Knowledge for All
Global Development and the Dutch
Research Universities and Universities of
Applied Sciences

Inhoud
1.

Inleiding ................................................................................................. 1

2.

Ontwikkelingen ........................................................................................ 3

3.

Bijdragen en inspanningen vanuit het hoger onderwijs en onderzoek .............. 7
Huidig instrumentarium voor capaciteitsopbouw in kennis ...........................11

4.

Kernboodschap .......................................................................................13
1. Co-creation door samenwerking ...........................................................13
2. Langjarig commitment nodig ................................................................13
3. Kennis als basis voor faciliteren van hulp en handel ................................13
4. Toegankelijker kennissysteem ..............................................................14

5.

Gespreksagenda .....................................................................................15

Ten geleide
Deze notitie bouwt voort op de Gezamenlijke Visie Internationaal die in mei
2014 werd vastgesteld door de Vereniging Hogescholen en de VSNU.
Het inzicht groeit dat de wereldgemeenschap wordt geconfronteerd met een
groot aantal uitdagingen die alleen in wereldwijde samenwerking kunnen
worden opgepakt. Kennis neemt in belang toe: als basis voor ontwikkeling,
voor groei en om de global challenges te kunnen aanpakken.
Het wordt steeds belangrijker dat samenwerking uitgaat van samen kennis
ontwikkelen en toepassen (niet uitsluitend overdragen), op basis van
gelijkwaardigheid. Dat is in wederzijds belang ook als het gaat om lage en
middeninkomenslanden.
De Nederlandse ontwikkelingssamenwerking is veranderd. In het
regeringsbeleid van de afgelopen jaren is de scope verbreed van hulp naar
hulp en handel; aid and trade. De rol en de inzet van de kennisinstellingen
is gaandeweg ook gewijzigd. In het licht van de ontwikkelingen willen de
hogescholen en universiteiten daarom hun visie op dit onderwerp
uiteenzetten. De wijze waarop individuele instellingen zich inzetten zal
afhangen van hun eigen missie en profiel.
Gezien de inhoud valt dit thema binnen de verantwoordelijkheid van zowel
het ministerie van Buitenlandse Zaken (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) als het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen en het ministerie van Economische Zaken. Goede
afstemming met en tussen deze departementen is daarom essentieel.
Vereniging Hogescholen en VSNU
Den Haag, november 2015

Goede voorbeelden
Als illustratie van de tekst en om inspiratie te bieden over de vele
mogelijkheden, zijn de linker pagina’s van deze notitie gebruikt om goede
voorbeelden te etaleren.

1. Inleiding
De wereld globaliseert in hoog tempo. Daarmee wordt de wereld kleiner en de
verbondenheid groter. Verschillen worden zichtbaarder, contrasten pregnanter. Het
inzicht groeit dat de wereldgemeenschap wordt geconfronteerd met een groot aantal
uitdagingen, die alleen in wereldwijde samenwerking kunnen worden aangepakt.
Global development door kennis gezamenlijk te ontwikkelen (en niet alleen te delen)
zal daarbij een sleutelrol spelen. De ontwikkeling van nieuwe kennis door onderzoek,
het overdragen van kennis en vaardigheden door onderwijs en de toepassing daarvan
in de praktijk zullen cruciaal zijn voor het realiseren van een duurzame
wereldsamenleving in de toekomst.
Global development staat dan ook bij Nederlandse universiteiten en hogescholen
(kennisinstellingen) op de agenda. De wijze waarop ze hieraan invulling geven hangt
af van hun profiel en strategische keuzes. Die invulling blijkt uit talloze
onderzoeksinitiatieven, die vaak in samenwerking met lokale partners (hoger
onderwijs, bedrijfsleven) worden uitgevoerd. Het blijkt ook uit het curriculum van
opleidingen en het opleidingsaanbod, met nieuwe opleidingen op terreinen als global
health, international food and agribusiness, legal implications of globalization,
sustainable development, conflict studies en human rights, enz. De toenemende
internationalisering van het hoger onderwijs en onderzoek vormt een goede
voedingsbodem. Tot slot profileren kennisinstellingen zich de laatste jaren sterker en
kiezen daarbij profiel kenmerken die raken aan global development.1
Tot dusver heeft Nederland als kennisland, met haar uitstekende kennisinfrastructuur,
internationaal gezien een grote rol gespeeld in capaciteitsopbouw. Ondanks deze
grote betrokkenheid bij global development zien we dat kennisinstellingen de
afgelopen jaren een beperktere rol zijn gaan spelen in de uitvoering van de
Nederlandse ontwikkelingssamenwerking – zoals via de specifieke instrumenten
NICHE en NFP.
Het landschap van ontwikkelingssamenwerking is de afgelopen jaren drastisch
veranderd, zo staat al in de Gezamenlijke Visie Internationaal2. Uitgangspunten van
het nieuwe Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbeleid zijn het stimuleren van
economische ontwikkeling en zelfredzaamheid, en koppeling aan de handelsagenda.
Vanuit beide perspectieven kan het hoger onderwijs bij de ontwikkeling en invulling
van OS-instrumenten een belangrijke bijdrage vervullen.
Dit alles vraagt om een nieuwe visie waarin de relatie tussen kennis, globalisering en
de daarbij horende (wereldwijde) uitdagingen centraal staat. Voor hogescholen en
universiteiten zelf, maar ook voor de positie van kennis in het Nederlandse
ontwikkelingsbeleid, de koppeling met handel en de betrokkenheid van het
Nederlandse kennisveld daarbij.
De VSNU en Vereniging Hogescholen gaan daarover graag het gesprek aan met de
overheid en kennispartners. Hogescholen en universiteiten presenteren met dit
document een gezamenlijke visie op global development.

1

Bijv. sustainability, food security, resilience, resource use efficiency, connected world, life sciences &
health, based in Europe and focused on the world.
2
Gezamenlijke Visie Internationaal, Vereniging Hogescholen en VSNU, mei 2014.

