1

2

3

INHOUDSOPGAvE
WOORD VOORAF
INLEIDING
VISUELE SAMENVATTING
1
2

3

4

AANLEIDING
OPDRACHT:
UITGANGSPUNTEN EN
RANDVOORWAARDEN

7

8

10

14

16

Doel

16

Uitgangspunten

17

Randvoorwaarden

18

INHOUDELIJK KADER:
WENKEND PERSPECTIEF
WADDENGEBIED 2050

4

5

UITWERKING PIJLERS IN
THEMA’S EN ACTIVITEITEN/PROJECTEN

28

Pijler 1: natuurverbetering naar een veerkrachtig ecosysteem

29

-

Klimaatverandering

30

-

Natuurlijke dynamiek

34

-

Onderwaternatuur

38

-

Vogels		

44

Pijler 2: transities naar een duurzaam (economisch) medegebruik

47

-

Visserij		

48

-

Bereikbaarheid en mobiliteit

52

-

Randen van het Wad

56

-

Versterken kernwaarden Werelderfgoed

60

Vrije ruimte		

65

PROGRAMMAORGANISATIE

66

Opdrachtgeverschap en betrokken partijen

67

Governance		

68

-

Opdrachtgeverscollectief

68

-

Kernteam		

68

-

Programmateam

69

20

-

Verbinding met de omgeving

70

Van streefbeeld naar wenkend perspectief

21

-

Kernwaarden, werkvormen en competenties

70

De uitdagingen voor het Waddengebied

21

Financiering		

70

Wenkend perspectief

21

Risico’s		

71

De wandeling: het Waddengebied in 2050

23

5

WOORD vOORAF
Weergaloze wolkenluchten die 's nachts
plaats maken voor een indrukwekkende
sterrenhemel. Een weids landschap waarin het samenspel van wind, water en zand
blijft fascineren. Vogels en vissen die er in
groten getale rust en voedsel vinden.
Een reeks van prachtige bewoonde en
onbewoonde eilanden. Het Waddengebied.

Een gebied om te koesteren en trots op te zijn.
Een gebied dat in 2016 is gekozen tot Mooiste
Natuurgebied van Nederland en met een Waddenzee die sinds 2009 behoort tot het UNESCO
Werelderfgoed. Al eeuwenlang wonen en werken
mensen er. Bezoekers uit binnen- en buitenland
komen er om uit te rusten, uit te waaien of een
festival te bezoeken.
Het Waddengebied is ongekend dynamisch.
En die dynamiek beperkt zich niet tot eb en

vloed maar heeft ook betrekking op nieuwe
kansen en uitdagingen. Wat zijn de gevolgen
van klimaatverandering? Hoe krijgt de energietransitie vorm? Wat betekent de toenemende
belangstelling van (internationale) toeristen?
En hoe blijft het gebied leefbaar? Het is de
kunst deze uitdagingen in te zetten en te
benutten om te komen tot een veerkrachtige
Waddenecologie en een duurzame
Waddeneconomie.
Dat lukt alleen door samenwerken. Maar dat is
soms makkelijker gezegd dan gedaan in
een gebied met veel partijen en evenzoveel
meningen en belangen. Juist hier kan het
Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW)
het verschil maken door partijen te verbinden
en in beweging te brengen. Door de gebiedsbelangen voorop te stellen en tussen en naast
de partijen te werken ontstaat een krachtige
combinatie van partijen die samen optrekken.
Het Waddengebied verdient deze gezamenlijke
inzet, aandacht en trots. Samen op weg naar een
rijke Waddenzee voor mens en natuur!
7

INLEIDING
Met veel enthousiasme presenteren we het
nieuwe programmaplan van het Programma
naar een Rijke Waddenzee (PRW) voor de
periode 2019-2022.

In 2019 is het alweer tien jaar geleden dat het
grootste deel van de Waddenzee werd aangewezen als Werelderfgoed. De afgelopen tijd is
er dan ook hard gewerkt aan natuurverbetering
en aan de verduurzaming van het (economisch)
medegebruik. De Waddenzee staat tijdens deze
periode centraal, maar er wordt waar nodig ook
naar het Waddengebied als geheel gekeken om
de doelen te behalen. Oplossingen voor huidige
en toekomstige uitdagingen laten zich namelijk
niet afbakenen door strikte grenzen. Samen
gaan we op weg naar een veerkrachtig en duurzaam Waddengebied.
8

Hoewel de opdrachtgevers eindverantwoordelijk
zijn voor het behalen van het wenkend perspectief, is er een aantal transitiepaden waarbij zij
hulp gevraagd hebben aan diverse partijen en
programma’s. Deze hebben allen een specifieke
rol te vervullen. PRW is één van deze programma’s en staat zowel ten dienste van beleid
(beleidsmakers) als van beheer (uitvoeringsorganisaties). Hoewel de programmaperiode tot 2022
loopt, richt PRW haar activiteiten in om zoveel
mogelijk onderdelen van het perspectief in gang
te zetten en versneld in 2030 te voltooien.
  

Waddengebied 2050: een wenkend
perspectief voor mens en natuur
In de Gebiedsagenda Wadden 2050 (GAW 2050)
is de beleidsambitie voor het Waddengebied omschreven. De betrokken partijen willen hiermee
de ontwikkelingen en transities in het gebied
agenderen en begeleiden. Dit doet men via een
gezamenlijk perspectief voor het Waddengebied
in 2050 (zie hoofdstuk 3). Niet als verankerd
doel, maar als stip op de horizon. Het perspectief
maakt de beleidsambities voor het gebied concreet en tastbaar en vormt zo een gemeenschappelijk baken voor overheden, maatschappelijke
organisaties, bewoners en gebruikers om naar
toe te werken. En niet alleen dat. Het helpt om
nu keuzes te maken in beleid en maatregelen
op de korte termijn en om richting te geven aan
noodzakelijke transities voor de lange termijn.

PRW: ondersteunend en stoutmoedig
PRW wordt ingezet om een bijdrage te leveren
aan de hand van acht opgedragen thema’s:
klimaatverandering, natuurlijke dynamiek,
onderwaternatuur, vogels, visserij, bereikbaarheid en mobiliteit, randen van het Wad en
versterken kernwaarden Werelderfgoed. Deze
zijn vervolgens geclusterd in twee pijlers: natuurverbetering naar een veerkrachtig ecosysteem
en transities naar een duurzaam (economisch)
medegebruik. Het programma heeft vier heldere
rollen waarmee ze haar werk invult: uitdagen,
aanjagen, ontwikkelen en verbinden. PRW heeft
daarbij de opdracht meegekregen om - waar
nodig - te schuren op inhoud en proces om het
perspectief dichterbij te brengen.

Een nieuwe periode
Tijdens de eerste periode van PRW (2010-2014)
lag de nadruk sterk op natuurverbetering van de
Waddenzee. In de tweede periode (2015-2018)

stonden verduurzamingsprojecten rondom medegebruik centraal. Het aantal taken van PRW
breidde zich daardoor uit, net als de hoeveelheid opdrachtgevers. Naast het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en
de Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN), voegden
het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
(IenW), Rijkswaterstaat (RWS) en de drie Waddenprovincies zich bij de groep opdrachtgevers.
PRW werd vaak gevraagd om in lastige trajecten
als aanjager en verbinder te acteren en zette
diverse projecten op zoals: het Uitvoeringsprogramma Dark Sky Werelderfgoed Waddengebied, het Actieplan Plastic Vrij Werelderfgoed
Waddenzee en het Actieplan Broedvogels
Waddenzee. Daarnaast werd PRW ook dikwijls
ingezet voor reguliere beleids- en beheertaken,
zoals het secretariaat van de Beheerraad en de
Samenwerkingsagenda Beheer Waddenzee. De
opdrachtgevers ervaren dat zij nu in staat zijn om
hun reguliere taken weer zelf op te pakken.
PRW wil tijdens de derde periode nog effectiever
werken aan natuurverbetering en transities naar
duurzaam (economisch) medegebruik. Voor dat
laatstgenoemde werkterrein is van belang dat de
afgelopen decennia een verandering zichtbaar
is geworden in de manier waarop bewoners,
ondernemers en gebruikers het Waddengebied
beleven en ermee omgaan. Er is meer begrip
voor de kernwaarden van het Werelderfgoed en
men zoekt naar de toegevoegde waarde daarvan
voor de gemeenschap. Door in de komende
periode naast de natuur ook de mens in het

SAMEN GAAN
WE OP WEG
NAAR EEN
vEERKRACHTIG
EN DUURZAAM
WADDENGEBIED

gebied centraler te stellen, geven we een impuls
aan het duurzaam (economisch) medegebruik
dat naadloos past op de unieke natuurwaarden
van het gebied.
Dit vraagt ook om een transitie van PRW als
programma en de manier waarop zij werkt:
doelgericht en met een compact en hecht programmabureau dat flexibel genoeg is om mee te
bewegen met de veranderende uitdagingen van
het gebied. Een team dat op basis van haar kennis, ervaring en netwerk in staat is om gevraagd
en ongevraagd, snel en adequaat te acteren.

9

vISUELE
SAMENvATTING
Deze spread is een visuele samenvatting
van het programmaplan

De kernwaarden van het UNESCO
Werelderfgoed zijn onlosmakelijk
met het perspectief verbonden:
• Dynamische natuur van de Waddenzee
inclusief overgangen naar de kust en de
eilanden;
• Rust, ruimte, stilte en duisternis;
• Waardevolle landschappen en cultureel
erfgoed in dorpen, steden, op eilanden,
en in zee;
• Visserij, havenbedrijfsleven, landbouw,
energie en recreatie als sterke en innovatieve
economische sectoren.

Mooiste
Natuurgebied
van Nederland
sinds 2016

UNESCO
Werelderfgoed
Waddenzee
sinds 2009

10

De Rijksoverheid:

De Waddenprovincies:

De Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN):

• Ministerie van Landbouw Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV);
• Staatsbosbeheer (SBB);
• Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW);
• Rijkswaterstaat (RWS).

• Provincie Noord-Holland;
• Provincie Fryslân;
• Provincie Groningen.

• De Waddenvereniging;
• Vogelbescherming Nederland;
• Stichting Wad;
• Natuurmonumenten;
• Landschap Noord-Holland;
• It Fryske Gea;
• Stichting het Groninger Landschap.

Opdrachtgeverscollectief

De Gebiedsagenda Wadden 2050 is de gezamenlijke beleidsambitie
voor het Waddengebied met het perspectief als stip op de horizon.

Andere belanghebbenden die
betrokken zijn bij het programma: de eiland- en kustgemeenten, overige rijkspartijen,
de waterschappen en bewoners
en gebruikers van het Waddengebied.

Het perspectief gidst betrokken partijen naar de gezamenlijke ambitie voor de toekomst.

De uitdagingen voor het Waddengebied:
• Klimaatverandering;
• De energietransitie;
• Verduurzaming van de visserij;
• Toenemende belangstelling vanuit
het (internationale) toerisme;
• De dreiging van verdergaande krimp en
achteruitgang van de leefbaarheid.

* Het Programma naar een Rijke Waddenzee

Andere
programma’s
en partijen/
organisaties

(PRW) is één van de programma’s die aan
het perspectief werkt. PRW staat zowel ten
dienste van beleid (beleidsmakers) als van
beheer (uitvoeringsorganisaties) en werkt
ook samen met andere programma’s/
organisaties.

Programmabureau

Het doel van PRW is om in
opdracht, en aanvullend aan
haar opdrachtgevers, bij te
dragen aan het realiseren van
het perspectief Waddengebied 2050.

4 Rollen
UITDAGEN

AANJAGEN

ONTWIKKELEN

vERBINDEN

PRW is een netwerkorganisatie die
kan koorddansen bij wind; zij is:
complementair, tijdelijk, stoutmoedig en flexibel.
PRW staat als intermediair tussen
beleid en beheer en bestaat uit
mensen die verbindingen leggen
binnen en buiten de (Wadden-)
organisaties. De kracht zit in het
samenspel.

In opdracht

In opdracht

PĲLER 1
Natuurverbetering naar een
veerkrachtig ecosysteem

Vrije ruimte
Het programma
heeft voldoende
vrije ruimte om te
kunnen inspelen op
actuele en nieuwe
ontwikkelingen die
bijdragen aan het
bereiken van het
perspectief.

PĲLER 2
Transities naar een duurzaam
(economisch) medegebruik

Financiering
Het programma kent een meerjarige financiering en is evenredig
verdeeld tussen de opdrachtgevers. Er is een jaarlijks budget van
circa 1,5 miljoen euro beschikbaar voor de twee pijlers en de vrije
ruimte. De dynamiek van het programma vraagt om een lichte,
flexibele en wendbare sturing en bestaat uit een compact
programmabureau van circa 8 fte. Het opdrachtgeverscollectief is
eindverantwoordelijk voor het bereiken van het perspectief en
houdt toezicht op het werk dat PRW uitvoert.

Verbinding met omgeving
Het programma staat midden in een breder speelveld dat betrokken
én op de hoogte moet zijn om het draagvlak van het perspectief te
waarborgen en resultaten te bereiken. Waar nodig wordt actief de
samenwerking opgezocht met andere partijen binnen en buiten de
Waddengemeenschap en worden ervaringen van het ‘leren door doen’
met elkaar gedeeld. Een frisse blik is vaak van onschatbare waarde.

13

1. AANLEIDING
SAMENWERKEN AAN EEN WADDENGEBIED
vAN WERELDERFGOEDKLASSE

14

Begin 2018 is het Programma naar een Rijke Waddenzee
(PRW) geëvalueerd waarbij de conclusie is getrokken dat
veel van de inhoudelijke programmadoelen (periode 20152018) zijn gerealiseerd maar dat het perspectief naar een
rijke Waddenzee nog niet is bereikt. De opdrachtgevers
van PRW hebben aangegeven nog steeds behoefte te hebben aan een integraal programma dat uitdaagt en aanjaagt
om de ambities voor het Waddengebied te realiseren.

