limitation of the sentence in a concrete
case. All this makes it dear that the intent of concurrence is moderation of the sentence. This is not
obvious when approached in a more abstract way.

The existing regulation of concurrence is hardly seen as an obstruction. The need to change the
regulation was mentioned by only a small minority of respondents. That does not alter the fact that
some developments were mentioned that call for awareness.
In the first place, cold cases were given as a reason to change article 63. Such cases are so special, that
the existing regulation of article 63 hinders a good judgement. The case of the district court of
Amsterdam is not seen as a unique case.
In the second place, although less explicit, the increasing role of the victim in criminal procedures is
mentioned as a reason to adapt the current statutory regulation. The victim (or the surviving relative)
250

will not just accept a decreased sentence caused by the application of article 63, and more in general,
the question whether the victim who has the opportunity to recommend a sentence during the court
hearing, accepts a regulation which leads to a bulk discount because the defendant has conmiitted
more than one crime is questionable.
In the third place, the continued appeal is mentioned as a reason to make the sentence for each offence
in a judgement clearer. Although there are objections to splitting the sentence {practical difficulties in
realizing (also because of work pressure), a danger for increased sentences and mistakenly looking at
imposing a sentence as a simple sum}, the split-up of sentences is also supported as being useful for
the victim, society, the defendant and for the judge in appeal. It must be noted that splitting the
sentence for all committed offences is not necessary in all cases.

In chapter 6 the statutory regulation in some of the neighbouring countries are analysed. From a

QuickScan we choose to do research on the regulation in Germany, England and Wales, Finland,
Frarice, Austria and Spain. Research was done on the statutory regulations and criticism of the
regulations. The practice (function) of the statutory regulation is beyond the scope of this research. A
regulation on concurrence exists in all the analysed countries.
There are dear differences between the countries, as well as differences with the Dutch regulation. In
Germany they have chosen for an absorption system (same as in Austria), and in France, Finland and
Spain they have chosen for an accumulation system (which strongly differ from each other), while in
England and Wales concurrence does not come up in imposing the sentence, but during the execution
of the sentence. In Spain there is a system of pure accumulation, but the law regulates that the sentence
enforced is subject to a maximum.
At the same time, it was noted that, despite the differences, the purpose and foundation of the
regulations do not differ much from each other (and do not differ from the Dutch regulation). In all
countries the aim is to prevent disproportional sentencing and serve (in particular) retribution and (to a
lesser extent) prevention as a foundation for the regulation.
Moreover, the character of the regulation is just as varied in many of the countries as it is in the
Netherlands. For example, there is a distinction made between several types of crimes (France), or a
distinction is based on the maximum sentence which is laid down for ai offence (Finland). In England,
Wales and Germany judges are required to motivate the sentence they impose in cases of concurrence
of offences. Also in Finland and France the law prescribes which factors have to be taken into account
when sentencing (in cases of concurrence).
Even though the judge, in several systems, including the Netherlands, has a lot of freedom in
determining the sentence, the sentencing maximum is in many countries comparatively lower than in
the Netherlands. In France and Austria, it is not permitted to sentence higher than the highest
maximum sentence. Finland has chosen for a differentiated system. England, Wales and Spain apply
the system of absolute accumulation, every offence is sentenced, but the execution of the sentence is
251

limited by the judge (Engeland and Wales) or by the law (Spain), while the sentencing range seems to
be higher than in the Netherlands.
To what extent the regulation has an increasing or decreasing effect, is different for every country. n
Austria and Finland the regulation has a decreasing effect on the sentence. There is some debate on the
sentencing maximum and the decreasing intention of the regulation. Particularly recidivists and
habitual offenders would benefit from a limited sentencing maximum. Besides, there is a risk that
offences are not punished.

An application of concui-rence in cases of non-simultaneous trials exists in most of the countries. The
German and Austrian regulations limit the application thereof, to prevent ‘double favour’ and only
apply the regulation if a simultaneous trial was practically possible. Spain has this limitation also. In
France, the regulation for concurrence in cases of non-simultaneous trials is applied only when the
earlier judgement is not yet irrevocable.
Whether there is an application of the regulation in abstracto or in concreto is not always dear. In
Austria they seem to have chosen for an application of the regulation in concreto, like in France and
Germany where the judge has to decide which sentence he would have imposed when the offences
were tried simultaneously. The judge can decide to mix the sentences (France) or to overrule the
earlier imposed sentences and to sentence once again (Germany).

In chapter 7, we give our conciusions with regard to the purpose, foundation, character, intention and
function of the concurrence of offences. Besides, we give four recommendations.
1) In cases of the concurrence of offences, the judge, in his sentencing motivation, should split-up the
sentence in some cases for each offence (or group of offences). Splitting the sentence is not always
necessary, but can in some cases be desirable. The prosecution and the judiciary can further give
structure to the splitting of sentences in their policies (in the demand for a sentence, judgement).
2) By stipulating the amount of a fine in cases of concurrence of minor offences and crimes, the judge
has to take the ability-to-pay principle into account. The present impression is that, as a consequence
of policies, fines are often accumulated, without having regard to the financial resources of the
defendant. This is at odds with the established principle in article 24 of the Dutch Criminal Code,
which also has to be applied in cases of concurrence.
3) In principle, the current article 63 does not have to be changed, but the application of the article
must be explained explicitly by the prosecution and the judge when the interests of the defendant, to a
large extent, are at stake. A choice for the application of article 63 in abstracto or in concreto is not
made in this research. We leave this choice to legal practice. However, the judge must, in accordance
with the jurisprudence of the Supreme Court, clearly expand on the sentence he imposes, in cases
where the interests of the defendant are at stake. In such cases, it is not sufficient to only mention
earlier convictions, or only to cite article 63 in the relevant statutory regulations.
252

4) Consideration could be given to adding a second paragraph to article 63, which would prescribe that
for cold cases there is no application or limited application of article 63. In recent years, we see in the
field of the legislator an increasing tendency to track down offenders for longer periods and prosecute
them for offences which were committed in the past (abolition of prescriptive periods), just as we see
more often and in more cases that under special circumstances closed cases are reopened (introduction
of the regulation of revision to the disadvantage of the defendant).
Article 63 of the criminal code has not yet been adapted to these new developments. Article 63 can be
a hindrance for imposing a just sentence in cases of cold cases, very serious offences (where a
maximum sentence of more than twelve years imprisonment is laid down) which could not be solved
in earlier criminal investigations, but through new information, which was not available at the time of
the earlier investigation, that can lead to imposing imprisonment.
With respect to the earlier mentioned developments, but also taking into consideration the opinion of
the legal practice, a supplement to article 63 is conceivable. In the event that this is chosen for, the
insertion of an obligatory special legislative motivation is obvious.

253

Literatuurlij st
Nederlandse literatuur
Agenda voor de appelrechtspraak 2020, Definitief Concept, Hovendag 2013

(te vinden op http://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Gerechtshoven/Den-Haag/Nieuws/Documents/
(concept)aenda-voor-de-Appe1rechtspraak-202O.pdf).
Baaijens-Van Geloven e.a. 1985
Y.G.M. Baaijens-Van Geloven e.a. (red.), Strafwetgeving in de negentiende eeuw, Deel VI, Tilburg:
Vakgroep Strafrechtswetenschappen 1985.
Van Bemmelen 1963
J.M. van Bemmelen, ‘Samenloop en de regel ne bis in idem’, Tijdschrfl voor Strafrecht 1963, p. 183219.
Van Bemmelen 1968
J.M. van Bemmelen, Ons strafrecht. Het Materiële strafrecht. Algemeen deel (deel 1), Haarlem:
Tjeenk Willink 1968.
Van Bemmelen/Van Hattum 1953
J.M. van Bemmelen en W.F.C. van Hattum, Hand- en leerboek van het Nederlandse strafrecht (door
W.F.C. van Hattum), Arnheml’s-Gravenhage: Gouda Quint en Brouwer en Zoon/Martinus Nijhoff
1953.
Bijlsma en Duker 2011
J. Bijlsma en M.J.A. Duker, ‘Rechtbank straft bewust zwaarder dan wettelijk toegestaan’, Nederlands
Juristenbiad 2011, p. 2981-2985.
Bockwinkel 1953
A. Bockwinkel, Beschouwingen over de nieuwe leer van de Hoge Raad omtrent samenloop van
strafbare feiten (diss. Utrecht), Utrecht: Drukkerij P. den Boer 1953.
Bosch 1965
A.G. Bosch, Het ontstaan van het Wetboek van Strafrecht. Aantekeningen over de werkzaamheden van
de staatscommissie in 1870 belast met de samenstelling van een ontwerp van een nieuw wetboek van
strafrecht, Art. 1-91 (diss. Leiden), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1965.
Bosch 2005
A.G. Bosch, ‘Twee eeuwen codificatiegeschiedenis van het strafrecht in Nederland, met nadruk op
buitenlandse invloeden’, Pro Memorie 2005, p. 287-296.
De Bosch Kemper 1840a
J.M. de Bosch Kemper, Wetboek van Strafrordering, naar deszelfs beginselen ontwikkeld, en in
verband gebragt met de algemeene regtsgeleerdheid (Tweede Deel), Amsterdam: Johannes Müller
1840.
De Bosch Kemper 1840b
J.M. de Bosch Kemper, Wetboek van Strafvordering, naar deszelfs beginselen ontwikkeld, en in
verband gebragt met de algemeene regtsgeleerdheid (Derde Deel), Amsterdam: Johannes Müller
1840.
Buruma 1999
Y. Buruma, ‘Inleiding: Een strafrechtelijke ideeëngeschiedenis van de 20’ eeuw’, in: Y. Buruma
(red.), 100 jaar strafrecht. Klassieke teksten van de twintigste eeuw, Amsterdam: Amsterdam
University Press 1999, p. 11-46.
Cleiren en Nijboer 1997
C.P.M. Cleiren & J.F. Nijboer (red.), Tekst & Commentaar Strafrecht, Deventer: Kluwer 1997.
Cleiren en Verpalen 2012
C.P.M. Cleiren & M.J.M. Verpalen (red.), Tekst & Commentaar Strafrecht, Deventer: Kluwer 2012.
Commissie-Vermogensstraffen, Interim-rapport van de Commissie- Vermogensstraffen, ‘s
Gravenhage: Staatsuitgeverij 1969.
Van Dorst e.a. 1976
A.J.A. van Dorst e.a. (red.), Staatscommissie voor de zamenstelling van een Wetboek van Strafregt
1870/1876, Bijlagen nrs. 35/72, Tilburg: Katholieke Hogeschool Tilburg 1976.
254

Volledige inhoudsopgave

Samenvatting
1 Inleiding
1.1 Aanleiding voor het onderzoek
1.2 Uitwerking van de onderzoeksvraag en deelonderzoeken
1.2.1 De onderzoeksvraag uitgewerkt
1.2.2 Verantwoording van de gekozen aanpak
1.2.3 Eerste deelonderzoek
1.2.4 Tweede deelonderzoek
1.2.5 Derde deelonderzoek
1.3 Methoden van onderzoek
1.3.1 Eerste deelonderzoek
1.3.2 Tweede deelonderzoek
1.3.3 Derde deelonderzoek
2 Historische ontwikkeling van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
2.1 Inleiding
2.2 Aanloop naar een nieuwe wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
2.2.1 Inleiding
2.2.2 Meerdaadse samenloop in het Wetboek van Strafvordering van 1838
2.2.3 Meerdaadse samenloop naar het materiële strafrecht
2.3 De voorstellen van de staatscommissie-De Wal over meerdaadse samenloop (1870-1876)
2.3.1 Inleiding
2.3.2 Meerdaadse samenloop bij feiten die met gelijksoortige vrijheidsstraffen worden bedreigd
2.3.3 Meerdaadse samenloop bij feiten die met ongelijksoortige vrijheidsstraffen worden bedreigd
2.3.4 Meerdaadse samenloop bij feiten die met geldboete worden bedreigd
2.3.5 Meerdaadse samenloop bij bijkomende straffen
2.3.6 Meerdaadse samenloop bij overtredingen
2.3.7 Meerdaadse samenloop bij levenslange gevangenisstraf
2.3.8 Meerdaadse samenloop bij ongeljktijdige berechting
2.3.9 Afsluitende opmerkingen
2.4 Parlementaire geschiedenis van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop (1879-1881)
2.4.1 Inleiding
2.4.2 De regeling van meerdaadse samenloop bij misdrijven (artikel 57 en 58 Sr)
2.4.3 De regeling van meerdaadse samenloop bij levenslange gevangenisstraf (artikel 59 Sr)
2.4.4 De regeling van meerdaadse samenloop bij bijkomende straffen (artikel 60 Sr)
2.4.5 De regeling van meerdaadse samenloop bij overtredingen (artikel 62 Sr)
2.4.6 De regeling van meerdaadse samenloop bij ongeljktijdige berechting (artikel 63 Sr)
2.4.7 Afsluitende opmerkingen
2.5 Ontwikkelingen in de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop sinds 1886
2.5.1 Het wetsvoorstel van 1900
2.5.2 Het wetsvoorstel van 1904
2.5.3 Wetswijzigingen sinds 1886
2.5.3.1 Inleiding
2.5.3.2 Nieuwe bepalingen van de duur van de vervangende vrijheidsstraffen
2.5.3.3 Herziening van de vermogensstraffen
2.5.3.4 Straf van het verrichten van onbetaalde arbeid ten algemenen nutte
2.5.3.5 Maximering van de vervangende hechtenis bij de schadevergoedingsmaatregel
2.5.3.6 Wijzigingen van artikel 63 Sr
2.5.4 Twee aanhangig zijnde initiatiefwetsvoorstellen
2.5.5 Afsluitende opmerkingen
2.6 Slotbeschouwing

3

3 Ontwikkeling van de meerdaadse samenloop in de rechtspraak van de Hoge Raad
3.1 Inleiding
3.2 Rechtspraak over het onderscheid tussen meerdaadse en eendaadse samenloop
3.2.1 Inleiding
3.2.2 Arrest Oude Kijk in ‘t Jatstraat
3.2.3 Toenemend belang van meerdaadse samenloop
3.3 Rechtspraak over het onderscheid tussen meerdaadse samenloop en voortgezette handeling
3.4 Rechtspraak over meerdaadse samenloop bij ongelijksoortige hoofdstraffen
3.5 Rechtspraak van de Hoge Raad over meerdaadse samenloop bij ongelijktijdige berechting
3.5.1 Inleiding
3.5.2 Algemene uitgangspunten van artikel 63 Sr
3.5.2.1 Inleiding
3.5.2.2 Betreft artikel 63 Sr een strafverminderingsgrond?
3.5.2.3 Een formele of feitelijke uitleg van artikel 63 Sr?
3.5.2.4 Welk strafmaximum geldt in geval artikel 63 Sr van toepassing is?
3.5.2.5 Moet rekening worden gehouden met meerdere tussentijdse veroordelingen?
3.5.3 Enkele onderdelen van artikel 63 Sr verklaard
3.5.3.1 Inleiding
3.5.3.2 Veroordeling tot straf
3.5.3.3 In rekening brengen van de vroegere straf
3.6 Jurisprudentie over enkele andere bepalingen van meerdaadse samenloop
3.7 Beslissen en motiveren
3.8 Slotopmerkingen
4 Meerdaadse samenloop in de Nederlandse strafrechtswetenschappelijke literatuur bediscussieerd
4.1 Inleiding
4.2 Doel, grondslag en strekking van meerdaadse samenloop ter discussie
4.2.1 Inleiding
4.2.2 Is een regeling van meerdaadse samenloop nodig?
4.2.3 Indien een regeling nodig is, op welke grondslag(en) dient zij te rusten?
4.2.4 Het belang van een wettelijke regeling en daarmee samenhangende beleid inzake meerdaadse
samenloop
4.2.5 Gaat het bij meerdaadse samenloop om strafverzwaring, strafverhoging of strafvermindering?
4.2.5.1 Kwantumkorting, strafverzwaring of strafverhoging?
4.2.5.2 Meerdaadse samenloop en recidive
4.2.6 Tussenconciusie over doel, grondslag en strekking van meerdaadse samenloop
4.3 Karakter en functie van de wettelijke regeling onder de loep genomen
4.3.1 Inleiding
4.3.2 De wettelijke regeling van meerdaadse samenloop (artikel 57 en 58 Sr) bekritiseerd
4.3.2.1 Inleiding
4.3.2.2 Tweedaadse en meerdaadse samenloop
4.3.2.3 Eén straf of voor elk feit een straf?
4.3.2.4 Een andere regeling van meerdaadse samenloop voor veelplegers?
4.3.3 Enkele opmerkingen over de artikelen 59 tot en met 62 Sr
4.3.4 Ongelijktijdige berechting
4.3.4.1 Inleiding
4.3.4.2 Doel van artikel 63 Sr
4.3.4.3 Functie van artikel 63 Sr (T): welke tussentijdse veroordelingen?
4.3.4.4 Functie van artikel 63 Sr (II): feitelijke of formele uitleg?
4.3.5 Samenloop en executie
4.4 Stand van zaken in de literatuur
5 Meerdaadse samenloop in de strafrechtspraktijk
5.1 Inleiding
5.2 Het gebruik van artikel 63 Sr in de feitenrechtspraak
4

5.2.1 Inleiding
5.2.2 Onderzoeksresultaten
5.2.2.1 Motivering van het toepassen van artikel 63 Sr
5.2.2.2 Belemmeringen met betrekking tot het strafmaximum
5.2.2.3 Andere belemmeringen in de toepassing van artikel 63 Sr
5.2.2.4 Andere aspecten betreffende het toepassen van artikel 63 Sr
5.2.3 Deelconciusie
5.3 Gesprekken met advocaten, officieren van justitie en advocaten-generaal
5.3.1 Inleiding
5.3.2 Praktijk van de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.2.1 Gebruik van de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.2.2 Het bespreken van de regeling met collega’s ter voorbereiding van een zaak
5.3.2.3 Toepassing in abstracto of in concreto van de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.3 De invloed van beleid op de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.4 Doel en grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.5 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.5.1 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop bij gelijktijdige berechting
5.3.5.2 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop bij ongelijktij dige berechting
(artikel 63 Sr)
5.3.6 Gevoelde belemmeringen bij (het gebruik van) de regeling van meerdaadse samenloop
5.3.7 De invloed van cold cases, het slachtoffer en voortbouwend appèl op meerdaadse samenloop
5.3.7.1 Cold cases en invloed op meerdaadse samenloop
5.3.7.2 Slachtoffers en meerdaadse samenloop
5.3.7.3 Voortbouwend appèl en meerdaadse samenloop
5.3.8 Voorstellen tot wijziging van de wettelijke regeling
5.4 Gesprekken met leden van de zittende magistratuur over meerdaadse samenloop
5.4.1 Inleiding
5.4.2 Praktijk van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
5.4.2.1 Gebruik van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop
5.4.2.2 Toepassing in abstracto of in concreto van de regeling van meerdaadse samenloop?
5.4.3 Oriëntatiepunten voor strafioemeting en meerdaadse samenloop
5.4.4 De strekking van de regeling van meerdaadse samenloop
5.4.4.1 Is de regeling strafverhogend of strafverminderend?
5.4.4.2 De verhouding tussen recidive en artikel 63 Sr
5.4.5 Doel en grondslag van meerdaadse samenloop
5.4.6 Belemmeringen door de (wettelijke) regeling
5.4.7 Cold cases en andere ontwikkelingen
5.4.7.1 De invloed van cold cases op meerdaadse samenloop
5.4.7.2 De positie van het slachtoffer en meerdaadse samenloop
5.4.7.3 Voortbouwend appèl en meerdaadse samenloop
5.4.8 Voorstellen tot verandering
5.5 Bevindingen
6 Meerdaadse samenloop in internationaal perspectief
6.1 Inleiding
6.2 De regeling van meerdaadse samenloop in Duitsland
6.2.1 Inleiding
6.2.2 Type stelsel: Aspirationsprinzip en Gesamtstrafe
6.2.2.1 Het Aspirationsprinzip
6.2.2.2 Straftoemetingsfactoren bij meerdaadse samenloop
6.2.2.3 Meerdaadse samenloop per strafsoort
6.2.2.4 Duur van de Gesamtstrafe
6.2.2.5 Enkele procesrechteljke aspecten
6.2.3 Ongelijktijdige berechting
6.2.4 Doel van de regeling
5

