BIJLAGE
Vooraf
Deze bijlage bevat een aantal relevante feiten over de aansluiting van kunstvakonderwijs –
arbeidsmarkt op basis van het mij bekende onderzoek. Waar mogelijk zal ik vergelijkingen maken
met het gehele hbo onderwijs en met andere landen in Europa. Dit is zeker geen uitputtende
literatuurstudie, maar de bespreking van enkele relevante bronnen. Veel overige relevante
basisgegevens over het hbo kunstvakonderwijs zijn te vinden bij de HBO-raad1.
1. De definitie van kunstenaar
Over het aantal kunstenaars doen verschillende cijfers de ronde. Dat aantal is afhankelijk van wie
wordt gerekend tot kunstenaar. Tel je alleen de afgestudeerden van het kunstvakonderwijs of ga je
uit van de feitelijke arbeidsmarkt? Hoe breed interpreteer je de arbeidsmarkt: tel je alleen de
arbeidsmarkt voor het beperktere kunstenberoep (scheppend of uitvoerend kunstenaar, kunstdocent)
of richt je op de bredere markt van de creatieve industrie? Laat je mensen zelf aangeven wat hun
beroep is of hanteer je inkomensnormen? Tel je alleen de beroepsuitoefening in het eigen vak mee
of gaat het om alle betaalde arbeid? Elke definitie is het gevolg van een keuze, vanuit een bepaald
perspectief.
Het CBS heeft recentelijk het aantal werkzame kunstenaars in beeld gebracht2. Het criterium voor
kunstenaarschap was of iemand autonoom artistiek te werk kan gaan in het beroep.
Opleidingsniveau van de beroepen die daarbij horen is in 80% van de gevallen hbo of wo.
Inbegrepen zijn uitvoerende en scheppende kunstenaars, maar ook meer toegepaste varianten als
vormgever, illustrator, modeontwerper, architect, stedenbouwkundige en industrieel vormgever
telden mee. Lesgevenden buiten de sector beeldend telden niet mee. In dit onderzoek is ook de
werkzaamheid in “verwante richting” niet meegeteld. In de HBO-monitor wordt de werkzaamheid
in verwante richting weer wel meegerekend.
Het CBS ging uit van een brede definitie van werkzaam zijn: het belangrijkste beroep waarvoor
men minimaal 1 uur per week betaalde arbeid verricht 3. Opvallend aan de hier gehanteerde definitie
is dat deze afwijkt van de standaard definitie van de CBS-werkgelegenheidsstatistiek. Daar telt men
iemand tot de werkzame bevolking als hij minimaal 12 uur per week betaald werk heeft. Deze
definitie wordt ook gehanteerd in de HBO-Monitor.
Het CBS telde aldus in totaal 96.000 kunstenaars in Nederland waarvan 7.000 beeldend kunstenaars
(Zie tabel 1). De CBS-telling en de HBO-monitor zijn niet goed met elkaar te vergelijken. Het CBS
hanteert een andere definitie van beroepspraktijk dan de HBO-monitor en een andere definitie van
werkzaamheid. Bovendien richt het CBS-onderzoek zich niet alleen richt op het hbo onderwijs
maar ook het academische.

1

www.hbo-raad.nl
W. Jenje-Heijdel en D. ter Haar Kunstenaars in Nederland. CBS/Centrum voor Beleidsstatistiek,
Voorburg/Heerlen 2007
3
Zoals aangegeven in de Enquête Beroepsbevolking (EBB), een standaard periodieke enquête van het CBS.
2

Tabel 1: Kunstenaars in Nederland
gemiddelden 2004-2006
x
1.000 perc
Totaal
95,6 100%
Beeldende kunst
Vormgeving en
bouwkunst
Dans en theater
Muziek
Taal en overig