PRW biedt voor haar opdracht gevers toegevoegde waarde, vooral als intermediair tussen
beleid en beheer én tussen publiek en privaat.
Om deze rol op een goede manier te blijven
vervullen moet PRW er voor zorgen dat zij steeds
een onafhankelijke, neutrale positie inneemt
ten opzichte van partijen in het Waddengebied.
Vooral het agenderen van nieuwe thema’s, het
verbinden van partijen en kennis én het vertalen
van beleid naar integraal beheer worden als
toegevoegde waarde gezien. Wanneer doelen en
ambities vastliggen is het aan de opdrachtgevers of andere partijen om de uitvoering zelf ter
hand nemen. Uit de evaluatie blijkt ook dat de
opdrachtgevers (nog) meer betrokken moeten
zijn bij het programma om daarmee ook meer
eigenaarschap te tonen.

De conclusies zijn aanleiding voor de opdrachtgevers: het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV), Staatsbosbeheer (SBB),
het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
(IenW), Rijkswaterstaat (RWS), de provincies
Noord-Holland, Fryslân en Groningen en de
Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN) om een vervolg
te geven aan het PRW.
Dit programmaplan (periode 2019-2022)
beschrijft eerst de opdracht voor het nieuwe
programma en het perspectief 2050 voor het
Waddengebied. Het perspectief wordt daarna uitgewerkt in een tweetal pijlers met onderliggende
thema’s. Het programmaplan beschrijft tot slot
de programmaorganisatie waarin de governance,
financiering en risico’s staan beschreven.

15

Uitgangspunten
PRW werkt in de periode 2019-2022 aan de hand
van de volgende uitgangspunten aan haar opdracht:

2. OPDRACHT

UITGANGSPUNTEN EN RANDVOORWAARDEN

Het wenkend perspectief Waddengebied 2050 is
het leidende principe. Als baken en perspectief voor
het Waddengebied. Het programma opereert binnen
de inhoudelijke kaders van het perspectief en de
Gebiedsagenda Wadden 2050 (GAW 2050) en helpt
de opdrachtgevers in het realiseren van een deel
daarvan binnen acht thema’s gebundeld in twee
inhoudelijke pijlers;

Veerkrachtig
ecosysteem

KLIMAAT
VERANDERING

Twee pijlers en acht thema’s voor 2019-2022. In de
komende programmaperiode werkt PRW aan de
volgende pijlers en thema’s:

DYNAMIEK

Het doel van PRW is om in opdracht, en aanvullend aan
haar opdrachtgevers, bij te dragen aan het realiseren
van het perspectief Waddengebied 2050. Dit doet zij
samen met overheden, maatschappelijke organisaties,
kennisinstellingen, bewoners en gebruikers.

Duurzaam
medegebruik

Peiler 1: natuurverbetering naar een
veerkrachtig ecosysteem
Bestaande uit de thema’s: klimaatverandering,
natuurlijke dynamiek, onderwaternatuur en
vogels.

ONDERWATER
NATUUR

bereikbaarheid
en mobiliteit

randen van
het wad

Peiler 2: transities naar een duurzaam
(economisch) medegebruik
Bestaande uit de thema’s: visserij, bereikbaarheid en mobiliteit, randen van het Wad en
versterken kernwaarden Werelderfgoed.

vOGelS

kernwaarden
werelderfgoed
17

Vier rollen
De rolopvatting van het programma, als intermediair tussen
beleid en beheer, bestaat uit de volgende rollen:
Het constructief uitdagen (gevraagd en
ongevraagd) tot transities staat centraal in
de rolopvatting. PRW mag stoutmoedig zijn
en zo nodig schurend op inhoud en proces
ten dienste van het perspectief. Het houdt
overheden, maatschappelijke organisaties,
bewoners en gebruikers bij de les.

Tijdelijk de regie nemen om vernieuwing,
transities, trajecten en projecten in
beweging te krijgen.

Buiten de kaders, innovatief en conceptueel denken/handelen. ‘Leren door
doen’ staat daarbij centraal, waarbij
innovaties en pilots worden aangejaagd.

Het creëren van draagvlak en mensen,
organisaties en kennis bij elkaar
brengen. Samenwerking(en) stimuleren
in een ‘multi-level-governance’. Zowel
nationaal, trilateraal (met Duitsland
en Denemarken) als buiten het internationale Waddengebied.

18

Randvoorwaarden
Om invulling te geven aan deze opdracht is een aantal randvoorwaarden benoemd:
•

Tijdelijk en complementair. Het programma is dienstbaar en altijd aanvullend aan de taken van de bestaande opdrachtgevers. Daar waar nog consensus moet
worden bereikt over doelen en ambities - en deze nog
niet verankerd zijn - biedt PRW toegevoegde waarde.
PRW is een tijdelijk tussenfiguur, zolang het perspectief
niet is bereikt en/of andere organisaties de rol van het
programma niet kunnen vervullen;

•

Eigenaarschap. De activiteiten/projecten in het
programma verrijken de beleid- en beheertaken van
de opdrachtgevers. Alle activiteiten/projecten die PRW
uitvoert zijn tijdelijk en kennen een begin en een einde.
Waarbij het eigenaarschap aan de voorkant helder is
en het na afronding duidelijk is welke ontvanger(s) het
stokje overneemt;

•

De Waddenzee. De ambitie van een rijke Waddenzee
staat voorop. Om een rijke Waddenzee te bereiken
vinden de activiteiten/projecten echter plaats in het
gehele Waddengebied, vrij van geografische en/of
beleidsmatige begrenzing;

•

Vrije ruimte. Het programma heeft voldoende vrije
ruimte om te kunnen inspelen op actuele en nieuwe
ontwikkelingen die bijdragen aan het bereiken van
het perspectief.

19

3. INHOUDELIJK
KADER
WENKEND PERSPECTIEF WADDENGEBIED 2050

OPLOSSINGEN VOOR
UITDAGINGEN LATEN
ZICH NIET AFBAKENEN
DOOR STRIKTE
GRENZEN
Van streefbeeld naar een wenkend
perspectief
Het streefbeeld van de vorige periode van PRW
vloeide voort uit de Planologische Kernbeslissing
(PKB) Derde Nota Waddenzee (nu: Structuurvisie
Waddenzee) van de Rijksoverheid. Het streefbeeld voor de periode 2019-2022 is geactualiseerd en geïntegreerd met de ambities van de
Gebiedsagenda Wadden 2050 (GAW 2050).
Hierdoor is er nu een één integraal perspectief
voor het Waddengebied voor 2050. PRW zet zich
in om al tijdens deze programmaperiode zoveel
mogelijk onderdelen van het perspectief in werking te zetten zodat deze in 2030 zijn voltooid.
De essentie van het perspectief is met de actualisatie niet veranderd. De kern is en blijft dat het

20

Waddengebied in haar waarde hersteld wordt
als een ecologisch uniek en waardevol gebied
waar mensen in leven en van leven. Primair is de
Waddenzee een natuurgebied (hoofddoel), waar
medegebruik mogelijk is mits het de natuur en
het landschap niet aantast. Het is dan ook geschreven vanuit de kernwaarden van het gebied
waarbij het duurzame medegebruik geen afbreuk
doet aan de kwaliteiten van het Waddenecosysteem.

De uitdagingen voor het Waddengebied
Het Waddengebied staat aan de vooravond van
een aantal majeure ontwikkelingen: klimaatverandering, de energietransitie, verduurzaming van
de visserij, toenemende belangstelling vanuit
het (internationale) toerisme en de dreiging van

verdergaande krimp en achteruitgang van de
leefbaarheid. Deze complexe materie en dynamiek vraagt om creativiteit, flexibiliteit en vindingrijkheid van de omgeving om daar passende
antwoorden op te vinden. Dit staat ook centraal
in de derde periode van het programma. PRW
wil partijen uitdagen om voorbij de gebruikelijke
oplossingen te denken. Bestaande regels en
gewoonten zijn mogelijk niet meer passend. Het
aandachtsgebied voor uitdagingen en oplossingen kan daarmee bijvoorbeeld (ver) buiten het
huidige gezichtsveld, of zelfs buiten de grenzen
van het Waddengebied liggen. Alleen dan kunnen we bij het spreekwoordelijke hooghangende
fruit komen. Deze opgaven bieden ook kansen
om in het Waddengebied gezamenlijk voorop
te gaan lopen. We willen aan de wereld kunnen
laten zien hoe natuur, economie en leefbaarheid
niet alleen samen kunnen gaan, maar elkaar
zelfs wederzijds kunnen versterken.

Wenkend perspectief
De Waddenzee en het Waddengebied worden
gekenmerkt door dynamiek en (constante)
verandering. Ieder perspectief is daarom op
voorhand onzeker. De kans is namelijk nihil
dat in 2050 is uitgekomen van wat we in 2019
hebben opgeschreven. Tegelijk kan een perspectief richting geven aan ieders handelen om de
kernwaarden van het gebied verder tot ontwikkeling te brengen en samen te zoeken naar nieuwe
oplossingen voor toekomstige uitdagingen. Het
perspectief kan gezien worden als een gids die
betrokken partijen richting geeft op weg naar de
21

gezamenlijke ambitie. Onderstaande ‘wandeling’
is een beschrijving van een mogelijk toekomstbeeld voor het Waddengebied en is gebaseerd
op de gemeenschappelijke beleidsambitie voor
het gebied.

De wandeling: het Waddengebied
in 2050
Wat een wolkenlucht! Wat een weidsheid! Het is
zaterdag 6 augustus 2050, even nagenieten van
de wandeling over de kwelder met je beide kinderen. Tweeëndertig jaar geleden liep je hier zelf
als kind met je ouders. Midden in het Waddengebied; op de rand van kust en zee. Een uniek
Werelderfgoed. De dynamiek van de Wadden
is hier volop zichtbaar: de wind waait, nieuwe
stukken land slibben aan, andere kalven af.
Als er iets kenmerkend is voor het Waddengebied, is het wel dynamiek. In de havens, langs
de kust, in de dorpen en havensteden, op de
eilanden en natuurlijk in zee. De geulen en
wadplaten in de Waddenzee veranderen immers
voortdurend door de stromingen en het getij. Het
leven dat zich onder water en op de wadplaten
afspeelt, is geen jaar hetzelfde. Hetzelfde geldt
voor het leven langs de kust en op eilanden.
Havens hebben zich ontwikkeld tot centra van
innovatie op het gebied van circulaire economie,
energie en ‘nature based solutions’, de landbouw is toegerust op een veranderend klimaat,
de visserij zorgt samen met natuurbeheerders
voor een goed beheer van de zee, en vooral
bewoners zorgen voor een permanente stroom
22

23

aan ideeën, initiatieven en ontwikkelingen. Het
Waddengebied verandert voortdurend en tegelijk
worden een aantal kenmerkende waarden van
het Waddengebied gekoesterd en behouden. Het
is hier goed wonen en werken.
Waddengebied, inderdaad, en niet alleen de
Waddenzee, want het inzicht is gegroeid dat
de zee, de kust, de eilanden en het estuarium
onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Ontwikkelingen in de Waddenzee, langs de kust en op
eilanden worden veel meer in samenhang bekeken en opgepakt. De natuur van de Waddenzee
is weer verbonden met het achterland, het IJsselmeer en de Noordzeekustzone, en ook vanuit
het behoud van de leefbaarheid, de beleving
van het Waddengebied en de kustverdediging
wordt de kust en de zee meer als één geheel
gezien. De Waddenzee als klimaatbuffer, maar
ook als gebied dat bijdraagt aan de economie en
leefbaarheid van het eilanden en de kust. Het
Waddengebied, wereldwijd van betekenis voor
de natuur (van Afrika tot Siberië), internationale
speler op het gebied van energie, scheepsbouw,
duurzame visserij en landbouw. Toeristen uit vele
landen zie je hier om te ontspannen of om rustig
te genieten van al het moois dat er te zien valt.
Dat alles kan alleen door nauwe afstemming
tussen menselijk gebruik van het gebied en de
wens om waarden als rust, ruimte en het open
landschap te behouden. Die afstemming vindt
in 2050 nauwgezet plaats en is niet altijd even
gemakkelijk.

24

Twaalf was je destijds, in 2018. Flarden van
het gesprek van toen komen terug nu je zelf
met je kinderen over de kwelder loopt. Er waren
verwachtingen. Verwachtingen over de toenadering tussen de havens, de visserij, de recreatie
en landbouw met de natuurorganisaties. Maar
ook nieuwe zorgen. Zoals de mogelijkheid dat op
een zeker moment de Waddenzee zou kunnen
verdrinken als gevolg van de zeespiegelstijging.
Zorgen bij bewoners over de invloed van windmolens op het landschap en hun leefomgeving.
Zorgen over de krimp en vergrijzing in de omliggende dorpen langs de kust of de juist groeiende
druk van het toerisme op de eilanden.
Maar er kwam een nieuw perspectief voor de
bewoners langs de kust. En ook de Waddenzee
is er nog in 2050, robuust en veerkrachtig. De
fenomenale dynamiek van de Waddenzee heeft
de zeespiegelstijging goed bij kunnen houden,
en ook de komende halve eeuw zal dat het geval
zijn. Zij het soms een handje geholpen door de
mens, door zandsuppleties boven de eilanden en
door de natuurlijke aangroei van de Waddenzee
te stimuleren. Inmiddels kunnen we de zeespiegelstijging en de mate waarin de kwelders en
platen mee kunnen groeien, ook beter voorspellen dan in 2018 het geval was.
De Waddenzee is ook nog altijd de pleisterplaats
voor miljoenen vogels. Een indrukwekkend
gezicht, die massaliteit, die kan gedijen op de
soortenrijkdom en enorme biomassa onder water en op de wadplaten. Deze is vooral te danken
aan succesvolle uitbreiding van het areaal zoge-

