Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

27 863

Betalingsverkeer

Nr. 69

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 21 februari 2017
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Financiën over de brief van 30 mei
2016 over de Jaarrapportage 2015 van het Maatschappelijk Overleg
Betalingsverkeer (Kamerstuk 27 863, nr. 66).
De vragen en opmerkingen zijn op 30 juni 2016 aan de Minister van
Financiën voorgelegd. Bij brief van 21 februari 2017 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Duisenberg
De griffier van de commissie,
Berck

kst-27863-69
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Jaarrapportage 2015 van het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB) en hebben daarover nog een aantal vragen.
Samenstelling MOB
De leden van de VVD-fractie lezen dat het MOB in 2015 een zelfevaluatie
heeft uitgevoerd. Daaruit is naar voren gekomen dat de samenstelling van
het MOB representatief is. De leden van de fractie van de VVD zijn het
daar niet mee eens. In het VVD Actieplan FinTech is daarom gepleit voor
het deelnemen van de FinTech-sector aan het Maatschappelijk Overleg
Betalingsverkeer. FinTech-bedrijven spelen een steeds belangrijkere rol in
het betalingsverkeer. Is de Minister bereid te regelen dat er een vertegenwoordiger namens de FinTech-sector (betalingsverkeer) met ingang van
2016 kan gaan deelnemen aan het MOB? Zo nee, waarom niet? Het zou
toch logisch zijn dit te regelen, omdat het MOB als prioriteit van 2016
financiële innovatie heeft.
IBAN
In juni 2015 hebben DNB en de gezamenlijke banken op verzoek van het
MOB een (tijdelijk) IBAN-omnummertool in het leven geroepen. Wat
betekent de tijdelijkheid? Aangezien de leden van de fractie van de VVD
nog steeds van mensen horen dat daaraan nog wel steeds behoefte
bestaat.
Goede doelen maken gebruik van korte rekeningnummers, zoals Giro 555
voor de samenwerkende hulporganisaties. Na ampel beraad met de
goede doelenorganisaties, in nauw overleg met de Minister, zal DNB
voorshands geen prioriteit geven aan handhaving. De leden van de fractie
van de VVD zijn daar content mee en gaan ervan uit dat de korte rekeningnummers dus gewoon gehandhaafd blijven. Klopt dat? Zo nee, waarom
niet? Waarom kan er niet een permanente regeling komen dat de korte
nummers kunnen worden gehandhaafd? In hoeverre is het mogelijk
hiervoor op EU-niveau iets regelen?
Interchange Fee Verordening
Deze verordening is inmiddels geïmplementeerd. Waarom is de Tweede
Kamer daar niet bij betrokken? Wat is er geregeld in Nederland in relatie
tot deze verordening?
Is de Minister bereid om de ontwikkeling van de verschillende vergoedingen in Nederland de komende tijd te monitoren en de Tweede Kamer
daarover te informeren?
Nummerbehoud en -portabiliteit
Er zijn of worden door verschillende instanties onderzoek gedaan naar de
mogelijkheden van nummerbehoud en -portabiliteit. De leden van de
VVD-fractie vinden dit belangrijk, omdat overstappen naar een andere
bank dan makkelijker wordt en daardoor de concurrentie makkelijker
wordt. Wanneer zijn al die onderzoeken gereed (ook die voor het
verbeteren van de overstapservice) en wanneer kunnen daaruit vervolgacties of stappen worden genomen? Wanneer wordt de Tweede Kamer
daarover geïnformeerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

2

Welke mogelijkheden biedt het opheffen van de nummerpools van de
Nederlandse banken voor nummerportabiliteit, zoals voorgesteld door de
leden van de fractie van de VVD in een algemeen overleg in december
2015 (Kamerstukken 29 515 en 32 013, nr. 376)?
Hoe kan het gebruik van aliassen (zoals telefoonnummers of
e-mailadressen) daaraan bijdragen? Hoe kan dit gefaciliteerd worden? Wat
zijn de mogelijkheden en wat zijn de belemmeringen?
Instant Payments
De leden van de VVD-fractie hebben altijd gepleit voor het 24/7 uitvoeren
van betaaltransacties. Het is daarom goed dat de banken de handschoen
hebben opgepakt en per 2019 instant payments mogelijk willen maken.
Wat doet de EU op dit punt? Want het grootste knelpunt is toch TARGET2,
dat op zon- en feestdagen gesloten is. In hoeverre kan hier een versnelling
plaatsvinden?
Digitale identiteitsstelsels
Het MOB heeft haar zorgen geuit dat de diverse systemen eventueel niet
interoperabel zijn. De Betaalvereniging en het Ministerie van BZK zijn
daarover in gesprek. Hoe wordt de Tweede Kamer over de uitkomsten
hiervan geïnformeerd?
Geldautomaten
Het percentage Nederlanders dat binnen vijf kilometer(hemelsbreed) van
een bancaire geldautomaat wonen is fractioneel gedaald (van 99,59% naar
99,53%). Waar in het land heeft de afname plaatsgevonden? In hoeverre is
er op deze plek gezorgd voor alternatieven (bijvoorbeeld extra geld
pinnen in de supermarkt)? Zo nee, waarom is daar niet voor gezorgd?
Wanneer kan de Tweede Kamer worden geïnformeerd over de uitkomsten
van de pilot in Zeeuws-Vlaanderen?
Fraude
De fraude in het betalingsverkeer is in 2015 met 4% toegenomen. Hoeveel
hiervan vindt plaats met behulp van contactloos betalen? Is het MOB ook
bereid dit te monitoren?
Hoeveel van het fraudebedrag van € 17,9 miljoen is (direct) uitgekeerd
aan de gedupeerden door de banken? Wat is de reden dat het resterende
bedrag niet is uitgekeerd?
Overig
In mei 2016 is bekendgemaakt dat de productie en uitgifte van 500 euro
biljetten in 2018 wordt beëindigd. Wat zijn daarvan de gevolgen voor het
bedrijfsleven? Hoe wordt het bedrijfsleven geïnformeerd over het
verdwijnen van het 500 euro biljet, zodat de gevolgen zo beperkt mogelijk
zijn?
Bij sommige nieuwe aanbieders van het verwerken van betaaltransacties
is het niet duidelijk bij de afschrijving wat de eindbegunstigde is. Wat kan
daaraan worden gedaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

3

Door de langere IBAN-nummers is het risico op het foutief invoeren van
een getal aanwezig. Hoe kan hier fraude mee worden gepleegd? Wat
wordt gedaan om dit te voorkomen? Welke mogelijkheden zijn er om te
voorkomen dat er foutieve combinaties worden ingevoerd?
Het MOB heeft onderzoek gedaan naar het draagvlak bij consumenten
voor het gebruik van betaalgegevens door banken. Hoe gaat de discussie
hierover nu verder?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PvdA
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de rapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB).
Goed functionerend en toegankelijk betalingsverkeer is van groot belang
en de leden van de PvdA-fractie zijn dan ook tevreden over de bijdrage die
het MOB hieraan levert. Deze leden hebben een aantal vragen aangaande
de privacy, de veiligheid en de toegankelijkheid van het betaalsysteem.
Ten eerste hebben de leden van de PvdA-fractie enkele vragen ten aanzien
van privacy. Zo stelt de rapportage dat er een erg lage acceptatiegraad is
onder Nederlanders ten aanzien van het delen van betalingsgegevens. De
leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat banken deze data hebben
verkregen op basis van hun nutsfunctie. Deze leden vragen in hoeverre er
op dit moment betaaldata met derden wordt gedeeld door banken. Is het
mogelijk om klanten meer inzicht te geven in de data die een bank nu
bezit? Daarnaast vragen zij in hoeverre het mogelijk is om bijvoorbeeld
een verbod tot het delen van deze informatie af te kondigen, wanneer
door de consument geen uitdrukkelijke toestemming is gegeven. Ook stelt
de rapportage dat dankzij PSD2 derde partijen zich kunnen positioneren
tussen de bank en de consument. De leden van de fractie van de PvdA
vragen zich af welke toezichthouder hierop zal gaan toezien.
Ten aanzien van de robuustheid en de veiligheid van het betalingssysteem
roept de rapportage ook nog enkele vragen op bij de leden van de
PvdA-fractie. Zo vragen deze leden zich af in welke mate het MOB in
overleg treedt met andere partijen zoals de AIVD of het Ministerie van
Veiligheid en Justitie om te waarborgen dat het betalingssysteem
beschermd blijft tegen bijvoorbeeld schadelijke DDoS-aanvallen.
Verder merken de leden van de PvdA-fractie wat betreft de veiligheid van
het betalingssysteem dat er, ondanks het relatief lage aantal falsificaten in
Nederland, er in de laatste drie jaar wel een enorme stijging van falsificaten waar te nemen is. Deze leden vragen of er iets te zeggen valt over
mogelijke redenen hiervoor en welk percentage van deze falsificaten uit
Nederland komt. Deze leden vragen hoe bijvoorbeeld wordt gedacht over
het gebruik van contant geld gemaakt van polymeren in plaats van papier.
Polymeren worden in toenemende mate gebruikt buiten de eurozone
omwille van veiligheid en duurzaamheid. In dat licht ziet de PvdA-fractie
ook de voordelen van het contactloos betalen. Het vergemakkelijkt en
versnelt de betalingen van consumenten. Toch vragen deze leden zich af
of het contactloos betalen tot meer veiligheidsrisico’s leidt.
De ECB besloot de uitgifte van het 500 euro biljet te stoppen, de leden van
de PvdA juichen dit toe. Het 500 euro biljet wordt zelden gebruikt om
legaal mee te betalen en ontwikkelde zich tot internationale drugsvaluta.
Is er ook overwogen de uitfasering van het 500 euro biljet aan te grijpen
voor de opsporing van criminelen? Worden 500 euro biljetten die uit de
omloop worden gebracht geanalyseerd op herkomst? Proberen politie en
Openbaar Ministerie dit momentum aan te grijpen om witgewassen of
anderszins crimineel geld op te sporen? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