7,0

7%

54,6
4,4
12,8
16,7

57%
5%
13%
18%

Bron: CBS 2007
Met voorgaande constateringen in het achterhoofd, geeft deze CBS-telling een globaal inzicht in de
omvang en variëteit van de kunstenaarspopulatie. Het grootste deel van de kunstenaars zit in de
categorie vormgeving en bouwkunst, waaronder illustratoren, grafisch vormgevers, tuinarchitecten,
modeontwerpers, architecten en industriële vormgevers.
Uit de CBS-telling blijkt dat niet alle werkzame kunstenaars een kunstvakopleiding hebben
gevolgd4 en dat niet alle mensen die ooit een kunstvakopleiding volgden werkzaam zijn als
kunstenaar (CBS 2007). Zie Tabel 2
Tabel 2 Kunstenaarsberoep (hoofdbaan)
en/of kunstenaarsopleiding
gemiddelden 2004-2006
x
1.000 perc
Kunstenaarsberoep
96 100%
Met kunstenaarsopleiding
38 40%
Zonder
kunstenaarsopleiding
58 60%
Kunstenaarsopleiding
Met kunstenaarsberoep
Zonder kunstenaarsberoep

130 100%
38 29%
92 71%

Bron CBS 2007
Van de werkzame kunstenaars heeft 60% geen kunstvakopleiding gevolgd. Van degenen die ooit
afstudeerden aan een kunstvakopleiding is 71% niet of niet meer werkzaam als kunstenaar in de
hoofdbaan. Bij een kwart van deze mensen is de kunstenaarsopleiding niet de hoogst behaalde
opleiding. Ruim 10% van hen is werkzaam in een gerelateerd beroep, bijvoorbeeld als docent. Ook
zitten hier mensen bij die hun kunstenaarsberoep als bijbaan uitoefenen. Door eerder genoemde
definitiekwesties zijn deze cijfers niet goed te vergelijken met gegevens die de HBO-monitor ons
aanreikt. Toch vraagt het relatief hoge percentage van ex kunstvakstudenten zonder
kunstenaarsberoep wel enige duiding. Van belang is daarbij dat algemene competenties die niet op
4
Niet alleen hbo-opleidingen, maar ook een aantal universitaire opleidingen zoals architectuur, stedenbouw,
binnenhuisarchitectuur, industriële vormgeving en landschapsarchitectuur.

een specifiek vakgebied liggen steeds belangrijker worden5. Daarin is het kunstvakonderwijs zeker
niet uniek. Ook voor veel academische opleidingen geldt dat gemiddeld slechts een klein deel
(22%) van de afgestudeerden uitsluitend werkzaam is in de eigen opleidingsrichting. Wanneer de
relevante beroepspraktijk wordt verbreed tot eigen of verwante opleidingsrichting wordt dat aandeel
veel groter (70%)6. Voor een juiste interpretatie van de beschikbare cijfers is van beslissende
betekenis hoe deze verwante opleidingsrichtingen worden gedefinieerd.
In de afgelopen periode is met name aandacht geweest voor het kunstvakonderwijs en de
arbeidsmarkt van de beeldende kunst. De actiegroep Zonder Kunstenaars geen Kunst (2008)7
hanteerde een aantal van 12.000 beeldend kunstenaars, een aantal dat nogal eens in de pers (en in de
Tweede Kamer) herhaald is. Dit aantal komt uit het periodieke onderzoek naar de financiële positie
van beeldend kunstenaars (SEO 2003), dat vanaf 1994 in opdracht van OCW is uitgevoerd. De
definitie die hier wordt gehanteerd is het aantal kunstenaars dat in de laatste decennia een
rijkssubsidie heeft aangevraagd (inclusief degenen die zijn afgewezen). De onderzoekers hebben
deze zeer brede definitie gehanteerd om ontwikkelingen in een brede populatie te kunnen volgen.
Het meest recente onderzoek van SEO uit 2003 hanteert 9.500 als aantal en gaat uit van de periode
1995-2001. Daarvan hebben er ca. 6.400 wel aangevraagd (minimaal 1 keer) maar zijn afgewezen,
en hebben er ca. 3.100 in de periode 1995-2001 minimaal één keer subsidie ontvangen. Mijn
conclusie is in elk geval dat het aantal van 12.000 (of 9.500) beeldend kunstenaars geen
beleidsrelevante schatting geeft van het aantal beeldende kunstenaars in Nederland.
2. Het kunstvakonderwijs
In het kader van deze brief wil ik ingaan op twee aspecten: de selectie aan de poort bij de instroom
en de ontwikkeling van de studentenpopulaties in het kunstvakonderwijs.
2.1 Selectie aan de poort
Kunstvakopleidingen zeggen bij monde van de HBO-raad streng te selecteren aan de poort. Daarvan
worden echter geen landelijke cijfers bijgehouden. De selectie is niet bedoeld om uitstroom te
reguleren maar functioneert bovenal om de kwaliteit van de instroom te garanderen. Bijgaande
voorbeelden, door de HBO raad gepresenteerd in Kunstonderwijs en arbeidsmarkt (oktober 2008)
van drie hogescholen geven een beeld van de selectie aan de poort (tabel 3)
Tabel 3a Aanmeldingen en instroom Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (voorbeelden)

