Handreiking beoordeling van lozingen gericht op
bescherming drinkwaterkwaliteit

Datum
Status

Juni 2018
definitief

Inhoud

Inleiding

3

1
1.1
1.2
1.2.1
1.2.2
1.2.3
1.3
1.4
1.4.1
1.4.2
1.5
1.6

Kaders en instrumenten voor de beoordeling van lozingen
ABM 2016
Handboek immissietoets 2016
Reguliere immissietoets
Beoordeling van effecten ter plaatse van beschermde gebieden
Niet genormeerde stoffen
Prioritering in normafleiding
Indirecte lozingen
Beoordeling van de eindlozing uit de RWZI
Beoordeling van een lozing van een individuele stroom via RWZI
Lozingen gereguleerd via Activiteitenbesluit
Totale beoordeling van een aanvraag van een lozing

4
4
5
5
6
7
8
10
10
11
12
12

2.

Proces van vergunningverlening

14

Literatuur
BIJLAGE 1

18
19

VOORBEELDEN

2

Inleiding
In de Kamerbrief over de Structurele aanpak van opkomende stoffen uit
puntbronnen in relatie tot bescherming drinkwaterbronnen van 5 juli 2017 (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27625, nr. 404) is opgenomen welke acties zijn
ondernomen om opkomende nog niet wettelijk genormeerde stoffen aan te pakken
in relatie tot bescherming drinkwaterwaterbronnen. De in juli 2016 door de minister
van Infrastructuur & Milieubeheer vastgestelde handboeken ABM [1] en
Immissietoets [2] zijn een belangrijk onderdeel van de structurele aanpak. De
handboeken zijn aanpast vanwege nieuwe Europese vereisten en de verankering
van het nationale beleid voor Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). De pyrazoolcasus
gaf aanleiding om bij de aanpassing van de ABM en het Handboek Immissietoets
extra aandacht te besteden aan de beschrijving van de toetsing aan eisen voor
benedenstroomse innamepunten voor oppervlaktewater voor de bereiding van
drinkwater. De handboeken gelden voor directe lozingen op het oppervlaktewater en
voor indirecte lozingen (via het riool op de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). In
de vastgestelde handboeken is de uitwerking vooral gericht op wettelijk
genormeerde drinkwaterrelevante stoffen, maar binnen de Immissietoets is ook
aandacht voor toetsing aan een (indicatieve) norm bij een innamepunt. Hoe dit
precies moet was nog een openstaand punt zoals ook in de Kamerbrief is erkend.
Naar aanleiding van het Algemeen overleg van juni 2017 is de motie Laçin (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 27625 nr. 391) aangenomen waarin wordt
verzocht om met een handreiking voor het bevoegd gezag te komen hoe binnen de
ABM en Handboek Immissietoets rekening moet worden gehouden met de risico’s
voor duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening. Gezien de
GenX casus/problematiek zitten de risico’s vooral in opkomende stoffen, stoffen
zonder (wettelijke) norm waarvan de schadelijkheid nog niet bekend is. Met deze
handreiking willen we vooral hier extra handvatten voor geven.
Deze handreiking volgt weliswaar de aanpak zoals in het Handboek Immissietoets is
beschreven, maar is een zelfstandig leesbaar document dat nadere invulling geeft
specifiek gericht op toetsing van emissies op eventuele gevolgen voor
benedenstroomse drinkwaterinnamepunten, met het accent op opkomende stoffen,
waarvoor nog geen norm beschikbaar is.
De handreiking zal geïntegreerd worden in het bestaande Handboek Immissietoets
zodat een integrale beoordeling gemaakt kan worden op alle onderdelen van het
Handboek.

3

1

Kaders en instrumenten voor de beoordeling van
lozingen

Voor de beoordeling van (punt)lozingen, bijvoorbeeld bij een aanvraag voor een
lozingsvergunning, moeten verschillende kaders/instrumenten verplicht worden
betrokken. In de navolgende figuur is dit schematisch weergegeven.
samenstelling en
omvang van de lozing

In kaart brengen van stofeigenschappen en bepaling van
waterbezwaarlijkheid (ABM-indeling) van de geloosde stof

ABM

BREF documenten of
nationale BBT documenten

Bepaling van de meest geschikte (BBT)maatregel
gebaseerd op ABM-indeling om emmissies naar water te
beperken. Toepassing van BBT is voorwaarde.

BBT

Beoordeling van de consequenties van de lozing voor de
waterkwaliteit

immissietoets

Concentratie van geloosde stoffen nabij het
lozingspunt en ter hoogte van benedenstrooms gelegen beschermde gebieden.
Bijvoorbeeld drinkwaterinname- of
oeverinfiltratiepunten.

Figuur 1

Te doorlopen stappen bij de beoordeling van een lozing

In het navolgende wordt nader ingegaan op deze kaders.
1.1
ABM 2016
De Algemene BeoordelingsMethodiek (ABM) is op grond van regelgeving
voorgeschreven bij de beoordeling van lozingen om de waterbezwaarlijkheid van
stoffen vast te stellen en om op basis daarvan te kunnen bepalen welke (combinatie
van) technieken moet worden ingezet om deze lozingen te minimaliseren. Bij het
bepalen van deze technieken is het toepassen van BBT het uitgangspunt.
In de ABM wordt in eerste instantie gekeken of een stof al of niet behoort tot de
Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). Voor ZZS geldt een minimalisatie-verplichting
(vervanging waar mogelijk, anders continue verbetering). Indien dit niet het geval is
wordt voor de bepaling van de waterbezwaarlijkheid gekeken naar afbreekbaarheid,
aquatische toxiciteit, bioaccumulerend vermogen (log Kow) en/of oplosbaarheid van
stoffen. Voor de indeling in waterbezwaarlijkheidsklassen wordt in de ABM,
behoudens de stoffen die zijn aangemerkt als ZZS, uitgegaan van ecotoxdata en
niet van humane data. Stoffen die slecht afbreekbaar en goed oplosbaar zijn
(persistent en mobiel) zijn moeilijk te verwijderen uit waterstromen en vormen
daardoor steeds vaker een probleem bij de drinkwaterbereiding. PFOA en GENX zijn
voorbeelden van dit soort stoffen. In het handboek ABM wordt niet specifiek in
gezoomd in op deze categorie stoffen. Voor de toepassing van de ABM is een tool
ontwikkeld. Deze tool genereert de waterbezwaarlijkheidsklasse van een stof of
mengsel. De tool checkt op basis van invoerdata (Cas-nummer van stof of mengsel)
of sprake is van een ZZS. In de nieuwe update van ABM-tool, die is ontwikkeld voor
de toepassing van de ABM, is tevens een alert 1 ingebouwd waarbij in geval er
1
Indien sprake is van stoffen die behoren tot de categorie PMT-stoffen of de lijst van potentiële ZZS geeft de tool een
waarschuwing af. Op dit moment loopt nog (internationale) discussie over criteria voor PMT-stoffen. Voor