4

Ten aanzien van beschikbaarheid en toegankelijkheid van het betalingssysteem voor consumenten hebben de leden van de PvdA-fractie ook nog
een aantal vragen.
De leden van de PvdA-fractie zien het als een positieve ontwikkeling dat
de sector zelf initiatieven opzet om gezamenlijke geldautomaten te
installeren om zo de toegankelijkheid van het betaalsysteem te
waarborgen. Wel merken deze leden op dat er in de afgelopen jaren een
enorme afname te zien is van het aantal bankkantoren. Deze leden vragen
in hoeverre de Minister de zorg deelt dat dit ten koste gaat van met name
consumenten in dunner bevolkte regio’s die nog sterk afhankelijk zijn van
het persoonlijke contact met een bank en welke afspraken hierover zijn
gemaakt met de sector.
Ten aanzien van de toegankelijkheid voor consumenten stelt het rapport
verder dat een derde van de meldingen van IBAN-discriminatie wordt
veroorzaakt door discriminatie van Nederlandse IBANs in het buitenland.
Kunnen de leden van de PvdA-fractie hieruit opmaken dat de andere twee
derde IBAN-discriminatie betrof door Nederlandse banken of gaat het hier
om een ander type IBAN-discriminatie? Ook vragen deze leden zich af hoe
deze getallen zich verhouden tot de IBAN-discriminatie in andere landen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de jaarrapportage
2015 van het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer en de begeleidende brief van het kabinet. De leden hebben daarover de volgende
vragen.
In de eerste plaats verzoeken de leden van de SP-fractie het kabinet om
voorafgaand aan het volgende algemeen overleg betalingsverkeer een
appreciatie van de rapportage naar de Tweede Kamer te sturen. Het
verzoek is om daarbij in te gaan op de resultaten van 2015 en de prioriteiten die gesteld zijn voor 2016 in relatie tot het kabinetsbeleid.
De leden van de SP-fractie constateren dat de bereikbaarheid van contant
geld en geldautomaten, ondanks inspanningen om dit te voorkomen,
opnieuw lichtelijk is gedaald. Kan het kabinet hier een verklaring voor
geven, en daarbij aangeven hoeveel dorpen en woonkernen hierdoor
getroffen werden, en welke? Welke initiatieven zijn er afgelopen jaar
ontplooid om de bereikbaarheid van contant geld in krimpgebieden te
garanderen en worden de gemaakte afspraken uit het Convenant
Betalingsverkeer daarbij nagekomen? In hoeverre wordt dit proces
bewaakt? Wordt er daarbij gerapporteerd aan het Ministerie van Financiën
en DNB? Welke gemeenten kampen met de sterkste afname van de
bereikbaarheid van contant geld? Wanneer kan de evaluatie van de pilot
met geldautomaten in Zeeuws-Vlaanderen verwacht worden?
Volgens het MOB kan het gebruik van cash als toonbankbetaalmiddel in
principe overgelaten worden aan de markt, maar kan bijsturen gewenst
zijn, zo lezen de leden van de SP-fractie in de jaarrapportage. Kan het
kabinet aangeven in welke gevallen bijsturen gewenst is en of er beleid
ontwikkeld is om hieraan tegemoet te komen? Wordt er momenteel
bijgestuurd in bepaalde gemeentes?
De leden van de SP-fractie vragen het kabinet of en hoeveel gevallen van
fraude er geconstateerd zijn op het gebied van contactloos betalen, dat in
opmars is. Houdt het MOB deze fraudegevallen bij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

5

De leden van de SP-fractie lezen in de jaarrapportage dat het MOB in het
kader van het Convenant Betalingsverkeer de gezamenlijke initiatieven
van banken en toonbankinstellingen steunt om zonder dwang uit te
oefenen pinnen te bevorderen. De leden vragen of er in dit proces
voldoende ruimte blijft bestaan voor burgers die liever met contant geld
betalen en op welke wijze dit gegarandeerd wordt.
De leden van de SP-fractie vragen of en welke risico’s er verbonden zijn
aan instant payments.
Kan het kabinet aangeven wanneer het onderzoek van het MOB naar het
gebruik van betaalgegevens van klanten verwacht kan worden, zo vragen
de leden van de SP-fractie.
De leden van de SP-fractie schrikken van het feit dat de fraude in het
betalingsverkeer met 4% is toegenomen. Deze leden vragen welke
stappen het kabinet gaat nemen om ervoor te zorgen dat deze fraudetoename teruggedrongen wordt.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van het CDA
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de jaarrapportage Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer 2015 en willen daar
graag nog enkele vragen over stellen.
De leden van de CDA-fractie spreken hun teleurstelling uit over het feit dat
het percentage Nederlanders dat binnen vijf kilometer van een geldautomaat woont in 2015 is gedaald ten opzichte van 2014. Deze leden vragen
of de inspanningen die het MOB op dit gebied levert daarmee wel
voldoende effect hebben, waarom kan de 100% niet behaald worden?
Deze leden vragen ook naar wanneer de uitkomsten van de pilot in
Zeeuws-Vlaanderen met de Kamer gedeeld wordt. Deze leden constateren
dat succes gewenst is, aangezien Zeeuws-Vlaanderen het gebied in
Nederland is waar relatief veel plekken zijn waar er geen nabije geldautomaat is.
In het jaarverslag lezen de leden van de CDA-fractie niet meer dat er een
bezwaar bij de ACM zou zijn wanneer banken onderling afspraken maken
over de plaatsing van geldautomaten. Betekent dit dat de ACM op dit punt
geen bezwaar meer maakt? Indien de ACM nog wel bezwaar maakt,
vanwege bijvoorbeeld concurrentiebevordering, zouden deze leden het
kabinet willen verzoeken deze bezwaren weg te nemen, aangezien
geldautomaten in de ogen van deze leden een nutsfunctie hebben en dat
marktwerking hier een ondergeschikt belang zou moeten hebben.
De leden van de CDA-fractie spreken hun zorg uit over het toegenomen
aantal aangetroffen valse biljetten. Zij vragen het kabinet naar een
verklaring. Tevens vragen deze leden of het steeds uitbrengen van nieuw
ontworpen bankbiljetten door Eurosysteem juist niet zorg voor meer kans
voor valsemunters, omdat voor het publiek moeilijk vast te stellen is of
een biljet dat anders is dan men gewend was nieuw ontworpen is door
Eurosysteem of door valsemunters.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PVV
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de Jaarrapportage 2015 van het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer.
Naar aanleiding van het genoemde punt brengen de leden van de
PVV-fractie het volgende naar voren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

