Opties budgettaire consolidatie
Economische context
De economische verwachtingen zijn sinds de Miljoenennota 2012 aanzienlijk verslechterd. Dit is onlangs
ook gebleken uit de decemberraming van het CPB. Nog voordat we terug zijn op het niveau van voor de
crisis begint het BBP alweer te dalen.
De verslechtering van de economische situatie heeft zijn weerslag op het EMU-saldo, dat volgens het CPB
in 2012 uitkomt op -4,5%. Hiermee is het tekort in 2013 groter dan de signaalwaarde van -2,8%.
Het op orde brengen van de overheidsfinanciën, in lijn met de afspraken uit het Gedoogakkoord en de
verplichtingen die volgen uit de ‘buitensporigtekortprocedure’, is nodig om het vertrouwen van burgers,
bedrijven en financiële markten te behouden. De recente dreiging van een afwaardering van onze AAAstatus en het tijdelijk oplopen van het renteverschil met Duitsland laten zien dat ook Nederland kwetsbaar
is voor de onrust op de financiële markten.
Mogelijke budgettaire maatregelen
Bijgevoegde tabel en onderliggende memo’s bieden een keuzemenu aan hervormingen en overige
maatregelen die in 2015 in totaal minstens 15 miljard kunnen opleveren. De hervormingen zijn te
clusteren onder 6 thema’s:
Bevorderen groei. Het is goed mogelijk dat de nu door het CPB voorspelde recessie een voorbode is van
langdurig lagere groei, met als gevolg dat de signaalmarge ook in 2014 en 2015 overschreden zal worden.
Dit laat het belang zien van het bevorderen van het lange termijn groeivermogen van de economie.
Financiële stabiliteit. De kredietcrisis laat mondiaal, maar ook in Nederland, diepe sporen na. De al hoge
schuldposities van voor de crisis zijn over het algemeen verder opgelopen en bedreigen de financiële
stabiliteit. Het is daarom van belang om zowel op korte als op langere termijn niet alleen de schuldpositie
van de overheid aan te pakken, maar ook die van burgers, bedrijven en banken.
Verbeteren houdbaarheid en duurzaamheid. De vergrijzing stelt ons nu al voor belangrijke budgettaire
opgaven in de toekomst. Deze worden door de huidige neergang verder vergroot. Maatregelen die met de
vergrijzing ‘mee-ademen’ kunnen extra effectief zijn op langere termijn en verbeteren daarmee de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Duurzaamheidsmaatregelen kunnen daarnaast de noodzakelijke
lange termijn vergroening van de economie faciliteren.
Vergroten doelmatigheid. In tijden van budgettaire krapte zal de overheid zich richten op kerntaken die het
algemeen belang dienen. Hierbij zal nogmaals goed gekeken moeten worden of alle bestedingen doelmatig
zijn en waar nog (aanvullend) bezuinigd kan worden. Waar individuele burgers aantoonbaar een groter
profijt hebben van overheidsuitgaven, ligt het voor de hand dat zij hier ook extra voor betalen.
Openbaar bestuur. Minder groei in de economie verkleint het draagvlak voor overheidsbestedingen. Het ligt
daarom voor de hand dat de overheid efficiënter gaat opereren via lagere uitgaven aan het openbaar
bestuur.
Varia. Naast de hierboven beschreven pakketten zijn verschillende individuele maatregelen mogelijk om
aan de budgettaire opgave te voldoen. Ook zijn aanvullende generieke maatregelen denkbaar, zoals
bijvoorbeeld een BTW-verhoging.
De gepresenteerde tabel is een keuzemenu, niet een consistent totaalpakket. Er kan overlap zitten in
maatregelen waardoor deze niet zonder meer opgeteld kunnen worden. De maatregelen hebben
onvermijdelijk gevolgen voor burgers (koopkracht) en bedrijven. Het advies is om deze in een later
stadium in beeld te brengen voor een concreet pakket aan maatregelen. De tabel laat zien dat voor de
budgettaire opgave grote pakketten maatregelen nodig zijn die de gehele rijksbegroting bestrijken.
Eventuele maatregelen komen bovenop het huidige pakket van 18 miljard en eventuele aanvullende
problematiek die zich aan de uitgavenkant voordoet.

1

Opties hervormingen en maatregelen1
2013
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24

Arbeidsmarkt (W W/ontslagrecht)
Arbeidsongeschiktheid
Schuld burgers (KEW, HRA)
Schuld bedrijven (Aftrek deelnemingsrente)
Bankenbelasting
Ouderen en pensioen
Zorg**
Duurzaamheid
Huurmarkt
Hoger Onderwijs (w .o. sociaal leenstelsel)
Mobiliteit
Bestuurlijke inrichting***
Politie
Pakket Bevriezing+ (w .o. nullijn en ontkoppeling)
Defensie
Afbouw en ontw ikkelingssamenw erking
Kindregelingen
Beperken omvang belastinguitgaven met 25%
W instbox
Inhouden enveloppen
Cultuur en media
Zorgtoeslag
Subsidies EL&I
Onderw ijs (PO, VO en BVE)

2014

2015

struc

-600

-1.300
pm
pm
pm
-300
-7.700
-5.100
-300
-250
-200
-2.250
-650
-250
-6.400
-300
-3.000
-3.000
-1.200
-500
-400
-250
-250
-250
-300

-2.850
pm
pm
pm
-300
-7.250
-5.600
-500
-1.400
-2.400
-3.300
-1.750
-250
-14.050
-300
-3.600
-3.100
-1.150
-500
-400
-300
-250
-300
-300

-300
-2.400
-3.450
-150

-300
-4.500
-4.900
-200

-1.600

-50
-1.900

-3.950
-50
-1.000
-150
-1.150
-500
-300
-100
-250
-50
-50

-150
-6.050
-200
-2.000
-2.100
-1.150
-500
-400
-250
-250
-100
-150

** No g niet geco rrigeerd vo o r o verlap
*** In deze sfeer zijn tevens hervo rmingen mo gelijk die substantieel kunnen bijdragen aan het verlagen van de EM U-schuld

1

Cijfers op basis van cCEP, varianten op deze hervormingen en maatregelen dienen ook op basis van cCEP te worden vastgesteld.

2

Opties hervormingen en maatregelen - Verdeling uitgaven en lasten
2015
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24

Arbeidsmarkt (WW/ontslagrecht)
Arbeidsongeschiktheid
Schuld burgers (KEW, HRA)
Schuld bedrijven (Aftrek deelnemingsrente)
Bankenbelasting
Ouderen en pensioen
Zorg*
Duurzaamheid
Huurmarkt
Hoger Onderw ijs (w.o. sociaal leenstelsel)
Mobiliteit
Bestuurlijke inrichting
Politie
Pakket Bevriezing+ (w.o. nullijn en ontkoppeling)
Defensie
Afbouwen ontwikkelingssamenwerking
Kindregelingen
Taakstelling belastinguitgaven (25%)
Winstbox
Inhouden enveloppen
Cultuur en media
Zorgtoeslag
Subsidies EL&I
Onderwijs (PO, VO en BVE)

wv uitg.
-1.300
pm

-600
-4.950
-50
-200
-950
-650
-250
-4.150
-300
-3.000
-2.200

struc
wv lasten

pm
pm
-300
-7.100
-150
-250
-250
-1.300

-2.250

-800
-1.200
-500
-400

-300

wv uitg.
-2.850
pm

-600
-5.450
-100
-2.400
-1.500
-1.750
-250
-11.800
-300
-3.600
-2.300

pm
pm
-300
-6.650
-150
-400
-1.400
-1.800

-2.250

-800
-1.150
-500
-400

-300
-250

-250
-300

wv lasten

-250
-300
-300

* Om een verbetering van het EM U-saldo te realiseren wo rdt bij de o mbuigingen in de
cure vero ndersteld dat de hieruit vo o rtvlo eiende premieverlaging wo rdt
geco mpenseerd do o r ho gere lasten elders.

3

1. Arbeidsmarkt
De WW kent een arbeidsmarktfunctie en een inkomensbeschermingsfunctie: het stelt mensen in staat een
nieuwe baan te zoeken en te vervullen en het beschermt tegen de inkomensderving als gevolg van het
verlies van een baan. Bij een lange WW-duur bijten die twee functies elkaar; hoe meer bescherming de
WW biedt tegen de inkomensachteruitgang, hoe minder de prikkel is om vanuit de WW snel een andere
baan te accepteren. Nederland kent een relatief lange maximum WW-duur, ook wanneer internationaal
wordt vergeleken.
Maatregel2
2013

2014

2015

Struc

wv. Duurverkorting tot 12 mnd3

-100

-550

-1.500

wv. IOAW afschaffen

-10

-50

-200

WW-elementen

wv. Uitvoeringskosten

-10

wv. Beperken herhaalwerkloosheid

-20

-75

wv. Doorwerking WGA

-60

Ontslag
wv. Eerste maanden WW werkgever

-490

wv. Herziening ontslagstelsel (uitvoering)
Totaal WW-pakket

-600

-650

-1.000

-10

-15

-1.280

-2.860

In dit pakket komt de nadruk te liggen op de arbeidsmarktfunctie door de WW-duur te verkorten tot
maximaal 1 jaar. Om de WW niet als vervroegde uittreedroute te laten fungeren, wordt niet alleen de duur
verkort, maar vervalt ook de IOAW (aanvullende regeling voor oudere werklozen). Herhaaldelijk gebruik
van de WW wordt ontmoedigd door eerder gebruik in mindering te brengen op de opgebouwde WWrechten. Eventueel kunnen de effecten van duurverkorting ook bereikt worden door aanscherping van de
referte-eis.
Nederland kent internationaal gezien hoge ontslagvergoedingen en hoge procedurele kosten (deadweight
loss). Een systeem dat uitgaat van eenvoudige regels èn het beprijzen van de uitstoot van arbeid is
kosteneffectiever. Daarom wordt het ontslagstelsel fundamenteel herzien. Er komt één wettelijk
vastgelegde ontslagprocedure voor vaste contracten met een ontslagvergoeding van een kwart
maandsalaris per dienstjaar (met een maximum van 6 maandsalarissen) in plaats van de huidige
kantonrechtersformule. Het duale stelsel vervalt, evenals de preventieve toets op ontslag. De herziening
van het ontslagrecht heeft een gering effect op de werkloosheid; werkgevers zullen mensen sneller
ontslaan, maar ook sneller mensen aannemen. Wel wordt de werkloosheid gelijkmatiger verdeeld: mensen
zijn vaker maar korter werkloos.
De daling van ontslagkosten voor werkgevers (van circa 3,4 mld. naar circa 2,2 mld.) wordt aangewend
door de rekening van de eerste 6 maanden van de WW bij hen te leggen (kosten 1 mld.). Door het principe
‘de veroorzaker betaalt’ zullen werkgevers terughoudender worden in het ontslaan van hun werknemers.
Sterker: werkgevers hebben een financieel belang bij het voorkomen van werkloosheid, het investeren in
algemene inzetbaarheid en het begeleiden naar nieuw werk van werknemers. Deze premiedifferentiatie op
bedrijfsniveau is afhankelijk van de duur van het dienstverband: één maand per jaar, met een minimum
van 3 maanden voor mensen die vanuit een vast contract werkloos worden. Het UWV keert de WWuitkering uit en verhaalt de kosten op de werkgever. Dit komt in de plaats van de sectorfondspremies4.
Deze maatregel heeft tegenovergestelde effecten als de ontslagversoepeling: werkgevers zullen
terughoudender worden zowel met aannemen als met ontslaan. Per saldo is sprake van een enigszins
drukkend effect op de werkloosheid.
Gezamenlijk leidt de herziening van het ontslagstelsel en de premiedifferentiatie op termijn tot minder
werkloosheid (65.000 uitkeringsjaren) en tot een meer dynamische arbeidsmarkt, wat bijdraagt aan een
hogere productiviteit. De besparing loopt op naar 2 mld. in 2016 en naar 2,5 mld. structureel.

2

De verschillende elementen zijn ook los door te voeren.
Hierin is rekening gehouden met de weglek naar de bijstand.
4
Aangenomen wordt dat de afschaffing van de sectorpremies wordt opgevangen binnen het lastenbeeld met de Awf-premie.
3

4

1a. Arbeidsmarktpakket – vervolg
Ten opzichte van het eerder geschetste arbeidsmarktpakket, is een aantal wijzigingen mogelijk dat minder
ver gaat.
Maatregel
Oorspronkelijk pakket

2013

2014

2015

Struc

1.

Duurverkorting 12 mnd5

-100

-550

-1.500

2.

Eerste maanden WW werkgever

-400

-650

-1.000

3.

IOAW afschaffen

-10

-50

-200

4.

Uitvoeringskosten

0

-10

5.

Beperken herhaalwerkloosheid

-20

-75

6.

Herziening ontslagstelstel (uitvoering)

-10

-15

7.