naamde biobouwers, zoals zeegras en schelpdierbanken, kraamkamers voor nieuw leven, in
combinatie met meer rust op de bodem. Enkele
nieuwe vissoorten hebben hun intrede gedaan.
Sommige zijn herintreders, nadat ze jaren niet
meer waren waargenomen, andere soorten
profiteren van de hogere watertemperaturen.
Onderweg langs de kust heb je ook gezien dat
de Waddenkust een opmerkelijke transformatie heeft doorgemaakt. De rust en de ruimte,
het gevoel van landschappelijke openheid
en de oude historische landschappen, zijn er
nog steeds. Maar in de dorpen, de havens en
havensteden en op plekken langs de dijk bruist
het van energie. Zo zijn langs de kust nieuwe
‘hotspots’ voor de beleving van het Werelderfgoed verschenen en vinden toeristen die de rust,
het historisch landschap en de beleving van het
Werelderfgoed opzoeken, hun weg. Niet overal,
maar voldoende om bij te dragen aan behoud
van voorzieningen en het ontstaan van nieuwe
initiatieven. De havens hebben slim ingespeeld
op nieuwe ontwikkelingen in de energiesector,
in de circulaire economie en in de ICT. Met het
‘Pact van Marrum’ in de hand hebben ze telkens
gezocht naar manieren om de economie en
ecologie tegelijk te versterken. De vissers zijn
doorgegaan op de ingeslagen weg van verduurzaming en regionalisering, en worden ook gezien
als beheerders van het Wad. De stoere Waddenzeedijken zijn nog steeds beeldbepalend in het
landschap. Soms versterkt met beproefde methoden zoals we dat een halve eeuw geleden ook

al deden, op andere plaatsen zijn brede, rijke of
zelfs dubbele dijken ontstaan. Uiteraard veilig,
maar met ruimte voor recreatie, zilte landbouw,
nieuwe landschapsbeelden of nieuwe natuur. Zo
wordt nu veel breder naar de dijkzone gekeken
dan vroeger het geval was. Langs de dijk heeft
landbouw tijdig kunnen inspelen op de nieuwe
omstandigheden. Door slim om te gaan met
het beschikbare zoete water, en daar waar
nodig zich aan te passen aan de verzilting met
nieuwe rassen of nieuwe ‘zilte’ producten, laat
de landbouw de wereld zien hoe in laaggelegen
gebieden voedselproductie bij klimaatverandering mogelijk blijft.
Op de Waddeneilanden is de recreatie en het
toerisme nog steeds de belangrijkste sector,
zonder daarbij de eigen unieke waarden, cultuur
en leefbaarheid van de eilanden aan te tasten.
Ten opzichte van 32 jaar geleden bieden de
eilanden een duurzaam en hoogwaardig kwalitatief aanbod passend bij het Werelderfgoed.
Ze zijn voor andere dorpen en gemeenten in Nederland het voorbeeld geweest hoe de zelfvoorziening van energie kan worden georganiseerd.
En dankzij een continue dialoog met bewoners
zijn oplossingen gevonden hoe om te gaan met
de zeespiegelstijging, wateroverlast en droogte.
Door in gesprek te gaan met bewoners, vervoerders en toeristen zijn passende vervoersconcepten gevonden die de bereikbaarheid ook op de
lange termijn garanderen.

HET WADDENGEBIED
IS ONGEKEND
DYNAMISCH
Er zijn ook activiteiten gestopt met het oog op de
toekomst van het Waddengebied. Met de doelstelling de CO2-emissie in 2050 met 95% terug te
dringen en de ambitie in het Waddengebied om
koploper te worden in de circulaire economie,
is de gaswinning en andere delfstofwinning uit
het Waddengebied niet meer nodig. Ook andere
activiteiten in de ondergrond die kunnen leiden
tot bodemdaling, zijn gestopt om voldoende te
kunnen meegroeien met de zeespiegelstijging.
Oude gasvelden en bijbehorende infrastructuur
worden nu benut voor het balanceren van het
energienet, de opslag van energie en CO2 als
grondstof.
Industriële activiteiten met grote ruimtelijke
gevolgen zijn sterk geconcentreerd, waarbij clusters van bedrijven gebruik maken van elkaars
restproducten en zo werken aan een circulaire
economie. De industriële activiteiten in deze

regio staan bekend om hun innovatiekracht en
worden ondersteund door een innovatie- en
ontwikkelprogramma waarbij economische ontwikkeling, natuurherstel en de leefbaarheid van
het Waddengebied voorop staan.
Deze ontwikkelingen vloeien voort uit de consensus die sinds het begin van de 21ste eeuw
sterk is gegroeid: dat menselijke activiteiten
moeten bijdra gen aan de kernwaarden van het
gebied. Maar ook andersom: dat de economie
van het Waddengebied zich kan ontwikkelen juist
dankzij een veerkrachtige Waddennatuur. Dat
een robuust ecologisch systeem juist mogelijkheden biedt tot economisch 'oogsten' en er van te
genieten. De economische pijlers van het gebied
profiteren van de ligging aan het Werelderfgoed.
Natuur, landbouw, industrie, visserij en toerisme
versterken elkaar. Mensen, plannen, projecten
en ondernemingen die deze principes omarmen
zijn meer dan welkom in het Waddengebied.

25

Kernwaarden
Dynamische natuur van de Waddenzee inclusief overgangen
naar de kust en de eilanden;
Rust, ruimte, stilte en duisternis;
Waardevolle landschappen en cultureel erfgoed in dorpen,
steden, op eilanden, en in zee;
Visserij, havenbedrijfsleven, landbouw, energie en recreatie als
sterke en innovatieve economische sectoren.

Ecologie en economie zijn in het Waddengebied al sinds mensenheugenis verweven. Die
wisselwerking is anno 2050 alleen maar sterker
geworden. Samen zorgen ze voor een gebied
waar het goed wonen is, waar voldoende werk is
en waar je ook van kan genieten. Deze benadering is van invloed geweest op diverse ontwikkelingen zoals de energietransitie die zo'n 25-30
jaar geleden in een stroomversnelling kwam. Er
is gezocht en gewerkt aan nieuwe energietechnieken die zich voegen naar de kernwaarden van
het Waddengebied. Voor grootschalige energieopwekking, buiten de bestaande clusters van haven en industriegebieden, die de ruimtebeleving
sterk beïnvloeden, bleek uiteindelijk geen plaats.
Dit heeft ook consequenties gehad voor de ambitie. Het Waddengebied zelf is zelfvoorzienend op
het gebied van energie. Maar met de aanlanding
en omzetting van energie vanaf de Noordzee
via de Eemshaven en Den Helder is het Wadden26

gebied netto-exporteur van fossielvrije energie.
Een groot verschil met 32 jaar geleden is dat we
niet alleen maar kijken vanuit de natuurfunctie
van de Waddenzee, maar dat we het Waddengebied en de overgangszones tussen de zee, de
kust en de eilanden breed benaderen, met alle
functies die daar een plek hebben. Waar vroeger
de natuur nog wel eens tegenover de economie
werd geplaatst, is het sleutelwoord nu: verbinding. Verbinding tussen land en zee, verbinding
tussen ecologie, economie en leefbaarheid
en daarmee ook verbinding tussen bewoners,
gebruikers, bedrijven, natuurorganisaties en
overheden die elkaars kernwaarden respecteren
en wederzijds versterken.

leken, of simpelweg door factoren die vanuit het
Waddengebied moeilijk te beïnvloeden waren.
Maar bewoners, ondernemers en bestuurders
begrepen wat nodig was. Ze zochten elkaar telkens weer op, stimuleerden innovaties, realiseerden nieuwe vormen van samenwerking, zorgden
voor een goede kennisontwikkeling en monitoring en gaven ruimte aan nieuwe initiatieven.
Het is nu 2050. Honderd jaar geleden waren er
nog plannen voor inpoldering van de Waddenzee
en was het idee dat de mens de natuur maar
beter kon temmen. Nu zien we natuur, economie
en leefbaarheid als onlosmakelijk met elkaar
verbonden. Er is heel veel veranderd sinds 1950.
En toch ook weer niet. De dynamiek van de
Waddenzee en het Waddengebied blijft. De verandering is de enige constante, die elk jaar weer
nieuwe beelden laat zien. Het bleek mogelijk in
2018 een beeld van 2050 te schetsen dat richting gaf aan het handelen, zonder dat het gezien
werd als een blauwdruk.

Makkelijk was dat niet altijd. Sommige keuzen
waren lastig. Soms door een gebrek aan kennis,
soms doordat belangen moeilijk verenigbaar
27

4. UITWERKING
PIJLERS
IN THEMA’S EN ACTIVITEITEN/PROJECTEN

De opdrachtgevers van het Programma naar een Rijke
Waddenzee (PRW) hebben op basis van het perspectief en
de opgaven vanuit de Gebiedsagenda Wadden 2050 (GAW
2050) acht thema’s gedefinieerd waar PRW in de periode
2019-2022 - samen met betrokken organisaties - aan werkt:
klimaatverandering, natuurlijke dynamiek, onderwaternatuur, vogels, visserij, bereikbaarheid en mobiliteit, randen
van het Wad en versterken kernwaarden Werelderfgoed.
Dit werk is gegroepeerd in twee pijlers: natuurverbetering
naar een veerkrachtig ecosysteem en transities naar een
duurzaam (en economisch) medegebruik.

Per pijler worden de thema’s in dit hoofdstuk
uitgewerkt met bijbehorende activiteiten/projecten. Aan het eind van elk thema staat steeds een
overzicht van de rollen, resultaten, verantwoordelijke opdrachtgever(s) en de opdrachtgever die de
opvolging en verdere afstemming op zich neemt
als de rol van PRW beëindigd is. Daarnaast is
het van belang om op te merken dat vanwege de
aard van PRW als programma, het evident is dat
er per activiteit/project verschillende opdrachtgevers kunnen zijn. Naast de opdrachtgever(s)
worden belanghebbende partijen verder actief
betrokken.

PIJLER 1
NATUURVERBETERING NAAR EEN
VEERKRACHTIG ECOSYSTEEM
De activiteiten/projecten in deze pijler dragen bij
aan het realiseren van natuurverbetering naar
een veerkrachtig ecosysteem. Binnen deze pijler
werkt het programma aan de volgende thema’s:
•
•
•
•

Klimaatverandering;
Natuurlijke dynamiek;
Onderwaternatuur;
Vogels.
29

KLIMAATvERANDERING
Dit thema betreft het fysieke (abiotische) deel
van het ecosysteem. De Waddenzee verandert
voortdurend en past zich aan op de veranderingen door klimaat en menselijk ingrijpen uit
verleden en heden.
Ondanks de huidige zeespiegelstijging (circa 20
cm per eeuw) is er in de Waddenzee gemiddeld
genomen sprake van verlanding: de Waddenzee
wordt ondieper en stijgt vooralsnog mee met de
zeespiegel. Op de langere termijn gaat klimaatverandering een steeds grotere invloed uitoefenen op de water- en sedimenthuishouding van
de Waddenzee en daarmee op al haar functies:
ecologie, waterveiligheid en menselijk medegebruik.

Er zijn tal van morfologische veranderingen
als reactie op de zeespiegelstijging zoals de
sedimentsamenstelling en vermindering van
het plaatoppervlak. Ook verandert de overgang
tussen zoet-en-zout water door veranderingen in
rivierafvoeren. Daarnaast blijft de zeewatertemperatuur - mede als gevolg van klimaatverandering - stijgen.

31

Strategieontwikkeling klimaat voor
beleid en beheer
Tijdens de afgelopen periode is in samenwerking met de Waddenacademie al veel kennis
bijeengebracht in een position paper rond de
laatste inzichten van Bodemdaling, Klimaatverandering en Sedimenthuishouding (BKS). Vanuit
deze - en andere nieuwe inzichten - willen de
opdrachtgevers de belangrijkste aandachtsgebieden selecteren, om van daaruit te komen tot een
strategie (scenario’s) voor toekomstig beleid en
beheer van de Waddenzee.

HOE REAGEERT
DE WADDENZEE
OP KLIMAATVERANDERING?

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Strategieontwikkeling
klimaat voor beleid en
beheer

• Aanjagen
• Verbinden

• Diverse kennisbijeenkomsten georganiseerd over klimaatverandering in
het Waddengebied;
• Strategie is in 2020 ontwikkeld met korte termijn (2030) en lange
termijn (2050) maatregelen voor beleid en beheer rondom klimaat in
het Waddengebied;
• Er is in 2021 meer begrip bij beleidsmakers, beheerders, gebruikers
en bewoners voor de wetmatigheden van het Waddenecosysteem in
relatie tot klimaatverandering en zij passen hun handelen daarop steeds
beter aan.

• IenW
• LNV
• RWS
• CWN

• RWS

32

33

NATUURLIJKE
DYNAMIEK
Waar het kan worden natuurlijke dynamische
processen in de Waddenzee gestimuleerd,
zoveel mogelijk hersteld of versterkt.
Dit bereiken we door het wegnemen of het
verminderen van opgeworpen barrières of
invloeden. Dit draagt bij aan een veerkrachtige natuur en behoud van het Waddengebied
als klimaatbuffer.
Onder dit thema vallen diverse activiteiten/
projecten (‘nature based solutions’) die door de
opdrachtgevers aangedragen zijn: een herstelproject en bewustwording natuurlijke dynamiek eilandstaarten, de aanpak en pilots van
slikvelden, een maatregelenpakket verminderen

impact van bodemberoerende activiteiten, een
haalbaarheidsstudie en pilots benutting slib
Waddenzee en de strategieontwikkeling duurzaam en efficiënt onderhoud jachthavens.

Herstelproject en bewustwording natuurlijke dynamiek eilandstaarten
Door het vastleggen van duinen en de aanleg
van stuifdijken is veel dynamiek langs de zandige
kust van de eilanden verloren gegaan. Ook de
stikstofdepositie speelt daarbij een rol.
Dit heeft geleid tot het verdwijnen van kenmerkende overspoelingsvlakten en stuifduincomplexen, naast grootschalige verruiging.
Hierdoor zijn karakteristieke kustflora en -fauna
verdwenen. Onder andere kunnen daardoor de
Natura 2000-doelen in gevaar komen, evenals
35

het meegroeivermogen van de eilanden. Dit
probleem speelt op alle Waddeneilanden en
dan vooral op de eilandstaarten. Dit wordt al
vele jaren onderkend. De opdrachtgevers vinden
het urgent om in de komende jaren stappen
te zetten om de kenmerkende natuurwaarden
te behouden en te herstellen en te komen tot
een concrete aanpak tot herstel van de natuurlijke dynamiek. Hierbij staat de veiligheid
en het maatschappelijk draagvlak natuurlijk
altijd voorop. Met de maatregelen worden de
natuurwaarden en klimaatbestendigheid van de
zandige kusten vergroot. De ervaringen die op
de verschillende Waddeneilanden eerder zijn
opgedaan worden daarbij toegepast.

