2024

Resultaten téllen
De Nederlandse bijdrage aan
toegang tot schoon drinkwater en
sanitatie in ontwikkelingslanden

Inhoud
1.

Samenvatting | 4

1.2

Onze aanbevelingen | 8

1.3

Reactie minister voor BHOS en ons nawoord | 8

2.

Over dit onderzoek | 9

2.2

Wat hebben we onderzocht? | 10

2.3

Vijftien jaar onderzoek naar schoon drinkwater | 11

2.4

Leeswijzer | 12

3.

Geld en resultaten | 14

4.

Het beleid voor schoon drinkwater en sanitatie | 18

4.2

Wat is er nodig voor schoon drinkwater en sanitatie? | 19

4.3

Wat gaat er goed? | 22

4.4

Wat kan er beter? | 23

5.

De uitvoering van het beleid | 29

5.2

Wat gaat er goed? | 30

5.3

Wat kan er beter? | 32

6.

Beleidsinformatie en sturing door de minister | 40

6.2

Wat gaat er goed? | 42

6.3

Wat kan er beter? | 42

7.

Verantwoording | 45

7.2

Wat gaat er goed? | 45

7.3

Wat kan er beter? | 46

8.

Leren van eerder onderzoek | 48

8.2

Niet leren van beleid | 49

1.1

2.1

4.1

5.1

6.1

7.1

8.1

Onze belangrijkste conclusies | 4

Water en sanitatie | 9

Hoe is het beleid geregeld? | 18

Hoe wordt het beleid uitgevoerd? | 29

Hoe is het geregeld? | 40

Hoe is de verantwoording aan het parlement geregeld? | 45

Een lerende organisatie | 48

9.

Conclusies en aanbevelingen | 52

9.1 	Conclusie 1 – Onvoldoende uitwerking van beleid leidt tot problemen in de
uitvoering | 52
9.2 	Conclusie 2 – De verantwoordingsinformatie komt niet altijd goed tot stand en
geeft geen volledig en betrouwbaar beeld van de resultaten | 53
9.3 	Conclusie 3 – De minister heeft onvoldoende gedaan met lessen uit eerder
onderzoek bij het herzien van beleid | 55

10. Reactie minister voor BHOS en ons nawoord | 56
10.1 Reactie van de minister voor BHOS | 56
10.2 Nawoord Algemene Rekenkamer | 59

Bijlagen | 61

Bijlage 1 Overzicht partnerlanden, focuslanden en focusregio’s | 61
Bijlage 2 Overzicht conclusies en aanbevelingen | 63
Bijlage 3 Methodologische verantwoording | 64
Bijlage 4 Normenkader | 67
Bijlage 5 Afkortingen | 69
Bijlage 6 Literatuur | 70
Bijlage 7 Eindnoten | 71

1.
Samenvatting
Schoon drinkwater, sanitaire voorzieningen en hygiëne (afgekort WASH) zijn onmis­
baar voor de gezondheid van alle mensen. Daarom hebben de Verenigde Naties (VN)
in 2015 afgesproken dat er voor de hele wereldbevolking uiterlijk in 2030 veilig en
betaalbaar drinkwater en gepaste sanitaire voorzieningen moeten zijn. Nederland
draagt hieraan bij door tussen 2016 en 2030 30 miljoen mensen toegang te geven tot
schoon drinkwater en 50 miljoen mensen toegang tot sanitaire voorzieningen.
We noemen dit in dit rapport de 30/50-doelstelling. De minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS) geeft jaarlijks bijna € 100 miljoen
euro uit aan de 30/50-doelstelling.

1.1 Onze belangrijkste conclusies
De conclusies uit ons onderzoek uit 2008 komen voor een belangrijk deel overeen
met de conclusies die we nu, 15 jaar later, opnieuw trekken. We constateren dat de
minister te weinig heeft gedaan om onze bevindingen van toen op te lossen. We
lichten de problemen hieronder toe.
1. Onvoldoende uitwerking van beleid leidt tot problemen in de uitvoering
We zien dat dat de minister het beleid op het gebied van schoon drinkwater en
sanitatie niet goed heeft uitgewerkt. Er is geen onderliggend plan om de
30/50-doelstelling te halen. De minister heeft naast de 30/50-doelstelling ook
6 beleidsuitgangspunten geformuleerd. Deze stapeling van doelstellingen en
beleidsuitgangspunten maken het beleid complex en moeilijk uitvoerbaar.

Resultaten téllen

4

Algemene Rekenkamer

De minister heeft bovendien de 6 beleidsuitgangspunten onvoldoende uitgewerkt.
Daardoor weten uitvoerders niet wat er van hen wordt verwacht en hoe ze over deze
punten moeten rapporteren. Het is onduidelijk welk beleidsuitgangspunt prioriteit
heeft indien beleidsuitgangspunten botsen. Bijvoorbeeld: ‘duurzaamheid’ (blijvende
toegang tot schoon drinkwater en sanitatie) en ‘de allerarmsten bereiken’: duur­
zaamheid kost geld (bijvoorbeeld voor onderhoud en reparaties), mensen betalen
hiervoor een eigen bijdrage. Maar de allerarmsten kunnen dit niet betalen. Welk
uitgangspunt is dan het belangrijkst? Dat is nu niet duidelijk.
Het is onzeker of mensen die bereikt zijn met door de minister gefinancierde
projecten, wel blijvend toegang hebben gekregen tot schoon drinkwater en sanitatie.
De minister heeft met de Tweede Kamer afgesproken dat er bij elke subsidie­
beschikking een duurzaamheidsclausule wordt opgenomen. Hierbij moet de
uitvoerder garanderen dat de voorzieningen 15 jaar functioneren. Hoe uitvoerders dit
moeten garanderen heeft de minister niet uitgewerkt. Uit ons onderzoek blijkt dat er
geen duurzaamheidsclausules zijn opgenomen – met uitzondering van 2
organisaties. Wij hebben afgesloten projecten bezocht en zien dat voorzieningen niet
altijd in goede staat zijn. Denk bijvoorbeeld aan kapotte toiletten en gestolen kranen.
De minister heeft hier geen zicht op. Er is een risico dat kwetsbare groepen slechts
tijdelijk toegang hebben tot schoon drinkwater en sanitatie.
2. De verantwoordingsinformatie komt niet altijd goed tot stand en geeft geen
volledig en betrouwbaar beeld van de resultaten
De minister legt verantwoording af aan de hand van 2 indicatoren: het aantal mensen
met toegang tot een verbeterde waterbron, en het aantal mensen met toegang tot
verbeterde sanitaire voorzieningen en voorlichting over hygiëne. Hier zien we 2
problemen:
• De indicatoren geven een beperkt beeld van wat er in de landen gebeurt. In de
praktijk gebeurt namelijk veel meer dan dat uit de indicatoren blijkt. Ook geven de
indicatoren geen antwoord op de vraag of en in hoeverre voldaan is aan de
beleidsuitgangspunten van de minister. Bijvoorbeeld welke doelgroepen bereikt
zijn of hoe duurzaam de resultaten zijn.
• De cijfers bij de indicatoren zijn niet betrouwbaar, omdat niet duidelijk is welke
resultaten wel en niet meetellen en ook niet hoe de resultaten geteld moeten
worden. Uitvoerders doen dat op hun eigen manier. En de minister telt meer
resultaten mee voor de 30/50-doelstelling dan dat ze met het parlement heeft
afgesproken.

Resultaten téllen

5

Algemene Rekenkamer

We onderschrijven de werkwijze om een doelstelling te formuleren en daar
indicatoren bij op te stellen. Op die manier is de voortgang van de doelstelling te
volgen, zijn de resultaten transparant en kan de minister waar nodig bijsturen. Hier
zijn wel een aantal voorwaarden aan verbonden. Het doel moet goed gedefinieerd
zijn, de indicatoren moeten daarop aansluiten en de indicatoren moeten eenduidig
meetbaar zijn. Bovendien moeten uitvoerders weten hoe de resultaten gemeten
moeten worden en hier moet een controle op zijn. In dit rapport laten we zien dat de
huidige manier van werken niet aan al deze voorwaarden voldoet.
3. De minister heeft onvoldoende gedaan met lessen uit eerder onderzoek bij het
herzien van beleid
Enerzijds concluderen we dat de minister onvoldoende heeft gedaan met de lessen
uit eerder onderzoek over gevoerd beleid bij de herziening van bestaand beleid. Veel
van de bevindingen uit dit onderzoek zijn niet nieuw. Voor een groot deel komen de
bevindingen overeen met onze bevindingen van 15 jaar geleden (Algemene
Rekenkamer, 2008). Deze bevindingen heeft de minister onvoldoende opgepakt.
De minister heeft slechts 1 van onze 8 aanbevelingen uit ons onderzoek uit 2008
overgenomen in het beleid.

Resultaten téllen

6

Algemene Rekenkamer

Figuur 1 Overzicht aanbevelingen uit ons onderzoek uit 2008 en de opvolging door de
minister

De minister heeft slechts 1 van de 8 aanbevelingen uit ons onderzoek uit 2008
overgenomen
Aanbeveling

Opvolging

Maak met spoed extra capaciteit vrij om de 50 miljoendoelstelling te onderbouwen en te operationaliseren en
resultaatgericht te sturen op de uitvoering.

Geen toezegging

Integreer echt noodzakelijke voorwaarden en criteria met
spoed in beleidskader.

Geen toezegging

Maak op basis van afgewogen beleidskader duidelijk welke
soorten activiteiten bijdragen.

Geen toezegging

Onderbouw drinkwateractiviteiten met goede nulmetingen.

Geen toezegging

Baseer jaarverantwoordingen op cijfers uit het nog te
ontwikkelen monitoringsysteem en geef zichtbaar aan
als er sprake is van forfaitaire toerekening.

Overgenomen

Kies in welke regio’s/landen de doelstelling verwezenlijkt
moet worden en maak daarvoor een plan voor 2008-2015.
Hanteer hierbij een proactieve aanpak door kansen te
creëren en ontwikkel een monitoringsysteem om goede
sturingsinformatie te genereren.

Geen toezegging

Besteed meer aandacht aan de kwaliteit van communicatie,
onder meer door posten meer te betrekken, goede informatie
te verstrekken en zelf de juiste vragen te stellen.

Onderschreven door minister,
maar geen concrete toezegging
gekoppeld aan actie

Maak expliciet duidelijk wat de 50 miljoendoelstelling kost.

Onderschreven door minister,
maar geen concrete toezegging
gekoppeld aan actie

Anderzijds zien we dat de minister haar eigen beleid te weinig evalueert. De minister
heeft de vorige beleidsperiode niet geëvalueerd. Het gaat hier om de periode 2004
tot en met 2015. In deze periode wilde de minister 50 miljoen mensen voorzien van
schoon drinkwater en sanitatie. Ook de aan de Tweede Kamer beloofde tussen­
evaluatie van de huidige beleidsperiode is niet uitgevoerd. Om te leren van ervaringen
uit het verleden is het juist belangrijk kritisch terug te kijken, op tijd bij te sturen en
hieruit lessen te trekken voor de toekomst.

Resultaten téllen

7

Algemene Rekenkamer

1.2 Onze aanbevelingen
Tijdens onze bezoeken aan 3 door ons geselecteerde landen hebben we veel goede
en innovatieve projecten gezien. Ook ontmoetten we betrokken uitvoerders met veel
kennis van zaken. Maar we zijn kritisch op de werkwijze van de minister. We doen
daarom de volgende 2 aanbevelingen:
1. Werk duurzaamheid (blijvende toegang tot schoon drinkwater en sanitatie) verder
uit en breng in kaart wat ervoor nodig is om resultaten te behalen die duurzaam
zijn. Aandacht voor een adequate exit strategie is hierbij belangrijk: hoe zorg je
ervoor dat de mensen toegang houden als de Nederlandse bijdrage stopt?
2. Neem de huidige werkwijze onder de loep. Breng in kaart wat de belangrijkste
doelen zijn van het beleid en bepaal welke indicatoren daar het beste bij passen.
Betrek hierbij de uitvoerders en maak heldere afspraken over wat er bereikt moet
worden en welke informatie nodig is om bij te sturen en het parlement goed te
informeren.

1.3 Reactie minister voor BHOS en ons nawoord
De minister voor BHOS heeft op 14 september 2023 op de conceptversie van dit
rapport gereageerd. In haar reactie loopt de minister de drie belangrijkste conclusies
uit ons rapport langs. De volledige reactie van de minister en ons nawoord is
opgenomen in hoofdstuk 10 van dit rapport.

Resultaten téllen

8

Algemene Rekenkamer

2.
Over dit onderzoek
2.1 Water en sanitatie
Schoon drinkwater en goede sanitaire voorzieningen zijn een eerste
levensbehoefte, maar ze zijn niet overal in de wereld een vanzelf­
sprekendheid. In 2017 hadden wereldwijd 844 miljoen mensen geen
toegang tot schoon drinkwater. En ruim 2,3 miljard mensen hadden geen toegang tot
goede sanitaire voorzieningen (BZ/BHOS, 2018). Gevolg: jaarlijks sterven miljoenen
mensen aan ziekten zoals diarree, cholera, worminfecties en hepatitis. De meeste
slachtoffers zijn kinderen jonger dan 5 jaar. Geen toegang tot schoon drinkwater of
tot goede sanitaire voorzieningen kost mensenlevens en ontwricht economieën. De
VN hebben daarom in september 2015 ‘toegang tot schoon drinkwater en sanitatie
voor iedereen’ aangenomen als 1 van de 17 Sustainable Development Goals (SDG’s).
In 2030 moet de hele wereldbevolking, ongeacht wie je bent of waar je woont,
toegang hebben tot veilig en betaalbaar drinkwater, degelijke sanitaire voorzieningen
en hygiëne.
Het huidige Nederlandse beleid voor ontwikkelingssamenwerking is beschreven in
de beleidsnotitie Doen waar Nederland goed in is (BZ/BHOS, 2022). Hierin staat dat
Nederland zich committeert aan harde doelstellingen op watergebied. De minister
voor BHOS zegt toe om, in de periode 2016-2030, 30 miljoen mensen toegang te
geven tot schoon drinkwater en 50 miljoen mensen toegang tot sanitaire
voorzieningen. Wij noemen dit de 30/50-doelstelling. De afgelopen jaren heeft de
minister bijna € 100 miljoen per jaar uitgegeven aan deze doelstelling.

Resultaten téllen

9

Algemene Rekenkamer

Het gaat bij de 30/50-doelstelling om mensen die nu nog geen goede toegang
hebben tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Goede toegang tot schoon
drinkwater betekent dat minimaal 20 liter veilig drinkbaar water per persoon per dag
beschikbaar is. Het water moet binnen 30 minuten te halen zijn en is afkomstig uit
een waterpomp in het dorp of de wijk, een waterleidingnetwerk met huisaansluitingen
of een centraal gelegen publiek tappunt. Goede toegang tot sanitaire voorzieningen
betekent dat elk huishouden een privétoilet heeft, dat niet gedeeld wordt met andere
huishoudens.
Ook vóór 2015 (voor de SDG-periode) had de minister doelstellingen geformuleerd
voor de toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Tussen 2000 en
2015 stonden de Millennium Development Goals (MDG’s) van de VN centraal. De
minister wilde in de periode 2004 tot en met 2015 50 miljoen mensen voorzien van
toegang tot schoon drinkwater en 50 miljoen mensen van toegang tot sanitaire
voorzieningen.

2.2 Wat hebben we onderzocht?
Dit onderzoek is een vervolg op onze eerdere onderzoeken uit 2008 en 2013 en richt
zich op het beleid dat de minister voor BHOS voert om de 30/50-doelstelling te
bereiken. We hebben onderzocht hoe de minister deze doelstelling heeft uitgewerkt,
wat er in de praktijk gebeurt en hoe ze het parlement informeert over de voortgang.
We toetsen het beleid en de verantwoordingsinformatie aan onze normen in
bijlage 4. We toetsen bijvoorbeeld of de minister het beleid goed heeft onderbouwd.
Ook toetsen we of de minister het parlement goed informeert met volledige
informatie dat een goed beeld geeft van de behaalde resultaten. Daarnaast zijn we
nagegaan of de minister bij de herziening van beleid iets heeft gedaan met lessen uit
evaluaties en andere onderzoeken uit de afgelopen 15 jaar van de Algemene
Rekenkamer en andere organisaties. We vergelijken hiervoor onze bevindingen uit dit
onderzoek met bevindingen uit eerdere onderzoeken.
Om te onderzoeken hoe het beleid van de minister in de praktijk wordt uitgevoerd,
hebben we een bezoek gebracht aan 3 landen: Ghana, Bangladesh en Mozambique.
In bijlage 3, de methodologische verantwoording, lichten we toe waarom we voor
deze 3 landen hebben gekozen. Tijdens onze bezoeken hebben we verschillende
projecten bezocht en gesproken met de ambassademedewerkers, project­
uitvoerders, medewerkers van de lokale overheden en de lokale bevolking. Daarnaast
hebben we telefonische interviews gehouden met 9 Nederlandse ambassades in
andere landen, waar tussen 2008 en 2021 een substantieel deel van het budget voor

Resultaten téllen

10

Algemene Rekenkamer

water- en sanitatieprojecten is uitgegeven. Door deze interviews konden we
beoordelen of onze bevindingen uit de 3 bezochte landen ook breder gelden.

