Luchtruimbewaking Nederland:
Invulling op alternatieve wijze

Datum
Status

21-01-2022
Final

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

Colofon

Ministerie van Defensie
Commando Luchtstrijdkrachten
Directie Operaties
Locatie

Luchtmachtplein 1 Breda

Postadres

Postbus 8762
4820 BB BREDA
MPC 92A

Contactpersonen

Versie

1.2

Pagina 2 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

Inhoud

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding—4
Aanleiding—4
Doelstelling—4
Onderzoeksvraag—5
Afbakening—5
Leeswijzer—5

2
2.1
2.2
2.2.1
2.2.2
2.3

Alternatieve wijze luchtruimbewaking—6
Inleiding—6
Geïdentificeerde alternatieven—6
Geen 2e SMART-L plaatsen—6
2e SMART-L plaatsen met aanvullende maatregelen—7
Subconclusie—8

3
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4
3.3

Alternatieve locaties SMART-L—9
Inleiding—9
Mogelijke locaties—9
MASS Soesterberg—9
Camp New Amsterdam—10
MC Lopik—10
Oefenterrein Leusderheide—11
Subconclusie—11

4
4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3

Planmatige realiseerbaarheid alternatieve locaties—12
Inleiding—12
Onderzoek locaties—12
MASS Soesterberg—12
Camp New Amsterdam—12
MC Lopik—13
Oefenterrein Leusderheide—14
Subconclusie—14

5
5.1
5.2
5.3

Integrale afweging alternatieve locaties—15
Inleiding—15
Integrale afweging—15
Subconclusie—16

6
6.1
6.2
6.3

Conclusies & aanbevelingen—17
Inleiding—17
Conclusie—17
Aanbevelingen—17

Pagina 3 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
Militaire luchtverdedigingsradars staan aan de basis voor de luchtverdediging van
Nederland door early warning & detection capaciteit en zijn randvoorwaardelijk voor
het aansturen van luchtoperaties (air control). In 2008 is de behoefte voor het
vervangen van de Medium Power Radars te Nieuw Milligen en Wier goedgekeurd,
waarbij ook Balistic Missile Defence (BMD) is toegevoegd als primaire capaciteit van
een luchtverdedigingsradar.1 Om deze essentiële taak voor de verdediging van het
Nederlands (en bondgenootschappelijk) grondgebied uit te voeren, zijn twee
SMART-L MM/F2 (hierna SMART-L) radars van THALES aangekocht.
De huidige gevechtsleidingsradar in Nieuw Milligen is in 1976, ten tijde van de
Koude Oorlog, in gebruik genomen met de primaire focus op de oostflank. Met het
gewijzigde dreigingsbeeld en de daarbij komende operationele eisen aan de
radardekking (1.000ft radardekking boven de randstad, gebaseerd op huidig NAVObeleid3) werd het noodzakelijk een alternatieve locatie voor Nieuw Milligen te
identificeren, omdat een radar op de locatie Nieuw Milligen niet aan deze eisen kan
voldoen. Op basis van een analyse aangaande operationele eisen en bestuurlijke
inpasbaarheid is de keuze gevallen op Herwijnen (Gelderland).
Na een aanvankelijk soepele medewerking heeft de toenmalige gemeente Lingewaal
eind 2018 besloten het opgestelde bestemmingsplan niet te willen vaststellen en
elke verdere medewerking te staken. Om het project alsnog mogelijk te maken,
heeft Defensie in 2019 besloten de rijkscoördinatieregeling (RCR) in te zetten.
Hoewel het parlement daarmee heeft ingestemd, heeft de staatssecretaris van
Defensie sedertdien meerdere keren daarover met de Tweede Kamer overlegd. Op
uitdrukkelijke wens van de Tweede Kamer heeft Defensie begin 2020 een onderzoek
naar alternatieve locaties laten uitvoeren. Dit gaf Defensie echter geen aanleiding af
te zien van de locatie Herwijnen. In november 2020 heeft de Tweede Kamer, onder
andere, gevraagd meer alternatieve locaties te onderzoeken (motie Van Helvert c.s.
nr. 35570-X-24).
Begin 2021 heeft de Tweede Kamer met een motie (Van Helvert c.s. nr. 27 830/332)
de staatsecretaris van Defensie opgedragen te stoppen met de
rijkscoördinatieregeling voor Herwijnen. Dit was aanleiding voor Defensie om intern
nogmaals te kijken naar mogelijke alternatieve wijzen om de behoefte voor de
vervanging van de luchtverdedigingsradars in te kleden. Dit betreft enerzijds het
alternatief invullen van de behoefte (zonder tweede SMART-L) en anderzijds het
(gedeeltelijk) loslaten van de eerder gestelde criteria die gehanteerd zijn in het
(aanvullende) locatieonderzoek. Hiervoor moeten dan wel mitigerende maatregelen
mogelijk zijn. Dit rapport beschrijft de uitkomsten van dit alternatieve onderzoek.

1.2

Doelstelling
Het doel van dit onderzoek is om mogelijkheden te identificeren om de
noodzakelijke radardekking voor de Nederlandse luchtverdediging structureel te
borgen op een alternatieve wijze, c.q. buiten de reeds gehanteerde kaders en
criteria van het huidige traject “vervanging MPR”. Eerst wordt hierbij onderzocht in
hoeverre het mogelijk is om deze behoefte in te vullen zonder het plaatsen van een
tweede SMART-L. Vervolgens wordt onderzocht welke mogelijkheden er zijn wanneer
een tweede SMART-L geplaatst wordt op een alternatieve locatie in combinatie met
aanvullende maatregelen.