Aanpak en pilots slikvelden
Sinds de afsluiting van de Zuiderzee zijn grote
ophogende slibvelden voor de Friese kust ontstaan, enigszins vergelijkbaar met de Eems-Dollard. Deze slikvelden kunnen leiden tot grote
fluctuaties in de troebelheid van de Waddenzee,
met potentieel nadelige gevolgen voor het waterleven. De opdrachtgevers vinden het van belang
om de impact van de ontwikkeling van deze
slikvelden op het ecosysteem beter in beeld te
krijgen, net als de maatregelen die zinvol kunnen
zijn, bijvoorbeeld door ze te fixeren met beperkte
kwelderwerken. Aangezien dit deel van de Wadden, door vergaande bedijkingen in het verleden,
een tekort heeft aan broedhabitat voor vogels
zou een ‘win-win’ situatie kunnen ontstaan.

36

Maatregelenpakket verminderen
impact van bodemberoerende activiteiten
De bodem van de Waddenzee en Noordzeekustzone wordt in grote delen nog steeds frequent
beroerd, bedekt of omgewoeld door bodemberoerende activiteiten zoals visserij, vaargeulonderhoud en suppletiewerken. De bodemstructuur
en het bodemleven worden hierdoor beïnvloed.
Er is nog een kennisleemte - op onderdelen - over
de cumulatieve omvang en impact op de natuurwaarden. Indien door (geregelde) omwoeling
schelpdierbanken en bodemstructuren beschadigd raken, kan bijvoorbeeld het sediment meer
mobiel worden, waardoor grotere fluctuaties in
troebelheid kunnen optreden en de sedimentsamenstelling kan veranderen. De opdrachtgevers
vinden het van belang om de cumulatieve
effecten van bodemberoering in beeld te krijgen
om - indien nodig - een maatregelenpakket te
ontwikkelen voor het verminderen van de impact
van bodemberoerende activiteiten.

Haalbaarheidsstudie en pilots benutting slib Waddenzee
Slib wordt in grote hoeveelheden afgezet in de
rustige delen van de Waddenzee. In tegenstelling
tot zand is het aanbod van slib in de Waddenzee
(nagenoeg) ‘oneindig’ groot. De vraag is of er - in
analogie met de ervaringen in de Eems-Dollard
- mogelijkheden zijn om slib uit de Waddenzee,
via slibsedimentatie op strategische locaties te
winnen en duurzaam te hergebruiken. Hiervoor

dient een haalbaarheidsstudie gedaan te worden
naar mogelijke kansen inclusief voorstellen voor
mogelijke pilots.

Strategieontwikkeling duurzaam en
efficiënt onderhoud jachthavens
Eiland- en kustgemeenten kampen op verschillende plaatsen met (toenemende) baggerproblemen van jachthavens langs de Waddenkust.
De problemen worden vooral veroorzaakt door
omgevingsfactoren, zoals langjarige trends,
gewijzigde morfologische condities en andere
spuiregimes van zoetwater vanuit het achterland. Vaak is een gebrek aan kennis en inzicht
in de oorzaken onderdeel van het probleem.
Anderzijds mist een brede samenwerking en
uitwisseling van kennis tussen de verschillende
partijen die zich met baggeren bezig houden. Er
ontbreekt een gezamenlijke visie voor de langere
termijn. Gezien de gesignaleerde en verwachte
doorgaande morfologische veranderingen in het
Waddengebied is zo’n visie echter broodnodig.
Dit moet leiden tot minder kosten, betere bereikbaarheid en meer samenhang en samenwerking
in de kostbare en tijdsintensieve studies naar
oplossingen. De opdrachtgevers willen graag een
ontwikkeling in gang zetten naar duurzaam en
efficiënt onderhoud van jachthavens.

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Herstelproject en bewustwording natuurlijke dynamiek
eilandstaarten

• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Bewustwording bij eilandgemeenschappen voor de rol van
natuurlijke dynamiek op de eilandstaarten is vergroot in 2022;
• Er zijn in 2020 één of meer pilots opgezet (waarbij de
eilandgemeenschap kan meekijken met de bedoelde en
onbedoelde effecten van de verbetermaatregel(en);
• Er is één grootschalige verstuiving of overspoelingvlakte voor
2022 gerealiseerd.

• RWS
• SBB

• RWS

Aanpak en pilots slikvelden

• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Analyse van de problematiek en kansen slikvelden is in 2021
opgesteld inclusief voorstel maatregelenpakket;
• Eén of meer pilots per 2022 gestart.

• RWS

• RWS

Maatregelenpakket
verminderen impact van
bodemberoerende
activiteiten

• Ontwikkelen
• Verbinden

• Maatregelenpakket met breed draagvlak voor vermindering
bodemberoerende activiteiten is in 2020 ontwikkeld, en uitvoering
start in 2021.

• RWS
• LNV
• CWN

• RWS

Haalbaarheidsstudie en
pilots benutting slib
Waddenzee

• Uitdagen
• Ontwikkelen

• Haalbaarheidsstudie uitgevoerd in 2020 naar duurzame benutting
van het slib uit de Waddenzee;
• Mits zinvol en haalbaar: pilots en innovaties met slibgebruik vanaf
2020 in gang gezet.

• RWS
• Waddenprovincies

• RWS

Strategieontwikkeling
duurzaam en efficiënt
onderhoud jachthavens

• Ontwikkelen
• Verbinden

• Gezamenlijke strategie ontwikkeld voor efficiënter en duurzaam
jachthavenonderhoud in 2021 met minder negatieve ecologische
effecten en lagere kosten voor de beheerder(s).

• Waddenprovincies
• RWS

• Waddenprovincies

37

ONDERWATERNATUUR
De Waddenzee heeft primair de functie van
natuurgebied van Werelderfgoedklasse met
(duurzaam) economisch medegebruik. Dit
thema gaat over het levende (biotische) deel
van het ecosysteem.

In grote lijnen is het bestaande beheer en beleid
hiervan gericht op zichtbare en door de mens
hooggewaardeerde natuurwaarden: die van
droogvallende platen en soorten als vogels, zeehonden, schelpdieren en zeegras. Deze vormen
daardoor de belangrijkste onder Natura 2000
aangewezen doelsoorten. Het gevolg hiervan is
dat de verbeteringen van de afgelopen decennia
vooral bij dit habitattype en deze soortgroepen te
38

vinden zijn. De bescherming van natuur die zich
onder het wateroppervlak bevindt heeft daarbij
nog een inhaalslag te maken.
Door activiteiten met name op het gebied van de
‘swimways’ van trekvissen, is de aandacht voor
de natuurwaarden onder water verbreed en geïntensiveerd. De belangrijke ecologische rol van
schelpdierbanken is al langer onderkend en via
visserijakkoorden wordt gewerkt aan een betere
bescherming. Andere aspecten van de onderwaternatuur zijn echter nog steeds onderbelicht. Dit
betreft vooral organismen als algen, zoöplankton, bacteriën en soorten die in het sediment van
geulen verborgen zitten: commercieel minder
belangrijke schelpdieren, vissen, roggen en
haaien. Deze vormen een belangrijk deel van het
fundament van het ecosysteem en beïnvloeden
39

daardoor ook het succes van soorten waar we
trots op zijn.

•

De hierboven genoemde fundamentele maar nog
grotendeels onbekende soortgroepen en hun
relatie met de bekendere en reeds beschermde soortgroepen (zoals schelpdieren, vogels,
zeehonden e.d.) vergen nadere aandacht. Ook
de interacties met het fysieke (abiotische) deel
van het ecosysteem dienen beter begrepen te
worden. Meer grip krijgen op het handelingsperspectief voor beleid en beheer staat daarbij
voorop, ook in trilateraal verband.

•

•

Verbinden en borgen van kennisontwikkeling onderwaternatuur
Om de benodigde kennis te ontwikkelen hebben
natuurorganisaties, kennisinstellingen en
waterschappen het initiatief genomen om een
aantal doelgerichte onderzoeksprogramma’s op
te zetten, zoals ‘Waddenmozaïek’, ‘swimways’
(beide gecoördineerd vanuit de Coalitie Wadden
Natuurlijk (CWN)) en Ruim Baan voor Vissen II
(gecoördineerd door de Noordelijke waterschappen). Deze organisaties hebben ondersteuning
van PRW nodig: bij een aantal aspecten van
uitvoering en - nog belangrijker - bij de vertaling
van de resultaten naar beleid, ontwikkeling en
beheer. Meer in detail betreft het:

•

•

•

Het bevorderen van de overkoepelende
samenwerking tussen de diverse programma’s en daarbij betrokken partijen;
Aanjagen van een majeure transitie naar
een Waddenkennisinfrastructuur die helpt
voor beleid en beheer en de internationale
toppositie waddenkennis benut, ook voor
de Noordelijke economie.
Het bevorderen van de samenwerking met
andere onderzoeksinstellingen die over
relevante onderwaternatuurkennis beschikken. Dit betreft onder andere Wageningen
Marine Research (WMR), dat de monitoring uitvoert van de effecten van diverse
(schelpdier)visserijconvenanten en voor de
Wettelijke Onderzoekstaak (WOT) van de
Waddenzee;
Het - zo nodig - aanjagen van de benodigde
veldexperimenten (‘leren door doen’) in samenwerking met de betrokken beheerders
en gebruikers (met name visserij);
De aansluiting maken tussen het in de
Waddenzee verrichte onderzoeken (inclusief
pilots) met onderzoeken die in andere grote
wateren worden verricht;
Gaandeweg het onderzoek: de vertaling van
de resultaten in doelgerichte afspraken over
beleid, ontwikkeling en beheer voor natuurverbetering van de Waddenzee.

Ontwikkelen trilaterale afspraken
swimway en onderwaternatuur
Ook op trilateraal gebied is nog weinig aandacht
vanuit beleid en beheer voor de onderwater40

natuur. Wat betreft de vissen heeft PRW, in
samenwerking met het Common Wadden Sea
Secretariat (CWSS), bewerkstelligd dat een trilaterale 'swimway vision' is vastgesteld en dat een
start is gemaakt met een gestructureerde aanpak op het gebied van onderzoek, monitoring,
beleid, beheer en stakeholdermanagement. Dit
heeft geleid tot trilaterale afspraken (verklaring
van Leeuwarden, 2018) die nu omgezet moeten
worden naar een actieprogramma. De bedoeling
is dat elk van de betrokken landen de verantwoordelijkheid neemt voor het uitvoeren van
onderdelen van dit programma. Voor de onderwaternatuur als geheel dienen er in analogie met
de swimway ook trilaterale afspraken gemaakt
te worden. Zo kunnen er tijdens de volgende
trilaterale ministersconferentie in 2022 verdere
besluiten genomen worden over trilateraal beleid
en beheer van de onderwaternatuur in brede zin.

Pilots natuurverbetering en duurzaam
medegebruik
Kern van het perspectief van een veerkrachtig
en duurzaam Waddengebied is de realisatie
van een zo natuurlijk mogelijk ecosysteem. Het
herstel van de natuurkwaliteit is geen automatisme. Naast kennisontwikkeling moeten er ook
actief (innovatieve) pilots gestimuleerd worden
(‘leren door doen’). Deze richten zich op natuurverbetering, op het verduurzamen van menselijke activiteiten en het over de drempel helpen
van belangrijke, maar verdwenen soorten (om
vervolgens hiervan te leren). Voorbeelden zijn:
herintroductie van de platte oester, experimen-

teren met natuurlijk hard substraat (ondergrond)
en afbouw van bodemberoering in geulen en sublitorale wadplaten, bescherming van monumentale scheepswrakken met natuurlijke materialen
en het laten liggen van dode grote zeezoogdieren
(kadavers) op plekken die van belang zijn voor
natuur en beleving. Deze - en nieuw te ontwikkelen pilots - worden zoveel mogelijk in samenwerking met de eerdergenoemde onderzoeksprojecten en met beheerders en gebruikers ontwikkeld
en uitgevoerd.

Onderwaternatuur bekend en
bemind maken
Zoals gezegd is het deel van de Waddenzee dat
zich onder water afspeelt, nog veelal onbekend
bij bestuurders, gebruikers, bewoners, beheerders en beleidsmakers. Als deze partijen de
waarde hiervan inzien en de urgentie van verbetering, ontstaat vanzelf meer bereidheid om de
onderwaternatuur te respecteren en te beschermen. Ofwel: het onbekende bekend en het onbeminde bemind te maken, door resultaten van
onderzoek en pilots integraal onder de aandacht
te brengen bij deze doelgroepen en te voorzien
van handelingsperspectieven. Dat vergemakkelijkt de verankering in beleid en beheer.

Indirecte invloeden van menselijk
handelen verminderen

zijn klimaatverandering, emissies van gebiedsvreemde stoffen (waarvan de invloed veelal nog
onduidelijk is, zoals medicijnresiduen), (micro-)
plastics en de introductie van biota van buitenaf
(‘exoten’, zoals de Japanse oester en diverse
kwalsoorten). Het is van belang om deze invloeden beter te begrijpen en te verminderen waar
dit kan leiden tot verbetering van het ecosysteem. Dit vindt zoveel mogelijk in trilateraal kader plaats waarbij telkens een vertaling nodig is
voor de Nederlandse Waddenzee. Het is daarbij
van belang om nieuwe initiatieven die vanuit onderop worden georganiseerd actief te stimuleren
en te verbinden met beleid en beheer.

ONDERWATERNATUUR AAN
HET LICHT BRENGEN

Ook menselijke activiteiten van buiten de Waddenzee kunnen het ecosysteem binnen de Waddenzee beïnvloeden. We noemen dit ‘indirecte’
invloeden. De belangrijkste voorbeelden hiervan
41

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Verbinden en borgen van
kennisontwikkeling
onderwaternatuur

• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Samenwerking op het gebied van kennisontwikkeling, beleid en beheer
van de onderwaternatuur van de Waddenzee is verbeterd;
• Geborgde Waddenkennisinfrastructuur staat op de kaart;
• Er is een samenwerkende community opgezet op het gebied van kennisontwikkeling binnen de Waddenzee en met de andere grote wateren;
• Bemiddeling bij uitvoering van veldexperimenten tussen kennisinstellingen, gebruikers en beheerders;
• Vanaf 2020: omzetting van onderzoeksresultaten in beleids- en
beheerafspraken via gestructureerd overleg tussen kennisinstellingen,
beleidsmakers en beheerders.

