Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
10 juni 2014
Definitief eindrapport
BC6066

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.
INDUSTRY, ENERGY & MINING

Barbarossastraat 35
Postbus 151
6500 AD Nijmegen
+31 (0)24 328 42 84

Telefoon

+31 (0)24 323 61 46

Fax

info@nijmegen.royalhaskoning.com

E-mail

www.royalhaskoningdhv.com

Internet

Amersfoort 56515154

Documenttitel

KvK

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

Verkorte documenttitel

Haalbaarheid Grondstoffenlabel

Status

Definitief eindrapport

Datum

10 juni 2014

Projectnaam

Haalbaarheidsonderzoek Grondstoffenlabel

Projectnummer

BC6066

Opdrachtgever

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Referentie

BC6066/R0001/408015/Nijm

Auteur(s)

Bas Mentink/Tom Houben

Collegiale toets

Jan-Paul Kimmel en Wim van Lierop

Datum/paraaf

11 juni 2014

Vrijgegeven door

Tom Houben

Datum/paraaf

11 juni 2014
A company of Royal HaskoningDHV

SAMENVATTING
1. Inleiding
Het belang van duurzame of Groene Groei 1 wordt onderstreept door een toenemende
zorg over consequenties voor het milieu van de huidige manier waarop grondstoffen
gebruikt worden, en over de beschikbaarheid van grondstoffen voor de economie. Deze
zorgen hebben op Europees en nationaal niveau geleid tot grondstoffenbeleid en
discussies over de te gebruiken bestaande of nieuwe instrumenten. In dat kader hebben
het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) en De Groene Zaak (DGZ) de vraag
gesteld of en zo ja, op welke wijze en in welke mate een sector overschrijdend
grondstoffenlabel als (beleids)instrument een transitie naar een circulaire economie kan
bevorderen.
Een grondstoffenlabel is een mogelijk nieuw instrument dat toont welke grondstoffen in
een bepaald product, component of samengesteld materiaal zijn gebruikt. De vraag die
het Ministerie van IenM samen met De Groene Zaak heeft gesteld is of efficiënter
gebruik van materialen gestimuleerd wordt door deze informatie middels een sector
overschrijdend grondstoffenlabel kenbaar te maken aan partijen binnen en buiten de
keten (IenM, 2014). Leidt, met andere woorden, een dergelijk grondstoffenlabel tot beter
productontwerp, vergroting bewustzijn van materiaalgebruik bij bedrijven en
consumenten en betere recycling?
In dit rapport wordt het perspectief voor de haalbaarheid van een sector overschrijdend
grondstoffenlabel in Nederland geschetst. Het perspectief is gebaseerd op een
samenvattende analyse van de beschikbare kennis van en ervaring met circulaire
economie en (milieu)labels, en een marktconsultatie. Door middel van interviews en een
werkconferentie met marktpartijen is inzicht van het bedrijfsleven verkregen in de
circulaire economie ontwikkeling in Nederland, draagvlak, haalbaarheid, vorm en
inhoud, kansen en belemmeringen van een grondstoffenlabel en de rol- en
taakverdeling daarbij.
2. Transitie van een lineaire naar een circulaire economie
Grof gezegd is onze economie een lineaire ‘take–make–waste’ economie, die uitgaat
van eindeloze groei, zonder acht te slaan op uitputting van grondstoffen. Zo’n economie
is onhoudbaar. Bestaand beleid, regelgeving en uitvoering gericht op spaar- en
duurzaam produceren, gebruiken en recyclen blijken niet genoeg te zijn om de alsmaar
groter wordende milieudruk een halt toe te brengen en efficiënt gebruik van materialen
significant te verbeteren.
Een transitie naar een circulaire economie is gestart, gericht op behoud van
grondstoffen(waarde) door maximaal hergebruik van producten en onderdelen en
optimale terugwinning van de grondstoffen die daar nog in zitten.

1

Het kabinetsbeleid Groene Groei is middels een kamerbrief in maart 2013 geïntroduceerd door de
Ministeries van EZ en IenM met het doel om “het concurrentievermogen van Nederland te versterken
en tegelijkertijd de belasting van het milieu en de afhankelijkheid van fossiele energie terug te
dringen”.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

-i-

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Een circulaire economie biedt vele voordelen en kansen op verschillende vlakken:
 economisch: zekerheid op en onafhankelijkheid in de voorziening van grondstoffen,
nieuwe business kansen op basis van het leveren van een prestatie of dienst i.p.v.
een product;
 ecologisch: verlaagde milieudruk door minder gebruik van primaire grondstoffen,
producthergebruik (levensduurverlenging), recycling, cascadering (maximale
onttrekking van waarde uit producten en materialen), en instandhouding van
natuurlijke hulpbronnen (‘sustainable sourcing’);
 sociaal: vergroting werkgelegenheid, milieubewustzijn en - gedrag.
Om de transitie mogelijk te maken, dienen ook bestaande belemmeringen te worden
weggenomen, waaronder vooral specifieke (afval)stoffenwetgeving die de terugwinning
van secundaire grondstoffen frustreren, en de toenemende complexe samenstelling van
producten en productonderdelen uit grondstoffen.
Deze transitie kent verschillende ontwikkelingsvormen en -stadia, die zowel per land als
per product- of materiaalketen kan verschillen. Vooral samenwerking binnen en buiten
product/materiaalketens speelt bij de transitie een cruciale rol. Als maximale
gebruikswaarde van grondstoffen, productonderdelen en producten het streven is én
(keten)samenwerking daarbij cruciaal is, dan vereist dat ook een open houding,
transparantie van de samenwerkende ketenspelers om informatie over de
samenstelling van producten en uit te wisselen.
Er zijn weliswaar diverse instrumenten en systemen beschikbaar die informatie over
productsamenstelling verschaffen, maar de markt is verzadigd met een dusdanige
diversiteit aan milieulabels, keurmerken, certificeringssystemen en normen, dat deze
geen transparantie meer bieden en zowel bedrijven als consumenten door de bomen
het bos niet meer zien.
3. Marktconsultatie
Draagvlak en haalbaarheid
Op grond van de uitgevoerde marktconsultatie wordt ten aanzien van de functie van een
grondstoffenlabel het volgende geconcludeerd:
 er zijn al (te) veel labels en keurmerken, die zeer gefragmenteerd informatie over de
samenstelling van producten verschaffen en tot ‘onverschilligheid’ leiden. Om
overkill aan informatie en overlap met andere keurmerken te voorkomen, ligt
integratie, harmonisatie en standaardisatie op termijn voor de hand;
 een sector overschrijdend grondstoffenlabel in Nederland ligt in deze opstartfase
van circulaire economie niet voor de hand, kan een circulaire economie bevorderen,
maar niet per se. Een grondstoffenlabel wordt namelijk beschouwd als ‘slechts’ een
middel waarvan de vorm en inhoud aangepast moet worden aan de veelal
internationale ketens waarbinnen die wordt ontwikkeld en het doel en de
randvoorwaarden die de deelnemende partijen daaraan stellen en het stadium van
ontwikkeling waarin de sector als geheel én de partijen afzonderlijk zijn. Mede tegen
deze achtergrond dient uitwisseling van grondstoffeninformatie bij voorkeur op
internationaal (ten minste EU) niveau plaats te vinden;
 een grondstoffenlabel bestaat thans alleen nog op de tekentafel. In de praktijk zijn
wel systemen in de maak (waaronder REMO en/of EcoProFabrics voor textiel en
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

- ii -

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport





een grondstoffenpaspoort voor gebouwen), maar (ook) die zijn sector- en/of ketenspecifiek;
vanuit de Business-to-Consumers (B2C) markt bestaat geen tot weinig behoefte aan
meer grondstoffeninformatie; vanuit de Business-to-Business (B2B) markt lijkt daar,
vooral bij de koplopers, wel meer vraag naar te ontstaan. Hoewel in de huidige
context de informatie-uitwisseling naar tevredenheid (b)lijkt te zijn, verwachten
partijen wel meer informatie nodig te hebben als de context meer circulair wordt en
business cases op ketenniveau concreter en makkelijker worden;
mede tegen deze achtergrond worden wél en vooral door de koplopers kansen
gezien voor een keteninformatiesysteem. Een keteninformatiesysteem is een
ruimer begrip dan een grondstoffenlabel en ondersteunt, met behulp van nieuwe
mogelijkheden van ICT en sociale media, niet alleen de informatie-uitwisseling zelf,
maar ook de cruciale ketensamenwerking (zie hierna onder vorm en inhoud).

Vorm en inhoud
De benodigde informatie (inhoud) kan zo beperkt of uitgebreid als mogelijk zijn, mits die
(ten minste) functioneel is voor de samenwerkende spelers in specifieke ketens. Als die
informatie al daarbuiten (bv. door consumenten) wordt gevraagd, dan moet die
informatie in elk geval begrijpelijk, bruikbaar en betrouwbaar zijn. De informatie in een
B2B markt kan daarmee wezenlijk verschillen van informatie in een B2C markt.
De benodigde informatie kan ook op allerlei manieren worden vormgegeven en gedeeld.
Een extra grondstoffenlabel zoals daar al zovele van zijn (eco-label, keurmerken,
normen en certificeringssystemen) wordt afgeraden. De markt ziet veel meer in
dynamische, online en te controleren keteninformatiesystemen à la Facebook of
LinkedIn, die afgeschermd en opengesteld kunnen worden.
Kansen en belemmeringen
Het bedrijfsleven ziet vooral veel belemmeringen en slechts beperkte kansen voor de
introductie van een sector overschrijdend grondstoffenlabel. De belangrijkste
belemmeringen voor een grondstoflabel zijn ten eerste te grote verschillen per sector
voor één uniform label. Ten tweede is er angst voor onnodige administratieve kosten,
zeker in het geval een uniform label informatie vraagt die uiteindelijk niet wordt gebruikt.
Hoewel over het algemeen nog beperkt, ziet de markt wel kansen daar waar wellicht
een nieuwe of grotere afzetmarkt kan worden gevonden. Bijvoorbeeld de inzet van een
grondstoffenlabel als marketinginstrument (klantvraag naar % secundaire grondstoffen)
of de mogelijkheid een concurrerende prijs aan te bieden door, zoals in de Bouwsector,
de materiaalkosten van de prijs af te trekken. Daarvoor is aanvullende productinformatie
nodig, maar dit hoeft niet per se in de vorm van een grondstoffenlabel.
Echter, een aantal belemmeringen voor een circulaire economie hindert deze kansen
nog. De belangrijkste zijn de wetgeving omtrent de inzet van secundaire grondstoffen,
(intellectueel) eigendom en commerciële c.q. strategische belangen. Een
grondstoffenlabel zal deze belemmeringen niet wegnemen, aldus de markt.
In z’n algemeenheid ziet het bedrijfsleven thans en vanuit de individuele business cases
nog onvoldoende kansen en voordelen van meer informatie-uitwisseling via een
grondstoffenlabel. Die kansen en voordelen lijken wel te worden gezien in geval van
samenwerking op ketenniveau met gezamenlijke business modellen.
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

- iii -

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Rol- en taakverdeling
Over de rol- en taakverdeling blijkt uit de marktconsultatie dat het bedrijfsleven zélf en in
specifieke ketensamenwerkingen wil starten met experimenten / pilots voor het
uitwisselen van grondstoffeninformatie, waarbij de overheid marktinitiatieven bij
voorkeur zou moeten stimuleren en faciliteren, en niet reguleren, en intermediaire
bedrijven kunnen helpen door dynamische, open en af te schermen
keteninformatiesystemen te ontwikkelen, dit in het belang van onafhankelijk- en
betrouwbaarheid.
4. Perspectief voor een grondstoffenlabel
Om product-/materiaalketens sluitend en circulair te krijgen, is:
 Samenwerking nodig om sluitende materiaalketens te organiseren en managen;
 Transparantie vereist om de kennis van producten, productonderdelen,
productieprocessen en grondstoffen te kunnen delen en gebruiken.
Het geheim van succes is samenwerking en … het ontbreken van geheimen, zo kan
worden afgeleid uit bestaande en nieuwe voorbeelden van ‘open source’ business
modellen (zie paragraaf 3.4 Kansen en belemmeringen). De voor een circulaire
economie benodigde samenwerking en transparantie kan en moet echter niet worden
ontwikkeld op basis van, op voorhand gestandaardiseerde ketensystemen en/of een
sector overschrijdend grondstoffenlabel. Maar wat dan wel en hoe nu verder?
Een bottom-up benadering waarbij samenwerking en informatie-uitwisseling binnen
sectoren en/of ketens vrijwillig ontstaan, lijkt binnen de hiervoor geschetste context de
meest voor de hand liggende koers. De benadering moet dan wel prudent, gezamenlijk,
vanuit de principes voor een circulaire economie en met de mogelijkheden die nieuwe
ICT en sociale media daarvoor bieden. Dit kan als basis dienen voor nader uit te werken
keteninformatiesystemen die meer en verdere ondersteuning kunnen geven voor een
cyclische keten dan alleen de informatie in een grondstoffenlabel.
Een keteninformatiesysteem biedt namelijk de volgende voordelen die passen bij de
principes voor een circulaire economie:
 vergroting transparantie en inzicht binnen ketens;
 bevordering vertrouwen en samenwerking tussen partners in de keten;
 optimalisatie van product(-ontwerp), -ketens en business modellen;
 mogelijkheid tot interactie met gebruiker voor performance-based business
modellen;
 sterkere verantwoording naar maatschappij met mogelijkheden tot (onafhankelijk)
toezicht en controle.
Kortom:
 Bedrijfsleven: start met experimenten / pilots;
 Overheid: ondersteun het bedrijfsleven daarbij;
 Intermediaire partijen: help bij het ontwikkelen van keteninformatiesystemen.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

- iv -

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

Aanbeveling 1
Laat de koplopers in de markt zelf starten met pilots van verschillende
keteninformatiesystemen per keten. De succesvolle ‘pilots’ kunnen in een volgende fase
worden geïntegreerd en (internationaal) geharmoniseerd in een open-source software
systeem dat, à la Facebook of LinkedIn, zowel open als gesloten kan zijn. Bouw en
Elektronica lijken de meest voor de hand liggende sectoren om pilots te starten, maar
ook de Textielsector biedt mogelijkheden daartoe.
Aanbeveling 2
Laat de nader te bepalen pilots initiëren en coördineren door De Groene Zaak. De
Groene Zaak heeft dit haalbaarheidsonderzoek mede aangezwengeld, beschikt over
een gemotiveerde en belanghebbende groep koplopers met voldoende kennis en
ervaring en de wil om de pilots op te starten. Intermediaire, derde partijen kunnen
daarbij helpen door dynamische, open en af te schermen keteninformatiesystemen te
ontwikkelen, dit in het belang van onafhankelijk- en betrouwbaarheid.
Aanbeveling 3
De overheid moet zich daarbij nog meer - en niet alleen voor de koplopers - als actieve
netwerkpartner opstellen door:

