Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 606

Voorstel van wet van het lid Van Rooijen tot
tijdelijke wijziging van de Pensioenwet en de
Wet verplichte beroepspensioenregeling in
verband met het invoeren van een maatregel tot
onder meer aanpassing van de
disconteringsvoet waartegen pensioenfondsen
hun pensioenverplichtingen moeten berekenen
(Tijdelijke wet aanpassing disconteringsvoet)

Nr. 9

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 5 september 2017
INHOUDSOPGAVE
I.

ALGEMEEN

1

1.
2.
3.

2
5
14

4.
5.

6.
7.
II.

Inleiding
Aanleiding en achtergrond van het wetsvoorstel
Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
3.1 Gewijzigde economische omstandigheden en
tijdelijke aanpassing disconteringsvoet
3.2 Tijdelijke buitenwerkingstelling beleidsdekkingsgraad
Overwogen alternatieven
Gevolgen van het wetsvoorstel
5.1 Algemeen
5.2 FTK en het daarmee beoogde evenwicht tussen
verschillende groepen deelnemers
Uitvoerings- en handhavingsaspecten
Overig

ARTIKELSGEWIJS

17
21
21
32
34
35
38
38
38

I. ALGEMEEN
De initiatiefnemer heeft met belangstelling kennisgenomen van de reactie
van een aantal fracties op het wetsvoorstel. Initiatiefnemer stelt het op
prijs dat het wetsvoorstel diepgaand is bestudeerd en dat hij, door het
beantwoorden van de vele gestelde vragen, de doelstellingen van het
wetsvoorstel verder kan verduidelijken. Initiatiefnemer heeft getracht de
volgorde van de vragen in het Verslag zoveel mogelijk aan te houden
maar in voorkomende gevallen zijn vragen gebundeld beantwoord.

kst-34606-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

1

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie vragen welke «kwetsbaarheden van het
pensioenstelsel» de afgelopen jaren blootgelegd zijn en welke kwetsbaarheden, naast de aanpassingen in de rente, het pensioenstelsel kent?
De initiatiefnemer is in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
reeds ingegaan op de kwetsbaarheden van het pensioenstelsel. In
aanvulling hierop wijst de initiatiefnemer erop dat na de totstandkoming
van de Pensioenwet in 2006 en à fortiori door de inwerkingtreding van het
nieuwe Financiële Toetsingskader (FTK) is gebleken dat de wijze waarop
het toezicht in wet- en regelgeving is vastgelegd, grote nadelen kent.
Doordat is vastgelegd dat de pensioenuitkeringen een zekerheid kennen
van 97,5% zijn door de wetgever toetsingscriteria vastgesteld die het
stelsel zeer kwetsbaar maken voor de ontwikkeling van de zogenoemde
risicovrije rente. Deze rente kan vooral in laagconjunctuur, aangejaagd
door manipulatie van de ECB, zo laag worden dat zij geen betrouwbare
indicatie meer geeft voor de rente en het rendement op lange termijn.
Buffers van pensioenfondsen, die vóór de crisis nog een omvang hadden
van 30% of meer, zijn sinds 2008 verdwenen, niet omdat er verliezen
werden geleden op het vermogen van pensioenfondsen en ook niet
omdat de feitelijke kasverplichtingen van pensioenfondsen uitzonderlijk
toenamen. De levensverwachting is weliswaar toegenomen, maar die
ontwikkeling is probleemloos verwerkt in de verplichtingen. Alleen de
contante, boekhoudkundige waardering van de verplichtingen nam toe
met gemiddeld 70% sinds de inwerkingtreding van de Pensioenwet omdat
met een steeds lagere discontovoet moest worden gerekend. Die
discontovoet vertoonde steeds minder relatie met het gerealiseerde
rendement. Als gevolg daarvan stegen de vermogens, maar niet snel
genoeg om de gestegen contante, boekhoudkundige waardering van de
verplichtingen te compenseren. Deze aanpak heeft het pensioenstelsel
extreem kwetsbaar gemaakt voor rentebewegingen. Bovendien zorgt de
berekeningswijze van de discontovoet ervoor dat de pensioenfondsen de
economische cyclus versterken in plaats van deze te dempen.
Voor een actualisatie van in de memorie van toelichting opgenomen
grafieken over de ontwikkeling van de rentetermijnstructuur per ultimo
juli 2017, verwijst initiatiefnemer naar de bijlage, afbeeldingen 1, 2 en 3.
De leden van de VVD-fractie vragen verder of de initiatiefnemer een
overzicht kan geven van de ontwikkeling van de rente sinds de jaren ’80.
Hieronder is een weergave opgenomen van de ontwikkeling van de rente
sinds de jaren ’80.1 Tevens is een grafiek opgenomen waarin de ontwikkeling van de rente in de eeuwen daaraan voorafgaand wordt weergegeven.2 Zie afbeelding 4, 5 en 14 van de bijlage.