6.2.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6.2.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.3 De regeling van meerdaadse samenloop in Engeland en Wales
6.3.1 Inleiding
6.3.2 Type stelsel
6.3.2.1 ‘Concurrent’ of’consecutive’ tenuitvoerlegging van meerdere opgelegde straffen
6.3.2.2 Straftoemetingsfactoren bij meerdaadse samenloop
6.3.2.3 Soort straf in gevallen waarin sprake is van meerdaadse samenloop
6.3.2.4 Duur van de straf
6.3.3 Ongelijktijdige berechting
6.3.4 Doel van de regeling
6.3.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6.3.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.4 De regeling van meerdaadse samenloop in Finland
6.4.1 Inleiding
6.4.2 Type stelsel
6.4.2.1 Joint punishment
6.4.2.2 Straftoemetingsfactoren
6.4.2.3 Duur van de joint punishment bij vrijheidsstraffen en geldboeten
6.4.3 Ongelijktijdige berechting
6.4.4 Doel van de regeling
6.4.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6.4.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.5 De regeling van meerdaadse samenloop in Frankrijk
6.5.1 Inleiding
6.5.2 Type stelsel
6.5.2.1 Geplafonneerde cumulatie
6.5.2.2 Straftoemetingsfactoren
6.5.2.3 Strafsoort en strafduur bij gelijktijdige berechting
6.5.2.4 Strafsoort en strafduur bij ongelijktijdige berechting
6.5.3 Ongelijktij dige berechting
6.5.4 Doel van de regeling
6.5.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6.5.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.6 De regeling van meerdaadse samenloop in Oostenrijk
6.6.1 Jiileiding
6.6.2 Type stelsel
6.6.2.1 Inleiding
6.6.2.2 Absorptiestelsel
6.6.2.3 Cumulatiestelsel
6.6.2.4 Meerdaadse samenloop per strafsoort
6.6.2.5 Meerdaadse samenloop bij vermogensdelicten ( 29 OStGB)
6.6.2.6 Procesrechtelijke aspecten
6.6.3 Ongelijktijdige berechting
6.6.4 Doel van de regeling
6.6.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6.6.5.1 Commentaar op de algemene regeling
6.6.5.2 Commentaar op de regeling in geval van ongelijktijdige berechting
6.6.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.7 De regeling van meerdaadse samenloop in Spanje
6.7.1 Inleiding
6.7.2 Type stelsel
6.7.3 Ongelijktijdige berechting
6.7.4 Doel van de regeling
6.7.5 Commentaar op de inhoud van de regeling
6

6.7.6 Hinder van de regeling in de praktijk
6.8 Slotbeschouwing
7 Bevindingen en aanbevelingen
7.1 Inleiding
7.2 Doel van de regeling van meerdaadse samenloop: proportionele bestraffing
7.3 Grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop: vergelding en preventie
7.4 Karakter van meerdaadse samenloop: stelselkenmerken
7.4.1. Een gevarieerd stelsel
7.4.2 Uitsplitsing van vrijheidsstraffen in de straftoemeting?
7.4.3 De verhouding tussen artikel 63 Sr en recidive
7.5 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop: strafverzwarend of strafverlichtend?
7.6 Functie(s) van de regeling van meerdaadse samenloop: feitelijke of formele toepassing
7.6.1. Feitelijke (in concreto) of formele (in abstracto) toepassing?
7.6.2 Heeft een feitelijke toepassing problematische consequenties voor artikel 63 Sr?
7.7 Conclusie en aanbevelingen
7.7.1 Conclusie
7.7.2 Aanbevelingen
Literatuuroverzicht
Jurisprudentieoverzicht
Register
Bijlage 1
Bij lage 2
Bijlage 3

—

—

—

Onderzoeksmethodiek tweede deelonderzoek
Gehanteerde vragenlij sten
Leden van de begeleidingscommissie

7

Hoofdstuk 1

Inleiding

1.1 Aanleiding voor het onderzoek

Op 14 oktober 2011 veroordeelde de rechtbank Amsterdam een persoon voor verkrachtingen, gijzeling
en ontuchtige handelingen.’ De feiten waren gepleegd tussen 24 april en 24 juli 1996, maar waren
nooit opgelost, totdat als gevolg van nieuwe technieken op het terrein van het DNA-onderzoek hij in
2010 als verdachte voor de verschillende feiten kon worden vervolgd. De hoogste strafbedreiging die
op deze feiten is gesteld, is een gevangenisstraf van vijftien jaar. Gelet op de wettelijke regeling van
meerdaadse samenloop (artikel 5 7-63 Sr) zou dat betekenen dat de verdachte tot maximaal twintig jaar
gevangenisstraf kon worden veroordeeld (vijftien jaar, vermeerderd met een derde). Na 24 juli 1996
was de verdachte echter verschillende keren voor nieuwe feiten veroordeeld tot gevangenisstraf voor
de duur van in totaal vijftien jaar en negen maanden. Volgens de officier van justitie leidde dit, onder
verwijzing naar artikel 63 Sr, tot de conclusie dat voor de feiten uit 1996 nog maximaal vier jaar en
drie maanden gevangenisstraf zou kunnen worden opgelegd. Artikel 63 Sr bepaalt namelijk dat bij
ongelijktijdige berechting van feiten de regeling van meerdaadse samenloop van overeenkomstige
toepassing is en de straffen, uitgesproken tussen het plegen van de feiten en het berechten daarvan, van
de maximaal op te leggen straf moet worden afgetrokken. Twintig jaar min vijftien jaar en negen
maanden betekent dat maximaal vier jaar en drie maanden gevangenisstraf kon worden opgelegd.
De rechtbank kwam tot een ander oordeel. Zij veroordeelde de verdachte tot een gevangenisstraf voor
de duur van tien jaar. Daaraan ten grondslag legde de rechtbank de volgende argumenten. De feiten
konden in 1996 nog niet aan de verdachte worden verbonden. Naar het oordeel van de rechtbank ‘mag
en kan het niet zo zijn dat hij [de verdachte] de dans ontspringt wanneer nieuwe technieken justitie
later in staat stellen hem alsnog ter verantwoording te roepen voor aanvankelijk niet opgehelderde
misdrijven. Een strikte en onverkorte toepassing van artikel 63 zou er namelijk zelfs toe kunnen leiden
dat een verdachte tot geen enkele gevangenisstraf meer kan worden veroordeeld indien de tussentijds
opgelegde straffen in totaal van een langere duur zijn dan de voor de oude feiten op te leggen
maximale straf of, zoals in casu dreigt, er slechts een zeer beperkte gevangenisstraf voor de duur van
vier jaren en drie maanden kan worden opgelegd daar waar het “normale” strafmaximum, twintig jaren
bedraagt.’ Daarnaast overweegt de rechtbank dat een strikte toepassing van artikel 63 Sr ‘in het
onderhavige geval niet [valt] uit te leggen aan de samenleving in het algemeen en aan de slachtoffers
in het bijzonder.’ Het toenemende belang dat aan het slachtoffer in het strafrecht wordt gehecht,

‘Rb Amsterdam 14 oktober 2011, NJ2O12, 468.
8

vormde volgens de rechtbank eveneens een argument om artikel 63 Sr in deze zaak buiten
beschouwing te laten. Tot slot wijst de rechtbank erop dat ook de wetgever er blijk van heeft gegeven
artikel 63 Sr soms buiten toepassing te willen laten. De wetgever had daartoe besloten naar aanleiding
van de implementatie van het Kaderbesluit doorwerking eerdere veroordelingen.
2 Dit geeft volgens de
rechtbank ‘aan dat de wetgever aldus niet in alle situaties het toepassen van artikel 63 [Sri gewenst
acht’, hoewel de rechtbank het verschil tussen binnenlandse en buitenlandse vonnissen onderkent.
Het vonnis leidde in de media en juridische vakliteratuur tot de nodige discussie.
3 Naar aanleiding van
dit vonnis is een vordering tot cassatie in het belang der wet ingesteld bij de Hoge Raad.
4 De minister
van Veiligheid en Justitie werd tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer over het vonnis bevraagd.
Hij zegde tijdens het debat toe een brief naar de Tweede Kamer te zullen sturen waarin het vonnis en
de gehele wettelijke regeling onder de loep worden genomen.
5 In die brief stelt de ministermede naar
aanleiding van het vonnis vragen bij ‘de doeltreffendheid, de inzichtelijkheid en de consistentie van de
regeling inzake de meerdaadse samenloop.’ Het stelsel van beperkte cumulatie, vooral ‘de omvang van
de cumulatie’, alsook ‘de keuze van de wetgever voor het opleggen van één straf voor meer delicten’,
zijn volgens de minister onderdelen die wellicht niet in alle opzichten meer ‘maatschappelijk
toereikend’ zouden zijn. Tevens wijst de minister erop dat het Openbaar Ministerie meerdaadse
samenloop in zijn strafvorderingsrichtlijnen op een andere wijze heeft vormgegeven dan de bestaande
wettelijke regeling. Ook ‘de onmiskenbare vergroting van de opsporingsmogelijkheden van reeds
langer in het verleden gepleegde feiten’, die tot het vonnis van de Amsterdamse rechtbank heeft
kunnen leiden, wordt in de brief genoemd als argument om aan de doeltreffendheid, inzichteljkheid

en consistentie van de bestaande wettelijke regeling van meerdaadse samenloop te twijfelen.
De minister zag hierin aanleiding nader onderzoek te doen naar de wettelijke regeling.
6 Het
Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum van het Ministerie van Veiligheid en Justitie
heeft de Universiteit Leiden opdracht gegeven dit onderzoek uit te voeren. Het onderhavige rapport
vormt het resultaat van dit onderzoek.

Het onderzoek is gericht op het beantwoorden van de volgende vraag:
2

Kaderbesluit 2008/675/JBZ van de Raad van 24 juli 2008, FbEU L220/32. Dit kaderbesluit regelt de
voorwaarden waaronder in een strafrechtelijke procedure in een lidstaat rekening wordt gehouden met eerdere
veroordelingen die in andere lidstaten wegens andere feiten tegen de betrokkene zijn uitgesproken (artikel 1).
Uitgangspunt van het Kaderbesluit is dat aan een in een lidstaat van de Europese Unie uitgesproken veroordeling
door een andere lidstaat gevolgen moeten worden verbonden die gelijkwaardig zijn aan de gevolgen van een
nationale veroordeling overeenkomstig nationaal recht. Artikel 3 lid 5 van het Kaderbesluit maakt hierop een
uitzondering die verwijst naar de situatie waarop artikel 63 Sr ziet. Nederland heeft gelet op die uitzondering in
het Kaderbesluit besloten artikel 63 Sr niet op eerdere buitenlandse veroordelingen van toepassing te verklaren.
Zie Kamerstukken 112009/10,32257, nr. 3, p. 4 enKamerstukken 112009/10, 32257, nr. 6, p. 4.
Zie o.a. Bijlsma en Duker 2011; Knigge 2013, p. 49; Jensma 2011.
“De Hoge Raad heeft op 19 februari 2013, NbSr 2013, 156 uitspraak gedaan en geoordeeld dat, gelet op het
voornemen van de minister van Veiligheid en Justitie om de regeling van meerdaadse samenloop te wijzigen, hij
‘thans’ bij zijn uitleg van artikel 63 Sr blijft. Zie over dit arrest Duker 2013.
Handelingen II 15 november 2011/12, nr. 23, p. 2-2 en 2-3.
6
Kamerstukken 112011/12,29297, nr. 129, p. 4-5.
9

Is de regeling van de artikelen 57 tot en met 63 van het Wetboek van Strafrecht (de samenloop
regeling) nog wel toereikend gelet op de huidige opvattingen (binnen de dogmatiek, jurisprudentie en
praktijk) over de toepassing van meerdaadse samen loop bij de straftoemeting en de situatie die wordt
veroorzaakt door (technologische) ontwikkelingen op het gebied van (al dan niet) forensisch bewijs?

1.2 Uitwerking van de onderzoeksvraag en deelonderzoeken

1.2.1 De onderzoeksvraag uitgewerkt
Om antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvraag is het onderzoek gesplitst in drie
deelonderzoeken. In het eerste deel wordt onderzoek gedaan naar het ontstaan en de ontwikkeling van
de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop, alsmede de jurisprudentie van de Hoge Raad en de
opvattingen in de Nederlandse strafrechtswetenschappelijke literatuur over (de wettelijke regeling van)
meerdaadse samenloop. Het verslag van dit onderzoek is neergelegd in de hoofdstukken 2, 3 en 4Ji
het tweede deel wordt onderzoek gedaan naar de opvattingen van leden van de zittende en staande
magistratuur en de strafadvocatuur over de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop. De
resultaten van dit onderzoek staan in hoofdstuk 5. In het derde deel wordt onderzoek gedaan naar de
wettelijke regeling van meerdaadse samenloop in enkele Europese landen. Het verslag van dit
onderzoek is neergelegd in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 bevat onze bevindingen de algemene conclusie
waarin de onderzoeksvraag wordt beantwoord. Tevens worden enkele aanbevelingen geformuleerd.
In dit onderzoek worden de (technologische) ontwikkelingen op het gebied van (al dan niet forensisch)
bewijs zelf niet onderzocht.
7 Zij vormen enkel de aanleiding en context waarbinnen het onderzoek
wordt uitgevoerd. Evenmin wordt onderzoek gedaan naar de verhouding tussen de wetgever en de
strafrechter. Hoewel in het onderzoek een enkele keer naar de relatie tussen beide staatsmachten wordt
verwezen, is het niet mogelijk die relatie hier verder uit te diepen. Het onderzoek vindt plaats in het
besef van de verschillende verantwoordelijkheden van de wetgever en de rechter, maar ook dat in de
verhouding tussen beide staatsmachten telkens wordt gezocht naar nieuw evenwicht.

1.2.2 Verantwoording van de gekozen aanpak
In dit onderzoek is niet alleen gekozen voor een beschrijving van het gevonden materieel, maar ook
voor het samenbrengen van bevindingen op een niveau dat de leerstelligheid en praktijk overstijgt.

Deze ontwikkelingen hebben, zoals uit de Amsterdamse zaak blijkt, ook gevolgen voor strafbare feiten die in
het verdere verleden zijn gepleegd. Opsporingsonderzoek naar dergelijke lang geleden gepleegde feiten wordt
wel cold case onderzoek genoemd. Er bestaan verschillende definities van cold cases. Vaak zijn deze beperkt tot
levensdelicten, in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk wordt van een cold case gesproken in het
geval na een bepaalde (vrij korte) periode geen dader is gevonden. Het niet hebben kunnen vinden van een dader
wordt om verschillende redenen verklaard, onder andere vanwege het ontbreken van bepaalde technologische
hulpmiddelen of het niet kunnen traceren van getuigen of door getuigen die niet willen verklaren. Ten behoeve
van dit onderzoek wordt onder een cold case verstaan: een zaak die in eerder opsporingsonderzoek naar een zeer
ernstig strafbaar feit (waarop naar de wettelijke omschrijving twaalf jaar of meer gevangenisstraf staat gesteld)
niet kon worden opgelost, maar door een gegeven dat ten tijde van het eerdere opsporingsonderzoek nog niet
bekend was tot een veroordeling en het opleggen van een vrijheidsstraf kan leiden.
10

Naar het oordeel van de onderzoekers is het, gelet op de grote hoeveelheid aan informatie, de omvang
en de diversiteit van argumenten, alsmede de verscheidenheid van actoren die aan die onderzoek een
bijdrage hebben geleverd, onmogelijk (en voor zover mogelijk onwenselijk) om de resultaten aan het
eind van elk hoofdstuk en in het afsluitende hoofdstuk 7 slechts in samenvattende zin weer te geven.
Daarom is ervoor gekozen om aan het eind van elk hoofdstuk en in hoofdstuk 7 telkens aan te geven
hoe door respectievelijk de wetgever, de Hoge Raad en strafrechtswetenschappers, in de rechtspraktijk
en in de door ons omringende landen wordt gedacht over doel, grondslag, karakter en strekking (en,
voor zover mogelijk) functie van (de wettelijke regeling van) meerdaadse samenloop.
8
Onder doel verstaan wij de reden of redenen die aan (onderdelen van) de regeling ten grondslag
hebben gelegen. Met grondslag bedoelen wij het geheel van strafrechtelijke uitgangspunten die aan de
basis van de regeling liggen. Het karakter van de regeling verwijst naar de aard van de wettelijke
regeling, in bijzonder in hoeverre sprake is van een uniform of divers samengestelde regeling. Met
strekking wordt gedoeld op de ratio van de regeling. Daarbij gaat het vooral om de vraag welk gevolg
toepassing van de regeling heeft op de op te leggen straf. De functie van de regeling wijst op de
werking ervan in de rechtspraktij k.

1.2.3 Eerste deelonderzoek
Samenloop is één van de leerstukken van strafrecht. Er worden verschillende stelsels van samenloop
onderscheiden: absorptie, cumulatie en een middenstelsel. Deze begrippen worden in dit onderzoek
veelvuldig gebruikt. Van absorptie is sprake wanneer verschillende strafbepalingen van toepassing zijn
maar slechts één daarvan bij het bepalen van de straf wordt toegepast, namelijk die strafbepaling die
met de zwaarste hoofdstraf is bedreigd. Cumulatie houdt in dat ‘voor elk(e) misdrijf of overtreding
zonder vermindering straf wordt opgelegd, waarbij deze straffen worden opgeteld.’
9 Het middenstelsel
ligt tussen absorptie en cumulatie in. Er kunnen twee varianten worden onderscheiden, een
middenstelsel dat uitgaat van absorptie en een middenstelsel dat uitgaat van cumulatie. In de eerste
variant wordt één strafbepaling toegepast, maar wordt het strafmaximum verhoogd ten opzichte van de
strafbepaling die met de zwaarste hoofdstraf is bedreigd. In de tweede variant wordt voor elk feit straf
opgelegd, maar de cumulatie van straffen wordt tot een bepaald maximum beperkt.

Meerdaadse samenloop is geregeld in de artikelen 57 tot en met 63 Sr. Met eendaadse samenloop en
voortgezette handeling (artikel 55 en 56 Sr) vormen deze bepalingen Titel VI van het Eerste Boek van
het Wetboek van Strafrecht, getiteld: Samenloop van strafbare feiten. Deze titel is met het Wetboek

In de verschillende hierna te bespreken deelonderzoeken is, zoveel als mogelijk, telkens doel, grondslag,
karakter en strekking onderzocht. De functie van (de wettelijke regeling van) meerdaadse samenloop is vooral in
het tweede deelonderzoek onderzocht. De grondslag van (de wettelijke regeling van) meerdaadse samenloop
komt in het eerste deelonderzoek niet aan bod bij de analyse van de rechtspraak van de Hoge Raad.
Cleiren en Verpalen 2012, aant. 3 bij Inleidende opmerkingen bij Titel VI van het Eerste Boek.
11

van Strafrecht ingevoerd op 1 september 1886. Hoewel diverse bepalingen sinds de invoering ervan
zijn gewijzigd, lijkt de huidige wettelijke regeling nog vrij sterk op de oorspronkelijke regeling. 10
Dat de regeling nog vrij sterk lijkt op de oorspronkelijke regeling doet de vraag rijzen met welk doel
de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop werd ingevoerd. Ook is de vraag op welke
grondslag de regeling rust. Om antwoord te geven op deze vragen is de totstandkoming van de
wettelijke regeling van meerdaadse samenloop onderzocht. Daarvoor zijn de relevante stuldcen van de
Staatscommissie voor de samenstelling van een wetboek van strafrecht (de Staatscommissie-De Wal)
bestudeerd, alsmede de relevante parlementaire stukken betreffende de totstandkoming van de
wettelijke regeling van meerdaadse samenloop in het huidige Wetboek van Strafrecht.
Tevens wordt de keuze voor de nogal divers samengestelde wettelijke regeling geanalyseerd, in die zin
dat onderscheid wordt gemaakt tussen misdrijven en overtredingen (artikel 62 Sr), tussen de
strafsoorten en —maten (artikel 58-60 Sr) en het gegeven dat de regeling van toepassing is in geval van
ongeljktijdige berechting van strafbare feiten (artikel 63 Sr)). De regeling bestaat niet uit een uniform
stelsel. Tot slot wordt aandacht besteed aan de strekking van de regeling. Ingegaan is op de vraag of de
regeling van meerdaadse samenloop moet worden opgevat als strafverzwarend, strafverhogend of
strafverminderend. Een regeling wordt strafverzwarend genoemd als de omstandigheid die tot een
zwaardere straf mag leiden dan het strafmaximum waarmee het feit is bedreigd ‘in een regtstreeksch
verband staat’ tot het gepleegde delict.” Een regeling is strafverhogend als de omstandigheid die tot
een hogere straf mag leiden dan het strafmaximum waarmee het feit is bedreigd niet in rechtstreeks
verband tot het gepleegde delict staat. Een regeling is strafverminderend als wordt bepaald voor een
feit een straf kan worden opgelegd, die lager is dan het strafmaximum waarmee dat feit is bedreigd.