De door de koplopers nader te bepalen pilots te faciliteren en stimuleren;

Het helpen communiceren van succesvolle pilots;

Cross-sectorale bijeenkomsten te organiseren om van elkaar te laten leren, waarbij
nadrukkelijk ook peloton en staartgroep bedrijven worden uitgenodigd;

Nieuwe (grondstoffen)kennis en -informatietechnologie te stimuleren en delen met
zowel kennis- als onderwijsinstituten;

Bestaand en nieuw grondstoffenbeleid in te zetten, waarvan koplopers, peloton en
achterblijvers kunnen profiteren, waaronder:
o fiscale stimulering van toepassing gerecyclede grondstoffen;
o circulair aanbesteden te stimuleren; en
o wegnemen of versoepelen van wettelijke obstakels;

het afstemmen van zowel beleidsmatige als uitvoeringstechnische initiatieven op
het gebied van vergelijkbare keteninformatiesystemen op Europees niveau en het
bieden van nationale of Europese (mede-)financiering. Dit vergroot de kansen,
beperkt de risico’s voor zowel koplopers, peloton als achterblijvers en leidt naar
verwachting tot een snellere en omvangrijkere transitie, efficiëntere
keteninformatiesystemen en meer werkgelegenheid.
Aanbeveling 4
En als de transitie naar een circulaire economie een hoger niveau heeft bereikt en
succesvolle pilot-systemen voor informatie-uitwisseling zijn ontwikkeld, dan moet de
overheid verder ondersteunen bij:

het integreren, harmoniseren en standaardiseren van de enorme diversiteit aan
milieulabels, keurmerken, certificeringssystemen en normen;

het ontwikkelen van ‘governance’ structuren voor een keteninformatiesysteem (wie
is eigenaar/beheerder daarvan), waarop overheid zijn/haar rol kan baseren.
Aanbeveling 5
Om meerdere redenen zoals beschreven in dit rapport wordt aanbevolen de begrippen
‘grondstoffenlabel’ en/of ‘grondstoffenpaspoort’ niet meer te gebruiken en te vervangen
door het meer abstracte, objectieve en toepasselijke begrip ‘keteninformatiesysteem’.
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

-v-

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

INHOUDSOPGAVE
Blz.
1

INLEIDING
1.1
1.2
1.3
1.4

1
1
2
2
4

Aanleiding
Vraag- en doelstelling
Aanpak en werkwijze
Leeswijzer

2

CONTEXT: TRANSITIE NAAR EEN CIRCULAIRE ECONOMIE
2.1
Achtergrond: van lineair naar circulair
2.2
Kansen voor de circulaire economie: meer dan recycling
2.3
Transitie naar een circulaire economie
2.4
Rol van een grondstoffenlabel
2.5
Belemmeringen voor een transitie naar een circulaire economie

5
5
7
10
12
16

3

VISIE: WAT DOET EN VINDT DE MARKT VAN EEN GRONDSTOFFENLABEL
3.1
Ontwikkelingsfase
3.2
Functie van een grondstoffenlabel
3.3
Vorm en inhoud
3.4
Kansen en belemmeringen
3.5
Rol- en taakverdeling

18
18
20
22
24
27

4

PERSPECTIEF: CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
4.1
Inleiding
4.2
Conclusies
4.3
Aanbevelingen: perspectief voor een grondstoffenlabel

30
30
30
33

BIJLAGEN:
Bijlage 1:
Bijlage 2:
Bijlage 3:
Bijlage 4:
Bijlage 5:
Bijlage 6:
Bijlage 7:

Samenstelling Begeleidingscommissie
Gebruikte begrippen en afkortingen
Overzicht geraadpleegde literatuur
Samenvatting interviews
Verslag werkconferentie 14 maart 2014
Overzicht deelname aan bijeenkomsten en projecten
Aanmeldingen bijeenkomst resultaten Haalbaarheidsonderzoek
Grondstoffenlabel 28 mei 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- vii -

10 juni 2014

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding
In het Algemeen Overleg Grondstoffen en Afval in de Tweede Kamer (TK) Commissie
van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM, 27/05/2013) is het
grondstoffenlabel geagendeerd door Lid van Veldhoven (D66). Naar aanleiding van de
bespreking heeft de Staatssecretaris van IenM toegezegd een onderzoek te laten
uitvoeren naar de haalbaarheid van een grondstoffenlabel.
Een grondstoffenlabel is een mogelijk nieuw, vrijwillig instrument dat toont welke
grondstoffen in een bepaald product, component of samengesteld materiaal zijn
gebruikt. De vraag die het Ministerie van IenM samen met De Groene Zaak heeft
gesteld is of efficiënter gebruik van materialen gestimuleerd wordt door deze informatie
middels een sector overschrijdend grondstoffenlabel kenbaar te maken aan partijen
binnen en buiten de keten (IenM, 2014). Leidt, met andere woorden, een
grondstoffenlabel tot beter productontwerp, vergroting bewustzijn van materiaalgebruik
bij bedrijven en consumenten en betere recycling?
Het haalbaarheidsonderzoek naar de (toepassing) van een grondstoffenlabel sluit aan
bij de doelstellingen en aanpak van IenM zoals onder andere vastgelegd in de brief aan
de Kamer over Groene Groei van 28 maart 2013 (33 043, nr. 14) en het daarin
aangekondigde IenM programma ‘Van Afval Naar Grondstof’ (VANG). Dit moet een
transitie naar een circulaire economie bevorderen.
Daarnaast vloeit dit haalbaarheidsonderzoek ook voort uit de discussies die binnen De
Groene Zaak (DGZ) zijn gevoerd over een ‘grondstoffenpaspoort’. Onderhavig
haalbaarheidsonderzoek is dan ook een gezamenlijk initiatief van het Ministerie van
IenM en DGZ. Voor dit onderzoek is een Begeleidingscommissie in het leven geroepen.
De samenstelling van deze commissie is in Bijlage 1 opgenomen.
Bij de uitwerking van de onderzoeksopdracht zijn de volgende uitgangspunten
geformuleerd, die van belang zijn voor het uitgevoerde onderzoek en dit eindrapport:
 een grondstoffenlabel moet geplaatst worden binnen de context van de transitie van
een lineaire naar een circulaire economie (CE);
 een grondstoffenlabel kan informatie verstrekken over de grondstoffen die verwerkt
zijn in een product en kenbaar te maken zijn aan partijen binnen of buiten de keten;
 een grondstoffenlabel is in beginsel een vrijwillig instrument. De verwachting is dat
de effectiviteit zal toenemen naarmate het instrument op grotere schaal wordt
toegepast.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
-1-

10 juni 2014

1.2

Vraag- en doelstelling
Vraagstelling
Tegen deze achtergrond is de volgende centrale vraagstelling geformuleerd.
Wat is de haalbaarheid van een sector overschrijdend grondstoffenlabel, wat zijn
de kansen en belemmeringen, en op welke wijze kan een grondstoffenlabel
ontwikkeld en geïmplementeerd worden?
Deze centrale vraagstelling is opgedeeld in de volgende drie hoofdvragen:
1. Hoe ziet de context van de transitie naar een circulaire economie eruit en welke
hoofdkenmerken, kansen en belemmeringen kunnen worden onderscheiden?
2. Wat is de visie van het bedrijfsleven over een sector overschrijdend
grondstoffenlabel binnen die context (draagvlak)?
3. Gegeven de context en het draagvlak in de markt, wat is dan het perspectief
(haalbaarheid) voor een sector overschrijdend grondstoffenlabel en onder welke
voorwaarden kan een grondstoffenlabel dan doelmatig zijn:
 Wat zou de vorm en inhoud van een dergelijk label moeten zijn;
 Hoe zou de rolverdeling tussen overheid en markt moeten zijn.
Doelstelling
Het centrale doel van dit onderzoek is om een samenvattende analyse te geven
van de beschikbare kennis en ervaring en de visie van het bedrijfsleven, als
onderbouwing van een uitspraak over de haalbaarheid van de ontwikkeling en
invoering van een sector overschrijdend grondstoffenlabel in Nederland als
instrument voor een transitie naar een circulaire economie.

1.3

Aanpak en werkwijze
Voor het beantwoorden van de centrale vraag- en doelstelling zijn in het kader van dit
haalbaarheidsonderzoek de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
 literatuurstudie;
 consultatie van het bedrijfsleven door middel van interviews;
 discussie in werkconferentie;
 feedback op Definitief eindrapport;
 deelname aan bijeenkomsten en projecten.
Ad 1. Literatuurstudie
In het kader van deze studie is een grote verscheidenheid aan beschikbare literatuur
geraadpleegd en – voor zover relevant – toegepast bij het beantwoorden van de
onderzoeksvragen. Bijlage 3 bevat een overzicht van de gebruikte literatuur en in de
tekst zijn literatuurverwijzingen opgenomen.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
-2-

Definitief eindrapport

Ad 2. Interviews
Naast het vergaren van kennis en ervaring zijn interviews met diverse marktpartijen
afgenomen. In overleg met de begeleidingscommissie voor dit onderzoek is bij de
interviews gefocust op:
 vier specifieke sectoren, waarbinnen zich product- of materiaalketens bevinden die
‘kansrijk’ worden geacht voor wat betreft draagvlak en bijdrage aan een circulaire
economie, te weten bouw, textiel, chemie en elektronica;
 de circulaire economie ‘koplopers’ en het ‘peloton’ (mainstream), waarbij ook is
gezocht naar ‘kritische’ partijen of personen;
 producenten (op het hoogste punt in de waardeketen) en recyclers (aan het eind en
nieuw begin van de waardeketen).
Alle interviews zijn gevoerd op basis van open, maar gestructureerde vragenlijsten, dit
laatste met het oog op vergelijkbaarheid. Structurering van elk interview vond plaats aan
de hand van de volgende vijf thema’s:
1. Context en ontwikkelingen;
2. Nut en noodzaak;
3. Kansen, belemmeringen en randvoorwaarden;
4. Vorm en inhoud;
5. Draagvlak, haalbaarheid en medewerking.
Bijlage 4 bevat een samenvatting van de uitgevoerde interviews.
Ad 3. Werkconferentie
Na het uitvoeren van de literatuurstudie en de interviews is een werkconferentie
georganiseerd. De werkconferentie vond plaats op 14 maart 2014 in Amersfoort. Daarbij
waren niet alleen vertegenwoordigers uit de hiervoor genoemde sectoren bouw, textiel,
chemie en elektronica aanwezig, maar ook vertegenwoordigers van
brancheorganisaties, kennisinstituten en de overheid. Bijlage 5 bevat een verslag van
de werkconferentie.
Tijdens de werkconferentie is op een interactieve manier met verschillende stakeholders
in verschillende werkgroepen gebrainstormd over de volgende drie centrale thema’s, te
weten:
 Draagvlak en haalbaarheid;
 Inhoud en vorm;
 Rollen en taalverdeling.
Ad. 4. Van concept naar eindrapport
De resultaten van de literatuurstudie, interviews en de werkconferentie zijn beschreven
in een Definitief eindrapport. Het Definitief eindrapport is eerst besproken in de
Begeleidingscommissie en, na verwerking van het ontvangen commentaar, getoetst
door middel van een bespreking tijdens een bijeenkomst op 28 mei 2014 bij De Groene
Zaak in Den Haag (zie voor deelnemerslijst bijlage 7). De bevindingen en commentaren
van die laatste bijeenkomst zijn verwerkt in dit eindrapport.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
-3-

10 juni 2014

Ad 5. Deelname aan bijeenkomsten en projecten
Naast literatuurstudie, interviews en de werkconferentie is ook kennis en ervaring
vergaard door deel te nemen aan verschillende bijeenkomsten en/of projecten die in
meer of mindere mate betrekking hadden op een grondstoffenlabel, waaronder het
Seminar ‘Grondstoffenlabel’ dat op 6 november 2013 werd georganiseerd door TU Delft.
Bijlage 6 bevat een overzicht van de bijeenkomsten en projecten waaraan is of wordt
deelgenomen.

1.4

Leeswijzer
In lijn met de hiervoor beschreven centrale vraagstelling, aanpak en werkwijze is dit
rapport als volgt opgebouwd.

Samenvatting
Hoofdstuk 1: Inleiding
Hoofdstuk 2: Context: transitie naar een circulaire economie
Hoofdstuk 3: Visie: wat doet en vindt de markt van een grondstoffenlabel
Hoofdstuk 4: Perspectief: Conclusies en aanbevelingen
Bijlagen

(in apart bijlagenrapport)

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
-4-

Definitief eindrapport

2

CONTEXT: TRANSITIE NAAR EEN CIRCULAIRE ECONOMIE
In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de wijze waarop de transitie naar
een circulaire economie verloopt, welke hoofdkenmerken, kansen en belemmeringen
daarbij kunnen worden onderscheiden en wat de rol van een grondstoffenlabel daarin
zou kunnen spelen.
De nu volgende beschrijving is een uitgebreide samenvatting van de geraadpleegde
literatuur. Goed inzicht in de context is namelijk van wezenlijk belang voor de
haalbaarheid en ontwikkeling van een sector overschrijdend grondstoffenlabel. Bijlage 3
bevat een overzicht van de geraadpleegde literatuur.

2.1

Achtergrond: van lineair naar circulair
In de 20e eeuw is de groeiende wereldbevolking een factor 34 keer meer materialen
gaan gebruiken, 27 keer meer mineralen, 12 keer meer fossiele brandstoffen en 3,6
maal meer biomassa (UN Population Fund). Als gevolg daarvan is sprake van
toenemende schaarste en stijgen prijzen van brandstoffen en vele grondstoffen en
mineralen. Daarnaast wordt ons milieu belast, nemen bosarealen en visvoorraden af en
sterven dier- en plantensoorten uit. Het niveau waarop de mensheid natuurlijke
hulpbronnen zoals water, energie, grondstoffen en vruchtbaar land consumeert, stijgt
nog steeds in hoog tempo (Bron: Bastein, T., et al., TNO, 2013).
Sinds het verschijnen van de publicatie ‘Silent Spring’ van Rachel Carson in 1962 en het
rapport ‘De Grenzen aan de Groei’ van de Club van Rome in 1972 wordt in allerlei
toonaangevende onderzoeksrapporten uitgelegd waarom, mede door economische en
maatschappelijke ontwikkelingen, een lineaire economie die uitgaat van grenzeloze
groei onhoudbaar is; roofbouw op onze planeet leidt nu al tot allerlei negatieve gevolgen
voor mens en milieu en zal op termijn ons bestaan heftiger (zoniet volledig)
ondermijnen.