Doorwerking WGA

-60

Alternatieven
1b. Duurverkorting 12 mnd + vervolg 6 mnd

-75

-400

-1.200

1c. Duurverkorting 18 mnd

-15

-250

-1.000

1d. Duurverkorting 18 mnd + vervolg 6 mnd

-10

-125

-750

1e. Duurverkorting 24 mnd

-40

-600

8.

25

25

Inkomstenverrekening

In het keuzemenu is een pakket opgenomen waarin de maximale duur van de WW-uitkering 12 maanden
is. Hierin zijn ook gematigder varianten mogelijk, zowel door middel van een vervolguitkering als door de
maximumduur minder te verkorten of door inkomstenverrekening te introduceren.

Vervolguitkering
Om werknemers met een langdurig arbeidsverleden niet te laten terugvallen op het inkomen van de
partner of het vermogen, is het mogelijk om een vervolguitkering te introduceren op het niveau van het
sociaal minimumniveau zonder partner- en vermogenstoets van maximaal een half jaar.
Maximumduur
Van de huidige maximumduur van 38 maanden kan de WW ook worden verkort naar bijvoorbeeld 18 of 24
maanden. Een alternatieve manier om een minder lang maximumverbruik van de WW te hebben, is door
de opbouw te verlagen (nu wordt één maand per gewerkt jaar opgebouwd, dit zou kunnen worden
verlaagd naar bijvoorbeeld ¾ maand per jaar; daardoor moet langer worden gewerkt voordat de
maximumduur wordt bereikt).
Inkomstenverrekening
Werknemers die jarenlang bij hetzelfde bedrijf werkten, hebben soms moeite om na ontslag weer een baan
te vinden. Daarom wordt inkomstenverrekening geïntroduceerd: als tussen een half jaar en een jaar WW
een lager betaalde wordt geaccepteerd, wordt 70% van de inkomsten verrekend met de WW-uitkering (dit
geldt nu al in de WW, alleen voor mensen die langer dan een jaar in de WW zitten)6. Om hiervoor in
aanmerking te komen moet 20 jaar arbeidsverleden zijn opgebouwd. In totaal bedraagt de maximale duur
van WW, vervolguitkering en loonaanvulling 2 jaar. Dit vermindert de kans op langdurige werkloosheid en
maakt overstappen naar een baan met een (tijdelijk) lager salaris mogelijk.

5

Hierin is rekening gehouden met de weglek naar de bijstand.
Bijvoorbeeld: als iemand 600 euro verdiende, krijgt hij een uitkering van 420 (70% van 600). Als diegene nu een baan accepteert van
400 euro, wordt 70% daarvan in mindering gebracht op zijn uitkering (280 euro), de overige 140 euro mag hij houden als ‘werkbonus’.
Daarmee is zijn totale inkomen 540 euro en dus 120 euro meer dan de WW-uitkering.
6

5

2. Arbeidsongeschiktheid
De invoering van de WIA heeft naast een scala aan andere wetten en maatregelen een belangrijke bijdrage
geleverd aan de daling van de jaarlijkse instroom in de arbeidsongeschiktheidsregeling van rond de
100.000 in 2000 naar iets meer dan 30.000 personen in 2010. Desondanks zijn de WIA-uitgaven de
afgelopen jaren toch weer flink gestegen, veel meer dan verklaard kan worden uit de ingroeieffecten als
gevolg van de overgang van WAO naar WIA en demografische factoren. Het huidige systeem leidt tot
tenminste twee opmerkelijke uitkomsten:
a. In een deel van de WIA (Werkhervattingsregeling Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten - WGA) zitten mensen
die nog zelfstandig hun brood kunnen verdienen. Op dit moment wordt iemands mate van
arbeidsongeschiktheid uitgedrukt als percentage van wat iemand nog van zijn vorige loon kan
verdienen (verdiencapaciteit). Een resterende verdiencapaciteit van 2.000 euro betekent voor iemand
met een voormalig inkomen van 4.000 euro een arbeidsongeschiktheidspercentage van 50%.
b. Mensen met een loon vlak boven WML worden snel volledig arbeidsongeschikt verklaard. Het valt
meestal niet mee om voor mensen met een laag loon en lage opleiding en een arbeidsbeperking
voldoende functies te duiden waarmee tenminste WML kan worden verdiend. In dat geval wordt de
resterende verdiencapaciteit bepaald op nul. De huidige keuring is erg statisch: er wordt gekeken wat
de verdiencapaciteit is van de uitkeringsgerechtigde op het moment van de keuring, niet naar het
potentieel van die persoon. Zonder aanvullende opleiding blijft deze persoon volgens de WIA volledig
arbeidsongeschikt. Naar verwachting bestaat een aanzienlijk deel van de groep WGA 80-100 (volledig
maar niet duurzaam arbeidsongeschikt) uit deze groep.
Maatregel
WIA: hervorming
Prijsmaatregelen
Waarvan verlaging uitkeringen naar 70%
Waarvan afschaffen AO-tegemoetkoming

2013
PM
-427
-50
-377

2014
PM
-786
-417
-369

2015
PM
-775
-408
-367

Struc
PM
-673
-387
-286

1. WIA: hervorming
Er wordt gewerkt aan de uitwerking van mogelijke hervormingen op het terrein van de WIA die onder
andere een antwoord proberen te geven op bovengenoemde problematiek waarbij de prikkel wordt
versterkt om werk te hervatten. De opbrengst is afhankelijk van de precieze uitwerking en kan nog
niet worden geraamd.
2. Prijsmaatregelen
Het is met verschillende maatregelen mogelijk de uitkeringslasten te verlagen. Te denken valt aan
verlaging of afschaffing van de AO-tegemoetkoming en het verlagen van de AO-uitkeringen voor
volledig arbeidsongeschikten van 75% naar 70%. Dit betekent het terugdraaien van een eerder
genomen maatregel.

6

3. Schuld burgers (KEW, HRA)
•

•

•
•

De hoge – fiscaal ondersteunde – hypotheekschuld (meer dan 110% BBP) vormt een kwetsbaarheid
voor financiële stabiliteit. Bij dalende woningprijzen brengt de hoge schuld vergeleken met de waarde
van de woning vooral relatief nieuwe kopers in de financiële problemen zodra deze hun huis moeten
verkopen.
De toezichthouders zien bovendien dat de grote en relatief risicovolle hypotheekportefeuilles voor
kredietverstrekkers problemen opleveren bij het aantrekken van funding. In het ‘Overzicht Financiële
Stabiliteit’ concludeert DNB dat afbouw van de fiscaal gestimuleerde schuld nodig is om het
weerstandsvermogen van huishoudens en verstrekkers van hypothecair krediet structureel te
verbeteren.
Een geleidelijke vermindering van de fiscale ondersteuning van de opbouw van schulden maakt het
mogelijk de belastingdruk voor burgers substantieel te verminderen.
Indien het kabinet de tijdelijke verlaging van de overdrachtsbelasting structureel wil maken, leidt dat
tot een structurele derving van 1,6 mld. (0,8 mld. in 2012).

Maatregel
Hervorming hypotheekrenteaftrek
Kapitaalverzekering Eigen Woning

2013

2014

2015
PM

Struc
-5.000

PM

PM

-880

Hypotheekrenteaftrek richten op schuldafbouw
Alleen de rente die past binnen een annuïtair aflossingsschema komt in aanmerking voor fiscale aftrek.
Doel hiervan is het stimuleren van het aflossen van de hypotheekschuld. We bekijken hoe dit het beste kan
worden vormgegeven. Hierbij vormt de complexiteit in de uitvoering een belangrijk aspect.
Gezien de benodigde nadere uitwerking betreft de raming indicatie van omvang van besparing. In dit
systeem lost iedereen (huidige en nieuwe gevallen) de hypotheek af volgens een annuïtair
aflossingsschema met een looptijd van 30 jaar en een rente van 4%. Alleen de rente over de
eigenwoningschuld die binnen dit schema valt is aftrekbaar. Het structurele bedrag wordt 30 jaar na
invoering bereikt. Een alternatieve wijziging van de hypotheekrenteaftrek is overheveling van de eigen
woning van box 1 naar box 3. De opbrengst hiervan hangt sterk af van de gekozen vormgeving, zoals de
keuze van een heffingsvrije voet.

Kapitaalverzekering Eigen Woning (KEW)7
•
De KEW-faciliteit in box 1 komt te vervallen en de KEW wordt voortaan behandeld als (normaal belast)
vermogen in box 3. Het aanhouden van de volledige hypotheekschuld, waarnaast apart wordt gespaard
maar niet afgelost, wordt daarmee minder aantrekkelijk. Het structurele bedrag wordt bereikt in 2044.
•
Hoewel deze maatregel voor nieuwe gevallen zou kunnen leiden tot een prikkel om voor
daadwerkelijke aflossing te kiezen in plaats van sparen voor aflossing d.m.v. een KEW, is deze
maatregel zonder aanvullende op schuld afbouw gerichte maatregelen niet effectief voor burgers met
een (deels) aflossingsvrije hypotheek. Zij voelen nog steeds geen prikkel om over te gaan tot
aflossing.
•
Voor bestaande gevallen blijft het reeds opgebouwde vermogen vrijgesteld; nieuwe inleg wordt belast
in box 3. In de uitwerking kan deze keuze nader worden bezien.

7
Onder Kapitaalverzekering Eigen Woning (KEW) worden hier ook alle vergelijkbare regelingen verstaan, zoals de spaarrekening eigen
woning.

7

3a. Schuld burgers (KEW, HRA) – vervolg
In het keuzemenu wordt uitgegaan van de introductie van een (al dan niet fictief) aflossingschema
waardoor de aftrekbare hypotheekrente in 30 jaar terugloopt van 100% naar 0%. Ook wordt de box 3vrijstelling voor de KEW afgeschaft. Hier worden vijf minder vergaande varianten in overweging gegeven.
Maatregel
Variant 1: HRA: aflossing tot 50% & geen afschaffing vrijstelling KEW

2013

Variant 2: alleen andere benadering EWF

2014
PM

2015
PM

PM

PM

PM

PM

-880

Variant 3: alleen afschaffing box 3-vrijstelling KEW

Struc
-2500

Variant 4: alleen villabelasting

PM

PM

PM

-1200

Variant 5: alleen EWF verhogen

PM

PM

PM

PM

Variant 1: aflossing tot 50%
De eigenwoningschuld wordt d.m.v. een fictief aflossingsschema geacht in 30 jaar i.p.v. helemaal voor
•
slechts 50% te worden afgelost. De vrijstelling in box 3 voor de KEW verdwijnt niet.
•
Er wordt gekozen voor 50% vanwege de Gedragscode Hypothecaire Financieringen (GHF).
•
Immers, in de GHF hebben hypotheekverstrekkers opgenomen dat slechts voor 50% van de waarde
van de woning een aflossingsvrije hypotheek mag worden verstrekt.
•
Indien voor het niet-aflossingsvrije deel kapitaal wordt opgebouwd (m.n. spaarhypotheek,
beleggingshypotheek of banksparen), werkt het aflossingschema ook als aflossingsprikkel voor het
aflossingsvrije deel. Voor deze groep komt deze maatregel bovenop de norm uit de GHF en wordt meer
dan 50% afgelost.
•
Deze variant leidt uiteindelijk tot een structurele opbrengst van circa 2,6 mld.
Variant 2: andere benadering EWF (geen andere maatregelen in woningmarktdossier)
•
In deze variant wordt HRA niet aangepast. Het eigenwoningforfait wordt afhankelijk gemaakt van de
hoogte van de eigenwoningschuld in plaats van de WOZ-waarde. Afhankelijk van de vormgeving zou
deze variant aflossen kunnen stimuleren. Van een maatregel die leidt tot een al dan niet fictief
aflossingsschema is in deze variant geen sprake. De KEW vrijstelling in box 3 verdwijnt wel.
•
In een simpele variant wordt een percentage toegepast op de schuld. Om budgettair opbrengst van
EWF constant te houden, wordt het nieuwe EWF-tarief 1,2%. Als vanzelfsprekend kan ook voor een
variant worden gekozen die een budgettaire opbrengst genereert.
•
Als meer wordt afgelost, neemt de derving bij EWF toe, maar vindt tegelijkertijd een besparing op de
hypotheekrenteaftrek plaats.
•
Belangrijk aandachtspunt: Met het hanteren van alleen de schuld als grondslag voor het vaststellen
van de inkomsten uit de eigen woning wordt afgestapt van de huidige fiscaal juridische onderbouwing
van de behandeling van de eigen woning in de inkomstenbelasting namelijk dat deze een bron is van
inkomen. Daarmee wordt de bestaande rechtvaardiging van EWF kwestieus.
•
Een alternatief voor EWF volledig op basis van schulden, dat bovenstaand aandachtspunt beter
ondervangt, is een gestaffeld percentage EWF waarin hoge schulden in verhouding tot de WOZ-waarde
sterker worden afgestraft. Een dergelijke staffel kan dan worden toegepast op de WOZ-waarde.
Afhankelijk van de vormgeving zou moeten worden gekeken of een Hillen element nog nodig is.
Variant 3: alleen afschaffing box 3-vrijstelling KEW (geen andere maatregelen in woningmarktdossier)
•
Als derde variant wordt in overweging gegeven om enkel de box 3-vrijstelling van de KEW te
schrappen. Van een maatregel die leidt tot een al dan niet fictief aflossingsschema is in deze variant
geen sprake.
•
Deze variant leidt uiteindelijk tot een structurele opbrengst van circa 0,88 mld.
Variant 4: alleen villabelasting (geen andere maatregelen in woningmarktdossier)
•
Het EWF-percentage is hoger voor huizen met een WOZ waarde die hoger ligt dan 1.040.000 (met
ingang van 1 januari 2009 wordt dit tarief in stappen verhoogd totdat het vanaf 1 januari 2016 2,35%
bereikt). De grens is op dit moment geïndexeerd.
•
Niet indexeren van de grens zorgt er voor dat zeer geleidelijk meer huizen onder het hoger tarief
vallen (als de huizenprijs blijft stijgen). Dit levert 0,2% BBP houdbaarheidswinst op.
•
Opbrengst wordt op zeer lange termijn behaald. Opbrengst binnen de kabinetsperiode is
verwaarloosbaar.