2.3 Vijftien jaar onderzoek naar schoon drinkwater
De afgelopen 15 jaar zijn er meerdere onderzoeken geweest naar WASH-beleid van
de minister. WASH staat voor schoon drinkwater, sanitaire voorzieningen en hygiëne.
In 2008 onderzochten we hoe de minister, tussen 2004 en 2015, 50 miljoen mensen
wilde voorzien van schoon drinkwater (Algemene Rekenkamer, 2008). Uit dit
onderzoek bleek dat de doelstelling van de minister onvoldoende concreet was.
Zo was niet duidelijk hoeveel mensen de minister wilde bereiken in de verschillende
landen en was het voor uitvoerders niet duidelijk wat er van hen werd verwacht.
De beleidsuitgangspunten die de minister aanvullend stelde vergrootten de
onduidelijk­­heid, omdat ze soms op gespannen voet stonden met de duurzaam­heids­
eis. Om duurzame resultaten te behalen werden er kosten in rekening gebracht voor
onderhoud. Dit botste soms met de voorwaarde dat de voorzieningen bedoeld waren
voor de allerarmste bevolkingsgroepen. Tot slot concludeerden we dat voortgang
van de projecten moeilijk te volgen was omdat helder gedefinieerde doelstellingen
ontbraken en er ook geen nulmetingen waren gedaan in de regio’s waar projecten
werden uitgevoerd.
In 2012 publiceerde de Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB)
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) een evaluatie waaruit bleek dat de
nieuwe voorzieningen op het gebied van schoon water en sanitatie niet duurzaam
genoeg waren (BZ/IOB, 2012). De voorzieningen hadden een beperkte levensduur
omdat er te weinig was geïnvesteerd in onderhoud, door vandalisme of doordat er
niets was geregeld voor bijvoorbeeld het legen van toiletten. Verder stonden
investeringen in sanitatie niet hoog op de politieke agenda, waren de risico’s bij
investeringen in waterinfrastructuur (te) hoog en was er gebrek aan regelgeving die
mensen in staat stelde zelf meer verantwoordelijkheid te nemen, zoals het opstarten
van bedrijfjes op dit gebied. Daarnaast concludeerde de IOB dat de waterkwaliteit
voor gebruikers vaak verslechterde tussen het moment waarop water werd verstrekt
en het moment waarop mensen het water gebruikten.
Tussen 2011 en 2016 bracht de Algemene Rekenkamer 6 rapporten uit over de
uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking. Aanleiding hiervoor was de versnippering
van activiteiten en het gebrek aan focus in de activiteiten van het Ministerie van BZ
(Algemene Rekenkamer, 2016). We constateerden toen dat de minister beperkt zicht
had op de effecten van het beleid. In 2013 constateerden we dat alleen het

Resultaten téllen

11

Algemene Rekenkamer

neerzetten van fysieke infrastructuur zoals toiletten en waterpompen niet genoeg is
om impact te bereiken (Algemene Rekenkamer, 2013). Voor die impact is het ook
nodig het gedrag van de mensen positief te beïnvloeden. Bijvoorbeeld door ze te
laten inzien dat betere hygiëne ook betekent dat je minder vaak ziek wordt. Toegang
organiseren tot schoon drinkwater en toiletten heeft pas echt zin als er ook aandacht
is voor gedragsverandering.
De bevindingen uit het onderzoek van de IOB en uit de eerdere onderzoeken van de
Algemene Rekenkamer komen voor een groot deel overeen met onze bevindingen in
dit rapport. De minister heeft de afgelopen 15 jaar onvoldoende gedaan om de
geconstateerde problemen op te lossen. Om aan te geven welke bevindingen al
eerder zijn geconstateerd verwijzen we in dit rapport regelmatig terug naar eerdere
onderzoeken.

2.4 Leeswijzer
Dit rapport is opgebouwd volgens de beleidscyclus die figuur 2 laat zien.
Figuur 2 Opbouw van dit rapport volgens de beleidscyclus

Beleidsdoelstelling
en -ontwikkeling
hoofdstuk 4
Beleidsuitvoering
hoofdstuk 5
Beleidsinformatie
en sturing
hoofdstuk 6
Verantwoording
hoofdstuk 7
Leren
hoofdstuk 8

Resultaten téllen

12

Algemene Rekenkamer

In hoofdstuk 3 geven we een overzicht van het bestede geld en van de resultaten.
In hoofdstuk 4 laten we zien hoe de minister het WASH-beleid uitwerkt. We
constateren dat die uitwerking op 3 punten beter kan, namelijk op het gebied van
duurzaamheid, de beleidsuitgangspunten en het tellen van de resultaten. In
hoofdstuk 5 beschrijven we hoe het beleid wordt uitgevoerd. We constateren dat er
mooie projecten zijn, maar ook dat de gebrekkige uitwerking van het beleid tot
problemen leidt in de uitvoering. In hoofdstuk 6 laten we zien dat deze problemen
een negatief effect hebben op de kwaliteit van de beleidsinformatie en daarmee op
de mogelijkheden om bij te sturen. Dit heeft gevolgen voor de kwaliteit van de
verantwoording. Hoofdstuk 7 staat dan ook in het teken van de informatie­
voorziening aan het parlement. In hoofdstuk 8 constateren we dat de minister bij de
herziening van beleid onvoldoende heeft gedaan met de lessen uit eerdere
onderzoeken. Onze conclusies en aanbevelingen staan in hoofdstuk 9. We sluiten in
hoofdstuk 10 af met de reactie van de minister voor BHOS op het conceptrapport, en
ons nawoord.

Resultaten téllen

13

Algemene Rekenkamer

3.
Geld en resultaten
In het jaarverslag BHOS rapporteert de minister over het aantal bereikte mensen en
hoeveel geld er is uitgegeven aan toegang tot schoon drinkwater en sanitatie.
De minister publiceert de behaalde resultaten ook op
www.nlontwikkelingssamenwerking.nl.
Als een project begint, zijn er meteen al uitgaven, maar het duurt even voordat er
resultaten zijn. Daarom zijn de uitgaven in een bepaald jaar niet één op één te
relateren aan de resultaten in dat jaar. Figuur 3 laat de uitgaven zien aan schoon
drinkwater en sanitatie in de periode 2006 tot en met 2022.1 Deze cijfers zijn
ontleend aan de financiële administratie van de minister. In 2004 en 2005 zijn ook
uitgaven gedaan voor toegang tot schoon drinkwater en sanitatie, maar deze zijn niet
te achterhalen uit de financiële administratie, omdat ze toen nog niet als zodanig
werden gelabeld.

Resultaten téllen

14

Algemene Rekenkamer

Figuur 3 Uitgaven en toegang tot schoon drinkwater en sanitatie

Uitgaven toegang tot schoon drinkwater en sanitatie in de
periode 2006 tot en met 2022
Uitgaven (x € miljoen)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022

Doelstelling periode voor 2015 (de MDG-periode) deels gehaald
De minister stelde zich in 2005 tot doel om met terugwerkende kracht, vanaf 2004,
in 2015 cumulatief 50 miljoen mensen toegang te geven tot schoon drinkwater en
50 miljoen mensen toegang tot sanitaire voorzieningen. Voor schoon drinkwater
is de doelstelling niet gehaald. Volgens de cijfers van de minister hebben ruim
30 miljoen mensen toegang gekregen tot schoon drinkwater. Voor de sanitaire
voorzieningen is deze doelstelling wel gehaald: ruim 50 miljoen mensen hebben
toegang gekregen tot sanitaire voorzieningen. Zie figuur 4.2

Resultaten téllen

15

Algemene Rekenkamer

Figuur 4 Cumulatief aantal mensen dat toegang heeft gekregen tot schoon drinkwater
en sanitatie

MDG doelstelling voor 2015 deels bereikt
Cumulatief aantal mensen met toegang tot schoon drinkwater
(in miljoenen)
50
Doel: 50 miljoen mensen
40
Doel per 2012:
42 miljoen mensen
30

20

10

0
2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Cumulatief aantal mensen met toegang tot sanitatie
(in miljoenen)
50
Doel: 50 miljoen mensen
40

30

20

10

0
2004

Resultaten téllen

2005

2006

2007

2008

2009

16

Algemene Rekenkamer

De doelstelling voor 2015 (de MDG-periode) is begin 2012 aangepast. De staats­
secretaris van BZ kondigde toen aan om in de resterende periode nog 25 miljoen
mensen te voorzien van toegang tot schoon drinkwater en 25 miljoen mensen van
toegang tot sanitaire voorzieningen. Op dat moment hadden 17 miljoen mensen
toegang gekregen tot schoon drinkwater en 25 miljoen mensen tot sanitaire
voorzieningen. Voor schoon drinkwater betekent dat dus een verlaging van de
oorspronkelijke doelstelling: van 50 miljoen naar 42 miljoen mensen. Voor sanitatie
veranderde de oorspronkelijke doelstelling niet.
Doelstelling minister voor de periode 2016–2030 (de SDG-periode)
Ook voor de periode 2016–2030 heeft de minister doelen geformuleerd: de
30/50-doelstelling. Voor de periode 2016 tot en met 2020 heeft de minister zich een
tussentijds doel gesteld: 8 miljoen mensen voorzien van toegang tot schoon
drinkwater en 12 miljoen mensen van toegang tot sanitaire voorzieningen. Deze
doelstelling is volgens de cijfers van de minister ruimschoots gehaald. Zie figuur 5.3
Uit ons onderzoek blijkt echter dat deze cijfers minder betrouwbaar zijn dan ze lijken.
We komen hierop terug in § 6.3.
Figuur 5 Cumulatief aantal mensen dat toegang heeft gekregen tot schoon drinkwater
en sanitatie

SDG tussendoelstelling bereikt
Cumulatief aantal mensen
met toegang tot sanitatie
(in miljoenen)

Cumulatief aantal mensen met
toegang tot schoon drinkwater
(in miljoenen)

20

20

15

15

Tussendoel periode
2016-2020:
8 miljoen mensen

10

10

2

2

Tussendoel periode
2016-2020:
12 miljoen mensen

0

0
2016

Resultaten téllen

2017

2018

2019

2016

2020

17

2017

2018

2019

2020

Algemene Rekenkamer

4.
Het beleid voor schoon
drinkwater en sanitatie
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de minister voor BHOS het beleid heeft uit­
gewerkt en wat er nodig is om mensen toegang te geven tot schoon drinkwater
en sanitaire voorzieningen. We constateren dat het beleid op 3 onderdelen meer
uitwerking nodig heeft, namelijk op duurzaamheid (toekomstbestendigheid), beleids­
uitgangspunten en het tellen van resultaten.

4.1 Hoe is het beleid geregeld?
De WASH-strategie
De minister heeft haar beleid voor de periode 2016–2030 uitgewerkt in de Theory of
Change en in de WASH-strategie (Tweede Kamer, 2017a). In de WASH-strategie geeft
de minister een uitwerking van haar 30/50-doelstelling, de strategische keuzes die zij
heeft gemaakt en hoe deze worden uitgevoerd. De 30/50-doelstelling is gebaseerd
op het beschikbare budget en de gemiddelde kosten per persoon voor verbeterde
toegang tot schoon drinkwater en sanitatie. De minister voert het beleid niet zelf uit,
maar laat dit uitvoeren door uitvoerders zoals niet-gouvernementele organisaties
(ngo’s) en multilaterale organisaties, zoals UNICEF.
Focuslanden
De WASH-strategie onderscheidt 3 soorten landen: partnerlanden, fragiele staten en
transitielanden. Samen worden deze landen ‘focuslanden’ genoemd. De focus van
het WASH-beleid ligt op deze landen. Als er een nieuwe regering aantreedt, schrijft
de minister voor BHOS een nieuwe beleidsnota waarin vaak ook nieuwe focuslanden
worden geselecteerd. De focuslanden worden meestal onderverdeeld in groepen,

Resultaten téllen

18

Algemene Rekenkamer

maar ook die groepen veranderen per kabinetsperiode. In bijlage 1 staat een
overzicht van partnerlanden, focuslanden en focusregio’s vanaf 2007.
Indicatoren voor toegang tot schoon drinkwater en sanitatie
In het de begroting en het jaarverslag BHOS rapporteert de minister over de
voortgang en de resultaten van het WASH-beleid. Ze gebruikt daarvoor 2 indicatoren:
• het aantal mensen met toegang tot een verbeterde waterbron;
• het aantal mensen met toegang tot verbeterde sanitaire voorzieningen en tot
voorlichting over hygiëne.
De uitvoerende organisaties tellen het aantal mensen dat ze met hun projecten
hebben bereikt. Hoe ze dit moeten doen, is vastgelegd in de ‘methodologische
notities’. De minister voor BHOS heeft deze notities in maart 2017 naar de Tweede
Kamer gestuurd (Tweede Kamer, 2017b). Beleidsmedewerkers van het ministerie
volgen de projecten en de behaalde resultaten. Bij projecten groter dan € 5 miljoen is
een onafhankelijke eindevaluatie verplicht.

4.2 Wat is er nodig voor schoon drinkwater en
sanitatie?
In Nederland zijn schoon drinkwater en goede sanitaire voorzieningen prima
geregeld. Maar dat is elders in de wereld niet altijd het geval. Er is bijvoorbeeld lang
niet overal riolering. Ook zijn de waterleidingen niet altijd van goede kwaliteit: ze
kunnen oud zijn en bijvoorbeeld lekken. Hierdoor raakt het drinkwater vervuild.
Verder zijn mensen zich niet altijd bewust van de noodzaak van schoon drinkwater
en sanitaire voorzieningen. Voorlichtingsprogramma’s zijn nodig om mensen te leren
waarom schoon drinkwater en hygiëne belangrijk zijn, hoe je voorzieningen goed
gebruikt en hoe je de infrastructuur kunt onderhouden.

Resultaten téllen

19

Algemene Rekenkamer

4.2.1 Toegang tot schoon drinkwater
Figuur 6 Dit is er nodig voor toegang tot schoon drinkwater

De weg van schoon drinkwater
Bron
Oppervlaktewater
of grondwater

Zuivering

Levering schoon drinkwater

Check
waterkwaliteit

Onderhoud
Hygiëne

In figuur 6 laten we zien wat er nodig is voor schoon drinkwater. Dat is meer dan
alleen een waterpunt. Het water moet gezuiverd worden, veilig vervoerd en
hygiënisch gebruikt en het moet ook weer veilig worden afgevoerd. Daarnaast is
onderhoud van de infrastructuur nodig. Ook is voorlichting over hygiëne van belang.
Het is bijvoorbeeld belangrijk dat gebruikers het water bij een waterpunt ophalen in
schone containers. Voor vervoer van water via leidingen moeten de leidingen schoon
zijn. Als leidingen kapot gaan, bijvoorbeeld doordat mensen water stelen, raakt het
water vervuild en worden mensen ziek.
Resultaten tellen voor de indicator ‘toegang tot schoon drinkwater’
De doelstelling van de minister is om 30 miljoen mensen tussen 2016 en 2030 te
voorzien van schoon drinkwater. De uitvoerende organisaties tellen de resultaten
volgens de aanwijzingen in de methodologische notities. Alleen fysieke aansluitingen
die met geld van de minister zijn gemaakt, tellen mee. De financiering kan direct zijn
of indirect, via een lening. Verder moeten de uitvoerders rekening houden met deze
voorwaarden:
• Bij de indicator het aantal mensen met toegang tot een verbeterde waterbron
mogen alleen mensen meegeteld worden die vóór het project nog geen goede
toegang hadden tot drinkwater. Herstelde aansluitingen mogen wel worden
meegeteld.
• De normen zijn: minimaal 20 liter schoon drinkwater per persoon per dag en het
water moet in maximaal 30 minuten te halen zijn.4

Resultaten téllen

20

Algemene Rekenkamer

• De aansluitingen moeten duurzaam zijn. Dat wil zeggen: ze moeten worden
onderhouden en zo nodig vervangen kunnen worden.
• Het water moet betaalbaar zijn. Wat betaalbaar is, is niet verder uitgewerkt.
• Alleen drinkwater dat je direct kan drinken (zonder te filteren of koken) telt mee.
• Aansluitingen op scholen, op de markt en in gezondheidsklinieken tellen niet mee
voor de 30/50-doelstelling. Dit is om dubbeltellingen te voorkomen.
Dat alleen fysieke aansluitingen mogen meetellen in de resultaten zou een prikkel
kunnen geven om alleen fysieke aansluitingen te bouwen. In de praktijk zien we
echter dat er ook projecten zijn die zich richten op de andere aspecten in figuur 6.
Dit zijn bijvoorbeeld projecten die waterbedrijven ondersteunen.