Als aangegeven zijn onderdelen van de wettelijke regeling sinds 1886 aangepast. Dat roept de vraag
op welke bepalingen zijn aangepast en waarom. Meer algemeen is de vraag of de oorspronkelijke
doelstelling en grondslag van de wettelijke regeling ondanks de wijzigingen overeind zijn gebleven.
Zijn doel en grondslag dezelfde, of is sprake van een gewijzigd inzicht bij de wetgever? Zo ja, hoe
luidt dat gewijzigd inzicht? Deze vragen worden ook gesteld met betrekking tot het karakter en de
strekking van de samenloopregeling. Het verslag van het onderzoek naar de totstandkoming en de
ontwikkeling van de wettelijke regeling staat in hoofdstuk 2.

10

De regeling geldt voor meerderjarigen, maar (uitgezonderd artikel 63 Sr) niet voor minderjarigen (artikelen
77a en 77gg Sr). Het is de onderzoekers bekend dat in het kader van de invoering van het adolescentenstrafrecht
gepleit is voor het van toepassing verklaren van de regeling van meerdaadse samenloop op minderjarigen
(Kamerstukken II 2012/13, 33 498, nr. 5, p. 5; Kamerstukken II 2012/13, 24 578, nr. 483, p. 6-7). In dit
onderzoek is er voor gekozen niet nader in te gaan op de eventuele toepassing van de regeling op minderjarigen
(uitgezonderd het jurisprudentieonderzoek in paragraaf 5.2). Waar mogelijk wordt in hoofdstuk 7 aangegeven in
hoeverre de daarin genoemde argumenten ook in het jeugdstrafrecht van toepassing zouden kunnen zijn.

Smidt 1881, p. 451.
12

In hoofdstuk 3 wordt verslag gedaan van het onderzoek naar de jurisprudentie van de Hoge Raad over
meerdaadse samenloop. Hoewel met betrekking tot doel, grondslag, karakter en de strekking het
nodige uit de totstancikomingsgeschiedenis van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop kan
worden afgeleid, vragen wettelijke bepalingen telkens rechterlijke interpretatie. Dat is voor meerdaad
se samenloop niet anders. In hoofdstuk 3 wordt daarom antwoord gegeven op de volgende vragen.
1) In welke richting lijkt de Hoge Raad (en de advocaten-generaal bij de Hoge Raad) te denken over
doel, grondslag, karakter en strekking van meerdaadse samenloop? Volgt hij de door de wetgever met
betrekking daartoe gemaakte keuzes en zo niet, waaruit bestaat die afwijking en (hoe) wordt dit
gemotiveerd?
2) Hoe legt de Hoge Raad de bepalingen uit? De uitleg van de regeling kan licht werpen op de functie
van de regeling in de rechtspraktijk.
Voor het antwoord op beide vragen kan er niet aan worden voorbij gegaan enig inzicht te verschaffen
in de rechtspraak van de Hoge Raad over eendaadse samenloop en voortgezette handeling, aangezien
die rechtspraak van belang is voor een goed begrip van de reikwijdte van de regeling van meerdaadse
samenloop in het Nederlandse strafrecht. Tevens wordt, mede gelet op de aanleiding voor dit
onderzoek, in hoofdstuk 3 ingegaan op de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking tot artikel 63
Sr.

Hoofdstuk 4 geeft de discussies weer over meerdaadse samenloop in de Nederlandse straf
rechtswetenschappelijke literatuur. In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op twee vragen.
1) Hoe wordt in de Nederlandse strafrechtswetenschappelijke literatuur gedacht over doel, grondslag,
karakter, strekking en functie van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop?
2) Houden de keuzes van de wetgever volgens strafrechtswetenschappers stand in de huidige tijd en zo
ja, op grond waarvan is dat het geval? Zo nee, welke alternatieven zijn aangedragen, hoe is op die
alternatieven gereageerd en bestaat er consensus over de vraag hoe een vernieuwde wettelijke regeling
van meerdaadse samenloop zou moeten worden vormgegeven? Onderdeel van dit onderzoek is te
bezien welke functies in de literatuur aan meerdaadse samenloop worden toebedeeld en in hoeverre
consensus bestaat over een bepaalde functie ervan.

1.2.4 Tweede deelonderzoek
In het tweede deelonderzoek wordt het gebruik van de regeling van meerdaadse samenloop in de
rechtspraktijk onderzocht. In hoofdstuk 5 wordt antwoord gegeven op de volgende vragen.
1) Wordt de samenloopregeling als een ongewenste belemmering in de praktijk van de straftoemeting
ervaren? Zo ja, in welke gevallen speelt dat?
2) Bestaat er binnen de strafrechtspraktijk behoefte aan een wijziging van de regeling van meerdaadse
samenloop? Zo ja, bestaat die behoefte ten aanzien van het gehele stelsel of slechts op onderdelen van
de wettelijke regeling?
13

Voor het antwoord op deze vragen is gebruik gemaakt van twee verschillende onderzoeksmethoden.
Allereerst is een QuickScan uitgevoerd naar uitspraken van feitenrechters (zowel gerechtshoven als
rechtbanken) waarin artikel 63 Sr van toepassing was. Omwille van de omvang van het onderzoek is
de QuickScan beperkt tot rechtspraak over artikel 63 Sr. De QuickScan levert interessante informatie
op over de omvang van het gebruik van artikel 63 Sr en de mate waarin toepassing van artikel 63 Sr
wordt gemotiveerd. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met strafrechtadvocaten, officieren van justitie,
advocaten-generaal, rechters en raadsheren over hun praktijkervaring met de meerdaadse samenloop.
De gesprekken waren erop gericht antwoord te krijgen op de vraag of naar de gevoelens van de
ondervraagde personen de regeling leidt tot ongewenste belemmeringen in de praktijk die wijziging
van de regeling noodzakelijk maken.

1.2.5 Derde deelonderzoek
Het derde deelonderzoek betreft een beperkt rechtsvergeljkend onderzoek naar meerdaadse samenloop in ons omringende landen, die lid zijn van de Raad van Europa. In hoofdstuk 6 wordt verslag
gedaan van dit onderzoek. Daarin wordt antwoord gegeven op de volgende vier vragen.
1) Bestaat er een regeling van meerdaadse samenloop? Zo ja, hoe luidt die regeling en wat zijn
grondslag, karalcter en strekking ervan? Voor de beantwoording van deze vragen werd de tekst van de
regeling en de toelichting daarop bestudeerd en inzicht gegeven in de keuzes die door de wetgever zijn
gemaakt met betrekking tot het type stelsel, mogelijke onderscheidingen in stelsel tussen typen
strafbare feiten en/of typen daders. Tevens wordt de vraag beantwoord in hoeverre in de onderzochte
stelsels een samenloopregeling bestaat in geval van ongelijktijdige berechting van strafbare feiten.
2) Wanneer een regeling van meerdaadse samenloop bestaat, met welk doel is die regeling opgesteld?
Voor het beantwoorden van deze vraag werd niet alleen het oorspronkelijke doel onderzocht, maar ook
bezien in hoeverre heden ten dage ook andere doelen worden onderkend die naast of in de plaats van
het oorspronkelijke doel zijn ontwikkeld.
3) Wordt in de literatuur en/of rechtspraak gewezen op mogelijke problemen met de regeling van
meerdaadse samenloop, al dan niet samenhangend met technologische ontwikkelingen op het gebied
van forensisch bewijs? Zo ja, welke oplossingen zijn voor het verbeteren van de regeling aangedragen
en hebben die aangedragen oplossingen tot wetgevingsactiviteit(en) geleid?

.

Voor wat betreft

eventueel commentaar in de literatuur werd onderscheid gemaakt tussen commentaar op de inhoud van
de regeling en de keuzes die daarin tot uitdrukking komen en het commentaar op de doelstelling van
de (wettelijke) regeling. Voor wat betreft eventueel commentaar in de rechtspraktijk werd aan de hand
van literatuuronderzoek bezien of en in hoeverre de rechtspraak hinder van de regeling ondervindt en
zo ja, waardoor die hinder wordt verklaard en of die hinder tot oplossingen heeft geleid.

14

De landenkeuze voor het rechtsvergelijkend onderzoek werd gebaseerd op een QuickScan. Het
rechtsvergeljkende onderzoek betreft de samenloopregeling van Duitsland, Engeland en Wales,
Finland, Frankrijk, Oostenrijk en Spanje. De keuze voor Duitsland wordt ingegeven doordat de
Nederlandse regeling op de Duitse regeling is geïnspireerd. Dat geldt ook voor de Oostenrijkse
regeling, maar die wijkt op verschillende interessante punten af van de Nederlandse (en Duitse)
regeling, met name waar het gaat om de met artikel 63 Sr verwantschap vertonende regeling. De
Franse regeling wijkt op verschillende punten af van de Nederlandse regeling, waardoor zij interessant
is te bespreken. Interessant is ook dat de Franse regeling een definitie geeft van meerdaadse
samenloop die met name voor een heroriëntatie van artikel 63 Sr van belang zou kunnen zijn. De
regeling is relatief nieuw waardoor kan worden verwacht dat hedendaagse inzichten aan de
totstandkoming van de regeling ten grondslag hebben gelegen. Die inzichten kunnen ook voor de
huidige Nederlandse discussie van belang zijn. Ook de Spaanse regeling van samenloop is relatief
nieuw, want ongeveer tien jaar geleden ingevoerd. Interessant aan de Spaanse regeling is dat
onderscheid wordt gemaakt tussen de regeling van de op te leggen straf in geval van meerdaadse
samenloop (zuivere cumulatie) en de regeling van de maximaal te executeren straf in geval van
meerdaadse samenloop. Hier is vooral van belang te bezien waarom ook Spanje voor een beperking
van de te executeren straf heeft gekozen alsmede na te gaan wie bepaalt wat de maximaal te
executeren straf is. De Finse regeling, die eveneens relatief jong is, is interessant te onderzoeken
vanwege de vergaande differentiatie van de maximale duur van de op te leggen vrijheidsstraf in geval
van meerdaadse samenloop. De Engelse regeling wordt onderzocht, omdat het straftoemetingsrecht in
Engeland duidelijke verschillen met de Nederlandse regeling vertoont en ook in geval van meerdaadse
samenloop in Engeland andere keuzes zijn gemaakt dan in Nederland. De verschillen kunnen echter
een inspiratie zijn bij het nadenken over de keuzes die kunnen worden gemaakt bij een eventuele
herziening van de bestaande Nederlandse wettelijke regeling.

1.3 Methoden van onderzoek

1.3.1 Eerste deelonderzoek
Voor het eerste deelonderzoek heeft allereerst bestudering plaatsgevonden van de relevante
verhandelingen van de Staatscommissie die het Wetboek van Strafrecht heeft voorbereid en de
parlementaire geschiedenis van (de totstandkoming en wijzigingen van) de wettelijke regeling van
meerdaadse samenloop. Tevens is relevante gepubliceerde rechtspraak van de Hoge Raad gebruikt.
Daartoe zijn diverse bronnen onderzocht, het Weekblad van het Recht, de Nederlandse Jurisprudentie,
de Nieuwsbrief Strafrecht, Delikt en Delinkwent, het Nederlands Juristenblad en de op de website van
de rechtspraak (rechtspraak.nl) gepubliceerde jurisprudentie van de Hoge Raad. De in tijdschriften
gepubliceerde jurisprudentie werd gevonden door raadpleging van het jurisprudentieregister. In de
derde plaats werd onderzoek gedaan naar Nederlandse strafrechtswetenschappelijke literatuur.

15

1.3.2 Tweede deelonderzoek
Voor het in kaart brengen van de rol van de meerdaadse samenloopregeling in de dagelijkse praktijk
en de ideeën van hen die met de regeling te maken krijgen over de huidige invulling daarvan, is een
QuickScan uitgevoerd naar uitspraken van feitenrechters over de jaren 2008, 2010 en 2012. Hierin zijn
alle rechterlijke uitspraken (zoals gepubliceerd op rechtspraak.nl) uit de desbetreffende periode waarin
artikel 63 Sr werd aangehaald was bestudeerd en is gekeken in hoeverre de toepassing van het artikel
werd gemotiveerd en of er sprake was van (zichtbare) belemmeringen bij het opleggen van een in de
ogen van de rechter proportionele straf. In totaal zijn 1511 uitspaken uit deze periode bestudeerd. Daar
waar sprake was van zichtbare belemmeringen door het toepassen van artikel 63 is onderzocht hoe met
deze belemmering in het bepalen van een in de ogen van de rechter passende straf is omgegaan. In
bijlage T wordt meer uitgebreid stilgestaan bij de methode en de beperkingen van dit deelonderzoek.
Daarnaast zijn officieren van justitie/advocaten-generaal, rechters/raadsheren van de strafkamer en
strafadvocaten in hoedanigheid van deskundige over meerdaadse samenloop ondervraagd. Het
onderzoek bestond uit semigestructureerde interviews: aan de hand van een vragenlijst werd in een
gesprek een beeld gevormd over de regeling van meerdaadse samenloop in de rechtspraktijk.
12 De
interviews zijn opgenomen en globaal getranscribeerd. De uitgewerkte interviews zijn per doelgroep
en per vraag gegroepeerd en de antwoorden zijn daarna geanalyseerd. Op deze wijze zijn de (moge
lijke) verschillen tussen de respondentgroepen en de respondenten onderling inzichtelijk gemaakt. De
onderzoeksresultaten zijn geclusterd op onderwerp waarbij ter illustratie (geanonimiseerd) citaten zijn
opgenomen. Voor de selectie van leden van het Openbaar Ministerie en de strafadvocatuur verwijzen
wij naar bijlage T van dit rapport. De verschillende vragenlijsten zijn in bijlage II van dit rapport
opgenomen.

Voor de gesprekken met leden van de rechtsprekende macht heeft overleg en afstemming
plaatsgevonden met de Raad voor de rechtspraak. De semigestructureerde interviews vonden plaats op
het Paleis van Justitie in Amsterdam, Arnhem, Den Haag en ‘s-Hertogenbosch. De planning was de
gesprekken te voeren met rechters en raadsheren gezamenlijk. Dat is in twee van de vier gesprekken
gerealiseerd. De interviews vonden plaats nadat de interviews met de staande magistratuur en de
strafadvocaten waren afgrond. Daardoor werd het mogelijk de vermoedens die deze respondent
groepen hadden uitgesproken over de wijze van toepassing van de samenloopregeling bij de zittende
magistratuur te verifiëren. In totaal kon met acht leden van de zittende magistratuur een interview
worden georganiseerd. Vanwege dit aantal is na overleg en in afstemming met de Raad voor de

12

Het doel van dit deelonderzoek is om een gedegen beeld te verlcrijgen van de ervaringen en meningen van de
verschillende beroepsgroepen binnen de rechtspraktijk zonder dat een exacte kwantitatieve representativiteit
wordt nagestreefd. Een goede manier om dit doel met een relatief beperkt aantal respondenten te bereiken biedt
de zogenaamde purposive steekproef die hier dan ook is toegepast. Respondenten zijn geselecteerd op hun
ervaring en deskundigheid.
16

rechtspraak besloten om enkele aanvullende vragen per email aan rechters te stellen. Op deze mail
hebben zeven rechters gereageerd. Die reacties zijn in combinatie met de resultaten van de gesprekken
verwerkt.

1.3.3 Derde deelonderzoek
Voor het rechtsvergelijkend onderzoek is informatie vergaard op het Max Planck Institut flir
aushindisches und intemationales Strafrecht in Freiburg am Breisgau (Duitsland). Tevens is contact
gezocht met buitenlandse onderzoekers waarmee contacten bestaan via de ‘Working Group on
Sentencing’ van de European Society of Criminology, in het bijzonder voor het verkrijgen van (extra)
informatie over de Finse regeling.