6

Allereerst merken de leden van de PVV-fractie op dat de Nederlandse
banken in 2015 hebben aangekondigd dat zij binnen vier jaar direct
betalen mogelijk willen maken. De leden van de PVV-fractie steunen dit
voornemen en willen weten welke nieuwe infrastructuur hiervoor nodig
is. Welke concrete plannen zijn de banken voornemens te treffen en welke
kosten zal dit met zich meebrengen?
Voorts merken de leden van de PVV-fractie op dat uit de «Bereikbaarheid
geldautomaten 2015» gebleken is dat het percentage Nederlanders dat
binnen vijf kilometer van een bancaire geldautomaat woont iets is
gedaald. De leden van de PVV-fractie vragen hoe dit komt. Wilt u tevens
een opsomming geven van alle gebieden waar nog geen (niet-)bancaire
geldautomaten aanwezig zijn? Welke maatregelen is het kabinet
voornemens te treffen ten aanzien hiervan en ziet het kabinet iets in het
inzetten van een postmobiel in gebieden waar geen tot weinig (niet-)
bancaire geldautomaten aanwezig zijn?
Ten slotte stellen de leden van de PVV-fractie vast dat het aantal valse
biljetten in 2015 met 37 procent ten opzichte van 2014 is toegenomen. De
leden van de PVV-fractie vragen hoe dit komt en welke maatregelen het
kabinet voornemens is te treffen ten aanzien hiervan, mede gelet op het
gegeven dat het aantal aangeboden valse biljetten fors is toegenomen.
II Reactie van de Minister
Inleiding
Ik dank de leden van de verschillende fracties voor de vragen over mijn
brief van 30 mei 2016 en de Jaarrapportage 2015 van het Maatschappelijk
Overleg Betalingsverkeer (MOB). Hieronder geef ik antwoord. Voor de
overzichtelijkheid zijn de vragen en antwoorden gegroepeerd aan de hand
van de inhoudsopgave van de MOB Jaarrapportage.
1. Algemeen;
2. Europese ontwikkelingen;
3. Maatschappelijke efficiency;
4. Toegankelijkheid en bereikbaarheid;
5. Veiligheid.
1. Algemeen
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of de samenstelling van het
Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB) nog wel representatief
is. De leden stellen dat FinTech-bedrijven een steeds belangrijkere rol
spelen in het betalingsverkeer en daarom ook vertegenwoordigd moeten
worden in het MOB.
In het MOB nemen tal van partijen deel om de maatschappelijke efficiëntie
van het betalingsverkeer te bevorderen. DNB vervult het voorzitterschap
en het secretariaat van het MOB. Het Ministerie van Financiën en het
Ministerie van Economische Zaken nemen als waarnemer deel aan de
MOB-vergaderingen.
Zowel aanbieders als gebruikers van het betalingsverkeer zijn vertegenwoordigd in het MOB.1 De aanbodzijde wordt vertegenwoordigd door de
Betaalvereniging Nederland (Betaalvereniging) en de Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB). Via de NVB en de Betaalvereniging zijn
naast traditionele partijen ook nieuwe innovatieve marktpartijen vertegenwoordigd die zich specifiek op FinTech betaaldiensten richten. De leden
van de Betaalvereniging zijn naast kredietinstellingen (banken) namelijk
1

https://www.dnb.nl/betalingsverkeer/maatschappelijk-overleg-betalingsverkeer/#.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

7

ook elektronischgeldinstellingen en betaalinstellingen. Hieronder
bevinden zich ook innovatieve FinTech betaaldienstverleners zoals
Buckaroo en PaySquare.2 Overigens worden FinTech-ondernemingen
indirect ook via DNB in het MOB vertegenwoordigd in de samen met de
Autoriteit Financiële Markten (AFM) opgezette InnovationHub.3 Hierin
wordt met nieuwe en bestaande innovatieve marktpartijen gesproken
over vraagstukken op het gebied van financiële innovatie en regulering.
De leden van de SP-fractie vragen of ik voorafgaand aan het volgende
algemeen overleg betalingsverkeer een appreciatie van de rapportage
naar de Tweede Kamer kan sturen.
Zoals gebruikelijk zal ik uw Kamer de volgende jaarrapportage van het
MOB toesturen. Deze zal ik vergezellen van een appreciatie van de
behaalde resultaten en de prioriteiten van het komende jaar.
2. Europese ontwikkelingen
Het Nederlandse betalingsverkeer in de Single Euro Payments Area
De leden van de VVD-fractie vragen zich af wat de tijdelijkheid van de
IBAN-omnummertool precies betekent. Deze leden stellen dat nog steeds
de behoefte bestaat om de IBAN-omnummertool in stand te houden.
Volgens informatie van de Betaalvereniging waren er op 1 mei 2016 ruim
26.000 IBAN-omnummertool applicaties geïnstalleerd op smartphones en
tablets. Desalniettemin is het gebruik van de IBAN-omnummertool het
afgelopen halfjaar geleidelijk gedaald. Het gebruik lijkt zich nu te
stabiliseren. Het MOB heeft in het Voorjaarsoverleg van 31 mei 2016
besloten om het aantal gebruikers van de IBAN-omnummertool te blijven
volgen en in mei 2017 te beoordelen of de IBAN-omnummertool al dan
niet zou moeten worden gecontinueerd.
De leden van de VVD-fractie vragen of het gebruik van korte rekeningnummers door goede doelen, zoals bijvoorbeeld Giro555, gehandhaafd
blijft. Daarnaast vragen deze leden of er een permanente regeling kan
komen voor gebruik van korte rekeningnummers en of het mogelijk is het
gebruik van korte rekeningnummers op Europees niveau te reguleren.
Op verzoek van goede doelen-organisaties zullen banken de faciliteit voor
het gebruik van korte rekeningnummers van goede doelen vooralsnog
handhaven. DNB heeft aangekondigd dat zij (vooralsnog) geen prioriteit
zal geven aan handhaving van de SEPA Verordening voor wat betreft het
gebruik van IBAN voor korte rekeningnummers. Via de Betaalvereniging
zijn banken in gesprek met brancheorganisatie Goede Doelen Nederland
om binnen de van toepassing zijnde wet- en regelgeving gezamenlijk te
zoeken naar alternatieve mogelijkheden voor een makkelijk en soepel
donatieproces. Europese regelgeving inzake korte rekeningnummers voor
goede doelen vereist een aanpassing van de SEPA-verordening, daar
waar het doel van SEPA nu juist is om één geïntegreerde Europese
betaalmarkt te realiseren. In andere Europese lidstaten komen korte
rekeningnummers bovendien vrijwel niet voor: voor een aanpassing van
de verordening op dit punt verwacht ik geen tot weinig draagvlak.
De leden van de PvdA-fractie vragen of het juist is dat het in tweederde
van de gevallen van IBAN-discriminatie gaat om Nederlandse banken of
om een ander type IBAN-discriminatie. Verder willen de leden van de
2
3

https://www.betaalvereniging.nl/leden/.
https://www.dnb.nl/toezichtprofessioneel/innovationhub/index.jsp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

8

PvdA-fractie weten hoe deze getallen zich verhouden tot de
IBAN-discriminatie in andere landen.
IBAN-discriminatie komt in vrijwel alle EU-landen voor. De precieze
getallen van IBAN-discriminatie in Nederland in verhouding tot andere
EU-landen is niet bekend. Vaak gaat het om incassanten (bedrijven en
andere organisaties) – en niet banken – die IBAN-discriminatie plegen
door in het betalingsverkeer de acceptatie van een IBAN uit een ander
land te weigeren. Bij het Meldpunt IBAN-discriminatie van het MOB zijn
ruim 250 klachten van particulieren en bedrijven bekend die hinder
ondervinden. DNB treedt hierin bemiddelend op. De Europese Commissie
heeft in 2015 aangekondigd om bij circa 10 landen (Nederland is niet
aangeschreven) een vooronderzoek te starten naar
IBAN-discriminatieklachten en in hoeverre deze worden verholpen.
Nieuwe Europese regelgeving en initiatieven Europese Commissie
De leden van de VVD-fractie vragen waarom de Tweede Kamer niet
betrokken is bij de implementatie van de Interchange Fee Verordening en
wat er in Nederland is geregeld in relatie tot die verordening. Deze leden
vragen verder of de Minister bereid is om de ontwikkelingen van de
verschillende vergoedingen in Nederland de komende tijd te monitoren
en de Tweede Kamer daarover te informeren.
De implementatie van de Interchange Fee verordening vindt plaats met
een algemene maatregel van bestuur, te weten het ontwerpbesluit tot
wijziging van het Besluit uitvoering EU-verordeningen financiële markten
en het Besluit doorberekening kosten ACM in verband met de uitvoering
en handhaving van verordening (EU) nr. 2015/751 (betreffende afwikkelingsvergoedingen voor op kaarten gebaseerde betalingstransacties).
Aangezien het gedelegeerde wetgeving op grond van een verordening
betreft, wordt deze niet (afzonderlijk) voorgelegd aan de Tweede Kamer.
De ontwerpamvb is openbaar via internet geconsulteerd. Onlangs is het
ontwerpbesluit ter advisering aangeboden aan de Afdeling advisering van
de Raad van State. In Nederland zullen drie toezichthouders worden
belast met het toezicht op verschillende artikelen in de verordening,
namelijk DNB (artikel 7, samen met de ACM), de AFM (artikel 8, tweede
lid, artikel 9 en 12) en de ACM op de overige artikelen. De ACM zal onder
meer worden belast met het toezicht op de hoogte van de afwikkelvergoedingen in Nederland. In dit kader is het aan de ACM of, en zo ja, hoe zij
gaat communiceren over de ontwikkelingen van de hoogte van de
afwikkelvergoedingen in Nederland. Daarnaast wil ik wijzen op de
evaluatiestudie die de Europese Commissie zal uitvoeren om de effecten
van de Interchange Fee verordening op onder meer de hoogte van de
afwikkelvergoedingen en de concurrentie in het betalingsverkeer te
onderzoeken. De resultaten hiervan worden in 2019 verwacht. In deze
studie zal ook aandacht worden besteed aan de effecten van de verordening in Nederland.
De leden van de PvdA-fractie vragen welke toezichthouder toe gaat zien
op nieuw toetredende derde partijen op grond van PSD2.
Het wetsvoorstel ter implementatie van de PSD2-richtlijn is van
17 november 2016 tot 15 december 2016 openbaar via internet geconsulteerd. Ingevolge het wetsvoorstel worden DNB, de AFM en de ACM
aangewezen als toezichthouders op de naleving van de regelgeving ter
implementatie van PSD2. DNB is aangewezen als vergunningverlener
voor alle betaaldienstverleners, inclusief de nieuw toetredende derde
partijen. Daarnaast gaat DNB toezicht houden op de naleving van de
regels over de veiligheid. Dat ziet op toegang van betaaldienstverleners,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