8

Variant 5: EWF verhogen (geen andere maatregelen in woningmarktdossier)
Verhoging van het EWF-percentage tot 1.040 mln. levert 173 mln. op per 0,05%-punt. Verhoging EWF
vanaf 1.040 mln. levert 0,4 mln. op per 0,05%-punt.

9

4. Schuld bedrijven (aftrek deelnemingsrente)
De aftrek van deelnemingsrente wordt beperkt. Deze beperking leidt tot een meer evenwichtige
behandeling van vreemd en eigen vermogen in de Vennootschapsbelasting (VPB). Verder wordt het
aantrekken van veel vreemd vermogen onaantrekkelijker en zou de verdeling van de belastingdruk in de
vennootschapsbelasting tussen nationale en internationale ondernemingen evenwichtiger worden. Het
kabinet zet in op een oplossing gericht op het tegengaan van oneigenlijk gebruik. Die zou maximaal 150
mln. opleveren. Een generieke aanpak zou maximaal 700 mln. kunnen opleveren (rekening houdend met
dubbelingen met bestaande wetgeving).
Van de opbrengst in 2013 dient 59 mln. ter dekking van de incidentele verlaging van de
overdrachtsbelasting.
Maatregel
Aanpakken aftrek deelnemingsrente

2013
PM

2014
PM

2015
PM

Struc
PM

10

5. Bankenbelasting
Het wetsvoorstel bankenbelasting is op 15 december 2011 ingediend bij de Tweede Kamer. Dit
wetsvoorstel zou medio 2012 in werking moeten kunnen treden. De bankenbelasting kent, in het geval het
wetsvoorstel daadwerkelijk medio 2012 in werking treedt, vanaf 2012 een structurele opbrengst van
jaarlijks 300 mln. De bankenbelastingopbrengst in 2012 is ingezet voor de tijdelijke verlaging van het
overdrachtsbelastingtarief voor woningen. De budgettaire opbrengst van de bankenbelasting vanaf 2013 is
tot op heden nog niet uitgegeven (in het lastenbeeld is hiervoor een stelpost opgenomen). Als ervoor
gekozen wordt deze enveloppe niet aan te wenden zou dit tot de navolgende lastenverzwaring leiden. DNB
schat in dat de bankenbelasting een relatief beperkte negatieve impact op de kredietverlening aan
Nederlandse huishoudens en bedrijven heeft.
Maatregel
Inhouden bankenbelastingenveloppe

2013
-300

2014
-300

2015
-300

Struc
-300

Een belangrijk aandachtspunt bij de bankenbelasting zijn de ontwikkelingen rondom de financiële
transactiebelasting (FTT). De FTT is opgenomen in een richtlijnvoorstel van de Europese Commissie.

11

6. Ouderen en pensioen
De vergrijzing leidt tot een aanzienlijke toename van de uitgaven, en daarmee de collectieve lasten. Met
het Pensioenakkoord wordt een belangrijke stap gezet om de uitgavenstijging als gevolg van de vergrijzing
te beperken, maar dit zal de uitgavenstijging bij lange na niet kunnen compenseren. Dit
hervormingspakket heeft als doel deze extra uitgaven te beperken.
Het pakket bevat drie soorten maatregelen. In de eerste plaats een maatregel die de rekening van de
vergrijzing bij ouderen zelf leggen. Juist door het toenemend aantal ouderen, ligt het in de rede om van
ouderen zelf een bijdrage te vragen. Dit kan bijvoorbeeld door verder te fiscaliseren, in dat geval dragen
ook de huidige gepensioneerden bij aan het opvangen van de vergrijzingskosten.
In de tweede plaats bevat het pakket maatregelen die de rekening bij de huidige werkenden neerleggen,
door de AOW-leeftijd versneld te verhogen en het inperken van de fiscale opbouwruimte voor pensioen
(Witteveenkader). Het voordeel hiervan is dat dit in tegenstelling tot de meeste bezuinigingsmaatregelen
nu positieve bestedingseffecten kan hebben. De inperking van het Witteveenkader kan generiek, door het
benodigd aantal opbouwjaren voor een volledig pensioen te verhogen van 35 naar 40 jaar. Het is ook
mogelijk om alleen de pensioenopbouw van hogere inkomens te beperken.
Tot slot is een tweetal maatregelen opgenomen die bezuinigen op het vitaliteitspakket en het
vitaliteitssparen. Bij het vitaliteitspakket gaat het vooral om premie- en heffingskortingen voor werkgevers
en werknemers die bedoeld zijn om de participatie van oudere werknemers te bevorderen, en enkele
budgetten ter bevordering van scholing. Van een deel van deze maatregelen is door het CPB aangegeven
dat deze weinig effectief zijn. Het vitaliteitssparen kan voor vroegpensioen worden ingezet.
Maatregel*
1
2

Ouderen
Aanpassen AOW
Verdere fiscalisering AOW

3
4

Werkenden
Inperken Witteveenkader
Aftoppen pensioengevend loon op 1,5 modaal

5
6

Ouderenparticipatie/scholing
Versobering regelingen
ouderenparticipatie/scholing
Versobering vitaliteitssparen
Totaal

2013

2014

2015

Struc (2040)

-600
-800

- 600
-3.000

-750(-400)
-850

-1.500(-1.000)8
-1.67010

- 5509
- 650

-2.028

-2.173

-2.360

- 2.493

-390

-715

-770

-140

-2.418

-4.488

-7.700

-7.233

* Indien alle maatregelen worden genomen, treedt er structureel een besparingsverlies op van 200 mln. Vanaf 2014 is de totaalopbrengst
voor dit besparingsverlies gecorrigeerd.

1. Aanpassen AOW
Bij een tijdelijke versnelling kan de AOW-leeftijd per 2015 worden opgehoogd naar 66 jaar, per 2020 naar
67 en per 2025 naar 68 jaar. Vanaf 2025 vindt de koppeling aan de levensverwachting plaats zoals
voorzien in het pensioenakkoord. Dit levert geld op in de periode tot 2040, en heeft een beperkt
houdbaarheidseffect (0,1% BBP)11. Alternatief is de referentieperiode in het Pensioenakkoord te wijzigen,
bijv. door deze vast te zetten op de gemiddelde levensverwachting in 2000 (17,0 jr.) in plaats van de
verwachting in de periode 2000-2009 (18,26 jr.). Hierdoor zullen structureel de AOW-leeftijdverhogingen
eerder plaatsvinden en is de houdbaarheidswinst structureel hoger.
2. Verdere fiscalisering AOW
Verdere fiscalisering is op verschillende manieren mogelijk, uitgegaan wordt van een lastenverzwaring van
0,8 mld. in 2015 en 3,0 mld. structureel.12 Deze maatregel kent een zekere overlap met de maatregelen
8
Indicatie van de extra kasopbrengsten ten opzichte van de inperking van het Witteveenkader uit het Pensioenakkoord. Tussen haken
staan de geraamde kasstromen van het Pensioenakkoord vermeld.
9
Schatting van de extra structurele opbrengst ten opzichte van het Pensioenakkoord.
10
De kaseffecten in de jaren 2014–2016 zijn met de nodige onzekerheid omgeven. Het betreft een grove schatting.
11
Vanaf 2040 is bij tijdelijke versnelling geen verschil meer in de pensioenleeftijd in dit voorstel versus de pensioenleeftijd die wordt
gehanteerd in het pensioenakkoord. Tot 2040 is er bij tijdelijke versnelling wel sprake van aanzienlijke extra opbrengsten. Verondersteld
wordt dat deze extra opbrengsten worden gebruikt ter aflossing van de staatsschuld. Daardoor ontstaan vanaf 2040 structureel lagere
rentelasten, ter grootte van 0,1% BBP.
12
Zonder aanvullende maatregelen vindt fiscalisering ook plaats, maar in een zeer langzaam tempo (pas in ca. 2150-2200 voltooid).

12

ontkoppeling en afbouw dubbele heffingskorting binnen referentieminimumloon AOW uit het pakket
Bevriezing+. Hiervoor is nog niet gecorrigeerd.
3. Inperken Witteveenkader
Het vereiste aantal opbouwjaren wordt vanaf 2014 verhoogd van 35 jaar naar 40 jaar, wat een verlaging
betekent van de jaarlijkse maximale opbouwpercentages voor middelloonregelingen van 2,25% naar 2%
(voor eindloonregelingen van 2,0% naar 1,75%). De extra opbrengst van deze maatregel ten opzichte van
het Pensioenakkoord bedraagt structureel ongeveer 0,1% BBP. Deze inperking vraagt ook om vergelijkbare
maatregelen in de sfeer van de derde pijler en de fiscale oudedagsreserve.

4. Aftoppen pensioengevend loon
De omkeerregel wordt afgetopt voor hogere inkomens op 1,5 modaal (dit is ongeveer gelijk aan de
inkomensgrens werknemersverzekeringen). Hierdoor kan vanaf dat inkomensniveau niet langer fiscaal
gefaciliteerd voor aanvullend pensioen worden gespaard. De houdbaarheidswinst is circa 0,1% BBP. Als de
omkeerregeling wordt afgetopt op 2,5 modaal is de structurele opbrengst ongeveer 250 mln. (inclusief
verlaging maximumpremiegrondslag voor de derde pijler (159.741 euro in 2011)).
5. Versobering regelingen ouderenparticipatie/scholing
Deze variant omvat het afschaffen van de werkbonussen voor werknemers en werkgevers, de
mobiliteitsbonus, en het budget voor intersectorale scholing en het van werk naar werk budget. Na 2015
wordt de inkomensafhankelijke werkbonus niet ingevoerd.
6. Versobering vitaliteitssparen
Vitaliteitssparen is een regeling die voor een deel mogelijk ingezet wordt voor vroegpensionering. In de
tabel wordt uitgegaan van het afschaffen van de regeling. Er is nog geen rekening gehouden met weglek
naar de levensloopregeling.

13

6a. Ouderen en pensioen – vervolg
In dit pakket zijn gematigder varianten van enkele maatregelen uit het keuzemenu opgenomen zodat een
minder vergaand pakket op het terrein van pensioenen en AOW resteert.

1

Maatregel*
Ouderen
Verdere fiscalisering AOW

2013

2014

2015

Struc (2040)

-300

-1.000

-PM

- PM

-100013

- 250

3

Werkenden
AOW-leeftijdsverhogingen 2 jaar eerder laten
plaatsvinden
Aftoppen pensioengevend loon op 2,5 modaal

4

Ouderenparticipatie/scholing
Versobering vitaliteitspakket

-PM

-PM

-PM

- 500

Totaal

PM

PM

PM

PM

2

* Indien alle maatregelen worden genomen, treedt er structureel een besparingsverlies op van ca. 200 mln.

1. Verdere fiscalisering AOW
Deze variant kent net zoals in het keuzemenu een lastenverzwaring van 0,8 mld. voor 2015 en 3,0 mld.
structureel14. In deze variant wordt echter 2/3e deel van de opbrengst gebruikt voor compensatie. Dat
komt ongeveer neer op compensatie voor alle ouderen met een aanvullend pensioen tot 15.000 euro. Deze
maatregel kent overlap met de maatregelen ontkoppeling en afbouw dubbele heffingskorting binnen
referentieminimumloon AOW uit het pakket Bevriezing+. Hiervoor is nog niet gecorrigeerd.
2. Versnellen ophoging AOW-leeftijd
Met het pensioenakkoord wordt de AOW-leeftijd gekoppeld aan de levensverwachting. Waar in het
keuzemenu werd uitgegaan van een versnelling van 5 jaar, vinden in deze variant de AOWleeftijdsverhogingen 2 jaar eerder plaats dan in het Pensioenakkoord. Dat betekent een verhoging naar 66
jaar in 2018, naar 67 jaar in 2023. Door aanpassing van de referentieperiode in het wetsvoorstel wordt de
versnelling structureel, en zullen ook na 2023 alle volgende AOW-leeftijdsverhogingen twee jaar eerder
plaatsvinden, dus naar verwachting naar 68 in 2038 i.p.v. 2040 etc. In lijn hiermee zou ook de inperking
van de derde pijler en de fiscale oudedagsreserve versneld moeten worden doorgevoerd.
3. Aftoppen pensioengevend loon
De omkeerregel wordt afgetopt voor hogere inkomens op 2,5 modaal, waar in het keuzemenu werd
uitgegaan van aftopping op 1,5 modaal. Hierdoor kan vanaf dat inkomensniveau niet langer fiscaal
gefaciliteerd voor aanvullend pensioen worden gespaard. De structurele opbrengst hiervan is ongeveer 250
mln. (inclusief verlaging maximumpremiegrondslag voor de derde pijler (159.741 euro in 2011)).
4. Versobering vitaliteitspakket
Waar in het keuzemenu werd voorgesteld het volledige vitaliteitspakket niet door te laten gaan, is hier het
voorstel alleen de minst effectieve onderdelen niet door te laten gaan, namelijk: vitaliteitssparen (0,15
mld.), het budget voor intersectorale scholing en VWNW (0,3 mld.) en de verlaging van de
scholingsdrempel (0,05 mld.). Van deze maatregelen is door het CPB aangegeven dat vraagtekens
geplaatst kunnen worden bij de effectiviteit en de haalbaarheid. In deze variant blijven de premiekortingen
voor werkgevers en werknemers dus overeind.