1
2

Zie pagina 28 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46-359766.pdf
Zie http://www.hoofbosch.nl/rente-vanaf-1540

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

2

De leden van de CDA-fractie vragen of de initiatiefnemer nader kan
motiveren waarom de langdurig lage rente aanleiding zou moeten zijn om
een wijziging aan te brengen in de verdeling van pensioengelden in het
voordeel van ouderen en ten koste van jongeren en zij vragen naar een
reactie van de initiatiefnemer op de vrees dat een dergelijke schuif de
solidariteit van het pensioenstelsel zou kunnen ondermijnen. De leden van
de fractie van D66, maken zich eveneens zorgen over de borging van de
intergenerationele solidariteit en de leden van de fractie van het CDA
willen daarnaast weten hoe de doelstelling van een minder rentegevoelig
pensioenstelsel zich verhoudt tot het andere hoofddoel van het (n)FTK,
namelijk generationeel evenwicht? De leden van de fractie van GroenLinks
vragen of de initiatiefnemer het met hen eens is dat zijn voorstel de
onzekerheid over de pensioenen voor jongere deelnemers onnodig wordt
vergroot? Het verhogen van de rekenrente leidt er volgens de leden van
GroenLinks toe dat een deel van het pensioen van jongeren op de korte
termijn gebruikt kan worden voor de indexatie van pensioenen. Dit komt
volgens hen ten goede van oudere werknemers, maar niet van jongere
deelnemers.
De verdeling van het pensioenvermogen tussen jongeren en ouderen is
een voortdurend argument om niets te doen. Op zichzelf is het onderwerp
van verdeling tussen jong en oud niet relevant. Pensioenfondsen verdelen
de aanspraken tussen deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden. Bij elke wijziging van de rente treden er verschuivingen op
tussen de contante waarde van de aanspraken van deelnemers, gewezen
deelnemers en gepensioneerden. Dat komt omdat de gebruikte discontovoet het verloop heeft van een curve waarvan het eerste deel een veel
lagere rente te zien geeft dan het latere deel, maar ook omdat naarmate
de verplichtingen verder in de toekomst liggen het effect van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