9

waaronder dus ook nieuw toetredende partijen, tot betaalrekeningen van
betaaldienstgebruikers in het kader van de in PSD2 nieuw gereguleerde
betaaldiensten.
De leden van de VVD-fractie informeren voorts naar het gereed komen
van de onderzoeken naar de mogelijkheden van nummerbehoud en
-portabiliteit alsmede naar het onderzoek naar het verbeteren van de
overstapservice. Zij vragen wanneer vervolgacties worden genomen en
wanneer de Tweede Kamer daarover wordt geïnformeerd. Deze leden
willen verder weten welke mogelijkheden het opheffen van de nummerpools van Nederlandse banken biedt voor nummerportabiliteit en, hoe het
gebruik van aliassen (zoals telefoonnummers of e-mailadressen) kan
bijdragen aan nummerportabiliteit.
Bij brief van 7 juli 2016 heb ik een vijftal onderzoeken naar nummerportabiliteit en overstappen naar een andere betaalrekening aan de Tweede
Kamer aangeboden. In die brief heb ik de Tweede Kamer geïnformeerd
over de uitkomsten van die onderzoeken en heb ik mijn visie daarop met
de Tweede Kamer gedeeld. Over de vervolgacties en de relatie tussen het
gebruik van aliassen en nummerportabiliteit heb ik u op 2 februari jl.
geïnformeerd.4 Ik kan hieraan toevoegen dat het eventueel opheffen van
nummerpools (voorraden van aan banken toegewezen unieke rekeningnummers) geen nadere mogelijkheden biedt voor de invoering van
nummerportabiliteit. Het MOB zal in 2017 een onderzoek uitvoeren naar
de (on)mogelijkheden en risico’s van het gebruik van aliassen in het (hele)
Nederlandse betalingsverkeer. Op basis van dit onderzoek kunnen lessen
worden getrokken die ook met andere Europese landen worden gedeeld.
DNB zal dit onderzoek coördineren.
3. Maatschappelijke efficiency
Instant payments in Nederland vanaf 2019
De leden van de VVD-fractie vragen wat de EU doet op het gebied van
Instant Payments en willen daarnaast weten in hoeverre ten aanzien
hiervan een versnelling kan plaatsvinden. Ook vragen de leden van de
PVV-fractie welke nieuwe infrastructuur nodig is voor de mogelijkheid van
direct betalen binnen Nederland, welke concrete plannen de banken
hebben en welke kosten dit met zich meebrengt. Tot slot vragen de leden
van SP-fractie welke risico’s verbonden zijn aan Instant Payments.
Instant payments (IP) betekent een fundamentele vernieuwing in de
afhandeling van het betalingsverkeer. Hiervoor zijn aanpassingen nodig in
de hele betaalinfrastructuur die bestaat uit systemen bij individuele
banken en bij clearingorganisaties (verrekening), interbancaire afspraken
over de verwerking van transacties en de settlement.
Ook op Europees niveau wordt gewerkt aan de introductie van IP. Op
verzoek van de Euro Retail Payments Boards (ERPB) heeft de European
Payments Council (EPC), het coördinerende orgaan van de Europese
banken, het «Sepa Instant Credit Transfer Scheme» ontwikkeld. Dit is een
set van interbancaire afspraken en procedures over de verwerking van en
het berichtenverkeer rond IP. In november 2016 publiceerde de EPC
hiertoe het «SEPA Instant Credit Transfer Scheme Rulebook», dat de
standaard wordt voor alle IP betalingen in Euro. Nederland doet hier aan
mee, zodat IP naar andere landen in Europa mogelijk worden. Deelname
door betaaldienstverleners aan dit nieuwe Rulebook is vrijwillig. Naar
verwachting zal het SEPA Instant Credit Transfer Scheme in november
2017 in werking treden en zullen vanaf dan de eerste betalingstransacties
4

Kamerstuk 27 863, nr. 68.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

10

volgens dat schema verwerkt kunnen worden. Daarnaast hebben de
Europese clearinghuizen op verzoek van de ECB hun verwachtingen ten
aanzien van settlement van en risicomanagement voor IP geformuleerd.
De ECB onderzoekt de mogelijkheden voor settlement in centrale
bankgeld. Op deze sectorbrede ontwikkelingen zullen individuele banken
hun eigen systemen moeten aanpassen. Gezien de veelheid en de
onderlinge samenhang van de werkzaamheden in Europees verband lijkt
versnelling daarvan niet haalbaar.
Nederlandse banken zijn al in 2015 gezamenlijk een project voor IP
gestart. Daartoe hebben zij inmiddels productvoorwaarden gedefinieerd,
hun vereisten voor clearing en settlement vastgesteld en clearingorganisaties geselecteerd. Hiermee hebben zij zich reeds zoveel mogelijk
geconformeerd aan de boven-geschetste Europese ontwikkelingen. De
planning is dat de bouw van de systemen bij de banken en de clearingorganisaties in 2017 begint, met als doel dat deze vanaf mei 2019 in
Nederland operationeel zijn. De Nederlandse banken zullen op dat
moment in beginsel alle soorten betalingen over deze infrastructuur
kunnen verwerken. De kosten hiervan lopen per bank uiteen en kunnen,
omwille van vertrouwelijkheid, niet bekend worden gemaakt.
De risico’s van IP zijn in Nederland door de Betaalvereniging en de banken
zelf geïnventariseerd, en in Europees verband door de ERPB en de EPC.
Op internationaal niveau heeft de Bank voor Internationale Betalingen
(BIS) in november 2016 een uitgebreid rapport over IP gepubliceerd.5 Zij
constateert dat IP geen nieuwe risico’s opleveren voor het retailbetalingsvekeer. De belangrijkste bestaande risicocategorieën zijn juridisch,
krediet-, liquiditeit- en operationeel risico. De risico’s lopen uiteen tussen
de verschillende partijen die bij IP betrokken zijn. Een voorbeeld betreft
een liquiditeits- of kredietrisico. Bij IP wordt het door de betaler overgeboekte bedrag vrijwel direct op de rekening van de ontvanger bijgeschreven. De daadwerkelijke verrekening («settlement») tussen de bank
van de betaler en die van de ontvanger vindt later plaats. Dit is het gevolg
van de werking van TARGET2, het betalingssysteem dat binnen het
Europees Stelsel van Centrale Banken (ESCB) wordt gebruikt voor
eurobetalingen binnen de EU. TARGET2 is niet op ieder moment, maar
alleen tijdens kantooruren beschikbaar. Door de ECB worden in dat kader
eisen gesteld om het eventuele liquiditeits- of kredietrisico af te dekken.
Daarnaast stellen IP hoge eisen aan de beschikbaarheid van de onderliggende betaalinfrastructuur bij betaaldienstverleners. De systemen moeten
voldoende robuust zijn. Dit raakt aan operationele risico’s.
Digitale identiteitsstelsels in ontwikkeling
De leden van de VVD-fractie willen weten hoe de Tweede Kamer wordt
geïnformeerd over de uitkomsten van het gesprek tussen de Betaalvereniging Nederland en het Ministerie van Binnenlandse Zaken met
betrekking tot de interoperabiliteit van de diverse digitale identiteitsstelsels.
De Tweede Kamer wordt regelmatig op de hoogte gebracht van de
voortgang van met betrekking tot digitale identiteitsstelsels (eID). Op
21 december 2016 heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties uw Kamer schriftelijk geïnformeerd over de voortgang van het
programma eID.6 Daarnaast vond op 18 januari jl. een Algemeen Overleg
plaats met de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken over digitale
infrastructuur en eID (Kamerstuk 26 643, nr. 443). Gesprekken tussen het
5
6

http://www.bis.org/cpmi/publ/d154.htm.
Kamerstuk 26 643, nr. 437.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