1

De Sustainable Development Goals, zoals vastgesteld door de VN in 2015.
https://sustainabledevelopment.un.org/topics

2

2. Ontwikkelingen
De wereld is aan verandering onderhevig. De wereldbevolking neemt fors toe, het
organiseren van voedselzekerheid is op veel plaatsen een groot punt van zorg,
grondstofzekerheid is een opkomend issue, de urbanisatie stijgt hard, over
klimaatverandering en milieuvervuiling wordt volop gediscussieerd en het
migratievraagstuk behoort tot de orde van de dag. Problemen als overdraagbare
ziektes, klimaatverandering en terrorisme stoppen niet bij de grens en hebben als ze
in andere werelddelen uit de hand lopen ook voor Nederland ernstige gevolgen. En
met de vluchtelingen die in Nederland aankomen komen ook de global challenges de
universiteit en hogeschool binnen. Instellingen voelen zich verantwoordelijk om deze
vluchteling-studenten een volwaardige plek te bieden.
Overheden hebben hun beleid afgelopen jaren gewijzigd om zich tot deze
veranderingen te verhouden. Op mondiaal niveau zijn in september 2015 tijdens de
United Nations Sustainable Development Summit de nieuwe Sustainable Development
Goals (SDGs) vastgesteld. Deze SDGs hebben als hoofddoel het beëindigen van
extreme armoede in 2030. Een groot verschil met de Millennium Development Goals
(MDGs, 2000-2015) is dat de SDGs alle landen en dus de wereldgemeenschap als
geheel aangaan. Voor de realisatie van de SDGs is kennis en capaciteitsopbouw
onontbeerlijk. Voor universiteiten en hogescholen is de uitdaging om hieraan via
samenwerking in onderzoek, onderwijs, en valorisatie van kennis een bijdrage te
leveren.
In ontwikkelingslanden en opkomende economieën is er een groeiende vraag naar
kennis en (hoger) onderwijs.3 Over de hele wereld is het percentage jongeren in het
hoger onderwijs gestegen van 18% in 2000 naar 26% in 2007; een trend die zich
verder voortzet (UNESCO rapport 2009). Voor een snelle uitbreiding van de
(hoger)onderwijscapaciteit in ontwikkelingslanden en opkomende economieën is
ondersteuning vanuit andere landen onontbeerlijk. Kennisinstellingen spelen hierop in
en maken daarvoor bijvoorbeeld gebruik van EU-programma’s zoals Erasmus+. Een
tweede
trend
die
wordt
gevoed
door
de
groeiende
vraag
naar
(hoger)onderwijscapaciteit is dat steeds meer studenten in het buitenland gaan
studeren. Beide tendensen bieden kansen voor Nederlandse hogeronderwijsinstellingen.
Daarnaast is een groeiend aantal (mkb-) bedrijven internationaal actief, in lage- en
middeninkomens landen (bijv. rozenkwekers in Oost Afrika). Technische
ondersteuning, kennisvalorisatie en ondersteuning bij capaciteitsopbouw van
personeel is van oudsher een belangrijke taak voor het hoger onderwijs. Steeds vaker
vindt deze samenwerking plaats in de triple helix van bedrijven, kennisinstellingen en
overheid (of de Dutch Diamond waarbij ook NGO’s betrokken zijn), zowel vanuit
Nederland als in het buitenland. De vooraanstaande Nederlandse kennispositie richt
zich daarbij niet alleen op inhoudelijke kennis maar zeker ook op effectieve
samenwerkingsvormen voor innovatie en ontwikkeling (bijvoorbeeld onze ruim 100jarige ervaring met coöperatieve samenwerking in de primaire sector).
Ook diverse grote Nederlandse bedrijven zijn actief op het kruisvlak van hulp en
handel, bijvoorbeeld DSM via haar partnerschap met het World Food Program en
Groentezaadveredelaar Rijk Zwaan op het gebied van het ontwikkelen van
groenterassen voor lokale markten waarbij veel training plaatsvindt.

3

Zie Gezamenlijke Visie Internationaal.

3

Regionale kennisontwikkelingen
Azië
In Azië is de vraag naar hoger onderwijs vanuit een nieuw opgekomen
middenklasse geëxplodeerd. Hierop spelen publieke als private aanbieders
gretig in. De kwaliteit van dit nieuwe aanbod verschilt onderling sterk.
Daarom zetten veel Aziatische landen in op strategische samenwerking met
Westerse landen voor het ontwikkelen van hoogwaardig onderwijsaanbod
en onderzoek. Zij zetten omvangrijke beurzenprogramma’s op om zo elders
strategisch “nieuwe kennis op te halen”. Significante groepen studenten
(vooral MA en PhD) gaan naar het buitenland, met name naar de VS, UK,
Japan en Australië. De verwachting is dan ook dat veel van deze landen in
de komende 10 tot 25 jaar een inhaalslag maken en hun onderwijsaanbod
en onderzoek op een hoger peil brengen.
Afrika
In een aantal snel groeiende landen stijgt de vraag naar hoger onderwijs
hard. Het aanbod kan hier in deze landen zowel kwalitatief als kwantitatief
niet. Dit heeft tot gevolg dat talentvolle (en rijkere) studenten naar het
buitenland trekken voor studies. Daarbij kiezen zij in toenemende mate
voor Azië of Zuid-Amerika en niet meer automatisch voor de VS en Europa.
Latijns-Amerika
De groeiende vraag naar hoger onderwijs in Latijns-Amerika gaat gepaard
met een groeiend aanbod van hoge kwaliteit. In Brazilië is de deelname aan
(hoger) onderwijs verdubbeld tussen 2002 en 2012 en zet de overheid in op
nogmaals een verdubbeling in 2020. Verwacht wordt dat het aantal
particuliere instellingen daardoor nog verder zal groeien. De kwaliteit van
het hoger onderwijs in Brazilië varieert sterk. De topuniversiteiten zijn
kwalitatief vergelijkbaar met de Nederlandse, terwijl de overgrote
meerderheid nog een inhaalslag te maken heeft. Daarbij is internationale
samenwerking op wetenschapsgebied daarom ook nadrukkelijk gericht op
onderwijs en mobiliteit van Master, en PhD studenten.

A window of opportunity
Het significante verschil tussen vraag aanbod van kennis en hoger
onderwijs in snel groeiende ontwikkelingslanden biedt grote kansen voor
Nederlandse kennisinstellingen. Zij kunnen zowel betrokken zijn bij de
ontwikkeling van lokaal onderwijsaanbod (capaciteitsopbouw ter plaatse)
als bij de opleiding van studenten uit deze landen in Nederland. Hetzelfde
geldt voor het opleiden van medewerkers vanuit het (Nederlandse)
bedrijfsleven via Lifelong Learning trajecten.