Figuur 1: Tijdlijn met onderzoeken en concepten voor duurzame ontwikkeling en/of die grenzen aan
groei in materiaalgebruik onderstrepen (Kok, L., Wurpel, G., & Ten Wolde, A.,IMSA, 2013)

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
-5-

10 juni 2014

Meerdere onderzoeken en concepten gaan op deze onhoudbare ontwikkeling in (Figuur
1). Belangrijk zijn onder andere de commissie Brundtland (1987) met een definitie voor
duurzame ontwikkeling en verschillende concepten de onbalans van grenzeloze groei
tegengaan, waaronder People-Planet-Profit (Elkington, 1997), Biomimicry (Benyus,
1997) en Cradle to Cradle (McDonough en Braungart, 2002).
Geïnspireerd op deze ontwikkelingen verschijnen de afgelopen jaren diverse nongouvernementele instellingen voor een circulaire economie. De Ellen MacArthur
Foundation, die onder andere een serie toonaangevende publicaties onder de noemer
‘Towards the Circular Economy’ uitbrengt. In Nederland worden ‘De Groene Zaak’,
‘MVO Nederland’ en ‘Circle Economy’ opgericht en verschijnen rapporten als De Blauwe
Economie (Gunter Pauli, 2010) en ‘Kansen voor de circulaire economie in Nederland
(Bastein et al., TNO, 2013).
Ook overheden zien dat het roer om moet. De internationale politiek reageert met de
Agenda 21 of Rio-verklaring (1992), het Kyoto- protocol (1997), en verscheidene
klimaattoppen (Johannesburg, Rio de Janeiro, Kopenhagen). Op Europees niveau is
sinds het verschijnen van ‘A Resource-efficient Europe’ - Flagship initiative under the
Europe 2020 Strategy’ (EU, COM(2011) 21) een verschuiving en integratie van afvalnaar grondstoffenbeleid naar een circulair beleid waarneembaar. Dit wordt geïllustreerd
aan de hand van een citaat van Eurocommissaris Milieu, Janez Potocnik.
“Afvalstoffen zijn een bron voor nieuwe grondstoffen, waar Europa niet zo veel van heeft. Vrijwel alle
grondstoffen en energie moeten worden geïmporteerd. Goed afval- en grondstoffenbeleid is de sleutel
van een succesvolle strategie voor toekomstige concurrentiekracht. Het gaat allang niet meer om
simpele bescherming van het milieu. Door beleid voor grondstoffenefficiëntie kunnen we onze
afhankelijkheid van importen verkleinen, nieuwe business kansen creëren, Europa een aantrekkelijke
plek maken voor industriële investeringen en Europese bedrijven opstoten in de innovatievaart. En ja,
tegelijkertijd pakken we negatieve milieu- en sociale aspecten van de winning en productie van
grondstoffen aan”.
(Bron: citaat Janez Potocnik bij de jaarlijkse Europese Grondstoffen Conferentie)

In circa 50 jaar is het besef gegroeid dat manieren gevonden moeten worden om
welvaart te creëren voor een toenemend aantal mensen, zonder daarbij kritische schade
aan te richten aan het milieu. Er moet gezocht worden naar zogenaamde ‘absolute
ontkoppeling’ van groei in welvaart en milieudruk. Dit vergt een transitie naar een
samenleving en een economisch systeem dat op significante bijdraagt aan deze
absolute ontkoppeling. Deze transitie wordt aangeduid onder het begrip circulaire
economie en laat zich als volgt goed samenvatten:
“The next long wave of prosperity will likely be a green Kondratieff cycle that will probably
cause us to shift from formerly parasitic to more symbiotic growth in future”.
(Bron: Turning Point, The “green” Kondratieff – or why crises can be a good thing, Allianz Global Investors Europe
GmbH, June 2012)

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
-6-

Definitief eindrapport

2.2

Kansen voor de circulaire economie: meer dan recycling
De circulaire economie is een economisch systeem dat beoogt de gebruikswaarde van
producten, productonderdelen en de grondstoffen waarvan deze zijn gemaakt te
maximaliseren, waardevernietiging te minimaliseren en waardecreatie in elke schakel
van een keten na te streven, niet alleen bij productie en gebruik.
De circulaire economie is hiermee een reactie op het lineaire systeem, waarin
grondstoffen worden omgezet in producten die na verbruik worden vernietigd (‘Take Make – Waste’). Maar ook is de circulaire economie meer dan een keteneconomie met
recycling, waarin producten zo milieuvriendelijk als mogelijk worden ontworpen en
gefabriceerd en, na gebruik, goed gerecycled kunnen worden.
De circulaire economie kent twee kringlopen (zie Figuur 2) van materialen:
• een biologische kringloop, waarin reststoffen na gebruik veilig terugvloeien in de
natuur;
• een technische kringloop, waarvoor product(onderdelen) zo zijn ontworpen dat deze
op een kwalitatief zo hoog mogelijk niveau opnieuw gebruikt kunnen worden.

Figuur 2: De circulaire economie (Ellen MacArthur Foundation, 2012)

Een circulaire economie gaat niet alleen uit van de bedreigingen van een lineaire
economie voor mens en milieu, maar biedt los daarvan ook nieuwe kansen. Deze
kansen komen voort uit andere typische kenmerken van de circulaire economie.
Samengevat worden in de literatuur de volgende hoofdkenmerken beschreven:
1. Waardebehoud wordt gemaximaliseerd door cascadering: eerst hergebruik van het
hele product, vervolgens hergebruik van onderdelen en als laatste recycling en
hergebruik van grondstoffen. Bijproducten of reststoffen worden gebruikt in andere
productieprocessen.
2. Producten worden zo ontworpen en gemaakt dat deze aan het eind van de
gebruiksfase eenvoudig demontabel zijn en materiaalstromen eenvoudig
gescheiden kunnen worden.
3. Voor productie, gebruik en verwerking van het product worden geen schadelijke
stoffen gebruikt of uitgestoten.
4. De onderdelen en grondstoffen van ‘gebruiksproducten’ (zoals een lamp) worden
hergebruikt zonder kwaliteitsverlies (bijvoorbeeld in een nieuwe lamp of laptop).
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
-7-

10 juni 2014

5. Biologische grondstoffen worden op een duurzame manier gewonnen (‘sustainable
sourcing’) om uitputting van natuurlijke hulpbronnen te voorkomen. Hiervoor
moeten de grondstoffen van ‘verbruiksproducten’ (zoals tandpasta) biologisch
afbreekbaar zijn en (na eventuele onttrekking van nog waardevolle grondstoffen)
worden teruggegeven aan de natuur.
6. Producenten behouden het eigendom van gebruiksproducten, klanten betalen voor
het gebruik ervan, niet voor het bezit. Een andere mogelijkheid is dat de
producent het product terugkoopt (‘leasing’) aan het einde van de levensduur.
7. Omdat de prestatie van het product de waarde bepaald, wordt het leveren van de
juiste kwaliteit extreem belangrijk voor de producent.
8. Een van de meest belangrijke kenmerken is (cross-sectorale) ketensamenwerking
gericht op het creëren van meervoudige waarde. Hierbij vermeerdert niet alleen de
economische waarde van alle bedrijven in de keten, maar ook de ecologische en
sociale waarde.
Op basis van deze hoofdkenmerken ontstaan voor bedrijven kansen om meer of nieuwe
waarden te creëren met de producten en materialen die ze nu gebruiken. Nieuwe
kansen voor waardecreatie zitten in de verkoop van bijproducten en reststromen
(eventueel opgewerkt), verhuur of lease i.p.v. verkoop (verdienen aan producten die stil
staan of niet in gebruik zijn), of door prestaties of diensten te leveren i.p.v. producten die
voor de klant en dus ook voor het bedrijf meer (economische, sociale of ecologische)
waarde hebben. Ook geeft verdere ketensamenwerking mogelijkheden tot verder
geoptimaliseerde productie.
Deze kenmerken van de circulaire economie bieden niet alleen kansen voor de
economie, maar ook voor het milieu en maatschappij. Efficiënter gebruik van
grondstoffen en minder gebruik van primaire grondstoffen (meer hergebruik en
recycling) verlaagt de milieu-impact, zowel door minder extractie van grondstoffen als
door minder afvalproductie. Bovendien vraagt een gesloten kringloop om de
instandhouding van natuurlijke hulpbronnen. Daarnaast creëren de processen voor
onderhoud, hergebruik, herproductie en recycling nieuwe banen.
Bij elkaar genomen biedt een circulaire economie vele voordelen en kansen, waaronder:
 economische: zekerheid op en onafhankelijkheid in de voorziening van grondstoffen,
nieuwe business kansen op basis van het leveren van een prestatie i.p.v. een
product;
 ecologische: verlaagde milieudruk door minder gebruik van primaire grondstoffen,
recyling, cascadering (maximale onttrekking van waarde uit producten en
materialen), en instandhouding van natuurlijke hulpbronnen (‘sustainable sourcing’);
 sociale: vergroting werkgelegenheid, milieubewustzijn en - gedrag.
Van ‘grondstoffenlabel’ naar ‘keteninformatiesysteem’
Alle hiervoor beschreven kenmerken van een circulaire economie verwijzen in eerste
instantie naar een (product)technisch aspect van het sluiten van kringloopketens.
Echter, de uitgangspunten, organisatie, processen en informatie-uitwisseling die nodig
zijn om die ketensamenwerking, innovaties en optimalisaties van producten en ketens
mogelijk te maken zijn minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
-8-

Definitief eindrapport

Een circulaire economie dient dus ook en vooral procesgericht te zijn en uit te gaan
van ketenpartners die samenwerken op basis van principes voor circulair ontwerpen,
(product)innovatie, product service benaderingen (‘performance based contracts’),
ketensturing, andere business modellen en uitwisseling van meervoudige waarden én
transparante informatie (zie Figuur 3, gebaseerd op Schuurman, M. e.a., 2012).

Figuur 3: Principes van een circulaire economie

Een ander belangrijk aspect van de circulaire economie – zoals onder andere
beschreven in de publicatie ‘Turning point’ van Allianz, (2012) en het boek ‘Econoshock
2.0’ van Geert Noels (2013)– is het gebruik van nieuwe informatie en
communicatietechnologie (ICT) en sociale media. Deze middelen bieden nieuwe
opties voor producenten, consumenten, gebruikers en andere belangenpartijen om
informatie uit te wisselen en met elkaar samen te werken. Meer partijen kunnen
daarmee een belangrijke rol spelen. Het biedt bovendien mogelijkheden om meervoudig
waarde-denken te introduceren en het is denkbaar dat een grondstoffenlabel op de een
of andere manier aansluit bij zowel de transactie van die waarden enerzijds als bij
nieuwe ICT en sociale media mogelijkheden anderzijds. Dit stelt enerzijds (vorm)eisen
aan een grondstoffenlabel en biedt anderzijds nieuwe informatietechnologische
mogelijkheden dan een grondstoffenlabel ‘sec’ doet vermoeden (zie Figuur 4). Daarom
stellen wij voor het begrip ‘grondstoffenlabel’ te verruimen naar een
keteninformatiesysteem’, waar niet alleen sec de grondstoffeninformatie en uitwisseling
daarvan, maar ook de ketensamenwerking wordt ondersteund.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
-9-

10 juni 2014

Figuur 4: Nieuwe ICT en sociale media mogelijkheden keteninformatiesysteem

De hiervoor beschreven context is belangrijk voor de functie en effectiviteit van een
instrument als een keteninformatiesysteem. Zonder die context zou een dergelijk
systeem zelfs mogelijk ook een belemmering kunnen worden om van het lineaire
‘productie-consumptie-afval’ denken af te stappen, bijvoorbeeld in het geval een
grondstoffenlabel niet meer dan een ‘waste handling sheet’ zou zijn.

2.3

Transitie naar een circulaire economie
De overgang van een lineaire en keteneconomie naar een circulaire economie (zie
Figuur 5) is van groot belang, kan leiden tot een enorme besparing op grondstoffen en
geld en kan veel banen creëren. TNO heeft een schatting gemaakt van de effecten van
een toename in de circulaire economie voor heel Nederland: deze schat TNO in op een
totaal van 7,3 miljard euro. Hiermee zijn ongeveer extra 54.000 banen gemoeid.

Figuur 5: Transitie naar een circulaire economie (bron: IenM)

Voor het bepalen van de haalbaarheid van een sector overschrijdend
keteninformatiesysteem in Nederland als instrument voor de transitie naar een circulaire
economie is het ook van belang om inzicht te hebben in de wijze waarop die transitie
verloopt.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 10 -

Definitief eindrapport

Voor het beschrijven van de wijze waarop de transitie verloopt kan onderscheid worden
gemaakt in verschillende macro-economische ontwikkelingsvormen en groeistadia:
 Lineaire economie zonder feedback (geen prikkels voor verduurzaming). De
huidige, (deels) lineaire economie met afvalwetgeving, concepten als Extended
Producer Responsibility en certificaten.
 Lineaire economie met feedback (introductie prikkels voor verduurzaming). Een
lineaire economie met externe drivers in de vorm van regelgeving (recycling %,
labels, paspoorten) en consumentenbewustzijn (Environmental Product Declaration
(EPD), labels). Het is een ‘push’ systeem met veel inspanning en vragen betreffende
de doelmatigheid van (alsmaar) meer informatie.
 Circulaire economie (gelinkte partijen) (gesloten materiaal kringlopen en
duurzaam energiegebruik binnen grenzen van de planeet). Een economie met sterk
verbonden, maar individuele business cases, gebaseerd op interne drivers. Het is
een ‘pull’ systeem dat uitgaat van de gebruiker(s).
 Circulaire economie (communities) Een economie met gemeenschappen, waarin
verantwoordelijkheden worden gedeeld en onderlinge afhankelijkheden erkend.
Deze vier ontwikkelingsvormen en –stadia zijn weergegeven in Figuur 6.