11

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Betaalvereniging Nederland over onder meer interoperabiliteit vinden primair
plaats in het bredere kader van de ontwikkeling van de uniforme set van
eisen (de toekomstige aansluitvoorwaarden BSN-K).7 Het concept van de
uniforme set van eisen wordt momenteel openbaar via internet geconsulteerd.8 De uitkomsten van deze consultatie – die ook betrekking kunnen
hebben op interoperabiliteitsissues – worden meegenomen bij een
volgende versie van de uniforme set van eisen. Deze wordt te zijner tijd
met de Tweede Kamer besproken.
4. Toegankelijkheid en bereikbaarheid
Toekomstvisie contant geld
Het MOB laat het aan de markt over of en in hoeverre cash als toonbankbetaalmiddel gebruikt blijft worden, maar geeft tevens aan dat bijsturen
kan gewenst zijn. De leden van de SP-fractie vragen of het kabinet kan
aangeven in welke gevallen bijsturen gewenst is. Verder willen zij weten
of er momenteel in bepaalde gemeentes wordt bijgestuurd. Ten aanzien
van de gezamenlijke initiatieven van banken en toonbankinstellingen om
pinnen te bevorderen vragen de leden van de SP-fractie zich af of er
voldoende ruimte blijft bestaan voor burgers die liever met contant geld
betalen. Zij willen daarnaast weten op welke wijze wordt gegarandeerd
dat met cash geld betaald kan worden.
In het rapport «Visie op de rol van contant geld als toonbankbetaalmiddel»9 staan aanbevelingen over het accepteren van contant geld, die
het MOB heeft overgenomen. Bijsturing kan gewenst zijn in situaties
waarin contante betaling wordt geweigerd, terwijl men voor een
soortgelijk product of soortgelijke dienst in de praktijk niet bij een andere
aanbieder terecht kan die wel contant geld accepteert (lokale monopolies).
In de MOB Bereikbaarheidsmonitor 2016 (bijlage bij Kamerstuk
27 863, nr. 70) is nader aandacht besteed aan de acceptatie van contant
geld (p. 45–49).10 Lokale monopolies acht het MOB in beginsel onredelijk
bezwarend voor het publiek. MOB-partijen hebben toegezegd de
aanbevelingen in eigen kring te zullen uitdragen. Het MOB heeft daarnaast
aangegeven de acceptatie van contant geld periodiek te zullen blijven
monitoren. Ik heb er derhalve vertrouwen in dat burgers ook in de
toekomst met contant geld kunnen blijven betalen.
Toegankelijkheid en bereikbaarheid
De leden van de fracties van de VVD, het CDA en de PVV vragen naar de
achtergrond van de daling van het percentage Nederlanders dat binnen
vijf kilometer (hemelsbreed) van een bancaire geldautomaat woont ten
opzichte van 2014. De leden van de SP-fractie vragen om een verklaring
voor de lichte daling van de bereikbaarheid van contant geld en geldautomaten. De leden van de VVD-fractie willen weten waar in Nederland de
afname heeft plaatsgevonden. Zij vragen verder in hoeverre er op deze
plek is gezorgd voor alternatieven (bijvoorbeeld extra geld pinnen in de
supermarkt) en als niet voor alternatieven is gezorgd, waarom niet. De
leden van de PVV-fractie vragen om een opsomming van alle gebieden

7

Een eerste concept hiervan, bij de totstandkoming waarvan de Betaalvereniging Nederland was
betrokken, Kamerstuk 26 643, nr. 437.
8
https://www.internetconsultatie.nl/wetgdi.
9
https://www.dnb.nl/binaries/
Rapport%20MOB%20Taskforce%20toekomstvisie%20contant%20geld%2017%20nov%202015_
tcm46–333932.pdf.
10
https://www.dnb.nl/binaries/Bereikbaarheidsmonitor%202016_tcm46–349693.pdf?2016120523.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

12

waar nog geen (niet-)bancaire geldautomaten aanwezig zijn. De leden van
de SP-fractie vragen ook hoeveel dorpen en woonkernen hierdoor
getroffen werden en welke. Verder willen deze leden weten welke
gemeenten met de sterkste afname van de bereikbaarheid van contant
geld kampen.
De bereikbaarheid van bancaire geldautomaten is gedaald van van 99,59%
naar 99,53%. Dit heeft volgens de Betaalvereniging een aantal oorzaken.
Ten eerste is de vraag van consumenten naar contant geld gedaald,
waardoor zowel het aantal geldopnames uit geldautomaten als de totale
waarde ervan relatief sterk is afgenomen. Verder stijgen de kosten voor
het exploiteren van een geldautomaat, omdat steeds strengere beveiligingseisen worden gesteld aan de locaties van geldautomaten. Ook de
vrees voor plofkraken speelt volgens de Betaalvereniging een rol bij de
keuze van banken om bepaalde geldautomaten te sluiten. Tot slot kiezen
banken voor het weghalen van geldautomaten als bezuinigingsmaatregel.
De MOB Bereikbaarheidsmonitor 2016 (blz. 14) laat zien dat bij hantering
van postcodes het percentage Nederlanders dat binnen vijf kilometer
(hemelsbreed) van een bancaire geldautomaat woont, tussen 2014 en
2015 vrijwel stabiel is gebleven (99,72% in 2014 en 99,71% in 2015).
Wanneer ook de niet-bancaire geldautomaten in beschouwing worden
genomen, blijkt dat tussen 2014 en 2016 het percentage Nederlanders dat
binnen vijf kilometer (hemelsbreed) van een geldautomaat woont,
fractioneel is afgenomen van 99.79% in 2014 tot 99,76% in 2016. In welke
postcodegebieden de afname van het aantal bancaire automaten heeft
plaatsgevonden is te zien op de kaart op p. 28 van de Tussenrapportage
bereikbaarheid van geldautomaten 2015 van het MOB van 24 juni 2015.11
Het gaat dan om de postcodegebieden 1766 (Wieringerwaard,
Nood-Holland), 4521 en 4569 (Biervliet en Graauw, Zeeland), 5766 en 5856
(Griendtsveen en Wellerlooi, Limburg), en 9944 (Niewolda, Groningen).
Het midden van deze postcodegebieden beschikte eind maart 2014 nog
wel over een geldautomaat, maar eind maart 2016 niet meer. In twee van
deze zes postcodegebieden is een oplossing gevonden met een geldservicepunt (Biervliet) en de plaatsing van een geldautomaat (Graauw).
Verder is op deze kaart te zien in welke gebieden nog geen (niet-)bancaire
geldautomaten aanwezig zijn. Het gaat dan om 253 postcodegebieden,
met in totaal minder dan 2.500 huishoudens en ongeveer 6.500 inwoners.
De afname van de bereikbaarheid van contant geld is het grootst in de
kleinere plattelands-gemeenten; daar waar het aantal winkels in het
straatbeeld beperkt is.
Het landelijk Meldpunt Bereikbaarheid van het MOB is in het leven
geroepen in het kader van de Werkafspraak Bereikbaarheid. De klachten
die hier zijn ingediend hebben volgens de Bereikbaarheidsmonitor 2016
geen betrekking op de gebieden die buiten de hemelsbrede vijf kilometernorm vallen (de norm dat elke inwoner van Nederland binnen een
straal van vijf kilometer contant geld moet kunnen pinnen). Daaruit valt te
concluderen dat in die gebieden voldoende alternatieven zijn om te
voorzien in de behoefte aan contant geld, bijvoorbeeld vanwege de
mogelijkheid om bij lokale winkels kosteloos contant geld te pinnen.
De leden van de SP-fractie vragen welke initiatieven de afgelopen jaren
zijn ontplooid om de bereikbaarheid van contant geld in krimpgebieden te
garanderen en of de gemaakte afspraken uit het Convenant Betalingsverkeer daarbij worden nagekomen. Deze leden vragen hoe dit proces
wordt bewaakt en of daarbij wordt gerapporteerd aan het Ministerie van
11

https://www.dnb.nl/binaries/
Tussenrapportage%20bereikbaarheid%20van%20geldautomaten%202015_tcm46–331924.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