4

sprake is van PM-stoffen wordt gewezen op de mogelijke risico’s van deze stoffen bij
de bereiding van drinkwater. Daarnaast wordt ook een alert ingebouwd voor
potentiële ZZS 2.
Na toepassing van BBT moet worden beoordeeld of de restlozing nog problemen
met zich meebrengt voor de lokale waterkwaliteit of benedenstrooms gelegen
beschermde gebieden, waaronder drinkwatergebieden. Deze beoordeling vindt
plaats met behulp van het Handboek Immissietoets (zie www.immissietoets.nl).
1.2
Handboek immissietoets 2016
In dit handboek is vastgelegd hoe de beoordeling van een lozing met behulp van de
immissietoets moet worden uitgevoerd en aan welke criteria een lozing moet
voldoen.
1.2.1
Reguliere immissietoets
Met de immissietoets wordt de concentratie en concentratieverhoging in de
nabijheid van de lozing (mengzone) van geloosde stoffen berekend. Voor de
beoordeling wordt uitgegaan van een lage afvoersituatie (afvoer die statistisch 10%
van de tijd wordt onderschreden). Er wordt beoordeeld of op de rand van de
mengzone sprake is van een significante concentratieverhoging (> 10%
MKEoppervlaktewater) en of de concentratie niet uitkomt boven de geldende
waterkwaliteitseis (MKEoppervlaktewater). In deze waterkwaliteitsnorm (MKEoppervlaktewater)
zijn zowel de directe effecten op het waterecosysteem als de risico’s van
visconsumptie door mens, vogels en zoogdieren verdisconteerd.
De rand van de mengzone is gelegen op een afstand van 10 maal de breedte van de
het watersysteem vanaf het lozingspunt tot een maximum van 1000 m. Ook wordt
beoordeeld of in de directe nabijheid van de lozing (op maximaal 25 m van het
lozingspunt) acute effecten kunnen optreden. Naast de lokale effecten wordt
beoordeeld of er ter hoogte van benedenstrooms gelegen beschermde gebieden 3
(voor zover aanwezig) sprake is van overschrijding van de daar geldende normen.
Op deze wijze kan ervoor worden gezorgd dat lozingen niet leiden tot problemen bij
bijvoorbeeld de drinkwaterinname.
Toetsing aan waterkwaliteitsdoelstellingen (MKEoppervlaktewater) vindt plaats in de
nabijheid van de lozing op de rand van de mengzone, waar de menging vergeleken
met de menging ter hoogte van benedenstrooms gelegen innamepunten relatief
gering is 4. Deze wijze van toetsing, gekoppeld aan een maximale toename van 10%
van het MKEoppervlaktewater en een maximale concentratie van MKEoppervlaktewater,
zorgt ervoor dat de concentratieverhoging als gevolg van de lozing ter hoogte van
benedenstrooms gelegen innamepunten nog veel lager uitvalt. Alleen indien
(indicatieve) normen of richtwaarden voor drinkwater strenger zijn dan
waterkwaliteitsdoelstellingen of aanvullend zijn op de waterkwaliteitsdoelstellingen
kan dit leiden tot aanvullende eisen voor een lozing.
afbreekbaarheid zijn in ABM criteria opgenomen. In de ABM worden momenteel niet afbreekbare stoffen met log Kow
< 1.5 als mobiele stoffen aangemerkt. Indien sprake is van niet afbreekbare stoffen met log Kow < 1.5 wordt een
boodschap afgegeven dat het gaat om stoffen die mogelijk problemen kunnen geven bij de drinkwaterbereiding.
2
Potentiële ZZS zijn stoffen die op basis eigenschappen in aanmerking om op termijn eventueel op de ZZS-lijst te
komen. Nader onderzoek is daarvoor nodig. Zolang stoffen niet op de definitieve ZZS-lijst staan hebben ze géén ZZSstatus.
3
Het betreft gebieden met specifieke beschermde functies die betrekking hebben op bijvoorbeeld drinkwater,
zwemwater, schelpdierwater of Natura 2000-gebieden.
4
De verdunning ter hoogte van het drinkwaterinnamepunt, waar doorgaans sprake is van volledige menging, is voor
de wateren waar drinkwater wordt ingenomen gemiddeld 4-10 keer zo groot als de verdunning op de rand van de
mengzone in de nabijheid het lozingspunt.

5

Toetsing van de innameconcentratie als gevolg van een nieuwe lozing aan de
drinkwaternormen 5, uitgaande van de lokale achtergrondconcentratie geeft
voldoende garanties om de drinkwaterkwaliteit te borgen.
In de immissietoets worden geloosde stoffen inert verondersteld. De concentratie
wordt alleen beïnvloed door menging. Verdwijnmechanismen als afbraak, chemische
reactie of vervluchtiging worden (in eerste instantie) niet meegenomen.
1.2.2
Beoordeling van effecten ter plaatse van beschermde gebieden
In het Handboek Immissietoets is in paragraaf 2.1.1.4 uitvoerig beschreven hoe met
beschermde gebieden wordt omgegaan. In het navolgende is de essentie daarvan
samengevat, met een nadruk op drinkwater.
1.2.2.1 Eisen die voortvloeien uit beschermde gebieden
Naast de basisdoelstellingen uit de KRW van het bereiken van een goede chemische
en ecologische toestand/goed ecologisch potentieel en het voorkomen van
achteruitgang van de toestand, kunnen in een waterlichaam specifieke beschermde
functies aanwezig zijn, waaruit aanvullende of scherpere doelstellingen voort
kunnen komen. Dat betreft dan functies die betrekking hebben op drinkwater,
zwemwater, schelpdierwater en Natura 2000-gebieden.
Deze doelen zijn alleen van invloed op de beoordeling indien de doelstellingen
behorende bij beschermde gebieden of gebiedsgebonden doelstellingen strenger zijn
dan geldende waterkwaliteitsdoelstellingen voor het waterlichaam waarop wordt
geloosd.
Indien de afstand tot het benedenstrooms gelegen innamepunt groter is dan de
afstand tot het dichtstbijzijnde benedenstrooms gelegen monitoringpunt of als de
locatie van toetsing zich bevindt in een ander waterlichaam, wordt voor de
beoordeling uitgegaan van volledige menging.
1.2.2.2 Drinkwater
Voor water bestemd voor menselijke consumptie (hierna: drinkwater) gelden
aanvullende MKE’s, naast de hierboven beschreven MKE’s. Deze MKE’s voor
drinkwater gelden – in tegenstelling tot de voorgaande MKE’s – echter niet op de
monitoringpunten in de KRW-oppervlaktewaterlichamen, maar enkel op de
waterwinlocatie: het onttrekkingspunt van oppervlaktewater dat wordt gebruikt voor
de bereiding van drinkwater. Deze MKE’s voor oppervlaktewater bestemd voor
drinkwater zijn eveneens opgenomen in het Besluit kwaliteitseisen en monitoring
water 2009. Onder de Omgevingswet zullen deze eisen opgenomen worden in het
Besluit kwaliteit leefomgeving.
Naast de MKE’s voor drinkwater op de waterwinlocatie, geldt in het hele KRWwaterlichaam waarin de waterwinlocatie ligt, de verplichting om te zorgen dat de
waterkwaliteit niet zodanig achteruitgaat dat het zuiveringsniveau op het
innamepunt moet worden verhoogd (art. 7 lid 3 KRW).
In een aantal gevallen is rond een waterwinlocatie een beschermingszone
aangewezen. Dit kan door verschillende overheidslagen gedaan worden
(bijvoorbeeld door de minister of door een provincie). Een beschermingszone is een
speciaal, ruimtelijk omgrensd gebied, waarin met het oog op de bescherming van de
waterkwaliteit bepaalde beperkingen gelden. Het instellen van beschermingszones
voor oppervlaktewater kent momenteel geen wettelijke regulering en heeft dan ook
geen harde juridische gevolgen. Veeleer geeft de beschermingszone uitdrukking aan
5