Figuur 6: Macro-economische ontwikkelingsvormen en -stadia

Binnen de onderscheiden macro-economische ontwikkelingsvormen kunnen per
product- of materiaalketen op meso- en micro-economisch niveau (bedrijven,
bedrijfsketens) verschillende transitiestadia of -fases tegelijkertijd plaatsvinden (zie
Figuur 7, vrij naar Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde), variërend van:
 Voorontwikkelingsfase, met een dynamisch evenwicht op microniveau zonder
zichtbare veranderingen. Laaghangend fruit wordt gegrepen;
 Startfase, waarin veranderingen op micro/meso organisatieniveau merkbaar worden
en markten beginnen te verschuiven;
 Versnellingsfase, waarin structurele wijzigingen op mesoniveau in maatschappelijke
subsystemen zichtbaar worden en circulaire ketens ontstaan;
 Stabilisatiefase, waarin een nieuw dynamisch evenwicht op macro-maatschappelijk
niveau is bereikt. Er is sprake van een maatschappelijke omslag naar, bijvoorbeeld,
een economie van gemeenschappen.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 11 -

10 juni 2014

Figuur 7: Drie ontwikkeltrajecten van verschillende actorgroepen en vier ontwikkelingsstadia naar
een circulaire economie (gebaseerd op Van Raak en Loorbach, in: Joustra en Schuurman, 2014)

De economische ontwikkelingsvorm en het stadium waarin een bepaalde product- of
materiaalketen zich bevindt, is mede bepalend voor de haalbaarheid en bijdrage van
een keteninformatiesysteem als instrument voor een transitie naar een circulaire
economie. Vooral in de extreme en nieuwere vormen van economieën (circulaire
economie met gelinkte partijen, of via gemeenschappen, zie Figuur 6), ontstaan tal van
andere arrangementen voor samenwerking, die leiden tot:
 een andere informatiebehoefte;
 een andere basis voor informatie-uitwisseling: minder of geen confidentiële,
competitieve informatie binnen het eigen ketenarrangement;
 een behoefte aan andere vormen en systemen voor informatie-uitwisseling
(gemeenschappelijke platformen, social media, etc.).
Een keteninformatiesysteem moet dus functioneel zijn voor diverse circulaire keten
samenwerkingen en verschillende business modellen daartoe aanzetten. Zoals in
hoofdstuk 3 zal blijken, speelt de hiervoor beschreven dynamiek van economische
ontwikkelingsvormen en stadia op macro-, meso- en micro-niveau ook in Nederland.

2.4

Rol van een grondstoffenlabel
Een van de belangrijkste onderzoeksvragen is of en zo ja, welke rol en bijdrage een
grondstoffenlabel aan de transitie naar een circulaire economie kan hebben.
Algemeen
In het algemeen kan onderscheid worden gemaakt in vier soorten labels, namelijk:
 milieu- of eco-labels over milieubelasting;
 energie- of CO2-labels over energiegebruik en uitstoot broeikasgassen;
 fair-trade labels over eerlijke handel;
 gezondheidslabels over de gezondheid.
Dit is ogenschijnlijk een heldere indeling. Echter, in de eerste plaats betreft het
nagenoeg allemaal product-labels met verschillende benamingen, die deels door de
overheid en deels door het bedrijfsleven zelf zijn ontwikkeld. In de tweede plaats is de
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 12 -

Definitief eindrapport

afgelopen 25 jaren een enorme verscheidenheid aan labels ontstaan met deels
overlappende criteria. Zo wordt milieubelasting ook betrokken voor het afgeven van
sommige fair-trade labels en gaan, vice versa, sommige eco-labels over eerlijke handel.
En in het verlengde van labels zijn ook tal van keurmerken, certificeringssystemen en
normen in het leven geroepen.
Uniformiteit van labels, keurmerken en certificeringssystemen en transparantie van
achterliggende criteria zijn dus ver te zoeken. Dit leidt niet alleen verwarring bij
consumenten en (zakelijke) gebruikers, maar ook tot onverschilligheid ten aanzien van
de milieu-impact (Brecard, 2013). Uit onderzoek van PanelWizard in opdracht van
InterfaceFLOR, fabrikant van tapijttegels, blijkt dat 67,3 procent van de bedrijven niet
weet waar een duurzaamheidslabel precies voor staat. Maar ook niet wie de eigenaar is
van een label, wie de certificering verzorgt of dat het label onafhankelijk wordt getoetst.
Laat staan de mogelijkheid om de milieu-impact van producten onderling te vergelijken.
Milieulabels
De afgelopen decennia zijn tal van milieu- of eco-labels geïntroduceerd. In Europa
bestaan drie types milieulabels c.q. vrijwillige milieuverklaringen. De meest bekende zijn
het EU Ecolabel, het Cradle-to-Cradle® (C2C) keurmerk en de Milieuproduct verklaring
(Environmental Product Declaration, EPD).
Type en omschrijving label

Voorbeeld label

Type I milieuverklaringen of milieulabels kunnen op
vrijwillige basis toegekend worden door een
overheidsinstantie of een private, niet-commerciële
organisatie. Volgens ISO norm 14024 zijn ze gebaseerd
op een reeks van vaste criteria aangaande specifieke
ecologische en soms ook technische en
gezondheidsaspecten, die per productcategorie
vastgelegd worden door de instantie of organisatie, die
het label toekent, en die rekening houden met de gehele
levenscyclus van het beschouwde product. Om aan te
tonen dat het product inderdaad voldoet aan de criteria
van het beschouwde label, kunnen zowel
levenscyclusanalyse ( LCA) als andere methoden
gebruikt worden. Het EU Ecolabel en C2C label vallen
onder type I milieuverklaringen
Milieuverklaringen van type II zijn zogenaamde
eigenverklaringen; het gaat hier om milieuverklaringen
van de producent of de verdeler van de producten zelf,
die evenwel niet door derden gecontroleerd worden.
Hierdoor genieten deze milieuverklaringen slechts een
geringe geloofwaardigheid. Daarnaast is hun
informatieve waarde vaak beperkt, gezien ze vaak
slechts één milieuaspect in de kijker zetten (vb. %
gerecycleerde materialen, demonteerbaarheid, lange
levensduur, composteerbaar, recycleerbaar). Termen,
die in deze verklaringen veelvuldig voorkomen, worden
beschreven in de ISO norm 14021.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 13 -

10 juni 2014

Type III milieuproductverklaringen of Environmental
Product Declarations (EPD) bevatten gedetailleerde,
kwantitatieve en gecertificeerde informatie over de
milieu- en gezondheidsaspecten van producten. De
benodigde informatie wordt op vrijwillige basis
aangeleverd door de producent of verdeler van het
product, is volledig gebaseerd op levenscyclusanalyse
(LCA) en bevat eventueel nog bijkomende milieuinformatie. Verificatie van de geleverde informatie
gebeurt door een onafhankelijke derde partij.

Grondstoffenlabel
Een grondstoffenlabel is één van de instrumenten om informatie over te dragen en
feedback te genereren in een duurzame (circulaire) economie.
Sinds de publicatie van ‘A Resource-efficient Europe’ (EU, COM(2011) 21) staat een
grondstoffenpaspoort op de Europese politieke agenda. De European Resource
Efficiency Platform (EREP) bepleitte medio 2013 en recent een verkenning van een
grondstoffenpaspoort dat informatie zou moeten bevatten over de materialen in
producten en hoe deze na einde levensfase teruggewonnen en gerecycled kunnen
worden, mogelijk in de vorm van een EPD (Bron: Final Recommendations EREP 31-032014). En ook Jean-Pierre Haber, lid van het Europees Economisch en Sociaal Comité,
pleitte eind 2013 voor een labelsysteem dat een minimale productlevensduur garandeert
(bron: http://www.eesc.europe.eu).
Op basis van literatuur kan een keteninformatiesysteem ten doel hebben het in beeld
brengen van:
1. de samenstelling van producten, productonderdelen en de grondstoffen of
materialen waarvan die zijn gemaakt (schaarste);
2. de milieubelasting van product (LCA of andere methode);
3. de mogelijkheden om product-/materiaalketens te sluiten d.m.v. reparatie, revisie,
hergebruik van producten en/of productonderdelen en recycling van grondstoffen; of
4. een combinatie van voorgaande mogelijkheden.
Een grondstoffenlabel kan daarnaast nog andere doelen hebben zoals het berekenen
van de “True Price” (WBCSD, 2010), ofwel de prijs inclusief (negatieve en positieve)
externe effecten. De werkelijke ‘total cost of ownership’ kan zo worden berekend.
In een master thesis over een Grondstoffenpaspoort (Damen, 2012) is een lijst
opgesteld van de soorten informatie die uitgewisseld zouden moeten of kunnen worden.
Het betreft in totaal 25 verschillende soorten informatie, onderverdeeld in de
categorieën:
A) schaarste;
B) winning;
C) product en productieproces;
D) bedrijf;
E) technologie.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 14 -

Definitief eindrapport

Een grondstoffenlabel moet passen en functioneel zijn in een economie die niet met één
profiel te karakteriseren valt. In een (meer) lineair georganiseerde productketen kan de
benodigde informatie beperkt blijven tot enkele ketenspelers en basisgegevens.
In een (meer) op circulair economie georiënteerde waardeketen waarbij meerdere
gelinkte partijen of gemeenschappen de zorg voor waardebehoud in de keten delen en
hergebruik (van producten en onderdelen) een meer prominente rol krijgt, is meer
informatie en uitwisseling daarvan noodzakelijk. Een grondstoffenlabel moet dus
functioneel zijn voor diverse circulaire keten samenwerkingen en zeer verschillende
business modellen daartoe kunnen aanzetten. Figuur 8 bevat een schematische
weergave van de rol van informatie-uitwisseling in een circulaire waardeketen.

Figuur 8: Informatie-uitwisseling in een circulaire waardeketen

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 15 -

10 juni 2014

2.5

Belemmeringen voor een transitie naar een circulaire economie
In paragrafen 2.2 en 2.3 zijn de kansen van een transitie naar een circulaire economie
beschreven. Voor een transitie naar een circulaire economie worden in de literatuur
(Bastein, T., et al (2013), Draper, S. (2013_ en Joustra, J., Tap, M. & Straaten, T.v.
(2012) en Kok, L., Wurpel, G., & Ten Wolde, A. (2013)) de volgende belemmeringen
onderscheiden:

Overheidsbeleid en regelgeving: beide kunnen averechts werken en bieden geen
garanties of stabiliteit voor de lange termijn:
o paradigma van afvalwet- en regelgeving is ‘afval moeten we kwijt’ i.p.v. ‘afval is
grondstof’;
o doorlooptijd van het opstellen en aanpassen van wet- en regelgeving is lang;
o complexiteit wetgeving export en import van afval- en reststromen (EVOA);
o de WEEE-richtlijn richt zich op een te bereiken gewicht van inzameling en niet
op de waarde van de in te zamelen grondstoffen;
o subsidieregelingen zoals MIA/VAMIL stimuleren slechts aanschaf milieu- en
energievriendelijke apparatuur;
o invoer gebruikte producten ten behoeve van recycling wordt regelmatig
belemmerd;
o risicomijdende houding lokale overheid ten aanzien van innovatie.

Bestaande infrastructuur: nieuwe oplossingen passen slecht in bestaande
infrastructuur en in het bestaande denken. Een uniform, sector overschrijdend
systeem betekent niet voor elke schakel of keten een juiste fit.

(Technische) vaardigheden: afwezigheid van benodigde vaardigheden in sectoren
die de innovatie kunnen opschalen:
o er is slechts weinig ervaring met circulaire economie en dergelijke
samenwerkingen in de keten;
o een circulaire economie vraagt om andere, coherente aanpak van het onderwijs
en ontwikkeling van een aantal vaardigheden en competenties;
o de toenemende complexiteit van samenstelling van materialen, onderdelen en
producten hetgeen de recycling van materialen bemoeilijkt.

Gebrek aan samenwerking: eigendomsrecht en commerciële belangen frustreren
gezamenlijke innovatie en systeemdenken. Voordat men omschakelt naar een
andere vorm van (keten)samenwerking, wil men duidelijkheid over wat er met de
informatie gebeurt als de samenwerking onverhoopt niet doorgaat en men in het
huidige economische (competitie systeem) blijft opereren.

Gedragsverandering: oplossingen vereisen significante veranderingen in
consumentengedrag; Hoe gaan consumenten met de informatie om:
o eigenaarschap geeft een positief gevoel van het eigendom en de vrijheid om met
een product te doen wat je zelf wilt. Het ‘doorgeven van eigendom’ in
bijvoorbeeld nalatenschappen komt onder druk te staan;
o perceptie van de klant: men vindt het moeilijker om in waarden en
functionaliteiten dan in producten te denken;
o het terugkrijgen van producten of grondstoffen kan aanvoelen als tweedehands.
De perceptie kan bestaan dat deze producten inferieur zijn en meer risico’s met
zich meebrengen. Het denken in de waarde van teruggekomen producten voor
de consument of voor andere business partners kan helpen om dit stigma te
minimaliseren;

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 16 -

Definitief eindrapport







o producten in de tweedehands markt worden vaak ook beschouwd als onderdeel
van een ‘grijs’ handelscircuit. Door ook producenten uit te dagen die markt te
betreden (zoals in de automobiel industrie), kan kwaliteit expliciet gemaakt
worden.
Business modellen: bestaande modellen zetten niet aan tot duurzaam gedrag;
o nieuwe business modellen t.b.v. een circulaire economie staan nog in de
kinderschoenen;
o juridische en contractuele barrières kunnen hoge transactiekosten veroorzaken;
o ketenregisseurs in de transitie naar een circulaire economie moeten
kapitaalkrachtige partijen zijn, omdat zij eigenaar worden (op de balans van de
organisatie) van de gehele keten. Daarbij gaat het dus dikwijls om een enorme
asset positie. Banken zijn beperkt in staat of bereid om dit te financieren.
Risicopercepties: maatschappelijke onwil om te gokken dat nieuwe oplossingen
beter zijn dan traditionele oplossingen (vasthouden aan bekende patronen). Ketens
die meer onder (economische of ecologische) druk staan, zijn meer bereid tot
transitie.
Globalisering: de toenemende geografische schaal van materiaal- en
productieketens hetgeen de samenwerking en informatie-uitwisseling bemoeilijkt.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 17 -

10 juni 2014

3

VISIE: WAT DOET EN VINDT DE MARKT VAN EEN GRONDSTOFFENLABEL
Zoals in de inleiding al beschreven, is de markt door middel van interviews en een
werkconferentie gevraagd naar een visie en standpunt over een sector overschrijdend
grondstoffenlabel binnen de, in voorgaand hoofdstuk beschreven context van transitie
naar een circulaire economie. Daarnaast is ook gebruik gemaakt van de kennis en
ervaringen die zijn opgedaan tijdens verschillende bijeenkomsten en projecten die in
meer of mindere mate betrekking hebben op een grondstoffenlabel.
Meer concreet zijn de in dit onderzoek geconsulteerde belangenpartijen gevraagd naar:
 de ontwikkelingsfase waarin zij zich bevinden in de transitie;
 een beoordeling van de functie en toegevoegde waarde van een sector
overschrijdend grondstoffenlabel;
 de kansen en belemmeringen die zij bij de invoering van een sector overschrijdend
grondstoffenlabel zien of ervaren;
 de vorm en inhoud die een dergelijk grondstoffenlabel zou moeten hebben;
 de rol- en taakverdeling die zij bij de eventueel verdere ontwikkeling van een sector
overschrijdend grondstoffenlabel zien tussen overheid en bedrijfsleven.
Aan de hand van deze indeling worden de resultaten en bevindingen in de nu volgende
paragrafen samengevat beschreven. Elk onderwerp start met specifieke zaken en
aandachtspunten die tijdens de interviews en de werkconferentie naar voren zijn
gebracht, gevolgd door een synthese.