13

Financiën en DNB. De leden van de VVD, CDA en SP vragen wanneer de
Tweede Kamer kan worden geïnformeerd over de uitkomsten van de pilot
in Zeeuws-Vlaanderen. De leden van de CDA-fractie vragen of de
inspanningen die het MOB op dit gebied levert wel voldoende effect
hebben en waarom de 100% niet behaald kan worden. De leden van de
PVV-fractie vragen welke maatregelen het kabinet voornemens is te
treffen voor gebieden waar geen of weinig (niet-)bancaire geldautomaten
aanwezig zijn. Zij vragen of het kabinet iets ziet in het inzetten van een
postmobiel in deze gebieden.
Om contant geld in krimpgebieden «toegankelijk» te houden, is door de
Betaalvereniging en enkele grootbanken een pilot met geldautomaten in
Zeeuws-Vlaanderen uitgevoerd. Het doel hiervan was om oplossingen te
vinden voor gebieden waar gelduitgiftepunten schaars zijn. De pilot is
begin 2016 afgerond en de uitkomsten zijn in het MOB-Voorjaarsoverleg
2016 besproken. Voorts is de pilot in de Bereikbaarheidsmonitor 2016 en
de naar aanleiding daarvan genomen maatregelen toegelicht.
De toegankelijkheid en bereikbaarheid van geldautomaten wordt
periodiek door het MOB gemonitord. Volgens de Bereikbaarheidsmonitor
2016 doen zich op dit punt geen knelpunten voor die om extra maatregelen vragen. Gelet op de uitkomsten van de pilot en de naar aanleiding
hiervan ingerichte processen ben ik van mening dat er geen additionele
actie op dit punt vanuit de overheid nodig is. Weliswaar is, zowel in 2015
als in 2016, sprake van een fractionele daling van het percentage
Nederlanders dat binnen vijf kilometer van een bancaire geldautomaat
woont. De door de sector naar aanleiding van de pilot ingerichte
processen om lokale knelpunten te voorkomen, alsook de inspanningen
van het MOB, geven mij het vertrouwen dat deze voldoende worden
ondervangen. Daarbij volgt uit de Bereikbaarheidsmonitor 2016 dat de bij
het MOB ingediende klachten over de bereikbaarheid van geldautomaten
geen betrekking hebben op gebieden die buiten de vijf kilometer norm
liggen. Hierbij merk ik op dat de landelijke dekking van geldautomaten
nooit 100% is geweest. Ik constateer derhalve dat er geen aanleiding is
voor het treffen van aanvullende maatregelen.
Ten aanzien van de mogelijkheid van het inzetten van een postmobiel in
gebieden waar geen tot weinig (niet)-bancaire geldautomaten aanwezig
zijn, merk ik op dat de Kamer hierover eerder per brief is geïnformeerd.12
Daarin is aangegeven dat vraagtekens gezet kunnen worden bij de
haalbaarheid van een rijdende bus met pinautomaat aan boord. Om
veiligheidsredenen zou de bus gepantserd moeten zijn en zou er
gekwalificeerd personeel aanwezig moeten zijn. Dit zou het aanbieden van
een rijdende pinautomaat te kostbaar maken.
De leden van de CDA-fractie vragen of de Autoriteit Consument en Markt
(ACM) geen bezwaar meer maakt tegen onderlinge afspraken van banken
over de plaatsing van geldautomaten. Als de ACM daartegen nog wel
bezwaar maakt, verzoeken deze leden het kabinet deze bezwaren weg te
nemen, aangezien geldautomaten volgens deze leden een nutsfunctie
hebben en marktwerking hier van ondergeschikt belang zou moeten zijn.
De ACM geeft in haar zienswijze van eind 2014 over de pilot ZeeuwsVlaanderen aan in hoeverre de sector de bereikbaarheid van contant geld
voorzieningen in landelijke gebieden op peil kan houden, zonder dat dit
leidt tot een beperking van de mededinging. Deze zienswijze is ook
uiteengezet in de Bereikbaarheidsmonitor 2016. Volgens de zienswijze
mogen banken bij toerbeurt en gecoördineerd door de Betaalvereniging
12

Kamerstuk 34 024, nr. 32, p. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

14

samenwerken bij het plaatsen van een geldautomaat in «witte vlekken»
(op basis van de vijf kilometernorm), zoals beschreven in de opzet van de
pilot. De mededingingsregels staan het niet toe dat banken gezamenlijk
afspraken maken over het weghalen van geldautomaten uit omliggende
gebieden. Consumenten in die gebieden zouden in dat geval geconfronteerd worden met minder aanbod en keuze, als gevolg van een
gezamenlijk besluit van banken. De mededingingsregels bieden banken
ruimte om in probleemgebieden via de Betaalvereniging afspraken te
maken over de plaatsing van een geldautomaat. De Betaalvereniging
heeft daarbij een monitorende rol om na te gaan of het veranderen van de
locaties van geldautomaten leiden tot nieuwe «witte vlekken». Ik zie geen
aanleiding om de ACM te vragen haar zienswijze te heroverwegen.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat er in de afgelopen jaren een
enorme afname te zien is van het aantal bankkantoren. Deze leden vragen
in hoeverre de Minister de zorg deelt dat dit ten koste gaat van met name
consumenten in dunner bevolkte regio’s die nog sterk afhankelijk zijn van
het persoonlijke contact en welke afspraken hierover zijn gemaakt met de
sector.
Het aantal bankkantoren is de afgelopen jaren fors gedaald. Waren er in
2009 nog ruim 3.000 bankkantoren, op dit moment zijn het er nog circa
1.700. Volgens de Bereikbaarheidsmonitor 2016 zal het aantal bankkantoren blijven afnemen. Tegelijkertijd laten elektronisch betalen aan de
toonbank, internet- en mobielbankieren juist een stijgende trend zien.
Geconcludeerd wordt dat de toegankelijkheid en bereikbaarheid nauwelijks knelpunten opleveren. Steeds minder mensen bezoeken bankkantoren. Daarnaast hebben de partijen die zijn vertegenwoordigd in het
MOB, de VNG en de Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen (LVKK)
middels de Werkafspraak Bereikbaarheid afspraken gemaakt over hoe zij
gezamenlijk knelpunten (voor zover die er zijn) op het gebied van
bereikbaarheid van het betalingsverkeer oplossen. Hiermee worden
voldoende waarborgen geboden voor de bereikbaarheid en toegankelijkheid van contant geldvoorzieningen voor consumenten in dunner
bevolkte gebieden.
5. Veiligheid
Gebruik van betaalgegevens en privacy
De leden van de SP-fractie vragen wanneer het onderzoek van het MOB
naar het gebruik van betaalgegevens van klanten verwacht kan worden.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de discussie verder gaat over het
onderzoek van het MOB naar het draagvlak bij consumenten voor het
gebruik van betaalgegevens door banken.
Ik heb de Tweede Kamer in mijn brief van 21 april 2016 over het betreffende onderzoek van het MOB geïnformeerd.13 In die brief heb ik
aangegeven dat het MOB een nadere verkenning zal uitvoeren naar de
mogelijke impact van nieuwe wetgeving, zoals de PSD2-richtlijn, op het
gebruik van betaalgegevens. Deze heeft inmiddels plaatsgevonden. De
belangrijkste bevindingen van deze verkenning zijn onder meer dat
vooralsnog geen reden is voor zorgen over het gebruik van betaalgegevens en privacy van rekeninghouders nu dit met de implementatiewet
van de PSD2-richtlijn en de Algemene Verordening Gegevensbescherming
(AVG) wordt geregeld.
De leden van de PvdA-fractie willen weten in hoeverre er op dit moment
betaaldata met derden worden gedeeld door banken. Verder vragen deze
13

Kamerstuk 32 545, nr. 51 (Bijlage).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