4.2.2 Toegang tot sanitaire voorzieningen
Figuur 7 Dit is er nodig voor toegang tot sanitatie

De weg van sanitatie
Installatie en
gebruik van
een toilet

Legen van
de septic tank

Verwerking

Hergebruik

Onderhoud
Hygiëne

Mest

Energie

In figuur 7 laten we zien wat er nodig is voor toegang tot sanitaire voorzieningen.
Hier geldt eveneens: er is meer nodig dan alleen een toilet. Ook de afvoer van
uitwerpselen moet zijn geregeld, bijvoorbeeld via een riool. Als er geen riolering is
kunnen er toiletten met septic tanks gebouwd worden. Die tanks moeten dan wel
geleegd worden als ze vol zijn. De uitwerpselen moeten vervolgens veilig worden
verwerkt, zodat ze geen ziektes veroorzaken. Daarnaast is er water nodig om je
handen te wassen en moeten de toiletten onderhouden en schoongemaakt worden.
Verder moeten de mensen voorlichting krijgen over het belang van sanitaire
voorzieningen en over hygiënisch gebruik daarvan.

Resultaten téllen

21

Algemene Rekenkamer

Resultaten tellen voor de indicator ‘toegang tot verbeterde sanitatie’
De doelstelling van de minister is om 50 miljoen mensen tussen 2016 en 2030 te
voorzien van verbeterde toegang tot sanitaire voorzieningen. De uitvoerende
organisaties tellen de het aantal mensen die toegang hebben gekregen volgens de
aanwijzingen in de methodologische notities. Alleen fysieke aansluitingen die met
geld van de minister zijn gemaakt, tellen mee. De financiering kan direct zijn of
indirect, via een lening. Verder moeten uitvoerders bij het tellen van de resultaten
rekening houden met deze voorwaarden:
• Bij de indicator het aantal mensen met toegang tot verbeterde sanitaire
voorzieningen en voorlichting over hygiënische leefomstandigheden mogen alleen
mensen meegeteld worden die eerder nog geen goede toegang hadden tot
adequate sanitatie. Hieronder vallen bijvoorbeeld toiletten met spoelbak,
composttoiletten of toiletten met een septic tank.5 Herstelde aansluitingen
mogen meegeteld worden.
• Huishoudens mogen geen toilet delen.
• De aansluitingen moeten duurzaam zijn. Dat wil zeggen: ze moeten worden
onderhouden en zo nodig vervangen kunnen worden en de uitwerpselen moeten
veilig verwerkt worden.
• Voorzieningen om handen te wassen en aandacht voor voorlichting over het
belang van goede hygiëne zijn nodig voor hygiënisch gebruik van het toilet.
• Net als bij toegang tot schoon drinkwater tellen bij deze indicator toiletten op
scholen, op de markt en in gezondheidsklinieken niet mee voor de
30/50-doelstelling. Dit om dubbeltellingen te voorkomen.
Dat alleen fysieke toiletten in huishoudens mogen meetellen in de resultaten zou ook
hier een prikkel kunnen geven om alleen fysieke toiletten te bouwen. Maar ook hier
zien we in de praktijk projecten die zich richten op de andere aspecten in figuur 7.
Zo zijn we projecten die zich richten op het legen van toiletten en het verwerken van
de uitwerpselen. Ook zien we projecten die zich richten op toiletten op scholen, in
gezondheidscentra en markten.

4.3 Wat gaat er goed?
We zijn positief over het bestaan van de WASH-strategie en de methodologische
notities, en over het feit dat de minister zich een concreet doel heeft gesteld over het
aantal mensen dat zij wil bereiken. Nederland is een van de weinige landen in de
wereld met concrete doelen voor toegang tot schoon drinkwater en sanitatie. De
30/50-doelstelling is bovendien SMART geformuleerd.6 Ook is het goed dat de
minister zich voor een lange periode van 15 jaar heeft vastgelegd. Om projecten op

Resultaten téllen

22

Algemene Rekenkamer

te starten en uit te voeren is namelijk tijd nodig: om relaties op te bouwen, partijen
samen te brengen, de lokale gemeenschap te betrekken en ambachtslieden op te
leiden. Een langetermijnperspectief helpt hierbij.

4.4 Wat kan er beter?
We constateren dat het beleid op sommige punten onvoldoende uitgewerkt is. Zo is
er meer aandacht nodig voor duurzaamheid (toekomstbestendigheid), de prioritering
van beleidsuitgangspunten en het tellen van de resultaten. Deze punten lichten we
hieronder nader toe.

4.4.1 Duurzaamheid
Duurzaamheid beperkt uitgewerkt
Duurzaamheid in dit rapport gaat over de (blijvende) beschikbaar van de aangelegde
voorzieningen. Hoe wordt er voor gezorgd dat een wateraansluiting of een toilet blijft
werken, zodat mensen niet alleen toegang krijgen tot schoon drinkwater en sanitaire
voorzieningen maar ook toegang houden? Om ervoor te zorgen dat mensen toegang
houden moet er in een project zijn uitgewerkt wat er gebeurt na afloop van het
project. Dit noemen we een exit strategie. Wie doet bijvoorbeeld het onderhoud en
wie betaalt hiervoor? Uit de IOB evaluatie in 2012 bleek dat de beschikbaarheid van
functionerende watervoorzieningen voor de korte termijn redelijk verzekerd is,
maar op de langere termijn niet (BZ/IOB, 2012). Als reactie hierop beloofde de
staatssecretaris van BZ aan de Tweede Kamer de komst van de duurzaamheids­
clausule (Tweede Kamer, 2012).
Wat is de duurzaamheidsclausule?
Bij elke subsidiebeschikking wordt een duurzaamheidsclausule opgenomen.
Hierbij moet de uitvoerder die de subsidie ontvangt garanderen dat de
voorzieningen een bepaald aantal jaar blijven functioneren. In 2012 gold er een
duurzaamheidstermijn van 10 jaar: alle mensen die toegang hebben gekregen
moeten dat 10 jaar later nog steeds hebben. In de WASH-strategie van 2016
heeft de minister deze periode verhoogd van 10 naar 15 jaar.
De minister heeft niet uitgewerkt hoe uitvoering gegeven wordt aan duurzaamheid.
Wat verwacht de minister van uitvoerders, hoe zorgen deze ervoor dat voorzieningen
na 15 jaar nog werken? Wie ziet toe op duurzaamheid en wat gebeurt er als er als
voorzieningen niet duurzaam blijken? Uit ons onderzoek blijkt bovendien dat de

Resultaten téllen

23

Algemene Rekenkamer

minister maar bij 2 uitvoerders een duurzaamheidsclausule heeft opgenomen. Hier
komen we in hoofdstuk 5 op terug.
Ook in 2008 constateerden we dat duurzaamheid onvoldoende was
uitgewerkt
In ons onderzoek uit 2008 constateerden we dat duurzaamheid onvoldoende
was uitgewerkt. We schreven hierover het volgende (Algemene Rekenkamer,
2008; pagina 16-17):
Om in de praktijk met de 50 miljoendoelstelling te kunnen werken, is het nodig
deze te concretiseren. Dat is nu nog onvoldoende gedaan. Zo blijken er veel
interpretatiemogelijkheden te zijn van het begrip duurzaamheid. Het Ministerie
van BZ heeft geen duidelijke keuze gemaakt hoe dit begrip binnen de 50 miljoen­­doelstelling ingevuld moet worden. Op dit punt verschillen de drinkwater­
activiteiten in de praktijk van elkaar. Een deel van de door ons bezochte
projecten heeft bijvoorbeeld aandacht voor de sociale aspecten van
duurzaamheid; een ander deel niet of nauwelijks. Een sociaal aspect is
bijvoorbeeld het betrekken van de lokale bevolking bij de uitvoering van
waterprojecten.
De duurzaamheidseis impliceert dat mensen die vanaf 2004 toegang krijgen tot
drinkwater, deze toegang in 2015 nog steeds hebben. Indien dus tussentijds
waterpompen buiten gebruik raken, zijn maatregelen nodig om aan het eind te
kunnen spreken van duurzame toegang.
Vooralsnog gaat het ministerie ervan uit dat alle door Nederland gefinancierde
drinkwatersystemen minimaal in 2015 nog functioneren. Wat duurzaamheid
betekent voor de jaren na 2015 is niet duidelijk.
4.4.2 Beleidsuitgangspunten
Geen richtlijnen voor prioritering in de WASH-uitgangspunten
Zoals figuur 8 laat zien, heeft de minister naast de 30/50-doelstelling ook 6 uitgangs­
punten geformuleerd voor haar WASH-beleid. Deze zijn te vinden in haar brief over de
WASH-strategie aan de Tweede Kamer (Tweede Kamer, 2017a). Uit de brief wordt
niet duidelijk of en in hoeverre een project aan al deze uitgangspunten moet voldoen.
De stapeling van doelstellingen en beleidsuitgangspunten maken het beleid complex
en moeilijk uitvoerbaar.

Resultaten téllen

24

Algemene Rekenkamer

Figuur 8 De 6 uitgangspunten van het WASH-beleid

De prioritering van beleidsuitgangspunten is van belang, omdat
deze kunnen botsen

Duurzaamheidsclausule
van 15 jaar

Dienstverlening aan
de allerarmsten
Doelstellingen
Toegang tot

Verhoogde aandacht
voor gender
Adaptatie aan
klimaatverandering

Schoon
drinkwater

Sanitaire
voorzieningen

Aantrekken van
private financiering
Opbouw van lokale capaciteit
en wet- en regelgeving

Ook heeft de minister geen richtlijnen voor prioritering aangebracht in de 6 beleids­
uitgangspunten. Hierdoor is niet duidelijk welk uitgangspunt heel belangrijk is en
welk minder belangrijk. Richtlijnen voor prioritering zijn nodig omdat in de praktijk
beleidsuitgangspunten met elkaar kunnen botsen. In § 5.3.2 geven we daarvan een
voorbeeld. Ook is het niet mogelijk om aan alle 6 de beleidsuitgangspunten tegelijk
te voldoen in een project. De uitgangspunten zijn bovendien beperkt uitgewerkt in
het WASH-beleid. Wat wordt er bijvoorbeeld bedoeld met ‘een verhoogde aandacht
voor gender’? Door die beperkte uitwerking is het niet duidelijk wat de minister
verwacht van uitvoerders op de uitgangspunten.
Daarnaast is er ook een spanning tussen de beleidsuitgangspunten en de
30/50-doelstelling. Het bereiken van de allerarmsten is relatief kostbaar in termen
van tijd en geld omdat deze lastiger te bereiken zijn. De allerarmsten mensen wonen
doorgaans in de allerarmste landen of allerarmste regio’s van landen waar (lokale)
overheden vaak beperkt budget hebben voor onderhoud en eventuele vervanging van
voorzieningen. Inzet op de allerarmsten gaat – bij gelijk blijvend budget – ten koste

Resultaten téllen

25

Algemene Rekenkamer

van het aantal mensen dat bereikt kan worden en daarmee van het behalen van de
30/50-doelstelling.
Ook in 2008 constateerden we dat er geen prioritering was en dat de
uitgangspunten onduidelijk waren
Ook als het gaat om botsende of onduidelijke beleidsuitgangspunten zien we
parallellen met ons onderzoek uit 2008. We schreven hierover het volgende
(Algemene Rekenkamer, 2008; pagina 17):
De onduidelijkheid over de 50 miljoendoelstelling wordt vergroot door de aan­
vullende voorwaarden die de minister voor OS heeft geformuleerd.
Drinkwatervoorzieningen moeten volgens de minister niet alleen duurzaam zijn,
maar bijvoorbeeld ook gericht op de armen of allerarmsten en gericht op het
vergroten van gelijkheid tussen mannen en vrouwen.
De aanvullende voorwaarden zijn evenmin gedefinieerd, waardoor ambassades
en andere uitvoerders er een eigen invulling aan geven – of geen invulling. De
minister heeft geen integrale afweging gemaakt tussen alle voorwaarden.
Daardoor is onduidelijk hoe uitvoerders om moeten gaan met tegenstrijdige
voorwaarden. Zo staat de voorwaarde dat de voorzieningen gericht moeten zijn
op de armen of allerarmsten op gespannen voet met de duurzaamheidseis.
Vaak moeten gebruikers namelijk voor voorzieningen betalen om de
duurzaamheid te waarborgen.
De minister heeft ook niet duidelijk gemaakt wat de toegevoegde waarde is van
de aanvullende voorwaarden. Nu vullen uitvoerders seksegelijkheid bijvoorbeeld
in met de veronderstelling dat vrouwen meer tijd tot hun beschikking krijgen als
er een pomp bij hen in de buurt wordt geïnstalleerd: ze hoeven dan minder ver te
reizen voor schoon water. Deze tijdswinst is echter inherent aan de 50 miljoen­
doelstelling. Vrouwen op deze wijze extra aandacht geven voegt niets toe aan
het resultaat van drinkwateractiviteiten.
Samenhang tussen centraal en decentraal niet uitgewerkt
Hoewel ongeveer de helft van het WASH-budget wordt uitgegeven door Nederlandse
ambassades (decentrale financiering), zijn er geen afspraken gemaakt over welk
aandeel in de 30/50-doelstelling voor rekening komt van de decentrale financiering
en welk aandeel voor centrale financiering via het ministerie in Den Haag. Bovendien
is de samenhang tussen centraal en decentraal niet uitgewerkt in het beleid. Dit is
belangrijk omdat er zowel vanuit centraal als decentraal projecten in een land

Resultaten téllen

26

Algemene Rekenkamer

worden gestart. Een goede afstemming is belangrijk om ervoor te zorgen dat de
projecten elkaar waar mogelijk versterken. Verder moeten de projecten zowel
aansluiten bij het Nederlandse beleid voor ontwikkelingssamenwerking als bij het
overheidsbeleid van het betreffende land. In de WASH-strategie benadrukt de
minister dat de werkwijze bij de toewijzing van budget vooral vraaggestuurd en
bottom-up moet zijn, dus vanuit het betreffende land zelf.
Ook in 2008 constateerden we dat er geen samenhang was tussen centraal
en decentraal
Als het gaat om het niet hebben van een uitgewerkt plan zien we parallellen
met ons onderzoek uit 2008. We schreven hierover het volgende (Algemene
Rekenkamer, 2008; pagina 16):
Ook in de manier waarop het ministerie stuurt op de realisatie van de doel­
stelling hebben we knelpunten geconstateerd. Er is geen plan van aanpak
waarin duidelijk staat omschreven wat er wanneer in welk land moet gebeuren
om de doelstelling te realiseren. Het ministerie stuurt niet proactief op
resultaten. Verder hebben we geconstateerd dat de communicatie tussen het
Ministerie van BZ en de ambassades in de partnerlanden beter kan.