(indicatieve) drinkwaterrichtwaarden of drinkwaternormen
6

beleid dat het overheidsorgaan dat de beschermingszone heeft ingesteld, 6 ter
plekke hanteert ter bescherming van de drinkwatervoorziening.
Bij de beoordeling van een lozing dient gekeken te worden of deze in
overeenstemming is met de maatschappelijke functies van de betrokken
watersystemen. Wanneer in het betreffende watersysteem een waterwinlocatie
aanwezig is, heeft dat watersysteem mede de drinkwatervoorziening als functie 7en
wanneer de getoetste lozing invloed heeft op dat innamepunt, dienen de effecten
daarop in deze immissietoets bepaald te worden. NB: dit kan dus ook een
oppervlaktewaterlichaam betreffen benedenstrooms van het oppervlaktewaterlichaam waarop geloosd wordt.
In de immissietoets wordt concreet als volgt omgegaan met de drinkwaterfunctie:
•
De afstand tussen het lozingspunt en het dichtstbijzijnde onttrekkingspunt
moet ten minste gelijk zijn aan de grootte van de JG-mengzone zoals
beschreven in paragraaf 2.1.4.1 8
•
De mengzone voor de MKE’s voor drinkwater strekt zich uit van het
lozingspunt tot aan het dichtstbijzijnde onttrekkingspunt. Op die plaats vindt
toetsing aan de MKE’s voor drinkwater plaats.
•
Wanneer het lozingspunt zich in een beschermingszone bevindt, wordt een
vergunningsvoorwaarde opgenomen dan wel een maatwerkbesluit genomen
waarin de lozer verplicht wordt bij calamiteiten terstond de aangewezen
instanties in te lichten 9.
In de webapplicatie van de immissietoets (www.immissietoets.nl) wordt in navolging
van bovenstaande tekst uit het Handboek een aparte beoordelingsstap ingebouwd
voor de beoordeling van effecten ter hoogte van beschermde gebieden, waaronder
drinkwaterinnamepunten.
In het Handboek is aangegeven dat de toetsing aan drinkwaternormen moet
plaatsvinden bij drinkwaterinnamepunten waar rechtstreeks oppervlaktewater wordt
ingenomen voor de bereiding van drinkwater. Echter eerdere ervaringen met de
lozing van PFOA en GENX hebben geleerd dat voor het waarborgen van een goede
drinkwaterkwaliteit behalve de concentraties bij het innamepunt ook de
concentraties ter hoogte van oeverinfiltratiepunten moeten worden meegenomen in
de beoordeling van puntlozingen. De webapplicatie van de immissietoets
(www.immissietoets.nl) wordt binnenkort zodanig aangepast dat een dergelijke
toetsing mogelijk wordt. Hiermee wordt de drinkwatertoets integraal onderdeel van
de immissietoets.
1.2.3
Niet genormeerde stoffen
Het uitgangspunt van de immissietoets (en van de ABM overigens) is dat alle stoffen
die in de lozing aanwezig zijn beoordeeld moeten worden. Voor de beoordeling met
behulp van de immissietoets zijn echter normen (MKE of indicatieve MKE-waarden)
als invoer nodig. Voor veel stoffen zijn (nog) geen normen beschikbaar. Veel
gehoord probleem is dat om deze reden de beoordeling met behulp van de
immissietoets (nog) niet kan plaatsvinden. Het ontbreken van normen heeft
(mogelijk) tot gevolg dat niet alle risico’s van een lozing in beeld komen. Het
Handboek Immissietoets zegt hierover: ‘Ook dient een immissietoets uitgevoerd te
6
7

Beschermingszones worden in de regel opgenomen in water(beheer)plannen/programma’s

Voor zover althans deze waterwinlocatie ook als zodanig in het betreffende water(beheer)plan/waterprogramma is
opgenomen.
8
Hiermee is gegarandeerd dat het oppervlaktewater dat wordt ingenomen voor de productie van drinkwater in elk
geval voldoet aan de eisen van art. 4 KRW.
9
In geval van een calamiteit dient de lozer het BG en de benedenstrooms gelegen drinkwatermaatschappij(en) in te
lichten.

7

worden voor overige in de lozing voorkomende stoffen zonder indicatieve norm,
waarvan aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op de chemische of
ecologische waterkwaliteit, of op de maatschappelijke functies van de betrokken
watersystemen. In die gevallen dient echter eerst een norm afgeleid te worden,
alvorens de immissietoets kan worden uitgevoerd.’
Het uitgangspunt is dus dat voor alle ongenormeerde stoffen die in de lozing
aanwezig zijn en waarvan aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op de
chemische of ecologische waterkwaliteit, of op de maatschappelijke functies van de
betrokken watersystemen, een norm moet worden afgeleid waarmee vervolgens de
immissietoets moet worden uitgevoerd.
In paragraaf 4.3 van het handboek immissietoets “Wat te doen indien géén norm
beschikbaar is voor een te lozen stof?” zijn routes beschreven hoe in dat geval kan
worden gekomen tot de afleiding van een indicatieve norm. Hierbij moeten humane
risico’s worden meegenomen. In het handboek immissietoets 2016 staat dat in
geval er nog geen norm beschikbaar is voor een stof de vergunningverlener of de
aanvrager van een vergunning een indicatieve norm afleidt conform de door RIVM
opgestelde handreiking voor de afleiding van indicatieve milieurisicogrenzen (2015)
[6]. Met de gegevens die al zijn verzameld in het ABM traject, eventueel nog
aangevuld met aanvullende toxdata kan in principe een indicatieve ecotox-norm
worden afgeleid. Voor de afleiding van een indicatieve norm voor oppervlaktewater
is ook inzicht in de humane effecten van een stof nodig. Consumptie van vis of
drinkwater moet immers voldoende veilig zijn. Afleiding van een humane norm vergt
dermate veel expert-kennis dat de afleiding hiervan aan het RIVM moet worden
overgelaten. De in de literatuur en op websites beschikbare info, ook die van ECHA,
is onvolledig en kan voor dit aspect (soms) fors afwijken. Raadpleging van het RIVM
over de (humane) effecten van een stof is dus noodzakelijk. Vanwege de specifieke
kennis aanwezig bij RIVM wordt geadviseerd om de indicatieve norm voor
oppervlaktewater (de laagste waarde van de indicatieve ecotox-norm en de
indicatieve humane norm) af te laten leiden door RIVM.
1.3
Prioritering in normafleiding
Niet voor alle stoffen is dus normafleiding nodig; het gaat om stoffen waarvan
aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op de chemische of ecologische
waterkwaliteit, of op de maatschappelijke functies van de betrokken watersystemen.
Dit omvat ook stoffen waarvan aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op
de drinkwaterfunctie. Om een aanvaardbare kwaliteit van drinkwater te kunnen
garanderen is inzicht in de humane risico’s van stoffen aanwezig in het ingenomen
water noodzakelijk. Voor veel nieuwe opkomende stoffen is deze informatie (niet of)
beperkt aanwezig.
Omdat voor zeer veel stoffen nog geen normen zijn afgeleid, is het van belang zo
efficiënt mogelijk te bepalen of een stof negatieve effecten kan hebben op de
drinkwaterfunctie. Dit is nodig om het proces van vergunningverlening binnen de
daarvoor gestelde termijnen te kunnen afronden. Wat dit betreft wordt gekozen om
voor de niet genormeerde stoffen eerst een immissietoets uit te voeren met de
signaleringsparameter (vaak ook signaleringswaarde genoemd) van 1,0 µg/l die
voor drinkwaterbedrijven geldt conform het Drinkwaterbesluit en de
Drinkwaterregeling.
Voor opkomende stoffen geldt de waarde van 1,0 µg/l als vangnet voor niet
genormeerde antropogene stoffen. Een overschrijding betekent niet per definitie een
gezondheidskundig risico, maar houdt in dat nader onderzoek gedaan moet worden.
8

Een concentratie van < 1 µg/l is bleek in de RIVM-evaluatie [4] gezondheidskundig
een veilige waarde voor het overgrote deel van de stoffen uit deze categorie.

Een lozing wordt niet alleen beoordeeld op z’n effecten voor drinkwater ter hoogte
van benedenstrooms gelegen innamepunten maar ook op de effecten in de directe
nabijheid van de lozing (in mengzone met beperkte menging) en op waterlichaam
niveau ter hoogte van het monitoringspunt (zie ook figuur 3). Aan alle daar geldende
criteria moet worden voldaan. In de normen voor oppervlaktewater zijn humane
aspecten ook meegenomen. In veel gevallen zijn de criteria ter hoogte van de
mengzone zodanig streng dat ook aan eisen ter hoogte van het drinkwaterinnamepunt kan worden voldaan. Voor concentraties kleiner dan 1 µg/l bij het
innamepunt lijkt een aanvullende normafleiding voor drinkwaterbronnen niet nodig.
Wanneer deze signaleringswaarde wel wordt overschreden is er mogelijk aanleiding
om een norm af te leiden. In dit geval wordt eerst gekeken of op basis van de
stofeigenschappen die bekend zijn het oordeel geveld kan worden of normafleiding
toch niet nodig is. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de specifieke kennis van het
RIVM. Kan op basis van stofeigenschappen niet worden geoordeeld dat
normafleiding zinloos is, dan moet het RIVM worden geraadpleegd door het bevoegd
gezag voor de afleiding van een indicatieve drinkwaternorm, aangeduid als de
indicatieve of voorlopige drinkwaterrichtwaarde 10. De aanvrager moet de benodigde
info met betrekking tot stofeigenschappen, inclusief humane toxiciteit, aanleveren
aan het bevoegde gezag zodat RIVM deze kan gebruiken. Een groot deel van deze
info is ook nodig voor de ABM beoordeling die een de aanvrager verplicht moet
uitvoeren voor de in de aanvraag opgenomen te lozen stoffen. Vervolgens kan een
indicatieve drinkwaterrichtwaarde worden afgeleid. Met deze afgeleide waarden kan
vervolgens de immissietoets worden uitgevoerd.
Bovenstaande analyse is in navolgende figuur nog eens schematisch weergegeven.

samenstelling en
omvang van de lozing

C a bij innamepunt

nee

C a bij innamepunt

Is voor de te beoordelen stof (indicatieve)
drinkwaterrichtwaarde afgeleid nodig voor de
beoordeling met de immissietoets?

ja

Bereken C innam e m.b.v.
immissietoets

C inname > 1 ug/l ?
nee

ja

Raadpleeg RIVM voor afleiding indicatieve
richtwaarde voor drinkwater (DW)

1

)

Beoordeel
lozing m.b.v.
immissietoets

Afleiding (indicatieve) richtwaarde
voor drinkwater vooralsnog niet
nodig
1

) RIVM adviseert BG of normafleiding o.b.v. beschikbare info over stoffen nodig is. BG beslist en geeft indien nodig opdracht aan RIVM tot normafleiding.