15

leden of het mogelijk is om klanten meer inzicht te geven in de data die
een bank nu bezit en in hoeverre het mogelijk is om bijvoorbeeld een
verbod tot het delen van deze informatie af te kondigen, in het geval door
de consument daarvoor geen uitdrukkelijke toestemming is gegeven.
Mij is niet bekend of en zo ja in hoeverre er op dit moment betaaldata
door banken gedeeld worden met derden. Het is aan individuele banken
om op verzoek van klanten inzicht te geven in de gegevens die de bank
van klanten heeft. Het recht op inzage in de van een persoon verwerkte
persoonsgegevens en de verplichting van een verwerker om hieraan te
voldoen zijn geregeld in de Wet bescherming persoonsgegevens (artikel
35). Banken, maar ook andere financiële instellingen, moeten voldoen aan
de geldende wet- en regelgeving op het gebied van privacy en vanaf
25 mei 2018 ook aan de AVG. Een belangrijke verandering onder de AVG
is dat daarin nadere voorwaarden worden gesteld voor toestemming als
grondslag voor gegevensverwerking. De verwerkingsverantwoordelijke, in
dit geval een bank, moeten dan kunnen aantonen dat de betrokken klant
toestemming heeft gegeven voor de verwerking van zijn persoonsgegevens. Daarnaast moet de toestemming duidelijk worden onderscheiden
van toestemming voor andere aangelegenheden en moet het intrekken
van de toestemming even eenvoudig zijn als het geven daarvan. Hoewel
het ook nu al niet is toegestaan om betaaldata te delen zonder uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene, wordt het toestemmingsvereiste
onder de AVG versterkt. Aangezien de AVG vanaf 25 mei 2018 rechtstreeks
zal werken in de Nederlandse rechtsorde, is geen aanvullende regelgeving
in de vorm van een verbod op het zonder toestemming delen van
persoonsgegevens nodig. Tenslotte merk ik op dat ook de PSD2-richtlijn
toestemming van de rekeninghouder eist voor het verlenen van toegang
van derde partijen tot betaalgegevens van de betreffende rekeninghouder.
Zonder deze toestemming mag een bank een derde partij geen toegang
verlenen tot betaalrekeningen van klanten. Daarnaast mag de derde partij
de gekregen betaalgegevens alleen gebruiken voor het doel van het
aanbieden van betaalinitiatie- of rekening-informatiediensten.
Fraude in het girale betalingsverkeer
De leden van de VVD-fractie en van de SP-fractie stellen vast dat de fraude
in het betalingsverkeer in 2015 met 4% is toegenomen. De leden van de
SP-fractie willen weten hoe het kabinet gaat zorgen voor het terugdringen
van deze fraudetoename. De leden van de VVD-fractie vragen welk deel
van het toegenomen aantal fraudegevallen wordt veroorzaakt door
contactloos betalen. Zij willen weten of het MOB bereid is dit te
monitoren. De leden van de PvdA-fractie vragen of het contactloos
betalen tot veiligheidsrisico’s leidt. De leden van de SP-fractie vragen
hoeveel gevallen van fraude er geconstateerd zijn op het gebied van
contactloos betalen en of het MOB deze fraude gevallen bijhoudt. De
leden van de VVD-fractie vragen hoeveel van het fraudebedrag van € 17,9
miljoen door de banken (direct) is uitgekeerd aan de gedupeerden en wat
het resterende bedrag is dat niet is uitgekeerd.
Cijfers van de Betaalvereniging laten zien dat de totale schade in het
betalingsverkeer als gevolg van fraude is gedaald van 81,8 miljoen euro in
2012, naar 33,3 miljoen in 2013, naar 17,3 miljoen in 2014, naar 17,9
miljoen in 2015 en naar 4,7 miljoen euro in de eerste helft van 2016. Op
basis van deze substantiële daling van de schade concludeer ik dat
banken er steeds beter in slagen om fraude in het betalingsverkeer tijdig
te detecteren en te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

16

Volgens informatie van de Betaalvereniging zijn tot nu toe geen gevallen
bekend van fraudeschade als gevolg van «contactloos zakkenrollen» via
een contactloze betaalpas. Zie in dat kader ook mijn eerdere antwoorden
op Kamervragen van het lid Krol (50Plus).14 Eén van de kerntaken van het
MOB is het monitoren van de veiligheid van het betalingsverkeer en van
het maatschappelijk vertrouwen in het betalingsverkeer. In haar Visie
201615 geeft het MOB aan dat contactloos betalen veilig is en dat zij de
ervaringen met contactloos betalen nauwlettend volgt.
Voor wat betreft fraude met internetbankieren houden de banken sinds
2015 via de Betaalvereniging en de NVB gezamenlijk bij welk deel van de
directe fraudeschade aan gedupeerden is vergoed. Het totale schadebedrag als gevolg van fraude met internetbankieren bedroeg in 2015 3,7
miljoen euro. In de eerste helft van 2016 is deze schade volgens de
Betaalvereniging met 82% gedaald tot 148.000 euro. Banken vergoeden in
vrijwel alle gevallen de schade. Volgens informatie van de Betaalvereniging is van de 3,7 miljoen euro in 2015 40.000 (1,1%) niet vergoed,
omdat die schade te wijten was aan grove nalatigheid van de klant.
Bankbiljetten
De leden van zowel de fracties van de PvdA, het CDA als de PVV willen
weten wat de redenen zijn van de stijging van het aantal valse bankbiljetten dat in Nederland in is aangetroffen. De leden van de PvdA-fractie
vragen welk percentage daarvan uit Nederland komt. De leden van de PVV
vragen zich af welke maatregelen het kabinet voornemens is te treffen ten
aanzien hiervan. De leden van de CDA-fractie vragen of het uitbrengen
van nieuw ontworpen biljetten door het Eurosysteem leidt tot meer kans
voor valsemunters. Tot slot vragen de leden van de PvdA-fractie hoe
wordt gedacht over het gebruik van contant geld dat is gemaakt van
polymeren in plaats van papier.
Over de jaren heen fluctueren de aantallen vervalsingen in Nederland
sterk. Hoewel het aantal aangetroffen valse eurobiljetten in 2015 stijgt, is
in de tweede helft van dat jaar een dalende trend ingezet.16 Een exacte
verklaring voor deze ontwikkeling is niet bekend. Winkeliers, politie en
justitie dragen bij aan de strijd tegen deze vorm van criminaliteit. In de
tweede helft van 2016 werd van het totaal aantal aangetroffen falsificaten
wereldwijd 7,8% in Nederland onderschept. Hoeveel daarvan in
Nederland zijn vervaardigd is niet bekend.
Eurobiljetten moeten moeilijk zijn na te maken. Om deze bescherming ook
in de toekomst voort te kunnen zetten, brengen centrale banken om de
zoveel jaar een nieuw biljet uit waarin de nieuwste ontwikkeling van de
bankbiljettentechnologie is meegenomen. Het oude biljet wordt geleidelijk
vervangen door het nieuwe model. Afhankelijk van de coupures duurt het
een tot twee jaar voordat het merendeel is vervangen. Het is van belang
dat winkeliers en consumenten goed zijn geïnformeerd over de wijze
waarop zij de echtheid van Eurobiljetten kunnen controleren. DNB heeft
hiervoor informatiemateriaal beschikbaar.17 Ook heeft DNB een app voor
telefoons gelanceerd die het mogelijk maakt om Eurobiljetten digitaal te
controleren op echtheid.

14

Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 1763.
http://www.dnb.nl/binaries/Visie%20MOB%202016_tcm46–344591.pdf?2017010514.
16
http://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/persberichten-2017/index.jsp.
17
http://www.dnb.nl/echtofvals/nl/portal/.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