Brief Rapport Vervanging van 2 Medium Power Radars, nr. S/2008033604
Signaal Multibeam Acquisition Radar for Targeting, Longrange, Multi Mission/Fixed
3
O.a. NATO Concept for Air Surveillance MC507 en NATO Air Surveillance Sensor Plan
1
2

Pagina 4 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

1.3

Onderzoeksvraag
Om aan bovenstaande doelstelling te voldoen is de volgende onderzoeksvraag
gedefinieerd:
Op welke alternatieve wijze kan Defensie de radardekking voor de Nederlandse
luchtruimbewaking structureel invullen, buiten de kaders en criteria van het huidige
traject “vervanging MPR”?

1.4

Afbakening
Het onderzoek naar aanvullende locaties voor de tweede SMART-L (als reactie op de
motie Van Helvert c.s. nr. 35570-X-24) heeft een zoekgebied opgeleverd waarbinnen
de combinatie van beide SMART-L radars een adequate dekking levert.
In hoofdstuk 5 van dat rapport is beschreven hoe het vastgestelde aanvullende
zoekgebied is teruggebracht tot een aantal gebieden waarbinnen geen op voorhand
belemmerende activiteiten aanwezig zijn. De (operationele) bruikbaarheid van de
gebieden voor een gevechtsleidingsradar heeft daarbij voorop gestaan. Of er in het
zoekgebied ook defensieterreinen, of andere rijksoverheidsterreinen aanwezig zijn
waar de vestiging van een nieuwe radar wellicht eenvoudiger en sneller kan
verlopen, is geen selectiecriterium geweest. Wel identificeert het rapport enkele
defensie- of rijksoverheidsterreinen in het zoekgebied en concludeert dat deze niet
geschikt zijn voor de vestiging van een radarstation vanwege te weinig ruimte op de
locatie, vanwege een eerder vastgestelde negatieve operationele beoordeling, dan
wel vanwege aanwezige uitsluitingscriteria. Omdat het onderzoeken of aanwezige
uitsluitingscriteria kunnen worden opgeheven buiten de opdracht van het
aanvullende locatieonderzoek valt, wordt dit binnen de scope van het voorliggende
onderzoek gebracht. Dit rapport beschrijft daarom de mogelijkheden om een tweede
SMART-L te plaatsen op een alternatieve overheidslocatie binnen het zoekgebied in
combinatie met aanvullende maatregelen. De aanvullende maatregelen zijn er op
gericht de negatieve impact op de noodzakelijke radardekking te compenseren of te
mitigeren.
In het voorliggende onderzoek is er niet voor gekozen om naast de reeds
geïdentificeerde defensie- en rijksoverheidsterreinen (binnen het vastgestelde
zoekgebied) andere locaties opnieuw in ogenschouw te nemen in combinatie met
aanvullende maatregelen. Hiervoor is enerzijds gekozen omdat het onderzoeken van
alle mogelijke locaties in het zoekgebied niet uitvoerbaar (c.q. doelmatig) is.
Anderzijds is hiervoor gekozen, omdat in het aanvullende locatieonderzoek reeds al
verschillende (operationeel) acceptabele locaties zijn geïdentificeerd volgens de
eerder gestelde criteria. De alternatieve locaties uit dit onderzoek dienen, ten
opzichte van deze reeds geïdentificeerde locaties (inclusief Herwijnen), daarom wel
een meerwaarde op te leveren om de noodzakelijke aanvullende maatregelen te
compenseren. Het plaatsen van de tweede SMART-L op een defensie- of
rijksoverheidsterrein bevordert de bestuurlijke inpasbaarheid en is daarom zeer
waarschijnlijk sneller en waarschijnlijk goedkoper te realiseren.

1.5

Leeswijzer
Dit rapport beschrijft in Hoofdstuk 2 de mogelijkheden voor het alternatief invullen
van de behoefte voor luchtverdedigingsradars. Hoofdstuk 3 identificeert de
alternatieve locaties voor het plaatsen van een tweede SMART-L en welke
mitigerende maatregelen getroffen moeten worden om de operationele dekkingseis
te waarborgen. In Hoofdstuk 4 wordt per locatie de bestuurlijk (c.q. planologische)
inpasbaarheid beschreven. Dit leidt in Hoofdstuk 5 tot een integrale afweging van de
verschillende opties. Het rapport sluit af met een conclusie en aanverwante
aanbevelingen.

Pagina 5 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

2

Alternatieve wijze luchtruimbewaking

2.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft en beoordeelt alternatieve wijzen voor het luchtbeeldopbouw
om de bewaking uit te voeren van het Nederlandse en door NATO aan Nederland
toegewezen luchtruim. Deze alternatieven vallen in twee categorieën uiteen.
Enerzijds zijn dit opties waarbij geen 2e SMART-L radar geplaatst wordt, maar alleen
gebruik wordt gemaakt van andere systemen. Anderzijds worden opties beschreven
waarbij een tweede SMART-L radar wordt geplaatst, aangevuld met additionele
maatregelen.
Bij alle alternatieven wordt bekeken in hoeverre de noodzakelijke eisen voor de
luchtverdediging vervuld worden. Dit betreft:
-

Opsporen: Het detecteren van fysieke objecten in de lucht4;
Communiceren: Het verzenden en ontvangen van boodschappen naar/van
vliegtuigtransponders5.