13
14

De kaseffecten in de jaren 2014–2016 zijn met de nodige onzekerheid omgeven. Het betreft een grove schatting.
Zonder aanvullende maatregelen vindt fiscalisering ook plaats, maar in een zeer langzaam tempo (pas in ca. 2150-2200 voltooid).

14

7. Zorg
Recentelijk heeft het CPB berekend dat zonder aanvullend beleid de collectieve zorguitgaven stijgen van
11% van het BBP nu tot 25% van het BBP in 2040. Dit betekent dat de gemiddelde Nederlander in 2040
bijna 50% van zijn inkomen kwijt zou zijn aan collectieve zorgpremies. Dit pakket heeft als doel de
uitgavenstijging in de zorg te beperken en zo de houdbaarheid te verbeteren. Bezuinigingen op de zorg
hebben bovendien het voordeel dat ze op de langere termijn door de demografische trends meer op
kunnen gaan brengen.
De overheid streeft een drietal publieke doelen na op zorggebied: financiële en fysieke toegankelijkheid,
kwaliteit en macro betaalbaarheid. OECD-vergelijkingen laten zien dat in Nederland:
•
Financiële en fysieke toegankelijkheid goed is door een breed pakket en relatief lage eigen betalingen.
•
Kwaliteit gemiddeld is.
•
Macrobetaalbaarheid relatief slecht is. De stijging van zorguitgaven in de periode 2003-2009 was de
hoogste van de OECD.
Maatregel
Maatregelen proberen een nieuwe balans te vinden in de publieke belangen, daarom:
•
Ligt de nadruk op pakketmaatregelen en het vergroten van eigen betalingen;
•
Wordt ingezet op het vergroten van de doelmatigheid. Meer zorg voor minder geld.
Maatregel

2013

2014

2015

Struc

Struc in

Zvw algemeen: verhogen eigen risico en afschaffen compensatie
eigen risico

-700

-700

-700

-700

2013

Eerstelijnszorg

-600

-600

-600

-600

Aanpassingen eigen betalingen

-400

-400

-400

-400

2013

Aanpassingen verzekerd basispakket

-200

-200

-200

-200

2013

Farmacie en hulpmiddelen

-1.050

-1.100

-1.100

-1.100

Aanpassingen eigen betalingen

-450

-500

-500

-500

2014

Aanpassingen verzekerd basispakket

-400

-400

-400

-400

2013

Preferentiebeleid geneesmiddelen uitbreiden

-200

-200

-200

-200

2013

Tweedelijnszorg

-100

-300

-300

-400

Aanpassingen eigen betalingen

-100

-100

-100

-100

2013

0

-200

-200

-300

PM

Langdurige zorg

-975

-1.800

-1.975

-2.375

Eigen bijdragen AWBZ en Wmo vast percentage van de uitgaven

-200

-300

-400

-500+PM

PM

Extramuralisering

0

-25

-100

-400

2018

Functie persoonlijke verzorging overhevelen naar de gemeenten (Wmo)

0

-100

-100

-100

2014

Overig (doelmatigheid en opleidingen)

Terugdraaien intensivering tariefsverhoging ZZP's

-625

-625

-625

-625

2013

Leeftijdsafhankelijke AWBZ-premie (lasten)

-150

-150

-150

-150

2013

-600

-600

-600

2014

0

-400

-400

-400

2014

Lastenverlichting door lagere zorgpremies

-1.730

-1.883

-1.861

-1.883

Compenserende lastenverzwaring

1.730

1.883

1.861

1.883

-3.425

-4.900

-5.075

-5.575

Gebruikelijke zorgnorm naar 90 min. voor alle AWBZ-zorg

Beëindiging Wtcg

Totaal*

* De maatregelen uit de tabel overlappen elkaar soms. Met deze overlap is geen rekening gehouden in de totaaltelling. Om een
verbetering van het EMU-saldo te realiseren wordt bij de ombuigingen in de cure verondersteld dat de hieruit voortvloeiende
premieverlaging wordt gecompenseerd door hogere lasten elders.
Bij de budgettaire bedragen zijn zowel de besparingen als verliezen door een doorwerking naar de zorgtoeslag en het directe effect van
de belasting over de inkomensafhankelijke bijdrage Zvw meegenomen.

15

Cure
Allereerst wordt het eigen risico in de Zvw met 100 euro verhoogd en de compensatie eigen risico
afgeschaft. In de eerstelijnszorg worden eigen betalingen ingevoerd voor onder andere een bezoek aan de
huisarts (5 euro per consult) en verschillende preventieve onderzoeken vanuit het idee dat het vragen van
een beperkte eigen bijdrage mensen bewuster maakt van de kosten van zorg terwijl het laagdrempelige
karakter van eerstelijnszorg behouden blijft. Daarnaast gaan onder andere logopedie, fysiotherapie en
tandartszorg voor 18-minners volledig uit het basispakket. Met deze maatregelen wordt aangesloten bij
recente beleidsbeslissingen om voor verschillende typen van vrij toegankelijke (dus: zonder verwijzing
huisarts) paramedische zorg een groter beroep te doen op eigen betalingen van mensen dan wel deze zorg
geheel uit het basispakket te halen.
Een eigen bijdrage van 2,50 euro per voorschrift voor geneesmiddelen wordt geïntroduceerd. Daarnaast
wordt ook het preferentiebeleid voor geneesmiddelen uitgebreid naar maatregelen met dezelfde
therapeutische waarde. Verder gaan hulpmiddelen zoals verbandmiddelen, incontinentiemateriaal en
gehoortoestellen uit het verzekerde basispakket.
In de tweedelijnszorg komt een eigen bijdrage per ligdag en voor een eerste bezoek aan de polikliniek.
Verder wordt de subsidie voor medische vervolgopleidingen verlaagd. Ter compensatie kan een grotere
eigen bijdrage van studenten gevraagd worden. Tot slot wordt het recht op vergoeding bij een
restitutiepolis geschrapt. Het schrappen van dit recht stimuleert verzekeraars scherper in te kopen en zo
doelmatigheidswinst te realiseren.
Als alternatief voor de diverse eigen betalingen in de Zvw (bijna een miljard) is het ook mogelijk het eigen
risico met ruim 150 euro extra te verhogen (bovenop de eigen risico maatregel uit de tabel).

Care + Wtcg
De eigen bijdragen in de AWBZ en Wmo worden aangepast zodat de eigen bijdragen altijd een vast
percentage van de uitgaven zijn (nu daalt dit percentage). In de langdurige zorg is verblijf alleen nog
mogelijk bij een intensieve zorgbehoefte (extramuraliseren). De functie extramurale persoonlijke
verzorging wordt overgeheveld naar de gemeenten. Gemeenten zijn beter in staat maatwerk te leveren en
af te stemmen op de welzijnstaak die zij hebben waardoor minder zorg noodzakelijk is. Het terughalen van
de intensiveringsmiddelen stimuleert de zorgaanbieders deze zorg efficiënter te leveren en past binnen de
trend van extramuralisering. Verder wordt de AWBZ-premie leeftijdsafhankelijk gemaakt. Dit betekent dat
de AWBZ-premie voor 65-plussers 1%-punt hoger wordt. Zo wordt een groter deel van de stijging van de
uitgaven aan langdurige zorg door ouderen betaald die ook meer gebruik maken van de AWBZ . Voor alle
AWBZ-zorg wordt de gebruikelijke zorgnorm 90 min. Dit betekent dat de eerste 90 minuten zorg die nodig
is buiten het AWBZ pakket valt (alleen extramuraal).
Tot slot wordt de Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten (Wtcg) beëindigd.

16

8. Duurzaamheid
Voor rode diesel geldt een verlaagd accijnstarief en voor de glastuinbouw geldt een verlaagd tarief op
aardgas in de energiebelasting. Beëindiging van lagere tarieven leidt tot een lager energiegebruik en een
lagere CO2 uitstoot. Door deze maatregelen vindt harmonisatie plaats met andere sectoren. Tevens leidt
een dergelijke beëindiging tot een vereenvoudiging van het fiscale stelsel.
De SDE+ (Subsidieregeling Duurzame Energie) werkt zodanig efficiënt dat ook met een verlaging van de
beschikbare middelen het kabinet een forse stap zet richting het 2020 doel duurzame energie. Bij de
evaluatie van de SDE+ in 2014 wordt bezien of er aanvullende maatregelen nodig zijn om de doelstelling
2020 te realiseren.
Maatregel
Lastenkader
Afschaffing verlaagd tarief energiebelasting glastuinbouw
Afschaffing rode diesel
Uitgavenkader
Verlaging uitgaven SDE+
Totaal

2013

2014

2015

Struc (2017)

-90
-60

-90
-120

-90
-180

-90
-300

-150

-210

-50
-320

-100
-490

Afschaffing verlaagd tarief energiebelasting glastuinbouw
De glastuinbouw betaalt een verlaagd tarief voor gas. Afschaffing van het verlaagde tarief betekent een
lastenstijging voor de sector. Als gevolg van de hogere tarieven zal het energiegebruik beperkt dalen. Er
wordt op dit ogenblik gesproken over een convenant mbt verlenging van het verlaagde tarief tot en met
2020 met tegenprestatie in de vorm van een plafond CO2 uitstoot.
Afschaffing rode diesel
Bepaalde tractoren en mobiele werktuigen en stationaire apparaten mogen gebruik maken van rode diesel
waarvoor een verlaagd accijnstarief geldt. Ook voor diesel die wordt gebruikt voor verwarmingsdoeleinden
geldt hetzelfde lage tarief. Dit verlaagde accijnstarief wordt afgeschaft. Om de sector de gelegenheid te
geven zich voor te bereiden op de afschaffing vindt de afschaffing in stappen plaats. Als gevolg van de
hogere accijns zal het gebruik van diesel –beperkt- dalen
Verlaging SDE+
De kastranches 2015 en 2016 (te verplichten in resp 2013 en 2014) van de SDE+ worden gehalveerd.
Door deze uitgavenverlaging daalt het structurele bedrag van de SDE+ van de in het regeerakkoord
afgesproken 1,4 mld naar 1,3 mld structureel. Deze bezuiniging is mogelijk omdat de SDE+ veel
effectiever is gebleken dan de SDE. In het regeerakkoord is afgesproken dat er in 2014 een evaluatie
plaatsvindt. Op dat moment zal duidelijk worden of de Europese doelstelling duurzame energie van 14% in
2020 gehaald kan worden. Hierbij zal bijvoorbeeld ook de mogelijke import van duurzame energie worden
betrokken

17

9. Huurmarkt
Maatregel
Huurderegulering i.c.m. verhogen verhuurdersheffing

2013

2014

2015
-250

Struc
-1.400

Huurderegulering i.c.m. verhogen verhuurdersheffing
In het regeerakkoord heeft de coalitie op de huurmarkt gekozen voor een versoepeling van de
huurregulering, in combinatie met een heffing voor alle verhuurders om uitgaven aan de huurtoeslag te
dekken. In deze variant wordt de versoepeling verder doorgevoerd, met een gelijktijdige verhoging van de
heffing. De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van het regeerakkoord zijn:

•
•
•

inkomensafhankelijke huurstijging begint bij ongeveer 33.000 i.p.v. 43.000 euro en is maximaal
inflatie+6%
de jaarlijkse stijging voor inkomens onder de 33.000 euro met inflatie+1% i.p.v. inflatievolgend.
de maximaal redelijke huur stijgt jaarlijks met inflatie+1% i.p.v. inflatievolgend.