4.4.3 Tellen van resultaten
Geen duidelijke aanwijzingen voor het tellen van resultaten
In § 4.1. hebben we uitgelegd dat de minister voor BHOS in de methodologische
notities aanwijzingen geeft voor de manier waarop uitvoerders resultaten moeten
tellen. Er zijn niet alleen methodologische notities voor de 2 indicatoren voor drink­
water en sanitatie, maar ook voor elk van de andere 15 indicatoren in de begroting en
het jaarverslag van de minister voor BHOS. Behalve telaanwijzingen – wat wordt
meegeteld en wat niet – bevatten deze notities ook een onderbouwing van de
indicatoren zelf. In de aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer bij de methodologische
notities geeft de minister de uitgangspunten aan voor deze notities:
• het is duidelijk wat er precies gemeten wordt en hoe dit samenhangt met de
beleidsdoelen;
• de geselecteerde indicatoren zijn daadwerkelijk meetbaar;
• de geselecteerde indicatoren worden eenduidig geïnterpreteerd, toegepast en
gemeten (definities zijn helder, geen verschillende interpretaties mogelijk);
• de verzamelde data zijn van goede kwaliteit;

Resultaten téllen

27

Algemene Rekenkamer

• iedere indicator is eenduidig samen te voegen met een van de andere;
• alle metingen zijn verifieerbaar (inclusief herleiding naar de bron).
Deze uitgangspunten komen overeen met onze normen voor verantwoordings­
informatie in bijlage 4. Ze zijn belangrijk voor de betrouwbaarheid van de indicatoren.
In de praktijk zien we dat de methodologische notities voor de indicatoren schoon
drinkwater en sanitatie onvoldoende uitgewerkt zijn. Daardoor worden de indicatoren
niet altijd eenduidig geïnterpreteerd, toegepast of gemeten door de uitvoerders van
projecten. Dit vermindert de kwaliteit van de verzamelde data. In § 5.3 laten we zien
welke gevolgen dit heeft voor de uitvoering van projecten.

Resultaten téllen

28

Algemene Rekenkamer

5.
De uitvoering van het
beleid
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe het beleid voor drinkwater en sanitatie wordt
uitgevoerd. In de praktijk zien we dat uitvoerende organisaties vaak streven naar
duurzaamheid en regelmatig een innovatieve aanpak hanteren. We laten ook zien dat
de duurzaamheidsclausule bij de meeste projecten afwezig is, dat de
beleidsuitgangspunten met elkaar op gespannen voet kunnen staan en dat de
resultaten niet eenduidig gemeten worden. De minister neemt in de praktijk meer
resultaten mee in de 30/50 doelstelling dan dat volgens de methodologische notities
is toegestaan.

5.1 Hoe wordt het beleid uitgevoerd?
Het ministerie voert zelf geen projecten uit maar besteedt deze uit aan uitvoerders
zoals NGO’s en multilaterale organisaties. Deze uitvoerders ontvangen hiervoor geld
van de beleidsdirectie of van de Nederlandse ambassades. De Nederlandse
ambassades financieren projecten in het desbetreffende land. De projecten die door
de beleidsdirectie worden gefinancierd worden meestal in meerdere landen
uitgevoerd.
Uit onderzoek bij de ambassades blijkt dat het contact tussen de ambassade en de
beleidsdirectie soms moeizaam verloopt. Zo geven 6 van de 12 ambassades aan dat
de beleidsdirectie projecten heeft goedgekeurd zonder overleg met de ambassade
in dat land. Ook in 2008 constateerden we dat de communicatie tussen de
ambassades en de beleidsdirectie beter kan (Algemene Rekenkamer, 2008; pagina
45-47).

Resultaten téllen

29

Algemene Rekenkamer

5.2 Wat gaat er goed?
Tijdens onze 3 bezoeken aan Ghana, Bangladesh en Mozambique hebben we
uitvoerders ontmoet met kennis van zaken, die ook goed op de hoogte zijn van de
lokale context.
We kunnen constateren dat veel uitvoerders serieus aan de slag zijn gegaan met
duurzaamheid, en dat ze hier op verschillende manieren aan werken. Er zijn uit­
voerders die zich richten op versterking van het water- en sanitatiesysteem van een
land. Bijvoorbeeld door het verwerken van uitwerpselen of ondersteuning van water­
bedrijven. Daarnaast zien we dat uitvoerders duurzame resultaten willen bereiken
door een tarief in rekening te brengen voor een toiletbezoek of schoon drinkwater,
zodat er later geld beschikbaar is voor onderhoud en investeringen. Een andere
manier waarop uitvoerders duurzame resultaten willen halen is inzetten op markt­
vorming. In het tekstkader geven we 2 voorbeelden van werken aan duurzaamheid.
Voorbeeld van werken aan duurzaamheid: verwerking van uitwerpselen
Bij gebrek aan een riool plaatsen uitvoerders toiletten die aangesloten zijn op
een septic tank. Als de tank vol is, moet hij geleegd worden. Het is belangrijk
dat de tanks veilig geleegd worden, en dat er een plek is waar de inhoud van de
tanks veilig kan worden verwerkt. Dit gebeurt niet altijd. In Mozambique zijn er
bijvoorbeeld weinig mensen die de tanks kunnen legen. Het gevolg is dat het
toilet onbruikbaar wordt. Soms legen de gebruikers het toilet dan maar zelf,
door met handschoenen aan en maskers op de uitwerpselen uit de tank te
scheppen. De uitwerpselen verdwijnen dan bijvoorbeeld in een gat naast het
toilet. Wat soms ook gebeurt, bijvoor­beeld in
Ghana, is dat de uitwerpselen wel worden
opgehaald maar niet veilig worden verwerkt.
De uitwerpselen wordt dan gedumpt op een
stuk land, in de rivier of in de zee. Dit vervuilt
het water terwijl de bevolking dit water
bijvoorbeeld ook gebruikt om in te wassen.
Een project dat inspeelt op deze problemen hebben we gezien in Ghana.
Uitwerpselen, organisch afval van de markt en gft-afval wordt opgehaald en
verwerkt tot elektriciteit en compost. De compost en de elektriciteit worden
verkocht. De omzet wordt ingezet om de bedrijfs­kosten te dekken. Op de foto
is de proeftuin in Ghana te zien die is ingericht om het positieve effect van
compost te demonstreren.

Resultaten téllen

30

Algemene Rekenkamer

Voorbeeld van werken aan duurzaamheid: marktvorming
Uitvoerders kunnen ook inzetten op marktvorming om duurzame resultaten te
bereiken. Dat doen ze door vraag en aanbod te creëren. De vraag naar schoon
water wordt gestimuleerd door voorlichting aan de bevolking over het belang
van schoon drinkwater en sanitatie. Dit zou ertoe moeten leiden dat mensen
bereid zijn hiervoor te betalen. Aan de andere kant wordt aanbod gestimuleerd
door ondernemers op te leiden die kunnen voorzien in de vraag naar toiletten
en schoon drinkwater. De uitvoerders die een markt van vraag en aanbod
willen creëren, bouwen meestal zelf geen fysieke voorzieningen.
Een voorbeeld hiervan is een project dat we hebben bezocht in Bangladesh. In
dit project wordt de vraag gestimuleerd door vrouwen op te leiden die langs de
dorpjes gaan om voorlichting te geven over het belang van schoon drinkwater
en sanitatie. Gebrek aan schoon drinkwater en sanitatie kan onder andere
leiden tot een groeiachterstand bij kinderen. Deze vrouwen meten daarom de
groei van de kinderen en ze geven advies over voeding, hygiëne en schoon
drinkwater. Ook komen de bewoners via deze vrouwen in contact met onder­
nemers die wateraansluitingen en toiletten bouwen. De vrouwen krijgen
commissie als dit leidt tot een nieuwe aansluiting. Daarnaast verkopen ze
producten zoals zeep, maandverband en luiers. Omdat de vrouwen hier geld
mee verdienen, is de kans reëel dat ze na afloop van het project doorgaan met
deze activiteiten. Hieronder staan foto’s van een bijeenkomst waarbij deze
vrouwen kinderen opmeten, producten verkopen en de dorpsbewoners
informeren over o.a. hygiëne.

Twee bijeenkomsten in Bangladesh. Links: de verkoop van hygiënische
producten en informatie over hygiëne en de opties om een water­aansluiting en
een toilet te kopen. Rechts het opmeten van kinderen uit het dorp.

Resultaten téllen

31

Algemene Rekenkamer

5.3 Wat kan er beter?
De uitvoering van het WASH-beleid kan beter, bijvoorbeeld als het gaat om duur­
zaamheid. Immers, beleidsuitgangspunten kunnen botsen en de resultaten worden
niet overal op dezelfde manier geteld omdat de meetmethode niet overal gelijk is.
Toch worden die verschillend gemeten resultaten wel bij elkaar opgeteld. Daarnaast
worden er in de praktijk resultaten meegeteld die volgens de minister niet mee
mogen tellen voor de 30/50-doelstelling.

5.3.1 Duurzaamheid
Duurzaamheid is niet gewaarborgd
Zoals in § 4.1.1 staat heeft de minister toegezegd om een duurzaamheidsclausule op
te nemen in de subsidiebeschikkingen met de uitvoerders. Op deze manier wil de
minister garanderen dat de voorzieningen 15 jaar blijven functioneren. Hoe uit­
voerders moeten zorgen voor deze duurzaamheid heeft de minister niet uitgewerkt.
In de praktijk zien we dat deze duurzaamheidsclausules niet zijn toegepast. Het
bleek juridisch onhaalbaar om uitvoerders te dwingen na afloop van het project nog
verantwoordelijk te zijn voor de opgeleverde voorzieningen. Een alternatief, om het
project 15 jaar te laten doorlopen, vindt het ministerie onwenselijk in verband met de
administratieve lasten. Daarbij is het opmerkelijk dat de minister in de WASHstrategie de duur van de duurzaamheidsclausule van 10 naar 15 jaar heeft verhoogd
terwijl deze nergens is opgenomen in de subsidiebeschikkingen.
De duurzaamheidsclausule blijkt er dus niet voor te zorgen dat de minister in 2030
kan garanderen dat de mensen, die dankzij Nederlandse ontwikkelings­samen­
werking toegang hebben gekregen tot schoon drinkwater en sanitatie, deze toegang
nog steeds hebben. Dit terwijl de 30/50-doelstelling dit wel suggereert. Wij vragen
ons af of de duurzaamheidsclausule wel het juiste instrument is om de duur­zaam­
heid van de voorzieningen te waarborgen.
UNICEF en het Sanitation and Hygiene Fund (onderdeel van de VN) hebben wel een
duurzaamheidsclausule. Deze clausule is niet afgesloten tussen de minister voor
BHOS en de organisatie, maar tussen de organisatie en de overheid van het land
waar ze de voorzieningen hebben gebouwd. Hierin staat dat de organisatie de
overheden zal ondersteunen om een duurzaamheidsraamwerk op te stellen om de
resultaten tot 15 jaar na start van het project te waarborgen.

Resultaten téllen

32

Algemene Rekenkamer

De minister heeft dus geen inzicht in hoeveel van de aangelegde aansluitingen nog
werken. Medewerkers van het ministerie gaan meestal niet meer langs bij projecten
die zijn afgelopen. Om te zien of de gebouwde voorzieningen na afloop van een
project nog steeds goed functioneren, zijn we op bezoek gegaan bij 9 locaties van
een afgelopen project. Dit project had tot doel toiletten op scholen te installeren. Dit
project liep van 2012 tot 2019. De toiletten bleken tijdens ons bezoek eind 2022 in
slechte staat te zijn, of ze functioneerden helemaal niet meer. In het tekstkader
hierna lichten we dit toe.
Toiletten op scholen in slechte staat of niet-meer werkend
We hebben 9 scholen bezocht, 7 in Ghana en 2 in Mozambique. We hebben
gesproken met medewerkers van lokale overheden, studenten, leerkrachten en
projectmanagers. De scholen waren blij met de toiletten. Vóór de bouw van de
toiletten deden de leerlingen meestal in de buitenlucht hun behoefte. Sommige
toiletten hebben ook een kleedkamer
voor meisjes. Dit geeft meisjes de
gelegenheid ook naar school te gaan
als ze ongesteld zijn – mits de kleed­
kamer van voldoende kwaliteit is.
We hebben geconstateerd dat de
faciliteiten niet goed onderhouden zijn.
Kranen waren gestolen, de toiletdeuren
of de toiletten zijn soms kapot. Of de
Kapotte toiletdeuren in Ghana.

septic tanks zijn vol waardoor de
toiletten onbruikbaar zijn. Daarnaast
kunnen scholen de waterrekening niet
betalen. Er is dan geen water om je
handen te wassen. Bij een toilet met
spoelbak kan dan ook het toilet niet
meer worden doorgespoeld. Hoewel er
over het onderhoud wel afspraken zijn
gemaakt met de scholen en lokale
overheden, worden deze afspraken niet
nagekomen. De foto’s geven een

Gestolen kranen in Ghana.

Resultaten téllen

illustratie van onze bevindingen.

33

Algemene Rekenkamer

Gestolen kranen in Mozambique.

Jongens toilet in Mozambique.

Kapotte toiletten in Ghana.

Kapotte afvoeren in Ghana.

Resultaten téllen

34

Algemene Rekenkamer

5.3.2 Beleidsuitgangspunten
Spanning tussen duurzaamheid en het bereiken van de allerarmsten
Een van de beleidsuitgangspunten van de WASH-strategie is dat Nederland de
allerarmsten wil bereiken. Tegelijkertijd is duurzaamheid ook een beleids­uitgangs­
punt in de WASH-strategie. In de praktijk is er spanning tussen de beide uitgangs­punten. Want uitvoerders proberen de duurzaamheid van voorzieningen vaak te
waarborgen door een vergoeding te vragen aan de gebruikers voor schoon drink­
water en sanitatie. Van de opbrengsten kan dan het onderhoud worden betaald. Dit
heeft tot gevolg dat uitvoerders kiezen voor projecten in gebieden waar bewoners in
staat zijn te betalen voor de dienst. Dit zijn meestal niet de regio’s waar de
allerarmsten wonen.
Ook in 2008 en 2012 bleek er sprake van dezelfde botsende
beleidsuitgangspunten
In ons onderzoek uit 2008 hebben we ook al geconstateerd dat duurzaamheid
niet goed samengaat met de allerarmsten bereiken (Algemene Rekenkamer,
2008; pagina 17). Daarnaast schrijft de IOB in 2012 over het minder bereiken
van de allerarmsten (BZ/IOB, 2012; pagina 18):
De watervoorzieningen zijn veel arme gemeenschappen ten goede gekomen
maar minder aan de allerarmsten. Sanitaire voorzieningen zijn vooral toe­
genomen in minder arme dorpen en huishoudens.
Bij sommige projecten proberen uitvoerders de allerarmsten wel te bereiken door
bijvoorbeeld kruisfinanciering. Dit betekent dat bewoners die wel kunnen betalen
voor een voorziening, ook betalen voor de allerarmsten. De allerarmsten zijn dan niet
de hoofddoelgroep maar worden toch deels bereikt. In het tekstkader hierna geven
we een voorbeeld.
Tarieven voor diensten en het bereiken van de allerarmsten door
kruisfinanciering
Projecten kunnen duurzaam gemaakt worden door een tarief in rekening te
brengen bij gebruikers voor water, toiletbezoek of het legen van de septic tank.
De inkomsten hieruit worden gebruikt voor het onderhoud van de water­
leidingen of het toilet en voor betaling van de personeelskosten.

Resultaten téllen

35

Algemene Rekenkamer

Een voorbeeld hiervan is een afgerond project dat we hebben bezocht in
Ghana. Op verschillende plaatsen wordt water uit de grond opgepompt en
gefilterd, zodat er schoon drinkwater is voor de bewoners. Die krijgen een
pasje waar ze een geldtegoed op kunnen zetten. Van dit tegoed kunnen ze
water tappen bij meerdere waterpunten. De opbrengsten worden gebruikt voor
onderhoud, maar ook om het aantal watertappunten uit te breiden en zo
steeds meer mensen te voorzien van schoon drinkwater.
Tijdens de coronacrisis verplichtte de Ghanese overheid de projectuitvoerder
het drinkwater gratis beschikbaar te stellen. Gevolg: meer watergebruik.
Hieruit trok de projectorganisatie de conclusie dat het tarief voor sommige
mensen een drempel was. Daarom wordt nu kruisfinanciering ingezet.

5.3.3 Tellen van resultaten
Uitvoerders tellen op hun eigen manier
Tijdens onze 3 landenbezoeken hebben we een grote variëteit gezien in de manier
waarop uitvoerders het aantal bereikte mensen tellen. Hoewel de methodologische
notities van het ministerie eenduidigheid in de tellingen moet opleveren, geven de
notities geen aanwijzingen voor hoe er geteld moet worden. Het ministerie geeft aan
dat het de uitvoerders vrij staat om informatie over het aantal bereikte personen te
verzamelen op een manier die zij geschikt vinden voor de context waarin zij werken.
Dit betekent dat de berekening van het aantal bereikte personen op deze
verschillende manieren wordt uitgevoerd:
• door het watergebruik te delen door het gemiddelde gebruik per persoon;
• door het aantal huishoudens dat een aansluiting heeft gekregen te vermenig­
vuldigen met de gemiddelde grootte van een huishouden;
• door te rekenen met een standaard aantal mensen dat bereikt wordt met een
waterpomp, waarbij het standaard aantal varieert per land en/of project.
Wij constateren dat soms ook mensen meegeteld worden die al de beschikking
hadden over schoon drinkwater. Bovendien zagen we dat toiletten op scholen soms
wel werden meegeteld, terwijl de methodologische notitie deze toiletten nadrukkelijk
uitsluit voor de telling.