De functie “Opsporen” is van groot belang, omdat een dreiging voor de integriteit
van het luchtruim zich doorgaans niet m.b.v. een transponder laat detecteren en
identificeren. Hierbij is ook de afstand en hoogte noodzakelijk om dreigingen tijdig
te onderkennen om zo nodig actie te initiëren om de dreiging te mitigeren. De
functie “Communiceren” is van belang om gedetecteerde vliegtuigen juist te kunnen
identificeren, en om te bepalen wanneer een detectie niet gecorreleerd kan worden
met een transpondersignaal.
2.2

Geïdentificeerde alternatieven

2.2.1

Geen 2e SMART-L plaatsen
Het gebruik van slechts één radar zal door de kromming van de aarde op grotere afstand een onacceptabele beperking in detectie op lagere hoogtes opleveren. Ook als
gevolg van reliëf en hoge bebouwing is het nodig dat ten minste twee gevechtsleidingsradars het bewakingsgebied overzien om een adequate dekking te leveren.
Daarnaast is redundancy noodzakelijk in het geval één radar uitvalt. Het niet plaatsen van een tweede SMART-L radar zonder overige maatregelen te nemen is derhalve geen optie.
Joint samenwerking
In aanvulling op de SMART-L radar in Wier zijn er intern Defensie enkele radarsystemen in gebruik welke dezelfde functies (opsporen en communiceren) kunnen vervullen:
De Luchtmacht beschikt over zes luchtverkeersleidingsradars (Military Approach Surveillance System, MASS);
De Marine beschikt over 4 LCF-Fregatten die uitgerust zijn met een vergelijkbare SMART-L radar;
De Landmacht verwerft momenteel negen (mobiele) Thales Multi-Mission Radars.
Zoals uit de aanleiding van dit onderzoek blijkt is de positie (en hoogte) van een radar van groot belang voor de dekking en detectie die de radar kan leveren. Los van
de potentiële beschikbaarheid van de radarsystemen van de Marine en Landmacht
i.c.m. het oefenprogramma en (expeditionaire) inzet van die middelen, is de inzet
Deze functie wordt door de SMART-L vervuld met de Primary Surveillance Radar, PSR.
Deze functie wordt door de SMART-L vervuld met de Monopulse Secondary Surveillance
Radar, MSSR.
4
5

Pagina 6 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

van bovenstaande middelen geen structureel alternatief voor de behoefte van een
tweede SMART-L:
-

-

-

De Luchtmacht MASS radars leveren voldoende dekking om de functie “communiceren” te compenseren. Echter, het bereik t.a.v de functie “opsporen” is
onvoldoende. Dit bereik is beperkt tot ongeveer 60 nautische mijl en levert alleen een primaire detectie, dat wil zeggen een locatie zonder hoogte;
Schepen van de Marine zijn beperkt tot een locatie aan de kust, waarbij de
hoogte van de radar relatief laag is. Hiermee is de dekking in het oosten/zuiden van het land onvoldoende;
De mobiele radars van de Landmacht zijn in hoogte beperkt, omdat deze op
voertuigen gemonteerd zijn, waarmee de dekking op lage hoogte op afstand
van de radar onvoldoende is.

Internationale samenwerking
NATO werkt reeds internationaal samen om een adequate dekking van het luchtruim
te bereiken om militaire dreigingen te onderkennen. Nederland draagt hier juist aan
bij met de gevechtsleidingsradars. Belgische, Duitse en Britse radars staan fysiek te
ver weg van Nederland om de behoefte aan een 2e SMART-L radar teniet te doen.
Volledigheidshalve dient ook het vliegende radarsysteem van de NAVO benoemd te
worden, de NATO Airborne Early Warning & Control vloot van AWACS vliegtuigen.
Deze kunnen tijdelijk en lokaal bijdragen aan de luchtbeeldopbouw in het Nederlandse luchtruim, maar Nederland heeft geen zeggenschap over de inzet van deze
systemen waardoor het geen structureel alternatief biedt voor het niet plaatsen van
een 2e SMART-L radar.
2.2.2

2e SMART-L plaatsen met aanvullende maatregelen
Strategisch verplaatsen
De SMART-L radar is strategisch verplaatsbaar; waarmee bedoeld wordt dat de radar
gedemonteerd, verplaatst en gemonteerd kan worden op een andere locatie.
Hierdoor bestaat de mogelijkheid om op meerdere locaties de voorzieningen te
treffen voor de 2e SMART-L radar, en deze radar vervolgens te rouleren over deze
locaties. Hiermee zou de gepercipieerde overlast naar de directe omgeving van de
radar beperkt worden, omdat de radar bijvoorbeeld een jaar op locatie A zou staan,
vervolgens een jaar op locatie B en tot slot een jaar op locatie C. Dit concept levert
op meerdere plekken met tussenpozen overlast, maar voorkomt dat één locatie
voortdurend belast wordt. Het selecteren en voorbereiden van aanvullende locaties
kost tijd en geld. Het regelmatig verplaatsen van de radar leidt tot regelmatige
downtime van de radar, een hoge kostenpost (per verplaatsing), en waarschijnlijk
tot een kortere levensduur van de radar. De overige locaties zouden alsnog moeten
voldoen aan de operationele eisen. Deze optie is derhalve niet haalbaar.
Sub-optimale locatie met compensatiemaatregel
In het aanvullende locatieonderzoek van RVB als reactie op de motie Helvert cs.
(Kamerstuk nr. 35570-X-24) is beoordeeld in hoeverre er alternatieve locaties zijn
waar de plaatsing van de 2e SMART-L radar een acceptabele dekking oplevert. Als
(indirect) gevolg van de motie Belhaj (kamerstuk nr. 35570-X-29) is met een
maximale plaatsingshoogte van 34m het oorspronkelijke zoekgebied vergroot. In het
aanvullende locatieonderzoek zijn meerdere gebieden uitgesloten, omdat er factoren
zijn die de dekking onacceptabel beïnvloeden. Locaties reeds in het bezit van het
Rijk scoren (naar alle redelijkheid) relatief hoog op planmatige haalbaarheid. Deze
locaties kunnen derhalve nader beoordeeld worden of het mogelijk is om de oorzaak
van de verminderde dekking te verwijderen, of om één of meerdere aanvullende