17

Iedere centrale bank zorgt ervoor dat de Eurobiljetten met behulp van
echtheidskenmerken beschermd zijn tegen vervalsing. Bij het ontwerpen
van Eurobiljetten is naast veiligheid ook duurzaamheid een belangrijk
aandachtspunt; een biljet moet niet te snel slijten. Enkele centrale banken
gebruiken derhalve polymeer. Binnen het Eurosysteem is gekozen voor
katoen als basismateriaal. Op de coupures van € 5 en € 10 is een
beschermende laag aangebracht, waardoor deze biljetten minder snel
vervangen hoeven te worden dan de andere coupures. Deze twee laagste
coupures staan van alle biljetten het meest bloot aan slijtage.
Overschrijvingen
Volgens de leden van de VVD-fractie is het bij sommige nieuwe
aanbieders van het verwerken van betaaltransacties niet duidelijk bij de
afschrijving wie de eindbegunstigde is. Deze leden vragen wat daar aan
kan worden gedaan.
In mijn brief van 12 april 2016 aan de Tweede Kamer heb ik aangeven dat
dit punt is aangekaart bij het MOB. Binnen het MOB is afgesproken dat de
MOB-leden hun achterban consulteren over de vraag of, en zo ja in
hoeverre, het gaat om een significant probleem. Het MOB heeft aangegeven de ontwikkelingen op dit punt nauwlettend te volgen, maar op dit
moment geen aanleiding te zien om actie te ondernemen omdat reeds
wordt voldaan aan de PSD-vereisten rond het vermelden van de eindbegunstigde en van de aanbieder, al dan niet uit naam van de eindbegunstigde.18
De leden van de VVD-fractie stellen dat door de langere IBAN’s het risico
bestaat op het foutief invoeren van een getal. Deze leden vragen hoe hier
fraude mee kan worden gepleegd en wat er wordt gedaan om dit te
voorkomen. Zij vragen verder welke mogelijkheden er zijn om te
voorkomen dat er foutieve combinaties worden ingevoerd.
Ik heb, naar aanleiding van eerdere Kamervragen over dit onderwerp,
aangegeven dat het gebruik van IBAN de kans op foutieve overboekingen
juist minimaliseert, aangezien het IBAN een controlegetal bevat.19 Met dit
controlegetal kan via een algoritme (de zogeheten Modulo 97-proef)
worden gecontroleerd of een IBAN juist is. Dit mechanisme en het
controlegetal in een IBAN is bedoeld om te voorkomen dat door een typeof schrijffout geld naar een verkeerd rekeningnummer wordt overgemaakt.20 Banken attenderen hun klanten op het belang van het controleren van de gegevens alvorens de overboeking wordt gemaakt. Bij
mobiel- of internetbankieren geven banken bovendien aan of er naar een
correcte, bestaande IBAN wordt overgeboekt. Voorts bestaan er bij
banken verschillende maatregelen om adresboeken actueel te houden.
Daarnaast heeft de Betaalvereniging onlangs bekend gemaakt dat
Nederlandse banken in de loop van 2017 de IBAN-Naam Check zullen
invoeren.21 Rabobank heeft deze tool voor naam-nummercontrole
ontwikkeld. Deze innovatieve dienst controleert bij internet- en mobiel
bankieren de naam van de begunstigde die door de klant bij een
overboeking wordt ingevoerd. De check helpt klanten om zichzelf te
18

Hiermee is voldaan aan mijn toezegging tijdens het Algemeen Overleg Betalingsverkeer van
26 maart 2015 om te bekijken hoe de inzichtelijkheid van betaalinformatie kan worden
verbeterd en hoe beter kenbaar kan worden gemaakt wie de eindbegunstigde is (Kamerstuk
34 033, nr. 4).
19
Zie Aanhangsel Handelingen II 2013/14, nr. 1668, Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 905
en Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 906.
20
http://www.ibannl.org/uitleg-over-iban/.
21
https://www.betaalvereniging.nl/nieuws/iban-naam-check/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

18

beschermen tegen fraude met rekeningnummers, en is er op gericht om
verkeerde overboekingen te voorkomen.22 Mochten betalers toch
onbedoeld hebben overgeboekt naar een verkeerde begunstigde (een
zogeheten onverschuldigde betaling hebben gedaan), dat kunnen zij
gebruik maken van de Procedure Onverschuldigde Betaling (POB). De
Betaalvereniging heeft met de Consumentenbond onderzocht hoe vaak
consumenten in 2016 gebruik maakten van deze procedure, en wat de
redenen daarvoor waren.23 Uit de resultaten blijkt dat het aantal
POB-aanvragen in de periode 2014–2016 is afgenomen. De Consumentenbond heeft de Betaalvereniging geadviseerd om ook in 2017 te volgen
hoe vaak de POB wordt gebruikt, zodat de effecten van nieuwe maatregelen kunnen worden vastgesteld.
De leden van de PvdA-fractie vragen in welke mate het MOB in overleg
treedt met andere partijen, zoals de AIVD en het Ministerie van Veiligheid
en Justitie, om te waarborgen dat het betalingssysteem beschermd blijft
tegen bijvoorbeeld schadelijke DDoS-aanvallen.
Het MOB als zodanig heeft geen operationele taken om te waarborgen dat
het betalingssysteem beschermd blijft tegen bijvoorbeeld
DDoS-aanvallen. De banken, de Betaalvereniging en relevante overheidspartijen werken onderling nauw samen met het oog op cybersecurity,
onder andere met het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). In dat
kader worden kennis en ervaring over cyber-security met elkaar uitgewisseld, worden (dreigings)analyses uitgevoerd en fraudebeperkende
maatregelen genomen. Deze nationale samenwerking is uniek in Europa.
Daarnaast wordt via structuren zoals bijvoorbeeld het Financial Institutions – Information Sharing and Analysis Center (FI-ISAC) samengewerkt
tussen financiële instellingen en overheidsdiensten zoals het politie team
high tech crime, de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) en
het NCSC. Deze FI-ISAC richt zich op het tactisch niveau van samenwerking waarbij vertrouwelijke informatie met betrokken instellingen
gedeeld wordt over bijvoorbeeld incidenten en actuele ontwikkelingen
van cyberdreigingen. Daarnaast is er overleg met de telecomsector,
overheidspartijen en andere private partijen, waarbij afspraken worden
gemaakt over maatregelen ter bestrijding van grootschalige
DDoS-aanvallen. Binnen de Electronic Crime Task Force (ECTF) werken
banken samen met politie en Openbaar Ministerie om cybercriminelen op
te sporen en te vervolgen. Verder worden maatregelen genomen ter
bestrijding van botnets. De Betaalvereniging heeft een protocol opgesteld
waarbinnen de banken informatie over besmette PC’s kunnen delen met
de Abuse Information Exchange en daarmee met de internet service
provider van de betreffende klant. Het versterken van de weerbaarheid
tegen meer geavanceerde cyberaanvallen van de instellingen die de
financiële kerninfrastructuur (FKI) vormen, wordt tot slot in DNB’s TIBER
(Treat Intelligence Base Ethical Red teaming) programma opgepakt. Naast
de FKI partijen werken politie, NCSC, de inlichtingendiensten, commerciële partijen, de banken en de Betaalvereniging hier aan mee.
Chartale ontwikkelingen
De leden van de VVD-fractie informeren naar de gevolgen voor het
bedrijfsleven van het feit dat de productie en uitgifte van 500 euro
biljetten in 2018 wordt geëindigd. Deze leden willen daarnaast weten hoe
22

Hiermee is tevens voldaan aan mijn toezegging in de Kamerbrief van 16 januari jl. om uw
Kamer te informeren over de uitkomsten van de bespreking tussen de Consumentenbond en
de Betaalvereniging in januari 2017 over de aard en omvang van onjuiste en frauduleuze
overboekingen (Kamerstuk 29 507, nr. 143).
23
https://www.betaalvereniging.nl/nieuws/onderzoek-banken-naar-verkeerde-overboekingen/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

19

het bedrijfsleven wordt geïnformeerd over het verdwijnen van het 500
euro biljet, zodat de gevolgen zo beperkt mogelijk blijven. De leden van de
PvdA-fractie vragen of is overwogen om de uitfasering van het 500 euro
biljet aan te grijpen voor de opsporing van criminelen. Zij vragen verder
of de 500 euro biljetten die uit omloop worden gehaald worden geanalyseerd op herkomst. Verder willen deze leden weten of de politie en het
Openbaar Ministerie proberen om dit momentum aan te grijpen om
witwassen of anderszins crimineel geld op te sporen en zo niet, waarom
niet.
De verwachting is dat de gevolgen van dit besluit van de ECB voor het
bedrijfsleven in Nederland zeer beperkt zullen zijn. Weliswaar wordt de
uitgifte van 500 euro bankbiljetten door de centrale banken van het
Eurosysteem in 2018 beëindigd, maar deze biljetten behouden de status
van wettig betaalmiddel. Bovendien kunnen zij voor onbepaalde tijd bij de
centrale banken worden ingewisseld. In Nederland speelt het 500 euro
bankbiljet een zeer beperkte rol in het (toonbank)betalingsverkeer. De
uitfasering van het 500 euro bankbiljet zal geleidelijk plaatsvinden en de
500 euro bankbiljetten zullen hoofdzakelijk via banken en/of geldverwerkers worden afgestort bij DNB. Ongebruikelijke transacties worden
door banken en DNB gemeld bij de FIU-NL. Tevens verwijs ik in dit
verband naar het recente initiatief om bepaalde cash betalingen te
verbieden dan wel te limiteren. Het initiatief ligt in het verlengde van het
Actieplan ter versterking van de strijd tegen terrorismefinanciering. De
Europese Commissie heeft hier recent een «inception impact assessment»
over gemaakt.24

24

http://ec.europa.eu/smart-regulation/roadmaps/docs/plan_2016_028_cash_restrictions_en.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 863, nr. 69

20