3.1

Ontwikkelingsfase
Interviews
Over de gehele linie worden kansen gegrepen om waarde te creëren uit afvalstromen.
De onderliggende motivatie is voor de meeste partijen gelijk, namelijk het continueren
van de business en het consolideren of vergroten van omzet en winstgevendheid. De
focus ligt daarbij op laaghangend fruit: grote kansen met weinig risico’s:
 Producenten worden vooral gedreven door veranderende vraag, onder invloed van
wetgeving (bv. Extended Producer Responsibility) of financiële ontwikkelingen (o.a.
kleinere investeringsruimte van klanten). Voor een van de geïnterviewde
bouwbedrijven is het bijvoorbeeld wenselijk om informatie over grondstoffen te
hebben vanuit kostenperspectief, in relatie tot de gebruikstermijn van een object.
Voor de aanbouw van het gemeentehuis in Brummen was de driver voor een
dergelijke aanpak de schaarste in financiering en de korte gebruikstermijn (ongeveer
20 jaar). Dat moet geoptimaliseerd worden, waarbij de waarde van materialen
teruggenomen moet kunnen worden om de investering mogelijk te maken. In de
textielindustrie is - mede onder invloed van de ramp met een grote textielfabriek in
Bangladesh in 2013 - duidelijk een druk vanuit consumenten aanwezig om ketens
duurzamer in te richten.
 Recyclingbedrijven houden de prijzen van primaire grondstoffen en energie in de
gaten en kunnen in veel gevallen (maar niet alle) secundaire grondstoffen (gaan)
leveren die concurreren met primaire grondstoffen. Verdergaande innovatieve
ketensamenwerkingen of andere circulaire strategieën voor hergebruik van
producten of productonderdelen (recyclers focussen vooral op recyclebare en, op
dat moment, waardevolle grondstoffen), en daarmee mogelijke creatie van meer
waarde wordt niet of nauwelijks op grote schaal overwogen. Diepere of
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 18 -

Definitief eindrapport

verdergaande ketenrelaties worden soms op het eerste gezicht weinig noodzakelijk
geacht. Van verdere stappen naar een circulaire economie, voorbij het laaghangend
fruit, is daarom (nog) geen sprake. Interessante observatie tijdens de interviews is
dat recyclingbedrijven wel bereid zijn om meer circulair te gaan ondernemen als zij
onderdeel worden van één business model waarin verschillende ketenspelers
samenwerken en de aanvoer, afzet, omzet en groei is zeker gesteld.
Deze terughoudende opstelling en focus op laaghangend fruit is niet zozeer of alleen
onwil, maar soms ook en vooral onmogelijk of strategisch nog niet opportuun. Succesvol
grijpen naar ‘voor de hand liggende’ kansen kent namelijk nog verschillende
belemmeringen (zie paragraaf 2.5 en 3.4, kansen en belemmeringen). Met name een
concurrerende prijs is van cruciaal belang, omdat de eigenschappen van gerecyclede
materialen oftewel secundaire grondstoffen vaak van mindere of andere kwaliteit zijn
(grauwe kleur, niet glanzend, minder sterk, etc.) dan die van primaire grondstoffen.
Omwille van deze ‘staat van de ontwikkelingen’ heeft de praktijk wisselende en
vooralsnog weinig behoefte aan ondersteuning in de informatievoorziening van
producten of grondstoffen in de keten. Het voegt in veel gevallen niets toe of leidt in de
huidige setting niet tot meer recycling of hergebruik van materialen. Eerder is sprake
van een behoefte in het wegnemen van belemmerende wetgeving voor het gebruik van
secundaire grondstoffen (REACH, End-of-Waste, EVOA en NEN-normen), aldus de
geïnterviewden.
Werkconferentie
Tijdens de werkconferentie waar naast het bedrijfsleven ook andere partijen
(brancheorganisaties, kennisinstituten en de overheid) aanwezig waren, was meer
onderscheid tussen koplopers en mainstream partijen. Ofschoon de staat van
ontwikkeling geen expliciet thema van de werkconferentie op 14 maart 2014 was, is in
verschillende presentaties en discussietafels ingegaan op de context van een transitie
naar een circulaire economie.
Meest gehoorde punt was dat – ongeacht het ontwikkelingsstadium waarin een bedrijf of
instantie zich bevindt – samenwerking, bottom-up ontwikkeling (met ondersteuning van
de overheid), win-win situaties en een of enkele goede showcases de belangrijkste
succesfactoren voor een transitie zijn.
Synthese ontwikkelingsfase
Op basis van de interviews, de werkconferentie en de bijeenkomsten en projecten
waaraan is of wordt deelgenomen, kan worden afgeleid dat ook de Nederlandse
economie deels lineair en circulair, deels ontwikkeld en in een beginfase, deels stabiel
en dynamisch is. Binnen elke, in dit onderzoek betrokken sector (bouw, chemie, ICT en
textiel) is een kopgroep, een peloton en een staartgroep te identificeren.
Gebaseerd op de, in paragraaf 2.3 onderscheiden economische ontwikkelingsvormen
en -stadia lijkt het erop – zonder daarover een waardeoordeel te vellen – dat het
merendeel van de bedrijven onder het ‘peloton’ valt:
 ‘lineaire economie met feedback’; en
 ‘circulaire economie (gelinkte partijen)’.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 19 -

10 juni 2014

Echte koplopers, d.w.z. bedrijven of product-/materiaalketens die daadwerkelijk en in de
praktijk al circulair als gelinkte partijen of in gemeenschappen opereren waarin
verantwoordelijkheden, onderlinge afhankelijkheden worden erkend en
(grondstoffen)informatie wordt uitgewisseld, zijn nog niet of nauwelijks aanwezig.
Daartoe zijn wel al de eerste aanzetten en initiatieven zichtbaar.
Er is ook een staartgroep identificeerbaar in de zin dat deze bedrijven:
 zich (door derden) aangespoord noch (zelf) aansprakelijk voelen;
 nog onvoldoende vraag/noodzaak zien om meer stappen richting circulaire
economie te zetten (‘ze doen al aan grondstoffenbesparing en/of -recycling’);
 op dit moment hooguit bereid zijn om meer informatie over producten, onderdelen of
materialen te verschaffen als dat toegevoegde (bedrijfseconomische) waarde heeft;
 vooralsnog vooral belemmeringen en (nog) geen toegevoegde waarde ervaren.
Het peloton en de staartgroep beseft echter wél in toenemende mate dat een transitie
nodig is, al was het maar omdat zij links en rechts wordt ingehaald door toenemend
populaire nieuwe concepten als de Repair-cafés voor huisraad en huishoudelijke
apparatuur, Techreturns/Beatsnew voor ICT-apparatuur e.d.. Als ketenspelers niet snel
gaan samenwerken, hergebruik niet oppakken en geen informatie delen, dan laten zij de
(rest)waarde van hun producten, onderdelen en grondstoffen onbenut en verliezen zij
sturing, grip, omzet en werkgelegenheid.

3.2

Functie van een grondstoffenlabel
Interviews
Over het algemeen is de behoefte aan een grondstoffenlabel of -informatiesysteem, of
een verbetering van de informatievoorziening, laag of afwezig. Recyclers zeggen over
voldoende informatie te beschikken om te kunnen aansturen op constante kwaliteit en
kwantiteit. De informatie voor de inkoopcriteria van producenten kan goeddeels worden
verkregen. Voor producenten van veel typen producten (ICT) is een dergelijk (vrijwillig)
informatiesysteem zelfs onhandelbaar gebleken (ervaring met de full material
declaration). Andere partijen vrezen bij sommige vormen ook en vooral de negatieve
kant in de vorm van extra administratieve lasten. De partijen die wel voorstander zijn
van informatie-uitwisseling in het algemeen, of een grondstoffenlabel in het bijzonder,
lijken dat vooral uit kostenperspectief te doen. Zo ziet de bouwsector mogelijkheden om
projecten binnen terugnemende investeringsruimte van klanten toch mogelijk te maken
door het materiaal terug te nemen, wat door een grondstoffenlabel verder ondersteund
kan worden. In de textielsector zijn slechts enkele partijen die meer transparantie in de
keten willen, voorstander. Dat is ook logisch als wordt beseft dat veel partijen in die
sector juist dankzij het ontbreken van transparantie hogere marges kunnen behouden.
Recyclers zijn primair geïnteresseerd in de prijs, kwaliteit en kwantiteit van grondstoffen
en materialen, en niet in de (rest)waarde van producten of componenten. Echter, in het
geval dat hergebruik van producten en onderdelen, conform het Europese en Nationale
grondstoffenbeleid, meer van de grond komt en er meer gerepareerd, onderhouden en
gereviseerd gaat worden, dan is daar meer informatie voor nodig (zie Figuur 7). De ICT
sector laat weten dat voor kostbare (en specialistische) producten en onderdelen
waarvoor hergebruik financieel loont, dit reeds voor een deel al door henzelf wordt
gedaan. De informatie die hiervoor intern noodzakelijk is, zou in de toekomst ook met

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 20 -

Definitief eindrapport

externe partijen gedeeld kunnen worden. Men verwacht daarvoor geen belangrijke
beperkingen vanuit intellectueel eigendom.
Werkconferentie
Tijdens de werkconferentie op 14 maart 2014 is zowel in de presentaties als bij de
thema werkgroepen uitgebreid stilgestaan bij de functie van een (sector overschrijdend)
grondstoffenlabel. Hieronder de belangrijkste standpunten en uitspraken:
 Een grondstoffenlabel is niet per definitie bevorderend voor een circulaire economie;
 Het ontwikkelen en uitwerken van een grondstoffenlabel is geen doel op zich, maar
‘slechts’ een middel waarvan de vorm en inhoud aangepast moet worden aan de
context en/of keten waarbinnen die ontwikkeld wordt en aan de behoefte(s) en
randvoorwaarden die de deelnemende (markt)partijen daaraan stellen;
 Er is al veel informatie over de samenstelling van producten, materialen en
systemen beschikbaar, maar gefragmenteerd; start met het verzamelen en
uitwisselen daarvan en het (uit)bouwen van een dynamisch informatiesysteem naar
een ‘standaard’ systeem;
 Maak bewust onderscheid in informatie in de B2B markt en de B2C markt;
 Maak ook onderscheid in formele systemen (bv. Bouwwerk Informatie Model, BIM)
en informele, nieuwe systemen;
 Voorkom ‘overkill’ aan informatie waaraan geen behoefte bestaat en houd het
simpel (vb. herkenbaarheid asbestplaten vs. nieuwe technologie platen);
 Informatie over grondstoffen dient bij voorkeur geaggregeerd en begrijpelijk te zijn,
bijvoorbeeld in termen van % gerecyclede grondstoffen;
 Combineer informatie over grondstoffen met andere productinformatie, bijvoorbeeld
over ‘fair trade’ en/of andere productie-gerelateerde informatie;
 naar voorbeeld van de CO2 Prestatieladder wordt een ‘grondstoffenprestatieladder’
– vooral door recycling bedrijven – als mogelijk alternatief voor een
grondstoffenlabel beschouwd;
 vanwege de mondiale reikwijdte van veel product- en/of materiaalketens dient
uiteindelijk internationale harmonisatie te worden nagestreefd. Zonder harmonisatie
geen draagvlak en milieuvoordeel meer.
Synthese functie grondstoffenlabel
Zoals in paragraaf 2.4 aangegeven, is een grondstoffenlabel één van de instrumenten
om informatie (over de materialen in producten en hoe deze na einde levensfase
teruggewonnen en gerecycled kunnen worden) over te dragen, kenbaar te maken aan
partijen binnen of buiten de keten.
Op grond van de uitgevoerde marktconsultatie en de informatie vergaard via deelname
aan diverse, relevante bijeenkomsten en projecten kunnen de volgende hoofdconclusies
ten aanzien van de functie van een grondstoffenlabel worden getrokken:
 vanuit de B2B markt ontstaat meer behoefte aan en vraag naar meer
grondstoffeninformatie, maar vanuit de B2C markt lijkt daar (nog) weinig behoefte
aan te zijn, getuige ook onderstaand citaat van de Consumentenbond;
 vooral producenten in de sectoren Bouw en Elektronica die actief zijn in de B2B
markt zien kansen en voordelen van uitwisseling van grondstoffen informatie
middels een grondstoffenlabel. Dat geldt niet of in veel mindere mate voor
recyclingbedrijven, de Chemie en Textiel sector alsmede bedrijven actief in de B2C
markt. In de Chemiesector is veel grondstoffen informatie al voorhanden via
REACH, waarover de markt niet onverdeeld positief is. In de Textiel sector speelt
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 21 -

10 juni 2014









milieu(belasting) een ondergeschikte rol; leveringszekerheid, prijs, kwaliteit en
arbeidsomstandigheden zijn de belangrijkste drivers;
een grondstoffenlabel kan een circulaire economie bevorderen, maar niet per se. Er
zijn al heel veel bestaande labels en keurmerken, die informatie over de
samenstelling van producten verschaffen;
voorkom overkill aan informatie en overlap met andere keurmerken; integratie,
harmonisatie en standaardisatie van een grondstoffenlabel op termijn ligt voor de
hand;
een sector overschrijdend grondstoffenlabel ligt zeker niet voor de hand. Een
grondstoffenlabel is ‘slechts’ een middel waarvan de vorm en inhoud aangepast
moet worden aan de context en/of keten waarbinnen die wordt ontwikkeld en het
doel en de randvoorwaarden die de deelnemende partijen daaraan stellen;
een grondstoffenlabel bestaat thans alleen nog op de tekentafel. In de praktijk zijn
wel systemen in de maak (waaronder REMO en/of EcoProFabrics voor textiel en
een grondstoffenpaspoort voor gebouwen), maar (ook) die zijn sector- en/of ketenspecifiek.