4

Een laatste belangrijke ontwikkeling is de in 2013 herziene visie van de Nederlandse
overheid op ontwikkelingssamenwerking.4 De eerste pijler van het vernieuwde beleid
is de samenhang tussen handel en ontwikkeling. De gedachte is dat de ontwikkeling
van lage- en middeninkomenslanden het meest gebaat is bij het geleidelijk laten
overgaan van een ontwikkelingssamenwerkings- en hulprelatie naar de stimulering
van hun handel. Een tweede pijler van het Nederlandse OS-beleid is de focus op vier
thema’s: veiligheid en rechtsorde, water, voedselzekerheid en seksuele en
reproductieve gezondheid en rechten. Deze keuze is gebaseerd op de aanname dat
Nederland in ontwikkelingssamenwerking veel ervaring en expertise op deze thema’s
heeft.5

4

Beleidsnota ‘Wat de wereld verdient: Een nieuwe agenda voor hulp, handel en investeringen’ (april 2013).
De gekozen thema’s hebben in het kabinetsbeleid een link met de Nederlandse topsectoren en human
capital agenda: een aantal van de innovatiecontracten waarmee de topsectoren aan de slag zijn, zijn
specifiek gericht op ontwikkelingssamenwerking. De topsector Life Sciences & Health heeft bijvoorbeeld
voorstellen gedaan om armoede-gerelateerde ziekten tijdig op te sporen en te bestrijden.
5

5

Online onderwijs
Universiteiten en hogescholen spelen in op de mogelijkheden van het
internet in de verspreiding van kennis door met verschillende vormen van
onlineonderwijs te werken. Op die manier kan iemand in Bangladesh
Nederlands hoger onderwijs volgen vanachter zijn of haar laptop. Zo zijn er
al MOOCs specifiek voor landen in ontwikkeling ontworpen (bijv. solar
energy en drinkwater treatment aan de TU Delft).
UNESCO heeft in dit kader recent uitgesproken dat de rol van ICT moet
worden meegenomen in de post-2015 onderwijsagenda . Technologie kan
een bijdrage leveren aan het overbruggen van de zogenoemde learning
divide en is op die manier essentieel om non-discriminatie en gender
gelijkheid in onderwijs wereldwijd te bewerkstelligen.

Het Kilimanjaro Film Institute
Het Kilimanjaro Film Institute (KFI) is in 2005 gestart met als doelstelling
om kansarme jongeren een arbeidsmarktperspectief als filmmaker te geven
in Tanzania. En HKU studenten en docenten hebben de kans gekregen om
ervaring op te doen met een complex intercultureel ontwerpproces, met
elkaar en met hun Tanzaniaanse collega’s. De samenwerking heeft geleid
tot het opleiden van een zestigtal lokale mediamakers. KFI neemt daarnaast
met de hoogwaardige kwaliteit (narratieve en cinematografisch) van haar tv
en andere media producties een bijzondere plek in de Oost Afrikaanse
creatieve industrie. Hiermee functioneert KFI in toenemende mate als
expertisecentrum voor lokale film- en media makers.

Hogeronderwijsinstellingen geven gehoor aan regionale behoefte
Stenden werkt reeds jaren op verschillende manieren vanuit haar
internationale vestigingen samen met de lokale gemeenschap aan projecten
gericht op capaciteitsopbouw. Een mooi voorbeeld is Stenden Zuid-Afrika.
Stenden ondersteunt een lokaal sport en empowerment programma
(Nemato Sports Federation) voor “previously disadvantaged youth”. Naast
sport clinics omvat dit programma ook activiteiten en training gericht op
skills development, community service en study & career counselling.
In het Desmond Tutu Programma van de Vrije Universiteit worden over een
periode van 10 jaar 100 promovendi van Zuid-Afrikaanse universiteiten
begeleid naar een joint promotie aan hun eigen en aan de Vrije Universiteit.
Het programma wordt gefinancierd door de Zuid-Afrikaanse National
Research Foundation en door de Vrije Universiteit .
Op verzoek van de voedselindustrie in Singapore is Wageningen UR een
samenwerking gestart met Nanyang Technological University in Singapore
om aan de regionale behoefte (Zuidoost Azië) aan hogeropgeleiden in Food
Sciences te kunnen voorzien. Er worden studenten op BSc-, MSc- en PhDniveau opgeleid. Wageningen UR verzorgt een deel van de opleidingen,
soms ter plaatse, soms ook in of vanuit Wageningen. Het Nederlandse
bedrijfsleven in Singapore levert een actieve bijdrage aan de realisatie van
deze opleidingen.