Pagina 7 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

radars op andere militaire locaties te gebruiken om de verminderde dekking te
compenseren.
2.3

Subconclusie
Er bestaat geen doeltreffend en doelmatig alternatief voor de luchtruimbewaking in
Nederland dan het plaatsen van een tweede SMART-L. Daarnaast bestaat er, naast
de gedefinieerde locaties in het aanvullende locatieonderzoek, geen locatie voor een
2e SMART-L die (zonder aanvullende maatregelen) operationeel acceptabel is. Op
basis hiervan is de conclusie dat locaties die eerder afgevallen zijn om operationele
redenen, maar die op basis van omgevingsaspecten niet op voorhand kansloos
zouden zijn, opnieuw beoordeeld moeten worden. In het volgende hoofdstuk zijn op
basis van deze subconclusie een viertal locaties geïdentificeerd, waarbij de
noodzakelijke radardekking, zo nodig met aanvullende maatregelen, alsnog
gewaarborgd kan worden.

Pagina 8 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

3

Alternatieve locaties SMART-L

3.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk is geconcludeerd dat er geen doeltreffende en doelmatige
alternatieven zijn om de luchtruimbewaking af te dekken, buiten het plaatsen van
een tweede SMART-L. Echter, indien de alternatieve locaties geen gedegen
alternatief voor Herwijnen genereren, is het mogelijk om enkele criteria die zijn
gebruikt in het alternatieve locatieonderzoek los te laten. Dit genereert
tekortkomingen in de radarperformance, maar deze zijn op enkele locaties mogelijk
te mitigeren met alternatieve maatregelen. Dit hoofdstuk beschrijft dergelijke
locaties, inclusief de wijzen waarop de tekortkomingen in radarperformance mogelijk
gemitigeerd kunnen worden.

3.2

Mogelijke locaties
Een beoordeling van de mogelijke locaties in (c.q. nabij) het aanvullende zoekgebied
leverde vier potentiele locaties op voor plaatsing van de zuidelijke SMART-L. Dit
betreft allen locaties reeds in gebruik door Defensie, wat (zoals eerder beschreven)
de bestuurlijke inpasbaarheid en planmatige haalbaarheid verhoogt. De vier militaire
locaties betreffen: 1) locatie MASS Soesterberg; 2) Camp New Amsterdam te
Soesterberg; Mobilisatie Complex te Lopik; en 4) militair oefenterrein Leusderheide 6.
Deze vier locaties worden in dit hoofdstuk nader beschouwd.

3.2.1

MASS Soesterberg
Op het oude militaire vliegveld Soesterberg staat momenteel een MASS
luchtverkeersleidingsradar. Deze radar wordt primair gebruikt door de
Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) en heeft voor Defensie beperkte
meerwaarde. De MASS radar kan worden vervangen door een SMART-L radar.
Echter, de radardekking van de SMART-L in Soesterberg voldoet niet aan de
operationele dekkingseis in verband met de relatieve nabijheid van de hoogbouw in
Utrecht. Onder andere daarom is de locatie MASS Soesterberg niet opgenomen in
het aanvullende locatieonderzoek. De locatie heeft wel een passende bestemming
voor een radar. Dit maakt MASS Soesterberg een mogelijke optie, indien er
additionele radardekking
wordt gerealiseerd voor de
tekortkomingen van de
SMART-L in Soesterberg. Dit
kan gerealiseerd worden door
het uitvoeren van de MASS
radars (specifiek MASS
Woensdrecht) met een 3Dcapaciteit.7 Dit betekent dat
de radar niet alleen de
primaire detectie levert zonder
hoogte (zoals in Hoofdstuk 2
vermeld), maar dat de hoogte
wordt toegevoegd aan de
radardetectie. Hiermee kan de
MASS radar voldoende
dekkingsgraad genereren op
Figuur 1 Huidige MASS radar Soesterberg (geel) op voormalig vliegbasis Soesterberg

Het Oefenterrein Leusderheide is geen eigendom van Defensie maar wordt gehuurd.
Er loopt momenteel een vervangingstraject voor de MASS radars. Het toevoegen van een 3Dcapaciteit aan de radars is hierin als optie meegenomen in het pakket van eisen. Realisatie van
de gemoderniseerde MASS radars staat gepland in 2024.
6
7

Pagina 9 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

enkele kritieke locaties, met name de zuidelijke randstad.
3.2.2

Camp New Amsterdam
Op ongeveer 1.5 kilometer
van de locatie MASS
Soesterberg ligt Camp
New Amsterdam (CNA).
Hier is nog enige
onbebouwde ruimte waar
een SMART-L in te passen
zou zijn. Ook voor deze
locatie geldt dat de
Utrechtse hoogbouw
teveel negatieve impact
heeft op de
radarperformance, zodat
deze niet meer voldoet
Figuur 2 Camp New Amsterdam (rood omlijnd), ten zuiden van voormalig vliegbasis
aan de operationele
Soesterberg. Mogelijke locatie SMART-L (geel)
dekkingseis. Echter, ook
hier kan een aanvullende radarcapaciteit elders deze tekortkoming teniet doen.