• LNV
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

Ontwikkelen trilaterale
afspraken swimway en
onderwaternatuur

• Uitdagen
• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Omzetting van trilaterale afspraken naar een (nationaal) actieprogramma
swimway, gereed 2022;
• Opzetten van trilaterale afspraken over de onderwaternatuur, gereed
in 2022.

• LNV
• CWN
• IenW

• RWS

Pilots natuurverbetering en
duurzaam medegebruik

• Uitdagen
• Aanjagen
• Verbinden

• Minimaal 3 (innovatieve) pilots zijn in 2022 gerealiseerd, gericht op
natuurverbetering, op het verduurzamen van menselijke activiteiten en het
over de drempel helpen van belangrijke, maar verdwenen soorten.

• LNV
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

Onderwaternatuur bekend en
bemind maken

• Uitdagen
• Aanjagen

• De onderwaternatuur heeft in 2020 een volwaardige rol in de ontwikkeling
van beleid en beheer;
• Het belang van de onderwaternatuur is bekend en toe te passen voor beleid
en beheer.

• LNV
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

Indirecte invloeden menselijk
handelen verminderen

• Uitdagen
• Aanjagen

• In 2019 zijn prioritaire menselijke invloeden op het mariene ecosysteem
in kaart gebracht;
• Daar waar mogelijk zijn per 2020 maatregelen in beeld gebracht om deze
prioritaire invloeden te verminderen; deze worden per 2022 ingevoerd.

• LNV
• IenW
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

42

43

vOGELS
Voor vogels is de Waddenzee een belangrijke
schakel in het leefgebied dat zich uitstrekt
van de overwinteringsgebieden langs de kust van
West-Afrika tot in de broedgebieden in Siberië.
De activiteiten/projecten voor PRW die door de
opdrachtgevers zijn aangedragen, bestaan uit de
flyway-monitoring en het komen tot een zo veilig
mogelijke en veerkrachtige Waddenzee voor vogels.

Flyway-monitoring: borgen en
overdragen
De ‘flyway’ is de Oost-Atlantische trekroute die
vogels jaarlijks afleggen tussen de Arctische broedgebieden en de overwinteringsgebieden langs de
westkust van Afrika. De Waddenzee vormt op die
trekroute een onmisbare schakel als broed-, stopen overwinterplaats - en is daarmee onderdeel van
44

De Oost-Atlantische trekroute die vogels
jaarlijks afleggen.
45

een groter geheel. Uit de flyway-monitoring die
tussen 2012 en 2018 door PRW mede is aangejaagd en uitgevoerd blijkt dat de Waddenzee een
zwakke schakel is voor trekvogels van de Oost-Atlantische trekroute. Met name de vogels die in
het Waddengebied broeden, maar ook een aantal
populaties die doortrekken of overwinteren in het
Waddengebied hebben het zwaar.
Er is dus iets aan de hand in de Waddenzee en er
zijn maatregelen nodig om de populatie in stand
te houden. Gedegen monitoring langs de gehele
flyway is hierbij essentieel. De afgelopen periode
heeft PRW een faciliterende en uitvoerende rol
gespeeld in samenwerking met Wadden Sea
Flyway Initiative (WFSI), Arctic Migratory Birds
Initiative (AMBI) en het Africa-Eurasian Waterbird
Agreement (AEWA). De operationele vorderingen
zijn dusdanig dat halverwege de nieuwe program-

maperiode een stapje terug gedaan kan worden.
Mede ook vanwege de start in 2018 van de
Europese L'Instrument Financier pour l'Environnement Integrated Projects (LIFE-IP) actie ‘Flyway
Wadden’. Om de consistentie en de kwaliteit te
borgen, beheert PRW de komende twee jaar nog
het monitoringprogramma en zoekt zij tegelijkertijd naar een nieuwe eigenaar van de flyway-monitoring aan wie zij haar taken kan overdragen.

Ontwikkelen beheermaatregelen
betreffende klimaatverandering
Alle vogels die een bezoek brengen aan de Waddenzee hebben dezelfde behoeften: voldoende
voedsel, rust, en veiligheid. Bij voldoende voedsel
gaat het niet alleen om de aanwezigheid hiervan
in het gebied, maar ook om de bereikbaarheid
ervan en of de vogels ongestoord kunnen eten.

Dat het niet goed gaat met de broedvogelpopulaties heeft verschillende oorzaken, zoals het
vastleggen van de kust, verstoring en een gebrek
aan voldoende beschikbaar voedsel. Ook klimaatverandering heeft een belangrijk effect op de
Waddenzee en daarmee ook op de vogels die er
leven. De opdrachtgevers vinden dat er urgentie
is om de effecten van klimaatverandering voor
vogels in kaart te brengen, evenals de maatregelen die getroffen kunnen worden om hen te
hulp te schieten. Het huidige monitoringsysteem,
waarbij met name naar vogelaantallen wordt
gekeken en reactief actie wordt ondernomen is
onvoldoende. Om proactief in te kunnen spelen
op de veranderingen is het van belang om een
early-warning-systeem te ontwikkelen waarbij de
benodigde beheermaatregelen worden getroffen
om de vogels een zo gezond en veilig mogelijke
plek te bieden in de Waddenzee.

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Flyway-monitoring: borgen en
overdragen

• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Flyway-monitoring is uitgevoerd tot 2020;
• Het eigenaarschap van de flyway-monitoring is overgedragen per 1 januari 2020;
• Structurele financiering van flyway-monitoring is vanaf 2020
meerjarig geborgd;
• Het communicatietraject over de flyway-monitoring is afgerond in 2020.

• LNV
• Waddenprovincies
• CWN

• LNV

Ontwikkelen beheermaatregelen betreffende
klimaatverandering

• Uitdagen
• Aanjagen
• Ontwikkelen

• De verwachte effecten van klimaatverandering voor vogels in de Waddenzee
zijn in kaart gebracht en in 2020 is een plan met maatregelen opgesteld om
proactief te kunnen inspelen op de klimaatverandering;
• Een (trilateraal) maatregelenpakket is in 2021 gereed;
• Een early-warning-systeem is ontwikkeld in 2022.

• LNV
• Waddenprovincies
• CWN

• LNV

46

PIJLER 2
TRANSITIES NAAR EEN
DUURZAAM (ECONOMISCH)
MEDEGEBRUIK
De activiteiten/projecten in deze pijler zijn door
de opdrachtgevers aangedragen en dragen bij
aan de transities naar een duurzaam (economisch) medegebruik. Binnen deze pijler werkt
het programma aan de volgende thema’s:
•
•
•
•

Visserij;
Bereikbaarheid en mobiliteit;
Randen van het Wad;
Versterken kernwaarden Werelderfgoed.
47

vISSERIJ
In het bereiken van het perspectief speelt de
visserij een centrale rol. PRW vindt hier ook
haar oorsprong en werd mede opgericht vanuit het ‘Convenant transitie mosselsector en
natuurherstel Waddenzee’ (2008). Sindsdien
zijn er ook afspraken gemaakt met andere vissectoren over reductie van de invloed van de
visserij op de Waddenzee.
Voor de schelpdiervisserij (kokkels, mosselen,
oesters) is een groot deel van de maatregelen al
doorgevoerd. Het zijn in de komende jaren vooral
de garnalenvissers die een forse opgave voor de
boeg hebben.
Tegelijkertijd vragen de andere visserijsectoren,
zoals het handkokkelvissen en de visserij met
vaste vistuigen, nog steeds om aandacht vanwe48

ge de impact die ze nog altijd kunnen hebben op
de natuur. Verkend gaat worden of en hoe ook
met de vaste vistuigvissers tot een convenant
kan worden besloten. Ook is de transitie van de
mosselsector nog niet afgerond. Een inzet op de
realisatie van de visserijconvenanten en -akkoorden blijft daarom onontbeerlijk. Daarbij wordt
een economisch vitale visserij als een onlosmakelijk deel gezien van de rijke Waddenzee. Een
visserij die zorgt voor voldoende schelpdiervoorraden, gezonde bodemstructuren, ongestoorde
gebieden en een gezonde vis- en garnalenstand.

Uitvoering visserijconvenanten en akkoorden
Op verzoek van de opdrachtgevers blijft het
programma als verbindende partij de onafhankelijke secretariaten van de diverse akkoorden
verzorgen en ziet zij toe op het bereiken van
de afgesproken doelen en jaagt waar nodig de
innovatie aan. Behalve het oesterakkoord, gaat
49

het hierbij om convenanten die reeds eerder
gemaakt - en ingegaan zijn - en in de periode
2019-2022 doorlopen.
•

Het mosselconvenant. Voor het mosselconvenant is de komende periode de uitdaging
om voldoende ruimte voor nieuwe mosselzaadinvanginstallaties en mosselkweekpercelen te vinden. De ambitie om de mosselzaadvisserij volledig los van de bodem uit te
voeren blijft gehandhaafd, waarbij ook naar
mogelijkheden buiten de Waddenzee wordt
gekeken om het perspectief te realiseren. In
de komende transitie wordt meer aandacht
gegeven aan de ecologische en economische
haalbaarheid van alternatieve oplossingen;
• Het garnalenconvenant. De halvering van
de impact van de garnalenvisserij op de
natuurwaarden van de Waddenzee moet in
2020 voltooid zijn. Reductie van het aantal
schepen, opschaling van de beschermde
gebieden en de uitvoering van het verduurzamingsplan vormen daarvoor de basis. In de
uitvoering van het VisWad-akkoord is ruimte
voor experimenten met actief herstel van
bodemstructuren;
• Het handkokkelakkoord. Het handkokkelakkoord gaat vanaf 2019 een derde fase
in op basis van een evaluatie en mogelijke
bijstelling van de eerder gemaakte afspraken. De natuurlijke broedval van de kokkels
bepaalt in ultimo hoeveel mogelijkheden
deze visserij in de komende periode in de
Waddenzee heeft;

50

•

Het oesterakkoord. De Japanse oester heeft
in de afgelopen tien jaar een ontwikkeling
doorgemaakt van ongewenste vreemdeling
naar een meer welkome biobouwer. De
ecologische waarde van de oesterbanken als
habitat voor veel andere soorten (waaronder
ook mossels) is dan ook hoog. De enorme
hoeveelheid oesters biedt tegelijkertijd kansen voor de kleinschalige visserij. De oesters
van het Wad hebben een hoge kwaliteit en
de regionale afzetmarkt groeit. Om deze
nieuwe activiteit goed in te bedden is een beleidskader afgesproken hoe deze vorm van
visserij duurzaam kan worden ingepast. PRW
ondersteunt het traject waarin de rapers in
de komende jaren toewerken naar de meest
duurzame inpassing.

Kansen verdere verduurzaming
Waddenvisserij
De realisatie van de visserijakkoorden levert
een beeld op waarbij de negatieve invloed op de
natuurkwaliteit afneemt. Maar dan zijn we er nog
niet. Volledig duurzaam (economisch) medegebruik vraagt om een ontwikkeling die verder
gaat. In opdracht van haar opdrachtgevers
neemt PRW de volgende stap hierin.
Het toekomstperspectief 2050 voor de visserij
staat nog niet vast. Een vergaande verandering
kan worden gerealiseerd door een economisch
vitale sector die werkt aan een visserij die zo
veel als mogelijk vrij van de bodem vist, zonder
of met geringe bijvangst en een vangstniveau

of intensiteit waarbij alleen het ‘surplus’ van de
doelsoorten wordt geoogst. Vissoorten die onder
druk staan worden niet bevist. Dat vereist een
sprong in denken en in techniek. De uitdaging
wordt nog groter als daarnaast de ambitie is
om de regionale betekenis van de visserij op
sociaal en economisch gebied te behouden of te
versterken. Daarvoor zet het programma in op de
volgende trajecten:
•

Een kennisplatform. Hier wordt de kennis
van de visserij en die van andere deskundigen gebundeld en waarbij op basis van
actuele informatie het beheer kan worden
bijgesteld;
• Regionaal duurzaam (economisch) medegebruik. Transities zijn nodig die de regionale
economische rol van de visserij versterkt
en tegelijkertijd verduurzaamt passend bij
de natuurwaarden van de Waddenzee. Belangrijke voorbeelden daarbij zijn de lokale
handel en verwerking van Waddenproducten,
de transitie van een deel van de vissers naar
de recreatie- of demonstratievisserij, inzet bij
monitoringtaken en sportvisserij. De sector is
in deze als eerste aan zet;
• Benutting nieuwe kansen op het gebied van
aquacultuur. In het lokale beleid neemt de
inzet op de ontwikkeling van een nieuwe zilte
economie een belangrijke rol in. Mariene
aquacultuur biedt mogelijkheden voor het
behoud en de versterking van de economische positie van schelpdieren en schelpdierproducten in deze regio. Daarnaast worden

wieren en algen belangrijker voor het voedselvraagstuk en bieden zij kansen voor de
duurzame economie. Deze nieuwe productiewijzen op veelal nieuwe, soms binnendijkse
locaties, kunnen er voor zorgen dat in tijden
van schaarste de visserij geen te grote
invloed heeft op de Waddenzee. Dat er conti-

•

nuïteit is in de aanvoer en dat op termijn een
verdergaande transitie tot de mogelijkheden
behoort. Ook hierbij is het aan de sector om
de eerste stappen te zetten;
Een gemeenschappelijke visie. In die visie
is er aandacht voor een coherent ruimtelijk
beleid van beschermde gebieden, de impact

van het veranderende klimaat op de visserij
en aandacht voor tegengaan van verspilling.
In het kader wordt aandacht gevraagd voor
de ambitie om te beheren vanuit kennis. Hoe
kunnen we de kennis van de sector en die
van de omgeving verbinden voor optimaal
beheer?