Tabel 3b Aanmeldingen en instroom Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (voorbeelden)

5

6

Zie ook HBO-monitor 2007, p 33 e.v.

Zoals gemeten anderhalf jaar na afstuderen, hetgeen betekent dat ook hier geen directe vergelijking met de CBS-telling uit 2007
mogelijk is. Uitzondering vormen de van de universitaire opleidingen in de gezondheidszorg, waar in 2005 ca. 63% werkzaam is in het
eigen vakgebied. Voor de alle andere vakgebieden gelde veel lagere cijfers. Bron: WO-Monitor 2004-2005, VSNU, Den Haag 2007, p46.
7
Manifest Zonder kunstenaars geen kunst (maart 2008).

Tabel 3c Aanmeldingen en instroom Codarts Hogeschool voor de Kunsten (voorbeelden)

Uit deze voorbeelden in tabellen 3a, b en c, blijkt dat er in het algemeen streng geselecteerd wordt.
Het (gewogen) gemiddelde van het percentage ingestroomde studenten ten opzichte van de
aanmeldingen van deze voorbeelden is ca 20%, en varieert van 6% tot ruim 70% (de ene uitschieter
van 100% bij de master kunsteducatie niet meegerekend). Overigens is niet duidelijk in hoeverre
deze cijfers vertekend worden doordat studenten zich bij meerdere opleidingen aanmelden.
2.2 Ontwikkeling studentenaantallen kunstvakonderwijs
Tabel 4a en 4b tonen de ontwikkeling van de studentenaantallen in het kunstvakonderwijs in de
periode 1997 – 2007.
Tabel 4a Ontwikkeling
studentenaantallen
kunstvakonderwijs
instroom hbo

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

72.913

77.007

84.511

85.315

85.161

82.283

87.659

88.679

88.850

90.977

92.749

5,6%

9,7%

1,0%

-0,2%

-3,4%

6,5%

1,2%

0,2%

2,4%

1,9%

toe/afname per jaar

totaal studenten hbo

279.905 288.625 303.236 312.698 321.508 322.968 335.709 346.645 356.842 366.689 374.377
3,1%