“In het algemeen zijn wij natuurlijk voorstander van goede productinformatie, maar vandaag de dag
lijden consumenten eerder aan een informatie-overdosis dan aan gebrek eraan. Veel bestaande
labels, keurmerken en andere kwaliteitsaanduidingen staan en vallen met de geloofwaardigheid van
de uitgever ervan en een goede controle/handhaving bij de uitvoering. Met andere woorden, die
informatie is lang niet altijd begrijpelijk, bruikbaar en betrouwbaar”.
(bron: Reactie Consumentenbond op verzoek deelname aan Werkconferentie)

3.3

Vorm en inhoud
Interviews
In de interviews zijn weinig concrete aanwijzingen gegeven over de vorm en inhoud van
een grondstoffenlabel of -informatiesysteem, omdat de toegevoegde waarde van een
dergelijk instrument wordt betwist. Voor de bouwsector zou de samenstelling, de mate
van schaarste en daarmee de waarde (ook op langere termijn) en de tijdsduur van
gebruik (gebruikshorizon) afdoende kunnen zijn. ‘Er is meer informatie uit te wisselen,
dan over alleen grondstoffen, maar je moet niet te veel willen organiseren’. De bouw kan
ook ‘relatie-informatie’ leveren: informatie over integreren van bouwmaterialen/componenten en de-integreren.
Werkconferentie
Tijdens de werkconferentie is wel de nodige input gekregen met aanknopingspunten
voor een mogelijk effectief instrument:
 Een vrijwillig, door de markt zelf ontwikkeld systeem, dat zich verspreid als een
“olievlek” en op termijn internationaal toepasbaar is;
 Kracht bijgezet door aanvullende tools of prikkels, zoals belastingkorting;
 Simpel voor consumenten (keurmerk) en complexer voor bedrijven (LCA);
 Anders voor consumenten dan voor bedrijven (consumenten hebben bredere
interesse, bv. ook milieu-impact, veiligheid of arbeidsomstandigheden);
 Dynamisch, flexibel of anderszins aanpasbaar door ketens zelf om specifieke
informatiebehoeften te kunnen accommoderen;

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 22 -

Definitief eindrapport






Maar ook, na verloop van tijd, tot op voldoende hoogte gestandaardiseerd om
informatie-uitwisseling tussen partijen te versoepelen of überhaupt mogelijk te
maken (communicatie vereist gemeenschappelijke taal);
Kies niet voor open informatiesystemen, maar voor gesloten systemen waarin
informatie alleen toegankelijk is voor diegenen die daaraan behoefte hebben;
Wat betreft de vorm is heel nadrukkelijk de vergelijking gemaakt met een Facebook
of LinkedIn achtig systeem, dat de relatie(s) in de keten bevestigd en daartoe een
adequate informatie-uitwisseling faciliteert. Dat zou een open-source software
systeem kunnen zijn, dat ketens eigenhandig kunnen inrichten (modulair) naar
behoefte van (typen) informatie.

Bovendien zijn tijdens de werkconferentie enkele concrete voorbeelden of mogelijke
alternatieve uitwerkingen genoemd:
 Een ‘grondstoffenprestatieladder’, vergelijkbaar met de CO2 prestatieladder
(vrijwillig systeem met overheid en grote bedrijven als launching customers,
voorgesteld alternatief vanuit recycling branche;
 Koppeling met informatie uit de Bill of Materials lijst (BOM lijst) of uit databases voor
bestaande labels;
 BIM (Bouwwerk Informatie Model) als voorbeeld.
Synthese vorm en inhoud
Een grondstoffenlabel zoals voorgesteld door Damen (2012) bevat uitstekende
aanzetten voor zowel de inhoud als de vorm van een grondstoffenlabel. Vraag is echter
of een dergelijk uniform, sector overschrijdend grondstoffenlabel – gelet op de signalen
uit de markt – voldoende effectief en efficiënt zal zijn. Een uniform, sector
overschrijdend grondstoffenlabel lijkt namelijk niet alleen te complex, schier onmogelijk,
onnodig en ongewenst, maar bevat ook geen mogelijkheden voor partijen om informatie
(deels of geheel) af te schermen. Deze mogelijkheden kunnen cruciaal zijn voor het
succes en de concurrentiepositie van een samenwerkende keten.
Voor wat betreft de inhoud van een grondstoffenlabel luidt het standpunt van de markt
samengevat dat de benodigde informatie zo beperkt of uitgebreid als mogelijk kan zijn,
mits die (ten minste) functioneel is voor de samenwerkende ketenspelers en niet tot
administratieve lastenverzwaring en overbodige detailinformatie leidt. Vooral in een
circulaire economie, waarin (alsmaar) meer producten en onderdelen worden
gerepareerd, gereviseerd en hergebruikt, is niet alleen informatie over de samenstelling
(uit grondstoffen) van producten, productonderdelen en materialen nodig, maar ook over
het productie- en assemblageproces en de producteigenschappen.
Met betrekking tot de vorm van een grondstoffenlabel kan de informatie op allerlei
manieren worden ontworpen en gedeeld. Een extra grondstoffenlabel zoals daar al
zovele van zijn (eco-label, keurmerken, normen en certificeringssystemen) wordt
afgeraden; zowel bedrijven als consumenten zien door de bomen het bos niet meer.
Hiermee is overigens (door partijen) niet gezegd dat alle bestaande labels overboord
gegooid zouden moeten worden. In plaats van een extra label wordt wel heil gezien in
integratie, harmonisatie en standaardisatie van labelsystemen.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 23 -

10 juni 2014

De markt ziet veel meer in dynamische, online en te controleren
keteninformatiesystemen à la Facebook of LinkedIn, die door en voor de
samenwerkende ketenspelers (deels of geheel) afgeschermd en, al naar gelang de
vraag en behoefte van buiten die keten, opengesteld kunnen worden. Als die informatie
al buiten die ´community´ wordt gevraagd (bv. door consumenten), dan moet die
informatie in elk geval begrijpelijk, bruikbaar en betrouwbaar zijn. De informatie in een
B2B markt kan daarmee wezenlijk verschillen van informatie in een B2C markt.
Als er al voor een grondstoffenlabel gekozen zou worden, dan ziet de markt hooguit heil
in beperkte informatie betreffende de mate van recyclebaarheid of gerecycled materiaal
van een product. Daar is geen apart grondstoffenlabel voor nodig; die informatie wordt
bij voorkeur – en voor zover dat niet al het geval is – geïntegreerd in een ander
(milieu)keurmerk.

3.4

Kansen en belemmeringen
Interviews
De kansen voor de introductie van een grondstoffenlabel worden als zeer beperkt
gezien. De meeste partijen geven aan op dit moment geen behoefte te hebben aan
meer informatie dan ze nu al van hun partners verkrijgen. Verbeteringen en
veranderingen worden bovendien liever opgelost op het niveau van de keten of van een
materiaalstroom, en niet met een uniform (en verplicht) informatiesysteem. De
verschillen per keten zijn te groot om een ‘one size fits all’ systeem succesvol te maken.
Verscheidene partijen geven de voorkeur aan een samenwerking op het niveau van de
keten of van een specifieke materiaalstroom. De informatie van producenten aan
recyclers wordt het liefst op projectbasis gegeven en gemiddelde waarden voor kwaliteit
(ingrediënten) en kwantiteit zijn al voldoende. Sommige informatieverstrekking is
bovendien al verplicht, bijvoorbeeld voor afgedankte elektrische en elektronische
apparatuur op grond van de WEEE Richtlijn. Extra informatie (beschikbaar via websites
van elektronica producenten) wordt meestal niet gebruikt. Producenten op hun beurt
maken vaak al gebruik van onderlinge contracten met hun leveranciers over herkomst
en productieprestaties. Bij de invoering van een sector overschrijdend grondstoffenlabel
vreest men daarom vooral onnodige administratieve kosten.
Een andere belangrijke randvoorwaarde voor een grondstoffenlabel is een directe of
indirecte vraag vanuit de markt naar informatie bij een product. Een directe vraag naar
informatie ontstaat wanneer bepaalde prestaties, bijv. % secundaire grondstoffen,
worden verlangd. Denk aan milieubewuste klanten of consumenten, of de overheid als
voorbeeldklant (‘leading by example’). De mogelijkheid bestaat echter ook om de
prestaties niet per product, maar per bedrijf of herkomst te meten. Naar analogie van de
CO2 prestatieladder zou, zoals tijdens de werkconferentie ook al gesuggereerd, dan
eerder een ‘grondstoffenprestatieladder’ ontwikkeld kunnen worden. Een indirecte vraag
ontstaat wanneer informatie bij een product vertaald kan worden naar nieuwe
marktkansen. Zoals eerder benoemd, heeft de bouwsector de mogelijkheid gezien
bepaalde projecten binnen de investeringsruimte van klanten mogelijk te maken door
materiaal terug te nemen en de waarde ervan buiten de transactie te houden. Om dit
efficiënt te kunnen doen, moet de staat van bouwcomponenten (en dus informatie)
gevolgd kunnen worden. In een gesloten ketensetting met andere vormen van

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 24 -

Definitief eindrapport

samenwerking zouden leveranciers of potentiële leveranciers en/of recyclers (chemie)
bereid zijn aan een informatiesysteem mee te werken, als dit hun afzetmarkt vergroot.
Als belangrijke belemmeringen worden vooral de wetgeving omtrent de inzet van
secundaire grondstoffen, (intellectueel) eigendom en commerciële belangen genoemd.
Het wegnemen van dergelijke hindernissen heeft prioriteit boven het ontwikkelen van
een grondstoffenlabel, zo wordt bevonden. Hoewel een van de geïnterviewde partijen uit
de ICT sector laat weten open te kunnen en willen zijn over benodigde informatie voor
onderhoud van kostbare en specialistische producten, zullen de belangen van
producenten, recyclers, reparateurs en hergebruikers uiteen kunnen lopen. Zeker omdat
het leveren van continue kwaliteit en kwantiteit een van de belangrijkst uitdagingen voor
de (gevestigde) recyclingindustrie is, is het de vraag of meer informatie ten behoeve van
onderhoud en hergebruik als een kans en niet als een bedreiging wordt ontvangen.
Als alternatief voor of in aanvulling op een grondstoffenlabel is in meerdere interviews
gesuggereerd om primaire grondstoffen meer te belasten dan secundaire grondstoffen
door middel van een lager BTW tarief voor producten met meer gerecyclede materialen.
Werkconferentie
Kansen en belemmeringen vormden geen expliciet onderwerp van de werkconferentie.
Toch zijn ook daar de volgende, noemenswaardige kansen, belemmeringen en
aandachtspunten genoemd:
 bedrijven kunnen informatie over grondstoffengebruik meer als marketing instrument
inzetten, zoals in sommige gevallen nu ook al het geval is;
 bij het zoeken en vinden van informatie over grondstoffen kan ook gebruik worden
gemaakt van ‘Big Data’ ontwikkelingen, waarbij wel goede filtering van informatie
cruciaal is (weet wat wil je weten);
 Naast kennis in hoeveel en welke grondstoffen in de economie circuleren en te
herwinnen zijn, is inzicht in de planning wanneer die vrijkomen, van belang. Die
planning verschilt per sector en is afhankelijk van de gemiddelde (technische)
levensduur, gebruikersgedrag (‘end-of-need’), bestemming van afgedankte
producten en productonderdelen, etcetera;
 Rekening gehouden moet worden met bestaande cultuurverschillen tussen
verschillende sectoren (textiel- vs. bouwsector) en binnen sectoren (producenten vs.
recyclers), die juist door meer (cross-)sectorale samenwerking en afstemming
verminderd of opgeheven kunnen worden.
Synthese kansen en belemmeringen
Zoals hiervoor al beschreven bieden een circulaire economie (hoofdstuk 2) en een
grondstoffenlabel (hoofdstuk 3) kansen als belemmeringen. De voordelen en
verdergaande ketensamenwerkingen worden echter nog onvoldoende gezien of
overwogen. Dit is niet zozeer alleen onwil, maar klaarblijkelijk soms ook onmogelijk of
strategisch nog niet opportuun. Succesvol grijpen naar ‘voor de hand liggende’ kansen
kent namelijk nog verschillende belemmeringen waaronder:
 miniaturisatie en gewichtsvermindering in elektronica vermindert de aanvoer voor en
rentabiliteit van recycling (m.n. ICT);
 ontwikkeling van logistiek en maatwerk voor secundaire grondstoffen (textiel en
bouw);
 levering van constante kwaliteit en kwantiteit (chemie en ICT);
 verkoop- en gebruiksbelemmeringen van secundaire grondstoffen (bouw en
chemie);
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 25 -

10 juni 2014



prijsconcurrentie (ICT, chemie, textiel en bouw).