6

3. Bijdragen en inspanningen vanuit het hoger
onderwijs en onderzoek
Binnen het hoger onderwijs bestaan talrijke initiatieven op het terrein van global
development. Universiteiten en hogescholen verbinden hun inzet aan hun kerntaken,
onderwijs, onderzoek en valorisatie.
Met betrekking tot onderzoek worden vanuit onderzoeksdomeinen nieuwe thema’s en
onderwerpen geïdentificeerd. De maatschappelijke context en relevantie vormt daarbij
een belangrijk ijkpunt en in het geval van praktijkgericht onderzoek het uitgangspunt.
Onderzoek wordt vaak zowel in Nederland als elders uitgevoerd met buitenlandse
partners (waaronder het lokale mkb) en vaak buitenlandse onderzoekers en PhD
studenten. Bij praktijkonderzoek voor het mkb gaat het meestal om validerend en
exploratief onderzoek ten behoeve van het oplossen van concrete vragen en business
development.
Ook met betrekking tot onderwijs zijn het doorgaans de kennisinstellingen zelf die, in
nauwe afstemming met het werkveld, de behoefte aan nieuwe onderwijsprogramma’s
identificeren en ontwikkelen. Onlineonderwijs (bijvoorbeeld MOOCs) speelt een steeds
grotere en belangrijkere rol. Met deze vorm van onderwijs worden groepen
studenten/talenten bereikt die normaal geen toegang hebben tot hoger onderwijs.
Nieuwe programma’s komen tegemoet aan de toenemende vraag van studenten om
tijdens de opleiding een concrete bijdrage te leveren aan activiteiten die een social
responsibility en global citizenship karakter hebben. Vanwege de thematiek en de
voortschrijdende internationalisering worden dergelijke programma’s vaak van meet
af aan in het Engels ontwikkeld, is de doelgroep een internationaal studentenpubliek
en vormen uitwisselingen of buitenlandse stages onderdeel van het programma. Het
doorbrengen van een stageperiode in een ontwikkelingsland is populair onder zowel
wo als hbo studenten. Daarnaast biedt staff mobility de mogelijkheid om in het
buitenland opgedane kennis en ervaringen in te brengen in het onderwijs en wordt in
publiek-private samenwerkingen gewerkt aan het vergroten van de employability van
afgestudeerden en het stimuleren van ondernemerschap.
Met betrekking tot valorisatie hebben kennisinstellingen een belangrijke rol als partner
van het bedrijfsleven in international business development, steeds vaker in consortia
en in triple helix samenwerkingen. Het gaat daarbij om kennisontwikkeling en toepassing, verbinding met en versterking van het lokale (kennis) netwerk en het
leveren van maatwerktrainingen.
Daarnaast is ook de ervaring dat onderwijs/kennisinstellingen in lage en met name
middeninkomenslanden graag willen leren van onze ervaring in praktijkgericht
onderwijs via samenwerking met het werkveld én van het ons persoonlijk
onderwijssysteem (minder hoorcolleges en meer projectwerk voor studenten) gericht
op personal engagement van aanstaande professionals.
Samenwerking met partnerinstellingen in ontwikkelingslanden wordt vaak bekostigd
vanuit programma’s als NICHE en NFP. Het accent van deze programma’s ligt op
capaciteitsopbouw in kennis, zowel individueel als institutioneel. De huidige opzet van
met name het NICHE maakt het echter moeilijk voor Nederlandse kennisinstellingen
om hun activiteiten in het kader van dat programma te combineren met hun eigen
onderwijs of onderzoek. Voor het NFP, met beurskandidaten (master- en PhDstudenten), is dat wat eenvoudiger, omdat zij kunnen deelnemen aan reguliere
onderwijsprogramma’s.

7

Internationale vergelijking
In Duitsland en België wordt substantiële financiering beschikbaar gesteld
aan de eigen universiteiten voor OS-activiteiten op het gebied van kennis
en hoger onderwijs. Ook in Frankrijk en VS is dit het geval. In Nederland zit
de uitvoering dichter bij de overheid en verder van de universiteiten en
hogescholen, waardoor samenwerking afhankelijk is van projectfinanciering
en niet langdurig van aard is.
Duitsland stelt financiering beschikbaar aan de Deutscher Akademischer
Austauschdienst (DAAD) om OS-activiteiten van Duitse universiteiten te
stimuleren. Het belang van de Duitse kenniseconomie en kennisexport
klinkt daar sterk in door. De DAAD wordt bestuurd door universiteiten,
waardoor universiteiten zelf zowel bestuurlijk betrokken zijn en
verantwoording nemen als concrete activiteiten ondernemen en uitvoeren.

Rol van donoren
Aandacht is noodzakelijk voor de positie van NL kennisinstellingen ten
opzichte van donoren en governmental organisations zoals bijvoorbeeld: de
EU (DEVCO, Horizon2020), de UN agencies en de ontwikkelingsbanken
zoals de Wereldbank, de Asian Development Bank en de African
Development Bank. De rol van Nederlandse instellingen in internationale
programma’s is veelal klein en niet in verhouding tot de goede
internationale reputatie van het Nederlandse kennisveld. Dat zou dus ook
een aandachtspunt van de Nederlandse overheid mogen zijn, die immers
een belangrijke financier van deze donoren is.
Een goed voorbeeld is het project Nationalisation of extractive Industries,
Conflict and cooperation in Bolivia and Ecuador. ISS/EUR, HIVOS, Lidema
(Bolivia) en de Universidad San Francisco de Quito hebben subsidie
ontvangen van de Wereldbank (2010-2016) om de impact van de
nationalisatie van de grondstofindustrie op de dynamiek van conflict en
coöperatie te onderzoeken en om alternatieve ontwikkelingsstrategieën te
ontwerpen. Het project heeft meerdere doelstellingen: een bijdrage te
leveren aan beleidsvorming en dialoog over het onderwerp, een bijdrage te
leveren aan een verbetering van de samenwerking tussen de diverse
actoren
(civil
society,
overheid
en
multinationals),
om
de
onderzoeksvaardigheden van de deelnemers te verbeteren t.a.v.
transdisciplinair onderzoek.

Behoefte aan praktijkgericht onderwijs
Er blijkt een groeiende behoefte aan hogere opleidingsinstituten die lijken
op onze hogescholen (en soms ook op ons MBO), waar praktijkgericht
onderwijs wordt gegeven, ondersteund door praktijkgericht onderzoek en
passend bij de eigen regionale inbedding. Samenwerking met de overheden
ter plekke en met de daar aanwezige maatschappelijke instellingen en
ondernemingen is daarbij vanzelfsprekend. Voor veel mkb bedrijven
bijvoorbeeld zijn veel vraagstukken op vocational en applied level. Een
sterke, goed opgeleide, praktisch georiënteerde middenlaag is van groot
belang voor de ontwikkeling van deze landen.