3.2.3

MC Lopik
In Lopik ligt een voormalige opslaglocatie (Mobilisatie Complex; MC) van Defensie.
Op deze locatie kan een SMART-L gerealiseerd worden. De ligging van het MC Lopik
is gunstig ten opzichte van de randstad en heeft slechts beperkte last van de
Utrechtse hoogbouw en de Utrechtse heuvelrug. Echter, direct naast het
Defensiecomplex staan drie (Vestas V80) windturbines die de radarperformance
negatief beïnvloeden. Om deze reden is de locatie Lopik afgevallen in het
aanvullende locatieonderzoek. Echter, indien de 3 windturbines (van een enkele
eigenaar) verplaatst (dan wel uitgekocht) kunnen worden, is Lopik qua radardekking
een goede kandidaat als locatie voor een tweede SMART-L.

Figuur 3 MC Lopik

Figuur 4 MC Lopik (rood omlijnd) met naastgelegen windmolens (blauw), dienstwoningen
(oranje) en mogelijke radarlocatie (geel)

Pagina 10 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

3.2.4

Oefenterrein Leusderheide
De Leusderheide is een militair oefenterrein in de provincie Utrecht. De locatie heeft
een relatief hoge ligging (ca. 50 meter boven NAP) en daardoor een groot
radarbereik. Echter, de nabijheid van de Utrechtse heuvelrug en de Utrechtse
hoogbouw heeft, net als bij Soesterberg en CNA, een negatieve impact op de
dekkingsgraad van de radar. Daarnaast heeft de locatie last van de
windmolenparken richting het noorden.
Deze beperkingen hebben ervoor
gezorgd dat ook deze locatie is
afgevallen in het (aanvullende)
locatieonderzoek.
Ook bij oefenterrein Leusderheide geldt
dat indien de MASS radars (wederom
specifiek MASS Woensdrecht) met een
3D-capaciteit worden uitgerust, de
tekortkomingen aan de dekkingseis
boven de randstad worden gemitigeerd.
In dat geval is de locatie Leusderheide
een mogelijk geschikt alternatief voor
het plaatsen van een tweede SMART-L.
Figuur 5 Militair Oefenterrein Leusderheide en mogelijke radarlocatie (geel)

3.3

Subconclusie
De vier beschreven militaire locaties zijn in potentie een alternatief voor Herwijnen
als locatie voor een tweede SMART-L. Echter, dit noodzaakt voor iedere locatie wel
aanvullende maatregelen. Deze maatregelen betreffen:
1) Voor de locaties Soesterberg, CNA en Leusderheide dient er aanvullende
radardekking beschikbaar te zijn boven de (zuidelijke) randstad. Dit kan
worden gerealiseerd door de MASS radars (specifiek MASS Woensdrecht) uit
te rusten met een 3D-capaciteit;
2) Voor de locatie Lopik moeten drie aanwezige windturbines verdwijnen.
Het volgende hoofdstuk beschrijft een verwachting van de planmatige
inpassingsmogelijkheden voor de in dit hoofdstuk gedefinieerde locaties.

Pagina 11 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

4

Planmatige realiseerbaarheid alternatieve locaties

4.1

Inleiding
Beschikbaarheid en eigendom alléén bepalen niet de kans om een radarstation te
realiseren. De planologische omstandigheden, uiteenlopende aanwezige waarden, en
politiek en bestuurlijk draagvlak, zijn minstens zo belangrijk. Daarnaast is de
tolerantie van de omgeving ten opzichte van de realisatie van een radarstation van
belangrijke waarde. De ontwikkelingen rond Herwijnen hebben dat duidelijk laten
zien. Tegen deze achtergrond zijn de vier onderkende militaire locaties rond Utrecht
beschouwd op de planmatige inpasbaarheid.

4.2

Onderzoek locaties

4.2.1

MASS Soesterberg
De bestaande MASS radar Soesterberg ligt op de voormalige vliegbasis Soesterberg,
waar thans het Nationaal Militair Museum (NMM) is gehuisvest. Enkel de locatie van
de radar zelf is nog eigendom van Defensie. Het omliggende gebied is destijds
verkocht en thans in eigendom van de Stichting Utrechts Landschap. In het
bestemmingsplan (gemeente Soest 2012) heeft de radarlocatie de bestemming
‘Maatschappelijk – Militaire zaken’ gekregen. Het bouwvlak (c.q. eigendom van
Defensie) is ca. 20 x 37 meter. Echter, voor het plaatsen van de radar is een
oppervlakte van 100 x 100 meter noodzakelijk.8 Buiten het bouwvlak staat het
bestemmingsplan niet toe dat er wordt gebouwd en de rest van de bestemming is
mede bestemd voor behoud van natuur-, landschaps- en cultuurhistorische
waarden. De naastgelegen loods en verharde ruimte behoren bij het museum en
hebben een andere bestemming en eigendom. De bouwhoogte bedraagt 45 meter
(vanwege de bestaande mast) en dat zou voldoende moeten zijn.
Alleen de bestemming en de bouwhoogte binnen het bouwvlak zijn daarmee
gunstig. De ruimte om een goede inpassing van een SMART-L faciliteit te creëren is
te klein. De directe omgeving heeft een natuurbestemming en de status van NNNgebied (NatuurNetwerk Nederland, voorheen Ecologische Hoofdstructuur).
Dat betekent dat voor het kunnen realiseren van de SMART-L op deze locatie moet
worden afgeweken van het bestemmingsplan. Afhankelijk van de mate van
medewerking op lokaal niveau, vergt dit al snel anderhalf jaar proceduretijd. Gelet
op de natuur- en landschapswaarden, moet vooraf goed onderzoek worden gedaan
en een goed compensatieplan (natuur/stikstof) worden opgesteld. Indachtig de
problematiek bij Wier zal ook de geluidbelasting op de omgeving in beeld moeten
komen. De dichtbij zijnde woonbestemming ligt op ongeveer 500 meter van de
beoogde radarlocatie.
Het plaatsen van een SMART-L op deze locatie betekent dat de MASS Soesterberg
verdwijnt, of verplaatst dient te worden. Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL)
maakt medegebruik van deze radar. Dit is niet direct de verantwoordelijkheid van
Defensie, maar dient wel meegewogen te worden in de besluitvorming. In
vroegtijdig stadium dient hierover overleg gevoerd te worden met LVNL.