5,1%

3,1%

2,8%

0,5%

3,9%

3,3%

2,9%

2,8%

52.764

53.175

55.094

56.407

59.545

61.541

63.463

63.279

64.396

64.684

0,8%

3,6%

2,4%

5,6%

3,4%

3,1%

-0,3%

1,8%

0,4%

4.350

4.082

4.061

4.145

4.042

4.025

4.171

4.200

4.332

4.564

4.530

-6,2%

-0,5%

2,1%

-2,5%

-0,4%

3,6%

0,7%

3,1%

5,4%

-0,7%

19.033

18.537

18.250

18.386

18.064

18.515

18.841

18.933

19.544

19.981

-3,7%

-2,6%

-1,5%

0,7%

-1,8%

2,5%

1,8%

0,5%

3,2%

2,2%

3.365
-5,8%

3.485
3,6%

3.205
-8,0%

3.623
13,0%

3.438
-5,1%

3.608
4,9%

3.790
5,0%

3.813
0,6%

3.760
-1,4%

toe/afname per jaar

diploma's hbo
toe/afname per jaar

instroom kuo
toe/afname per jaar

totaal studenten kuo

19.756

toe/afname per jaar

diploma's kuo

3.574

2,1%

Toelichting: Bron: 1 cijfer HO/CFI. Meegeteld zijn de volgende categorieën uit het Centraal
Register Opleidingen Hoger Onderwijs (CROHO): kunst, lerarenopleidingen kunst, voortgezette
opleidingen kunst, voortgezette opleidingen bouwkunst. Snijvlak- en aanverwante opleidingen zoals

kunst en economie, kunst en techniek en erfgoedprofessional zijn hierin niet meegenomen. Instroom
betreft hier zowel de eerstejaars van de bachelor als van de masters.
Tabel 4b Studentenaantallen
kunstvakonderwijs

gemiddel
d gemiddeld
19972007 2002-2007
instroom hbo
toe/afname per
jaar
totaal studenten
hbo
toe/afname per
jaar
diploma’s hbo
toe/afname per
jaar
instroom kuo
toe/afname per
jaar
totaal studenten
kuo
toe/afname per
jaar

2,7%

2,5%

3,4%
3,2%
(1997(20022006)
2006)
2,5%

1,3%

0,4%

2,5%

0,1%
2,1%
(1997(20022006)
2006)

diploma's kuo
toe/afname per
2,3%
jaar
0,6%
Toelichting: Berekend zijn gewogen gemiddelden, dat wil zeggen: het verschil tussen het aantal in
het laatste peiljaar en het eerst peiljaar gedeeld door het aantal jaren. Bron: 1 cijfer HO/CFI, (eigen
bewerking OCW).
De instroom in het kunstvakonderwijs is de afgelopen tien jaar met gemiddeld 0,4 % per jaar
toegenomen, de laatste vijf jaar (na de invoering van de ba/ma structuur) met 2,5 gemiddeld per
jaar. Het hbo als geheel is in dezelfde periode van tien jaar gemiddeld per jaar veel sterker gegroeid
(2,7% en 2,5% de laatste 5 jaar). Als deze trend zich doorzet zal het relatieve aandeel van het
kunstvakonderwijs op het totale hbo stabiliseren, tenzij de nieuwe opleidingen al dan niet op het
snijvlak van de traditionele kunstopleidingen (kunst en techniek, kunst en economie,
erfgoedprofessional) grote groepen studenten zullen trekken. De getallen hiervoor betreffen
gemiddelden, het beeld per opleiding kan afwijken van deze gemiddelden. Zo is de instroom bij de
bachelor vormgeving vanaf 2002 gegroeid (28%), de instroom bachelor autonome beeldende kunst
nagenoeg gelijk gebleven (-2 %) en is de instroom bij de bachelor theater gedaald (-14%). Op
zichzelf hebben de instroomgegevens alleen niet veel betekenis, zonder dat de uitstroom van het
kunstvakonderwijs gerelateerd wordt aan de arbeidsmarkt.Maar het geeft wel de indicatie dat het
kunstvakonderwijs als geheel minder groeit dan de rest van het hbo.