8

Idealiter wordt de samenwerking met partnerinstellingen in ontwikkelingslanden nog
meer verweven met het reguliere onderwijs en onderzoek. De uitdaging is om
capaciteitsopbouw
in
onderwijs
en
onderzoek
te
combineren
met
de
internationalisering en globalisering van het Nederlandse onderwijs en onderzoek. Dat
is in het belang van zowel de partners in ontwikkelingslanden als van de Nederlandse
kennisinfrastructuur.
Tot slot leveren de vroegere instellingen voor het Internationaal Onderwijs en
Onderzoek (IO-instellingen) een belangrijke rol aan de global development inzet met
een onderwijs- en onderzoeksopdracht die specifiek gericht is op internationale
kennisdeling (international knowledge and development).6
In deze inzet komt enerzijds duidelijk de meerwaarde van het Nederlandse hoger
onderwijs voor partnerlanden naar voren. De Nederlandse expertise en
interdisciplinaire benadering in onderwijs en onderzoek maken dat het Nederlandse
kennisveld veel te bieden heeft. De uitdaging is om die meerwaarde nog meer
inzichtelijk en toegankelijk te maken en toe te groeien naar langjarige
samenwerkingsprogramma’s met Nederlandse en internationale partijen uit de ‘Dutch
Diamond’ waarbij elke partij specifieke en unieke expertise toevoegt. Door onze
unieke expertise (in onderzoeksgebieden, onderwijsmethoden, verbinding met de
praktijk etc.) is het Nederlandse hoger onderwijs goed in staat om studenten voor te
bereiden op de arbeidsmarkt. Het gaat ons daarbij om de employability van die
afgestudeerde. Ons toponderzoek is toegesneden op het aanpakken van de grote
maatschappelijke vraagstukken.
Anderzijds heeft de inzet van het hoger onderwijs en onderzoek op het gebied van
global development een meerwaarde voor Nederland. Het Nederlandse kennisveld
wordt verrijkt door de opgedane ervaringen en (onderzoeks)mogelijkheden,
bijvoorbeeld door uitdagende vraagstukken die niet in Nederland voorkomen; smart
innovaties voor urgente problemen in ontwikkelingslanden die leiden tot innovaties die
wereldwijd van belang zijn (zg. reverse-innovation); of innovaties die (nog) niet
worden opgepakt in Nederland.
Via onderwijsactiviteiten (at home en in ontwikkelingslanden) kan een bijdrage
worden geleverd aan het bewustzijn over de mondiale problemen van studenten, staf
en onderzoekers. Door nauwe samenwerking met het internationaal actieve
bedrijfsleven (met name het mkb) worden Nederlandse en internationale studenten,
docenten en professionals uit de beroepspraktijk in de gelegenheid gesteld om
praktische ervaring op te doen. Door de wisselwerking tussen werkveld en onderwijs
kunnen studenten 21st century skills opdoen en zich professioneel verder
ontwikkelen. Zij worden daardoor employable voor de lange termijn en/of interessant
voor de internationale arbeidsmarkt. Hierdoor kunnen de desbetreffende bedrijven
zich zeker stellen van toekomstig talent/ kenniswerkers met de juiste internationale
en interculturele competenties. Tot slot ontstaan er (economische) netwerken, ook via
alumni, die leiden tot een wederkerig vruchtbare relatie.

6

Tot de IO-instellingen behoren het African Studies Centre, International Institute of Social Studies, de
Maastricht School of Management, het Unesco-IHE, het International Institute for Geo-Information Science
and Earth Observation en het Institute for Housing and Urban Development Studies.

9

Voorbeelden van beleidsprioriteiten bij hogescholen en universiteiten
Universiteit met specifiek onderzoeksprofiel OS
Technische Universiteit Delft heeft onlangs Science and Technology for
Global Development tot een van haar speerpunten gekozen. Deze focus
wordt vormgegeven door het programma TU Delft | Global Initiative. Via dit
programma zetten wetenschappers van de TU Delft hun expertise in om
concrete en structurele oplossingen voor urgente problemen van mensen in
ontwikkelingslanden te vinden.
Universiteit met maatschappelijke opdracht
De Vrije Universiteit heeft haar internationale maatschappelijke
betrokkenheid enerzijds regionaal toegespitst op twee focuslanden (ZuidAfrika en Indonesië) en anderzijds programmatisch gericht op vier thema’s
voor het werk met organisaties uit ontwikkelingslanden en opkomende
economieën. Die thema’s zijn ‘ICT for development’, ‘Governance in the
global society’, ‘Food and nutrition security’, en ‘Entrepreneurship’.
Universiteit met specifiek onderwijsprofiel
De Universiteit Maastricht past in al haar onderwijsprogramma’s de
methode van het probleemgestuurd onderwijs toe. Deze methode is sterk
interactief, stimuleert het eigen initiatief van studenten, bevordert
samenwerking, het probleem-oplossend vermogen, de toepassing van
theoretische
kennis
op
praktische
problemen,
enzovoort.
In
ontwikkelingslanden, waar het (hoger) onderwijs veelal nog traditioneel van
opzet is, is veel belangstelling voor dergelijke innovaties om het onderwijs
beter te laten aansluiten op de professionele praktijk. De UM werkt al
tientallen jaren samen met veel partnerinstellingen in ontwikkelingslanden.
Het doel is om daar nieuwe benaderingen in het onderwijs te introduceren,
of zelfs complete nieuwe opleidingen te ontwikkelen.
Hogeschool met Living Lab
Goede voorbeelden zijn de Centres of Expertise die vanuit het hbo op
verschillende vakgebieden zijn ontwikkeld en waarin publiek-private
samenwerking via langjarige programma’s en praktijkgericht onderzoek
leidt tot enthousiasme en impact op economische, onderwijskundige en
maatschappelijke doelen, ook internationaal. Voorbeeld is het Living Lab
Biobased Economy in Brazilië, waarin kennisinstellingen met EP-Nuffic
samenwerken met bedrijfsleven, lokale partneruniversiteiten en overheid.
Hogeschool VHL beoogt met haar living lab programma een langdurige
samenwerking te ontwikkelen tussen de hogeschool, de partner instelling,
het Nederlandse en het lokale bedrijfsleven op het gebied van onderwijs en
onderzoek. Zo lopen koppels van Nederlandse en Indiase studenten uit het
2+2 programma samen stage bij het Indiase bedrijfsleven in het kader van
een lectoraatsopdracht en worden ze begeleid vanuit beide instellingen.
Gedurende de stageperiode in Nederland loopt de Indiase student stage bij
een Nederlandse werkgever die ambities heeft in India, om zo in de
toekomst als brug te kunnen functioneren tussen het Nederlandse en
Indiase bedrijfsleven. VHL heeft de intentie om deze werkwijze uit te
breiden naar andere landen, zoals o.a. China, Brazilië, Indonesië en
Ethiopië.