4.2.2

Camp New Amsterdam
CNA is het deel van de voormalige vliegbasis Soesterberg waar destijds de
Amerikaanse eenheden waren gevestigd. Dit deel is nog eigendom van Defensie en
wordt voor verschillende doeleinden herontwikkeld. Aan de noordoostzijde van dit
Deze oppervlakte is noodzakelijk om te voldoen aan de ICNIRP-norm, zoals gesteld in het
rapport: “Engineering Analysis Report SMART-L EWC GB, Documentnummer 026-H02039505301286_EAR_715_NLD”.
8

Pagina 12 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

terrein is de bestemming ‘Maatschappelijk - Militaire zaken’ (gemeente Zeist) met
voldoende bouwvlak voor een ontwikkeling van een radarstation. Afstemming intern
Defensie is wel benodigd om eventuele andere ontwikkelingen (logistiek,
datacenters) niet onnodig te frustreren. De toegestane bouwhoogte voor gebouwen
is maximaal 20 meter, voor andere bouwwerken maximaal 25 meter. CNA ligt, veel
meer dan de huidige radarlocatie op Soesterberg, in de bebouwde omgeving van
Soesterberg. Woonwijken liggen relatief dichtbij. Op 400 meter afstand wordt een
nieuwe wijk ontwikkeld. Op CNA wordt thans ook het cashcentrum van de DNB
ontwikkeld en is een datacenter van de Nationale Politie aanwezig. Verder zijn de
KMar en de BSB prominent aanwezig. Aan de noordzijde wordt een deel van het
voormalige vliegveld nog gebruikt voor zweefvliegen.
Ook voor de locatie CNA geldt dat niet geheel zonder afwijkingsbesluit van het
bestemmingsplan kan worden gebouwd. Ook hier geldt dat er aanzienlijke
natuurwaarden zijn en dat de effecten daarop vooraf goed in beeld moeten worden
gebracht. Minimaal moet met anderhalf jaar procedure rekening worden gehouden.
4.2.3

MC Lopik
Dit logistieke complex van Defensie ligt aan de doorgaande weg tussen Lopik en
IJsselstein. Het ligt ruim een kilometer van de bebouwde kom van Lopik vandaan en
op het complex zijn twee voormalige dienstwoningen aanwezig. Aan de zuidzijde
grenst het terrein aan een bedrijventerrein (de Copen). In de omgeving zijn twee
hoge bouwwerken aanwezig. Naar het noordwesten een watertoren en zes kilometer
naar het oosten de bekende televisiemast (Gerbrandytoren) bij IJsselstein. Uit de
verstoringsberekeningen van TNO kwam niet naar voren dat dit problematische
obstakels zouden zijn. Wel problematisch (onoverkomelijk) zijn de drie aanwezige
windturbines aan de westzijde van het complex. Deze maken het functioneren van
een radar (richting het westen) onmogelijk en zullen dus voor deze locatie in elk
scenario moeten verdwijnen. Het MC Lopik staat op de nominatie om te worden
afgestoten. De dienst Roerende Zaken van Domeinen (thans in Soesterberg) is de
waarschijnlijke koper van het terrein. In afwachting van dit onderzoek staat de
afstoting echter op een laag pitje. De bestemming van het complex luidt
‘Defensiedoeleinden (DEF)’ (Lopik 2007). Er is voldoende bouwruimte aanwezig, al
moet er mogelijk deels worden gesloopt om daar gebruik van te kunnen maken. De
bouwhoogte schiet echter te kort voor een radarstation. Er is een nieuw
bestemmingsplan in voorbereiding. Ondanks de bekende aankomende afstoting, is
gekozen de locatie weer een militaire bestemming te geven. In feite een
conserverende bestemming. Het RVB heeft daar een zienswijze over ingediend met
als doel een ruimere ontwikkeling mogelijk te maken op basis van de militaire
bestemming. Indien dat wordt overgenomen, ontstaan goede planologische
condities voor een radarstation. Vergunningverlening zou in dat geval eenvoudig zijn
en in vier maanden rond kunnen zijn. Echter, dit moet worden afgewacht. De directe
omgeving geeft niet de indruk dat er sprake is van uitzonderlijke natuurwaarden,
waardoor deze ontwikkeling onmogelijk is. Desalniettemin is een gedegen onderzoek
voorafgaande aan het indienen van een vergunningaanvraag essentieel.
De aanwezige windturbines vormen zowel een bedreiging als een kans voor de
komst van een radarstation. De eigenaar van de turbines wil de verouderde molens
vervangen door vijf moderne, veel hogere, molens. Daarmee zou een radar
onmogelijk worden. Het draagvlak voor dat plan is echter niet groot in Lopik. De
discussie is of men, nu de molens aan het einde van hun levensduur zijn, ze
vervangt door een zonnepark op te zetten, of door een groter windpark te
accepteren. Deze discussie vindt ook plaats in regionaal verband (RES) en is politiek
gevoelig. Defensie kan de discussie beïnvloeden door aan te geven dat het een radar
op de locatie kan plaatsen, maar dat de turbines dan niet kunnen terugkomen. Dan
moeten blijken welke keuze men in Lopik voorstaat: een radar of nieuwe turbines.
Pagina 13 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