Om de transitie mogelijk te maken, dienen ook andere belemmeringen te worden
weggenomen, waaronder vooral specifieke (afval)stoffenwetgeving die de terugwinning
van secundaire grondstoffen frustreren en de toenemende complexe samenstelling van
producten en productonderdelen.
Daarnaast bevestigen meerdere geconsulteerde marktpartijen het bestaan van
´argwaan´ jegens hergebruik in de zin dat tweedehands voor ´inferieur´, ´risicovol´ en
een ´grijs handelscircuit´ staat. Om dit stigma c.q. deze belemmering weg te nemen, kan
in de eerste plaats het denken in de waarde van teruggekomen producten voor de
consument of zakelijke gebruikers helpen. In de tweede plaats kan het vertrouwen in het
hergebruik en de kwaliteit van tweedehands producten of onderdelen worden versterkt
door producenten en service verleners uit te nodigen om die markt gezamenlijk te
betreden. Net zoals dat in de automobiel industrie al gebruikelijk is, zijn consumenten en
zakelijke gebruikers eerder geneigd om een tweedehands laptop of tablet (via een koop, huur- of lease constructie) te gaan gebruiken als de hardware producent en software
leverancier daar hun naam, medewerking, en services aan verbinden dan wanneer een
tweedehands apparaat zonder die ‘kwaliteitsgarantie’ wordt aangeboden, zo blijkt onder
andere uit het recent gepubliceerde onderzoek ´Evidence of consumer demand for
retailer services on electrical products that offer alternatives to new product purchase´
(WRAP, 2013).
Samengevat kan worden geconcludeerd dat het bedrijfsleven thans en vanuit de
individuele business cases nog onvoldoende kansen en voordelen ziet van meer
informatie-uitwisseling via een grondstoffenlabel. Die kansen en voordelen lijken wel te
worden gezien in geval van samenwerking op ketenniveau met gezamenlijke business
modellen.
In dat kader kan, tot slot, uit bestaande en nieuwe voorbeelden van ‘open source’
business modellen (zie onderstaand tekstkader) het volgende statement worden
afgeleid: Het geheim van succes is samenwerking en … het ontbreken van geheimen.
In de bestaande economie zijn genoeg voorbeelden die aantonen dat volledige transparantie, het
delen van kennis en gebruik, succesvol kan zijn. Twee bekende voorbeelden zijn:
•
Linux en Android, open-source of open-bron software, computerprogrammatuur waarvan de
broncode wordt vrijgegeven. Dit geeft gebruikers de mogelijkheid om de software te
bestuderen, aan te passen en te verbeteren;
•
de automobielindustrie waarin duurzaam ontwerpen, hergebruik van (2e hands) auto´s,
onderdelen en recycling van grondstoffen de norm aan het worden is.
Ook in de nieuwe, meer circulaire economie zijn steeds meer voorbeelden te vinden van aanzetten tot
verduurzaming van productketens d.m.v. delen van kennis en gebruik van producten,
productonderdelen en grondstoffen, waaronder:
•
In de Chemiesector: het TaBaChem project, een nieuw chemical leasing business model
waarin leveranciers niet langer als producent chemicaliën verkopen, maar als dienstverlener
nieuwe chemicaliën leasen en gebruikte chemicaliën terugnemen en hergebruiken. Dit model
vereist uitwisselingen van informatie over de samenstelling van (gebruikte) chemicaliën;
•
In de Textielsector: het EcoProFabrics project. In dit project wordt bedrijfskleding voor het
eerst in een volledig circulaire productieketen op de markt gebracht en gevalideerd bij een
aantal duurzame koplopers in Europa. Om hergebruik en duurzame productie te kunnen
stimuleren, wordt ook een softwareplatform ontwikkeld dat is bedoeld om inzicht te creëren in
de samenstelling van producten, grondstoffen en productieprocessen;
•
In de Bouwsector: gemeentehuis Brummen waar is voorzien in een grondstoffenpaspoort en
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 26 -

Definitief eindrapport

•

•

3.5

het eerste 3D geprinte grachtenpand in Amsterdam, waarmee in de toekomst op een snelle
en efficiënte manier gebouwen van recyclebare en gerecyclede materialen gemaakt kunnen
worden;
In de ICT-sector: het Ara project, waarin Google het Phonebloks productconcept van de
Nederlander Dave Hakkens heeft omarmd. De Phoneblok is een telefoon waarvan alle
onderdelen los zitten en vervangen kunnen worden. De Phoneblok komt waarschijnlijk in
®
2016 op de markt. Ander, meer procesgericht concept is het Recover-E Programma, een
programma gericht op een nieuw ketenmanagementmodel voor het gebruik, hergebruik,
recycling en terugwinning van materialen uit ICT apparatuur. Ook in het kader van dit
programma wordt door en voor de deelnemers een geautomatiseerd keteninformatiesysteem
opgezet met informatie over grondstoffen
In de Energiesector: De Green Deal Fair Meter van Alliander. Dit project richt zich op het
ontwikkelen van een 'eerlijke' slimme meter, waarbij een grondstoffenpaspoort als een van
de doelstellingen is geformuleerd.

Rol- en taakverdeling
Interviews
In de interviews is met name genoemd de behoefte tot het wegnemen en/of versoepelen
van belemmerende wetgeving voor het gebruik van secundaire grondstoffen. Daarbij
zijn met name genoemd:
 de Europese verordening over de productie van en handel in chemische stoffen met
daarin regels Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen
(REACH, 1907/2006/EG),
 de Kaderrichtlijn Afvalstoffen en, meer specifiek, de ‘Afvalstof of Bijproduct’ en de
‘End-of-Waste’ criteria (artt. 5 en 6 van 2008/98/EG);
 de Europese Verordening voor de Overbrenging van Afvalstoffen met daarin
procedures voor de import of export van (gevaarlijke) afvalstoffen ten behoeve van
verwijderingshandelingen danwel nuttige toepassingen (EVOA, 1013/2006/EG)
 NEN-normen, waaronder productsamenstellingsnormen in de warenwet

Werkconferentie
Belangrijkste aandachtspunt betreffende de rol- en taakverdeling uit de werkconferentie
betreft de geografische spreiding van veel product- en/of materiaalketens. Hierdoor
dient:
 het Nederlandse bedrijfsleven samen met de supply-chain toeleveranciers vooraan
in de keten door middel van ‘trickle-down’ of ‘force-down’ activiteiten ‘olievlek’
werking bewerkstelligen, waardoor de benodigde (detail)informatie vrijkomt;
 de Nederlandse overheid op Europees en Mondiaal niveau afstemming en
harmonisatie van beleid, regelgeving en (overig) instrumentarium te bereiken;
 overheid en bedrijfsleven bij deze opgave gezamenlijk op te trekken.
Het belang van de internationale dimensies voor een grondstoffenlabel klinkt ook
duidelijk door in de officiële reacties van de Vereniging Afvalbedrijven (VA) en de
Federatie Herwinning Grondstoffen (FHG) op het VANG-programma van IenM (zie
onderstaand tekstkader).

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 27 -

10 juni 2014

“Het idee van een grondstoffenlabel met informatie over de samenstelling van een product kan
bijdragen aan het verder sluiten van materiaalkringlopen. Niet alleen omdat het recycling
vergemakkelijkt, maar vooral omdat het de transparantie vergroot en producenten bewust maakt van
de materialen die zij gebruiken. Het stimuleert om efficiënter en duurzamer te produceren. Om
diezelfde reden steunt de VA de inzet van het kabinet om te komen tot verbreding van de Europese
Richtlijn Ecodesign.
Bij een grondstoffenlabel moet naar de mening van de VA rekening worden gehouden met het feit dat
de aard en samenstelling van secundaire grondstoffen kunnen variëren. Dit kan de
informatieverstrekking bemoeilijken en producenten van primaire grondstoffen een
concurrentievoordeel geven ten opzichte van producenten van secundaire grondstoffen. Ook moeten
de eventuele administratieve lasten van een grondstoffenlabel proportioneel zijn en mag een
grondstoffenlabel niet voorschrijven op welke wijze de materialen gerecycled moeten worden. Om
negatieve gevolgen voor de internationale concurrentiepositie te voorkomen moet een
grondstoffenlabel op Europees niveau worden ingevoerd”.
(Bron: VA, Reactie op VANG brief d.d. 20-02-2014)

“Het idee van een grondstoffenlabel met informatie over de samenstelling en materialen in een
product kan behulpzaam zijn voor het recyclingproces. Een dergelijk label heeft alleen toegevoegde
waarde als dit Europees breed zou worden ingevoerd. Gelet op eerder ervaringen met onder meer
REACH is de FHG bevreesd voor het ontstaan van een bureaucratisch vehikel, waardoor een forse
administratieve en financiële last voor producenten ontstaat zonder toegevoegde waarde voor de
feitelijke recycling.
Als het label voor de Nederlandse industrie wordt ingezet, zal dit haar in een negatieve
concurrentieposities brengen ten opzichte van de buitenlandse concurrentie vanwege de kosten. Op
nationaal niveau zou een grondstoffenlabel met daarin een percentage gerecycled materiaal een
goed alternatief zijn Op nationaal niveau zou een grondstoffenlabel met daarin een percentage
gerecycled materiaal een goed alternatief kunnen zijn”.
(Bron: FHG, Reactie op VANG brief d.d. 06-04-2014)

Synthese rol- en taakverdeling
Over de rol- en taakverdeling blijkt uit de marktconsultatie ten eerste dat het
bedrijfsleven eerst zélf, bottom-up en in samenwerkingsverbanden binnen specifieke
ketens wil starten met het uitwisselen van grondstoffeninformatie en het opzetten van
systemen daarvoor. Als de nationale of Europese overheid in dit stadium van de
transitie naar een circulaire economie al voor een sector overschrijdend
grondstoffenlabel zou willen kiezen, beperk die informatie dan tot de mate van
recyclebaarheid of gerecycled materiaal van een product.
Ten tweede is de ´communis opinio´ dat de overheid vooral niet moet gaan reguleren,
maar bij voorkeur:
 stimuleren door initiatieven vanuit de markt te ondersteunen en eventueel
aanvullend fiscaal instrumentarium in te zetten; en
 faciliteren door de genoemde wettelijke obstakels weg te nemen en/of zich meer als
actieve ‘netwerkpartner’ op te stellen, zoals dat bijvoorbeeld in Engeland gebeurt
middels het ‘Waste & Resources Action Programma’ (WRAP).

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 28 -

Definitief eindrapport

Ten derde zou met het oog op bruikbaarheid, onafhankelijkheid en betrouwbaarheid op
termijn een keteninformatiesysteem ontwikkeld moeten worden. Dat zou een, door een
derde partij te ontwikkelen open-source software systeem kunnen zijn, dat ketens
eigenhandig kan inrichten (modulair) naar behoefte van (typen) informatie, maar dat ook
door een nader te bepalen onafhankelijke partij wordt beheerd en/of gecontroleerd.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 29 -

10 juni 2014

4

PERSPECTIEF: CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

4.1

Inleiding
Het centrale doel van dit onderzoek is om een samenvattende analyse te geven van de
beschikbare kennis en ervaring en de visie van het bedrijfsleven, als onderbouwing van
een uitspraak over de haalbaarheid van de ontwikkeling en invoering van een sector
overschrijdend grondstoffenlabel in Nederland als instrument voor een transitie naar een
circulaire economie.
In lijn met deze doelstelling is de volgende centrale vraagstelling geformuleerd: Wat is
de haalbaarheid van een sector overschrijdend grondstoffenlabel, wat zijn de kansen en
belemmeringen, en op welke wijze kan een grondstoffenlabel ontwikkeld en
geïmplementeerd worden? Deze vraag is opgedeeld in de volgende drie deelvragen:
1. Hoe ziet de context van de transitie naar een circulaire economie eruit en welke
hoofdkenmerken, kansen en belemmeringen kunnen worden onderscheiden?
2. Wat is de visie van het bedrijfsleven over een sector overschrijdend
grondstoffenlabel binnen die context (draagvlak)?
3. Gegeven de context en het draagvlak in de markt, wat is dan het perspectief
(haalbaarheid) voor een sector overschrijdend grondstoffenlabel en onder welke
voorwaarden kan een grondstoffenlabel dan doelmatig zijn:
 Wat zou de vorm en inhoud van een dergelijk label moeten zijn;
 Hoe zou de rolverdeling tussen overheid en markt moeten zijn.
In dit hoofdstuk worden eerst de samenvattende conclusies betreffende de context
(hoofdstuk 2) en de visie van de markt (hoofdstuk 3) getrokken. Op basis daarvan wordt
vervolgens het perspectief voor een grondstoffenlabel geschetst. Dit hoofdstuk eindigt
met aanbevelingen.

4.2

Conclusies

4.2.1

Context: transitie naar een circulaire economie
Circulaire Economie is een jonge ontwikkeling die pas de laatste jaren sterk in
ontwikkeling is gekomen. Veel informatie is afkomstig van de wetenschap en de
literatuur is veelal nog theoretisch en conceptueel van aard, bijvoorbeeld over de rol van
producenten, consumenten, afval(recycling)bedrijven, nieuwe samenwerkingsvormen
(gemeenschappen), nieuwe business modellen, etcetera.
Zowel overheidspartijen, bedrijven als non-gouvernementele organisaties zijn, apart
danwel gezamenlijk, zoekende naar concrete invulling van de transitie naar een
circulaire economie:
 de overheid is circulair beleid aan het formuleren. Op Europees niveau krijgt dat
gestalte via de uitwerking van het Manifest A Resource-efficiënt Europe en in
Nederland is het Programma Van Afval naar Grondstof (VANG) opgestart in het
kader waarvan recent acht operationele doelstellingen in 39 concrete actiepunten
zijn opgesteld, waaronder actiepunt 4, onderhavig Haalbaarheidsonderzoek;
 het Nederlandse bedrijfsleven heeft zich, onder andere via De Groene Zaak, MVO
Nederland en Circle Economy georganiseerd en is, deels afzonderlijk en deels
gezamenlijk, de doorbraakmogelijkheden aan het onderzoeken en verkennen.
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 30 -

Definitief eindrapport

Deze zoektocht naar effectieve transitiemogelijkheden is ook niet verwonderlijk vanuit
het perspectief dat:
 het circa 50 jaar heeft geduurd voordat het echte besef kwam dat vasthouden aan
een lineaire economie en/of keteneconomie niet meer verantwoord is;
 sprake is van dynamische economische ontwikkelingsvormen en onderling
verschillende ontwikkelingsstadia;
 de transitie naar een lineaire economie een grote dynamiek en vele kansen biedt,
maar ook belemmeringen kent;
 veel (en niet onverdeeld positieve) ervaring met allerlei labels, keurmerken, normen
en certificeringssystemen bestaat, maar nog niet met een (sector overschrijdend)
grondstoffenlabel;
 nog weinig praktijkervaring met beleids- of sturingsinstrumenten beschikbaar is die
aantoonbaar effectief en inzetbaar zijn;
 vele bedrijven nog last hebben van de economische crisis en primair inzetten op
‘back to basics’ en herstel van omzet en winstgevendheid.
Samengevat kunnen op basis van de literatuur de volgende hoofdconclusies over de
context van een (transitie naar een) circulaire economie worden getrokken:
 Een lineaire ‘take–make–waste’ economie die blijft uitgaan van eindeloze groei
zonder acht te slaan op grondstoffen uitputting, is ten dode opgeschreven;
 Bestaand beleid, regelgeving en uitvoering gericht op milieuverantwoord
produceren, spaar- en duurzaam gebruiken en recyclen blijken niet genoeg te zijn
om de alsmaar groter wordende grondstoffenverspilling een halt toe te brengen;
 Een transitie naar een circulaire economie is gestart, gericht op behoud van
grondstoffen(waarde) door maximaal hergebruik van producten en onderdelen en
optimale terugwinning van de grondstoffen die daar nog in zitten;
 Een circulaire economie biedt vele voordelen en kansen waaronder economische
(leveringszekerheid en onafhankelijkheid), ecologische (minder en/of
milieuhygiënisch verantwoorde winning en recycling van grondstoffen) en sociale
(vergroting werkgelegenheid, milieubewustzijn en - gedrag).
 Om de transitie mogelijk te maken, dienen ook bestaande belemmeringen te worden
weggenomen, waaronder specifieke (afval)stoffenwetgeving die de terugwinning van
secundaire grondstoffen frustreren, en de toenemende complexe samenstelling van
producten, productonderdelen en materialen uit verschillende grondstoffen;
 Deze transitie kent verschillende ontwikkelingsvormen en -stadia, die zowel per land
als per product- of materiaalketen kan verschillen. Vooral samenwerking binnen en
buiten product/materiaalketens speelt bij de transitie een cruciale rol;
 Als maximale gebruikswaarde van grondstoffen, productonderdelen en producten
het streven is én (keten)samenwerking daarbij cruciaal is, dan vereist dat ook een
open houding, transparantie van de samenwerkende ketenspelers, en dus ook
uitwisseling van informatie over de samenstelling van producten en onderdelen.
4.2.2