18

10. Hoger Onderwijs
Maatregel
Collegegeldverhoging m.u.v. 1e jaar

2013

2014
-35

2015
-140

Struc (2024)
-1.000

-20

-25

-690

-50

-690

-215

-2.380

Ruimte voor differentiatie in kwaliteit
Sociaal leenstelsel i.p.v. basisbeurs bachelor

0

Handhaven aanvullende beurs

0

OV-studentenkaart beëindigen
Totaal

-55

Het pakket
Dit pakket hervormt het hoger onderwijs onder het motto ‘studeren is investeren’. Het pakket brengt de
financiële bijdrage van de overheid aan studenten in het hoger onderwijs terug naar de kern. Het pakket
bestaat uit de volgende elementen:
•
Verhoging van het wettelijk collegegeld naar circa 50% van de onderwijskosten, oftewel met circa
1.750 euro. De publieke bekostiging wordt navenant verlaagd. Overweging hierbij is dat hoger
onderwijs vooral het eigenbelang van studenten dient (student plukt zelf het rendement,
profijtbeginsel). Het percentage van 50% volgt uit het argument dat als de opbrengst van hoger
onderwijs belast is (inkomstenbelasting op arbeid), de prikkels goed liggen wanneer de bijbehorende
onderwijskosten in gelijke mate aftrekbaar c.q. gesubsidieerd zijn. Het collegegeld voor het eerste
bachelorjaar blijft ongewijzigd, vanwege de oriënterende functie.
•
Meer ruimte voor differentiatie in kwaliteit en collegegeld. Overweging hiervoor is dat sommige
studenten vragen om opleidingen van voldoende kwaliteit tegen een gematigd collegegeld, terwijl
andere studenten belangstelling hebben voor opleidingen van excellente kwaliteit en daar ook voor
willen betalen. Er is geen besparing: extra collegegeld is voor meer kwaliteit.
•
Sociaal leenstelsel in plaats van de basisbeurs voor de bachelorfase. Overweging hierbij is wederom
dat hoger onderwijs vooral het eigenbelang van studenten dient (student plukt zelf het rendement,
profijtbeginsel). Aanvullende overweging is dat na de invoering van een sociaal leenstelsel voor de
masterfase door dit kabinet, een overeenkomstige maatregel voor de bachelorfase tot vereenvoudiging
van het studiefinancieringsstelsel leidt.
•
Handhaven aanvullende beurs (circa 300 mln. in 2016). Overweging is dat kinderen van ouders met
lage inkomens soms een drempel richting hoger onderwijs kunnen hebben te nemen.
•
Ov-studentenkaart beëindigen (ook voor MBO). Overweging hierbij is dat de ov-studentenkaart een
ondoelmatig instrument is om te investeren in het onderwijs (want de relatie tussen mobiliteit en
onderwijskwaliteit is zeer indirect), en dat de kaart een ondoelmatig instrument is om mobiliteit van
studenten te faciliteren (want geen relatie tussen genieten van en betalen voor vervoer, geen prikkel
om buiten de spits te reizen).
Borging van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs
De toegankelijkheid blijft geborgd via het sociale stelsel van collegegeldkrediet en studieleningen
(gematigde rente, inkomensafhankelijke terugbetaling en zo nodig kwijtschelding na 15 jaar).
Mogelijke besparingsverliezen en besparingswinsten
Besparingsverlies vanwege de kwijtschelding van een eventueel resterende studieschuld na 15 jaar is niet
in de budgettaire opbrengst verwerkt. Besparingsverlies door fiscale weglek wordt voorkomen door
aanpassing van betreffende fiscale wet- en regelgeving. Het beëindigen van de ov-studentenkaart kan
belangrijke gevolgen hebben voor het businessmodel van ov-bedrijven. Op korte termijn kunnen
besparingsverliezen optreden bij vervoersbedrijven met publieke aandeelhouders. Op (middel)lange
termijn zijn juist extra besparingen denkbaar (minder (spits)capaciteit, minder spoor).
Tijdpad van de besparingen
Voor de collegegeldverhoging is een geleidelijke invoering over een periode van 10 jaar verondersteld
(structureel is per 2024). Het omvormen van de basisbeurs en het beëindigen van de ov-studentenkaart
leidt pas na enkele jaren tot EMU-saldo relevante besparingen, omdat beiden onder het regime van de
prestatiebeurs vallen, en daarom eerst als lening geboekt worden, en pas bij het behalen van het diploma
als EMU-saldo relevante uitgaven (structurele EMU-saldo relevante besparing is per 2022). Er is geen
cohortgarantie.

19

11. Mobiliteit
Dit mobiliteitspakket bestaat uit een aantal maatregelen gericht op het verminderen van files op de weg en
overvolle treinen en bussen in het OV tijdens de spits. Door spitsreizigers meer te laten betalen treedt een
verschuiving op van reizen in de spits naar reizen buiten de spits.
nr

Maatregel
Verhoging lasten

2013

2014

2015

Struc

Struc in

1a
2

Congestieheffing (opbrengst heffingen)
Afschaffen km-vergoeding, zakelijk verkeer via werkkostenregeling

0
-1.300

0
-1.300

0
-1.300

- 500
-1.300

2018
2013

Verlaging uitgaven
1b

Congestieheffing en verlagen aanlegbudget wegen

-100

-260

-420

-700

2017

3

Tariefdifferentiatie OV en verlaging aanlegbudget spoor

-180

-360

-540

-810

2017

-1.580

-1.920

-2.260

-3.310

Totaal

1a en 1b) Invoeren congestieheffing per 2018
•
Maatregel is de invoering van congestieheffing op alleen die wegtrajecten waar regelmatig files staan.
Het tarief is afhankelijk van de drukte en is maximaal 22 ct/km. Er wordt gebruik gemaakt van een
bestaand systeem dat relatief snel, met weinig risico’s en goedkoop (300 mln. eenmalig, 105 mln.
exploitatiekosten) in te voeren is.
•
De introductie van een congestieheffing leidt tot een aanzienlijke reductie van de congestie van circa
40%. De economische baten daarvan slaan vooral neer bij het vrachtverkeer, het zakelijk verkeer en
een groot deel van het woon-werkverkeer. De reistijdbaten kunnen oplopen tot 1 mld. per jaar.
•
De grootste besparing komt uit een verlaging van het aanlegbudget voor wegen in het IF. Dit budget is
in deze variant met 40% verlaagd omdat door de congestieheffing de knelpunten al worden aangepakt
en aanleg van wegen dus minder nodig wordt.
Ter referentie: alle nieuwe wegen en extra rijstroken van de afgelopen 10 jaar hebben geleid tot 10%
minder files en hebben in totaal circa 15 mld. gekost.
•
Een congestieheffing verschilt op enkele cruciale punten van Anders Betalen voor Mobiliteit (ABvM).
ABvM werkte via een nog niet-bestaande risicovolle techniek die een investering van 3,8 mld. vergde.
In ABvM zouden automobilisten voor iedere gereden kilometer moeten betalen.
2) Herziening onbelaste reiskostenvergoeding i.c.m. verhoging werkkostenregeling
•
De huidige onbelaste reiskostenvergoeding (19 cent per kilometer of werkelijke kosten bij openbaar
vervoer) geldt voor alle zakelijke en woon-werk kilometers. Deze reiskostenvergoeding maakt woonwerk verkeer goedkoper, terwijl woon-werk verkeer voor het grootste deel tijdens de spits plaatsvindt.
•
In deze variant wordt de onbelaste vergoeding volledig afgeschaft. Tegelijk wordt het budgettaire
beslag van de zakelijke kilometers (600 mln.) in de werkkostenregeling ondergebracht. Uit deze
regeling kunnen werkgevers de zakelijke kilometers blijven vergoeden. Een eventuele vergoeding van
de woon-werkkilometers gaat dan “ten koste van het kerstpakket”. Opbrengst ongeveer 1,3 mld. en
reductie van het aantal spitskilometers met (schatting) 10 tot 12%, met een groter effect op de
filedruk. Een verlaging van de onbelaste km-vergoeding naar bijvoorbeeld 12 cent is een alternatieve
mogelijkheid (opbrengst 700 mln.).
3) Hogere (spits)tarieven OV en verlaging aanlegbudget spoor
•
In het OV worden de tarieven voor trein- en buskaartjes in de spits met 10% verhoogd. Hierdoor zullen
reizigers vaker buiten de spits reizen en wordt de OV-capaciteit beter benut.
•
Daarbovenop wordt het profijtbeginsel sterker toegepast middels een generieke prijsstijging van 10%
(thans wordt 2/3 van alle OV-kosten door de overheid betaald). De totale prijsstijging in de spits wordt
daarmee dus 20%.
•
Door de bovenstaande maatregelen treedt een verschuiving op van reizen in de spits naar reizen in de
daluren. Analoog aan congestieheffing op de weg is hierdoor minder spitscapaciteit nodig en kan het
aanlegbudget van spoor worden verlaagd met 40%.
•
Beleidsmatig wordt dit gerealiseerd door hogere concessievergoeding NS (structureel 240 mln.) en
verlaging Brede Doeluitkering (BDU) voor decentraal gefinancierd OV (structureel 80 mln.) en
verlaging van het aanlegbudget spoor in het IF (structureel 490 mln.)

20

•
12. Bestuurlijke inrichting
Voortzetting van de ingeslagen weg uit het regeerakkoord door hervormingen in (de bestuurlijke inrichting
van) het openbaar bestuur in Nederland. Overigens zien gemeenten en provincies zich automatisch
geconfronteerd met lagere accressen op het moment dat wordt besloten tot aanvullende bezuinigingen op
de rijksuitgaven, doordat in de bestuursafspraken 2011-2015 is afgesproken de normeringssystematiek
(trap-op-trap-af) per 2012 weer toe te passen.
nr
1.

2.

Maatregel
Opschalen gemeenten (100-150) en provincies (5-8).
Bestuurders dalen van 13.000 naar 5.000 via
verdeelmodel
waarvan bestuurskosten
waarvan rijk
waarvan decentrale overheden
Herbezinning takenpakket provincies

2013

2014

2015
-365

Struc
-1.450

Struc in
PM

-25
-90
-250
-290

-100
-350
-1.000
-290

2015

1. Verdere opschaling van gemeenten en provinciefonds bevorderen via het verdeelmodel van het
gemeente- en provinciefonds
•
Door meer te sturen in het verdeelmodel (bv. > gewicht inwoners) kunnen gemeenten/provincies
gestimuleerd worden tot verdere opschaling. Op termijn (> 10jr) kan een besparing gerelateerd aan
beleidsvariant B uit de heroverweging Openbaar Bestuur ontstaan waar een opschaling van
gemeenten(100-150) en provincies (5-8) is voorgesteld.
2. Herbezinning takenpakket provincies vanuit het principe ‘Je gaat erover of niet’
•
De Raad voor de Financiële Verhoudingen (RFV) heeft in 2009 berekend dat 0,6 mld. kon worden
gekort op het PF. Inmiddels is 310 mln. uitgenomen. Takenpakket richten op coördinerende taken (tot
aan gesloten huishouding provincies). Mogelijkheden tot schrappen van taken liggen in het cluster
voorzieningen en economie.15 Het huidige verdeelmodel veronderstelt een takenpakket van 2,6 mld.
gesplitst in beheertaken (1,7 mld.) en ontwikkeltaken (940 mln.)16 waarvan 1,5 mld. bekostigd via de
eigen belastingopbrengsten (1,2 mld. op een totaal van 1,4 mld. aan feitelijke MRB) en via een
verondersteld rendement op overige eigen middelen (357 mln.).
•
Een verkleining van het fonds kan gerealiseerd worden door het aantal beheer- en ontwikkeltaken
verder te beperken, de opgehaalde belastinginkomsten meer te bestemmen en/of het verondersteld
rendement op overige eigen inkomsten verder te vergroten17.
•
Aandachtspunt is dat wanneer provincies meer uitgeven uit eigen vermogen (bijv. opbrengsten
verkoop aandelen) dit nadelig is voor het EMU-saldo van de collectieve sector.
Hervormingen die het EMU-saldo van de decentrale overheden dan wel de EMU-schuld verbeteren
3. Harde normering EMU-saldo individuele decentrale overheden
De huidige bestuurlijke tekortnorm voor decentrale overheden bedraagt op dit moment -0,5% BBP,
maar wordt de laatste jaren overschreden (2011 -0,8%.) Om decentrale overheden meer te binden
kan deze norm op termijn worden aangescherpt tot een individuele norm (per
gemeenten/provincie/waterschap) van maximaal 0%, waarbij een verbeterpad wordt afgesproken om
de aangescherpte doelstelling te bereiken. In het wetsvoorstel houdbare overheidsfinanciën wordt
voorzien in een procedure die moet leiden tot invulling van de gelijkwaardige inspanning van het rijk
en de decentrale overheden, ten einde structureel een EMU-saldo van 0 procent te bereiken en
daarmee te voldoen aan de Europese eisen t.a.v. de overheidsfinanciën, inclusief een doorvertaling
naar individuele decentrale overheden.