17

Hoofdstuk 2

Historische ontwikkeling van de wettelijke regeling van meerdaadse
samenloop

2.1 Inleiding

In dit hoofdstuk wordt de totstandkoming en ontwikkeling van de wettelijke regeling van meerdaadse
samenloop, zoals neergelegd in Titel VI van het Eerste Boek van het Wetboek van Strafrecht,
beschreven. Daarbij wordt antwoord gegeven op een aantal vragen: met welk doel werd de wettelijke
regeling van meerdaadse samenloop ingevoerd, op welke grondslag werd de regeling gebaseerd, welk
karakter komt uit de regeling naar voren en wat is de strekking van de regeling. Tevens wordt de vraag
beantwoord of doel, grondslag, karakter en strekking in de loop van de tijd zijn gewijzigd.
Het antwoord op deze vragen vergt onderzoek naar de totstandkoming van de wettelijke regeling
tijdens de samenstelling van het Wetboek van Strafrecht. Daarvoor is nodig zowel de relevante
stukken van de Staatscommissie voor de samenstelling van een wetboek van strafrecht (paragraaf 2.3),
als de op meerdaadse samenloop betrekking hebbende parlementaire stukken betreffende de
totstandkoming van het Wetboek van Strafrecht te onderzoeken (paragraaf 2.4). Daarmee kan inzicht
worden verschaft in de achtergrond voor de keuze voor een gematigd cumulatiestelsel in de artikelen
57 en 58 Sr, de keuze voor andere dan het gematigd cumulatiestelsel in de artikelen 59 en volgende en
het waarom van het opnemen van een regeling als neergelegd in artikel 63 Sr. Een goed inzicht kan
echter pas worden verkregen wanneer de tot stand gekomen regeling wordt afgezet tegen de regeling
van (meerdaadse) samenloop die tot 1886 bestond. 13 Daarop wordt in paragraaf 2.2 ingegaan.
Om een antwoord te formuleren op de vraag naar een eventueel gewijzigd inzicht betreffende doel,
grondslag, karakter en strekking van de regeling zal de ontwikkeling van de wettelijke regeling van
meerdaadse samenloop na de invoering van het Wetboek van Strafrecht worden beschreven (paragraaf
2.5). Aan de hand daarvan kan worden beoordeeld in hoeverre de wetgever anders is gaan denken over
het gematigd cumulatiestelsel zoals neergelegd in de artikelen 57 en 58 Sr, de regeling van
meerdaadse samenloop bij andere straffen en bij overtredingen in de artikelen 59 en volgende en de
regeling zoals neergelegd in artikel 63 Sr. Er is voor gekozen om niet alleen alle wetswijzigingen sinds
1886 te bespreken, ook wordt

—

voor de volledigheid

—

ingegaan op twee wetsvoorstellen uit 1900 en

1904 tot herziening, respectievelijk tot wijziging en aanvulling van het Wetboek van Strafrecht,
13

Wij gaan niet in op de (maatschappelijke, politieke, culturele en juridische) context waarbinnen het Wetboek

van Strafrecht tot stand is gekomen. Wel achten wij het gewenst hier te vermelden dat één van de belangrijkste

uitgangspunten van het Wetboek het grote vertrouwen van de wetgever, en de Nederlandse samenleving in het
algemeen, in de strafrechter (Smidt 1881, p. 21-22). Dat vertrouwen heeft zich onder andere vertaald in een grote
rechterlijke vrijheid bij de straftoemeting. Het is van belang deze invulling van de verhouding tussen wetgever
en rechter in het achterhoofd te houden bij het lezen van dit hoofdstuk.
18

Hoofdstuk 7

Bevindingen en aanbevelingen

7.1 Inleiding

Aanleiding voor dit onderzoek is een vonnis van de rechtbank Amsterdam over de toepassing van
artikel 63 Sr (paragraaf 1.1). In een reactie hierop bekritiseerde de minister van Veiligheid en Justitie
in een brief aan de Tweede Kamer ‘de doeltreffendheid, de inzichtelijkheid en de consistentie van de
regeling inzake de meerdaadse samenloop’. Volgens de minister dient de wettelijke regeling te worden
723 Dit standpunt is herhaald in het regeerakkoord dat in 2012 tussen VVD en PvdA werd
herzien.
gesloten. Daarin wordt aangegeven dat de rechter ‘in geval van meerdaadse samenloop ruimere
mogelijkheden [krijgt] om een passende straf te bepalen.’
724 Een wetswijziging hangt in de lucht.
In de brief aan de Tweede Kamer kondigde de minister van Veiligheid en Justitie een onderzoek aan
naar de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop. Het onderhavige rapport vormt het verslag van
dit onderzoek. Het is gericht op het beantwoorden van de volgende vraag: Is de regeling van de
artikelen 57 tot en met 63 van het Wetboek van Strafrecht (de regeling van meerdaadse sam enloop)
nog wel toereikend, gelet op de huidige opvattingen (binnen de dogmatiek, jurisprudentie en praktijk)
over de toepassing van meerdaadse samenloop bij de straftoemeting en de situatie die wordt
veroorzaakt door (technologische) ontwikkelingen op het gebied van (al dan niet) forensisch bewijs?
De (technologische) ontwikkelingen vormen, gelet op het vonnis van de rechtbank Amsterdam, enkel
de aanleiding en context waarbinnen het onderzoek is uitgevoerd, maar zijn niet zelf onderzocht.
In hoofdstuk 1 (paragraaf 1.2.2) hebben wij aangegeven dat ervoor is gekozen het onderzoek naar de
regeling van meerdaadse samenloop te richten op doel, grondslag, karakter, strekking en functie
daarvan. Zij vormen de rode draad door dit rapport. Daarom zijn de bevindingen langs de lijn van deze
onderwerpen te ordenen. In de volgende paragrafen bespreken we achtereenvolgens de opvattingen en
ideeën over doel, grondslag, karakter, strekking en functie van de regeling, zoals die in de
verschillende deelonderzoeken naar voren zijn gekomen. Op basis hiervan wordt in paragraaf 7.7 een
aantal conclusies en aanbevelingen geformuleerd.

7.2 Doel van de regeling van meerdaadse samenloop: proportionele bestraffing

Het doel van de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop is het voorkomen van disproportioneel
hoge straffen. In termen van Remmelink beoogt de regeling een veiligheidsgrens te bieden. Zuivere
cumulatie moet worden voorkomen. Dat doel is niet helemaal consequent doorgevoerd en geldt
eigenlijk alleen voor zover het de misdrijven en de vrijheidsstraffen betreft. Geldboeten kunnen zuiver
723

Kamerstukken 112011/12,29297, nr. 129, p. 5.
724 33410, nr. 15,p. 16.
Kamerstukkenll20l2/13,
205

cumuleren, zij het dat begrenzing daarvan mogelijk is via het draagkrachtbeginsel (artikel 24 Sr). Ook
de straffen bij overtredingen kunnen zuiver cumuleren (artikel 62 Sr), maar dat geldt niet voor de
vervangende hechtenis die op grond van artikel 24c lid 3 Sr aan een maximum is gebonden. Met
betrekking tot de overtredingen zijn in de literatuur stemmen opgegaan om de wettelijke regeling van
artikel 62 Sr aan te passen aan de algemene regeling van artikel 57 Sr. Ook in de rechtspraktijk wordt
gepleit voor aanpassing van artikel 62 Sr en verzocht aansluiting te zoeken bij artikel 57 Sr. Advo
caten gaven aan dat de huidige regeling namelijk vrij disproportioneel kan uitpakken. Voor een aantal
op zichzelf geringe strafbare feiten moeten soms namelijk forse geldbedragen worden betaald.
De idee dat meerdaadse samenloop een veiligheidsgrens vormt, is in de strafrechts-wetenschappelijke
literatuur en in de rechtspraktijk een belangrijk argument om de huidige regeling van artikel 57 en 58
Sr te laten voor wat die is. De enkeling, binnen de rechtspraktijk en in de Nederlandse
strafrechtswetenschap, die van oordeel is dat zuivere cumulatie wel zou moeten worden ingevoerd, is
overigens niet tegen de idee dat de straf moet worden begrensd, maar meent dat de rechter die grens
per geval moet bekijken. Op basis van de gesprekken die wij hebben gevoerd, kan niet worden gezegd
dat die opvatting brede steun geniet. De relevantie van een wijziging van de bestaande regeling wordt
over het algemeen uitermate betrekkelijk geacht. Daarmee is niet gezegd dat binnen de rechtspraktijk,
en de strafrechtswetenschap, de overtuiging bestaat dat onder alle omstandigheden de huidige
veiligheidsgrens tot aanvaardbare resultaten leidt.
De redenen op grond waarvan die veiligheidsgrens een probleem zou zijn, lijken echter niet zonder
meer verband te houden met de regeling van meerdaadse samenloop. Zo is door ons ondervraagde
leden van het Openbaar Ministerie aangegeven dat meer delicten met gewoonte als strafverzwarend
bestanddeel zouden mogen worden ingevoerd. Leden van het Openbaar Ministerie hebben tevens
gesuggereerd dat het strafmaximum bij sommige delicten (doodslag is daarvan een voorbeeld) niet
meer helemaal voldoet. Dergelijke vraagpunten hebben wel invloed op het strafmaximum in geval van
meerdaadse samenloop, maar raken de doelstelling van meerdaadse samenloop als zodanig niet. Zij
houden namelijk verband met vraagpunten of en zo ja in hoeverre gewoonte en herhaling meer
gestructureerd in het Wetboek van Strafrecht moeten worden neergelegd en of en zo ja in hoeverre de
strafmaxima bij levens- en andere delicten zouden moeten worden verhoogd. Het ligt buiten het bestek
van dit onderzoek om op deze vragen ook maar een begin van antwoord te formuleren.

Artikel 63 Sr beoogt niet alleen een veiligheidsgrens te bieden in geval van ongelijktijdige berechting,
maar kan ook worden beschouwd als een oproep tot zorgvuldigheid. Voorkomen moet worden dat het
Openbaar Ministerie verschillende zaken op verschillende tijdstippen (voor verschillende gerechten)
aanbrengt. Die roep om zorgvuldigheid stond in de negentiende eeuw al aan de basis van het huidige
artikel 63 Sr en is ook een doel van aan dit artikel verwante bepalingen in ons omringende landen. Met
een toegenomen complex systeem van afdoeningsmodaliteiten, heeft die roep om zorgvuldigheid niet
aan belang ingeboet. Zeker nu het Openbaar Ministerie met behulp van de strafbeschikking zelf schuld
206

vaststelt en een sanctie kan opleggen, zou kunnen worden gesteld dat met artikel 63 Sr (dat ook op de
strafbeschikking van toepassing is) het Openbaar Ministerie wordt opgeroepen om zo consequent en
zo inzichteljk mogelijk te bepalen of het zaken zelf afdoet, hoe het zaken dan vervolgens afdoet, en of
het besluit tot dagvaarden. Die zorgvuldigheid wordt als volkomen vanzelfsprekend beschouwd,
althans door het Openbaar Ministerie. Van de zijde van de advocatuur is er echter op gewezen dat
projecten als ZSM nog onvoldoende transparant zijn voor de verdachte en diens raadsman.
725 Gelet
hierop en gelet op de doelstelling van artikel 63 Sr, om zoveel als mogelijk gelijktijdige afdoening van
feiten door één verdachte gepleegd te bewerkstellingen, lijkt er voldoende rechtvaardiging voor het
behoud van een bepaling als artikel 63 Sr gegeven.

7.3 Grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop: vergelding en preventie
Van oorsprong is de wettelijke regeling van meerdaadse samenloop gebaseerd op het strafdoel ver

gelding. Vergelding houdt vanouds verband met schuld en proportionaliteit. De staatscommissie en de
wetgever hanteerden als uitgangspunt dat in geval iemand meer dan één strafbaar feit pleegt de schuld
niet verdubbelt, maar verhoogt. Tevens waren zij van oordeel dat in geval iemand wordt veroordeeld
voor het plegen van meer dan één strafbaar feit, de straffen niet zuiver mogen cumuleren. Dat zou na
melijk leiden tot ‘te grote hardheid’, oftewel disproportioneel hoge straffen. Beide uitgangspunten
worden ook in ons omringende landen aan meerdaadse samenloop ten grondslag gelegd.
Het idee dat de schuld niet verdubbelt maar verhoogt heeft in de literatuur de meeste kritiek gekregen
en is als grondslag van meerdaadse samenloop wat op de achtergrond geraakt. Toch is dit uitgangspunt
niet helemaal verdwenen. Uit de gesprekken die wij in het kader van dit onderzoek hebben gevoerd,
blijkt dat een rechtvaardiging voor de beperking van de verhoging van de maximumstraffen in het
algemeen en de beperking van de verhoging van de in een concreet geval op te leggen straf mede
wordt gevonden in een zekere samenhang tussen de verschillende feiten. In het geval een verdachte
wordt veroordeeld voor verscheidene winkeldiefstallen, die gedurende een korte periode zijn begaan,
hebben door ons ondervraagde leden van de zittende magistratuur opgemerkt dat er weliswaar vanuit
wordt gegaan dat er sprake is van meerdaadse samenloop (en geen voortgezette handeling), maar dat
er bij de straftoemeting rekening mee wordt gehouden dat de schuld aan die winkeldiefstallen niet
telkens opnieuw even groot is, maar als het ware wordt voortgezet bij elke volgende winkeldiefstal.
Van voortzetting van schuld is in veel mindere mate sprake als de feiten niet kort op elkaar zijn
gepleegd of onderling nogal sterk van elkaar verschillen. Uit de gesprekken en de literatuur blijkt dat
deze manier van redeneren niet door iedereen wordt gedeeld. In plaats daarvan wordt, binnen het
strafplafond dat volgt uit artikel 57 lid 2 Sr, zuivere cumulatie voor een beperkt aantal lichtere feiten
die in korte tijd zijn gepleegd niet zonder meer afgewezen.

725

ZSM staat voor Zo Snel, Slim, Selectief, Simpel, Samen en Samenlevingsgericht Mogelijk. Volgens het
Openbaar Ministerie is ZSM erop gericht veel voorkomende criminaliteit daadkrachtig, snel, passend en
efficiënt aanpakken. Voor een uitleg en waardering van o.a. ZSM, zie Kwakman 2012.
207

In het Kader voor de strafvordering van het Openbaar Ministerie wordt bij lichte feiten niet uitgegaan
van een verhoging van schuld, maar van een verdubbeling daarvan. Bij zwaardere feiten wordt wel
uitgegaan van een verhoging, in plaats van een verdubbeling van schuld. Tot op zekere hoogte volgt
de rechtsprekende macht deze lijn. Dat is althans de opvatting van veel van de door ons gesproken
advocaten. Ook binnen het Openbaar Ministerie bestaat het beeld dat de rechter tot op zekere hoogtede
keuze van het Openbaar Ministerie volgt. Rechters en raadsheren, die wij in het kader van dit
onderzoek hebben gesproken, herkennen het beeld: bij een betrekkelijk klein aantal minder emstige
feiten wordt zuiver gecumuleerd, vertrekkend vanuit de oriëntatiepunten voor de straftoemeting (voor
zover aanwezig) of op basis van gevalsvergeljking. Hoe ernstiger de feiten of hoe groter het aantal
feiten waarvoor kan worden bestraft, hoe eerder de rechter de straf matigt. Daarvoor gebruiken zij de
term kwantumkorting. Tussen de leden van de zittende magistratuur lijkt enig verschil van mening te
bestaan of een oriëntatiepunt voor meerdaadse samenloop zou moeten worden ontwikkeld (of beter:
moeten worden ingevoerd). Tegenstanders daarvan wijzen erop dat matiging van de straf verband
houdt met zoveel meer factoren dan de ernst van de feiten en de hoeveelheid feiten, dat de rechter alle
ruimte moet krijgen om binnen het strafmaximum (en met inachtneming van de ernst van de feiten en
hoeveelheid feiten) een passende straf op te leggen. Daarbij is niet alleen vergelding van belang, maar
ook speciale preventie (in de vorm van resocialisatie). Voorkomen moet worden, dat het bepalen van
de straf een rekensom wordt waarvan de uitkomst al voor de zitting vaststaat. Voorstanders van een
oriëntatiepunt wijzen erop dat daardoor de opgelegde straf wellicht duidelijker kan worden voor zowel
de verdachte, als voor het slachtoffer en de samenleving. Het dwingt de rechter tot nog meer nadenken
en helpt de straftoemeting verder te rationaliseren.

In de literatuur, in de rechtspraktijk en in de ons omringende landen wordt algemeen aangenomen dat
de cumulatie van straffen op enig moment moet worden getemperd. Het argument dat ‘te grote hard
heid’ moet worden voorkomen kan daarom als de voornaamste grondslag van de wettelijke regeling
van meerdaadse samenloop worden beschouwd. Wanneer daarvan sprake is, verschilt per land. In
sommige landen is het mogelijk een hogere straf op te leggen dan het maximum van het zwaarste
delict, zoals in Nederland, in andere landen bestaat die mogelijkheid niet of in zeer beperkte mate. In
veel van de ons omringende landen is de vergeldingsgedachte nog steeds leidend als grondslag van
meerdaadse samenloop. In Nederland (en in Engeland en Wales) wordt steeds vaker ook (speciale)
preventie gebruikt als grondslag voor het voorkomen van te hoge straffen.
726 Het is van belang erop te
wijzen dat preventie als grondslag niet zonder meer kan worden teruggevonden in de wetsgeschie
denis, althans voor wat betreft de grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop bij misdrijven.
Daarin ligt de nadruk vooral op vergelding. Dat naast vergelding ook preventie van belang is
726

Speciale preventie kan in dit verband ook worden aangehaald als strafdoel teneinde te hoge straffen te
voorkomen en te streven naar maatwerk, dat wil zeggen een straf die recht doet aan de persoon en persoonlijke
omstandigheden van de dader.
.

208

geworden voor meerdaadse samenloop zou kunnen worden verklaard door ontwikkelingen binnen het
strafrechtelijk denken, met name de opkomst van de Moderne Richting, die veel minder waarde
hechtte aan vergelding en het strafdoel (speciale) preventie voorop stelde. De opkomst van preventie
als strafdoel heeft de rechter (en het Openbaar Ministerie en de verdediging) onmiskenbaar beïnvloed
in zijn denken over de straf. In vroege geschriften over meerdaadse samenloop luidde de kritiek dat de
wettelijke regeling te weinig preventief zou werken: hoe meer feiten iemand pleegt, hoe minder straf
iemand kan krijgen. Het zou dus lonen om veel strafbare feiten te plegen. Die redenering leidde in de
literatuur bij sommigen (in het bijzonder Hooykaas) tot de conclusie dat de regeling moet worden
geschrapt en vervangen door een regeling van zuivere cumulatie van straffen.
Het valt op dat hedendaagse voorstanders van zuivere cumulatie niet wijzen op het strafdoel preventie.
De preventiegedachte wordt eerder gebruikt om de noodzaak van proportionele bestraffing kracht bij
te zetten. Tegelijkertijd wordt vergelding geljkgesteld aan wraak, terwijl preventie juist proportio
naliteit veronderstelt. Zeker speciale preventie wordt aangehaald als strafdoel om te hoge straffen te
voorkomen en te streven naar maatwerk, dat wil zeggen een straf die recht doet aan de persoon en
persoonlijke omstandigheden van de dader. De matiging van de straf in geval van meerdaadse
samenloop wordt vanuit dit perspectief in belangrijke mate bepaald door die persoon en persoonlijke
omstandigheden, niet door de ernst van de gepleegde feiten of de schuld van de verdachte. Men zou
kunnen stellen dat preventie het schuldargument (dat vergelding als grondslag heeft) heeft vervangen,
of althans naast het schuldargument is komen te staan. Het gaat er niet om dat de schuld slechts
verhoogt, maar dat het uit een oogpunt van speciale preventie niet wenselijk is om zuiver te cumuleren
in het geval van meerdaadse samenloop. Gelet op de persoon en persoonlijkheid van de dader kan het
van belang zijn om juist gematigd te straffen en te werken met voorwaardelijke straffen (met
bijzondere voorwaarden), of andere dan vrijheidsstraffen (zoals een taakstraf enlof geldboete). Uit de
gesprekken die wij hebben gevoerd, blijkt dat speciale preventie onder leden van de staande en
zittende magistratuur inderdaad een flinke rol speelt bij het formuleren van de strafeis, respectievelijk
het bepalen van de straf in gevallen van meerdaadse samenloop. In nogal wat situaties geldt dat
speciale preventie (zie voetnoot 4) wordt gebruikt als rechtvaardiging voor matiging van de straf of
voor het opleggen van alternatieve straffen.

Dat de grondslag van meerdaadse samenloop tegenwoordig kennelijk ook in preventie is gelegen,
maakt hem niet zonder meer helder. Vanuit het perspectief van vergelding kan duidelijk worden
gemaakt dat het bij meerdaadse samenloop gaat om strafverhoging (de schuld verhoogt), terwijl vanuit
het perspectief van preventie eerder kan worden gesteld dat het bij meerdaadse samenloop gaat om
strafmatiging. Vergelding is ook meer gericht op de daad, terwijl speciale preventie meer is gericht op
de dader. Dat laatste maakt het wel beter verklaarbaar waarom in geval van meerdaadse samenloop
ook minder zware straffen (zoals een taakstraf) kunnen worden opgelegd, terwijl meer dan één
strafbaar feit is gepleegd. Vanuit het perspectief van de persoon en de persoonlijke omstandigheden
209

van de dader zou het heel wel gerechtvaardigd kunnen zijn om geen hoge straf op te leggen ofjuist een
alternatieve straf in plaats van een (onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf. Uit de rechtspraktijk blijkt dat,
al dan niet met een beroep op vergelding, ook in geval van meerdaadse samenloop moet worden
gezocht naar de meest passende straf voor de dader. Dat betekent echter wel dat uit de omstandigheid
dat er sprake is van meerdaadse samenloop niet zonder meer duidelijk kan worden afgeleid welke straf
wordt opgelegd. Ook al bestaat op dit punt beleid, zoals we eerder zagen, ook vanuit het Openbaar
Ministerie wordt duidelijk gemaakt dat het uiteindelijk om maatwerk gaat.