3. Werkloosheid
Ook van werkloosheid worden in de beschikbare onderzoeken verschillende definities gehanteerd.
Is er een ondergrens aan het aantal uren dat men moet werken, worden die uren gewerkt in het eigen
vakgebied of daarbuiten? En om de vraag te beantwoorden hoeveel werkloosheid er onder
kunstenaars is, is ook de definitie van “kunstenaar” van belang: neem je de CBS
beroepenclassifcatie als uitgangspunt (CBS 2007) of beperk je je tot de afgestudeerden van het
kunstvakonderwijs (HBO-raad 2007, ROA 2008). En tenslotte: op welk tijdstip meet je de
werkloosheid, kort na afstuderen (HBO monitor: 1,5 jaar) of later in de loopbaan (ROA 2008: 5
jaar).
Het CBS (2007) heeft de vraag naar de werkloosheid niet beantwoord, dat was niet het doel van het
onderzoek. Wel is bij de bepaling van het aantal werkzame kunstenaars uitgegaan van minimaal 1
uur per week. Het Europese onderzoek (ROA, 2008) gaat ook uit van een minimum van 1 uur per
week, en meet de werkloosheid ongeveer 5 jaar na afstuderen van het kunstvakonderwijs.

Tabel 5

Bron ROA 2008
Uit tabel 5 blijkt dat de werkloosheid onder Nederlandse kuo-afgestudeerden in 2005 11,1%
bedraagt, tegen 3,5% in het hbo (bachelor) als geheel. Gemiddeld in Europa zijn deze percentages
12,6% (kuo) en 4,1% (hbo/bachelor). Opvallende uitzondering zijn de Duitstalige landen waar geen
verschil is in werkloosheid tussen kunstvakonderwijs en hbo als totaal.
De HBO-monitor (HBO-raad 2007) hanteert de standaard werkloosheidsdefinitie van de
werkgelegenheidsstatistieken van het CBS8: een minimum van 12 uur betaalde arbeid per week,
binnen het eigen vakgebied of daarbuiten. Ook is het meetmoment anders: 1,5 jaar na afstuderen.
Tabel 6 bevat de ontwikkeling van de werkloosheid volgens deze definitie in de periode 1998-2007.

8

Werkloze beroepsbevolking: Personen van 15 tot en met 64 jaar die geen werk hebben, of die een baan van minder dan twaalf uur per
week hebben, die zoeken naar een baan van twaalf uur of meer per week en daarvoor beschikbaar zijn. Zoeken betekent dat men in de
laatste vier weken activiteiten heeft ondernomen om een betaalde baan te vinden. (www.statline.nl, Maandelijkse cijfers werkloze-,
werkzame- en niet-beroepsbevolking, 2008. CBS)]

Tabel 6

Bron: HBO-monitor 2007, p 23.
Uit tabel 6 is op te maken dat de werkloosheid van kuo (vt) afgestudeerden 1,5 jaar na afstuderen 24x hoger ligt dan bij het hbo (vt). Na 2001 liep de werkloosheid in onder hbo afgestudeerden op, om
na 2004 weer te dalen. Dit patroon is ook zichtbaar bij kuo-afgestudeerden, waarbij de
werkloosheid de afgelopen vijf jaar is gehalveerd.
Wat opvalt is het verschil in werkloosheidspercentage zoals gemeten over 2005 in het Europese
onderzoek (11,1%) en het percentage uit de HBO-monitor over 2005 (18,3%). Een belangrijke
verklaring ligt zeer waarschijnlijk in het meetmoment: de HBO-monitor meet 1,5 jaar na afstuderen,
het Europese onderzoek peilde 5 jaar na afstuderen. Er is al eerder vastgesteld dat het
werkloosheidspercentage van kunstenaars later in de loopbaan lager ligt dan aan het begin van de
loopbaan9. Dat laatste moet ook meegenomen worden bij het bekijken van de
werkloosheidspercentages per opleidingsprofiel. (figuur 1)

9

Rengers, M. Economic lives of artists. Studies into careers and the labour market in the cultural sector.
Utrecht, 2002, ICS dissertation series.