4. Geïntegreerd middelenbeheer (verplicht schatkistbankieren)
Vergroten van de consolidatie van de EMU-schuld binnen de collectieve sector door decentrale
overheden te verplichten tot aanhouden van hun middelen in de schatkist. Tekorten bij decentrale
overheden tellen mee in het EMU-saldo terwijl de vermogens niet worden aangehouden in de schatkist.
Gevolg is dat de staat meer moet lenen, terwijl elders binnen de collectieve sector miljarden worden
uitgezet in de markt (niet efficiënt). Verplicht schatkistbankieren leidt tot een beperking van het
financiële risico voor decentrale overheden en draagt bij aan een doelmatige financiering van publieke
15
Voorzieningen bedraagt ongeveer 250 mln. en betreft o.a. taken volgend uit de mediawet voor regionale omroepen 140 mln. en
middelen voor kunst,oudheid en cultuur (80 mln.).
16
Op basis van begroting 2010 blijkt dat provincies in totaal 4,5 mld. uitgeven aan beheer- en ontwikkeltaken, oftewel 1,9 mld. meer dan
verondersteld. De ontwikkeltaken zijn geen oneindige reeksen en zullen in de loop van de tijd afnemen.
17
Huidige model gaat uit van 35% van geraamde inkomsten tegen een rendement van 3%.

21

taken.

22

Maatregel
Ontbureaucratisering Politie

2013

2014
-130

2015
-260

Struc
-260

13. Politie
De operationele sterkte van de politie geeft het aantal fte weer dat bij de Politie direct contact heeft met de
burger en/of een directe inhoudelijke bijdrage levert aan de primaire politietaak. Op dit moment bedraagt
de sterkte circa 49 500. De groei van de sterkte is sinds begin jaren negentig fors geweest, zo’n 40%. Het
is mogelijk om de sterkte terug te brengen, zonder het aantal direct inzetbare uren politiewerk te
verminderen. De uitvoering van het in 2011 aan de Kamer aangeboden Actieprogramma Bureaucratie
Politie zal, zoals in de Begroting 2012 te lezen valt, leiden tot een verhogen van het aantal direct inzetbare
uren politiewerk met het equivalent van 5000 fte. Indien ervoor gekozen wordt hiervan 3000 fte “af te
romen” leidt dit tot een besparing van structureel 260 mln. Er zou dan een operationele sterkte resteren
van 46.500 fte. Daarmee zou Nederland in vergelijking met zijn buurlanden een middenpositie behouden,
wanneer gekeken wordt naar politiesterkte per inwoner (minder dan Engeland, meer dan Denemarken en
Nordrhein Westfalen, ongeveer evenveel als België). Een alternatieve wijze om een deel van de 3000 fte te
besparen is het terugdraaien van de intensivering uit het Regeerakkoord ten behoeve van de animal cops
(500 fte, 43 mln. structureel).

23

14. Pakket Bevriezing+
Dit pakket combineert korte termijn besparingsmaatregelen en twee hervormingen die op termijn
bijdragen aan gezondere overheidsfinanciën en een degelijker begrotingsbeleid. In deze variant worden
de: i) lonen in de collectieve sector; ii) uitkeringen; en iii) toeslagen, voor zover mogelijk, bevroren, zolang
Nederland in de buitensporige tekortenprocedure zit (aanname: 2012/13). Ook worden de
schijflengten/kortingen uit de inkomstenbelasting niet geïndexeerd (kan niet meer in 2012, wel in
2013/14), wordt voor een periode van twee jaar het Infrastructuurfonds bevroren en wordt de
uitzonderingspositie van de AOW voor wat betreft de dubbele heffingskorting ongedaan gemaakt. Deze
laatste maatregel draagt vooral bij aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op langere termijn. Tot
slot wordt gestreefd naar het vastleggen in regelgeving dat de bevriezingsmaatregelen automatisch van
kracht worden wanneer Nederland in de toekomst in de buitensporige tekortenprocedure dreigt te komen.
Maatregelen
In onderstaande tabel staan de maatregelen ten aanzien van het bevriezingspakket (1 t/m 5) en de AOW
die getroffen kunnen worden met bijbehorende besparing.
Maatregel18
1. 3e en 4e jaar nul voor collectieve sector (vanaf 2012)

2013
-1.700

2014
-1.700

2015
-1.700

Struc
-1.70019

2. Geen gebruik tabelcorrectiefactor (tcf) in de IB

-1.230

-2.250

-2.250

-2.250

-790

-1.455

-1.480

-1.865

-79
-150
0
-3.949

-201
-300
-157
-6.063

-240
-300
-409
-6.379

-243
-300
-7.695
-14.053

3. Ontkoppelen voor twee jaar incl. AOW (per 1 juli 2012)
4. Niet indexeren AKW, KOT (voor een periode van twee jaar)
5. Twee jaar bevriezen Infrastructuurfonds (2013 en 2014)
6. AOW: AHK uit referentieminimumloon
Totaal

Toelichting maatregelen
1. Ten aanzien van de lonen in de collectieve sector wordt de nullijn voor een derde en vierde jaar
gehandhaafd (exclusief zorg). De desbetreffende tranches voor de loonbijstelling 2012 en 2013 worden
ingehouden voor de contractloonstijging. Mocht geen overeenstemming met de bonden worden bereikt
over een nominale nullijn, dan vindt een wetswijziging plaats om het zogenaamde
overeenstemmingsvereiste te wijzigen ter voorkoming van besparingsverlies dan wel afwenteling op de
programma-uitgaven.
2. In deze variant worden de schijflengten en kortingen in de inkomstenbelasting voor 2013 en 2014 niet
meer geïndexeerd met de tabelcorrectiefactor. Hierdoor worden kortingen in reële termen minder
waard en komt men eerder in de hogere schijven.
3. Ontkoppelen maakt het mogelijk deze tweejarige nullijn ook aan te houden voor
uitkeringsgerechtigden (per 1 juli 2012). Deze maatregel kent een zekere overlap met de maatregel
fiscalisering AOW uit het pakket Pensioenen. Hiervoor is nog niet gecorrigeerd.
4. De bedragen in de Kinderbijslag (AKW) en de Kinderopvangtoeslag (KOT) worden voor een periode van
twee jaar – bovenop de bevriezingen die al eerder zijn afgesproken voor 2013 en 2014 – niet
geïndexeerd. Anders dan de kinderopvangtoeslag met een maximum uurprijs zijn de huur- en
zorgtoeslag niet gebaseerd op een normbedrag maar op de werkelijke huur respectievelijk
(standaard)premie en passen daarmee naar hun aard niet in een bevriezingspakket. Vanzelfsprekend
zijn er wel (generieke) mogelijkheden om te bezuinigen op beide regelingen.
5. Het IF kent een jaarlijkse reële groei van 2,8%. Gedurende twee jaar wordt het IF bevroren.
6. Vanaf 2014 wordt een besparing gerealiseerd door het referentieminimumloon van de AOW niet langer
uit te zonderen voor afbouw van de dubbele heffingskorting. Deze uitzondering is in 2009 gesneuveld
voor werkenden en in 2011 voor uitkeringsgerechtigden (exclusief AOW). Deze maatregel kent een
zekere overlap met de maatregel fiscalisering AOW, waarvoor nog niet is gecorrigeerd.
Versterking mogelijkheden tot bevriezing bij dreigende ontsporing
Voorts wordt bekeken of het automatische karakter van bevriezing bij dreigende ontsporing van de
overheidsfinanciën (bijvoorbeeld bij het bereiken van een signaalmarge, of wanneer Nederland in een EDP
komt) ook in de toekomst versterkt kan worden. Dit kan bijvoorbeeld via begrotingsregels, een loonwet
met structurele werking, een hervorming van de wet op loonvorming en een aanpassing van de Wet
Koppeling met Afwijkingsmogelijkheid.
18

De omvang van de besparing is gebaseerd op de MEV (maatregel 2 op basis van CEP). Op basis van de nieuwe cijfers bij cCEP leidt
deze maatregel mogelijk tot een lagere besparing. Bij de verschillende maatregelen is sprake van budgettaire interacties. Daarnaast is
sprake van een doorwerking naar de toeslagen. Met beide is nog geen rekening gehouden bij de budgettaire opbrengst.
19
Waarvan Onderwijs 1.100 mln., Defensie 230 mln. en Politie 200 mln.

24

14a. Pakket Bevriezing+ – vervolg
Een variant binnen het bevriezingspakket uit het keuzemenu is om het ontkoppelen en niet indexeren van
de toeslagen voor een kortere periode dan twee jaar van kracht te laten zijn. In onderstaande tabel staat
de besparing indien de maatregelen voor een periode van 1 jaar gelden. Binnen deze variant kan
vervolgens worden gekozen of alle of een gedeelte van onderstaande maatregelen getroffen zullen worden.
Maatregel20
1. 3e jaar nul voor collectieve sector (vanaf 2012)

2013
-900

2014
-900

2015
-900

Struc
- 90021

2. Geen gebruik tabelcorrectiefactor (tcf) in de IB in 2013

-1.230

-1.230

-1.230

-1.230

3. Ontkoppelen voor één jaar incl. AOW (per 1 juli 2012)

-583

-604

-615

-754

4. Niet indexeren AKW, KOT (additioneel voor een periode van één jaar)

-79

-110

-120

-120

5. Eén jaar bevriezen Infrastructuurfonds (2013)

-150

-150

-150

-150

20

De omvang van de besparing is gebaseerd op de MEV (maatregel 2 op basis van CEP). Op basis van de nieuwe cijfers bij cCEP leidt
deze maatregel mogelijk tot een lagere besparing. Bij de verschillende maatregelen is sprake van budgettaire interacties. Daarnaast is
sprake van een doorwerking naar de toeslagen. Met beide is nog geen rekening gehouden bij de budgettaire opbrengst.
21
Waarvan Onderwijs 430 mln., Defensie 90 mln. en Politie 80 mln.

25

15. Defensie
Ter invulling van de taakstelling bij Defensie is gekozen voor een maatregel op efficiencygebied
(outsourcing) en aanvullend een aantal operationele ingrepen. De opbrengsten in de jaren 2013-2015
bestaan uit besparingen in de exploitatie, vrijval van investeringen en verkoopopbrengsten. De totale
structurele besparing is exclusief (incidentele) verkoopopbrengsten en bedraagt ruim 4% van de
Maatregel
Taakstelling Defensie

2013
-59

2014
-178

2015
-290

Struc
-314

defensiebegroting.
Efficiency
•
Outsourcing verschillende diensten: Defensie heeft nog veel ondersteunende diensten in eigen beheer,
zoals catering, ICT etc. Vanwege onzekerheid in de realisatie zijn in het voorjaar nog geen opbrengsten
ingeboekt voor het outsourcen van dergelijke diensten. Een aantal sourcingstrajecten bevindt zich
inmiddels in een wat verder gevorderd stadium (catering, ICT- dienstverlening, onderhoud
wielvoertuigen), andere diensten zijn nog niet zover maar kunnen in potentie ook naar de markt
worden gebracht. Een conservatieve inschatting van de opbrengst hiervan bedraagt ca. 10 mln. in
2015 en 25 mln. structureel.
Operationeel
•
Afstoten beide M-fregatten en alle vier onderzeeërs: Deze maatregel ligt in het verlengde van de in het
voorjaar 2011 gemaakte operationele keuzes van Defensie. Toen is de keuze gemaakt voor het
aanhouden van de M-fregatten en onderzeeërs onder gelijktijdige vermindering van het aantal OPV's
(Oceangoing Patrol Vessels). Echter, onder druk van moties uit de Kamer zijn uiteindelijk alle OPV's
gehandhaafd. Daarmee is het schrappen van de deels substituaire capaciteiten van de OPV's, namelijk
het M-fregat en de onderzeeër weer een denkbaar alternatief. De opbrengst van deze optie bedraagt
structureel ca. 150 mln.
•
Vermindering aantal jachtvliegtuigen F-16 van 68 tot 42: Het besluit van Defensie in het voorjaar 2011
om voor de vervanging van de F-16 een lager budget (4,5 mld.) te reserveren dan voorheen, betekent
dat er voor de toekomst wordt uitgegaan van een substantieel kleiner aantal jachtvliegtuigen. Daar kan
nu reeds op geanticipeerd worden door het aantal F-16’s dat in het voorjaar is teruggebracht naar 68,
verder te verminderen naar 42. Door uit te gaan van 42 F-16’s kan 1 luchtmachtbasis worden
gesloten. De opbrengst van deze maatregel betreft structureel ca. 80 mln.
•
Vermindering ondersteuningscommando landmacht met 25%: Gegeven de verkleining van de
krijgsmacht, kan er voor worden gekozen om het ondersteuningscommando van de landmacht (OOCL)
verder mee te laten krimpen. Onder het OOCL vallen onder andere de genie, bevoorradingstroepen,
inlichtingenverzameling. De opbrengst bedraagt structureel circa 60 mln.
Ten slotte
•
De vervanging van de F-16 vormt een groot budgettair risico voor de begroting van Defensie indien
gekozen wordt voor de JSF. Dit niet alleen door de stijgende investeringskosten maar ook door de
hoge exploitatiekosten. Defensie heeft de hogere exploitatiekosten van de JSF tov die van de F-16 nog
niet in de meerjarenramingen verwerkt. Deze niet-begrote meerkosten bedragen ca. 2 mln per toestel
per jaar maar zullen zeker nog verder stijgen, te denken valt aan 100% of meer.Toch maakt de optie
afzien van de JSF geen deel uit van bovenstaande ombuigingsopties. De budgetten voor de eventuele
aanschaf van toestellen zijn namelijk pas na deze kabinetsperiode geraamd (grove schatting van de
opbrengst bedraagt vanaf 2016 gemiddeld 170 mln. per jaar). In deze kabinetsperiode levert enkel het
stoppen met de testfase JSF direct geld op. Dit zijn echter beperkte (20 mln., in 2014, 65 mln. in
2015) en vrijwel geheel incidentele opbrengsten (circa 10 mln. structureel).