We zouden kunnen stellen dat de grondslag van de regeling van meerdaadse samenloop is aangepast
aan de tijd, zonder dat de wetgever heeft moeten ingrijpen. Waar vergelding wellicht de belangrijkste
grondslag was van het Wetboek van Strafrecht, en daarmee ook van meerdaadse samenloop, heeft in
de loop der tijd de preventiegedachte aan terrein gewonnen. De strafrechtspraktijk heeft het belang van
preventie onderkend, zodat bij de straftoemeting ook met in achtneming van speciale preventie bij de
straftoemeting wordt gezocht naar een passende straf. Volgens de advocatuur (en tot op zekere hoogte
het Openbaar Ministerie en de zittende magistratuur) betekent dat vooral het trachten te voorkomen
van al te hoge straffen, zowel bij gelijktijdige als bij ongelijktijdige berechting. Wanneer bijvoorbeeld
artikel 63 Sr van toepassing is en de eerdere rechter heeft, al dan niet in min of meer gelijksoortige
gevallen, een taakstraf of een (deels) voorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd, dan wordt
aangenomen dat de latere rechter daarmee rekening houdt. Dat betekent dat of opnieuw een taakstraf
wordt opgelegd, of een voorwaardelijke gevangenisstraf, om het reclasseringstoezicht en de eerder
opgelegde bijzondere voorwaarden niet te verstoren. Dat laatste is alleen maar belangrijker geworden
nu voorwaardelijke straffen uitvoerbaar bij voorraad kunnen worden verklaard (artikel 14e Sr). In die
omstandigheid kan een onvoorwaardelijke gevangenisstraf meer kwaad dan goed doen. Deze keuzes
kunnen niet zonder meer door vergelding worden verklaard en gerechtvaardigd. Vanuit de
preventiegedachte wordt aangenomen dat het mogelijk is om, zelfs in geval van meerdaadse
samenloop, nog beter te zoeken naar een straf die recht doet aan de ernst van de feiten, het slachtoffer,
de omstandigheden van het geval en de persoon en persoonlijke omstandigheden van de dader.

7.4 Karakter van meerdaadse samenloop: stelselkenmerken

7.4.1. Een gevarieerd stelsel
De regeling van meerdaadse samenloop stelt in de eerste plaats een grens aan de door de rechter
maximaal op te leggen vrijheidsstraf, dat wil zeggen gevangenisstraf of hechtenis, in geval van twee of
meer bewezenverklaarde en als een bepaald misdrijf gekwalificeerde feiten (artikel 57 Sr). De wet
maakt tevens onderscheid tussen meerdaadse samenloop in geval de rechter besluit om verschillende
strafsoorten op te leggen (bijvoorbeeld gevangenisstraf en geldboete; artikel 58 Sr), meerdaadse
samenloop bij de bijkomende straffen (artikel 60 Sr), meerdaadse samenloop tussen misdrijven en
overtredingen en tussen overtredingen onderling (artikel 62 Sr) en meerdaadse samenloop in geval van
210

ongelijktijdige berechting (artikel 63 Sr). Al met al blijkt dat de wetgever onderscheid maakt tussen
verschillende situaties: iedere situatie heeft een eigen regeling.
De wetgever koos als uitgangspunt een gematigd cumulatiestelsel. Dat stelsel is slechts van toepassing
op meerdaadse samenloop van misdrijven en geldt alleen voor vrijheidsstraffen. Ten aanzien van
overtredingen en (sinds 1983) de geldboeten, is een stelsel ontwikkeld waarin naast zuivere cumulatie
(bijvoorbeeld artikel 60 en 62 Sr) ook zuivere absorptie voorkomt (artikel 59 Sr). Of ten aanzien van
de misdrijven en vrijheidsstraffen werkelijk sprake is van een gematigd cumulatiestelsel, is in de
literatuur onderwerp van debat gebleven. Uit de wettekst kan namelijk niet zonder meer het gematigd
cumulatiestelsel worden afgeleid. Leest men artikel 57 lid 1 Sr, dan lijkt er sprake van een
absorptiestelsel, omdat één straf wordt opgelegd. Het cumulatiestelsel wordt dan weer tot uitdrukking
gebracht in artikel 57 lid 2 Sr en artikel 58 Sr, zij het gematigd, omdat het maximum van de straf (dat
wil zeggen gevangenisstraf of hechtenis) het totaal is van de hoogste straf op de feiten gesteld,
vermeerderd met maximaal een derde. Dat in artikel 57 lid 2 Sr en in artikel 58 Sr het gematigd
cumulatiestelsel tot uitdrukking wordt gebracht, blijkt bij het bepalen van het maximum dat in totaal
kan worden opgelegd dat primair de maximumstraffen van de feiten worden opgeteld.
Ook uit de rechtspraktijk blijkt dat sprake is van een cumulatiestelsel. Bij een gering aantal lichte
feiten (dat wel meer dan één misdrijf oplevert) worden de straffen, gelet op de richtlijnen van het
Openbaar Ministerie (en op bepaalde misdrijven betrekking hebbende oriëntatiepunten van de zittende
magistratuur) gesteld op elk van de feiten, tot op zekere hoogte opgeteld (gecumuleerd). Uit de
gesprekken met leden van de zittende magistratuur, het Openbaar Ministerie en de advocatuur blijkt
dat dit beleid in zijn algemeenheid wordt gevolgd. Matiging vindt plaats in het geval sprake is van
meer dan een gering aantal feiten, de tijd tussen de gepleegde feiten vrij lang is enlof de totale
(vrjheids)straf qua duur te hoog wordt bevonden, of de persoon of persoonlijke omstandigheden van
de verdachte aanleiding geeft tot matiging van de duur van de op te leggen (vrjheids)straf. Het door
de wetgever zo benadrukte belang om in geval van meerdaadse samenloop de maximumstraf te
matigen, werkt ook door in het geval het strafmaximum nog niet wordt bereikt (zie ook paragraaf 7.6).
De achtergronden hiervan komen aan bod in paragraaf 7.3 en 7.5.

7.4.2 Uitsplitsing van vrjheidsstraffen in de straftoemeting?
De keuze voor het opleggen van één straf wordt in eerste plaats gerechtvaardigd, omdat het voor de
rechter eenvoudiger is één straf te bepalen dan meerdere. Die straf is doorgaans niet een eenvoudige
optelsom van meerdere straffen. In de tweede plaats kan het opleggen van een straf per feit een
strafverhogend effect hebben. De straf per feit zou wellicht als te gering worden beschouwd, waardoor
de straf per feit wordt verhoogd, waardoor de totale straf ook hoger kan uitvallen. Of sprake is van een
strafverhogend effect, is niet zonder meer duidelijk. In Duitsland, waar de straf per feit wordt bepaald
alvorens een totaaistraf op te leggen, lijkt daarover niet te worden geklaagd. Het bepalen van één straf
is volgens de rechtspraktijk eenvoudiger, omdat daarin alle relevante feiten en omstandigheden (aard
211

en ernst van de feiten, hoeveelheid feiten, persoon en persoonlijke omstandigheden van de verdachte,
enzovoorts) kunnen worden betrokken.
Voorstanders stellen echter dat uitsplitsing van de straf om verschillende redenen aan te bevelen is.De
straf per feit uitsplitsen in het vonnis kan ten eerste van belang zijn voor het slachtoffer. Dat kan een
idee krijgen wat de dader voor ‘zijn’ feit krijgt opgelegd. Uit gesprekken met leden van het Open-baar
Ministerie hebben wij echter begrepen dat slachtoffers vrijwel nooit vragen naar het aandeel dat ‘zijn’
feit heeft gehad in het bepalen van de strafeis. Slachtoffers vragen niet naar hun aandeel. Wellicht dat
dit verandert wanneer het slachtoffer het recht krijgt op zitting zijn mening te geven over de door hem
gewenste straf.
727 Dan is het denkbaar dat het slachtoffer zich wel op ‘zijn’ delict zal rich-ten en een
mening geeft over de straf voor ‘zijn’ feit, wat van de rechter een respons kan verlangen.
Het uitsplitsen van de straf per feit kan ook van belang zijn in het kader van het partieel (of
voortbouwend) appèl (artikelen 410 en 416 Sv). Wanneer de rechtbank in eerste aanleg in de
strafmotivering uiteenzet hoeveel straf voor welk feit wordt opgelegd, biedt dat het hof enige houvast
om, in geval van vrijspraak of veroordeling van één van de ten laste gelegde feiten, de resterende straf
te bepalen. Hoewel voortbouwend appèl volgens respondenten niet vaak voorkomt, wordt dit thema de
komende jaren verder geëxploreerd.
728 Daardoor kan het belang van het uitsplitsen van de straf
toenemen.
Ten derde bestaat uitsplitsen van de straf per feit in Nederland reeds bij de overtredingen (artikel 62
Sr) en de geldboete (artikel 57 lid 2 Sr). Hoewel het nut daarvan in de Nederlandse wetenschap en in
de Nederlandse rechtspraktijk wordt betwist, is in diverse van de door ons onderzochte landen het
uitsplitsen van straffen wettelijk geregeld, in het bijzonder in Finland en Spanje. Daartegen lijkt
nauwelijks weerstand te bestaan, zolang de duur van de op te leggen straffen is gemaximeerd.
Ten vierde kan het uitsplitsen van de straf per feit een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een
consistenter straftoemetingsbeleid in geval van meerdaadse samenloop. Dit argument is in de literatuur
genoemd en heeft in de rechtspraktijk tot discussie geleid in het kader van een oriëntatiepunt over
meerdaadse samenloop. Een dergelijk oriëntatiepunt is wel voorgesteld, maar nog niet ingevoerd.

7.4.3 De verhouding tussen artikel 63 Sr en recidive
In de literatuur wordt aangenomen dat een zekere verwantschap bestaat tussen meerdaadse samenloop
en recidive. In beide gevallen gaat het om twee of meer feiten die als meer dan één strafbaar feit
moeten worden beschouwd. Het verschil tussen meerdaadse samenloop en recidive komt het meest
duidelijk tot uitdrukking in de situatie waarin artikel 63 Sr van toepassing is. In dat geval mag de
totaal op te leggen straf niet hoger zijn dan a) het maximum van de op te leggen tijdelijke vrijheids
straf (dat wil zeggen het maximum van het zwaarste feit, vermeerderd met een derde), verminderd met

727
728

Kamerstukken II 2012/13, 33 552, nr. 2, p. 5.
In de Agenda voor appelrechtspraak wordt gesproken van het aanscherpen van het voortbouwend appel. Zie

Agenda voor de appelrechtspraak 2020, Definitief concept, Hovendag 2013, p. 11-12.
212

de eerder opgelegde straffen en b) het maximum van de vrijheidsstraf dat is gesteld op het door de
rechter te berechten feit.
729 In het geval van recidive mag de straf een derde hoger zijn dan het
maximum van het berechte feit en wordt de eerder opgelegde straf daarvan niet afgetrokken. Dit
verschil wordt, zoals ook uit gesprekken met rechters blijkt, gerechtvaardigd doordat het bij recidive
altijd gaat om onherroepelijk geworden einduitspraken, terwijl dat in het geval van artikel 63 Sr niet
het geval hoeft te zijn. Bij recidive is de verdachte reeds door een rechter op de vingers getikt en heeft
hij die veroordeling aan zijn laars gelapt. Hij was gewaarschuwd en dat hij die waarschuwing
kennelijk in de wind heeft geslagen door opnieuw een strafbaar feit te begaan, mag hem zwaarder
worden aangerekend. Dat is althans een argumentatielijn, die door leden van de zittende magistratuur
naar voren werd gebracht. In het geval artikel 63 Sr van toepassing is, is van een eerdere
waarschuwing geen sprake. Dat een verdachte al is gewaarschuwd wanneer hij wordt aangehouden en
overgebracht naar een plaats van verhoor en door de politie wordt verhoord, zou niet van invloed
mogen zijn op de vraag of er sprake is van recidive. Het verschil tussen recidive en artikel 63 Sr wordt,
in belangrijke mate op grond van voornoemde argumentatie, onderkend.

Het voorgaande betekent niet dat het onderscheid tussen recidive en artikel 63 Sr in de praktijk altijd
even duidelijk is. In de eerste plaats kan artikel 63 Sr van toepassing zijn in het geval een
tussenliggende einduitspraak onherroepelijk is. Dat is het geval wanneer het feit dat later wordt
berecht eerder is gepleegd dan het moment van de tussenliggende einduitspraak. In het bijzonder in
zogeheten cold cases is het goed denkbaar dat een lange tijd tussen het plegen en het berechten van het
feit is gelegen terwijl in de tussenliggende periode de verdachte één of meer keren tussentijds
(onherroepelijk) is veroordeeld. De al vaker genoemde Amsterdamse zaak is daarvan een voorbeeld.
Uit het rechtspraakonderzoek zijn we één vergelijkbare zaak tegengekomen. Wanneer wordt
aangenomen dat het aantal cold cases in de toekomst zal toenemen, iets dat ook verschillende van de
door ons geïnterviewde personen verwachten, kan de vraag worden opgeworpen of artikel 63 Sr dan
altijd moet worden toegepast.
In de tweede plaats blijkt uit gesprekken die wij in het kader van dit onderzoek hebben gevoerd, dat
een eerdere berechting die weliswaar formeel in het kader van artikel 63 Sr moet worden betrokken,
materieel ook als herhaling wordt beschouwd. We konden dit met name uit de mond van leden van het
Openbaar Ministerie optekenen. Verdachte staat immers opnieuw voor de rechter voor het plegen van
een ander feit. Artikel 63 Sr kan in die gevallen weliswaar van toepassing zijn (mits de eerdere
berechting later plaatsvond dan het plegen van het te berechten eerste feit). In die gevallen moet de
eerder opgelegde straf in rekening worden gebracht. Tegelijkertijd blijkt dat verdachte zich kennelijk
gedurende een bepaalde periode aan meerdere strafbare feiten schuldig heeft gemaakt. Die
omstandigheid wordt volgens respondenten, naast leden van het Openbaar Ministerie ook rechters, in

729

HR 19 februari 2013, NbSr 2013, 156.
213

het nadeel van de verdachte meegewogen. De matiging als gevolg van toepassing van artikel 63 Sr
wordt dan te niet gedaan doordat verdachte meerdere strafbare feiten gedurende een bepaalde periode
heeft begaan. Deze op recidive geënte argumentatie wordt gebruikt om de straf te verhogen of de
matiging als gevolg van artikel 63 Sr te beperken, terwijl van recidive formeel geen sprake was. We
zien hier een vervaging tussen recidive en artikel 63 Sr. De praktijk lijkt weinig moeite te hebben met
deze redenering. Leden van het Openbaar Ministerie, noch leden van de advocatuur, noch leden van de
rechtsprekende macht zagen hierin onoverkomelijke juridische en praktische problemen.

In Frankrijk is sprake van meerdaadse samenloop in geval van twee of meer strafbare feiten die nog
niet onherroepelijk zijn berecht. Wanneer een verdachte voor een bepaald feit onherroepelijk is
veroordeeld, bestaat tussen dat feit en een daarna gepleegd feit geen samenlopend verband meer. In dat
geval kan er sprake zijn van recidive. Ook in Duitsland geldt dat van samenloop sprake is zolang de
veroordeling nog niet onherroepelijk is en de straf (onder andere) nog niet (volledig) is ten uitvoer
gelegd. Daaruit volgt enerzijds dat recidive, dat wil zeggen de wettelijke regeling van recidive, slechts
dan in beeld komt wanneer sprake is van het plegen van strafbare feiten na een onherroepelijk vonnis.
Anderzijds volgt hieruit dat met slechts die tussentijdse veroordelingen rekening moet worden
gehouden die nog niet onherroepelijk zijn. Dit vrij strikte onderscheid tussen recidive en meerdaadse
samenloop heeft consequenties voor de verdachte: hij weet binnen welke wettelijke kaders de straf
moet worden bepaald en weet ook welke wettelijke kaders niet van toepassing zijn. Dat maakt de
straftoemeting inzichtelijker. De rechter weet welke argumenten hij wel en niet in de straftoemeting
mag gebruiken en dat kan hem helpen bij het verhelderen van de achtergronden van de door hem
opgelegde straf.
Naar Nederlands recht wordt in dit verband geen onderscheid gemaakt tussen onherroepelijke en nietonherroepelijke veroordelingen. De wetgever zag in het maken van uitzonderingen op het toepassen
van artikel 63 Sr een uitholling van doel en grondslag van meerdaadse samenloop. Wanneer het later
berechte feit eerder is gepleegd dan het feit waarvoor de verdachte reeds onherroepelijk is veroordeeld,
moet bij de berechting van het eerder gepleegde feit met die onherroepelijke veroordeling rekening
worden gehouden. Hoewel er wel (zowel onder juridische auteurs als onder rechters) voorstanders zijn
van een striktere uitleg van artikel 63 Sr, in die zin dat alleen met niet-onherroepelijk geworden
einduitspraken rekening wordt gehouden, wil de Hoge Raad daar tot op heden niet van weten. De
wetsgeschiedenis van artikel 63 Sr biedt voor een beperking van artikel 63 Sr weinig houvast.
Diverse auteurs hebben ervoor gepleit het onderscheid tussen samenloop en recidive te versoepelen.
Dat maakt redeneringen als bovenstaande mogelijk: weliswaar is er sprake van samenloop, maar er is
ook sprake van herhaling, zodat beide argumenten in de straftoemeting worden betrokken en elkaar als
het ware kunnen compenseren. Daarbij wordt er dan wel vanuit gegaan dat er wat moet worden
gecompenseerd. Kennelijk heeft de toepassing van artikel 63 Sr nadelige consequenties. We komen
daarop terug.
214

7.5 Strekking van de regeling van meerdaadse samenloop: strafverzwarend of strafverlichtend?

In de literatuur is de vraag opgeworpen of de regeling van meerdaadse samenloop strafverzwarend,
strafverhogend of strafverlichtend is. Gelet op artikel 10 lid 3 Sr en artikel 18 lid 2 Sr beschouwt de
wetgever samenloop als strafverhogende omstandigheid. Uit de wetsgeschiedenis kan ook worden
afgeleid dat de regeling strafverhogend is bedoeld. Afgezet tegen het absorptiestelsel van het Wetboek
van Strafvordering van 1838, waarin de maximaal op te leggen straf gelijk stond aan het hoogste
maximum, biedt het gematigd cumulatiestelsel de mogelijkheid om een hogere straf op te leggen dan
het maximum dat op het zwaarste feit is gesteld. In sommige gevallen bestaat daardoor de
mogelijkheid om de maximumstraf van twee feiten zuiver te cumuleren, zoals diefstal met geweld
(artikel 312 lid 1 Sr: twaalf jaar gevangenisstraf) en verduistering (artikel 321 Sr: drie jaar
gevangenisstraf). Bij doodslag en zware mishandeling is zuivere cumulatie niet mogelijk en is de
maximaal op te leggen gevangenisstraf geen 23 jaar (vijftien jaar en acht jaar; zie artikel 287 Sr en
artikel 302 lid 1 Sr), maar twintig jaar (zijnde een derde boven het maximum van het zwaarste feit).
Bij diefstal met geweld en tweemaal verduistering is zuivere cumulatie evenmin mogelijk en ligt het
maximum op zestien jaar gevangenisstraf (in plaats van achttien jaar gevangenisstraf). Hoewel
cumulatie van straffen dus het uitgangspunt vormt, is die cumulatie uitdruklcelijk begrensd. Dat leidt
tot de conclusie dat van verhoging misschien formeel sprake is, zoals we in hoofdstuk 4 op basis van
de literatuur concludeerden, maar dat in de praktijk van de straftoemeting de regeling van meerdaadse
samenloop strafverlichtend is.
Zo wordt ook in de rechtspraktijk en in een deel van de literatuur tegen samenloop aangekeken. In de
rechtspraktijk blijkt een grote meerderheid van de respondenten van mening dat de wettelijke regeling
van meerdaadse samenloop een strafverlichtende (of strafmatigende) omstandigheid betreft. Dat geldt
overigens niet alleen in het geval de strafmaxima in beeld komen, iets wat als gezegd zelden tot nooit
voorkomt, maar ook in de dagelijkse praktijk van de straftoemeting bij twee of meer feiten. In de
literatuur is wel de vraag opgeworpen in hoeverre het wenselijk is dat de strafmatiging exponentieel
toeneemt, naarmate het aantal feiten toeneemt. In alle gevallen, of er nu twee feiten zijn gepleegd of
tientallen, geldt dat de straf niet hoger mag zijn dan een derde boven het hoogste maximum. In
hoofdstuk 4 zagen we dat sommige auteurs van mening zijn dat het strafmaximum hoger dient te zijn
wanneer een straf voor meer dan twee feiten moet worden bepaald. Een en ander zou verband kunnen
houden met de persoon van de verdachte. Het strafmaximum zou in het geval de dader een veelpleger
is die wordt bestraft voor veel meer dan twee feiten hoger mogen uitvallen dan een derde boven het
hoogste maximum. Daardoor zou het strafverhogende karakter van meerdaadse samenloop beter tot
uitdrukking komen, terwijl aansluiting wordt gezocht bij de wettelijke regeling van recidive. Andere
auteurs zien hier weinig in en wijzen op de mogelijkheid van het opleggen van een vrijheidsbenemen
de maatregel, zoals terbeschikkingstelling of plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders.