10

Huidig instrumentarium voor capaciteitsopbouw in kennis
De
belangrijkste
instrumenten
van
de
Nederlandse
overheid
voor
ontwikkelingssamenwerking op het gebied van kennis zijn het (1) NICHE en (2) NFP
programma (beheerd door EP Nuffic), (3) de onderzoeksmiddelen (beheerd door NWO
WOTRO) en (4) de facilitering van vijf kennisplatforms 7 door BZ-BHOS. Daarnaast
spelen (5) handelsmissies een rol als het gaat om het betrekken van
kennisinstellingen bij internationale samenwerking. Hogescholen en universiteiten
participeren hierin wanneer het doelmatig is. Ook via rijksdienst voor ondernemend
Nederland (RvO) (6) worden middelen gekoppeld aan activiteiten van het
bedrijfsleven in internationale samenwerking.
Tenslotte worden in het kader van het internationaliseringsbeleid van OCW de
zogenaamde (7) NESO’s gefinancierd. Deze NESO’s worden gerund door EP Nuffic. Tot
dusver is de rol van de NESO’s vooral het rekruteren van buitenlandse studenten voor
een studie in Nederland. In de opzet van twee nieuwe NESO-kantoren, in Zuid Afrika
en Turkije, zal worden geëxperimenteerd met het ondersteunen van samenwerking
met lokale instellingen. De achterliggende gedachte is dat het rekruteren van
buitenlandse studenten en de samenwerking door Nederlandse kennisinstellingen met
lokale partnerinstellingen en capaciteitsopbouw in kennis goed te combineren zijn.
Ten aanzien van het NICHE (Netherlands Initiative for Capacity Development in Higher
Education) programma hebben Vereniging Hogescholen en VSNU geconstateerd dat er
minder kennisinstellingen dan voorheen participeren. Binnen het programma worden
projecten op kortstondige projectbasis gefinancierd, terwijl daarna duurzame
implementatie in de partnerinstelling gewaarborgd moet zijn. Bovendien is de opzet
van het programma te eenzijdige gericht op kennisoverdracht vanuit Nederland.
Hierdoor is er onvoldoende ruimte voor een creatieve inbreng van de uitvoerende
Nederlandse instelling en is het programma maar voor een beperkt aantal aanbieders
interessant. Dat is een gemiste kans, omdat NICHE de potentie heeft om te dienen als
een instrument dat zowel bijdraagt aan capaciteitsopbouw in ontwikkelingslanden, als
aan de ambities op dit terrein van de Nederlandse instellingen.
EP-Nuffic heeft in overleg met het ministerie van Buitenlandse Zaken onlangs een
innovatietraject binnen het NICHE in gang gezet waarin zij met betrokkenheid van de
kennisinstellingen zoeken naar business modellen en (multidisciplinaire) vormen van
samenwerking, tussen publieke en private instellingen.
Het NFP biedt professionals uit ontwikkelingslanden de kans zich in Nederland verder
te ontwikkelen. Doordat zij hun eigen kennis en vaardigheden in Nederlandse
programma’s kunnen laten zien en ontwikkelen, is er meer sprake van een
wisselwerking tussen bursalen uit ontwikkelingslanden en studenten uit Nederland.
Wel zou het programma zijn impact kunnen vergroten door bursalen in een breder
scala aan opleidingen (bijv. bachelor programma’s) toe te laten en door contact met
bursalen actiever te onderhouden als zij Nederland weer hebben verlaten.
NWO-WOTRO programmeert vraag gestuurde onderzoeksprogramma’s en financiert
en monitort innovatief onderzoek op het gebied van global development, met een
focus op duurzaamheid en armoedereductie. Hierbij staat noord-zuid samenwerking
tussen kennisinstellingen en praktijkorganisaties centraal (learning-by-doing). De
kennisvragen komen veelal voort uit de kennisplatforms van BZ. Ook financiert NWOWOTRO (Afrikaanse) ‘Centers of Excellence’: langdurige samenwerkingsverbanden
dragen hier bij aan de opbouw van (institutionele) onderzoekscapaciteit.
7

De vijf kennisplatforms richten zich op de thema’s ‘water’, ‘voedselzekerheid’, ‘seksuele gezondheid’ en
‘rechten’, en ‘veiligheid en rechtsorde’. Daarnaast is er een platform voor kennis over innovatieve aanpak
van thema-overstijgende kwesties, bijvoorbeeld inclusieve ontwikkeling in Afrika.

11

Hogeschool met capaciteitsopbouw gericht op arbeidsmarkt
Het YPO (Young Professionals Overseas) programma van Zuyd heeft het
doel om studenten aan te moedigen hun perspectief te verbreden in het
buitenland. YPO biedt studenten diverse stages in landen als India, ZuidAfrika en Zambia. De opdrachten waar studenten aan werken komen altijd
voort uit een vraag ter plaatse. Door bijeenkomsten vooraf, ter plaatse en
achteraf wordt de studenten een optimale ervaring geboden. YPO heeft
enkele jaren geleden de Orange Carpet Award van Nuffic ontvangen.

Stageprogramma’s met OS-landen
Wageningen UR neemt deel aan het Young Expert Programme (YEP) op het
gebied van Water en Agrofood. Dit is een publiek-private samenwerking
waarin jaarlijks 36 Nederlandse en 36 lokale Young Experts (afgestudeerd
met maximaal 8 jaar werkervaring) minimaal 1 jaar uitgezonden worden
om, onder intensieve begeleiding, hun eerste stappen in een internationale
werkomgeving te zetten. Het programma heeft als doel om een nieuwe
generatie experts op het gebied Water of Agrofood op te leiden.

Niche-project
Radboud Universiteit is met het Institute for Gender Studies (in een
consortium met onder meer MDF Training and Consultancy) betrokken in
twee NICHE projecten in Bangladesh. Binnen deze projecten worden
trainingen en curricula over seksuele en reproductieve gezondheid
ontwikkeld, wordt onderwijzend personeel getraind en wordt kennis en
bewustzijn over dit onderwerp in de publieke sector bevorderd. Het doel is
capaciteitsopbouw op het gebied van seksuele en reproductieve
gezondheid, gender en emotioneel welzijn.