Figuur 2

Prioritering van de te normeren stoffen voor drinkwater 11

10
Bij niet genormeerde stoffen moet om de immissietoets te kunnen doorlopen ook een oppervlaktewaternorm
voorhanden zijn. Indien deze niet voorhanden is zal het RIVM door BG worden verzocht om (indien nodig) ook deze
samen met een drinkwaternorm af te leiden.
11
Voor de beoordeling hoe om te gaan met niet genormeerde stoffen op de rand van de mengzone bij de
beoordeling met de immissietoets, wordt verwezen naar paragraaf 4.3 van het handboek immissietoets 2016.

9

Op deze wijze wordt voor stoffen die in significante concentraties in
oppervlaktewater voorkomen en waarvoor nog géén drinkwaternorm is afgeleid
indien nodig een waarde afgeleid op basis van humane risico’s.
Op deze wijze kan worden geprioriteerd welke van de niet genormeerde stoffen
vanuit de bescherming van drinkwaterkwaliteit moeten worden voorzien van een
indicatieve norm door middel van raadpleging van het RIVM en welke (nog) niet.
In het navolgende figuur is de toetsing van een lozing met behulp van de
immissietoets inclusief beoordeling van effecten ter hoogte van
drinkwaterinnamepunten schematisch weergegeven.

Figuur 3
1.4

Beoordeling van een lozing m.b.v. de immissietoets

Indirecte lozingen

In het handboek immissietoets 2016 staat in paragraaf 3.4 beschreven hoe
omgegaan moet worden met indirecte lozingen Bij indirecte lozingen worden

afvalwaterstromen geloosd via een riolering of een externe zuivering (bijvoorbeeld
een RWZI), niet in beheer bij het bedrijf waarvan de lozing afkomstig is. De lozing
vanuit die riolering of externe zuivering op oppervlaktewater is vervolgens een directe
lozing. Het Handboek Immissietoets en dus de immissietoets wordt in die gevallen op
zowel de indirecte lozing (door het voor die indirecte lozing bevoegde gezag) als de
directe eindlozing (door de waterbeheerder) toegepast.
1.4.1
Beoordeling van de eindlozing uit de RWZI
De eindlozing afkomstig van de RWZI moet voldoen aan de immissietoets. Het
bevoegde gezag, de waterbeheerder van het oppervlaktewater waarop de lozing
plaatsvindt voert deze beoordeling uit. Als een nieuwe stroom ter behandeling wordt
aangeboden aan de RWZI dient ook in deze situatie de lozing te voldoen aan de
10

immissietoets. Het gaat dus om de beoordeling van de totale effluentstroom richting
oppervlaktewater.
1.4.2
Beoordeling van een lozing van een individuele stroom via RWZI
Bij deze stap moet het BG (verantwoordelijk voor de indirecte lozing) beoordelen of
de genomen emissiebeperkende bronmaatregelen aangevuld met behandeling in
een biologische zuivering (RWZI) voldoet aan BBT voor de betreffende stof.
Vervolgens moet het BG op basis van een door de aanvrager onderbouwd
verwijderingsrendement in de biologische zuivering beoordelen of de geloosde
stroom na biologische zuivering nog aanleiding kan geven tot overschrijding van de
waterkwaliteitsnormen of drinkwaternormen. Voor de geloosde stroom, waarvoor de
lozingsconcentraties mogen worden gecorrigeerd voor het verwijderingsrendement
in de biologische zuivering, moet door de aanvrager de immissietoets worden
uitgevoerd. In geval het niet genormeerde stoffen betreft moet het RIVM door BG
worden geraadpleegd om na te gaan of gegeven de beschikbare info over een stof
(en omvang van de lozing) het noodzakelijk is om een norm voor oppervlaktewater
of drinkwater af te leiden. Voor deze vraag is ook informatie van het ontvangende
water van belang en moet (indien nodig) ook het BG verantwoordelijk voor het
oppervlaktewater (Waterschap of Rijkswaterstaat) worden betrokken. Op basis van
RIVM-advies beslist BG over normafleiding.
Afleiding van een indicatieve drinkwaternorm is alleen nodig indien de concentratie
ter hoogte van het meest dichtbij gelegen drinkwaterinnamepunt of
oeverinfiltratiepunt uitkomt boven 1 µg/l.
In de navolgende figuur is dit nog eens schematisch weergegeven.
samenstelling en
omvang van de lozing

nee
verdunning
riolering

Is voor de te beoordelen stof een
drinkwaterrichtwaarde (DW) afgeleid ?

ja
verdunning
riolering

verwijdering
in zuivering

verwijdering
in zuivering

bepaal C effluent

bepaal C effluent

C ac htergrond bij
innamepunt

Bereken C innam e m.b.v.
immissietoets

ja

C inname > 1 ug/l ?

Raadpleeg RIVM voor afleiding indicatieve
1

drinkwaterrichtwaarde (DW) )

nee

Beoordeel lozing
uit RWZI m.b.v.
immissietoets

Normafleiding voor drinkwater
vooralsnog niet nodig
1

) RIVM adviseert BG of normafleiding o.b.v. beschikbare info over stoffen nodig is. BG beslist en geeft indien nodig opdracht aan RIVM tot normafleiding.

Figuur 4

Prioritering van de te normeren stoffen voor drinkwater 12 in geval
van indirecte lozingen

12

Voor de beoordeling hoe om te gaan met niet genormeerde stoffen op de rand van de mengzone bij de
beoordeling met de immissietoets, wordt verwezen naar paragraaf 4.3 van het handboek immissietoets 2016.

11

1.5

Lozingen gereguleerd via Activiteitenbesluit

Voor lozingen die worden gereguleerd via het Activiteitenbesluit milieubeheer gelden
voor een specifieke activiteit vaste effluentwaarden als lozingseis. Deze eisen
kunnen wel van activiteit tot activiteit verschillen. Uitgangspunt van het
activiteitenbesluit is dat de destijds opgestelde normen (in het algemeen)
waarborgen dat aan de immissietoets kan worden voldaan. Er zijn echter ook
situaties waarvoor dit niet op gaat. Een minder goede (lokale) omgevingskwaliteit
en/of (forse) aanscherping van waterkwaliteitsnormen van stoffen kan hier debet
aan zijn.
Afwijken kan in de vorm van strengere eisen dan de bepalingen van dit besluit,
bijvoorbeeld wanneer de lokale omgevingskwaliteit vraagt om aanvullende
maatregelen. Afwijken betekent dat bij maatwerkvoorschrift of maatwerkregel
andere eisen worden gesteld over belangen die expliciet geregeld zijn in de
bepalingen van dit besluit.
De regels over lozingsactiviteiten op een oppervlaktewaterlichaam moeten er
bijvoorbeeld toe leiden dat “geen significante verontreiniging wordt veroorzaakt”. In
het Besluit kwaliteit leefomgeving is bepaald dat voor de invulling hiervan rekening
wordt gehouden met onder andere de Algemene Beoordelings Methodiek 2016 en
het Handboek Immissietoets 2016.
Met opkomende stoffen is bij opstelling normen voor het Activiteitenbesluit géén
rekening gehouden. Ook de ABM wordt voor activiteiten geregeld via in het
activiteitenbesluit niet altijd doorlopen. Informatie via meldingen gaat vaak niet over
opkomende- of niet genormeerde stoffen. Hierdoor is het beeld van de mogelijke
consequenties van lozingen via deze route voor de drinkwaterkwaliteit onvolledig.
1.6

Totale beoordeling van een aanvraag van een lozing

Bij de beoordeling van een aanvraag voor een lozing moet worden gekeken naar de
stoffen die worden gebruikt en die in de waterfase kunnen geraken (ABM), de
genomen maatregelen om de lozing te beperken (genomen emissiebeperkende
maatregelen moeten voldoen aan BBT) en de resterende lozing moet mag niet
leiden tot overschrijding van de waterkwaliteitsdoelstellingen: er moet voldaan
worden aan de immissietoets.
De totale aanpak ABM, toetsing aan BBT en immissietoets is weergegeven in het
navolgende schema (zie figuur 5).