215

Het meeste van wat hiervoor is aangegeven met betrekking tot meerdaadse samenloop geldt ook voor
artikel 63 Sr. Wellicht meer nog dan voor de meerdaadse samenloop in het geval van gelijktijdige
berechting, geldt ten aanzien van artikel 63 Sr dat er een sterk straflnatigende werking vanuit gaat. Als
uitgangspunt voor toepassing van artikel 63 Sr wordt door de Hoge Raad aangenomen dat de rechter
moet beoordelen welke straf de eerdere rechter had opgelegd als de verschillende feiten gelijktijdig
waren berecht. Dat de uitkomst van die denkoefening kan zijn dat voor het later berechte feit geen
straf kan worden opgelegd, wordt vrij algemeen aanvaardbaar geacht, zowel in de literatuur als in de
rechtspraktijk. De Hoge Raad laat de rechter in het bepalen van de straf bij toepassing van artikel 63 Sr
zoveel mogelijk vrij, zolang met de opgelegde straf het belang van de verdachte niet is geschaad.
Advocaten gaan ervan uit dat artikel 63 Sr altijd tot strafinatiging leidt, maar zijR erkennen dat dit
eigenlijk een ietwat oneigenlijk gebruik van artikel 63 Sr is. Leden van het Openbaar Ministerie en de
rechtsprekende macht die wij hebben gesproken, zijn genuanceerder in hun opvattingen. Inderdaad
kan de toepassing van artikel 63 Sr tot strafmatiging leiden. Of en in hoeverre de straf wordt gematigd
is afhankelijk van de persoon en persoonlijkheid van de verdachte, de aard en omvang van de eerder
en op dat moment aan de orde zijnde feiten. De praktijk leert echter dat artikel 63 Sr geregeld geen
effect en in sommige gevallen zelfs een strafverhogend effect heefl. Dan wordt niet gekeken naar wat
zou zijn opgelegd als de feiten tezamen zouden zijn berecht, maar wordt het later berechte feit op
eigen merites en met in achtneming van alle andere relevante omstandigheden beoordeeld en bestraft.
Het is niet duidelijk of dat laatste vaak voorkomt. Advocaten menen van niet, van de zijde van het
Openbaar Ministerie en de rechtsprekende macht wordt hierover wisselend gedacht.

7.6 Functie(s) van de regeling van meerdaadse samenloop: feitelijke of formele toepassing

7.6.1. Feitelijke (in concreto) offormele (in abstracto) toepassing?
In de literatuur en in de rechtspraktijk blijkt verschil van mening te bestaan omtrent de functie van de
regeling van meerdaadse samenloop. Kortweg komt het verschil van inzicht neer op de vraag of de
regeling in concreto of in abstracto moet worden toegepast.
° Toepassing in abstracto betekent dat
73
binnen het strafmaximum in geval van meerdaadse samenloop, het de officier van justitie en de rechter
volledig vrij staat de strafeis te formuleren, respectievelijk de straf te bepalen. Toepassing in concreto
betekent dat zelfs binnen het strafmaximum in geval van meerdaadse samenloop de officier van
justitie en de rechter gelet op de grondslag en de doelstelling van meerdaadse samenloop de strafeis,
respectievelijk de straf, moet matigen. Het gaat hier in het bijzonder om matiging van de op te leggen
vrijheidsstraf. In het eerste geval is de functie van de regeling van meerdaadse samenloop gelegen in
het bepalen van een straftnaximum, dat in overeenstemming is met de grondslag en het doel van
meerdaadse samenloop. In het tweede geval is de functie van de regeling de officier van justitie en de
730

We spraken in het onderzoek ook wel van een formele en feitelijke uitleg van artikel 63 Sr. In het navolgende
gebruiken we de begrippen (formeel/feitelijk en in concreto/in abstracto) door elkaar. Voor de duidelijkheid: met
een in abstracto of formele toepassing bedoelen we hetzelfde, idem met een in concreto of feitelijke toepassing.
216

rechter in te scherpen dat binnen het strafmaximum de straf in geval van meerdaadse samenloop moet
worden gematigd. Ook binnen het strafmaximum mogen straffen op grond van de abstracte (formele)
invulling van meerdaadse samenloop dus nooit zuiver cumuleren.
In het voorgaande zagen we dat in de rechtspraktijk zowel toepassing in abstracto als in concreto
voorkomen. Veel respondenten hebben aangegeven dat de rechtspraktijk inderdaad uitgaat van een in
abstracto toepassing. Over de vraag of de toepassing in abstracto wenselijk is, bestaat verschil van
mening. Sommige officieren van justitie en advocaten-generaal zien het nut van een in concreto
toepassing van de regeling wel in. Zuivere cumulatie van straffen is niet in overeenstemming met doel
en grondslag van de samenloopregeling en zou dus zoveel als mogelijk moeten worden vermeden. Dat
het beleid tot op zekere hoogte uitgaat van zuivere cumulatie wordt weliswaar niet als een
onoverkomelijk probleem gezien, de vrijheid om van het beleid af te wijken (en dus een eis te
formuleren die uiting geeft aan een in concreto uitleg van de regeling) wordt waar nodig benut. De
advocaten die wij in het kader van dit interview hebben gesproken geven aan dat afwijking van de
straftoemetingsrichtlijnen meer dan geregeld voorkomt. Anderzijds hebben officieren van justitie en
advocaten-generaal verklaard betrekkelijk weinig te voelen voor een in concreto toepassing van de
regeling van meerdaadse samenloop. Zij stellen in beginsel de straffen zuiver te willen cumuleren, tot
aan het strafmaximum. Zij achten zuivere cumulatie volstrekt gerechtvaardigd, want beschouwen de
samenloopregeling slechts als één die het strafmaximum bepaalt. Aspecten van vergelding en
preventie horen in deze opvatting niet thuis bij meerdaadse samenloop. Zij zijn reeds betrokken bij het
bepalen van het strafmaximum.

Hoe kan het verschil tussen een in concreto en in abstracto toepassing van de regeling van meerdaadse
samenloop worden verklaard? Het lijkt erop dat het verschil is gelegen in een verschillende
interpretatie van de uitwerking van doel en grondslag van meerdaadse samenloop. De invulling van
het doel en de grondslag lijkt per toepassing verschillend te zijn. In een formele toepassing wordt de
nadruk gelegd op het voorkomen van disproportionele straffen, conform grondslag en doel van de
regeling. Een disproportionele straf is een straf die boven het strafmaximum, dat de wet aangeeft,
uitstijgt. Een straf die binnen het strafmaximum ligt, is op grond van deze redenering niet zonder meer
disproportioneel. De wetgever heeft immers gemeend dat op een feit een bepaalde straf maximaal kan
worden opgelegd en heeft de strafruimte verder vergroot in geval sprake is van meerdaadse
samenloop. De regeling van meerdaadse samenloop wordt daarmee losgeweekt van vraagstukken van
straftoemeting in concrete gevallen. Zolang de opgelegde straf binnen het strafmaximum blijft, is op
grond van de regeling van meerdaadse samenloop alles geoorloofd. Voor het daadwerkelijk bepalen
van de straf in het concrete geval (binnen het strafinaximum) is meerdaadse samenloop echter
irrelevant.
Ook in een feitelijke redenering is het strafmaximum relevant, omdat dat de absolute bovengrens van
de straf in een bepaald geval aangeeft. Maar voor de praktijk is die bovengrens veelal niet relevant; zij
217

wordt immers zelden bereikt. Van groter belang is dat die bovengrens niet te gemakkelijk mag worden
bereikt door het zuiver cumuleren van straffen. De wetgever heeft zuivere cumulatie bij misdrijven
afgewezen en daarbij geen onderscheid gemaakt tussen zuivere cumulatie van maximumstraffen en
zuivere cumulatie van straffen binnen het wettelijk maximum. Vanuit een feitelijke toepassing
geredeneerd wordt gezegd dat, doordat de wetgever belang hechtte aan vergelding en daaraan de
redenering koppelde dat bij meerdaadse samenloop de schuld niet verdubbelt maar verhoogt, in die
geest ook binnen het strafmaximum de straf moet worden bepaald. Proportionaliteit geldt dus niet
alleen ten aanzien van het strafmaximum, maar ook voor de straf die in concreto wordt bepaald. De
straf bij meerdaadse samenloop in een feitelijke toepassing lijkt dus extra te worden gematigd: het
strafmaximum is door de wet beperkt, maar daarbinnen moet nogmaals worden gematigd. Die eis van
matiging wordt niet alleen gerechtvaardigd door de vergeldingsgedachte, maar inmiddels ook door de
preventiegedachte.
De toepassing in concreto en in abstracto kunnen als uitersten worden beschouwd van de wijze waarop
de straf in geval van meerdaadse samenloop wordt bepaald. In de praktijk worden beide toepassingen
gehanteerd. Het beleid van het Openbaar Ministerie lijkt zo te zijn vormgegeven dat tot een bepaald
aantal strafpunten de toepassing in abstracto wordt gehanteerd, terwijl boven dat aantal strafpunten de
toepassing in concreto lijkt te worden gehanteerd. De praktijk blijkt nog gedifferentieerder. Welke
straf wordt geëist en opgelegd, hangt af van allerlei factoren, waaronder de aard en ernst van de
strafbare feiten, het aantal strafbare feiten, de persoon en persoonlijke omstandigheden van de dader.
Niet duidelijk is of het effect van een andere toepassing van meerdaadse samenloop tot andere
bestraffing leidt. Uit de door ons gevoerde gesprekken volgt niet dat het gevoel bestaat dat sprake is
van ongelijke bestraffing als gevolg van een verschillende toepassing van de meerdaadse
samenloopregeling.

Het verschil tussen een formele of feitelijke toepassing van de regeling van meerdaadse samenloop
lijkt niet te zijn gelegen in de opgelegde straf. Het verschil lijkt eerder te bestaan in de wijze waarop
die uitkomst wordt bereikt, binnen of buiten het verband van de regeling van meerdaadse samenloop,
en vooral in de vraag of de straftoemeting bij meerdaadse samenloop vraagt om een motivering door
de rechter. Toepassing in abstracto vraagt, afgezien van het opnemen van de relevante wettelijke
bepalingen op basis waarvan kan worden gecontroleerd of het strafmaximum niet is overschreden, niet
om nadere motivering van de opgelegde straf. Die wordt immers niet (alleen) bepaald door de regeling
van meerdaadse samenloop, maar door buiten die regeling gelegen factoren. Toepassing in concreto
waagt, naast het opnemen van de relevante wettelijke bepalingen op basis waarvan kan worden
gecontroleerd of het strafmaximum niet is overschreden, wel om motivering van de opgelegde straf.
De straf wordt bepaald op grond van argumenten die zijn ontleend aan grondslag en doel van
meerdaadse samenloop. Het ligt in de rede de daaraan ontieende argumenten in het vonnis op te
nemen.
218

In de literatuur is gepleit voor een aanscherping van de motiveringsverplichting in het kader van
meerdaadse samenloop. Motivering helpt de transparantie en inzichtelijkheid van de opgelegde straf te
vergroten. De rechter wordt uitgedaagd de straf goed uit te leggen aan in willekeurige volgorde
-

—

het

Openbaar Ministerie, de verdachte, het slachtoffer en de samenleving als geheel. Tevens wordt de
rechter gedwongen na te denken, op te schrijven en uit te spreken waarom hij tot een bepaalde straf is
gekomen. De vraag is of in het geval van meerdaadse samenloop een extra motiveringsverplichting
moet gelden en zo ja, of die verplichting in de wet moet worden opgenomen. We komen hierop terug
in paragraaf 7.7.

7.6.2 Heeft een feitelijke toepassing problematische consequenties voor artikel 63 Sr?
Het effect van een feitelijke toepassing van meerdaadse samenloop zou mogelijk groter kunnen zijn bij
artikel 63 Sr. Respondenten die zich aangetrokken voelen tot toepassing in abstracto zijn van mening
dat de strafmaat, strafsoort en strafmodaliteit van het eerder berechte feit niet van invloed zouden
moeten zijn bij het bepalen van de straf voor het later berechte feit. Dat zou namelijk betekenen dat de
rechter op de stoel van de eerdere rechter plaats moet nemen en zich moet afvragen wat die rechter had
opgelegd als hij voor beide feiten een straf had moeten bepalen. Die vraag kan de rechter niet beant
woorden, omdat hij de omstandigheden waaronder het eerder berechte feit is gepleegd niet kent, net zo
min als hij wetenschap heeft van de persoon en persoonlijke omstandigheden van de verdachte ten
tijde van het eerder berechte feit en de berechting daarvan. De rechter moet afgaan op de informatie
waarover hij beschikt, het feit dat hij berecht en de persoon en persoonlijkheid van de verdachte die
door hem wordt berecht. Bij het bepalen van de straf zijn het strafmaximum en de eerder opgelegde
straf leidend.
Andere respondenten, in het bijzonder advocaten, stellen dat de strafmaat, strafsoort en strafmodaliteit
van het eerder berechte feit meer dan een bandbreedte geeft (de straf kan immers niet hoger zijn dan
het strafmaximum vermeerderd met een derde, minus de eerder opgelegde straf), maar ook richting
geeft bij het bepalen van de straf (strafsoort, strafmaat en straftnodaliteit) voor het later berechte feit.
Is eerder een taakstraf opgelegd, dan zou het niet in de rede liggen dat de volgende rechter voor een
eerder gepleegd feit een onvoorwaardelijke gevangenisstraf oplegt. Voor het bepalen van de straf moet
de rechter bezien wat de eerdere rechter zou hebben opgelegd als beide feiten gelijktijdig zouden zijn
berecht. Daaruit zou moeten volgen dat voor het later berechte feit dan vaak weinig meçr overblijft
dan een schuldigverklaring zonder straf. Volgens respondenten komt dat voor. Andere respondenten
wijzen er echter op dat het meenemen van de straf die door de eerdere rechter is opgelegd, niet zonder
meer betekent dat dus geen straf kan worden opgelegd, of dat de eerdere strafsoort of strafmodaliteit
door de latere wordt gevolgd. Dat hangt af van allerlei omstandigheden, zoals de aard, ernst en
omvang van en de verhouding tussen de eerder en later berechte feiten, de vraag of verdachte zich in
een resocialisatietraject bevindt en er blijk van heeft gegeven zijn leven te hebben gebeterd of juist

219

blijk geeft van het omgekeerde. Ook een in concreto toepassing van artikel 63 Sr hoeft dus niet zonder
meer te leiden tot lagere straffen, tot een andere strafsoort of tot een andere strafmodaliteit.

7.7 Conclusie en aanbevelingen
7.7.1 Conclusie
De wettelijke regeling van meerdaadse samenloop is sinds de invoering op 1 september 1886, hoewel
op onderdelen gewijzigd, in de kern onveranderd gebleven. Op basis van dit onderzoek kan worden
geconcludeerd dat de behoefte aan een integrale wijziging van de wettelijke regeling in de Neder
landse strafrechtswetenschappeljke literatuur en de rechtspraktijk zeer betrekkelijk is. Samengevat
kan met betrekking tot doel, grondslag, karakter, strekking en functie het volgende worden gesteld:
•

Met betrekking tot het doel van de regeling bestaat consensus dat zij beoogt disproportionele
bestraffing bij meerdere feiten te voorkomen. Hoewel uit de deelonderzoeken blijkt dat over
de uitwerking van het doel verschillend kan worden gedacht, bestaat over het doel zelf geen
verschil van mening. Zuivere cumulatie wordt niet in den brede omarmd. Met artikel 63 Sr
wordt tevens beoogd ongeljktijdige berechting zoveel mogelijk te voorkomen.

•

De grondslag van de regeling is verschoven van

—

wat de misdrijven betreft

—

een enkel op

vergelding gegrondveste regeling, naar een regeling die ook op (speciale) preventie is ge
stoeld. Met speciale preventie wordt beoogd ook bij meerdaadse samenloop een op maat ge
sneden straf mogelijk te maken, rekening houdend met meer dan alleen het aantal gepleegde
strafbare feiten. Het strafdoel speciale preventie vormt een verklaring waarom zelfs in het
geval meerdere strafbare feiten zijn gepleegd, de straf niet automatisch zwaarder wordt, maar
in die gevallen ook voor andere (lichtere) strafsoorten of—modaliteiten kan worden gekozen.
•

De regeling heeft een gevarieerd karakter. Die variatie blijkt in zijn algemeenheid te worden
omarmd. Enkele van de meest voorkomende bepalingen roepen wel vragen op. Ten eerste is
de vraag of bij meerdaadse samenloop van misdrijven (artikel 57 Sr) in het vonnis duidelijker
de straf per feit tot uitdruklcing zou mogen worden gebracht. Ten tweede wordt ten aanzien
van artikel 62 Sr invoering van het stelsel van gematigde cumulatie bepleit. Ten derde staan
literatuur en rechtspraktijk niet zonder meer positief tegenover een beperking van het
toepassingsbereik van artikel 63 Sr in de normale gevallen. In bijzondere gevallen, zoals de
casus die heeft geleid tot het vonnis van de Amsterdamse rechtbank, is wel gepleit voor een
wetswijziging (zie hierna).

•

De strekking van de regeling is strafverminderend. Hoewel samenloop in de wet een strafver
hogende regeling wordt genoemd en daarvoor

—

gelet op de literatuur op dit punt

—

wel

argumenten bestaan, wordt in de rechtspraktijk het strafverminderende effect van de wettelijke
regeling van benadrukt. Vooral artikel 63 Sr heeft een dergelijk effect. De meningen zijn
verdeeld hoe dat effect moet worden gewaardeerd. Vooral van de zijde van het Openbaar
Ministerie bestaat de nodige kritiek op het in strafverminderende zin meewegen van de
220

omstandigheid dat verschillende feiten niet gelijktijdig zijn berecht, ook als die gelijktijdige
berechting niet mogelijk was.
Bij de bespreking van de functie van de regeling van meerdaadse samenloop zagen we dat de
regeling op twee manieren kan worden toegepast: feitelijk (in concreto) of formeel (in abstrac
to). Binnen de strafrechtswetenschap en strafrechtspraktijk bestaat verschil van mening hoe de
regeling moet worden gebruikt. Het heeft er veel van weg dat de regeling meestal in concreto
wordt toegepast, tenzij het gaat om een betrekkelijk gering aantal lichte feiten. In dat geval
wordt een formele toepassing (in het beleid en de rechtspraktijk) voorgestaan. Overigens blijkt
het effect van een formele of feitelijke toepassing niet dermate groot dat op basis daarvan door
de verdachte hoger beroep wordt aangetekend. Voor de uiteindelijk opgelegde straf maakt de
ene of andere toepassing kennelijk weinig uit.