26

Maatregel
Afstoten M-fregatten en onderzeeërs
Verminderen aantal jachtvliegtuigen F-16
Vermindering OOCL
Outsourcing verschillende diensten
Intensivering financiering VPD´s

2013
-32
-19
-8
10

2014
-68
-55
-50
-5
10

2015
-137
-91
-52
-10
10

Struc
-150
-80
-59
-25
10

15a. Defensie – vervolg

•

De hervorming voor Defensie is modulair opgebouwd uit de in het keuzemenu beschreven
maatregelen. Indien een minder vergaande variant gewenst is, kan ook voor elk van de maatregelen
individueel worden gekozen. Op die manier zijn pakketjes tussen de 25 en 300 mln. mogelijk.

•

Ook is een intensivering denkbaar om de pijn van een hervorming wat te verzachten. Het gaat dan om
de financiering van de VPD’s, de marine-detachementen aan boord van koopvaardijschepen rond
Somalië. Deze worden nu voor 50% door de reders gefinancierd en voor 50% uit de defensiebegroting.
De begrote defensiebijdrage voor 50 VPD’s per jaar bedraagt 10 mln. Deze kan generaal worden
toegevoegd aan de defensiebegroting met als argument dat deze VPD’s dienen ter bescherming van de
handelsbelangen van de gehele Nederlandse natie.

27

Maatregel
Afbouwen ODA-budget

2013
-1.000

2014
-2.000

2015
-3.000

Struc (2016)
-3.600

16. Afbouwen ontwikkelingssamenwerking

Het totale ODA-budget bedraagt 4,3 mld. Gecorrigeerd voor zgn. toerekeningen (dit zijn uitgaven zoals
eerstejaarsopvang van asielopvang, EU-uitgaven met een ontwikkelingshulpkarakter en een deel van de
kwijtschelding uit hoofde van de EKI) bedraagt de maximale besparing 3,9 mld. In de periode tot 2016 ligt
een deel hiervan juridisch vast.

28

16a. Afbouwen ontwikkelingssamenwerking – vervolg

Maatregel
ODA-budget naar EU-gemiddelde
ODA-budget naar 0,6% BNP

2013
-1.000
-630

2014
-1.690
-650

2015
-1.760
-680

Struc (2016)
-1.800
-680

Verlagen ODA-budget van 0,7% naar EU-gemiddelde (vanaf 2014)
Het totale ODA-budget bedraagt 4,3 mld. Het ODA-budget kan generiek verlaagd worden tot het EUgemiddelde van 0,44% BNP vanaf 2014.
Verlagen ODA-budget van 0,7% naar 0,6% BNP (vanaf 2013)
Het totale ODA-budget bedraagt 4,3 mld. Het ODA-budget kan generiek verlaagd worden tot 0,6% BNP
vanaf 2013.

29

17. Kindregelingen
Op dit moment zijn er elf kindregelingen: acht met als doel (specifieke) inkomensondersteuning (budget
5,4 mld. in 2015) en drie met als doel arbeidsparticipatie (budget 5 mld. in 2015). Er zijn inhoudelijk drie
redenen voor hervorming. Het stelsel is niet altijd efficiënt/effectief. Inkomensondersteuning komt ook
terecht bij hoge inkomens. Voor alleenstaande ouders in de bijstand is er geen financiële prikkel om te
gaan werken. De laatste motivatie: het aantal regelingen is te groot. Ouders zien door de bomen het bos
niet meer en de uitvoering is duur.
Maatregelen en opbrengst
Nr
1
2
3
4
5

6
7
8
9

Maatregel
Uitgavenkader
Invoeren kindbudget: samenvoegen AKW+WKB+WTOS
Afschaffen bijstandkop 20% alleenstaande ouders
Extra kop kindbudget voor alleenstaande ouders
Afschaffen TOG en overhevelen naar zorgdomein
Versoberen kinderopvangtoeslag (KOT)
Totaal uitgavenkader

2013

2014

2015

Struc

Struc in

120

-1.120
-300
500
0
-360
-1.280

-1.990
-300
500
0
-400
-2.190

-2.100
-300
500
0
-400
-2.300

2017
2016
2014
2014
2015

-330
-190
-70
-210
-800

-340
-200
-70
-210
-820

-340
-200
-70
-210
-820

2015
2015
2014
2014

-2.080

-3.010

-3.120

-255
-135

Inkomstenkader
Afschaffen alleenstaande ouderkorting
Afschaffen aanvullende alleenstaande ouderkorting
Afschaffen ouderschapsverlofkorting (OVK)
Afschaffen aftrek levensonderhoud kinderen (LOK)
Totaal inkomstenkader
Totaal uitgaven/inkomstenkader

-135

Met dit pakket worden vier doelstellingen bereikt: (1) inkomensondersteuning wordt weggehaald bij hoge
inkomens en voor alleenstaande ouders in de bijstand consistent gemaakt met de ondersteuning voor
andere huishoudens, (2) werken loont: de armoedeval van alleenstaande ouders wordt verminderd, (3)
vereenvoudiging: 8 van de 11 regelingen worden afgeschaft, (4) de uitgaven worden beperkt: er wordt
voor 2,3 mld. structureel bezuinigd; de lasten worden 820 mln. verhoogd.
Toelichting
Maatregel nr. 1: Invoeren kindbudget: samenvoegen AKW+WKB+WTOS
De kinderbijslag (AKW), het kindgebondenbudget (WKB) en de Wet Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en
Schoolkosten (WTOS) worden samengevoegd tot één regeling: het kindbudget (KB). Dit KB lijkt zeer sterk
op het kindgebondenbudget en heeft 1 doel: inkomensondersteuning voor gezinnen met een inkomen tot
maximaal ca. 2x modaal (bij 2 kinderen).
Maatregelen nr. 2+3+6+7: Pakket alleenstaande ouders
(2+6+7) Het bijstandsniveau voor alleenstaande ouders wordt gelijk aan dat voor alleenstaanden
(afschaffen kop van 20%). De alleenstaande ouderkorting plus de aanvulling wordt geschrapt.
(3) Ter (gedeeltelijke) compensatie en omdat alleenstaande ouders minder schaalvoordelen hebben, komt
er een kop van ca. 1.500 euro op het kindbudget voor alleenstaande ouders. Deze kop houden mensen als
ze gaan werken en daarmee is de armoedeval nagenoeg opgelost. Dit pakket zorgt voor een
inkomensdaling van ca. 1.700 euro voor alleenstaande ouders in de bijstand (-10%).

Maatregel nr. 5 Kinderopvangtoeslag
De kinderopvangtoeslag kan verder worden versoberd: (1) De zeer hoge subsidiering voor lage inkomens
kan omlaag. De stap van een uitkering naar werken voor alleenstaande ouders wordt door de kop op het
kindgebonden budget per saldo veel aantrekkelijker. (2) Voor veel hoge inkomens met slechts één kind
loont werken ook zonder kinderopvangtoeslag. Wij zien twee knoppen: (1) De vaste eigen bijdrage per
gezin per maand kan worden verhoogd met 40 euro zodat ouders de eerste 2 uur per week zelf betalen.
(2) De eerste kindtabel kan proportioneel worden verlaagd zodat deze uitkomt op nihil bij een inkomen
van 100.000 euro. Nb. Ook de tweede kindtabel kan voor hoge inkomens worden versobert. Nadeel:
werken voor gezinnen met meer kinderen wordt (snel) niet lonend meer.

Een alternatief betreft het doorvoeren van een aanpassing van het inkomensbegrip bij toeslagen waarbij
de fiscale aftrekposten met betrekking tot de eigen woning buiten beschouwing worden gelaten. Hierdoor
wordt het verzamelinkomen minder gedrukt (dus hoger) en de kinderopvangtoeslag 160 mln. lager (2014).
Dit werkt ook door naar de zorgtoeslag (325 mln.) en het kindgebonden budget (110 mln.); hierop dienen
30

extra uitvoeringskosten nog in mindering te worden gebracht. Door het gebruik van verschillende
inkomensbegrippen zal het aantal terugvorderingen van toeslagen fors toenemen.

Overige maatregelen 4+8+9
(4) De Tegemoetkoming ouders van thuiswonende gehandicapte kinderen (TOG) past inhoudelijk meer in
het zorgdomein en wordt daarom overgeheveld naar de Wtcg.
(7) De effectiviteit van de ouderschapsverlofkorting is onduidelijk en wordt afgeschaft.
(8) De aftrek levensonderhoud kinderen (vanaf 2012, jonger dan 21 jaar) wordt in verband met
vereenvoudiging en overlap met kindbudget afgeschaft.

31

18. Beperken omvang belastinguitgaven met 25%
Maatregel

2013

2014

2015

Struc

Beperken omvang belastinguitgaven met 25%

-1.135

-1.170

-1.205

-1.130

Indirecte belastingen zijn minder verstorend dan directe belastingen. In onderstaande tabel zijn alle
belastinguitgaven bij de indirecte belastingen opgenomen voor zover ze niet op basis van internationale
verdragen verplicht zijn22. Er resteert dan een bedrag van circa 4,5 miljard. Een taakstelling van 25%
betekent een grondslagverbreding met een opbrengst van 1.150 mln. Dit bedrag zou kunnen worden
gerealiseerd door bestaande regelingen te versoberen of af te schaffen. Een mogelijk criterium daarbij kan
worden gevonden in de mate van effectiviteit volgens de uitgevoerde evaluaties, of de hoogte van
administratieve lasten of inningskosten.
Gegeven de samenstelling van deze grondslag zal tenminste een deel van de maatregelen moeten worden
gezocht bij het verlaagde BTW-tarief. Bepaalde categorieën zouden kunnen worden overgeheveld naar het
algemene tarief. Alternatief is om het verlaagde tarief (exclusief voeding- en geneesmiddelen) te
verhogen. De opbrengst daarvan 550 mln per procentpunt.

Tabel Belastinguitgaven
2013 2014 2015
Omzetbelasting verlaagd tarief

3908 4035 4167

Boeken, tijdschriften, week- en dagbladen

497

504

510

Bibliotheken (verhuur boeken),

119

125

131

Kermissen, attractieparken, sportwedstrijden en -accommodatie

143

148

152

Circussen, bioscopen,

75

79

84

Sierteelt

211

213

215

Arbeidsintensieve diensten

497

523

551

Vervoer van personen (w.o. openbaar vervoer)

780

816

853

Logiesverstrekking (incl. kamperen)

247

256

265

Voedingsmiddelen horeca

1339 1372 1405

Omzetbelasting - speciale regelingen

137

142

147

Kleine ondernemersregeling

109

113

117

Landbouwregeling

29

29

30

Teruggaaf kerkgebouwen/non profit

30

32

33

Vrijstellingen grootverbruik in de energiebelasting

8

8

8

Afvalstoffenbelasting

20

20

20

Teruggaaf BPM

78

71

74

Motorrijtuigbelasting vrijstellingen of nihil tarief

215

221

225

Vrijstellingen overdrachtsbelasting

142

144

147

Totaal generaal belastingen

4538 4673 4820

25% taakstelling

1134 1168 1205

Energiebelasting

22

Vrijstellingen BTW, accijnsvrijstellingen op basis van internationale verdragen.