12

stof-info
(bedrijven)

4

ABM )

indeling in water-bezwaarlijkheidsklassen
en saneringsinspanning

BREF-documenten
en/of nationale
BBT-documenten

VOLDOET de lozing aan
BBT?

nee

Aanvullende
maatregelen!

ja

beoordeling restlozing

oppervlaktewater:
indicatieve norm

Raadpleeg RIVM conform hfdst. 4.3
handboek immissietoets

oppervlaktewater

drinkwater:

genormeerde
stoffen: RIVM
(waterkwaliteitsno
rmen en
drinkwaternormen)

Raadpleeg RIVM voor
afleiding indicatieve

IMMISSIETOETS 1)

drinkwaternorm
nee

concentraties op
de rand van de
2
mengzone )

Aanvullende
maatregelen!
Toepassing BBT+

nee

Prioritering:
3
C inname ≤ 1 ug/l )

concentraties bij drinkwaterinnamepunt

ja
Afleiding drinkwaternorm
4
vooralsnog niet nodig )

VOLDOET LOZING AAN IMMISSIETOETS?
ja

1

) Met behulpvan de immissietoets wordt beoordeeld of in de nabijheid van de lozing (mengzone) en verder benedenstrooms, bijvoorbeeld bij drinkwaterinnamepunten,
wordt voldaan aan de daar geldende waterkwaliteitsdoelstellingen.
) In deze stap wordt op de rand van de mengzone getoetst of concentratietoename ≤ 10% MKEoppervlaktewater en of de concentratie ≤ MKEoppervlaktewater.
3
) het concentratie van < 1 ug/l is volgens de evaluatie van RIVM [4] het concentratieniveau waarvoor geldt dat voor 95% van de stoffen dit géén risico met zich meebrengt.
4
) ABM voorziet in: karakterisering van stoffen (ZZS, potentiële ZZS of PM-stoffen); Toxdata en log Kow. Op basis van deze data en ABM-indeling krijgt vergunningverlener een
beeld van waterbezwaarlijkheid van een stof. Deze info kan worden gebruikt om te prioriteren voor welke stoffen RIVM om advies gevraagd moet worden inzake de noodzaak
van normafleiding.
2

Figuur 5

Beoordeling van een lozing met behulp van ABM en
immissietoets

13

2.

Proces van vergunningverlening

De beoordeling van een aanvraag voor een vergunning wordt gedaan door het
bevoegde gezag (BG). Het bedrijf dat een vergunning aanvraagt moet de informatie
overleggen over de samenstelling van de lozing, de ABM-indeling van de geloosde
stoffen en de consequenties van de lozing voor de waterkwaliteit. Hierbij dient naast
de concentratie op de rand van de mengzone ook te worden gekeken naar de
consequenties voor de waterkwaliteit ter hoogte van drinkwaterinnamepunten en
oeverinfiltratiepunten. In het handboek immissietoets 2016 wordt aangegeven dat
niet alle stoffen hoeven te worden genormeerd. Het moet gaan om stoffen 'waarvan
aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op de chemische of ecologische
waterkwaliteit, of op de maatschappelijke functies van de betrokken watersystemen'. Onder negatieve effecten op de maatschappelijke functies, wordt ook
verstaan: negatieve effecten op de drinkwaterfunctie.
In het navolgende schema is stapsgewijs weergegeven hoe kan worden gekomen
tot een selectie van niet genormeerde stoffen waarvoor een het BG aan RIVMopdracht moet geven voor een nadere afleiding van een indicatieve norm.

14

gebruik
MKE oppe rvlak te wate r als
invoer voor beoordeling
met immissietoets

quick scan

(filter) 1 )

ja

Is voor de stof een norm voor
oppervlaktewater afgeleid?
nee
Overleg met RIVM:
Is gegeven de beschikbare info over
een stof (en omvang van de lozing) het
noodzakelijk om een norm voor
2
oppervlaktewater af te leiden? )

nee

normafleiding en uitvoering immissietoets
o.b.v. MKE-oppervlaktewater is niet nodig

ja
Is extra info benodigd voor
normafleiding?
nee

ja

BG benadert aanvrager met
verzoek om extra info

RIVM leidt i.o.v. BG indicatieve MKNoppervlaktewater af
Ga naar drinkwatertoets
gebruik afgeleide norm voor
beoordeling lozing met immissietoets

immissietoets

Bereken C inname uitgaande van

randvoorwaarden voor immissietoets 3)
drinkwatertoets
START DRINKWATERTOETS

Is voor de stof een
drinkwaterrichtwaarde (DW) afgeleid?
nee

ja

gebruik drinkwaterrichtwaarde (DW) als
invoer voor beoordeling met immissietoets

Is C inname > 1 ug/l

nee

afleiding (indicatieve) drinkwaterrichtwaarde (DW) (vooralsnog) niet nodig

nee

afleiding (indicatieve) drinkwaterrichtwaarde (DW) niet nodig

ja

quick scan

(filter) 1 )

Overleg met RIVM:
Is gegeven de beschikbare info over
een stof het noodzakelijk en om een
2
drinkwaternorm af te leiden? )
ja
Is extra info benodigd voor
normafleiding?
nee

ja

BG benadert aanvrager met
verzoek om extra info

RIVM leidt i.o.v. BG indicatieve
drinkwaternorm (DW) af

gebruik (indicatieve) drinkwaterrichtwaarde (DW) voor immissietoets
1

)

2

)

BG verzoekt RIVM advies uit te brengen. Op basis van advies door RIVM beslist het BG of normafleiding moet plaatsvinden.

3

)

C L ≤ MKNoppervlaktewater en ∆C L ≤ 10%*MKNoppervlaktewater.

In het handboek immissietoets 2016 wordt aangegeven dat het moet gaan om stoffen 'waarvan aannemelijk is dat ze negatieve effecten hebben op de
chemische of ecologische waterkwaliteit, of op de maatschappelijke functies van de betrokken watersystemen'. Onder negatieve effecten op de maatschappelijke functies, wordt ook verstaan: negatieve effecten op de drinkwaterfunctie. Een quick scan filter door RIVM zou dit onderscheid kunnen maken.

Figuur 6.

Prioritering van alle te normeren stoffen bij een aanvraag
voor een lozingsvergunning

15

Uit het bovenstaande schema wordt duidelijk dat het is cruciaal is dat de
vergunningverlener het vooroverleg tussen aanvrager en BG tijdig, ruimschoots
voor de start van de procedure, inplant. Een termijn van enkele maanden ligt
voor de hand om het mogelijk te maken om ontbrekende informatie (zoals info
nodig voor normafleiding) aan te vullen. Dit is nodig om RIVM voldoende tijd te
geven om normen af te leiden en in te plannen. RIVM heeft voor de afleiding van
een drinkwaternorm en oppervlaktewaternorm tezamen ongeveer 2-4 dagen nodig.
Dit overleg tussen aanvrager en BG moet o.m. gaan over de lijst van stoffen
waarvoor nog geen norm is afgeleid en waarvoor het RIVM (mogelijk) moet worden
benaderd voor de afleiding van een indicatieve norm. Vervolgens kan BG het RIVM
benaderen. Het RIVM kan op basis van aanwezige info over de aard van de stof en
omvang van de lozing een inschatting (quick scan) maken of het gaat om een stof
die een negatieve invloed heeft op de chemische en/of ecologische waterkwaliteit of
maatschappelijke functies van het watersysteem. Zoals gezegd is het van belang is
dat RIVM tijdig wordt benaderd om vertraging van de vergunningsprocedure te
voorkomen. Aansluitend kan de aanvraag worden afgemaakt met de beoordeling
van de lozing op basis van de door RIVM aangeleverde indicatieve normen.
Vervolgens kan een definitieve aanvraag door een bedrijf worden ingediend.