Gelet op deze lopende discussie, is het perspectief gunstig dat Defensie niet geheel
voor alle eventuele uitkoopkosten van de drie bestaande molens hoeft te komen
staan.
Het KNMI heeft nabij Lopik een weer-onderzoeksstation dat negatief wordt beïnvloed
door de aanwezigheid van de turbines. Het onderzoeksstation heeft ook een
regenradar die door de turbines minder goed ‘zicht’ heeft naar het oosten. Naar
verluidt zou deze KNMI-radar geen last hoeven te hebben van een SMART-L radar.
Het draagvlak voor een radar op deze locatie zal grote invloed hebben op de lokale
discussie. In alle gevallen moet rekening worden gehouden met aanvullende
investeringen. Daarbij moet Defensie zich beraden op de positie van de twee
voormalige dienstwoningen.
4.2.4

Oefenterrein Leusderheide
Het militaire oefenterrein Leusderheide ligt grotendeels in de gemeente Leusden ten
zuiden van de A28. In dit kader is het idee om het hoogste deel van het gebied te
benutten voor een radarstation. Dat ligt ter hoogte van de kolonel Van Royenweg,
nabij de A28. Een radarstation kan langs de noordelijke rondweg van het
oefenterrein ontwikkeld worden. De afstanden naar bebouwde kommen en andere
kwetsbare bestemmingen zijn daar het grootst. Het bouwwerk wordt dan wel een
‘landmark’ voor de omgeving. Voor het oefenterrein is geen vigerend
bestemmingsplan aanwezig, maar wel een beheersverordening. Die is echter zeer
conserverend van karakter. Zo is elke bebouwing van het terrein niet toegestaan.
Dat betekent dat om wel bouwruimte te creëren een bestemmingsplan moet worden
ontwikkeld, dan wel een projectbesluit-procedure moet worden doorlopen. Dit neemt
veel tijd in beslag.
Het terrein is geen eigendom van Defensie maar wordt sinds 1956 gehuurd. De
natuurwaarden van het gebied staan buiten kijf en het heeft de status NNN-gebied.
Voor bouwactiviteiten moet dus worden aangetoond dat er geen redelijke
alternatieven zijn. Daarnaast wordt het gebied intensief militair gebruikt. Onder
andere met helikopter-oefeningen. Het zal structurele inpassing behoeven wanneer
er een groot bouwwerk (met op korte afstand een zekere stralingsbelasting op
vlieghoogte) komt te staan. Verder heeft de regio ambities op het gebied van
windenergie. Daarbij kijkt men ook naar de zone rond de A28. Er is vanuit die
invalshoek weinig enthousiasme voor een radarstation te verwachten.

4.3

Subconclusie
Niets is onmogelijk, maar de kans dat op de locaties MASS Soesterberg, Camp New
Amsterdam en de Leusderheide eenvoudig en vlot een SMART-L kan worden gebouwd, is klein. Er zijn afwijkingsprocedures van de vigerende bestemmingsplannen
nodig, dan wel moet er een geheel nieuw bestemmingsplan worden ontwikkeld. Gedeeltelijk zijn er andere belangen aanwezig die zich waarschijnlijk tegen de komst
van een radarstation zullen verzetten. Politiek en bestuurlijk draagvlak zijn nog niet
gepeild, maar de kans lijkt niet groot dat daar veel steun van is te verwachten.
Op de locatie MC Lopik ziet de komst van een SMART-L er minder ongunstig uit. Bepalend is echter, naast het nog niet gepeilde lokale draagvlak voor deze ontwikkeling, hoe kan worden omgegaan met de nu nog aanwezige windturbines. Indien de
MC Lopik beschouwd wordt als mogelijke locatie voor de tweede SMART-L, verdient
het aanbeveling om contact te leggen met het KNMI. Tevens is het verstandig rekening te houden extra (‘flankerende’) investeringen.

Pagina 14 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

5

Integrale afweging alternatieve locaties

5.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk zijn de vier militaire locaties (MASS Soesterberg, CNA, MC
Lopik en Oefenterrein Leusderheide) beschouwd op planmatige inpasbaarheid. In dit
hoofdstuk worden de vier locaties, op basis van deze omgevingsaspecten en de
militaire operationele aspecten, integraal tegen elkaar afgewogen.

5.2

Integrale afweging
De vier locaties worden hieronder nader beschouwd:
1. MASS Soesterberg
De locatie is operationeel acceptabel indien er aanvullende radardekking
boven de randstad wordt gerealiseerd. Dit wordt bereikt door de MASS
radars (specifiek MASS Woensdrecht) met een 3D-capaciteit uit te rusten.
De locatie heeft ook het juiste bestemmingsplan, maar de huidige locatie is
te klein om de radar op te plaatsen (inclusief stralingsnorm van 50 x 50
meter). Hierdoor is een nieuw bestemmingsplan of een afwijkingsbesluit
noodzakelijk. Gezien de huidige locatie als natuurgebied wordt de kans
hiervoor als twijfelachtig beschouwd. Daarnaast verdwijnt bij deze optie de
MASS Soesterberg, die ook door LVNL wordt gebruikt . De locatie MASS
Soesterberg wordt derhalve niet als haalbaar alternatief beschouwd.
2. Camp New Amsterdam
Gelijk aan de locatie MASS Soesterberg is aanvullende radardekking
noodzakelijk bij het plaatsen van de tweede SMART-L op CNA. Hiermee is
CNA operationeel een acceptabel alternatief. Echter, in verband met de
relatieve nabijheid van reeds bestaande bouw en de geplande nieuwe
woonwijk (op 400 meter) wordt CNA niet als haalbaar alternatief
beschouwd.
3. MC Lopik
De locatie MC Lopik is operationeel acceptabel als de drie windturbines, nu in
nabijheid van de locatie, verdwijnen. Indien dit gerealiseerd wordt (door het
uitkopen van de eigenaar of wachten op het naderende einde van hun
levensduur) is MC Lopik een realistisch alternatief. Voor zover is te zien heeft
de locatie geen bijzondere natuurwaarde en de afstand tot de bebouwde
kom is relatief groot. Echter, er liggen nog twee oude dienstwoningen op het
terrein op 400 meter van de geplande radarlocatie, waarmee rekening
gehouden moet worden. Het rijk is verhuurder van deze woningen. Dit
verhoogt de mogelijkheid van het vinden van een passende oplossing.
4. Oefenterrein Leusderheide
De locatie oefenterrein Leusderheide behoeft ook aanvullende radardekking
om operationeel acceptabel te zijn. Ook dit kan ingevuld worden met een
3D-capaciteit van de MASS radars (specifiek MASS Woensdrecht). Echter,
vanwege de aanwezige natuurwaarden en de status NNN-gebied van de
locatie, wordt aanpassing van het bestemmingsplan als lastig ingeschat.
Defensie moet hier kunnen aantonen dat er geen deugdelijk alternatief
beschikbaar is.