Resultaten téllen

36

Algemene Rekenkamer

Ook in 2008 werden mensen die al toegang hadden tot schoon drinkwater
opnieuw meegeteld
In ons onderzoek uit 2008 hebben we ook geconstateerd dat er mensen
worden meegeteld die al toegang hadden tot schoon drinkwater (Algemene
Rekenkamer, 2008; pagina 46). We schreven:
Uit het bezoek aan Egypte kwam bijvoorbeeld naar voren dat de Nederlandse
ambassade niet op de hoogte was van de normen uit het JMP. We constateerden
dat de inwoners in de regio waarop het Nederlandse drinkwaterprogramma zich
richt al toegang hadden tot drinkwater via een publieke pomp. Deze pomp is al
een «verbeterde bron» in de zin van de JMP.
Water niet altijd drinkbaar en toiletten niet altijd werkend
Wij constateren dat het drinkwater dat tijdens een project beschikbaar komt, vaak
niet direct drinkbaar is. Dit heeft verschillende oorzaken:
• vervuiling van het water door oude leidingen;
• vervuiling van het water doordat de druk in de leidingen wegvalt;
• vervuiling doordat mensen water stelen. De pijpen worden dan beschadigd en er
is geen afgesloten systeem meer;
• vervuiling van het water doordat het opgeslagen wordt in vervuilde tanks of
emmers.
Toch tellen deze drinkwater aansluitingen in de praktijk wel mee voor de 30/50doel­stelling, ook al functioneren ze niet zoals bedoeld omdat gebruikers geen
drinkwater krijgen dat ze direct kunnen drinken. Het meetellen van deze aan­
sluitingen is volgens de minister niet de bedoeling.
Voorbeeld
van het opslaan van water in tanks
­­

Links: water opgeslagen in een tank bij een gezondheidscentrum in Ghana.
Rechts: water opgeslagen in een tank bij een school in Mozambique. Het is
belangrijk dat deze tanks regelmatig schoongemaakt worden.

Resultaten téllen

37

Algemene Rekenkamer

Ook bij sanitatie komen we problemen tegen. Toiletten met een septic tank worden
niet altijd geleegd. Soms is er geen geld voor en soms is er geen organisatie die dit
aanbiedt. Ook deze onbruikbare toiletten worden ten onrechte meegeteld in de
resultaten voor de 30/50-doelstelling.
Methodologische notities geven geen handvatten voor tellen van indirecte
resultaten
De methodologische notities geven in de praktijk onvoldoende handvatten aan
uitvoerders voor het tellen. Vooral over de indirecte resultaten bestaat onduidelijk­
heid. Kunnen ze worden meegeteld? En hoe moeten ze geteld worden? De
methodo­logische notities geven hier geen aanwijzingen voor. Dit terwijl een deel van
de bereikte resultaten die de minister rapporteert, indirecte resultaten zijn. Het gaat
hierbij om activiteiten die indirect bijdragen aan het doel ‘meer mensen toegang
geven tot schoon drinkwater en/of sanitaire voorzieningen’. Bijvoorbeeld: lokale
waterbedrijven die ondersteuning krijgen van Nederlandse partners uit de water­
sector. De Nederlandse bijdrage wordt niet ingezet om wateraansluitingen te maken
of toiletten te bouwen, maar om lokale waterbedrijven te versterken en weerbaarder
te maken. Dit wordt ‘capaciteitsopbouw’ genoemd. Hoewel deze nuttige projecten
volgens de methodologische notities niet meegeteld mogen worden voor de
30/50-doelstelling, zien we dat dit in de praktijk wel gebeurd.
Voorbeeld van indirecte resultaten: capaciteitsopbouw voor drinkwater
In alle 3 de landen die we voor dit onderzoek hebben bezocht, zijn we voor­
beelden tegengekomen van capaciteitsopbouw. Het ging om bedrijven die
technische kennis beschikbaar stellen, hulp boden bij verbetering van het
bestuur of ondersteuning gaven bij de fondsenwerving voor investeringen.
Waterbedrijven krijgen bijvoorbeeld ondersteuning bij het verbeteren van de
bedrijfsvoering. Hoe zorg je ervoor dat je klanten betalen voor het water? Hoe
zorg je ervoor dat er minder gestolen wordt of weglekt?
De gedachte is dat waterbedrijven mét ondersteuning meer aansluitingen
kunnen maken dan zonder hulp. De nieuwe aansluitingen die het lokale water­
bedrijf bouwt, worden deels meegeteld als Nederlands resultaat. Dit is volgens
de minister niet de bedoeling

Voorbeeld van indirecte resultaten: marktvorming
In § 5.2 beschreven we een project in Bangladesh dat inzet op marktvorming.
Ook in Ghana en Mozambique zagen we dit soort projecten. We constateerden
dat resultaten van deze projecten meetellen in de 30/50-doelstelling van de
minister.

Resultaten téllen

38

Algemene Rekenkamer

Bij marktvorming is het niet altijd zeker of alle toiletten verkocht zijn dankzij
het project. In het project in Bangladesh wordt dit gecontroleerd, maar dat is
niet bij alle projecten het geval. We zijn grote verschillen tegengekomen in
projecten die zich richten op marktvorming.
Bij sommige projecten wordt de aanbodzijde grondig aangepakt. Er worden
ondernemers opgeleid, voorzien van beschermende kleding en gereedschap
en ondernemers worden met elkaar in contact gebracht om zo elkaar te
kunnen helpen.

Groep ondernemers die zijn opgeleid om toiletten te maken in Mozambique.
Er zijn ook projecten die zich richten op ondernemers die al toiletten maken.
Deze ondernemers krijgen dan geen opleiding of beschermende kleding.
Ze krijgen wel extra gereedschap of informatie over het vervangen van
bepaalde onderdelen (zoals van beton naar plastic). Bij deze projecten zien we
dat alle verkochte toiletten worden meegeteld als Nederlands resultaat.
Dit terwijl deze ondernemers voordat het project er was ook al toiletten
verkochten. Het is dus onwaarschijnlijk dat alle verkochte toiletten zijn toe te
schrijven aan het project. De ondernemer registreert hoeveel toiletten er zijn
verkocht en geeft dit door aan de uitvoerder van het project. De ondernemer
installeert het toilet niet, het is dus onduidelijk of de verkochte toiletten ook
daadwerkelijk (goed) geïnstalleerd zijn en gebruikt worden.

Resultaten téllen

39

Algemene Rekenkamer

6. Beleidsinformatie en
sturing door de
minister
De minister heeft beleidsinformatie nodig om te monitoren of ze de gewenste
resultaten bereikt of dat ze moet bijsturen. Hierbij is het belangrijk dat de minister
duidelijk definieert welke informatie ze hiervoor nodig heeft en hoe deze informatie
tot stand moet komen. De bron van deze informatie is de informatie die uitvoerders
aanleveren via hun jaarrapportages. Die informatie is ook de basis voor de informatie
op de resultatenwebsite en voor de indicatoren in de begroting en in het jaarverslag
van de minister voor BHOS. We constateren dat de uitvoeringsproblemen die we
hiervoor besproken hebben ook de sturingsmogelijkheden van de minister negatief
beïnvloeden.

6.1 Hoe is het geregeld?
Uitvoerders rapporteren jaarlijks aan de minister over de voortgang van hun project
en de bereikte resultaten. In de jaarrapportage moeten uitvoerders in ieder geval
rapporteren over het aantal mensen met toegang tot schoon drinkwater en het
aantal mensen met toegang tot sanitaire voorzieningen die in dat jaar zijn bereikt.
Ze mogen hierbij ook andere informatie opnemen.
De verantwoordelijke beleidsmedewerker neemt de aantallen die de uitvoerder
rapporteert over in de resultatenapplicatie. Het ministerie heeft deze applicatie in de
loop van 2018 in gebruik genomen om de resultaten van ontwikkelingssamenwerking
bij te houden. Het gaat hierbij niet alleen om de resultaten voor schoon drinkwater en
sanitatie, maar om de resultaten van álle indicatoren voor ontwikkelings­samenwerking
zoals voedselzekerheid en klimaat. Per indicator worden de ingevoerde resultaten in
de resultatenapplicatie opgeteld. De uitkomst van deze optelling neemt de minister

Resultaten téllen

40

Algemene Rekenkamer

op in haar jaarverslag. Voordat de resultatenapplicatie er was, werden de resultaten
handmatig bijgehouden in een spreadsheet.
Met de ingebruikname van de resultatenapplicatie in 2018 is de meetperiode van de
resultaten veranderd. Dit is omdat de resultaten van de uitvoerders vaak nog niet
beschikbaar zijn op het moment dat de minister haar jaarverslag opstelt. Daarom
heeft de minister ervoor gekozen de periode waarover ze rapporteert te veranderen
van een heel kalenderjaar naar de periode tussen 1 oktober van het voorgaande jaar
tot en met 30 september van het jaarverslagjaar. In het jaarverslag over 2022
verwerkt de minister dus de rapportages die zijn ontvangen en goedgekeurd in de
periode tussen 1 oktober 2021 en 30 september 2022. De rapportages gaan over
2020 of 2021, afhankelijk van de snelheid van aanlevering door de uitvoerder en
goedkeuring door het ministerie. Kortom: er is dus een vertraging in de resultaten die
de minister rapporteert in het jaarverslag.
Uitvoerders stellen na afloop van het project een eindrapportage op. Afhankelijk van
de omvang van het project kan daarnaast ook een externe organisatie een eind­
evaluatie uitvoeren. Bij de start van het project maken het ministerie en de uitvoerder
hierover afspraken.
Bij de gegevens die uitvoerders aanleveren over het aantal bereikte mensen gaat de
minister uit van vertrouwen. De uitvoerder telt en rapporteert zelf over de resultaten.
Dit betekent dat de opgegeven aantallen niet worden gecontroleerd door een
onafhankelijke partij of door de medewerkers van het ministerie. De verantwoorde­
lijk­­heid voor de telmethode en voor het doorgeven van het juiste aantal bereikte
mensen legt de minister bij de uitvoerder. Wel doet de verantwoordelijke beleids­
medewerker een ‘plausibiliteitstoets’ op de aantallen die de uitvoerder heeft
opgegeven. De toets gebeurt op basis van inhoudelijke kennis van de beleids­
medewerker over het project en de telaanwijzingen in de methodologische notities.
In figuur 9 staat aangegeven hoe de verantwoordingsinformatie tot stand komt.

Resultaten téllen

41

Algemene Rekenkamer

Figuur 9 De totstandkoming van de verantwoordingsinformatie

De weg van verantwoording

Rapportages
van uitvoerders

Clustering van
informatie
op onderwerp
of doelstelling

Jaarverslag en
online publicatie

6.2 Wat gaat er goed?
Voor alle projecten in de 3 landen die we hebben bezocht waren jaarrapportages en
– bij afgesloten projecten – eindrapportages beschikbaar. Het ministerie en de
uitvoerder maken hierover afspraken bij de start van projecten. De jaarrapportages
van de projecten die we hebben bezocht, geven over het algemeen een goed beeld
van het project en de voortgang ervan.
De invoering van de resultatenapplicatie in 2018 is een verbetering ten opzichte van
de handmatig bijgehouden spreadsheets zoals dat daarvoor gebeurde. Die spread­
sheets waren foutgevoelig en niet goed te herleiden naar de broninformatie. Nu zijn
de resultaten beter te volgen en samen te voegen.

6.3 Wat kan er beter?
6.3.1 Duurzaamheid
Minister heeft geen zicht op duurzaamheid
Zoals in hoofdstuk 5 staat beschreven is de duurzaamheidsclausule niet opgenomen
in de subsidiebeschikkingen van uitvoerders waardoor de minister weinig zekerheid
heeft dat de bereikte mensen 15 jaar later nog steeds toegang hebben tot schoon
drinkwater en sanitatie. Daarnaast heeft de minister geen monitoring ingericht om

Resultaten téllen

42

Algemene Rekenkamer

de voorzieningen na afloop van een project te inspecteren. Zonder deze beleids­
informatie is bijsturen niet mogelijk.
We hebben gezien dat uitvoerders ook duurzaamheid bereiken door bijvoorbeeld in
te zetten op marktvorming of capaciteitsopbouw. Hoe deze resultaten bijgehouden
moeten worden is echter niet duidelijk. Daardoor is er geen betrouwbaar en volledig
beeld van de duurzaamheid.

6.3.2 Beleidsuitgangspunten
Niet alle beleidsuitgangspunten specifiek benoemd in rapportages
De minister heeft 6 beleidsuitgangspunten opgesteld voor haar WASH-beleid, maar
ontvangt niet genoeg informatie daarover van de uitvoerders om op deze uitgangs­
punten te kunnen sturen. Voor het realiseren van haar beleidsdoelstellingen is het
van belang dat zij hier ook informatie over ontvangt.
Op dit moment is er in de jaarrapportages geen systematische aandacht voor het
bereiken van de allerarmsten. Over gender wordt over het algemeen wel
gerapporteerd, maar de verstrekte informatie is niet betekenisvol. Meestal staat er
alleen dat 50% van de bereikte mensen vrouw is en 50% man. Bij voorlichting over
sanitatie is wel specifiek aandacht voor genderaspecten. Denk bijvoorbeeld aan
aandacht voor menstruatie en aan veiligheid voor vrouwen en meisjes.

6.3.3 Tellen van resultaten
Resultaten zijn minder betrouwbaar en nauwkeurig dan ze lijken
We hebben het al eerder genoemd: de methodologische notities geven geen
duidelijkheid over hoe uitvoerders de resultaten moeten tellen en welke resultaten ze
wel en niet mogen meenemen. Bij invoer van de data in de resultatenapplicatie is het
ministerie onvoldoende kritisch op resultaten die de uitvoerder rapporteert.
Wij constateren namelijk dat er resultaten zijn ingevoerd die niet mee hadden mogen
tellen volgens de methodologische notities of dat er cumulatieve cijfers zijn
ingevoerd. Ook stelt de minister dat indirecte resultaten niet meegeteld mogen
worden bij de indicatoren voor drinkwater en sanitatie, maar dat gebeurt in de
praktijk wel.
Indicator geeft een beperkt beeld van wat er in de praktijk gebeurt
De indicatoren geven een beperkt beeld van de variëteit aan projecten die een
Nederlandse bijdrage ontvangen. Tijdens onze 3 landenbezoeken zijn we meerdere

Resultaten téllen

43

Algemene Rekenkamer

projecten tegengekomen die volgens de methodologische notities niet meegeteld
mogen worden voor de doelstelling, of waarbij niet duidelijk is of dit mag of niet. Het
gaat over projecten zoals capaciteitsopbouw en de verwerking van uitwerpselen.
Deze projecten leveren weliswaar geen directe aansluitingen of toegang tot sanitaire
voorzieningen, maar zijn wel bij aan het doel van schoon drinkwater en sanitatie. Een
ander voorbeeld van projecten die een bijdrage ontvangen maar die niet meegeteld
mogen worden is de installatie van toiletten op scholen, in gezondheidscentra en
markten.
Bij het tellen van resultaten zien we verschillende problemen. Zo tellen de uitvoerders
de resultaten niet eenduidig en tellen ze ook resultaten mee die volgens de minister
niet mee mogen tellen. Zie figuur 10.7 De resultaten die de minister presenteert in het
jaarverslag zijn hierdoor minder betrouwbaar dan ze lijken.
Figuur 10 Het verschil tussen wat de minister wil meten als resultaat en welke
resultaten er daadwerkelijk gemeten en gerapporteerd worden

Indicator geeft een beperkt beeld van wat er in de praktijk gebeurt

Wat geteld
wordt als
resultaat

Wat de minister
wil tellen
als resultaat

Alle projecten die door
de minister gefinancierd zijn

Resultaten téllen

44

Algemene Rekenkamer

7.
Verantwoording
In dit hoofdstuk gaan we in op de verantwoordingsinformatie: hoe informeert de
minister voor BHOS het parlement over de voortgang van de 30/50-doelstelling. We
constateren dat deze informatie het parlement informeert over hoeveel mensen
nieuwe toegang krijgen tot schoon drinkwater en sanitatie, maar niet over hoe
duurzaam die toegang is. Dit laatste is ook geen officieel doel en daarmee onderdeel
van de verantwoording. Daarnaast zien we dat de gepresenteerde cijfers over de
voortgang van de 30/50-doelstelling minder betrouwbaar zijn dan ze lijken.