Figuur 1
Werkloosheid afgestudeerden kunstvakonderwijs 1,5 jaar na afstuderen

40%

35%

percentage werkloos

30%

25%

20%

15%

10%

5%

0%
1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

jaar
beeldende kunst

vormgeving

docent bk en vormgeving

muziek

theater

totaal kuo

totaal hbo

Bron: ROA/Kunstenmonitor (december 2008, ongepubliceerd)
Figuur 1 brengt de trend in beeld van de werkloosheid bij een aantal studieprofielen10, afgezet tegen
het kunstvakonderwijs als totaal (bruine lijn), en afgezet tegen het hbo als totaal (onderste blauwe
lijn). De opleiding beeldende kunst is koploper als het gaat om werkloosheid. Vormgeving en de
opleiding docent beeldende kunst en vormgeving zitten onder het gemiddelde van het
kunstvakonderwijs. Muziek en met name theater komen de laatste jaren boven het gemiddelde.
Figuur 1 toont bij sommige richtingen scherpe dalingen in de (meting van) werkloosheid van 2005,
2006 op 2007. Hiervoor hebben de onderzoekers desgevraagd geen verklaring.
4. Oordeel alumni over aansluiting opleiding en arbeidsmarkt
Een indicatie voor de aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt vormt het oordeel van de
afgestudeerden van het kunstvakonderwijs op dit punt. Uiteraard is dit een subjectief gegeven dat
niet automatisch hoeft te corresponderen met de feitelijke arbeidsmarktsituatie van een
afgestudeerde. Toch geeft het ook een indruk van de prestaties van het onderwijs op dit punt.
In het internationaal vergelijkend onderzoek onder afgestudeerden van het kunstvakonderwijs11 was
de vraag opgenomen in hoeverre de opleiding een goede basis was voor het starten op de
arbeidsmarkt. Daarbij werd gevraagd in hoeverre men de opleiding een goede basis vond om zich
verder te ontwikkelen. De antwoorden zijn weergegeven in tabel 7.

10

Alleen de opleidingsprofielen zijn in beeld gebracht waarbij minimaal 20 respondenten in de onderzoekspopulatie de vraag naar
werkloosheid beantwoord hebben. De onderzoekers gaan er vanuit dat bij minder respondenten per vraag geen significante uitspraken
kunnen worden gedaan. (ROA/Kunstenmonitor, december 2008, ongepubliceerd)

11

Johan Coenen. De arbeidsmarktsituatie en competenties van afgestudeerden van het Nederlandse kunstvakonderwijs in internationaal
perspectief (REFLEX). Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA). ROA – Technical Report 2008/3

Tabel 7

32% van de Nederlandse alumni is van mening dat hun opleiding een goede of zeer goede start is op
de arbeidsmarkt, dat is lager dan het gemiddelde in Europa (37%), en veel lager dan de rest van het
hbo onderwijs in Nederland en Europa. Opvallend is dat de Duitstalige en Scandinavische landen
flink hoger zitten (resp. 54% en 61%).
Als we preciezer kijken naar de beantwoording van deze vragen voor verschillende studierichtingen
dan zien we dat de opleidingen in de muziek en autonome beeldende kunst relatief het laagste
scoren op dit punt (tabel 8).

Tabel 8

Daarnaast is het oordeel van Nederlandse afgestudeerden van het kunstvakonderwijs gevraagd over
de relevantie en de kwaliteit van de genoten scholing in een aantal relevante competenties (tabel 9).
De in de tabel opgenomen resultaten zijn van waarde, als losstaande scores, maar bijzonder relevant
zijn de gebieden waar er een sterke afwijking te constateren is tussen het oordeel van de student
over de kwaliteit van de scholing en zijn oordeel over de relevantie van de competentie. Dit laatste
is met name het geval bij de competenties innovatief vermogen, communicatief vermogen,
omgevingsgerichtheid en bovenal bij ondernemerschap.

Tabel 9