7.7.2 Aanbevelingen
Hoewel wij ons realiseren dat de vraagstelling ons ertoe kan brengen het rapport op dit punt af te
sluiten, menen wij dat de conclusies aanleiding geven op een aantal punten nog wat verder in te gaan.
We doen dat in termen van aanbevelingen. Deze aanbevelingen hebben betrekking op: 1) artikel 57 Sr
en de vraag of de straf bij meerdaadse samenloop van misdrijven zou kunnen worden uitgesplitst, 2)
artikel 62 Sr en de vraag of ook ten aanzien van overtredingen voor het stelsel van gematigde
cumulatie moet worden gekozen en 3) artikel 63 Sr, waar we ingaan op de vraag of een andere
invulling van de huidige regeling gewenst is en of de regeling in verband met de afdoening van cold
cases aanvulling behoeft.

Ad 1) In paragraaf 7.4.2 bespraken we enkele uit het onderzoek naar voren gekomen argumenten voor
het uitsplitsen van de straf in geval van meerdaadse samenloop van misdrijven. Genoemd werden de
ontwikkelingen ten aanzien van de rol van het slachtoffer en de mogelijkheid voor slachtoffers om
zich in de toekomst tijdens het onderzoek ter terechtzitting uit te spreken over de op te leggen straf, de
intensivering van het voortbouwend appèl, het (kennelijk) onbetwiste bestaan van een dergelijke
regeling in ons omringende landen en de bijdrage die uitsplitsing van de straf zou kunnen leveren aan
de ontwikkeling van een consistenter straftoemetingsbeleid in geval van meerdaadse samenloop. Al
met al lijken redenen te bestaan het uitsplitsen van de straf te overwegen.
Een regeling waarin bij wet de uitsplitsing van de straf bij meerdaadse samenloop van misdrijven moet
worden geregeld, is niet noodzakelijk. Artikel 57 lid 1 Sr bepaalt dat één straf wordt opgelegd, maar
bepaalt niet dat in het vonnis maar één straf mag worden vermeld. Artikel 57 lid 2 Sr maakt enkel
duidelijk hoe het maximum van die ene straf wordt bepaald. Artikel 57 lid 2 Sr sluit evenmin uit dat in
het vonnis meer dan één straf wordt genoemd. Ook de wetsgeschiedenis sluit het noemen van meer
straffen in het vonnis niet uit. In de rechtspraktijk blijkt dat in de strafinotivering wel eens meer
straffen worden genoemd, terwijl in het dictum één straf wordt vermeld. Het is weliswaar niet de
221

bedoeling van de wetgever geweest in geval van meer misdrijven meer straffen in het vonnis op te
nemen, omdat dat bij overtredingen (en geidboeten) uitdrukkelijk is geregeld en zuivere cumulatie van
vrijheidsstraffen als te problematisch wordt beschouwd, maar dat betreft het noemen van meer vrij
heidsstraffen in het dictum. Het verschil tussen misdrijven en overtredingen en tussen vrijheidsstraffen
en geidboeten hoeft geen betrekking te hebben op de strafmotivering. Het staat de rechter vrij om in
zijn vonnis per misdrijf (of groepen van misdrijven) aan te geven welke straf hij daarvoor oplegt, om
vervolgens in het dictum de uiteindelijke straf te bepalen. Net als in het Duitse recht hoeft dit niet te
betekenen dat de straf in het dictum een eenvoudige optelsom is van de in de strafh1otivering genoem
de straffen. Bij het bepalen van de uiteindelijke straf kunnen altijd meer algemene omstandigheden een
rol spelen die in strafverlichtende of strafverzwarende zin kunnen worden meegenomen. Zolang in het
dictum één straf tot uitdrukking wordt gebracht, kan in de strafmotivering meer per feit worden
aangegeven aan welke straf per feit door de rechter wordt gedacht. Een en ander heeft in appèl als
positief gevolg dat het bepalen van de straf op grond van artikel 423 lid 4 Sv
731 op meer is gestoeld
dan, wat nu het geval is, een schatting.
732 Het schatten van een straf lijkt toch wat minder van deze tijd
te zijn.

Aanbeveling 1

-

In de strafmotivering zou de rechter, in geval van meerdaadse samenloop, in

bepaalde gevallen de straf per feit (of per groep van feiten) kunnen uitsplitsen.

Het voorgaande heeft tot gevolg dat de rechter in zijn beslissing nadrukkelijker tot uitdrukking laat
brengen hoe hij de verschillende feiten bestraft. Die extra motivering kan worden gerechtvaardigd met
een beroep op de functies van motivering: explicatie of ‘het, ook voor leken, begrijpelijk maken van
de uiteindelijke strafkeuze’ richting de veroordeelde, het slachtoffer en de samenleving, controle of de
mogelijkheid dat de hogere rechter de juridische juistheid van de beslissing kan beoordelen en reflectie
of inscherping of de zelfcontrole door de rechter die de beslissing neemt.
733 Deze verschillende
functies kunnen ook worden gebruikt als argumenten voor een meer uitgesplitste strafmotivering. Zij
maken voor de veroordeelde, het slachtoffer en de samenleving duidelijk hoeveel straf ongeveer per
feit is opgelegd, maken het voor de appefrechter eenvoudiger om
moet toepassen

—

—

in geval deze artikel 423 lid 4 Sv

de straf te bepalen en scherpt bij de rechter die de beslissing moet nemen in hoe hij

tot de straf is gekomen. Die verschillende functies maken ook duidelijk dat het niet altijd nodig is om
in de strafrnotivering de straf uit te splitsen. Het belang ervan kan groter zijn in zaken waar het
slachtoffer gebruik heeft gemaakt van zijn spreekrecht, zeker wanneer het slachtoffer het recht krijgt
zich uit te laten over de straf. Het belang kan ook groter zijn wanneer voor de verschillende feiten geen
731

Artikel 423 lid 4 Sv luidt: ‘Indien bij samenloop van meerdere feiten ééne hoofdstraf is uitgesproken, en het
hooger beroep slechts ingesteld is ten aanzien van een of meer dier feiten, wordt, in geval van vernietiging ten
aanzien van de straf, bij het arrest de straf voor het andere feit of de andere feiten bepaald.’
732
Zie Melai/Groenhuijsen e.a., aant. 36 bij art. 423.
Zie Schuyt 2009, p. 68-74.
222

richtlijnen of oriëntatiepunten bestaan die als basis hebben gediend voor het bepalen van de straf of
waarbij (naar boven of naar beneden) wordt afgeweken van wat in vergelijkbare zaken wordt
opgelegd. Het belang kan ook groter zijn wanneer de verschillende feiten ook zeer duidelijk van elkaar
verschillen (zoals zeden-, en daarmee niet in verband staande vermogensdelicten), of in het geval het
debat op zitting vooral over een bepaald feit ging (of een groep van feiten) en kan worden verwacht
dat voor dat feit, ongeacht de uitkomst, waarschijnlijk toch appèl zal worden ingesteld. Onze
aanbeveling komt er op neer dat de rechter in enkele, specifieke gevallen de straf meer zou kunnen
uitsplitsten. Voor overige gevallen is het uitsplitsen aan te bevelen, maar kunnen wij ons voorstellen
dat daarvan omwille van de schaarse tijd die voorhanden is om een uitspraak in strafzaken samen te
stellen wordt afgezien.

We hebben erop gewezen dat het wettelijk stelsel niet in de weg staat aan het uitsplitsen van de straf
bij meerdaadse samenloop in de strafmotivering. Het lijkt eerder op de weg van het Openbaar
Ministerie en de zittende magistratuur te liggen om hun beleid ten aanzien van meerdaadse samenloop
verder in te richten. Het Openbaar Ministerie zou in het Kader voor de strafvordering of, indien ervoor
wordt gekozen het uitsplitsen van de straf slechts bij bepaalde delicten in te voeren, in op bepaalde
strafbare feiten betrekking hebbende strafvorderingsrichtljnen nadrukkelijker tot uitdrukking kunnen
brengen dat een officier van justitie of advocaat-generaal bij het formuleren van zijn strafeis de naar
zijn mening passende straf zoveel als mogelijk uitsplitst per het naar zijn oordeel te bewijzen strafbaar
feit. Ook de zittende magistratuur kan een oriëntatiepunt voor meerdaadse samenloop ontwikkelen.
Het voorstel voor een oriëntatiepunt meerdaadse samenloop, dat enige jaren geleden binnen de
rechtspraak is ontwikkeld,
734 vormt een interessante aanzet daartoe.

Ad 2) Zowel in de Nederlandse literatuur als in de rechtspraktijk wordt getwijfeld aan het nut van zui
vere cumulatie bij overtredingen. De door de wetgever gegeven argumenten worden niet zonder meer
overtuigend geacht. Nederland staat niet alleen met een dergelijke regeling; in Frankrijk vindt zuivere
cumulatie van geldboeten plaats bij overtredingen. In Finland wordt wel een grens gesteld aan de
maximaal op te leggen geldboete, die wordt bepaald door de inkomsten van de veroordeelde. Ook in
het bestuursrecht is gekozen voor zuivere cumulatie van bestuursrechtelijke sancties. In het
bestuursrecht geldt daarbij wel het, ook voor samenloop geldende, evenredigheidsbeginsel dat de
scherpe kanten van zuivere cumulatie moet afhalen. In het strafrecht geldt een dergelijk beginsel wel
voor meerdaadse samenloop van misdrijven (evenredigheid in de zin van proportionaliteit is immers

het doel van de regeling van meerdaadse samenloop), maar zij is minder zichtbaar bij overtredingen.
Voor geidboeten geldt wel het draagkrachtbeginsel (artikel 24 Sr), terwijl de vervangende hechtenis

Zie Lensing 2011, p. 8-9.
223

aan een maximum is gebonden (artikel 24c lid 3 jo. 62 lid 2 Sr). In zoverre kan men stellen dat langs
verschillende wegen naar proportionele straffen wordt gestreefd.
Respondenten onderkennen die mogelijkheden maar zien toch praktische en meer inhoudelijke
bezwaren met betrekking tot artikel 62 Sr. Het is praktisch niet altijd doenlijk om elk feit apart te
bestraffen. Dit zou enigszins kunnen worden beheerst door het aantal feiten op een dagvaarding tot een
maximum te beperken. Datzelfde kan worden gedaan met ad informandum gevoegde feiten. In het
landelijk strafprocesreglement staat dat voor de (economische) politierechter (inclusief de
kinderrechter) en voor de meervoudige kamer per dagvaarding niet meer dan vijf feiten, exclusief ad
informandum gevoegde zaken, worden opgenomen (7.1.4 en

In overleg met de rechtbank

kunnen meer feiten op een dagvaarding worden gezet (7.1.5 en 8.1.5). Het is voorstelbaar dat deze
afspraken worden uitgebreid naar kantonstrafzaken (voor de kantonrechter worden immers de meeste
overtredingen vervolgd; artikel 382 Sv). Meer inhoudelijk wordt de zorg geuit dat de straffen die voor
overtredingen kunnen worden opgelegd erg hoog kunnen uitvallen. Dat houdt echter niet alleen
verband met de regeling van zuivere cumulatie, maar ook met de hoogte van de geldboetes in
richtlijnen en oriëntatiepunten en het kennelijke gebrek aan bereidheid daarvan af te wijken. Het
gelijkschakelen van de regeling van meerdaadse samenloop bij overtredingen met de regeling van
meerdaadse samenloop bij misdrijven zou volgens sommigen excessief hoge geldboeten helpen
voorkomen.
Het is echter de vraag of dat het geval is. Ook bij misdrijven worden, zeker bij lichte feiten waarvoor
richtlijnen of oriëntatiepunten bestaan, de straffen veelal zuiver gecumuleerd. Matiging vindt bij lichte
feiten lang niet altijd (bij het tweede feit) plaats. Daarnaast kunnen excessief hoge geldboeten worden
voorkomen met behulp van het draagkrachtbeginsel. Dat was ook één van de argumenten van de
wetgever bij de invoering van zuivere cumulatie van geldboeten (paragraaf 2.5.3.3). Eén en ander
vraagt dus niet om een wijziging van de wet, maar

—

ook bij bulkzaken

—

om enige vorm van

maatwerk van de zijde van de rechter. Ook dat kost weliswaar tijd, maar wijziging van de bestaande
wettelijke regeling hoeft niet zonder meer te leiden tot het opheffen van de gesignaleerde
problematiek. Het lijkt aan de rechtspraktijk om te zoeken naar maatwerk, waarbij het doel van de
regeling van meerdaadse samenloop via het draagkrachtbeginsel wat meer in acht kan worden
genomen.

Het concept-oriëntatiepunt dat over meerdaadse samenloop is ontwikkeld ontbeert een verwijzing naar
de geldboete, maar concentreert zich op de vrijheidsstraffen en de taakstraf, terwijl proportionaliteit bij
het bepalen van de straf als kernwaarde of kerndoel voorop wordt gesteld. Bij uitwerking van dit

Landelijk stra1procesreglement voor de rechtbanken en het Openbaar Ministerie, Stcrt. 2010, 20926.
224

oriëntatiepunt ligt het, gelet op het voorgaande, in de rede daarin ook naar de geldboete te verwijzen
en deze nauwgezetter te verbinden met het draagkrachtbeginsel.
736

Aanbeveling 2

—

Bij het bepalen van de hoogte van de verschillende geldboeten bij meerdaadse

samenloop van overtredingen zal de rechter ook de speciale betekenis van het draagkrachtbeginsel in
acht moeten nemen.

Ad 3) Over artikel 63 Sr is de laatste jaren nogal wat discussie ontstaan. Dat blijkt onder andere uit de
rechtspraak van de Hoge Raad van de laatste jaren en de wetenschappelijke commentaren daarop. Uit
het rechtsvergeljkende onderzoek blijkt dat de Nederlandse regeling van meerdaadse samenloop bij
ongelijktijdige berechting een wat ruimer bereik heeft dan in enkele van de ons omringende landen.
Het onderzoek naar de jurisprudentie van de Hoge Raad, de strafrechtswetenschappelijke
commentaren op artikel 63 Sr en de rechtspraktijk wijst ook op een zekere spanning met de afdoening
van zogeheten cold cases. De Amsterdamse zaak heeft de regeling uit artikel 63 Sr in geval van cold
cases op scherp gesteld. Beide onderwerpen, het algemene bereik van artikel 63 Sr en de betekenis van
artikel 63 Sr in relatie tot cold cases, zijn met elkaar verwant, maar worden in het navolgende
gescheiden van elkaar behandeld.

Artikel 63 Sr heeft twee doelen: het voorkomen van disproportionele bestraffing en het bevorderen
van gelijktijdige berechting. Gelet op de jurisprudentie van de Hoge Raad, is dat laatste doel niet het
meest belangrijke. Immers, anders dan in verschillende ons omringende landen, kan artikel 63 Sr ook
van toepassing zijn als gelijktijdige berechting niet mogelijk was. Dat is bijvoorbeeld in hoger beroep
het geval wanneer iemand in eerste aanleg is veroordeeld voor feit X, tegen dat vonnis in hoger beroep
gaat, tussen dat vonnis en de behandeling van het hoger beroep feit Y begaat en daarvoor wordt
veroordeeld voordat het hoger beroep van feit X plaatsvindt. Het hof moet dan met de veroordeling
voor feit Y rekening houden, ook al hadden feit X en Y nooit tezamen kunnen worden berecht. Artikel
63 Sr is, in tegenstelling tot het Duitse en Franse recht, ook van toepassing wanneer de opgelegde straf
voor het eerder berechte feit reeds is ondergaan, verjaard of kwijtgescholden. In dat geval is sprake
van een onherroepelijke veroordeling waarmee in het kader van artikel 63 Sr toch rekening moet
worden gehouden. Uit het voorgaande blijkt dat het voorkomen van disproportionele bestraffing het
belangrijkste doel van artikel 63 Sr is. Tevens is het bevorderen van gelijktijdige berechting een doel
van artikel 63 Sr. Dat geldt niet alleen in Nederland, maar ook in ons omringende landen. Daarbij
moet echter wel worden opgemerkt dat dit doel ten opzichte van het eerste doel minder belangrijk lijkt.

736

In de uitwerking zou onderscheid kunnen worden gemaakt tussen natuurlijke personen en rechtspersonen.
Ook is voorstelbaar dat, gelijk blijkt uit het Kader voor de strafvordering, de proportionaliteitseis bij
economische en milieudelicten niet aan zuivere cumulatie iii de weg hoeft te staan.
225

Het voorgaande betekent niet dat het bevorderen van gelijktijdige berechting als doel onbelangrijk is.
In zaken die gelijktijdig hadden kunnen worden berecht, scherpt artikel 63 Sr in dat moet worden
voorkomen dat zaken onnodig op verschillende tijdstippen door verschillende rechters en bij al dan
niet verschillende gerechten worden berecht. In de rechtspraktijk wordt dit doel ook onderkend, zoals
onder andere blijkt uit de sepotgronden (in het bijzonder sepotgrond 51) en uit gesprekken die wij in
het kader van dit onderzoek hebben gevoerd. Dit doel dient niet alleen het belang van een verdachte,
die niet onnodig vaak op zitting zou moeten verschijnen (in ieder geval niet als de verschillende zaken
in één keer hadden kunnen worden afgedaan), maar ook het belang van een efficiënt strafroces. Voor
het bepalen van een passende straf, zeker wanneer wordt gedacht in termen van (deels)
voorwaardelijke straffen en het bepalen van de bijzondere voorwaarden (artikel 14c Sr), kan het van
belang zijn dat de rechter (en andere procesdeelnemers, zoals de officier van justitie, de raadsman en
de reclasseringswerker) op de hoogte is van de feiten die verdachte in de afgelopen periode heeft
begaan. Kennis daarvan kan richting geven aan het ‘traject’ dat met een verdachte zou moeten worden
ingeslagen.
Daaruit volgt dat niet alleen efficiëntie van het strafproces kan worden bevorderd (het is tamelijk
inefficiënt als verschillende rechters en officieren van justitie zich telkens opnieuw moeten verdiepen
in de persoonlijke omstandigheden van de dader en zich moeten afvragen wat met de verdachte moet
gebeuren, zoals het tamelijk inefficiënt is als een reclasseringsmedewerker voor dezelfde verdachte
meer dan eens rapport moet uitbrengen en meermalen wordt opgeroepen om op zitting over verdachte
te verklaren), maar wellicht ook het resocialisatietraject met grotere voortvarendheid kan worden
aangevangen als in één keer alles wordt afgedaan en een reactie wordt vormgegeven die recht doet aan
de ernst van de feiten en de persoon van de verdachte. Juist voor situaties waarin gelijktijdige
berechting mogelijk was, kan artikel 63 Sr een aanmoediging zijn om gelijktijdige berechting te
bevorderen.