7.1 Hoe is de verantwoording aan het parlement
geregeld?
In haar jaarverslag BHOS rapporteert de minister over de voortgang in het bereiken
van haar 30/50-doelstelling in de periode 2016–2030. Ze ontleent de cijfers over het
aantal bereikte mensen aan de ingevoerde cijfers in de resultatenapplicatie. De
minister publiceert de resultaten ook op www.nlontwikkelingssamenwerking.nl
(de resultatenwebsite).

7.2 Wat gaat er goed?
De minister gaat in het jaarverslag en op de resultatenwebsite niet alleen in op de in
resultaten die zijn behaald in het verslagjaar, maar geeft ook inzicht in de voortgang
in het bereiken van de 30/50-doelstelling in de periode 2016–2030. Daarnaast zien
we een duidelijke verbetering in de consistentie van de gerapporteerde cijfers,
dankzij de resultatenapplicatie die sinds 2018 in gebruik is.

Resultaten téllen

45

Algemene Rekenkamer

7.3 Wat kan er beter?
7.3.1 Duurzaamheid
Geen verantwoording over duurzaamheid
De minister geeft geen verantwoordingsinformatie over duurzaamheid aan het
parlement. Volgens de minister is het wel de bedoeling dat nieuw aangelegde
voorzieningen 15 jaar werken en in goede staat blijven, maar is dit geen juridische
vereiste in de contracten die met uitvoerende partijen worden afgesloten. Dit is
opmerkelijk aangezien de 30/50-doelstelling een cumulatieve doelstelling is en het
SDG-doel is dat iedereen in 2030 toegang moet hebben tot veilig en betaalbaar
drinkwater, degelijke sanitaire voorzieningen en hygiëne. Hiervoor is blijvende
toegang nodig.

7.3.2 Beleidsuitgangspunten
Beleidsuitgangspunten staan niet in jaarverslag
Voor het WASH-beleid gelden 6 uitgangspunten (zie § 4.4.2). Of aan ieder
uitgangspunt wordt voldaan, blijkt niet uit de BHOS-jaarverslagen; de minister geeft
hierover geen informatie aan het parlement. Op de resultatenwebsite is er wel meer
aandacht voor de beleidsuitgangspunten en bijbehorende resultaten, maar alleen in
de vorm van voorbeelden. Of systematisch wordt voldaan aan de beleidsuitgangs­
punten, wordt niet beschreven.

7.3.3 Tellen van resultaten
Cijfers in het verleden niet consistent
De minister voor BHOS rapporteert via de 2 indicatoren over de bereikte resultaten.
Dit doet ze in verantwoordingsstukken (begroting en jaarverslag), op de resultaten­
website en in Kamerbrieven. Tot en met het jaarverslag 2016 sluiten de cijfers in het
jaarverslag niet aan op de cijfers uit de interne resultatenoverzichten (zie figuur 11).
Het ministerie heeft hiervoor geen goede verklaring. Sinds 2017 is er een duidelijke
verbetering.

Resultaten téllen

46

Algemene Rekenkamer

Fgiuur 11 Aansluiting cijfers jaarverslag met interne administratie ministerie

Tot 2017: cijfers jaarverslagen niet consistent met cijfers interne
resultatenoverzichten
Aantal bereikte mensen (in miljoenen)
15,0

Drinkwater

Sanitatie

12,5
10,0
7,5
5,0
2,5
0
’09 ’10 ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22

’09 ’10 ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22

Aantal bereikte mensen volgens intern resultatenoverzicht
Aantal bereikte mensen volgens jaarverslag

Betrouwbaarheid informatie over resultaten niet gecontroleerd
De beheerder van de resultatenapplicatie op het ministerie controleert aan het einde
van ieder jaar of de ingevoerde gegevens overeenkomen met het cijfer uit de
jaarrapportage van de uitvoerder. Dit gebeurt door middel van een deelwaarneming
Dit is dus geen controle of de gerapporteerde resultaten daadwerkelijk zijn behaald.
Daarnaast is er de controle door de Auditdienst Rijk (ADR). De ADR controleert
jaarlijks of de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag deugdelijk
tot stand is gekomen. De dienst maakt daarbij gebruik van gegevens uit de controle
door de beheerder en controleert ook zelf of de aantallen in de resultatenapplicatie
overeenkomen met de informatie uit de jaarrapportages van de uitvoerders. Het
oordeel van de ADR gaat alleen over de optelsom die gemaakt wordt op het
ministerie op basis van de resultaten die uitvoerders hebben gerapporteerd. Er wordt
dus geen onderzoek gedaan naar de betrouwbaarheid van de resultaten zelf.

Resultaten téllen

47

Algemene Rekenkamer

8.
Leren van eerder
onderzoek
8.1 Een lerende organisatie
Het Ministerie van BZ heeft een systeem voor monitoring (volgen van projecten) en
evaluatie, met duidelijke afspraken over hoe dit moet worden gedaan. Het systeem is
bruikbaar op zowel organisatieniveau als op het niveau van individuele activiteiten.
Het ministerie heeft een eigen evaluatiedienst (IOB) die de resultaten van het
Nederlandse buitenlandbeleid inclusief ontwikkelingssamenwerking onderzoekt. De
IOB helpt beleidsmakers daarnaast verantwoording af te leggen over de beleids­
resultaten. Verder heeft het ministerie stappen gezet om de ‘Monitoren, Evaluatie en
Leren-functie’ (de MEL) te versterken. Er is bijvoorbeeld extra capaciteit vrijgemaakt
om MEL-medewerkers aan te stellen.
Leren van eerdere ervaringen is in opzet goed geregeld. Maar we hebben in de
besluitvormingsdocumenten die we hebben bestudeerd niet kunnen vaststellen of
projecten ook echt worden (bij)gestuurd op basis van monitoringsinformatie of
evaluaties.
Dit blijkt ook uit ons rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking uit 2023 (Algemene
Rekenkamer, 2023). Hierin schrijven we dat investeringen in ‘leren’ vaak bedoeld zijn
om voorwaarden te creëren om (beter) te kúnnen leren, in plaats van dat ze gaan
over het leren zelf. Leren is ook, of vooral, een kwestie van gedrag. En daar is
vooralsnog minder aandacht voor.

Resultaten téllen

48

Algemene Rekenkamer

8.2 Niet leren van beleid
Geen tussenevaluatie van de periode tot 2015 (de MDG-periode) en de periode
tussen 2016 en 2020
In de overgang van de periode tot 2015 (de MDG-periode) naar de SDG-periode (zie
§ 2.1) heeft de minister geen evaluatie laten uitvoeren van het Nederlandse beleid
voor water en sanitatie. De periode tot 2015 (MDG) is dus niet geëvalueerd, terwijl dit
wel waardevolle lessen had kunnen opleveren voor de nieuwe periode tussen 2016
en 2030 (SDG). In de WASH-strategie van 2016 beloofde de minister aan het
parlement dat er in 2020 een tussenevaluatie van het beleid zou komen. Ook deze
evaluatie is niet uitgevoerd. Doordat het ministerie geen tussenevaluatie van de
WASH-strategie heeft laten doen, is ook niet expliciet de vraag gesteld of het
bestaande beleid nog passend is en of het moet worden gestopt of aangepast als
resultaten achterblijven. Wel zien we dat het IOB-onderzoek uit 2012 heeft geleid tot
meer aandacht voor duurzaamheid in de WASH-strategie.
De minister heeft onvoldoende gedaan met lessen uit eerder onderzoek bij de
herziening van beleid
We zien dat de minister bij de herziening van beleid onvoldoende heeft gedaan met
lessen uit eerder onderzoek. Ze heeft bijvoorbeeld 3 van de 8 aanbevelingen uit ons
onderzoek uit 2008 overgenomen. Maar van die 3 is er slechts 1 doorgevoerd in het
beleid: de aanbeveling voor een systeem voor monitoring. Zie figuur 12.

Resultaten téllen

49

Algemene Rekenkamer

Figuur 12 Overzicht aanbevelingen uit ons onderzoek uit 2008 en de opvolging door
de minister

De minister heeft slechts 1 van de 8 aanbevelingen uit ons onderzoek uit 2008
overgenomen
Aanbeveling

Opvolging

Maak met spoed extra capaciteit vrij om de 50 miljoendoelstelling te onderbouwen en te operationaliseren en
resultaatgericht te sturen op de uitvoering.

Geen toezegging

Integreer echt noodzakelijke voorwaarden en criteria met
spoed in beleidskader.

Geen toezegging

Maak op basis van afgewogen beleidskader duidelijk welke
soorten activiteiten bijdragen.

Geen toezegging

Onderbouw drinkwateractiviteiten met goede nulmetingen.

Geen toezegging

Baseer jaarverantwoordingen op cijfers uit het nog te
ontwikkelen monitoringsysteem en geef zichtbaar aan
als er sprake is van forfaitaire toerekening.

Overgenomen

Kies in welke regio’s/landen de doelstelling verwezenlijkt
moet worden en maak daarvoor een plan voor 2008-2015.
Hanteer hierbij een proactieve aanpak door kansen te
creëren en ontwikkel een monitoringsysteem om goede
sturingsinformatie te genereren.

Geen toezegging

Besteed meer aandacht aan de kwaliteit van communicatie,
onder meer door posten meer te betrekken, goede informatie
te verstrekken en zelf de juiste vragen te stellen.

Onderschreven door minister,
maar geen concrete toezegging
gekoppeld aan actie

Maak expliciet duidelijk wat de 50 miljoendoelstelling kost.

Onderschreven door minister,
maar geen concrete toezegging
gekoppeld aan actie

Onze bevindingen uit dit onderzoek waren voor een deel dan ook al bekend. Sinds
ons onderzoek uit 2008 is al bekend dat:
• Er geen duidelijke koppeling is tussen de doelstelling en de uitvoering van het
beleid.
• Er geen plan van aanpak is dat duidelijk omschrijft wat er wanneer in welk land
moet gebeuren om het doel te bereiken. Het ministerie stuurt niet proactief op
resultaten.
• De communicatie tussen ambassades en het ministerie niet optimaal is.
• De minister geen prioritering heeft gemaakt tussen de voorwaarden (onder
andere duurzaamheid, gender, bereiken van de allerarmsten). Daardoor is
onduidelijk hoe uitvoerders om moeten gaan met tegenstrijdige voorwaarden.
• Helder gedefinieerde doelstellingen voor bijvoorbeeld duurzaamheid ontbreken.

Resultaten téllen

50

Algemene Rekenkamer

Sinds het IOB-onderzoek uit 2012 is al bekend dat:
• De nieuwe voorzieningen voor water en sanitatie onvoldoende duurzaam zijn en
dat de waterkwaliteit vaak verslechtert tussen het moment waarop water werd
verstrekt en het moment waarop het werd geconsumeerd.
In reactie op het duurzaamheidsprobleem beloofde de toenmalige staatssecretaris
van BZ een duurzaamheidsclausule op te nemen (Tweede Kamer, 2012). Die
duurzaam­heids­clausule werd in 2016 verhoogd van 10 naar 15 jaar. Maar, zoals we
uitleggen in § 4.4.1, voor geen van de projecten is die clausule opgesteld. Het is
daardoor onduidelijk of de mensen die eerder toegang hebben gekregen tot schoon
drinkwater en sanitaire voorzieningen, die toegang 15 jaar lang houden. Het is dus
onduidelijk of publiek geld uit Nederland blijvend iets heeft opgeleverd.

Resultaten téllen

51

Algemene Rekenkamer

9.
Conclusies en
aanbevelingen
De VN hebben afgesproken dat uiterlijk in 2030 iedereen toegang heeft tot veilig en
betaalbaar drinkwater en gepaste sanitaire voorzieningen. Nederland levert hieraan
een bijdrage met de 30/50-doelstelling. We hebben onderzocht hoe de minister deze
30/50-doelstelling heeft uitgewerkt in haar beleid en hoe dit beleid in de praktijk
wordt uitgevoerd. Daarbij hebben we onderzocht of de beleidsinformatie een goed
beeld geeft van de resultaten in ontwikkelingslanden, of de verantwoordings­
informatie goed tot stand komt en of de minister bij de herziening van beleid iets
heeft gedaan met lessen uit eerdere onderzoeken. We komen tot 3 conclusies.

9.1 Conclusie 1 – Onvoldoende uitwerking van beleid
leidt tot problemen in de uitvoering
Er is geen onderliggend plan om de 30/50-doelstelling te halen
In de WASH-strategie heeft de minister niet uitgewerkt wat er precies moet gebeuren
om de 30/50-doelstelling te realiseren. Ook is niet duidelijk hoeveel mensen de
minister via de Nederlandse ambassades wil bereiken en hoeveel via de beleids­
directie. Daarnaast is het onduidelijk hoeveel mensen de minister uit de doelgroep
wil bereiken.
Prioritering
De minister heeft naast 30/50-doelstelling ook 6 beleidsuitgangspunten
geformuleerd voor het WASH-beleid zonder hierin een richtlijn voor prioritering aan
te brengen. We constateren dat deze stapeling van doelstellingen en beleids­
uitgangs­punten het beleid complex en moeilijk uitvoerbaar maken. In een project
kunnen niet alle beleidsuitgangspunten tegelijk gerealiseerd worden. Zo zien we dat,

Resultaten téllen

52

Algemene Rekenkamer

ondanks dat het beleid zich richt op de allerarmsten, deze doelgroep meestal niet de
focus is van de projecten.
Duurzaamheid van de resultaten
De minister heeft zichzelf met de 30/50-doelstelling een cumulatief doel gesteld.
Hoe de minister ervoor wil zorgen dat mensen blijvend toegang tot schoon
drinkwater en sanitatie krijgen, is onvoldoende uitgewerkt. Oorspronkelijk wilde
de minister de toegang garanderen door een duurzaamheidsclausule in elke
subsidiebeschikking op te nemen waarbij uitvoerders moeten garanderen dat de
voorzieningen 15 jaar blijven functioneren (Tweede Kamer, 2017a). Maar dit bleek
juridisch onhaalbaar.
Het risico bestaat dat kwetsbare groepen slechts tijdelijk toegang krijgen tot schoon
drinkwater en sanitatie. Dit vinden wij een gemiste kans. Wel moeten de wensen van
de minister haalbaar zijn. Wat is maximaal haalbaar voor de duurzaamheid? Welke
verantwoordelijkheden kun je neerleggen bij uitvoerders en bij lokale overheden?
Voor het bereiken van de allerarmsten zijn wellicht andere maatregelen nodig om
duurzame toegang te realiseren dan bij mensen die kunnen betalen voor schoon
drinkwater of hun eigen toilet. Daarom doen wij de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 1 – Werk duurzaamheid (blijvende toegang tot schoon drinkwater
en sanitatie) verder uit en breng in kaart wat ervoor nodig is om resultaten te
behalen die duurzaam zijn. Aandacht voor een adequate exit strategie is hierbij
belangrijk: hoe zorg je ervoor dat de mensen toegang houden als de
Nederlandse bijdrage stopt?

9.2 Conclusie 2 – De verantwoordingsinformatie komt
niet altijd goed tot stand en geeft geen volledig en
betrouwbaar beeld van de resultaten
We onderschrijven de manier van werken door de minister waarbij ze een lange
termijn doel afspreekt. Voor de 30/50-doelstelling is budget en de minister volgt de
voortgang van die doelstelling via 2 indicatoren;
• het aantal mensen met toegang tot een verbeterde waterbron;
• het aantal mensen met toegang tot verbeterde sanitaire voorzieningen en
voorlichting over hygiënische leefomstandigheden.