12

4. Kernboodschap
De Nederlandse universiteiten en hogescholen blijven graag een bijdrage leveren aan
de Nederlandse wereldwijde ontwikkelingsinspanningen. De ondersteuning van de
opbouw van hoger onderwijs en onderzoek en de economische ontwikkeling in arme
en armste landen is en blijft een belangrijk onderdeel van deze Nederlandse inzet.
Dergelijke bijdragen zijn goed voor de partnerlanden én voor Nederland, en voor de
betrokken universiteiten en hogescholen en het internationaal actieve bedrijfsleven.
Het is belangrijk om studenten uit de lage en middeninkomenslanden hier in mee te
nemen. Zij kunnen na hun studie een belangrijke rol vervullen voor hun
herkomstland. Tegelijkertijd zijn deze alumni onze toekomstige ambassadeurs en
samenwerkingspartners. Tot slot is capaciteitsontwikkeling een belangrijke bron voor
nieuwe kennisontwikkeling via onderzoek en internationale samenwerking.
Het kabinetsbeleid ten aanzien van ontwikkelingssamenwerking betekent een
verbreding (van hulp naar handel) en verdieping (focus op vier thema’s) die
mogelijkheden biedt voor hogescholen en universiteiten. In breder perspectief bieden
de recent ontwikkelde Sustainable Development Goals, waaraan ook Nederland en een
groot aantal bedrijven, NGO’s en kennisinstellingen zich hebben gecommitteerd,
mogelijkheden voor gezamenlijke actie. Om deze mogelijkheden optimaal te kunnen
benutten hebben wij een viertal kernboodschappen met daaraan gekoppeld een
gespreksagenda geformuleerd.
1.
Co-creation door samenwerking
Ten eerste onderstrepen wij dat het bij global development gaat om co-creating. Wij
zijn ons ervan bewust dat het niet alleen gaat om kennis brengen, maar steeds meer
om samen kennis te ontwikkelen. Deze kennis kan in verschillende
contexten/situaties/landen toegepast worden en wereldwijd uitgewisseld worden.
Samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven is daarvoor van groot belang.
Open source van kennis en informatie in wereldwijde netwerken is steeds meer
vanzelfsprekend.
De inzet ten aanzien van global development kan dan ook niet los worden gezien van
het internationaliseringsbeleid van hogescholen en universiteiten. Om onze studenten
internationale vaardigheden bij te brengen en op te leiden als wereldburgers hebben
onze instellingen internationale samenwerkingsverbanden met kennisinstellingen,
bedrijven en organisaties; ook in ontwikkelingslanden. Het instrumentarium van de
overheid moet aansluiten op de wens om global development te verbinden aan het
bredere internationaliseringsbeleid.
2.
Langjarig commitment nodig
Ten tweede constateren wij dat het bij kennisontwikkeling en -valorisatie bij uitstek
gaat om de lange termijn. Geen quick-wins dus, maar langdurige samenwerking om
duurzame ontwikkeling te faciliteren. Dit betekent dat ook het overheidsbeleid
langjarig commitment als uitgangspunt moet hanteren.
3.
Kennis als basis voor faciliteren van hulp en handel
Ten derde benadrukken wij dat kennis (in de vorm van onderwijs en onderzoek)
cruciaal is als het gaat om global development. Kennis is niet alleen een instrument
ter facilitering van een aid en trade beleid, maar ook een eigenstandig Nederlands
topproduct (trade). Als zodanig verdient kennis ook object te zijn van economische
diplomatie. Nederland dient zich volgens ons dan ook wereldwijd te positioneren als
een hoogwaardige kenniseconomie met een leidende rol van hogeronderwijs-

13

instellingen in wereldwijde kennisnetwerken. De samenwerking met opkomende
landen en ontwikkelingslanden vormt daar een cruciaal onderdeel van, zeker gezien
de schuivende verhoudingen in de wereld. De opkomende landen zullen meer en meer
de motor van de wereldeconomie worden en de meeste dynamiek vertonen.
Nederland moet via kennissamenwerking op deze ontwikkelingen inspelen en van die
dynamiek deel willen uitmaken. Om de positionering van Nederland als hoogwaardige
kenniseconomie te versterken zijn VSNU en Vereniging Hogescholen bezig met het
ontwikkelen van een gezamenlijke branding van het Nederlandse hoger onderwijs.
Niet alleen de kennis en de instituten achter die kennis moeten daarbij centraal staan;
het gaat vooral om de impact van deze kennis op mondiale en maatschappelijke
opgaven als weergegeven in de thema’s van het OS-beleid en in de sustainable
development goals. Samenwerking tussen de Nederlandse kennisinstellingen,
bedrijfsleven en overheid is daarvoor een randvoorwaarde.
4. Toegankelijker kennissysteem
Het blijkt een opgave voor bijvoorbeeld buitenlandse diplomatieke posten om de juiste
kennispartner in Nederland te vinden.8 Ook vanuit het bedrijfsleven klinken soms
geluiden over versnippering van kennis waardoor het lastig is om de juiste partijen te
vinden voor kennisvragen. Mondiale vraagstukken vragen juist om inzet vanuit
meerdere disciplines en cross-overs. En inter- en multidisciplinaire samenwerking en
coöperaties is een kracht van het Nederlandse kennissysteem die verder uitgebouwd
en in beeld gebracht moet worden.
Wij pleiten niet voor meer intermediaire constructies, maar denken graag mee over
hoe de Holland Branding meer voor kennisexport kan worden ingezet: onderwijs,
onderzoek en andere inhoudelijke expertise. Daarbij is het ook relevant om nieuwe
samenwerkingsvormen en goede voorbeelden in beeld te zetten.
Hogeronderwijsinstellingen willen bijdragen aan global development door kennis en
opbouw van kenniscapaciteit in den brede centraal te stellen. De Nederlandse
expertise op velerlei gebieden en interdisciplinaire benadering in onderwijs en
onderzoek maken dat het Nederlandse kennisveld veel te bieden heeft, ook buiten de
gekozen thema’s. Het is daarom van belang om instrumentaria te ontwikkelen waarin
langjarige samenwerking wordt gestimuleerd, ook tussen vakgebieden en binnen de
onderwijskolom (mbo-hbo-wo).

8

In januari 2015 ontmoetten de Nederlandse ambassadeurs en bestuurders van universiteiten en
hogescholen elkaar tijdens de ambassadeursconferentie 2015.