VOOROVERLEG TUSSEN BG EN BEDRIJF:

Indentificatie van samenstelling van de
lozing en benodigde informatie nodig voor
de beoordeling van een lozing en het
indienen van een volledige aanvraag

ABM

klasse-indeling o.b.v.
ABM per stof

Bepaling van niet genormeerde stoffen
waarvoor een indicatieve norm moet
worden afgeleid *)

BG benaderd RIVM met verzoek
om afleiding indicatieve norm

RIVM leidt indicatieve norm af

genormeerde stoffen

set van indicatieve normen nodig voor de
beoordeling van de lozing

Bedrijf genereert informatie
m.b.t. stofeigenschappen

beoordeling lozing m.b.v immissietoets

DEFINITIEVE AANVRAAG

Definitieve aanvraag ter beoordeling
door BG

*) Zie figuur 6

Figuur 7

Proces van vergunningverlening in stappen

De kwaliteit van aanvragen en de mogelijkheden om dit op een uniforme wijze te
beoordelen wordt door de hier beschreven aanpak vergroot. In het verleden was het
ontbreken van een norm (soms) aanleiding tot het niet uitvoeren van een
immissietoets waardoor mogelijke risico’s van een lozing niet aan het licht kwamen.
Echter beoordeling van de door het bedrijf aangeleverde informatie is een complexe
zaak, zeker waar het gaat om situaties waarbij meerdere bedrijven lozen via een
16

lozingswerk. Bij complexe aanvragen moeten mogelijkheden worden verkend om
deze aanvragen te laten behandelen door een landelijk expertteam.
Vergunningverleners van RWS, waterschappen en RUD’s en bedrijven zijn in 2016
en 2017 via workshops geschoold in de ABM en immissietoets. In 2018 wordt dit
gecontinueerd. De hier beschreven aanpak met betrekking tot ABM en immissietoets
in relatie tot de drinkwaterproblematiek is in recente workshops gecommuniceerd.
Om alle vergunningverleners die te maken hebben met de problematiek rond
lozingen en drinkwater te bereiken zijn aanvullend nog meer workshops nodig.
In 2018 wordt door het ministerie van I&W een cursusprogramma opgezet rond de
ABM en immissietoets. Hierbij zal ook moeten worden ingezoomd op de wijze van
prioriteren, welke stoffen moeten worden opgenomen in een vergunning en welke
niet. Het programma dat zich richt op vergunningverleners van RWS,
waterschappen en omgevingsdiensten zal op verschillende (kennis)niveaus worden
aangeboden. De mogelijkheid om de cursus (tegen betaling) open te stellen voor
bedrijven en adviesbureaus wordt nader bekeken. Het programma heeft een looptijd
van 3 jaar.
In bijlage 1 zijn ter illustratie van de werkwijze een aantal voorbeelden uitgewerkt.

17

Literatuur
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]

AlgemeneBeoordelingsMethodiek 2016 (ABM), 16 maart 2016 opgesteld in
opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Handboek immissietoets 2016, 16 maart 2016 opgesteld in opdracht van het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Structurele aanpak van opkomende stoffen uit puntbronnen in relatie tot
bescherming van drinkwaterbronnen, kamerbrief d.d. 5 juli 2017.
Evaluatie signaleringsparameter nieuwe stoffen drinkwaterbeleid RIVM
Rapport 2017-0091 N.G.F.M. van der Aa et al. (2017)
Memo indicatieve normen bestrijdingsmiddelen (RIVM) november 2014,
laatste update 12 juli 2016.
Handleiding voor afleiding van indicatieve milieurisicogrenzen (RIVM) 2015.

18

BIJLAGE 1 VOORBEELDEN
In deze bijlage zijn (theoretische) voorbeelden uitgewerkt waarin wordt ingezoomd op de in
dit rapport beschreven aanpak voor de beoordeling van lozingen.
Voorbeeld 1
Een bedrijf wil een aanvraag doen voor een nieuwe lozing. De situering van de lozing is
weergeven in de navolgende figuur.

lozing

De locatie van de lozing wordt aangegeven door de rode pijl en de het dichtstbij
benedenstrooms gelegen drinkwater oeverinfiltratiepunt is aangegeven door de gele pijl.
In de aanvraag zijn ook een aantal stoffen opgenomen waarvoor ten tijde van het opstellen
van de aanvraag nog geen normen voor waren afgeleid. Het lozingsdebiet bedraagt 0.15 m3/s.
In de navolgende tabel zijn de belangrijkste stoffen uit de aanvraag weergegeven.

19

Stof
stof A
stof B
Stof C
benzeen
lood
Nikkel
Cadmium

afvalwater Waterkwaliconcentratie
teitsnorm
[ug/l]
(ja/nee)?
125
50
0.45
10
3.6
10
2

ja
ja
nee
ja
ja
ja
ja

drinkwaternorm
(ja/nee)?
nee
nee
nee
ja
ja
ja
ja

ABM
Voor de beoordeling van de ABM moet het bedrijf informatie aanleveren met betrekking tot
afbreekbaarheid, toxiciteit voor waterorganismen en bioaccumulerend vermogen (log Kow).
Ook moet worden aangegeven of het een ZZS of potentiële ZZS betreft of niet. Vervolgens
wordt de stof ingedeeld in een waterbezwaarlijkheidsklasse. Deze indeling kan worden
gebruikt om de juiste techniek te selecteren om de lozing te beperken.
Informatie over stofeigenschappen kan o.a. worden gevonden op de ECHA website. ECHA
geeft aan dat de niet genormeerde stoffen persistent zijn 13 14. De stoffen A en B worden o.b.v.
de ABM als persistente en mobiele stoffen (PM stoffen, en daarmee (mogelijk)
drinkwaterrelevant) aangemerkt. Voor stof C is geen informatie beschikbaar rond het risico op
bioaccumulatie. Info rond BCF waarden of log Kow waarden is niet voorhanden. Gegeven het
feit dat stof C persistent is bestaat de kans dat stof C ook als PM moet worden aangemerkt.
Op grond van de specifieke criteria die worden gehanteerd om stoffen in te delen in ZZS of
potentiële ZZS is stof C op de lijst van potentiële ZZS geplaatst en zal nu ook via de ABM als
zodanig worden geduid. Voor de indeling in de ABM-categorie heeft dit overigens geen
consequenties. De stof wordt dus in gedeeld in een van de klassen A t/m C. Omdat de kans
bestaat dat een stof uiteindelijk als ZZS wordt aangemerkt kan afleiding van een norm voor het
bedrijf overigens ook van belang zijn. Voor ZZS stoffen geldt een minimalisatie verplichting.
Effect van maatregelen (en de redelijkheid hiervan) richting water kan beter worden geduid
indien een norm voorhanden is.
Uit de ABM beoordeling, gebaseerd op de data aanwezig in ECHA, van de niet genormeerde
stoffen komt het volgende beeld naar voren:
stof
stof A
stof B
stof C

is stof
laagste
afbreekbaar chronische
?
NOEC [mg/l]
nee
5
nee
nee
4.17

laagste acute toxiciteit
[mg/l]

log Kow

ABM-indeling

26.5
200
97

0.33
-1.22
onbekend

A3
A3
A3

Geen van de stoffen stond ten tijde van het opstellen van de aanvraag op de lijst van ZZS.
Op basis van het BREF-document opgesteld voor de bedrijfstak waartoe het bedrijf behoort
kan worden geconcludeerd dat het bedrijf voldoet aan BBT.

13

Een stof is snel afbreekbaar als voldaan wordt aan de criteria van ready biodegradable (70% van de stof is
afgebroken binnen 28 dagen (zie OECD-301 testen). Stoffen die in de zogenaamde inherenty testen (OECD-302 testen)
afbreekbaar zijn hoeven dat in screeningstesten niet perse te zijn.
14
Indien een bedrijf kan aantonen dat een stof toch afbreekbaar is in een geadapteerde biologische zuivering kan
hiermee rekening worden gehouden bij de te kiezen maatregel om de emissie te beperken.