Is artikel 63 Sr te ruim geformuleerd nu ook zaken die niet gelijktijdig hadden kunnen worden berecht
onder het bereik van deze bepaling vallen? Wanneer vanuit de doelstelling van artikel 63 Sr, het
voorkomen van disproportionele bestraffing, wordt gedacht is dat niet zonder meer het geval. Anders
dan in andere rechtsstelsels lijkt niet het tijdstip van de eerdere veroordeling en het later berechte feit
noch de onherroepelijkheid van de eerdere veroordeling van doorslaggevend belang voor het
toepassen van de regels van meerdaadse samenloop bij ongelijktijdige berechting, maar het zoveel als
mogelijk voorkomen van disproportioneel lange straffen. Daarop werd ook tijdens de totstandkoming
van artikel 63 Sr de nadruk gelegd en de wetgever is bij de verschillende wijzigingen van artikel 63 Sr
van dat standpunt niet afgeweken. Door ook de strafbeschikking onder het bereik van artikel 63 Sr te
laten vallen, heeft de wetgever het belang van het voorkomen van disproportionele bestraffing zelfs
extra benadrukt. Daaruit volgt niet dat de rechtspraktijk in de toepassing van artikel 63 Sr geen
onderscheid mag maken tussen zaken die gelijktijdig en zaken die niet gelijktijdig hadden kunnen
226

worden berecht. Uit de rechtspraak van de Hoge Raad valt namelijk niet af te leiden dat hiertussen
geen onderscheid zou mogen worden gemaakt. Het gaat de Hoge Raad vooral om de maximaal op te
leggen gevangenis-straf wai-meer artikel 63 Sr van toepassing is en om te voorkomen dat de verdachte
in zijn belang wordt geschaad.
737 Zolang het strafmaximum niet is bereikt, en zolang rekening wordt
gehouden met het belang van de verdachte (in het bijzonder het belang dat hij niet disproportioneel
zwaar wordt bestraft) staat het de rechter vrij in een bepaald geval een straf te bepalen. Zo ontstaat
ruimte om bijvoorbeeld onderscheid te maken tussen gevallen die wel en gevallen die niet gelijktijdig
konden worden berecht. Uit interviews blijkt dat een dergelijk onderscheid reeds wordt gemaakt. Er
zou meer rekening worden gehouden met de eerder opgelegde straf wanneer de feiten gelijktijdig
hadden kunnen worden berecht, terwijl het effect van het toepassen van artikel 63 Sr zeer beperkt is
wanneer de feiten niet gelijktijdig hadden kunnen worden berecht. In het eerste geval past de rechter
artikel 63 Sr in concreto toe, in het tweede geval in abstracto. De Hoge Raad lijkt dit onderscheid te
fiatteren, zolang de verdachte niet in zijn belang is geschaad en de uiteindelijk opgelegde straf niet
disproportioneel zwaar is.
Het voorgaande duidt op verschillende uitwerkingen in de toepassing van artikel 63 Sr. Uit het
onderzoek naar feitenrechtspraak over de jaren 2008, 2010 en 2012 valt op dat artikel 63 Sr veelvuldig
van toepassing is, maar dat die toepassing nauwelijks wordt gemotiveerd. Uit de interviews blijkt dat
de politierechter toepassing van artikel 63 Sr meer toelicht in zijn mondeling vonnis, maar in
schriftelijke vonnissen van meervoudige kamers zien we die toelichting zelden. De wet vereist geen
motivering, maar de verschillende wijzen waarop artikel 63 Sr kennelijk kan worden toegepast roept
de vraag op of ook hier nadere toelichting op het toepassen van artikel 63 Sr wenselijk is. Onder
verwijzing naar de functies van motivering (explicatie, controle en inscherping) valt er, juist in die
gevallen waarin het effect van het toepassen van artikel 63 Sr zeer beperkt is, wel wat voor te zeggen
dat de rechter toelichting geeft waarom hij artikel 63 Sr op een bepaalde wijze heeft toegepast. Daarbij
zal de rechter zich vooral moeten afvragen in hoeverre door zijn beslissing de belangen van de
verdachte zijn geschaad. In gevallen waarin de belangen van de verdachte in behoorlijke mate op het
spel staan, bijvoorbeeld in het geval een volledig onvoorwaardelijke gevangenisstraf wordt opgelegd
terwijl bij de eerdere berechting een geheel voorwaardelijke gevangenisstraf met bijzondere
voorwaarden is opgelegd, ligt motivering voor de hand. In gevallen waarin die belangen geringer zijn,
kan bijvoorbeeld worden volstaan met het benoemen van de eerdere veroordelingen waarmee rekening
is gehouden of kan zelfs het noemen van artikel 63 Sr bij de toepasselijke wetsbepalingen voldoende
zijn.
Ook voor het Openbaar Ministerie kan het onder omstandigheden in de rede liggen toe te lichten
waarom artikel 63 Sr volgens hem van toepassing is. Uit de interviews blijkt dat de rechter nogal eens
zonder nadere motivering de eis van het Openbaar Ministerie volgt als door het lid van dat orgaan

Zie o.a. HR 19 februari 2013, NbSr 2013, 156; HR 25 februari 1992, NJ 1992, 570.
227

wordt aangegeven dat bij de eis rekening is gehouden met artikel 63 Sr. In gevallen waarin de
belangen van de verdachte op het spel staan, ligt het in de rede dat het Openbaar Ministerie aangeeft
hoe het artikel 63 Sr heeft toegepast en waarom het, in het licht van de eerdere bestraffing, tot een
bepaalde eis is gekomen.

Aanbeveling 3

—

Het huidige artikel 63 Sr hoeft in beginsel niet te worden gewijzigd, maar de

toepassing ervan zal uitdrukkelijk door het Openbaar Ministerie en de rechter moeten worden
toegelicht in het geval de belangen van de verdachte in behoorlijke mate op het spel staan.

Uit de gesprekken met leden van de zittende en staande magistratuur en de strafadvocatuur is naar
voren gekomen dat een zekere spanning kan ontstaan met artikel 63 Sr bij de berechting van cold
738 Nogal wat respondenten heeft aangegeven dat de regeling van meerdaadse samenloop niet
cases.
hoeft te worden gewijzigd, maar dat wel denkbaar is dat artikel 63 Sr wordt aangevuld met een
onderdeel waarin deze bepaling beperkt of helemaal niet van toepassing is bij de berechting van cold
cases. Ook in de Nederlandse literatuur is aangegeven dat cold cases van invloed kunnen zijn op
artikel 63 Sr.
Voor het aanvullen van artikel 63 Sr kan pleiten dat het huidige strafrecht meer dan ooit belang is gaan
hechten aan het kunnen blijven opsporen en vervolgen van strafbare feiten. Waar tijdens de
totstandkoming van het Wetboek van Strafrecht nog kon worden verklaard dat een zekere grens aan
het recht om te vervolgen moet worden gelegd, omdat ‘na een lang tijdsverloop met de herinnering aan
het gebeurde de noodzakelijkheid der bestraffing en tevens de mogelijkheid van bewijs vervalt’,
739 zo
kan nu worden gezegd dat het verval van de noodzakelijkheid der bestraffing alsmede de
onmogelijkheid van bewijs steeds relatiever zijn geworden. Het verleden laat niet meer los en hoeft
ook niet meer los te laten als gevolg van nieuwe onderzoekstechnieken en —middelen die het aan de
dag brengen van de waarheid van een lang geleden gepleegd feit steeds beter mogelijk maakt.
°
74
Tevens verlangen slachtoffers en nabestaanden dat de overheid zich blijft inspannen de waarheid van
een ernstig strafbaar feit boven tafel te krijgen en de dader te bestraffen. De overheid heeft daarop
gereageerd door het in het leven roepen van cold case teams bij de politie, aangestuurd door speciale
cold case officieren van justitie. Voor een cold case team is het van belang dat hij het onderzoek kan

blijven doen, zonder dat de verj aringstermijnen daaraan in de weg staan. De verjaringstermijnen zijn

738

In par. 1.2.1 omschreven we een cold case als volgt: een zaak die in eerder opsporingsonderzoek naar een
zeer ernstig strafbaar feit (waarop naar de wettelijke omschrijving twaalf jaar of meer gevangenisstraf staat
gesteld) niet kon worden opgelost, maar door een gegeven dat ten tijde van het eerdere opsporingsonderzoek nog
niet bekend was tot een veroordeling en het opleggen van een vrijheidsstraf kan leiden.
Smidt 1881, p. 481.
740
Dat het verleden ons niet meer loslaat, blijkt in zekere zin ook door de voorgenomen invoering van, in
sommige gevallen zelfs levenslang, toezicht van veroordeelden na ommekomst van de straf of maatregel. Zie
Kamerstukken 112011/12, 33 000 VI, nr. 89; Kamerstukken 112012/13, 33 400 VI, nr. 2, p. 58.
228

mede vanwege de toegenomen aandacht voor oude, onopgeloste zaken in belangrijke mate uit het
wetboek verdwenen.
’
74
Voor een officier van justitie die een oude zaak voor de rechter wil brengen, zijn echter niet alleen de
verjaringstermijnen van belang. In bijzondere gevallen kan door toepassing van artikel 63 Sr een cold
case niet meer worden bestraft, of met een relatief lage straf worden bestraft, indien de verdachte
tussen het plegen van het delict en de berechting daarvan is veroordeeld voor andere feiten. Dit
speelde niet alleen in de Amsterdamse zaak, maar, zo bleek uit het jurisprudentieonderzoek en de
interviews in tenminste nog een andere zaak. Een respondent verklaarde zich in cold cases een enkele
keer door artikel 63 Sr belemmerd te hebben gevoeld, omdat de maximaal te eisen straf volgens deze
respondent geen recht deed aan de ernst van het feit. Weliswaar vormt het tij dsverloop volgens
rechters een strafverminderende omstandigheid, zij onderkennen in interviews met de onderzoekers
ook dat in cold cases wat meer ruimte zou mogen bestaan om een passende straf op te leggen.
Bij het voorgaande kan nog worden gevoegd de mogelijkheid om oude zaken opnieuw af te doen
wanneer aan een vrij spraak kan worden getwijfeld. Ook de Wet herziening ten nadele Wijst O het
toegenomen belang van het kunnen afdoen van oudere (afgedane) zaken.
742 Al met al lijkt in het
strafrecht sprake te zijn van een ontwikkeling waarin de overheid zich inspant om ook oudere zaken
zoveel als mogelijk af te doen en waarin in de rechtspraktijk (en de literatuur) het besef groeit dat
artikel 63 Sr aan een goede berechting van cold cases in de weg zou kunnen komen te staan. In dat
licht bezien zou aanvulling van artikel 63 Sr denkbaar kunnen zijn.

Een beperkte toepassing van de regels van meerdaadse samenloop bij ongelijktijdige berechting
bestaat ook in Duitsland en Oostenrijk. In die landen is sprake van cesuurwerking. De met artikel 63
Sr verwante regeling is slechts van toepassing op de eerstvolgende berechting. De belangrijkste reden
van een beperkte toepassing van deze regeling is dubbele begunstiging van de verdachte te
voorkomen. In het licht van het bewerkstelligen van proportionele bestraffing is het kennelijk niet
nodig om de regels van meerdaadse samenloop in alle gevallen van ongelijktijdige berechting van
toepassing te verklaren. Hiervoor zagen we dat over proportionaliteit anders wordt gedacht in gevallen
wanneer zaken gelijktijdig hadden kunnen worden berecht en zaken waarin dat feitelijk niet mogelijk
was. Hoewel in beide gevallen artikel 63 Sr van toepassing is, voelt de rechter zich vrij om in de
uitwerking andere keuzes te maken. Hoewel die keuzes niet zonder meer tot heel andere straffen
leiden, kan worden aangenomen dat de Hoge Raad die keuzevrijheid van de feitenrechter respecteert,
zolang de verdachte niet in zijn belangen is geschaad. De vraag is of de verdachte zodanig in zijn
belangen is geschaad als in gevallen waarin gelijktijdige berechting onmogelijk was artikel 63 Sr niet
of slechts in zeer beperkte mate van toepassing is. In het licht van de ernst van de feiten (cold cases
gaan meestal over zeer ernstige gewelds-, zeden- enlof levensdelicten), de omstandigheid dat
“
742

Wet van 7 juni 2006, Stb. 330; Wet van 12 juni 2009, Stb. 245; Wet van 15 november 2012, Stb. 572.
Wet van 18 april 2013, Stb. 138.
229

gelijktijdige berechting bij (sommige) cold cases feitelijk niet mogelijk was, de belangen van
slachtoffers en nabestaanden (die in dergelijke zaken een veelal niet onbelangrijke rol spelen) en met
in achtneming van het strafmaximum dat op de feiten is gesteld, het strafmaximum van artikel 10 lid 4
Sr (voor zover voor de feiten levenslange gevangenisstraf niet mogelijk is of wel mogelijk is, maar
niet aan de orde) en het verbod van terugwerkende kracht,
743 zou het aanvullen van de regeling
denkbaar kunnen zijn zonder dat dit de belangen van de verdachte te veel zou schaden. De
rechtsongelijkheid die ontstaat door artikel 63 Sr niet of beperkt van toepassing te verklaren in geval
van cold cases, zou door het voorgaande kunnen worden gerechtvaardigd.

Aanbeveling 4

—

Er zou kunnen worden overwogen om aan artikel 63 Sr een tweede lid toe te voegen

waarin staat dat artikel 63 Sr niet of in zeer beperkte mate van toepassing kan worden verklaard in
geval van berechting van een cold case.

Wij zouden ons kunnen voorstellen dat de rechter artikel 63 Sr buiten toepassing kan verklaren indien

er sprake is van: een gegeven dat tijdens het opsporingsonderzoek ofgedurende de fase van vervolging
aan de officier van justitie of de rechter niet bekend was en dat op zichzelf of in verband met feiten of
omstandigheden het ernstige vermoeden had doen ontstaan dat, indien het gegeven bekend zou zijn
geweest, het onderzoek van de zaak zou hebben geleid tot het opleggen van vrijheidsstraf

Hiermee sluiten wij, anders dan bijvoorbeeld Machielse in zijn vordering tot cassatie in het belang der

744 niet aan bij het Duitse recht waarin de samenloopregeling bij ongelijktijdige berechting wordt
wet,
beperkt tot de eerstvolgende berechting. Nadeel daarvan is dat de cesuur afhankelijk is van de
toevalligheid welk feit als eerstvolgende is berecht en welke straf daarbij is opgelegd. Als verdachte
dan tot een forse vrijheidsstraf is veroordeeld, dan blijft er alsnog

—

relatief

—

weinig over (tenzij

levenslange gevangenisstraf kan worden opgelegd). Dat vormt een argument om in geval van cold
cases artikel 63 Sr helemaal buiten toepassing te verklaren. Een ander nadeel van de Duitse regeling is
dat zij het mogelijk maakt een gevangenisstraf op te leggen die hoger is dan het absolute tijdelijke
maximum. Voor de Nederlandse situatie zou er sprake zijn van een stelselbreuk wanneer in dit
bijzondere geval de straf het absoluut tijdelijke maximum van dertig jaar gevangenisstraf zou mogen
overstijgen. Het buiten toepassing verklaren van artikel 63 Sr zou om redenen van stelselmatigheid
niet mogen leiden tot een hogere straf dan het tijdelijke maximum van dertig jaar gevangenisstraf,
tenzij levenslange gevangenisstraf wordt opgelegd (in welk geval artikel 59 Sr artikel 63 Sr buiten

Vgl. EHRM 7 februari 2012, nr. 20134/05 (Alimuçaj/Albanië), EHRC 2012/102, m.nt. G.K. Schoep, waarin
onder verwijzing naar het vereiste van redelijke voorzienbaarheid het hof oordeelde dat artikel 7 EV1UvI was
geschonden in een geval waarin tijdens een berechting het absorptiestelsel werd vervangen door een stelsel van
gematigde cumulatie en de gevangenisstraf werd verhoogd van vijf naar twintig jaar.
HR 19 februari 2013, iVbSr2Ol3, 156.
230

toepassing laat). In de wet zou uitdrukkelijk moeten worden opgenomen dat de totale straf niet het
tijdelijke maximum van dertig jaar gevangenisstraf te boven mag gaan.
De voorgestelde tekst sluit aan bij de nieuwe omschrijving van artikel 457 lid 1 Sv.
745 Dat maakt
duide-lijk dat de uitzondering slechts van toepassing is op cold cases die niet eerder konden worden
opgelost vanwege een gegeven dat op zichzelf of in verband met feiten of omstandigheden moet
worden bezien. Juist in die situatie is een uitzondering op artikel 63 Sr denkbaar, omdat dan geen
inbreuk wordt gemaakt op het tweede doel van artikel 63 Sr, namelijk het zoveel als mogelijk
gelijktijdig berechten van strafbare feiten. In zaken die gelijktijdig berecht konden worden, ligt het niet
voor de hand een vergelijkbare uitzondering op het toepassen van artikel 63 Sr te maken. Met de term
gegeven wordt in ieder geval een nieuwe feitelijke omstandigheid bedoeld, maar kan ook een
gewijzigd deskundigeninzicht (van een zekere kwaliteit en inhoud) zijn,
746 waarmee nieuwe DNA
technieken zouden kunnen worden bedoeld. Dit sluit aan bij de omschrijving van de term gegeven in
artikel 457 lid 1 Sv. Hetzelfde geldt voor ‘ernstig vermoeden’. De term feiten of omstandigheden
vinden we terug in artikel 27 lid 1 Sv en maakt duidelijk dat er nog geen sprake hoeft te zijn van
bewijsmiddelen, als bedoeld in artikel 339 Sv. Van belang is dat de rechter de mogelijkheid wordt
gegeven om artikel 63 Sr buiten toepassing te verklaren. De door ons geïnterviewde rechters hebben
aangegeven dat zij zoveel mogelijk in staat willen worden gesteld bij de toepassing van artikel 63 Sr
alle relevante feiten en omstandigheden te betrekken. Het is denkbaar, bijvoorbeeld gelet op de
verwantschap tussen de gedragingen, dat de rechter van oordeel is dat met tussentijdse berechting(en)
rekening moet worden gehouden. Wij kunnen ons voorstellen de keuze de huidige regeling van artikel
63 Sr al dan niet toe te passen aan de rechter moet zijn voorbehouden.

Het ligt in de rede dat de officier van justitie of advocaat-generaal die van oordeel is dat van de
uitzondering op artikel 63 Sr gebruik moet worden gemaakt, daartoe een vordering indient bij de
rechter. Ambtshalve toepassing van de uitzondering door de rechter moet gelet op de structuur van het
Wetboek van Strafvordering hem niet onmogelijk worden gemaakt, maar het ligt in de rede dat de
rechter over de toepassing van de uitzondering op artikel 63 Sr beslist op vordering van de officier van
justitie. Gelet op de mogelijke gevolgen voor de verdachte, namelijk een zeer langdurige vrijheids
beroving ligt het voor de hand dat de officier van justitie het willen toepassen van de uitzondering op
artikel 63 Sr vroegtijdig mededeelt, bijvoorbeeld tijdens de raadkamer gevangenhouding (zoals bij
Artikel 457 lid 1 Sv luidt sinds de invoering van de Wet van 18 juni 2012, Stb. 275 en voor zover relevant:

‘Op aanvraag van de procureur-generaal of van de gewezen verdachte te wiens aanzien een vonnis of arrest
onherroepelijk is geworden, kan de Hoge Raad ten voordele van de gewezen verdachte een uitspraak van de
rechter in Nederland houdende een veroordeling herzien:
c. indien er sprake is van een gegeven dat bij het
onderzoek op de terechtzitting aan de rechter niet bekend was en dat op zichzelf of in verband met de vroeger
geleverde bewijzen met de uitspraak niet bestaanbaar schijnt, zodanig dat het emstige vermoeden ontstaat dat
indien dit gegeven bekend zou zijn geweest, het onderzoek van de zaak zou hebben geleid, hetzij tot een
vrijspraak van de gewezen verdachte, hetzij tot een ontslag van alle rechtsvervolging, hetzij tot de niet
ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie, hetzij tot de toepassing van een minder zware strafbepaling.’
746
Zie Kamerstukken 112008/09, 32 045, nr. 3, p. 9; Kamerstukken II 2009/1 0, 32 045, nr. 6, p. 3.
231

terbeschikkingstelling en de maatregel plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders geschiedt).
Nadere regels omtrent het indienen van de vordering, de inhoud van de vordering en dergelijke zouden
in een aanwijzing van het College van procureurs-generaal kunnen worden neergelegd.
De rechter die ambtshalve of op vordering van de officier van justitie of advocaat-generaal oordeelt
dat artikel 63 Sr buiten toepassing moet worden gelaten, moet dat oordeel motiveren, Op zichzelf kan
op basis van de huidige wettelijke motiveringsregeling in artikel 359 Sv die motiveringsverplichting
worden afgeleid (bijvoorbeeld artikel 359 lid 5 en 6 en de tweede zin van artikel 359 lid 2 Sv). Maar
gelet op de inhoud van de uitzondering op artikel 63 Sr en de consequenties die het toepassen daarvan
kan hebben (namelijk zeer langdurige vrijheidsberoving) ligt het voor de hand voor de toepassing van
de uitzondering op artikel 63 Sr een aparte motiveringsverplichting in de wet op te nemen.

232