14

5. Gespreksagenda
Het hierboven vastgestelde belang van een grote rol voor Nederlandse
kennisinstellingen in capaciteitsopbouw wereldwijd vraagt om een nauwe
samenwerking met en facilitering door de overheid. Ook aansluiting met het
bedrijfsleven, bijvoorbeeld via publiek-private samenwerkingsvormen, is relevant.
Daarom hieronder een lijst met onderwerpen – breed en gedetailleerd – die
gesprekken over deze samenwerking vorm kunnen geven.
Een meer centrale plek voor kennis in het buitenlandbeleid
 Kennis kan en moet een kernelement in ontwikkelingssamenwerking betekenen
en is niet slechts een instrument voor een aid en trade. Investering in kennis is
van grote meerwaarde voor de partnerlanden én voor Nederland. Samenwerking
in kennis zou daarom ook doel van het internationale samenwerkingsbeleid van
Nederland dienen te zijn. Inzet moet zijn welke Nederlandse kennis het meest
relevant is voor een specifiek land. Die thema’s kunnen verschillen van land tot
land.
 Kennissamenwerking geschiedt bij uitstek in bredere netwerken, en vraagt om
een bredere focus dan alleen OS-partnerlanden. Daarom zou ook regionaal
gebaseerde samenwerking mogelijk moeten worden (dus met groepen landen in
een bepaalde regio, bv. de Sahel, Midden-Amerika, het Grote Merengebied, de
Hoorn van Afrika enz.).
 Kennissamenwerking en kennisontwikkeling zijn een zaak van lange adem (vb:
RU medische faculteit met Indonesië), daarvoor zijn duurzame partnerschappen
van belang. Denk aan de ondersteuning en facilitering van brede langdurige
partnerschappen met aan weerszijden deelname van kennisinstellingen en
representanten van de publieke en de private sector rond een bepaald groot
thema. Dit zou mogelijk moeten zijn binnen programma’s, waar nu nog veel
gericht is op korte termijn en Topsectoren/Human Capital Agenda’s. Juist op de
lange termijn komt het effect van kennissamenwerking optimaal tot zijn recht.
De zorgplicht voor de IO-instellingen
 De IO-instellingen worden gefinancierd vanuit de OCW-begroting en zijn sinds
2008 in de meeste gevallen onder de hoede van universiteiten gebracht. Omdat
dit budget wordt gerekend tot de HGIS-middelen zijn de betreffende
universiteiten kwetsbaarder geworden voor schommelingen in HGIS-middelen,
zoals tijdens de bezuinigingsronde van 2013. Met OCW zal moeten worden
besproken hoe deze financiering meer robuust kan worden. Bijvoorbeeld door de
financiering gelijke tred te laten houden met die van de universiteiten.
Algemene suggesties voor instrumenten om (ontwikkelings)samenwerking in kennis
optimaal te faciliteren:
 Ontwikkeling
van
een
sterk
vernieuwd
programma/instrument
ter
facilitering/ondersteuning van internationale samenwerking in capaciteitsopbouw
door Nederlandse kennisinstellingen met partners in opkomende en
ontwikkelingslanden, met de nadruk op wederzijdse belang, het gezamenlijk
creëren van nieuwe kennis die belangrijk is in de context van global challenges
(de SDGs) en met een lange termijn perspectief.
 Gebruik van bestaande programma’s vernieuwen, zoals via de innovatieruimte
van NICHE en NFP. Een vernieuwing kan bijvoorbeeld zijn om de programma’s
voor alle lagen binnen het hoger onderwijs toegankelijk te maken en
samenwerking, niet concurrentie, tussen vakdomeinen en onderwijsniveaus te
bevorderen.
 Betere aansluiting van kennisinstellingen op Kennisplatforms voor ontwikkelingssamenwerking.

15













Meer structurele en inhoudelijke betrokkenheid van hogescholen en universiteiten
bij handelsmissies door hen reeds te betrekken bij de planning van missies.
De verbinding verstevigen door ook diplomatieke staf op het gebied van
economische zaken en innovatie te informeren over ontwikkelingen op het terrein
van onderwijs en onderzoek.
Er zijn verschillende manieren om kennis te exporteren, o.a. via
onlinetechnologie. De Nederlandse overheid kan meehelpen dit te stimuleren.
Bijvoorbeeld door de onderwijsregelgeving hiervoor ten gunste aan te passen en
de ontwikkeling van online short courses specifiek ten behoeve van
capaciteitsopbouw te ondersteunen.
Het Nederlandse hoger beroepsonderwijs kan op het gebied van een betere
aansluiting op de arbeidsmarkt, het opleiden van employable afgestudeerden, het
bevorderen van ondernemerschap en het bijdragen aan regionale economische
groei en innovatie een belangrijke bijdrage vervullen.
Inzet van Nederlandse studenten mogelijk maken binnen Niche in de vorm van
stage- of afstudeeropdrachten.
Verbreding van de inzetbaarheid van het NFP naar alle studiefasen in het hoger
onderwijs (dus ook de bachelor).
Herintroduceren van de “Azië-faciliteit”, waarin kennisinstellingen samen met
lokale partners en bedrijfsleven een project formuleren met als doel het verdiepen
van de economische en politieke banden tussen Nederland en het partnerland
door middel van wetenschappelijke samenwerking, kennisuitwisseling, opleidingen
en trainingen (human resource development).
Universiteiten maken zich zorgen om de toenemende aandacht van de fiscus voor
buitenlandse beurs-PhD’s. Het is belangrijk dat – in het huidige overleg met de
landelijke Belastingdienst - afspraken gemaakt worden over de positie van deze
studenten.

Meer specifieke suggesties:
 Kennisinstellingen willen bezien hoe ze studententeams kunnen laten werken aan
thema’s uit deze visie. Dit biedt jonge mensen een mooie kans. Hier bestaan al
mooie voorbeelden van, de VU met Enno in Tanzania is er één van.
 Bevorderen uitwisseling van docent en staf.
 Verkennen van de mogelijkheid om OS-studenten vanuit OCW te bekostigen.
 Opzetten van een UN Young Expert Programme specifiek voor oud-PhD’ers.
 Meer inzet op “women in science”: dit is ook een speerpunt van het Network of
African Science Academies (NASAC). Nederland heeft hier kansen.
 Ondersteuning van zaken als de ontwikkeling en implementatie van
national/regional qualification frameworks in (vooral) Afrika zodat er een betere
aansluiting komt op de BaMA-structuur in Europa en inzetten op het opzetten en
ondersteunen van Centres of Excellence (wederom vooral in Afrika) om daar de
wetenschappelijke infrastructuur te versterken.
 Stimuleren van de ontwikkeling van structurele langdurige samenwerking (living
labs of Centres of Expertise) in ontwikkelingslanden, waarin samen gewerkt wordt
tussen Nederlandse en lokale onderwijsinstellingen, Nederlands en lokaal
bedrijfsleven op het gebied van (praktijk gericht) onderzoek en onderwijs. Voor
de opstartfases van deze living labs dient subsidie beschikbaar gesteld te worden,
zodat het mogelijk wordt om activiteiten uit te voeren zoals studie, stage, docent
en staf mobiliteit en virtuele samenwerking. Maar op den duur dienen deze living
labs duurzaam te zijn en zonder subsidie te kunnen functioneren.

16

18