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Uitvoering
visserijconvenanten
en - akkoorden

• Uitdagen
• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• Minimaal de helft van het huidige mosselzaadvisgebied is gesloten voor de
mosselzaadvisserij in 2022;
• Er zijn minimaal twee pilots ingezet in 2020, om alternatieve mogelijkheden
voor mosselzaadkweek buiten de Waddenzee te onderzoeken;
• Twaalf procent van de Waddenzeebodem is vrij van
bodemberoerende activiteiten in 2020;
• Er is in 2020 een garnalenvloot die met minimaal tien schepen minder vist en
waarbij de resterende vloot met een wijdere maaswijdte, lichtere tuigen en
minder uren op het water vist;
• De handkokkelvissers kunnen, met een minimaal effect op de Wadbodem en
vogels, hun activiteit duurzaam uitoefenen;
• Een tussentijdse evaluatie in 2021 wijst uit hoeveel toekomst het duurzaam
oesterrapen heeft;
• In 2020 is er een overzicht van de mogelijke impact van visserij met vaste
vistuigen en een plan van aanpak. In 2022 is er een convenant hierover
gesloten met de betrokken partijen.

• LNV
• Waddenprovincies
• CWN
• Visserijsectoren

• LNV

Kansen verdere
verduurzaming
Waddenvisserij

• Uitdagen
• Aanjagen
• Verbinden

• Een platform waarin de kennis van de visserij en die van andere
deskundigen wordt gebundeld en waarbij op basis van actuele informatie
het beheer kan worden bijgesteld is opgericht in 2020;
• Er zijn in 2020 minimaal twee nieuwe regionale verduurzamingsinitiatieven ontplooid met de betrokken partijen;
• In 2020 zijn er één of twee kennis- of pilotprojecten opgezet die bijdragen
aan de ontwikkeling van de mariene aquacultuur; Een visie voor de visserij
dat een toekomstig handelingskader vormt voor betrokken partijen en
overheden, is gereed in 2020.

• LNV
• Waddenprovincies
• CWN

• Waddenprovincies

51

BEREIKBAARHEID
EN MOBILITEIT
De verbindingen van en naar de Waddeneilanden en Waddenzeehavens zijn onderhevig aan
veranderingen die zich in de natuur afspelen.

De bodem van de Waddenzee is tegen de zeespiegelstijging in omhoog gekomen én doet dat
nog steeds. Mede daardoor hebben we te maken
met toenemende hoeveelheden slib en een
veranderende getijdenstroming, die weer effect
hebben op de diepte en breedte van de vaargeulen. Op termijn krijgt het gebied waarschijnlijk
te maken met een versnelde zeespiegelstijging
wat voor nieuwe uitdagingen zorgt. Daarnaast
worden er nieuwe (duurzame) eisen gesteld aan
de manier waarop we de vervoersketen en de

havens inrichten en aan de manier waarop we
reizen. De bereikbaarheids- en mobiliteitsvraagstukken worden door de opdrachtgevers en belanghebbenden in gang gezet met hulp van PRW.

Quick wins verbeteren bereikbaarheid
en mobiliteit Waddeneilanden
De verbindingen met het vaste land zijn de levensaders van de Waddeneilanden. Betrouwbare
bereikbaarheid is cruciaal voor de economie en
voor de leefbaarheid. Conform het perspectief
zetten de opdrachtgevers stevig in op een duurzame vervoersketen. Dat betekent: vooroplopen,
onderscheidend zijn, ruimte bieden aan experimenten en in samenspraak beslissingen nemen
over belangrijke investeringen die effect hebben
op de lange termijn.
53

Ieder Waddeneiland kent unieke uitdagingen en
omstandigheden en heeft daarom een aanpak
op maat nodig. De eilanden verschillen van
elkaar door bijvoorbeeld het aantal bezoekers
en of de eigen auto er welkom is. De (vaar)weg
ernaartoe verschilt ook, zoals de lengte en duur
van de overtocht en of de veerhaven per trein
bereikbaar is. Het belang van duurzame bereikbaarheid en mobiliteit wordt niet alleen door veel
partijen in het gebied omarmd, zij nemen vaak
ook het initiatief hierin. In 2017 heeft PRW in
opdracht van haar opdrachtgevers met de regio
een verkenning uitgevoerd naar de kansen die
er hiervoor liggen. Hier zijn prioritaire acties uit
voortgekomen die de komende programmaperiode kunnen worden uitgevoerd met ondersteuning
van PRW. Zoals het versnellen van lopende pilots
voor bagagevervoer, het maken van Waddenpakketten voor de toerist die duurzaam wil reizen
en verblijven, het opstellen van een actieplan
voor het vergroten van het aandeel reizigers
dat met het openbaar vervoer naar de Wadden
komt en het gezamenlijk afspraken maken voor
het stimuleren van zero-emissie autogebruik of
autoluwere eilanden voor bezoekers. Deze acties
moeten door betrokken partijen in gang worden
gezet, waarbij PRW vanuit haar rollen gevraagd
wordt een bijdrage te leveren.

Lange termijn verkenning bereikbaarheid en mobiliteit Waddeneilanden
De vraagstukken over duurzame bereikbaarheid en mobiliteit van vandaag, zijn echter niet
logischerwijs die van morgen. Met het oog op de
54

morfologische ontwikkelingen in de Waddenzee
is het voor de opdrachtgevers nú relevant de
vraag te stellen in goede afstemming met eilanders en betrokken organisaties of verduurzaming
van het huidige vervoerssysteem ook op de lange
termijn leidt tot een duurzame en betrouwbare
bereikbaarheid en mobiliteit. Wellicht is een transitie dan noodzakelijk. PRW wordt gevraagd om
een bijdrage te leveren aan het voorbereiden/
schetsen van een dergelijk transitieproces om
duurzame oplossingen te verkennen voor een
betrouwbare bereikbaarheid in 2050.

Lange termijn verkenning bereikbaarheid en mobiliteit Waddenzeehavens
Voor de Waddenzeehavens is bereikbaarheid
vanaf zee cruciaal. De mogelijkheden voor een
duurzame bereikbaarheid worden al volop ver-

kend door de opdrachtgevers en andere partijen
in het gebied. Slimmer omgaan met slib (‘nature
based solutions’) bijvoorbeeld of het uitvoeren
van maatregelen waarbij gebruik wordt gemaakt
van getijdestromingen. Met het oog op de toekomst en de morfologische ontwikkelingen in de
Waddenzee is het ook voor de havens relevant
nú de vraag te stellen of deze maatregelen op de
lange termijn hun doelen behalen. Of dat we na
moeten denken over wellicht een ander logistiekof vervoerssysteem in 2050, waarbij we ook
voorbij onze eigen grenzen kijken en leren van
best practices uit binnen- en buitenland.

rivierarm in het Nederlandse Waddengebied en
is daarom van groot ecologisch en economisch
belang. Vertroebeling van het water is al een
ecologisch probleem terwijl ook sprake is van
voorstellen voor nieuwe verdiepingen van (delen
van de) vaargeulen. PRW wil partijen in de
Eems-Dollard uitdagen na te denken over andere
stappen in een duurzame bereikbaarheid door
kansen te verkennen en te kijken naar andere
estuaria in Noordwest-Europa.

Dit lange termijn vraagstuk speelt ook in de
Eems-Dollard. De Eems, die stroomt in het
grensgebied van Nederland en Duitsland, vormt
samen met de Dollard de laatste, niet afgesloten

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Quick wins verbeteren
bereikbaarheid en mobiliteit
Waddeneilanden

• Uitdagen
• Aanjagen
• Ontwikkelen

• Tenminste vijf prioritaire acties zijn in 2022 tot uitvoering gebracht
(welke dit zijn wordt door de betrokken partijen bepaald, PRW faciliteert).

• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

Lange termijn verkenning
bereikbaarheid en mobiliteit
Waddeneilanden

• Uitdagen
• Aanjagen

• Schets is opgesteld in 2020 voor het inrichten van het benodigde
proces voor de bereikbaarheid op lange termijn (2050).

• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• RWS

Lange termijn verkenning
bereikbaarheid en mobiliteit
Waddenzeehavens

• Uitdagen
• Aanjagen

• Tenminste twee Waddenzeehavens voeren een gezamenlijke
verkenning uit over duurzame bereikbaarheid, gereed in 2020.

• RWS
• Waddenprovincies

• RWS

55

RANDEN vAN
HET WAD

56

De randen van het Wad komen steeds meer
onder druk te staan door klimaatverandering.
Het gebied tussen mens en zee is haar dynamiek grotendeels kwijt.

Ontwikkelen van kansen langs de kust

Dat Nederland beschermd moet worden is
een feit. De manier waarop dat in het verleden
gedaan is, heeft er echter voor gezorgd dat
de kustlijn zich manifesteert als een harde
scheidslijn tussen land en de zee. De ambitie
van de opdrachtgevers is om de waddenkust
en eilanden ecologisch en sociaaleconomisch
(weer) met elkaar te verbinden. Daartoe dragen
zij PRW op om projecten uit te dagen en aan te
jagen. Waarbij functies zoals natuur, waterveilig-

De toenemende effecten van klimaatverandering zorgen in het Waddengebied voor talloze
uitdagingen. De veranderingen in temperatuur,
neerslag (hoeveelheid en pieken) en de stijgende
zeespiegel, maken de randen van het Wad - de
verbinding tussen mens en zee - een opgave
met urgentie, waar visie en actie voor nodig is.
De komende jaren worden er door beheerders
maatregelen ontwikkeld om de waterveiligheid
en -kwaliteit te verbeteren. De opdrachtgevers
vragen PRW om de partijen uit te dagen om
zoveel mogelijk gebruik te maken van de natuur
en diens dynamische processen. Die zorgen

heid, landbouw en beleving zoveel mogelijk hand
in hand gaan. En er experimenteerruimte is voor
pilots en innovatieve ideeën.

57

ervoor dat platen, kwelders en voorlanden mee
kunnen stijgen met de zeespiegel waardoor een
meer natuurlijk verdedigingssysteem tegen hoogwater ontstaat. Het gebied verjongt regelmatig,
waardoor de Waddenzee meer slib invangt en
de rand van het natte Wad geleidelijk ophoogt.
Laaggelegen landbouwgronden kunnen we laten
opslibben ter compensatie van de ontstane
bodemdaling door bijvoorbeeld veenoxidatie,
gas- of zoutwinning. Daardoor worden ze tevens
bestendiger tegen toenemende zeespiegelstijging. Omdat de Waddenzee de komende 50 jaar
naar alle waarschijnlijkheid in staat is om mee te
groeien met de zeespiegel (mits de zandsuppleties adequaat blijven) kan de Waddenzee haar
functie als klimaatbuffer versterken.

Pilots integrale gebiedsopgaven overgangszones
De overgangszone tussen land en water is
ook minder dynamisch geworden door diverse
afsluitingen uit het verleden, zoals de inpoldering
van de Kop van Noord-Holland en de aanleg van
de Afsluitdijk en Lauwersmeerdijk. Hierdoor zijn
er minder gevarieerde leefgebieden voor flora,
fauna en de mens. Deze opgave richt zich op de
unieke identiteit van het Waddengebied en de
mensen die er wonen en werken door het behoud en de versterking van de kernwaarden met
haar unieke open landschap met zijn dijken, polders, terpen en stilte- en donkerteplekken. Ook
meer landinwaarts voor zover er een herkenbare
relatie met de Waddenzee ligt. Maar het gaat
ook om de versterking van brakke overgangssystemen met kansen voor natuurverbetering en
energietransities door meer energiebesparing,

DE WADDENZEE KAN
HAAR FUNCTIE ALS
KLIMAATBUFFER
vERSTERKEN
58

duurzame energieopwekking en -opslag. De
opdrachtgevers vragen PRW hier om partijen uit
te dagen, om van onderop, (integrale) pilots aan
te jagen om overgangszones te herstellen in het
belang van de natuur en duurzame economische
ontwikkelingen.

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Ontwikkelen van kansen
langs de kust

• Uitdagen
• Aanjagen

• De bijdrage van kwelders aan de veiligheidsopgave is per 2022 belegd in de
dijkversterkingsprojecten langs de Waddenkust;
• Het beheer van kwelders is mede gericht op versterking van de natuurlijke
dynamiek met het oog op hun rol voor veiligheid en de ecologie (o.a. vis,
zoet-zout verbindingen etc.);
• Het op natuurlijke wijze laten opslibben van laaggelegen landbouwgronden
wordt door de landbouw en overheden per 2022 gezien als serieus
alternatief voor bestaande ontwaterings- en bemalingsstrategieën.

• LNV
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• LNV

Pilots integrale gebiedsopgaven overgangszones

• Uitdagen
• Aanjagen

• In 2020 zijn er twee innovatieve gebiedsontwikkelingsprocessen mede op
gang gebracht (bijv. Lauwersland, Termunten, kop van Noord-Holland);
• In 2020 zijn er twee pilots succesvol op gang gebracht waarin natuur,
economie, landschap en veiligheid samengaan (bijv. pilot slibonttrekking,
spoelzee Noordpolderzijl, zoet-zout, en/of dijk met voorlanden).

• LNV
• Waddenprovincies
• RWS
• CWN

• Waddenprovincies

Visie en pilots zilte economie
Waddenzeekust

• Aanjagen
• Ontwikkelen

• In 2021 is een breed gedragen Waddenkustvisie over economische innovatie
en klimaatadaptatie voor de landbouw (inclusief zoutadaptieve experimenten,
mariene aquacultuur, kwelders, benutten kansen voor trekvis en
Wad(broed)vogels) ontwikkeld;
• In 2022 zijn er één of twee pilots in ontwikkeling.

• Waddenprovincies

• Waddenprovincies

Visie en pilots zilte economie Waddenzeekust
Door de klimaatverandering dreigt de verzilting
van landbouwgronden toe te nemen, parallel aan
de afname in beschikbaarheid van zoet water
in de zomerperiode. Door toepassing van de
strategie van ‘zoutadaptatie’ gaat de landbouw
bewuster om met zoetwatervoorraden die in het
winterhalfjaar opgebouwd worden uit hemelwater, zodat men in de zomerperiode minder last
heeft van zoetwatertekorten en ook de verzilting
kan worden teruggedrongen. Langs deze weg
kan de gangbare landbouw veel langer overleven. Tegelijkertijd komen er kansen voor brakke
overgangsnatuur tussen land en Wad, omdat
watergangen brakker mogen worden (zonder dat
de landbouw daar schade van ondervindt). Daarnaast zetten de opdrachtgevers in op ontwikkeling van landbouwproducten die beter bestand
zijn tegen water met hoger zoutgehalte. Zo lijken
er grote mondiale afzetmogelijkheden voor meer
zouttolerante pootaardappelrassen. Hiertoe
moeten duurzame economische ontwikkelingen
en innovatie gericht op zoutadaptatie bevorderd
worden. Daarnaast worden nieuwe zilte teelten
geïntroduceerd, met internationale afzetpotentie en
leidend tot nieuw elan in het land achter de dijk.