Visie: wat doet en vindt de markt
Gegeven de sociaal maatschappelijke context waarbinnen de circulaire economie
transitie plaatsvindt, bestaat een breed spectrum aan mogelijke ketenafspraken en –
arrangementen, waarbinnen de behoefte aan informatie-uitwisseling sterk kan
verschillen, en daarmee ook de uitwerking van een grondstoffenlabel. De mogelijkheden
en wens tot informatie-uitwisseling hangen mede af van typen producten, typen ketens,
wijze van keten-organisatie, de internationale dimensie van veel productketens en de
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 31 -

10 juni 2014

mate van innovatie. Samenhangend met de geschetste context ontstaan ook
verschillende mogelijke initiatiefnemers voor een dergelijk instrument en daarmee ook
mogelijkheden van beleidsinstrumenten voor de overheid om hierin te sturen, te
stimuleren of te faciliteren. Daarnaast blijkt uit de marktconsultatie dat het begrip
‘grondstoffen-label’ verschillende verwachtingspatronen oproept, en alleen al daarom de
discussie en haalbaarheid beïnvloedt. Dat voor een transitie naar een circulaire
economie meer informatie over grondstoffen beschikbaar moet komen, wordt niet
betwist, maar de wijze waarop daar vorm en inhoud aan moet worden gegeven, kan per
product of productketen verschillen.
Samengevat kunnen op basis van de marktconsultatie en informatie vergaard via
diverse, voor dit onderzoek relevante bijeenkomsten en projecten de volgende
hoofdconclusies worden getrokken.


Draagvlak & haalbaarheid:
o vooral producenten in de sectoren Bouw en Elektronica die actief zijn in de B2B
markt lijken kansen en voordelen te zien van uitwisseling van grondstoffen
informatie middels een (vorm van) grondstoffenlabel. Dat geldt niet of in veel
mindere mate voor recyclingbedrijven, de Chemie en Textiel sector alsmede
bedrijven actief in de B2C markt;
o een sector overschrijdend grondstoffenlabel in Nederland wordt in deze
opstartfase van circulaire economie niet geambieerd. Uitwisseling van
grondstoffeninformatie dient bij voorkeur binnen sectoren of materiaalketens en
op internationaal niveau plaats te vinden;
o een grondstoffenlabel bestaat thans alleen nog op de tekentafel. In de praktijk
zijn wel systemen in de maak (waaronder REMO en/of EcoProFabrics voor
textiel en een grondstoffenpaspoort voor gebouwen), maar (ook) die zijn sectoren/of keten-specifiek.



Inhoud & vorm:
o De benodigde informatie (inhoud) kan zo beperkt of uitgebreid als mogelijk zijn,
mits die (ten minste) functioneel is voor de samenwerkende ketenspelers. Nu
wordt de informatie-uitwisseling nog als voldoende betiteld, maar partijen zien in
dat, als er concretere mogelijkheden zijn voor circulaire business cases, dat
gemoeid gaat met uitgebreidere informatie-uitwisseling. Als die informatie verder
buiten die ´community´ wordt gevraagd (bv. door consumenten), dan moet die
informatie in elk geval simpel, begrijpelijk, bruikbaar en betrouwbaar zijn,
bijvoorbeeld de mate van recyclebaarheid of gerecycled materiaal van een
product. De informatie in een B2B markt kan daarmee wezenlijk verschillen van
informatie in een B2C markt;
o De benodigde informatie kan op allerlei manieren worden vormgegeven en
gedeeld. Een extra grondstoffenlabel zoals daar al zovele van zijn (eco-label,
keurmerken, normen en certificeringssystemen) wordt afgeraden; zowel
bedrijven als consumenten zien door de bomen het bos niet meer. Met
betrekking tot bestaande labelsystemen bestaat behoefte aan (inter)nationale
integratie, harmonisatie en standaardisatie. De markt ziet veel meer in
dynamische, online en te controleren keteninformatiesystemen à la Facebook of
LinkedIn, die zowel afgeschermd als opengesteld kunnen worden.

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 32 -

Definitief eindrapport

4.3



Kansen en belemmeringen:
o het bedrijfsleven ziet thans vooral nog veel belemmeringen die weggenomen
dienen te worden;
o in de huidige transitiefase naar een circulaire economie zien bedrijven vanuit
hun individuele business cases nog onvoldoende kansen en voordelen van
meer informatie-uitwisseling via een grondstoffenlabel;
o kansen en voordelen (bijvoorbeeld het inzetten van informatie over
grondstoffengebruik als marketinginstrument) lijken wel te worden gezien in
geval van samenwerking op ketenniveau met gezamenlijke business modellen.



Rol- & taakverdeling:
o Het bedrijfsleven zélf en in specifieke keten-communities wil starten met het
uitwisselen van grondstoffeninformatie;
o De overheid niet moet en niet wil gaan reguleren, maar bij voorkeur stimuleren
door marktinitiatieven te ondersteunen en faciliteren door wettelijke obstakels
weg te nemen en/of zich meer als actieve ‘netwerkpartner’ opstellen naar
voorbeeld van het Engelse ‘Waste & Resources Action Programma’ (WRAP);
o In het belang van onafhankelijk- en betrouwbaarheid zou op termijn een opensource keteninformatiesysteem door derde, intermediaire partijen ontwikkeld en
gecontroleerd moeten worden.

Aanbevelingen: perspectief voor een grondstoffenlabel
Om product-/materiaalketens sluitend en circulair te krijgen, is:
 Samenwerking nodig om sluitende product-/materiaalketens te kunnen organiseren
en managen;
 Transparantie vereist om de kennis van producten, productonderdelen,
productieprocessen en grondstoffen te kunnen delen en gebruiken.
De voor een circulaire economie benodigde samenwerking en transparantie kan en
moet niet worden ontwikkeld op basis van, op voorhand gestandaardiseerde
ketenarrangementen en/of een sector overschrijdend grondstoffenlabel, aldus de markt.
Maar wat dan wel? En hoe nu verder?
Een bottom-up benadering waarbij samenwerking en informatie-uitwisseling binnen
sectoren en/of ketens vrijwillig ontstaan, lijkt binnen de hiervoor geschetste context de
meest voor de hand liggende koers. De benadering moet dan wel prudent, gezamenlijk,
vanuit de principes voor een circulaire economie en met de mogelijkheden die nieuwe
ICT en sociale media daarvoor bieden. Dit kan als basis dienen voor nader uit te werken
keteninformatiesystemen die meer en verdere ondersteuning kunnen geven voor een
cyclische keten dan alleen de informatie in een grondstoffenlabel. Een dergelijk
keteninformatiesysteem biedt namelijk de volgende voordelen die passen bij de
principes (zie figuur 3) voor een circulaire economie:
 vergroting transparantie en inzicht binnen ketens;
 bevordering vertrouwen en samenwerking tussen partners in de keten;
 optimalisatie van producten, ketens en business modellen;
 mogelijkheid tot interactie met gebruiker voor performance-based business
modellen;
 sterkere verantwoording naar maatschappij met mogelijkheden tot (onafhankelijk)
toezicht en controle.
Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 33 -

10 juni 2014

Aanbeveling 1
Op basis van dit haalbaarheidsonderzoek wordt in de eerste plaats aanbevolen de
koplopers in de markt te laten starten met experimenten van verschillende
keteninformatiesystemen en -indicatoren per keten. De uit deze ‘pilots’ resulterende
succesvolle systemen kunnen in een volgende fase worden geïntegreerd en
internationaal geharmoniseerd in een open-source software systeem dat, à la Facebook
of LinkedIn, zowel open als gesloten kan zijn. Figuur 9 geeft een schets van een
dergelijk keteninformatiesysteem. Zonder dat in detail onderzocht en uitgewerkt te
hebben, zijn de belangrijkste kenmerken en functies daarvan:
 Informatie verzamelen en verbinden in afsluitbaar systeem;
 Informatie delen met andere spelers binnen een keten;
 Informatie verwijderen bij andere ketenspelers (i.v.m. vertrouwelijkheid) of delen met
derde belanghebbenden buiten de keten (i.v.m. transparantie).

Figuur 9: Schets van een open source keteninformatiesysteem

Bouw en Elektronica lijken de meest voor de hand liggende sectoren om pilots te
starten, maar ook de Textielsector biedt mogelijkheden daartoe.
Aanbeveling 2
In de tweede plaats ligt het voor de hand om de pilots te laten initiëren en
coördineren door De Groene Zaak. Immers:
 Het vraagstuk naar de haalbaarheid van een grondstoffenlabel komt voort uit de
discussies die de koplopers binnen De Groene Zaak hebben gevoerd;
 De koplopers binnen DGZ zijn tevens en bij uitstek de partijen die het belang van
samenwerking en uitwisseling van grondstoffeninformatie in een circulaire economie
onderkennen;
 De voorgestelde initiërende en coördinerende rol sluit naadloos aan bij de missie,
strategie en activiteiten van De Groene zaak;
 Binnen De Groene Zaak bestaat de wil, de kennis, het netwerk en de ervaring om
de pilots te kunnen opstarten.
Intermediaire, derde partijen kunnen daarbij helpen door dynamische, open en af te
schermen keteninformatiesystemen te ontwikkelen, dit in het belang van onafhankelijken betrouwbaarheid.
BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 34 -

Definitief eindrapport

Aanbeveling 3
In de VANG-brief van januari 2014 (IenM, 2014) zijn de volgende acht operationele
doelstellingen voor een grondstoffenbeleid geformuleerd:
1. Verduurzamen aan de voorkant van de keten;
2. Verduurzaming consumptiepatronen;
3. Verbetering afvalscheiding en –inzameling;
4. Bestaand afvalbeleid richten op circulaire economie;
5. Aanpak specifieke ketens en afvalstromen;
6. Ontwikkelen financiële en andere marktprikkels;
7. Kennis en onderwijs verbinden aan circulaire economie;
8. Vereenvoudigen van meetmethoden en keurmerken.
Deze doelstellingen en de uitgewerkte 39 concrete actiepunten bevatten al concrete
handvatten om de transitie naar een circulaire economie te versnellen en richt zich
vooral op de koplopers. Met betrekking tot het in het VANG programma onder
doelstelling 1 uitgewerkt actiepunt 4 (grondstoffenlabel) wordt aanvullend - en deels ook
in lijn met de commentaren van de VA en FHG - het volgende geadviseerd.
Ten aanzien van een grondstoffenlabel zou de overheid als meer actieve
netwerkpartner moeten optreden, en niet alleen van de koplopers. Dit betekent
concreet het volgende:

Het faciliteren en stimuleren van verschillende ketens in de koplopers groep om
zichzelf te organiseren en te experimenteren;

Het helpen communiceren van succesvolle business cases en
keteninformatiesystemen;

Het gezamenlijk organiseren van gelegenheden om partijen uit verschillende ketens
(cross-sectoraal) van elkaar te laten leren, waarbij nadrukkelijk ook peloton en
staartgroep bedrijven worden uitgenodigd;

Het helpen van alle partijen om nieuwe (grondstoffen)kennis en informatietechnologie toe te passen op hun specifieke sector en te delen met zowel
kennis- als onderwijsinstituten;

Het inzetten van bestaand of nieuw grondstoffenbeleid, waarvan koplopers, peloton
en achterblijvers kunnen profiteren, waaronder:
o een lager BTW tarief voor producten met meer gerecyclede grondstoffen;
o het stimuleren van circulair aanbesteden door de overheid (‘leading by
example’), waarin eenvoudige grondstof prestatie-indicatoren (bv. %
secundaire grondstoffen) worden verlangd;
o Het wegnemen of versoepelen van wettelijke obstakels door middel van
afstemming van grondstoffenbeleid en regelgeving op Europees niveau;

het afstemmen van zowel beleidsmatige als uitvoeringstechnische initiatieven op
het gebied van vergelijkbare keteninformatiesystemen op Europees niveau en het
bieden van nationale of Europese (mede-)financiering. Dit vergroot de kansen,
beperkt de risico’s voor zowel koplopers, peloton als achterblijvers en leidt naar
verwachting tot een snellere en omvangrijkere transitie, efficiëntere
keteninformatiesystemen en meer werkgelegenheid.

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
Definitief eindrapport

BC6066/R0001/408015/Nijm
- 35 -

10 juni 2014

Aanbeveling 4
In de vierde plaats, als de transitie naar een circulaire economie een hoger niveau heeft
bereikt en succesvolle pilot-systemen voor informatie-uitwisseling zijn ontwikkeld, dan
dient de overheid verder te ondersteunen bij:

het integreren, harmoniseren en standaardiseren van de enorme diversiteit aan
milieulabels, keurmerken, certificeringssystemen en normen;

het ontwikkelen van ‘governance’ structuren voor een keteninformatiesysteem (wie
is eigenaar/beheerder), waarop overheid haar rol kan baseren.
Aanbeveling 5
Om meerdere redenen zoals beschreven in dit rapport wordt aanbevolen de begrippen
‘grondstoffenlabel’ en/of ‘grondstoffenpaspoort’ niet meer te gebruiken en te vervangen
door het meer abstracte, objectieve en toepasselijke begrip ‘keteninformatiesysteem’

BC6066/R0001/408015/Nijm
10 juni 2014

Haalbaarheid Grondstoffenlabel
- 36 -

Definitief eindrapport