20

Immissietoets
De maatgevende lage afvoer die wordt gebruikt bij de beoordeling van de immissietoets
bedraagt 25 m3/s. De verdunningsfactor op de rand van de mengzone op 840 m bedraagt 16.7
en de verdunningsfactor ter hoogte van het dichtstbijzijnde oever infiltratiepunt bedraagt 167.
Met de immissietoets kan de concentratie op de rand van de mengzone en ter hoogte van het
meest dichtbij gelegen oeverinfiltratiepunt worden berekend. Dit resulteert in het volgende
beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C
benzeen
lood
Nikkel
Cadmium

afvalwater Waterkwaliconcentratie
teitsnorm
[ug/l]
(ja/nee)?
125
50
100
10
3.6
10
2

ja
ja
nee
ja
ja
ja
ja

drinkwaternorm
(ja/nee)?

Crandmengzone
[ug/l]

Cachtergrond
[ug/l]

Cinname
[ug/l]

nee
nee
nee
ja
ja
ja
ja

9.49
2.99
5.99
0.60
0.26
0.90
0.15

2
0.00
0.00
0.00
0.04
0.30
0.03

2.75
0.30
0.60
0.06
0.06
0.36
0.04

Voor de stoffen A, B zijn wel waterkwaliteitsdoelstellingen maar (nog) géén drinkwaternormen
afgeleid. Voor stof C zijn géén waterkwaliteitsnorm of (indicatieve) drinkwater-richtwaarde
afgeleid. Op grond van bovenstaande beeld besluit het BG RIVM te benaderen met het
verzoek om na te gaan of afleiding van een waterkwaliteitsnorm voor stof C en drinkwater
richtwaarde voor stof A nodig is. Voor drinkwater wordt in eerste instantie alleen gekeken
naar stof A omdat deze stof als gevolg van de lozing kan voorkomen in een concentratie van
meer dan 1 µ bij het innamepunt. Stof B is weliswaar een PM stof (persistent en mobiel (log
Kow = -1.22) maar komt op het innamepunt voor in lage concentratie (0.3 µg/l).
RIVM oordeelt dat Stof C behoort de stof tot de groep van perfluorverbindingen PFAS stoffen,
waartoe ook PFOA (ZZS) behoort. Uit de ABM beoordeling volgt dat het om een persistente
stof gaat waarvan geen info voorhanden is met betrekking het bioaccumulerend potentieel
(BCF-waarden of log Kow waarden ontbreken). Dit gegeven in combinatie met het persistente
karakter van de stof en het feit dat we hebben te maken met een perfluorverbinding kan een
reden zijn om ten aanzien dit soort stoffen de nodige voorzorg in acht te nemen.
De Europese Commissie heeft bij de herziening van de drinkwaterrichtlijn (COM (2017) 753
final) een norm voorgesteld voor de groep perfluorverbindingen PFAS stoffen van 0,1 µg/l per
individuele stof en 0,5 µg/l voor de groep stoffen. Stof C valt hieronder. Dit betekent voor deze
stoffen dus een toekomstige wettelijke norm. De onderhandelingen over dit
drinkwaterrichtlijnvoorstel lopen nog.
Op grond van specifieke stofeigenschappen besluit het BG RIVM opdracht te geven voor de
afleiding van indicatieve norm voor stof C voor oppervlaktewater. Bij de afleiding van
MKEoppervlaktewater moet ook naar humane aspecten worden gekeken. Als TDI-waarde bekend is
kan eenvoudig ook een drinkwaternorm worden afgeleid.
Ondanks het feit dat de concentratie ter hoogte van het innamepunt lager uitvalt dan 1 µg/l
besluit het BG advies in te winnen bij RIVM over de noodzaak van een normafleiding voor
drinkwater van deze stof. Specifieke stofeigenschappen van de stof (perfluorverbinding) liggen
hieraan ten grondslag.

21

In het advies van RIVM wordt aangegeven dat dat risico’s m.b.t. drinkwaterkwaliteit als gevolg
van de lozing niet kunnen worden uitgesloten. Het BG besluit opdracht te geven tot het
afleiden van een indicatieve drinkwater-richtwaarde voor stof C.
Op grond van de concentratie bij het innamepunt uit de immissietoets wordt door BG aan
RIVM gevraagd ook een indicatieve drinkwater-richtwaarde af te leiden voor stof A.
Voor stof C kan in eerste instantie (nog) geen MKEoppervlaktewater worden afgeleid omdat
onvoldoende data voorhanden zijn met betrekking tot bioaccumlatie in vis. Nader onderzoek
is nodig. De aanvrager wordt benaderd voor aanvullende info met betrekking tot de
bioaccumulerende eigenschappen van de stof. Op grond van nader onderzoek met betrekking
tot bioaccumulatie wordt uiteindelijk een MKEoppervlaktewater afgeleid van 3 µg/l.
Voor stof C wordt vervolgens door RIVM ook een indicatieve drinkwater-richtwaarde ter
grootte van 0.1 µg/l afgeleid.
Voor stof A is door RIVM een indicatieve richtwaarde voor drinkwater afgeleid van 5 µg/l.
Met de beschikbare normen kan vervolgens de immissietoets worden uitgevoerd. Dit
resulteert op basis van de aanvraag in het volgende beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C
benzeen
lood
Nikkel
Cadmium

rekenwaarde
afvalwater
of norm voor
concentratie
immissietoets
[ug/l]
[ug/l]
125
50
100
10
3.6
10
2

Crandmengzone
[ug/l]

ratio
∆CL/MKE

Cachtergrond
[ug/l]

MKEdrinkwater
[ug/l]

benodigde
reductie
[%]

Cinname
[ug/l]

9.49
2.99
5.99
0.60
0.26
0.90
0.15

29%
6%
200%
6%
18%
15%
150%

2
0.00
0.00
0.00
0.04
0.30
0.03

5
5
0.1
10
10
20
3

65.26%
0.00%
94.99%
0.00%
44.33%
33.20%
93.32%

2.75
0.30
0.60
0.06
0.06
0.36
0.04

26
50
3
10
1.2
4
0.08

De concentraties op de rand van de mengzone vallen aanzienlijk hoger uit dan de
concentraties ter hoogte van het benedenstrooms gelegen innamepunt.
Op grond van drinkwateraspecten alleen al betekent dit dat de lozing van stof C moet worden
beperkt met minimaal 84% (1-0.1/0.6)=84%). Echter op grond van de significantietoets op de
rand van de mengzone (∆CL ≤ 10% van MKE = 0.1*3 =0.3) moet een reductie van 1-0.3/5.99) =
0.95 (95%) gerealiseerd worden.
Op basis van de mengzonetoets van de immissietoets is een reductie nodig van resp. 65%
voor stof A; 95% voor stof C; 44% voor lood; 33% voor Nikkel en 93% voor Cadmium.
Indien de lozing zodanig wordt gereduceerd dat kan worden voldaan aan alle uitgangspunten
van de immissietoets resulteert dit in de volgende beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C
benzeen
lood
Nikkel
Cadmium

rekenwaarde
afvalwater
of norm voor
concentratie
immissietoets
[ug/l]
[ug/l]
43.4
50
5.01
10
2.0
6.7
0.13

26
50
3
10
1.2
4
0.08

Crandmengzone
[ug/l]

ratio
∆CL/MKE

Cachtergrond
[ug/l]

MKEdrinkwater
[ug/l]

Cinname
[ug/l]

4.60
2.99
0.30
0.60
0.16
0.70
0.04

10.00%
5.99%
10.00%
5.99%
10.00%
10.00%
10.00%

2
0.00
0.00
0.00
0.04
0.30
0.03

5
5
0.1
10
10
20
3

2.26
0.30
0.03
0.06
0.05
0.34
0.03

Drinkwater risico’s:
22

De eisen in de vergunning zullen zodanig zijn dat bij lage maatgevende afvoer kan worden
voldaan aan de immissietoets, inclusief drinkwatertoets. Dit betekent dat de lozingseisen
minimaal moeten voldoen aan de lozingseisen genoemd in bovenstaande tabel. Doordat de
lozing ook op de rand van de mengzone moet voldoen aan de waterkwaliteitscriteria zorgt er
in deze situatie voor dat de concentraties voor de meeste stoffen ter hoogte van de
innamepunten ruimschoots uitkomen beneden de (indicatieve) drinkwaterrichtwaarden. Dit
betekent dat er de risico’s met betrekking de drinkwaterbereiding aanvaardbaar zijn.
Waterkwaliteitscriteria
Het feit dat de lozing moet voldoen aan de immissietoets zorgt ervoor dat de concentraties op
de rand van de mengzone ruimschots lager uitvallen dan de geldende waarden voor
MKEoppervlaktewater. Dit betekent dat de lozing niet leidt tot waterkwaliteitsproblemen op grond
van ecologie of chemie. Ook leidt de lozing niet tot achteruitgang in de chemische of
ecologische toestand van het waterlichaam.