59

Sinds 2014 behoort de gehele Waddenzee tot
UNESCO Werelderfgoed. Daarmee is de
(internationale) bekendheid van het gebied
toegenomen en staat het op gelijke voet met
wereldberoemde natuurgebieden als Yellowstone, het Great Barrier Reef en de Kilimanjaro.

ontwikkeling óók om versterking van de
kernwaarden ten behoeve van de natuur en de
economie. De opdrachtgevers, belanghebbenden
en gebruikers in het Waddengebied willen in alles wat zij doen in het gebied bijdragen aan een
gebied van Werelderfgoedklasse, daartoe willen
ze door PRW worden uitgedaagd.

Trilateraal Programma Dark Sky
Werelderfgoed Waddengebied
De toeristenstroom naar het Waddengebied
is mede hierdoor ook toegenomen net als de
bijbehorende kansen en uitdagingen. Een
Werelderfgoed vraagt naast bescherming en
60

Samenwerking tussen de drie Waddenzeelanden
- Denemarken, Duitsland en Nederland - is van
onschatbare waarde voor een transitie naar een
duurzame Waddeneconomie. Samen hebben zij
61

DE UNIEKE
KERNWAARDEN
MAKEN DE WADDENZEE
TOT ERFGOED vAN
WERELDKLASSE
onder de vlag van UNESCO een aantal kernwaarden van het gebied benoemd: ruimte, rust,
openheid, nachtelijk duister, een unieke levende
natuur en de onverstoorde dynamiek van getijdenwater, zand en slib.
Om het belang van nachtelijk duister te benadrukken heeft Nederland het Dark Sky Programma in gang gezet: de realisatie van plekken in
het Waddengebied waar men nog ongehinderd
kan genieten van echte duisternis en van de
sterren en planeten die daarin te zien zijn. De
opdrachtgevers hebben dit nationale programma
via PRW ontwikkeld en hiermee is bewustwor62

ding bevorderd en zijn fysieke maatregelen
opgetuigd om zo de beleving van de nacht te
versterken.
De volgende stap is om dit ook trilateraal te
agenderen door trilaterale bijeenkomsten of
workshops met Duitse en Deense partijen te
organiseren om elkaar te informeren en te inspireren zodat de landen gezamenlijk op kunnen
trekken bij het nemen van fysieke maatregelen
en bewustwording. Dit is ook aan de orde gekomen tijdens de trilaterale conferentie van 2018
in Leeuwarden. Hieruit is de opdracht gekomen
om samen met gemeenschappen en belangheb-

benden verschillende initiatieven te bevorderen
voor het verminderen van lichtemissies. Men kan
hierbij denken aan: maatregelen om onnodige
verlichting tegen te gaan, de uitwisseling van
beste praktijken, technologische innovaties of
monitoringactiviteiten ten behoeve van het hele
Waddenzeegebied. Dit alles uiteraard zonder
veiligheidsnormen uit het oog te verliezen. Een
mogelijkheid om dit handen en voeten te geven
is het oprichten van een Dark Sky-community
waar de drie landen aan deelnemen en die
verantwoordelijk is voor de organisatie van de bijeenkomsten. Er wordt in dit traject nadrukkelijk
gekeken naar de succesvolle ervaringen met het
Nederlandse programma. Verder wordt de positionering van het trilaterale Dark Sky Programma
onder de vlag van UNESCO gebracht in samenwerking met de Stichting Feel the Night (SFtN)
en de International Dark Sky Association (IDA).

Versterken landschappelijke kwaliteit
UNESCO heeft unieke kernwaarden benoemd
voor het trilaterale Waddengebied die nergens
anders ter wereld zo te beleven zijn. Behoud
en het ontwikkelen en versterken van deze
bijzondere waarden is dan ook een belangrijk
aspect voor de Waddenzee. Het bevorderen van
de (landschappelijke) kernwaarden heeft niet
alleen betrekking op nieuwe ontwikkelingen.
De vraag is tevens hoe we willen omgaan met
ontwikkelingen/objecten vanuit het verleden
waarvan we vinden dat deze niet meer passen
bij het gebied als Werelderfgoed op de langere
termijn (2050). We zouden ook niet bang moeten

zijn om deze ongewenste landschappelijke elementen de komende periode te verwijderen of te
verduurzamen, met als gevolg dat we de kwaliteit
van het landschap juist versterken. Te denken
valt aan boorplatformen en leegstaande (haven)
gebouwen die niet meer passen in het Waddenlandschap van 2050.

Zonering en ontwikkeling waardenset
duurzaam toerisme
De bescherming van de natuur in het Waddengebied staat in de beleving voorop en men moet in
het Waddengebied ‘ongestoord’ kunnen genieten
van de kernwaarden. Er is wel een spanning
tussen kleinschalig- versus grootschaligheid.
Het is van belang om aantrekkelijke toeristische
‘hotspots’ inzichtelijk te maken voor het brede
publiek. In opdracht van de stuurgroep van het
Mooiste Natuurgebied is een zoneringskaart
opgesteld. Bezoekers worden naar plekken
geleid waar men ongestoord van de Waddenzee
en van de UNESCO-kernwaarden kan genieten.
Tegelijkertijd worden kwetsbare plekken ontzien
van grote groepen toeristen. Het is wenselijk om
deze zoneringskaart te koppelen aan andere initiatieven, zodat een compleet overzicht
ontstaat dat bijdraagt aan de balans tussen
beleving en bescherming van de natuurwaarden
van het Waddengebied. Uiteindelijk moet er een
universele waardenset worden ontwikkeld en
uitgedragen.

Duurzaam handelen: het goede voorbeeld geven
Overheidsorganisaties en andere beheerders in
het Waddengebied hebben een voorbeeldfunctie
en horen voorop te lopen bij de verduurzaming
van het gebied. Door bijvoorbeeld het voortouw
te nemen bij plasticvrije inkoop, het elektrificeren van voer- en vaartuigen en het organiseren
van duurzaam onderhoud en beheer. Daar zijn
incidenteel al mooie voorbeelden van die navolging verdienen. Deze partijen kunnen experimenteren met nieuwe duurzame technieken en
de ervaringen met elkaar delen. De verwachting
is dat dit ook een positief effect heeft op het
duurzaam handelen van private partijen.

Havens worden in de toekomst de thuisbasis van
diverse duurzame ondernemingen, zoals een
duurzame, werelderfgoed-visserij. De komende
periode worden extra stappen genomen om
dit ondernemen verder te stimuleren en te
faciliteren door bijvoorbeeld duurzame (scheeps)
brandstoffen en ter plaatse benodigde energie
aan te bieden en hergebruik van grondstoffen en
afval mogelijk te maken. De Waddenzeehavens
worden ook een belangrijkere schakel in het
duurzaam toerisme. Natuur in en om de havens
wordt verder gestimuleerd, onder andere door
ecologisch terreinbeheer.

Verkenning en pilots verduurzaming
Waddenzeehavens
De verduurzaming van de Waddenzeehavens
zet door. Onder andere vanwege de behaalde
Ecoport-certificering. Om dit wereldwijde keurmerk te mogen dragen, moeten de aangesloten
havens iedere twee jaar voortgang boeken in
hun milieuprestaties zoals het inzamelen en
hergebruiken van afval, energiebesparing en het
gebruik van schone energie.
De Waddenzeehavens ontwikkelen zich zo tot
duurzame economische clusters, waarbij de
kernwaarden van Werelderfgoed Waddenzee
centraal staan. De havens gaan de komende periode verder investeren in het versterken hiervan.

63

Activiteiten en projecten:

Rol:

Op te leveren resultaten:

Opdrachtgevers:

Opvolging door:

Trilateraal Programma
Dark Sky Werelderfgoed
Waddengebied

• Aanjagen
• Ontwikkelen
• Verbinden

• In 2020 is er een trilaterale Dark Sky-community met intrinsiek gemotiveerde
deelnemers uit alle drie de landen;
• In 2022 is er een trilateraal Programma Dark Sky Werelderfgoed
Waddengebied;
• In 2022 is de positionering van het Programma Dark Sky Werelderfgoed
Waddengebied ondergebracht onder de vlag van UNESCO.

• LNV

• LNV

Versterken landschappelijke
kwaliteit

• Uitdagen
• Aanjagen

• Er is een gedeeld en gedragen overzicht in 2020 met ontwikkelingen/objecten
die niet meer passen binnen de kernwaarden van het Werelderfgoed in 2050;
• In 2022 is er een advies inclusief een actieprogramma hoe met elkaar te
handelen opgesteld.

• LNV
• IenW
• RWS
• Waddenprovincies
• CWN

• IenW

Zonering en ontwikkeling
waardenset duurzaam
toerisme

• Aanjagen
• Verbinden

• In 2019 is er een breed gedragen zoneringskaart gereed en geïntegreerd met
andere initiatieven;
• In 2020 is er een universele waardenset ontwikkeld en uitgedragen, die zorgt
voor een duurzaam balans tussen beleven en beschermen.

• LNV
• Waddenprovincies
• SBB

• SBB

Duurzaam handelen: het
goede voorbeeld geven

• Uitdagen
• Aanjagen
• Verbinden

• Jaarlijkse inspiratiebijeenkomsten die partijen, kennis en ervaringen verbindt is
georganiseerd;
• In 2020 zijn er minimaal twee activiteiten ontplooid door publieke partijen;
• In 2022 zit duurzaam handelen in de genen van de publieke partijen en dragen
ze dat met verve uit.

• LNV
• IenW
• RWS
• Waddenprovincies
• SBB

• IenW

• Een gezamenlijk verkenning is in 2020 gereed naar mogelijkheden voor de
transitie naar duurzame Waddenzeehavens;
• Waddenzeehavens zijn gefaciliteerd in het uitvoeren van minimaal twee pilots
in 2021 voor duurzaam ondernemerschap;
• Een bijdrage aan de Waddenzeeconferentie in 2022 over trilaterale
samenwerking tussen havens en natuurbeschermingsorganisaties is geleverd.

• Waddenprovincies
• RWS
• CWN

• RWS

Verkenning en pilots
verduurzaming Waddenzeehavens

• Uitdagen
• Aanjagen

vRIJE RUIMTE
Omdat we met een dynamisch gebied te maken hebben, is het nodig om een deel van het
werk - en daarmee van het budget - als ‘vrije
ruimte’ beschikbaar te hebben.

Deze ruimte is van belang om adequaat te kunnen reageren op actuele ontwikkelingen in het
Waddengebied. Dit is een belangrijk punt uit de
evaluatie van de periode 2015-2018.
De inzet van de vrije ruimte geschiedt gevraagd
en ongevraagd binnen de randvoorwaarden

64

en rollen van PRW. Verzoeken van derden aan
het programma voor het uitvoeren van activiteiten en/of projecten, worden getoetst aan de
randvoorwaarden uit hoofdstuk 2 en dienen te
passen binnen het perspectief.
De opdrachtgevers, belanghebbenden of andere
partijen kunnen een beroep doen op het programma, maar het programma kan ook zelf acteren op nieuwe uitdagingen die zij in het Waddengebied signaleert. In gevallen waarin activiteiten/
projecten buiten de pijlers en thema’s van het
programma vallen, worden de nieuwe activiteiten/projecten afgestemd met de opdrachtgevers
(zie hoofdstuk 5 programmaorganisatie).

65

5. PROGRAMMAORGANISATIE
DIE KAN KOORDDANSEN BIJ WIND

Dit hoofdstuk beschrijft de organisatie van het
Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW).
PRW is een organisatie die ‘tussen de linies van
beleid en beheer’ opereert en die complementair
is aan de bestaande organisaties in het Waddengebied.

Het helpt de overheden, maatschappelijke
organisaties, bewoners en gebruikers om het
perspectief dichterbij te brengen. Dit doet PRW
aan de hand van vier rollen: uitdagen, aanjagen, ontwikkelen en verbinden met focus op
transities naar natuurverbetering en duurzaam
(economisch) medegebruik. Het betreft een
tijdelijke schakel, die stoutmoedig is en flexibel
genoeg om mee te bewegen met de veranderende uitdagingen van het gebied. Kortom een
organisatie die kan koorddansen bij wind.

OPDRACHTGEVERSCHAP EN
BETROKKEN PARTIJEN
Het opdrachtgeverschap van het programma is
in handen van het Rijk, Waddenprovincies en
Natuurorganisaties en bestaat uit de volgende
partijen:
66

•

Het Rijk. Ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV), Staatsbosbeheer
(SBB), het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) en Rijkswaterstaat (RWS);

•

De Waddenprovincies. Provincie Noord-Holland, Provincie Fryslân en Provincie Groningen;

•

De Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN). De
Waddenvereniging, Vogelbescherming Nederland, Stichting Wad, Natuurmonumenten,
Landschap Noord-Holland, It Fryske Gea en
stichting het Groninger Landschap.

Daarnaast zijn de eiland- en kustgemeenten,
overige rijkspartijen, de waterschappen en
bewoners en gebruikers (zoals visserij, toerisme,
landbouw, havens etc.) in het Waddengebied als
belanghebbenden bij het programma betrokken. Zij zijn belangrijk voor inbreng, draagvlak,
acceptatie en uitvoering. Zij kunnen om inzet van
het PRW verzoeken, mits ze daar middelen voor
beschikbaar stellen.
67

GOVERNANCE
Het programma kan alleen maar succesvol zijn
als zij binnen het kader van de opdracht meebeweegt in het veld en in goede verbinding staat
met haar opdrachtgevers en belanghebbenden.
Het is een netwerk(organisatie) die in opdracht
werkt en aanvullend is aan bestaande structuren. Het bestaat uit mensen die verbindingen leggen binnen en buiten de (Wadden)organisaties
en in wisselende samenstellingen toegevoegde
waarde leveren; niet op basis van een taak maar
vanuit de rollen van het programma.
De dynamiek van het programma vraagt om een
lichte, flexibele en wendbare sturing, bestaande
uit:
•

•

Opdrachtgeverscollectief. Een opdrachtgeverscollectief die eindverantwoordelijk is
voor het bereiken van het perspectief en die
toezicht houdt op het werk dat PRW uitvoert;
Programmabureau. Een programmabureau
bestaande uit een kernteam en een programmateam dat als opdrachtnemer fungeert. Zij
opereren in en zijn verbonden aan een brede
omgeving. De kracht zit in het samenspel.