32

19. Naar meer evenwicht tussen ondernemers en werknemers (Winstbox)
Maatregel

2013

2014

2015

Struc

Stap richting winstbox

-500

-500

-500

-500

Er is een verkenning naar de winstbox toegezegd in 2012. Idee van een winstbox is dat faciliteiten worden
omgezet in een lager tarief voor ondernemers in de inkomstenbelasting. Primaire doelen van de winstbox
zijn vereenvoudiging en doorgroei van ondernemingen bevorderen. De verkenning moet onder andere
duidelijk maken of een winstbox inderdaad tot een vereenvoudiging kan leiden en per wanneer.
Daadwerkelijke invoering ervan is dus nog geenszins zeker.
In de fiscale agenda is de winstbox omschreven als het budgettair neutraal laten opgaan van fiscale
ondernemersfaciliteiten in een laag en meer proportioneel tarief voor ondernemers. Het wijzigen van
ondernemersfaciliteiten ligt erg gevoelig i.v.m. herverdelingseffecten. Voor een – macro gezien –
lastenverzwaring geldt dit uiteraard des te meer. Inhoudelijk gezien is dit echter wel te verdedigen vanuit
de grote verschillen in belastingheffing tussen ondernemers en werknemers (en resultaatgenieters en
directeuren-grootaandeelhouders). De verschillen in belastingheffing hangen samen met de wens om
ondernemerschap te stimuleren en met de bijzondere functies van winstinkomen, maar zijn in de loop der
jaren wel erg groot geworden. Bij budgettair neutrale omzetting van de belangrijkste
ondernemersfaciliteiten23 in een laag tarief voor ondernemers lijkt een tarief mogelijk van circa 28,5%. Het
laagste tarief voor werknemers bedraagt 33% en het hoogste 52%.
Maatregel
Een meer evenwichtige behandeling tussen ondernemers en werknemers zou vorm kunnen worden
gegeven door een hoger tarief in de winstbox. Een tarief van 33%, gelijk aan het laagste tarief voor
werknemers, levert (ten opzichte van een winstbox van 28,5%) meer dan 1 mld. op24.
De eventuele invoering van een winstbox is een ingrijpende stelselwijziging en zal dus niet op korte termijn
kunnen plaatsvinden. Wel kunnen al stappen worden gezet die in lijn zijn met de winstboxgedachte.
Voorgesteld wordt om vanaf 2013 voor een half miljard aan faciliteiten voor ondernemers te schrappen (zie
hieronder voor de grondslagversmallers). Het meest voor de hand ligt dan om bestaande
ondernemersfaciliteiten reeds af te schaffen (bijvoorbeeld meewerkaftrek, stakingsaftrek, willekeurige
afschrijving starters, FOR) en/of te versoberen (bijvoorbeeld zelfstandigenaftrek, investeringsaftrekken).
De grondslagversmallers
Er zijn diverse grondslagversmallers in de winstsfeer. Een deel geldt alleen voor ondernemers in de
inkomstenbelasting en een deel ook voor ondernemingen in de vennootschapsbelasting.
Faciliteiten IB-ondernemers
Regeling
Ondernemersaftrek (ZA c.s.)
MKB-winstvrijstelling
WA starters
Oudedagsreserve (FOR)
Stakingslijfrente
Aanloopverlies regeling

Faciliteiten IB en Vpb
2012
1709
1144
8
7925
Nb
Nb

Regeling
KIA EIA MIA
Willekeurige afschrijving
Egalisatiereserve en HIR
Specifieke sectoren
Kwijtscheldingswinst

2012
608
28
Nb
396
Nb

23

Het gaat om de zelfstandigenaftrek, MKB-winstvrijstelling, meewerkaftrek, stakingsaftrek en startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid.
Feitelijk komt het neer op het afschaffen van de zelfstandigenaftrek en een tariefverlaging voor ondernemers die nu in de tweede of
hogere schijf zitten. Voor ondernemers in de eerste schijf is er geen verschil meer met werknemers.
25
Alleen het gedeelte van de FOR dat uiteindelijk niet wordt omgezet in een lijfrente.
24

33

20. Inhouden lastenenveloppen26
Maatregel
Innovatie
Inhouden envelop/niet invoeren RDA
Inhouden envelop/niet invoeren RDA+

2013

2014

2015

Struc

-130
-90

-250
-90

-250
-90

-250
-90

Inhouden ULB
Totaal

-80
-300

-80
-420

-80
-420

-80
-420

Op verschillende plekken elders in deze memoset worden voorstellen gedaan om reserveringen in te
houden (bankenbelasting, vitaliteitspakket).

Innovatie
De faciliteiten voor innovatie en R&D zijn de laatste jaren fors uitgebreid en zullen nog verder worden
uitgebouwd. Naarmate een faciliteit wordt uitgebreid mag worden verwacht dat de marginale opbrengsten
van de intensivering afnemen. Overwogen zou kunnen worden om geld dat nog niet is uitgegeven te
reserveren en het bestaande geld over de onderdelen te herverdelen. De 2e tranche RDA en RDA+ samen
dat nu nog niet is besteed is 340 mln. (250 mln. RDA en 90 mln. RDA+).
Tabel: budgettair beslag fiscale innovatie instrumenten gericht op innovatie in 2005 en 2015, € mln.
Innovatie- gelden totaal geraamd

2005

2015

Research & Development Aftrek (RDA)

0

500

RDA+

0

90

Innovatiebox

0

625

362

715

Afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk WBSO
Aftrek speur- en ontwikkelingswerk
Totaal

8

8

370

1938

Waarvan nog niet besteed

340

ULB
In het Belastingplan 2011 is een envelop voor de uniformering loonbegrip (ULB) opgenomen. In deze
envelop resteert nog 80 mln. vanaf 2013 voor werkgevers. Dit wordt ingehouden.

26

Behoudens de gelden voor het Actieplan Leerkracht en middelen uit het Regeerakkoord ten behoeve van de Jeugdzorg staan er vrijwel
geen intensiveringsmiddelen meer op de Aanvullende Post. De middelen voor het Actieplan Leerkracht zijn bestemd voor de verdere
inkorting van de carrièrelijnen in het VO/BVE en voor de Functiemix in het PO/VO/BVE (beter gekwalificeerde leraren in een hogere
schaal). De middelen zijn via de huidige cao’s en via bestuurlijke convenanten gekoppeld aan deze bestemmingen. Niet-uitkeren
impliceert het eenzijdig beëindigen van convenantafspraken met de onderwijssectoren en/of het ombuigen elders op de
onderwijsbegroting ter financiering van de resterende stappen van het Actieplan. De middelen voor de jeugdzorg zijn ingezet als
onderdeel van de bestuursafspraken 2011-2015.

34

21. Cultuur & Media
Maatregel

2013

Verlagen rijksmediabijdrage

2014

2015

Struc (2017)

-100

-100

-100

Monumenten

-50

-75

-100

-100

Verdere beperking cultuursubsidies

-50

-50

-50

-100

-100

-225

-250

-300

Totaal

Op de terreinen Cultuur & Media kan een aanscherping van de prioriteiteninstelling plaatsvinden.
• Verlagen rijksmediabijdrage. Deze maatregel betreft het verder naar beneden bijstellen van de
rijksbijdrage aan de publieke omroep – in aanvulling op de huidige taakstelling van 200 mln. Hierdoor
zal waarschijnlijk een van de drie televisienetten (en andere activiteiten zoals een of meerdere
radiozenders) komen te vervallen. De maatregel vergt een wetswijziging.
• Monumenten. Deze maatregel betreft het beëindigen van de huidige subsidiestroom naar monumenten
en het beperken van het instrumentarium tot de overige faciliteiten voor monumenten (zoals de
laagrentende leningen uit het Revolving Fund in de huidige omvang). De maatregel vereist het
intrekken van een AMvB. Gelet op de opgenomen bedragen geldt met name voor de jaren 2013 en
2014 een voorbehoud in verband met juridisch al aangegane verplichtingen.
• Verdere beperking cultuursubsidies. Deze maatregel betreft een additionele structurele korting op het
cultuurbudget. Omdat nieuwe regeling 2013-2017 voor de basisinfrastructuur al is vastgesteld is het
alleen mogelijk alle instellingen te korten met een extra percentage. Met ingang van 2017 zijn ook weer
keuzes met betrekking tot de inhoud van de basisinfrastructuur mogelijk. Bij een extra korting 20132017 van deze omvang lijkt het risico aanwezig dat de voorziene nieuwe basisinfrastructuur niet op de
beoogde wijze zal kunnen worden gerealiseerd. Bovendien is waarschijnlijk dat de problematiek van de
frictiekosten de grens van de oplosbaarheid zal overschrijden. Vanaf 2017 is er wel meer flexibiliteit in
de te maken keuzes.

35

22. Zorgtoeslag
De zorgtoeslag wordt beperkt door het normpercentage bij WML voor zowel alleenstaanden als voor paren
met 0,22%-punt te verhogen.
Maatregel
Beperken zorgtoeslag

2013
-250

2014
-250

2015
-250

Struc
-250

36

23. Subsidies EL&I
Op de EL&I begroting staat een totaal van circa 2 mld. in 2015 aan subsidies. De Stimuleringsregeling
duurzame energie (SDE) betreft hiervan 1,4 mld. De overige 600 mln. bestaat uit bekostiging en subsidies,
met name uit innovatie- en onderzoek (waaronder bekostiging technologische instituten als TNO en
Deltares), energiesubsidies, subsidies voor het MKB en subsidies met betrekking tot de agrarische sector
en groen onderwijs. Financiering van grote instituten zoals TNO, ECN, NLR en Deltares (ca. 220 mln.)
wordt aangemerkt als bekostiging, dus niet als subsidie. In totaal dus een grondslag van 380 mln. plus 1,4
mld. Er is alleen gekeken naar de uitgavenkant.
Maatregel
Innovatie
Ondernemen
Energie
Agro-, visserij- en voedselketens
Groen onderwijs
Totaal

2013
-34
-6
-10
-13
-5
-68

2014
-56
-15
-20
-27
-10
-128

2015
-113
-17
-60
-46
-15
-251

Struc (2020)
-72*
-22
-120
-51
-15
-280

*Uiteindelijke meerjarige opbrengst van verlagen van de uitgaven van het innovatiefonds MKB hangt af van revolverendheid.

Innovatie
Beëindigen subsidieregeling Innovatie prestatie contracten (IPC) per 2013. Daarnaast kan er gekozen
worden om de uitgaven van het innovatiefonds MKB met 50% te verlagen. Tevens kan de subsidiering van
ruimtevaartprogramma’s worden beëindigd. Tenslotte kan de subsidieregeling Eurostars wordt beëindigd.
Ondernemen
Beëindigen PRIMA budget. Dit betekend dat het budget voor rijksbrede ICT programma’s zoals de digitale
agenda wordt beëindigd. Daarnaast worden subsidies voor ICT flankerend beleid beëindigd.
Energie
De uitgaven voor de SDE+ worden verlaagd. De kastranches 2015 en 2016 (te verplichten in
respectievelijk 2013 en 2014) van de SDE+ worden gehalveerd. Door deze uitgavenverlaging daalt het
bedrag van de SDE+ van de in het regeerakkoord afgesproken 1,4 mld. naar 1,3 mld. structureel. De
heffing aan de inkomstenkant blijft gehandhaafd in dit voorstel. Daarnaast worden de uitgaven voor
energie-innovatie beëindigd.
Agro-, visserij- en voedselketens
Specifieke subsidiearrangementen bovenop generiek bedrijven- en innovatiebeleid voor de agrarische
sector worden afgebouwd. De agro-sector kan vallen onder het reguliere innovatie beleid van ELI. Ook
wordt de specifieke subsidie voor de glastuinbouw beëindigd. Deze sector geniet momenteel voordeel van
een aantal fiscale faciliteiten (EIA, MIA, btw-verlaging, energiebelasting en VAMIL) van totaal beslag ca 1,0
mld. In totaal wordt 31 mln. van de totale 39 mln. aan (veelal kleine) subsidies op artikel 16 beëindigd.
Groen onderwijs
EL&I stelt -naast de OCW-conforme subsidies om de kwaliteit te verhogen van groene scholen- extra
subsidies beschikbaar. Deze extra subsidies worden beëindigd. Daarnaast heeft EL&I een
meerjarenafspraak t/m 2015 met onderwijsinstellingen over Groene kenniscoöperatie. Vanaf 2016 worden
deze subsidies beëindigd.

37

24. Onderwijs (PO, VO en BVE)
Maatregel
PO Deels terugdraaien klassenverkleining

2013
-25

VO Verminderen urennorm in combinatie met het schrappen van vakken

2014

2015

Struc

-75

-125

-125

-40

-125

-125

BVE Verminderen burgerschap in het onderwijscurriculum

-15

-35

-50

-65

Totaal

-40

-150

-300

-315

In de onderwijssectoren PO, VO en BVE kan het onderwijs sterker op de kern worden gericht in samenhang
met het verhogen van de kwaliteit. Tevens kunnen ondoelmatigheden uit de onderwijssectoren worden
gehaald.

•

•

•

PO Deels terugdraaien klassenverkleining: Deze maatregel betreft het bekostigen van minder leraren
per leerling in de onderbouw van het primair onderwijs. Overweging is dat uit het recente SCP-rapport
wederom blijkt dat de klassenverkleining in de periode 1997-2003 niet tot hogere onderwijsprestaties
heeft geleid.
VO Verminderen urennorm in combinatie met het schrappen van vakken: Deze maatregel betreft het
reduceren van de onderwijstijd urennorm in combinatie met het schrappen van een aantal vakken.
Vakken die voor beëindiging in aanmerking kunnen komen zijn vakken die niet tot het kerncurriculum
behoren, zoals CKV en ANW. De maatregel vereist een wetswijziging.
Burgerschap verminderen in onderwijscurriculum: De maatregel betreft het modificeren van de
kwalificatie-eis voor burgerschap vanuit de overweging dat burgerschap niet tot het kerncurriculum
van een beroepsopleiding behoort. De maatregel kan worden ingevoerd door het bedrag taakstellend
op de MBO-bekostiging in te boeken. Waar nodig wordt wet- en regelgeving aangepast.

38