23

Voorbeeld 2
Het betreft een theoretisch voorbeeld. Een bedrijf vraagt een vergunning aan voor een nieuwe
lozing. De situering van de lozing is weergeven in de navolgende figuur.

inname
punt

lozing

De locatie van de lozing wordt aangegeven door de rode pijl en de het dichtstbij
benedenstrooms gelegen drinkwater oeverinfiltratiepunt is aangegeven door de gele pijl.
In de aanvraag zijn ook een aantal stoffen opgenomen waarvoor ten tijde van het opstellen
van de aanvraag nog geen normen voor waren afgeleid. In de navolgende tabel zijn de
belangrijkste stoffen uit de aanvraag weergegeven. Het lozingsdebiet bedraagt 0.1 m3/s.

Stof
stof A
stof B
Stof C

afvalwater Waterkwaliconcentratie
teitsnorm
[ug/l]
(ja/nee)?
300
300
100

nee
ja
nee

drinkwaternorm?
(ja/nee)
nee
nee
nee

24

Van de te beoordelen stoffen is alleen voor stof B een waterkwaliteitsnorm afgeleid. Voor de
stoffen zijn (nog) geen drinkwater richtwaarden afgeleid.
ABM beoordeling
Voor de beoordeling van de ABM moet het bedrijf informatie aanleveren met betrekking tot
afbreekbaarheid, toxiciteit voor waterorganismen, bioaccumulerend vermogen (log Kow). Ook
moet worden aangegeven of het een ZZS of potentiële ZZS betreft of niet. Vervolgens wordt
de stof ingedeeld in een waterbezwaarlijkheidsklasse. Deze indeling kan worden gebruikt om
de juiste techniek te selecteren om de lozing te beperken.
Informatie over stofeigenschappen kan o.a. worden gevonden op de ECHA website. ECHA
geeft aan dat een van de niet genormeerde stoffen persistent is (stof A). Log Kow voor stof A is
onbekend. Dit betekent dat stof A ook als mogelijke PM-stof kan worden aangemerkt.
De stof B is afbreekbaar. Stof C is genormeerd en kan o.b.v. de ABM als PM stof worden
aangemerkt (log Kow < 1.5 en de stof is niet afbreekbaar).
De ABM beoordeling, gebaseerd op de data aanwezig in ECHA, resulteert in het volgende
beeld:
stof
stof A
stof B
stof C

is stof
laagste
afbreekbaar chronische
?
NOEC [mg/l]
nee
ja
nee

8
4

laagste
acute
toxiciteit
[mg/l]
5
90
20

log Kow

ABM-indeling

onbekend
2
0.5

A2
B3
A3

Geen van de stoffen stond ten tijde van het opstellen van de aanvraag op de lijst van ZZS.
Op basis van het BREF-document opgesteld voor de bedrijfstak waartoe het bedrijf behoort
kan worden geconcludeerd dat het bedrijf voldoet aan BBT.
Immissietoets
De maatgevende lage afvoer die wordt gebruikt bij de beoordeling van de immissietoets
bedraagt 32 m3/s. De verdunningsfactor op de rand van de mengzone op 980 m bedraagt 87
en de verdunningsfactor ter hoogte van het dichtstbijzijnde innamepunt bedraagt 320.
Met de immissietoets kan de concentratie ter hoogte van het meest dichtbij gelegen
innamepunt worden berekend. Dit resulteert in het volgende beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C

afvalwater Waterkwaliconcentratie
teitsnorm
[ug/l]
(ja/nee)?
300
300
100

nee
ja
nee

drinkwaternorm?
(ja/nee)

Cinname
[ug/l]

nee
nee
nee

2.94
0.94
0.31

Voor niet genormeerde stoffen waarvan de concentratie bij drinkwaterinnamepunten uitkomt
boven 1 µg/l moet op basis van de stofeigenschappen worden beoordeeld of normafleiding
nodig is. Hiervoor wordt RIVM geraadpleegd. Indien BG beslist op basis van advies van RIVM
dat normafleiding nodig is moeten stofeigenschappen (voor zover nodig) nader in beeld
gebracht worden door de lozer om vervolgens een indicatieve drinkwater-richtwaarde door
RIVM te laten afleiden.
Op basis van de concentraties bij het nabijgelegen innamepunt is het noodzakelijk om voor
stof A een indicatieve drinkwater richtwaarde af te leiden via RIVM. Voor stof B en C is dat op
basis van de berekende concentraties bij het innamepunt (vooralsnog) niet nodig.
25

Daarnaast zijn voor stof A en C ook geen waterkwaliteitsnormen afgeleid. Het gaat zowel voor
stof A als B om niet afbreekbare stoffen. Voor stof A is de log Kow waarde onbekend en voor
stof C bedraagt de log Kow waarde 0.5. Op basis van deze data kan stof C als PM stof worden
aangemerkt en stof A als mogelijke PM stof (log Kow is onbekend).
De beperkte eco-tox dataset voor stof A leidt tot een waarde van 5 µg/l (laagste waarde
toxdata/1000) als eerste ruwe benadering voor MKEeco. Dit betekent dat op basis van de
aangevraagde lozing de waterkwaliteit niet op voorhand is gewaarborgd. Voor stof C geldt dat
evenals stof A de stof mogelijk kan worden aangemerkt als PM stof. Om deze reden besluit BG
om aan RIVM advies te vragen met betrekking tot de noodzaak van een normafleiding.
Op basis advies van RIVM wordt door BG besloten tot een afleiding van een indicatieve
waterkwaliteitsnorm voor stof A en C en een indicatieve drinkwater-richtwaarde voor stof A.
Voor stof A wordt door RIVM een waterkwaliteitsnorm (MKEoppervlaktewater) afgeleid van 5 µg/l
en een drinkwater-richtwaarde van 10 µg/l. Voor stof C wordt een indicatieve
MKEoppervlaktewater afgeleid van 20 µg/l.
Beoordeling met de immissietoets voor de stoffen A, B en C op basis van de aanvraag
resulteert in het volgende beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C

rekenwaarde
afvalwater
of norm voor
concentratie
immissietoets
[ug/l]
[ug/l]
300
300
100

Crandmengzone
[ug/l]

ratio
∆CL/MKE

Cachtergrond
[ug/l]

MKEdrinkwater
[ug/l]

5.45
3.45
1.15

69%
34%
5.75%

2
0.00
0.00

10

5
10
20

benodigde
reductie
[%]

Cinname
[ug/l]

85.50%
71.00%
0.00%

2.94
0.94
0.31

Stof C voldoet aan de immissietoets zowel voor drinkwater als op de rand van de mengzone.
De lozing van stof B moet worden gereduceerd met 71 % om te voldoen aan de immissietoets.
Omdat Cinname voor stof B en C lager dan 1 µg/l uitvalt is een aanvullende afleiding van
indicatieve drinkwater-richtwaarde niet noodzakelijk. De lozing van stof A moet met 86%
worden gereduceerd om te voldoen aan de mengzone toets. Er wordt voor stof A wel voldaan
aan de drinkwatertoets.
Na reductie van de lozing op basis van de immissietoets resulteert dit in het volgende beeld:

Stof
stof A
stof B
Stof C

rekenwaarde
afvalwater
of norm voor
concentratie
immissietoets
[ug/l]
[ug/l]
43.5
87
100

5
10
20

Crandmengzone
[ug/l]

ratio
∆CL/MKE

Cachtergrond
[ug/l]

MKEdrinkwater
[ug/l]

Cinname
[ug/l]

5.45
3.45
1.15

10.00%
10.00%
5.75%

2
0.00
0.00

10

2.14
0.27
0.31

Als gevolg van de reductie van de lozing op basis van de immissietoets vallen de concentraties
ter hoogte van het innamepunt nog lager uit en is de is de bescherming van de
drinkwaterbereiding voldoende gewaarborgd.

26