Opdrachtgeverscollectief

Kernteam

Het opdrachtgeverscollectief bestaat uit de opdrachtgevers van PRW afkomstig van het Rijk, de
Waddenprovincies en natuurorganisaties. PRW
legt via het collectief verantwoording af over de
voortgang van het programma, gedurende het
jaar via een tussentijdse rapportage en aan het
eind van het jaar via een jaarverslag. Daarnaast
komt het opdrachtgeverscollectief op gezette
tijden bijeen met het programmabureau om de
voortgang te bespreken. De lijntjes zijn verder
kort zodat (informeel) overleg makkelijk plaatsvindt en men snel op veranderende omstandigheden kan handelen. Het opdrachtgeverscollectief stelt - indien nodig – tevens de koers van het
programma bij.

Het kernteam fungeert als primaire opdrachtnemer voor de gezamenlijke opdrachtgevers van
PRW en stuurt op het perspectief, de samenhang tussen de pijlers en jaagt de activiteiten/
projecten aan. Het kernteam bestaat uit een aantal professionals (‘de beste mensen’) die veelal
voltijds voor het programma werken en worden
geleverd door de opdrachtgevers. Zij treffen
elkaar met grote regelmaat. Zij zijn de spil van
het programma en hebben de volgende taken
waarbij ze zelf ook inhoudelijke werkzaamheden
uitvoeren:

Uit de evaluatie van PRW (2015-2018) is gebleken dat de opdrachtgevers (nog) meer betrokken
moeten zijn bij het programma en daarmee ook
eigenaarschap tonen. De opdrachtgevers tonen
dit eigenaarschap door voor elke activiteit/project van het programma een opdrachtgever en
opvolger te benoemen. Deze laatstgenoemde
zorgt er voor dat het resultaat van de activiteit(en) en/of project(en) in regulier beheer of
beleid wordt opgenomen.

•

•

•

•
•

•
•

68

Het bewaken van het perspectief en bijhouden van de veranderende omstandigheden
van het Waddengebied;
Inhoudelijke aansturing van het programma
aan de hand van de pijlers, thema’s en
activiteiten/projecten;
Het nemen van besluiten in overleg met
opdrachtgevers over de koers van het
programma;
Het onderhouden van het Waddennetwerk;
Tijdig informeren van opdrachtgevers en
bestuurlijke omgeving over relevante ontwikkelingen;
Communicatie- en relatiemanagement voor
het programma;
Het opstellen van voortgangsrapportages
en jaarverslagen.

Schematische weergave
programmabureau in verbinding met haar omgeving/
Waddengemeenschap

Het kernteam bestaat uit:
Twee trekkers voor de pijlers: natuurverbetering
en duurzaam (economisch) medegebruik. Zij
zijn aanspreekbaar, eindverantwoordelijk
voor de resultaten van één van de pijlers.
Inhoudelijk zijn ze goed ingevoerd maar geen
expert. Het zijn geboren leiders, netwerkers
en verbinders. Het faciliteren en voeden van
het netwerk (op kwaliteit van inhoud, proces
en relatie) is hun rol en ze verliezen daarbij
de doelstellingen van het programma niet
uit het oog. Zij maken het mogelijk dat het
programmateam haar activiteiten/projecten
kan uitvoeren en zorgen voor samenhang
tussen de beide pijlers;
Vier ondersteunende functies. Om het
programma en het netwerk te laten
functioneren is er een aantal rollen die
ondersteunend zijn:
• Secretaris. Is een regelaar en organisatietalent. Ondersteunt in brede zin het
programma en fungeert als sparringpartner en strateeg;
• Secretariaat. Ontzorgt en ondersteunt het
programma in administratieve zin;
• Omgeving- en communicatiespecialist.
Heeft zicht op wat er in de omgeving
speelt en zorgt voor (transparante) informatie en communicatie;
• Adviseur bedrijfsvoering. Verzorgt de
inkoop van diensten en producten en
bewaakt de financiën en zorgt voor
rapportages.

Programmateam
Programmamanager/directeur. Verantwoordelijk voor de dagelijkse aansturing,
faciliteert het functioneren van het programma en bewaakt het perspectief, de pijlers,
de activiteiten/projecten en de samenhang.
Verder is hij/zijn het eerste aanspreekpunt
voor de opdrachtgevers van het programma
en onderhoudt hij/zij het bestuurlijk netwerk.

Het programmateam is een dynamische groep
mensen die van samenstelling wisselt. Dit team
bestaat uit uitvoerders (deskundigen) van de activiteiten/projecten. Zij zijn inzetbaar voor beide
pijlers en zijn afkomstig van de opdrachtgevers
en via inhuur van buiten. Het programmateam
werkt nauw samen en wordt aangestuurd vanuit
het kernteam, primair door de twee trekkers.
69

Afhankelijk van de activiteit en/of project werken
zij incidenteel of juist (gedurende een periode)
zeer intensief aan het programma.

•
•
•
•

Transparant en doelgericht;
Creatief en innovatief;
Sensitief voor signalen van buiten en binnen;
Het vermogen tot (zelf)reflectie.

•

Verbinding met de omgeving
Het programma staat midden in een breder
speelveld dat betrokken én op de hoogte moet
zijn om het draagvlak van het perspectief te
waarborgen en resultaten te bereiken. Naast
de opdrachtgevers van het programma gaat het
daarbij om onder andere de eiland- en kustgemeenten, de gebruikers, de waterschappen,
de Waddenacademie, het Waddenfonds, het
Common Wadden Sea Secretariat (CWSS) en
UNESCO. Waar nodig wordt actief de samenwerking opgezocht met andere partijen uit de
Waddengemeenschap en worden ervaringen van
het ‘leren door doen’ met elkaar gedeeld.
Een veerkrachtig en duurzaam Waddengebied
vraagt ook om ideeën en oplossingen die van
buiten de Wadden zelf komen. Een frisse blik is
vaak van onschatbare waarde. Indien nodig worden frisse denkers, professionals die los staan
van de Wadden, creatievelingen, visionairen en
jongeren gevraagd om met nieuwe ideeën en
ontwikkelingen te komen én om te reflecteren op
datgene wat we doen en waarom we dat doen.

Het programma werkt op verschillende manieren
samen. Daarbij staat ‘leren door doen’ voorop en
staat het programma altijd open voor innovatieve
werkvormen om haar doelen te halen. Men kan
hierbij denken aan hackathons, kennistafels,
scrum en agile, maar het palet is nog veel groter
en wordt steeds opnieuw bekeken om de juiste
vorm te vinden die past bij het moment. Daarnaast betrekt PRW actief de omgeving in het
werk dat zij doet.
Het werken in een netwerk(organisatie) vraagt
om wendbare, open en bevlogen medewerkers
die goed kunnen schakelen op inhoud, proces en
relatie. De volgende eigenschappen (interventiestijlen) zijn van toepassing:
•

•

Kernwaarden, werkvormen en
competenties
Het programma hanteert in haar werk de volgende kernwaarden:

70

Betrokken bij het (doel van het) programma.
Zowel professioneel als persoonlijk. PRW
heeft bevlogen mensen die niettemin met
beide benen op de grond staan en eigen
verantwoordelijkheid nemen;
Complementair- en ondernemend handelen is hun tweede natuur. De PRW’er
is bestuurlijk- en omgevingssensitief, kan
goed luisteren en zoekt samen met anderen
naar manieren om toegevoegde waarde te
leveren;

•

Inhoudelijk en menselijk. PRW’ers verstaan
hun vak en hebben verstand van inhoudelijke aspecten van de Waddenecologie en
-economie, maar hebben tegelijkertijd veel
gevoel voor wat mensen en bestuurders
beweegt en doet bewegen;
Onzichtbaar daadkrachtig. Er moet namelijk
wel vooruitgang worden geboekt. PRW’ers
zijn resultaatgericht, breken barrières waar
nodig. Maar uiteraard wel op een subtiele
hands-on manier en met draagvlak bij de
opdrachtgevers en belanghebbenden.

FINANCIERING
Een slagvaardig programma vraagt om een meerjarige programmafinanciering met mandaat.
Het programmaplan beslaat de komende vier
jaar (2019-2022). In afwachting van de beheerautoriteit Wadden zijn er vooralsnog alleen financiële afspraken gemaakt voor de eerste twee
jaren (2019-2020). Het programma kent een
jaarlijks budget van circa 1,5 miljoen euro. Daarnaast leveren de opdrachtgevers circa 8 fte aan
het programma. De bedrijfsvoering (ondersteuning, financiële middelen, automatisering etc.) is
ondergebracht bij het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit.

RISICO'S
Het programma kent een aantal risico’s. Het
kernteam draagt samen met de opdrachtgevers
zorg voor de beheersing van deze risico’s. Indien

er gedurende de uitvoering van het programma
nieuwe risico’s ontstaan of bestaande risico’s
toenemen, legt het kernteam deze voor aan de
opdrachtgevers.

Hieronder is een lijst opgenomen van de risico’s
van het programma. Er wordt steeds aangegeven
wat de ingeschatte kans is van optreden, de
schade bij optreden en bijhorende beheermaatregelen:

Risico’s:

Kans:

Schade bij optreden:

Maatregelen:

1 Eén of meerdere opdrachtgevers
tonen te weinig eigenaarschap.

50%

Opdrachtgevers voelen zich niet gezamenlijk verantwoordelijk
voor het programma. Dit leidt tot een onduidelijke
programmasturing.

Zorg voor gezaghebbende sturing waarbij de opdrachtgevers
samen zorgdragen voor de onderlinge samenhang en
afstemming richting PRW.

2 Een netwerk(organisatie) is kwetsbaar
binnen lijnorganisaties vanwege haar
van nature schurende karakter.

40%

PRW kan haar werk onvoldoende effectief uitvoeren, waardoor
het programma niet effectief is.

De opdrachtgevers dragen in ‘eigen huis’ het gedachtengoed
van PRW actief uit.

3 Versnippering van kennis

40%

Kennis is zeer relevant bij de thema’s waaraan PRW werkt.
Deze kennis wordt niet of versnipperd verkregen. Hierdoor
kunnen thema’s onvoldoende opgepakt/uitgewerkt worden.

Zorg voor een goede kennisinfrastructuur. Hierbij is een rol
weggelegd voor de opdrachtgevers en de Waddenacademie,
zodat PRW haar vier rollen kan vervullen.

4 PRW voert toch (gevraagd of
ongevraagd) reguliere beheerbeleidstaken uit.

30%

Dit gaat ten koste van slagkracht en van de
onafhankelijke en neutrale positie van PRW.

Wees helder in de opdracht en rol van PRW.
Projecten die opgepakt worden vanuit de ‘vrije ruimte’ worden
altijd getoetst aan de randvoorwaarden.

5 Institutionalisering van PRW

20%

PRW wordt een partij ‘tussen de partijen’ i.p.v. het ‘oliemannetje’. Dit past niet bij het streven welke gericht is op
overbodigheid.

Zorg er voor dat PRW alleen ingezet wordt aanvullend aan de
beheer- en beleidstaken van de opdrachtgevers aan de hand van
vier rollen. Daarnaast is het opdrachtgeverschap aan de
‘voorkant’ altijd helder. Na afronding is het duidelijk wie de
ontvanger(s) worden.

6 Het budget voor de vrije ruimte is
beperkt

20%

Uit de evaluatie van PRW blijkt het kunnen beschikken over
vrije ruimte, om snel te kunnen reageren op actuele
ontwikkelingen, de afgelopen jaren een kritische succesfactor
te zijn geweest. Indien opdrachtgevers te veel projectmatig
gaan sturen kan dit ten koste gaan van deze vrije ruimte.

PRW gaat tijdig in overleg met de opdrachtgevers over de
concrete invulling van de vrije ruimte (gaat om gevraagde en
ongevraagde opgaven). En indien nodig worden de financiële
middelen hiervoor opgehoogd door de opdrachtgevers.

7 Organisatiebelang versus belang
voor de Wadden

20%

Opdrachtgevers en belanghebbenden acteren binnen PRW op
strategische wijze (vanuit organisatiebelang; positie en macht).

Zorgen voor doorbrekende stappen in integraal beleid en beheer.
PRW is slechts een hulpmiddel ten dienste van beleid en beheer.

71

COLOFON
Programma naar een Rijke Waddenzee
Rijkskantoor Middelzeehuys:
Zuidersingel 3 8911 AV Leeuwarden
Huis voor de Wadden:
Ruiterskwartier 121A 8911 BS Leeuwarden
Postbus 20401, 2500 EK Den Haag
088 - 797 44 00
secretariaatprw@minez.nl
www.rijkewaddenzee.nl
RijkeWaddenzee

Opdrachtgevers:
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Staatsbosbeheer
Rijkswaterstaat
Provincie Noord-Holland
Provincie Fryslân
Provincie Groningen
De Waddenvereniging
Vogelbescherming Nederland
Stichting Wad
Natuurmonumenten
Landschap Noord-Holland
It Fryske Gea
Stichting het Groninger Landschap
72

Eindredactie: Joris Tjaden, Hans Westra en
Hendrikus Venema
Opmaak: Patswerk
Fotografie: Ydwer van der Heide, Pieter de Vries,
Henk Postma, Hans Jellema, Rijkswaterstaat,
Dwaande, Waddenzee Werelderfgoed,
Vogelbescherming Nederland, Programma naar
een Rijke Waddenzee en vele anderen.
Druk: Edauw + Johanissen

December 2018
73

www.rijkewaddenzee.nl
RijkeWaddenzee