Resultaten téllen

53

Algemene Rekenkamer

Via deze werkwijze kan de minister de resultaten van beleid volgen, waar nodig
bijsturen en aan het parlement verantwoording afleggen. Hieraan zijn een aantal
voorwaarden verbonden:
• De doelstelling moet goed gedefinieerd zijn en uitgewerkt zijn in het beleid. Zoals
bij conclusie 1 beschreven is dit nu onvoldoende het geval.
• De indicatoren moeten horen bij de doelstelling en moeten eenduidig meetbaar
zijn.
• Uitvoerders moeten weten hoe de resultaten gemeten moeten worden en hier
moet een controle op zijn.
Ten aanzien van de indicatoren zien we 2 problemen.
Indicatoren geven een beperkt beeld
Ten eerste geven de indicatoren een beperkt beeld van de resultaten. Er gebeurt in
de praktijk veel meer dan wordt weergegeven via de 2 indicatoren. Denk hierbij aan
nuttige en waardevolle projecten die niet meetellen zoals toiletten op scholen en in
gezondheidscentra, en de verwerking van uitwerpselen. Het is zonde dat deze
projecten niet worden meegeteld in de resultaten. Ook geven de indicatoren geen
antwoord op de vraag of, en in hoeverre voldaan is aan de beleidsuitgangspunten
van de minister. Bijvoorbeeld over welke doelgroepen er zijn bereikt of hoe duurzaam
de resultaten zijn.
Informatie over indicatoren komt niet goed tot stand
Ten tweede zien we dat de cijfers bij de indicatoren niet goed tot stand komen.
Doordat er in het beleid niet goed is uitgewerkt welke resultaten meetellen voor de
doelstelling en hoe deze resultaten geteld moeten worden, geven de resultaten geen
betrouwbaar beeld. We constateren dat de minister meer resultaten meetelt voor de
30/50- doelstelling dan dat zij met het parlement heeft afgesproken. Daarnaast
worden de resultaten die wel mogen meetellen niet eenduidig gemeten.
De huidige manier van werken van de minister met de indicatoren biedt niet de
betrouwbare cijfers die nodig zijn om de voortgang van de doelstelling goed te
kunnen volgen, waar nodig bij te sturen en verantwoording af te leggen aan het
parlement. In conclusie 1 concludeerde we al dat de stapeling van doelstellingen en
beleidsuitgangspunten de uitvoering van het beleid complex maken. We doen
daarom de volgende aanbeveling.

Resultaten téllen

54

Algemene Rekenkamer

Aanbeveling 2 – Neem de huidige werkwijze onder de loep. Breng in kaart wat
de belangrijkste doelen zijn van het beleid en bepaal welke indicatoren daar
het beste bij passen. Betrek hierbij de uitvoerders en maak heldere afspraken
over wat er bereikt moet worden en welke informatie nodig is om bij te sturen
en het parlement goed te informeren.

9.3 Conclusie 3 – De minister heeft onvoldoende
gedaan met lessen uit eerder onderzoek bij het herzien
van beleid
Leren betekent kritisch terugkijken naar het verleden, op tijd bijsturen en hieruit
lessen trekken voor de toekomst. We zien dat veel bevindingen uit dit onderzoek niet
nieuw zijn, dus in dat opzicht is er niet veel verbeterd ten opzichte van ons onderzoek
dat wij in 2008 hebben gedaan naar schoon drinkwater en sanitatie.
Daarnaast zien we ook dat de minister haar eigen beleid te weinig evalueert. Zo heeft
de minister geen evaluatie over de MDG-periode 2004–2015 uitgevoerd. Dat geldt
ook voor de tussenevaluatie die in 2020 zou worden uitgevoerd over de huidige
SDG-periode.
We concluderen dat de minister bij herziening van haar beleid onvoldoende lessen
trekt uit 15 jaar onderzoek en evaluatie.

Resultaten téllen

55

Algemene Rekenkamer

10.
Reactie minister voor
BHOS en ons nawoord
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op
14 september 2023 haar reactie gegeven op de conceptversie van dit rapport. Hieronder geven
we de volledige reactie weer. We sluiten dit hoofdstuk af met ons nawoord.

10.1 Reactie van de minister voor BHOS
Onvoldoende uitwerking van beleid leidt tot problemen in de uitvoering
U baseert deze hoofdconclusie op het feit dat er geen onderliggend plan is hoe
30 miljoen mensen duurzaam toegang te geven tot schoon drinkwater en 50 miljoen tot sanitatie
(de 30/50-doelstelling) en er geen richtlijn is voor prioritering van de zes beleidsuitgangspunten
van de WASH-strategie (Kamerstuk 32605, nr. 193). U beveelt aan om verder uit te werken hoe de
duurzaamheid van de resultaten te waarborgen, inclusief het opstellen van een adequate exit
strategie.
Ik constateer dat u positief bent over de WASH-strategie. Tegelijkertijd herken ik de spanning die
u signaleert tussen de verschillende beleidsuitgangspunten ervan (duurzaamheid, inclusie,
klimaatadaptatie, etc.). In de praktijk leidt dat soms tot lastige keuzes en ik span mij in voor
bevredigende en op maat gemaakte oplossingen. Van uitvoerders vraag ik om context-specifiek
prioriteiten te stellen, mede afgestemd met de ambassades en de overheid ter plaatse. Planning
en afstemming over te bereiken resultaten tussen departement en ambassades vindt plaats in de
meerjarenlandenstrategiëen en de jaarplannen.

Resultaten téllen

56

Algemene Rekenkamer

Duurzaamheid van resultaten
Ik ben het met u eens dat meer aandacht nodig is om te zorgen dat resultaten ook
daadwerkelijk beklijven en onderschrijf dat het een gemiste kans is als de doel­
groepen, en in het bijzonder kwetsbare groepen, slechts tijdelijk toegang krijgen tot
WASH. Betere planning en monitoring vanuit Nederland, zoals u voorstelt, kunnen
hieraan bijdragen, maar vormen altijd slechts een deel van de oplossing. Het bewerk­
stelligen van blijvende toegang tot WASH is complex omdat dit afhankelijk is van een
veelheid aan factoren en actoren. Over een aantal hiervan heb ik controle; op andere
heb ik in meer of mindere mate invloed, bijvoorbeeld via versterking van nationaal
WASH-sectorbeleid in programmalanden.
Het is belangrijk om landen in staat te stellen om zelf te voorzien in duurzame
WASH-dienstverlening. Dit vraagt om coherentie van inspanningen ter plaatse en
eigenaarschap van de programmalanden. Ik teken daarbij aan dat in land-specifieke
programma’s rekening wordt gehouden met de lokale context, de institutionele
capaciteit en de potentiële rol van de private sector, en zo een afweging wordt
gemaakt tussen de armoedefocus en duurzaamheid. De beste exit-strategie voor
duurzaamheid is ervoor te zorgen dat de inspanningen worden ingebed in de situatie
ter plekke. Hieraan wordt uitvoering gegeven door nauwe samenwerking met
overheden in programmalanden.
Ik benadruk bij elke partner het belang van duurzaamheid van de inspanningen en
pas waar mogelijk de duurzaamheidsclausule in overeenkomsten toe. Met
Nederlandse financiering wordt nu ook gewerkt aan de ontwikkeling van
duurzaamheidschecks op WASH-sectorniveau, die kunnen worden omschreven als
een ‘audit’ van het ‘WASH-systeem’ vanuit de gedachte dat duurzaamheid kan
worden bereikt met betere ‘governance’, professionele dienstverleners en goede
monitoringssystemen. Op den duur komt dit de duurzaamheid van alle Nederlandse
inspanningen in de programmalanden ten goede.
Politieke steun voor blijvende toegang tot WASH op het hoogste niveau is onont­
beerlijk. Ik heb mij daarom in het kader van de VN 2023 Water conferentie
gecommitteerd om samen met een aantal partners te werken aan ‘Presidential
Compacts’ voor WASH. Elf landen, waaronder Ghana en Ethiopië, hebben zich aan dit
initiatief verbonden. Meer landen volgen.

Resultaten téllen

57

Algemene Rekenkamer

De verantwoordingsinformatie komt niet altijd goed tot stand en geeft geen
volledig en betrouwbaar beeld van de resultaten
U komt tot deze conclusie omdat u oordeelt dat de indicatoren de resultaten slechts
beperkt weergeven en niet laten zien in hoeverre is voldaan aan de beleidsuitgangs­
punten. U bent ook van mening dat de informatie over de indicatoren niet altijd goed
tot stand komt. U beveelt aan om doelen van het beleid en indicatoren beter met
elkaar in overeenstemming te brengen en uitvoerders te betrekken en heldere
afspraken te maken.
Ik ondersteun de conclusie dat de twee indicatoren slechts een beperkt beeld geven
van de volledige beleidsinzet en resultaatbereiking op WASH. In het WASH
resultaten­­raamwerk zijn ook andere indicatoren opgenomen, zoals ook te vinden op
de resultatenwebsite voor ontwikkelingssamenwerking. Indicatoren vertellen niet het
hele verhaal, maar zijn een vertrekpunt om resultaten te kunnen beoordelen in hun
context, aangevuld met studies en evaluaties. Ik onderschrijf het belang om de
resultatenkaders en indicatoren wanneer nodig aan te scherpen en daarom werk ik
op dit moment aan de afronding van een nieuw resultatenraamwerk voor water. Het
raamwerk biedt nu ook meer ruimte voor kwalitatieve meting. Het concept-raamwerk
en de nieuwe methodologische notities zijn met verschillende partners besproken. Ik
ben met u van mening dat de methodologische notities verschil van interpretatie niet
uitsluiten en dat heldere afspraken met uitvoerders over het gebruik van de
indicatoren essentieel zijn. De methodologische notities en het gebruik ervan in de
beleidsdialoog zullen worden doorontwikkeld.
Daarbij is er geen ‘one size fits all’. Uitvoerders hebben met verschillende donoren te
maken. Te directieve voorschriften kunnen uitvoerders in de problemen brengen
wanneer verschillende partners hun rapportage-eisen opstapelen. Vanuit doelmatig­
heids­oogpunt is het daarom zinvol om rapportagevoorschriften niet te eng te
formuleren en waar mogelijk aan te sluiten bij andere donoren. Ook wordt
aangesloten bij de SDG-indicatoren.
De minister heeft onvoldoende gedaan met lessen uit eerder onderzoek bij het
herzien van beleid
U gaat in op het belang van leren en constateert dat weinig is gebeurd met de
aanbevelingen uit het AR rapport uit 2008. Ik onderschrijf dit belang en wil daar
maximaal ruimte voor bieden ter verbetering van beleid. Ik deel uw conclusie dat er
weinig is gebeurd met het rapport uit 2008 niet. In 2012 heeft ook de directie
Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) het Nederlandse beleid voor
WASH geëvalueerd. Uit deze twee studies zijn de belangrijkste lessen en

Resultaten téllen

58

Algemene Rekenkamer

onder­liggende dilemma’s opgepakt, vooral op het gebied van duurzaamheid. Ik maak
gebruik van de beschikbare Nederlandse en internationale kennis en expertise
op het gebied van WASH om kennisopbouw in landen zelf te faciliteren. In de WASHstrategie en in de WASH-programma’s heeft geïntegreerd waterbeheer meer
aandacht gekregen.
U merkt terecht op dat het WASH beleid sinds 2012 niet is geëvalueerd. In principe
moet elk beleidsterrein periodiek, maximaal na 7 jaar, opnieuw geëvalueerd worden.
Het WASH beleid is integraal onderdeel van de evaluatie die de IOB eind 2022 gestart
is naar ‘Coherence of Dutch policy and effects on food security, water and climate in
developing countries’. Voorts zal WASH volgens de Strategische Evaluatie Agenda
uitgebreid worden geëvalueerd in 2024/2025.
Tenslotte: ik wil de door u gedane aanbevelingen binnen DGIS als leerpunten mee
nemen naar de andere thema’s van het ontwikkelingsbeleid. Hiertoe wordt op korte
termijn een workshop georganiseerd voor betrokken medewerkers. Ik ben u
erkentelijk als u hieraan wilt deelnemen, met de directie Internationaal Onderzoek en
Beleidsevaluatie (IOB).

10.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
De minister voor BHOS onderschrijft in haar reactie op een aantal punten onze
conclusies. Zij geeft ook aan dat ze onze aanbevelingen op andere thema’s dan
schoon drinkwater en sanitatie als leerpunten wil meenemen. Dat spreekt ons
vanzelfsprekend aan. We zijn graag bereid, met de IOB, daar (ambtelijk) aan bij te
dragen. Dat neemt niet weg dat de minister ons rapport op een aantal kernpunten
niet lijkt te onderschrijven.
De duurzaamheid van de Nederlandse bijdrage is onvoldoende geborgd. De minister
geeft terecht aan dat veel factoren een rol spelen en dat ze daar slechts deels
invloed op heeft. Juist daarom is het volgens ons belangrijk om vast te stellen wat
wél mogelijk is. De duurzaamheidsclausule die de minister in haar reactie noemt als
één van de oplossingen blijkt tot nu toe in de praktijk maar heel beperkt ingevoerd.
Om dit moment gaat het slechts om 2 organisaties.
Wij benadrukken dat de bevindingen, conclusies en aanbevelingen uit dit rapport
voor een belangrijk deel overeen komen met eerdere onderzoeken van de Algemene
Rekenkamer en de IOB. Wij hadden verwacht dat de minister voor BHOS met een
meer concrete reactie op dit rapport zou komen nu duidelijk is dat eerdere

Resultaten téllen

59

Algemene Rekenkamer

inspanningen niet hebben geleid tot een oplossing van de gesignaleerde problemen.
Toezeggingen op het gebied van duurzaamheid na aanleiding van het IOB rapport uit
2012 zijn, zo blijkt uit dit onderzoek, ook in 2023 voor het grootste deel nog niet
gerealiseerd. Juist door maximaal te leren van wat er in de afgelopen jaren minder
goed is gegaan kunnen de minister en het parlement ervoor zorgen dat Nederlands
publiek geld zo doeltreffend mogelijk wordt ingezet in het buitenland. Waardoor
uiteindelijk meer mensen toegang krijgen tot schoon drinkwater en sanitatie.

Resultaten téllen

60

Algemene Rekenkamer

Bijlagen
Bijlage 1 Overzicht partnerlanden, focuslanden en
focusregio’s
Vanaf 2022

2018–2022

2012–2017

2007–2012

Minister
Schreinemacher

Minister Kaag (spreekt
van focusregio’s)

Minister Ploumen

Ministers Knapen en
Koenders (beleid werd
voortgezet)

Groep 1 (brede OSrelatie): Mali, Niger,
Burkina Faso, Jemen,
Palestijnse Gebieden,
Uganda, Ethiopië,
Zuid-Soedan, Soedan,
Burundi, Mozambique,
Benin.

Groep 1 (landen in
regio’s): Libanon,
Jordanië, Irak, Mali,
Niger, Nigeria, Ethiopië,
Kenia, Zuid-Soedan,
Somalië, Soedan,
Burundi, Uganda.

Groep 1 (hulprelatie):
Afghanistan, Burundi,
Mali, Jemen, Rwanda,
Zuid-Sudan , Palestijnse
Gebieden.

Groep 1 (versnelde
MDG-bereiking):
Bangladesh, Benin,
Bolivia, Burkina Faso,
Ethiopië, Jemen, Ghana,
Kenia, Mali, Mongolië,
Mozambique, Nicaragua,
Rwanda, Senegal,
Tanzania, Uganda,
Zambia.

Groep 2 (specifieke
OS- doelen):
Bangladesh, Egypte,
Kenia, Jordanië, Libanon,
Irak, Afghanistan,
Somalië, Tsjaad, Tunesië.

Groep 2 (afbouwen):
Rwanda, Ghana,
Indonesië, Benin,
Mozambique.

Groep 2
(overgangsrelatie):
Bangladesh, Benin,
Ethiopië, Ghana,
Indonesië, Kenia,
Mozambique, Uganda.

Groep 2 (veiligheid en
ontwikkeling):
Afghanistan, Burundi,
Colombia, Congo,
Guatemala, Kosovo,
Pakistan, Palestijnse
Gebieden, Sudan.

Resultaten téllen

61

Algemene Rekenkamer

Vanaf 2022

2018–2022

2012–2017

2007–2012

Minister
Schreinemacher

Minister Kaag (spreekt
van focusregio’s)

Minister Ploumen

Ministers Knapen en
Koenders (beleid werd
voortgezet)

Groep 3
(combinatielanden):
Egypte, Ghana, Marokko,
Nigeria, Senegal,
Ivoorkust, Kenia, ZuidAfrika, Bangladesh, India,
Indonesïe, Vietnam,
Colombia, Oekraïne.

Resultaten téllen

Groep 3 (brede relatie):
Egypte, Georgië,
Indonesië, Moldavië,
Vietnam, Zuid-Afrika,
Suriname.

62

Algemene Rekenkamer

Bijlage 2 Overzicht conclusies en aanbevelingen
Conclusie

Aanbeveling

Reactie minister

Onvoldoende uitwerking van
beleid leidt tot problemen in
de uitvoering

Werk duurzaamheid (blijvende
toegang tot schoon drinkwater en
sanitatie) verder uit en breng in kaart
wat ervoor nodig is om resultaten te
behalen die duurzaam zijn. Aandacht
voor een adequate exit strategie is
hierbij belangrijk: hoe zorg je ervoor
dat de mensen toegang houden als
de Nederlandse bijdrage stopt?