Pagina 15 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

Bovenstaande beschouwing van de vier locaties leidt tot de volgende integrale
afweging.

5.3

Radardekking

Afstand bebouwing
(i.r.t. geluid)

Planmatige
inpasbaarheid

MASS Soesterberg

+/-

+/-

-

Camp New Amsterdam

+/-

-

-

MC Lopik

+

+/-

+

Oefenterrein Leusderheide

+/-

+

-

Subconclusie
Op basis van de bovenstaande beschouwing wordt MC Lopik als enige mogelijk
haalbare locatie geacht voor het plaatsen van een tweede SMART-L. Echter, de
haalbaarheid van locatie MC Lopik hangt af van de aanwezige windturbines en oude
dienstwoningen. Mogelijk zijn additionele financiële middelen van Defensie
noodzakelijk om de gewenste/noodzakelijke situatie te creëren.

Pagina 16 van 17

| Luchtruimbewaking Nederland – Invulling op alternatieve wijze |

6

Conclusies & aanbevelingen

6.1

Inleiding
In dit rapport is de mogelijkheid geïdentificeerd om de noodzakelijke radardekking
voor de Nederlandse luchtverdediging te borgen op een alternatieve wijze, c.q.
buiten het plaatsen van twee SMART-L radars op Wier en Herwijnen om. Hiervoor is
antwoord gegeven op de onderzoeksvraag: Op welke alternatieve wijze kan Defensie
de radardekking voor de Nederlandse luchtruimbewaking structureel invullen, buiten
de kaders en criteria van het huidige traject “vervanging MPR”?
Het onderzoek heeft zich enerzijds toegespitst op de mogelijkheden om de
luchtruimbewaking van Nederland uit te voeren zonder het plaatsen van een tweede
SMART-L. Anderzijds heeft dit onderzoek zich gericht op locaties die in het
aanvullende locatieonderzoek zijn afgevallen, maar met aanvullende maatregelen
alsnog in aanmerking kunnen komen als locatie voor een tweede SMART-L

6.2

Conclusie
Uit het onderzoek is gebleken dat er geen doeltreffend en doelmatig alternatief
bestaat voor de luchtruimbewaking in Nederland dan het plaatsen van een tweede
SMART-L. Nationale (joint) partners hebben beschikking over radarsystemen, maar
deze zijn ontoereikend voor de noodzakelijke dekkingsgraad. Daarnaast is
internationale samenwerking niet opportuun, omdat dit slechts tijdelijk en lokaal
invulling kan geven. Om het nationale luchtruim effectief te verdedigen is het
derhalve noodzakelijk om een tweede SMART-L te plaatsen.
Met de gegeven criteria uit het (aanvullende) locatieonderzoek is er geen locatie
voor een 2e SMART-L die (zonder aanvullende maatregelen) operationeel acceptabel
is. Dit onderzoek heeft zich daarom toegespitst op een viertal locaties, die door
aanvullende maatregelen, alsnog operationeel acceptabel zijn, en tegelijkertijd op
basis van omgevingsfactoren als reëel mogelijk alternatief werden beschouwd. Dit
betreft de locaties: MASS Soesterberg, Camp New Amsterdam (CNA), MC Lopik en
Oefenterrein Leusderheide. Deze zijn in Hoofdstuk 5 integraal afgewogen, wat leidt
tot het volgende overzicht.
Radardekking

Afstand bebouwing
(i.r.t. geluid)

Planmatige
inpasbaarheid

MASS Soesterberg

+/-

+/-

-

Camp New Amsterdam

+/-

-

-

MC Lopik

+

+/-

+

Oefenterrein Leusderheide

+/-

+

-

Op basis van bovenstaande afweging wordt MC Lopik als meest haalbare alternatief
beschouwd als locatie voor een tweede SMART-L. Voor MC Lopik is het wel
noodzakelijk dat het bestemmingsplan wordt aangepast, in contact wordt getreden
met de bewoners van de oude dienstwoningen, maar bovenal wordt bewerkstelligd
dat de aanwezige windturbines verdwijnen (mogelijk in samenwerking met het
KNMI).
6.3

Aanbevelingen
Op basis van bovenstaande conclusie wordt aanbevolen de locatie MC Lopik af te
wegen tegen de potentiele locatiekandidaten voortkomend uit het aanvullende
locatieonderzoek in een integrale analyse. De overige in dit onderzoek benoemde
locaties als alternatief voor een tweede SMART-L worden niet als haalbaar
beschouwd.
Pagina 17 van 17