De minister doet
geen concrete
toezegging op onze
aanbeveling.

De verantwoordingsinformatie
komt niet altijd goed tot stand
en geeft geen volledig en
betrouwbaar beeld van de
resultaten

Neem de huidige werkwijze onder de
loep. Breng in kaart wat de
belangrijkste doelen zijn van het
beleid en bepaal welke indicatoren
daar het beste bij passen. Betrek
hierbij de uitvoerders en maak heldere
afspraken over wat er bereikt moet
worden en welke informatie nodig is
om bij te sturen en het parlement
goed te informeren.

De minister doet
geen concrete
toezegging op onze
aanbeveling.

De minister heeft onvoldoende gedaan met lessen uit eerder
onderzoek bij het herzien van
beleid

Resultaten téllen

De minister deelt
deze conclusie niet.

63

Algemene Rekenkamer

Bijlage 3 Methodologische verantwoording
Onderzoeksvragen
De probleemstelling van ons onderzoek is:
Komt de verantwoording over het water- en sanitatiebeleid door de minister voor
BHOS op adequate wijze tot stand, geeft de beleidsinformatie een adequaat beeld van
de behaalde beleidsresultaten ter plaatse en leert de minister van eerdere evaluaties
en informatie over beleidsresultaten?
Een antwoord op deze probleemstelling formuleren we aan de hand van de
antwoorden op deze onderliggende onderzoeksvragen:
1. Is de SDG 6 doelstelling (vanaf 2016) op een consistente manier vertaald naar de
algemene beleidsdoelstellingen van de minister met betrekking tot toegang tot
adequate sanitaire voorzieningen en een adequate drinkwatervoorziening?
2. Zijn de algemene beleidsdoelstellingen van de minister op een consistente
manier vertaald naar de doelstellingen voor drinkwater en sanitatie voor het
specifieke land en naar de beoogde prestaties voor specifieke activiteiten?
3. Is er een goede onderbouwing dat het beleid op het gebied van drinkwater en
sanitatie bijdraagt aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van de
minister?
4. Welke middelen heeft de minister voor de jaren 2008-2021 jaarlijks vrijgemaakt
voor het thema drinkwater en sanitatie en realiseert de minister in de jaren
2008–2021 de beoogde resultaten (doelbereiking)?
5. Is er een verschil tussen de resultaten van bilaterale activiteiten en multilaterale
activiteiten?
6. Stelt de minister op adequate wijze eisen aan de in de partnerlanden uit te
voeren activiteiten op het gebied van water en sanitatie en voldoen de activiteiten
aan de door de minister gestelde eisen?
7. Worden de resultaten op adequate wijze gemeten?
8. Is de gepresenteerde verantwoordingsinformatie volledig en op en adequate
manier tot stand gekomen?
9. Geeft de gepresenteerde verantwoordingsinformatie een adequaat beeld van de
behaalde beleidsresultaten op het gebied van water en sanitatie ter plaatse?
10. Is de minister erin geslaagd om toezeggingen naar aanleiding van de aan­
bevelingen uit eerder onderzoek (AR-onderzoeken en IOB-evaluaties) op te
volgen in de herziening van beleid?
11. Leert de minister bij de vorming van nieuw beleid van ervaringen uit het verleden?
12. Heeft de minister lessen uit eerdere activiteiten opgevolgd in de vormgeving van
de nieuwe activiteiten?

Resultaten téllen

64

Algemene Rekenkamer

13. Stuurt de minister de uitvoering van de activiteiten tijdig bij op basis van
beschikbare beleidsinformatie?
14. Heeft de minister haar lerend vermogen op adequate wijze georganiseerd?
Onderzoeksuitvoering
In fase 1 hebben we gekeken naar de in Nederland beschikbare informatie over
beleidsonderbouwing, - uitvoering, -verantwoording, -resultaten en leereffecten. Ook
voerden we een groot aantal gesprekken met medewerkers van het ministerie en
projectuitvoerders.
In fase 2 hebben we 3 landen bezocht uit onze selectie van 12 landen, waar de
minister voor BHOS actief is op het gebied van WASH (zie de laatste alinea, Selectie
bezoeklanden). Door bezoek aan een groot aantal projecten hebben we een beter
begrip gekregen van de werking van het beleid. Ook hebben we in deze fase onze
bevindingen uit fase 1 in de praktijk kunnen toetsen.
In fase 3 hebben we Nederlandse-ambassademedewerkers geïnterviewd. Het gaat
om de medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het WASH-beleid in de overige
9 landen van onze selectie van 12 landen. Deze interviews hebben we gebruikt om te
achterhalen in hoeverre de feiten die we constateerden bij de landenbezoeken ook
bredere geldigheid hebben.
Landenselectie
In de periode dat wij onderzoek deden, was de minister voor BHOS in 39 landen
actief op het gebied van WASH. Deze 39 landen hebben we als basis genomen voor
een selectie van landen die in potentie in aanmerking konden komen voor een
landenbezoek in fase 2, en/of een interview in fase 3. We hebben de keuze gemaakt
aan de hand van 3 criteria:
• Ten minste € 20 miljoen uitgegeven sinds de start van activiteiten van het
Ministerie van BZ in dat land8;
• Langere periode van activiteit; tussen 2008–2021 voor ten minste 7 jaar;
• Gedurende langere periode van ten minste 5 jaar is een bedrag uitgegeven van
minimaal € 3 miljoen per jaar.
Op basis van deze selectiecriteria heb we een subselectie gemaakt van 12 landen,
die centraal staan in ons onderzoek. in fase 3 van het onderzoek hebben we getoetst
in hoeverre bevindingen uit bezoeken aan de steekproeflanden te generaliseren zijn.
Voor de beantwoording van de vraag over doelbereiking zijn uiteraard wel de
verantwoordingsgegevens van activiteiten in alle landen het uitgangspunt, dus niet

Resultaten téllen

65

Algemene Rekenkamer

alleen landen uit de steekproef. De selectie van 12 landen stelt ons in staat
uitspraken te doen over de kwaliteit van de beleidsuitvoering, de verantwoording en
het lerend vermogen, gerelateerd aan een groot deel van de uitgaven. Daarnaast
verwachten we dat de kwaliteit van deze elementen het hoogst is in landen waar het
meeste geld wordt uitgegeven. Dit zijn dus de most likely cases om hoge kwaliteit
van uitvoering, verantwoording en leren te vinden. Dit betekent ook dat als we in de
12 landen uit de selectie een lager kwaliteitsniveau vinden, het aannemelijk is dat de
kwaliteit in de overige 27 landen niet hoger is.
Selectie bezoeklanden
Bij de keuze voor de 3 te bezoeken landen hebben we geprobeerd zoveel mogelijk
variatie in het type activiteiten mee te nemen in de selectie. Denk bijvoorbeeld aan
centraal en decentraal gefinancierde projecten, stedelijke en meer ruraal
georiënteerde projecten en de inzet van verschillende financieringsmechanismen.
Daarnaast waren niet alle landen geschikt voor een bezoek vanwege de veiligheids­
situatie. Op basis van deze uitgangspunten hebben we gekozen voor een bezoek aan
Ghana, Bangladesh en Mozambique. De overige 9 landen van de subselectie van 12
zijn: Zuid-Soedan, Palestijnse Gebieden, Jemen, Benin, Kenia, Indonesië, Ethiopië,
Soedan en Egypte.

Resultaten téllen

66

Algemene Rekenkamer

Bijlage 4 Normenkader
Toetsend onderzoek
In dit onderzoek hebben we getoetst in hoeverre is voldaan aan de normen die wij
hebben vastgesteld. Op grond daarvan hebben we een oordeel gegeven. Daarmee is
dit onderzoek een toetsend onderzoek. Bij onderzoeken door de Algemene
Rekenkamer volgen we de internationale principes van rekenkameronderzoek (IFPP).
Deze principes hebben onder meer betrekking op onafhankelijkheid, transparantie en
integriteit (zie www.issai.org).
Voor de kwaliteit van de beleidsonderbouwing, verantwoording en beleidsinformatie
hebben we deze normen gehanteerd:
• De minister formuleert haar doelstellingen SMART-C.
• De minister stelt een beleidstheorie op waaruit duidelijk wordt hoe ze met haar
beleid de doelstellingen bereikt. De beleidstheorie moet voldoen aan de volgende
eisen:
• expliciet beschreven: theorie bevat de doelstellingen van dit beleid.
• valide en plausibel: de veronderstelde gedragsmechanismen bij de doelgroep
van het beleid moeten overeenkomen met de huidige kennis over deze
mechanismen in de literatuur. Ook de causale mechanismen in de
beleidstheorie moeten plausibel zijn;
• de veronderstellingen waaruit de theorie is opgebouwd, mogen niet
tegenstrijdig zijn en moeten logisch met elkaar samenhangen;
• de beleidstheorie moet gericht zijn op variabelen die door het beleid kunnen
worden beïnvloed;
• de gebruikte begrippen moeten helder en ondubbelzinnig omschreven zijn;
• alle te verwachten beleidseffecten moeten in ogenschouw zijn genomen,
inclusief mogelijke neveneffecten of averechtse effecten;
• het moet helder zijn wat verwacht wordt van alle actoren die bij de uitvoering
van het beleid betrokken zijn;
• het beleid moet nog zinvol zijn tegen de tijd dat het effect sorteert.
• De projecten die de minister financiert voldoen aan de eisen die de minister stelt.
• De resultaten van de projecten (prestaties plus doelbereik, doeltreffendheid en
duurzaamheid) worden gerapporteerd op basis van valide metingen van de
situatie ter plaatse.
• De minister presenteert verantwoordingsinformatie. Deze is volledig, is adequaat
tot stand gekomen en geeft een adequaat en actueel beeld van de behaalde
beleidsresultaten. Dit betekent dat:

Resultaten téllen

67

Algemene Rekenkamer

• Begrippen moeten valide gemeten worden, dat wil zeggen: begrippen moeten
zodanig geoperationaliseerd en gemeten zijn, dat je meet wat je wil meten.
• Verantwoordingsinformatie moet ordelijk en controleerbaar tot stand gekomen
zijn.
• De verantwoordingsinformatie moet toegankelijk zijn voor de gebruikers ervan.
• De verantwoordingsinformatie geeft een adequaat beeld van de werkelijkheid.
• De verantwoordingsinformatie mag niet voor meer dan één uitleg vatbaar zijn.
• De verantwoordingsinformatie moet evenwichtig (eerlijk, objectief en
gebalanceerd) worden gebruikt.
• De minister moet inzicht geven in de kwaliteit van de gebruikte gegevens en de
herkomst ervan.
Voor ‘leren van beleidsinformatie’ hebben we deze normen gehanteerd:
• De minister komt haar eigen toezeggingen op aanbevelingen uit eerder onderzoek
na. Deze aanbevelingen heeft de minister verwerkt in het beleid en dit is te zien in
de praktijk.
• De minister maakt aantoonbaar gebruik van inzichten uit evaluaties en
monitoringsinformatie bij nieuw beleid. Hierbij stelt de minister de vraag of het
beleid nog passend is, of er nieuw beleid nodig is, of het beleid geïntensiveerd
moet worden of dat het beleid gestopt moet worden als de resultaten
achterblijven bij de verwachtingen.
• De minister heeft een systeem ingericht dat het mogelijk maakt te leren van
eerdere evaluaties en monitoring en ze gebruikt die lessen om bij te sturen, nieuw
beleid op te zetten of om te stoppen met activiteiten als dat aan de orde is. Dit
systeem moet werkbaar zijn op zowel ministerieniveau als op het niveau van
individuele activiteiten.

Resultaten téllen

68

Algemene Rekenkamer

Bijlage 5 Afkortingen
ADR			Auditdienst Rijk
AR			Algemene Rekenkamer
BHOS			

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

BZ			Buitenlandse Zaken
IOB			

Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie

JMP			

Joint Monitoring Programme

MDG			

Millennium Development Goals

MEL			

Monitoren, Evalueren en Leren

MLS			

Meerjarige Landen Strategie

NGO			Niet-Gouvernementele Organisatie
OS			Ontwikkelingssamenwerking
SDG			

Sustainable Development Goals

WASH			

Water, sanitation and hygiene

30/50-doelstelling	Doelstelling van de minister voor BHOS om tussen 2016 en
2030 30 miljoen mensen toegang te geven tot schoon
drinkwater en 50 miljoen mensen tot sanitaire voorzieningen

Resultaten téllen

69

Algemene Rekenkamer

Bijlage 6 Literatuur
Algemene Rekenkamer (2008). Drinkwater in ontwikkelingslanden. Den Haag: eigen
beheer.
Algemene Rekenkamer (2013). Monitoring beleid voor ontwikkelingssamenwerking.
Stand van zaken 2012. Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2014). Monitoring beleid voor ontwikkelingssamenwerking:
de multilaterale organisaties en de EU. Stand van zaken 2013. Den Haag: eigen
beheer.
Algemene Rekenkamer (2016). Financieringskanaal bedrijfsleven. Stand van zaken
2014. Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2023). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2022
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking uit 2023. Den Haag: eigen
beheer.
BZ/IOB (2012). IOB Evaluatie – Van infrastructuur naar duurzame impact:
beleidsdoorlichting van de Nederlandse bijdrage aan drinkwater en sanitaire
voorzieningen (1990–2011). Den Haag: eigen beheer.
BZ/BHOS (2018). Theory of Change: Water Narratief. Den Haag: eigen beheer.
BZ/BHOS (2022). Beleidsnotitie 2022 – Doen waar Nederland goed in is. Den Haag:
eigen beheer.
Tweede Kamer (2012). Brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken –
Beleidsdoorlichting Buitenlandse Zaken. Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012,
31 271 nr.5. Den Haag, eigen beheer.
Tweede Kamer (2017a). Brief van de minister voor BHOS – WASH-strategie. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 193. Den Haag: eigen beheer.
Tweede Kamer (2017b). Brief van de minister voor BHOS - Methodologische notities
bij indicatoren Ontwikkelingssamenwerking. Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017,
34 550-XVII, nr. 47. Den Haag: eigen beheer.

Resultaten téllen

70

Algemene Rekenkamer

Bijlage 7 Eindnoten
1.

De uitgaven in 2022 aan water en sanitatie zijn lager dan in voorgaande jaren
omdat een grote betaling is doorgeschoven van 2022 naar 2023.

2.

De cijfers over het aantal bereikte mensen in figuur 3 hebben we ontleend aan
de (interne) resultatenoverzichten die het ministerie hiervan bijhoudt.

3.		 De cijfers over het aantal bereikte mensen in figuur 4 hebben we ontleend aan
de (interne) resultatenoverzichten die het ministerie hiervan bijhoudt. We
merken op dat de minister over 2016 zowel in haar jaarverslag als op de
resultatenwebsite lagere aantallen bereikte mensen rapporteert. Het ministerie
kon deze verschillen niet verklaren.
4.		 De WHO en UNICEF dragen zorg voor het VN systeem voor monitoring van de
voortgang van SDG6, via het Joint Monitoring Programme (JMP). De definities
voor verbeterde drinkwater- en sanitaire voorzieningen die in het JMP worden
gehanteerd zijn vastgesteld in een ‘sanitatieladder’ (zie data.UNICEF.org).
Toegang tot sanitatie moet voldoen aan de het niveau Safely managed of Basic.
5.		 De WHO en UNICEF dragen zorg voor het VN systeem voor monitoring van de
voortgang van SDG6, via het Joint Monitoring Programme (JMP). De definities
voor verbeterde drinkwater- en sanitaire voorzieningen die in het JMP worden
gehanteerd zijn vastgesteld in een ‘sanitatieladder’ (zie data.UNICEF.org).
Toegang tot sanitatie moet voldoen aan de het niveau Safely managed of Basic
6.

SMART is een afkorting en staat voor: specifiek, meetbaar, acceptabel,
realistisch en tijdgebonden. SMART-doelen bieden een duidelijke leidraad om
een doelstelling concreet te maken. Ze voorkomen dat er onduidelijkheden
bestaan over wat er gedaan moet worden.

7.		 De grootte van de cirkels zijn illustratief.
8.

Het gaat hier om decentrale financiering.

Resultaten téllen

71

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
De tekst in dit document is
vastgesteld op 12 oktober 2023.
Dit document is op 18 januari
2024 aangeboden aan de
Tweede Kamer.
Den Haag, januari 2024