3

rentewijziging groter is. Zo is er sinds 2008 een aanmerkelijke
verschuiving geweest ten gunste van actieve deelnemers als gevolg van
de steeds dalende rente. Een geringe aanpassing van de rente in
opwaartse zin, zoals het wetvoorstel beoogt, leidt tot een geringe
verschuiving ten gunste van gepensioneerden. Maar het vermogen is en
blijft onverdeeld en de verschuiving betreft uitsluitend de contante
waarde, niet de werkelijke kasstroom. Maar zelfs als we deze virtuele
verschuiving als betekenisvol zouden beschouwen, waarom legt de
CDA-fractie dan de nadruk op een wijziging in de verdeling van pensioengelden in het voordeel van ouderen en ten koste van jongeren? Was de
schuif van de afgelopen 9 jaar ten gunste van jong en ten koste van oud
niet een veel grotere ondermijning van de solidariteit? De leden van de
fractie van GroenLinks veronderstellen ten onrechte dat het wetsvoorstel
indexatie van pensioenen beoogt. Maar zelfs als dat het geval zou zijn,
dan nog worden pensioenen in de uitkeringsfase zowel als in de fase
waarin nog sprake is van opbouw verhoogd. Er vindt geen discriminatie
plaats tussen generaties. Het wetsvoorstel heeft geen enkele invloed op
de hoogte van het vermogen, op de hoogte van de uitkeringen noch op de
hoogte van de aanspraken. De toekomstige uitkeringen worden er niet
door beïnvloed. Het wetsvoorstel verandert niet de feitelijke kasverplichtingen maar de contante boekhoudkundige waardering van de verplichtingen. Het wetsvoorstel zou pas tot veranderingen van verplichtingen
aanleiding kunnen geven als de werkelijke rendementen gedurende
langere tijd gemiddeld lager zijn dan de RTS-curve met bodemrente. Dat
is sinds de historie van de pensioenen in Nederland nog nooit voorgekomen en is ook in de toekomst hoogst onwaarschijnlijk.
Consultancy firma Mercer, het grootste consultancybedrijf ter wereld op
het gebied van human resources, heeft in een studie die op 20 februari
2017 werd gepubliceerd in Pensioen Pro aangegeven dat per 31 december
2006 de gemiddelde rekenrente 4,3% was, waar deze per 31 december
2016 gemiddeld 1,4% bedroeg. Als gevolg van deze rentedaling is het
aandeel van actieven en slapers in de pensioenpot sinds 2006 gestegen
van 61% naar 68%, ten koste van het aandeel van gepensioneerden. Voor
65-plussers met een ingegaan ouderdomspensioen liep het aandeel in de
pensioenverplichtingen terug van 39% naar 32%. Mercer geeft hierbij aan
dat «de afgelopen 10 jaar voor de pensioenreservering een verschuiving
van oud naar jong zichtbaar is».3 Bij de huidige omvang van het pensioenvermogen gaat het grofweg om een bedrag van € 100 miljard, wat wordt
verschoven van de gepensioneerden naar de actieven (7% verschuiving
van 1400 miljard euro).
De APG-actuaris Peter Vlaar berekent diezelfde verschuiving voor het ABP
en publiceert daarover het artikel «Laat pensioendebat niet verzieken door
spookverhalen over solidariteit» in MeJudice van 20 januari 2017. Hij komt
tot de conclusie dat het aandeel van gepensioneerden in het vermogen
van het ABP tussen 2005 en 2015 als gevolg van de daling van de rente is
gedaald van 33% naar 26% terwijl het aandeel van 50-minners in dezelfde
periode steeg van 17% naar 23%.4 Dit is een direct gevolg van het verschil
tussen het rendement en de RTS: daadwerkelijke rendementen waren veel
hoger dan de omlaag gemanipuleerde rekenrente, hetgeen resulteert in
een discrepantie van enorme omvang.

3
4

Zie https://www.mercer.nl/onze-deskundigheid/een-historische-blik-op-rekenrente.html
Zie http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/laat-pensioendebat-niet-verzieken-doorspookverhalen-rond-solidariteit-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

4

In het Overzicht Financiële Stabiliteit van juni 2017 stelt De Nederlandsche
Bank op pagina 34 bovendien het volgende5: «zonder de ongeveer 3%
rentedaling was de dekkingsgraad van de Nederlandse pensioenfondsen
fors hoger geweest (circa 30 procentpunten in 2016).»
De conclusie van de leden van de fractie van GroenLinks, dat indexeren of
het voorkomen van kortingen ten goede komt van ouderen maar niet van
jongeren deelt initiatiefnemer niet. Niet alleen gepensioneerden maar alle
werknemers worden geraakt. Het niet-indexeren treft jongeren
waarschijnlijk zelfs harder dan de ouderen, gezien het feit dat de
loonindexatie meestal hoger is dan inflatie-indexatie en de kans op
inhaalindexatie minimaal is, waardoor jongeren met een lager pensioen
starten. Tevens is initiatiefnemer het ook niet eens met de stelling van de
leden van de fractie van GroenLinks, dat door het verhogen van de
rekenrente de onzekerheid van de pensioenen van jongere deelnemers
wordt vergroot. Het vergroten van de onzekerheid van de pensioenen van
jongere deelnemers zou pas aan de orde komen als het reële rendement
op kapitaal slechts een fractie zou blijken te zijn van de door de Franse
econoom Thomas Piketty aangenomen 4 à 5 procent.6 Zie tevens
«Kapitaal in de 21ste eeuw».7
2. Aanleiding en achtergrond van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemer een technische
toelichting kan geven op de relatie tussen het Financieel Toetsingskader
(FTK) en het Quantitative Easing (QE-)programma? De leden van de
VVD-fractie vragen verder of er volgens de initiatiefnemer nog andere
relaties zijn waarbij het QE-programma negatief effect heeft en op welke
andere gevolgen de initiatiefnemer duidt bij de spectaculaire daling van
de rentetermijnstructuur De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemer ook naar zijn rechtvaardiging voor de potentieel ingrijpende
inbreuk op het FTK. De leden van de VVD-fractie vrezen namelijk dat dit
wetsvoorstel een precedent schept voor ingrijpende aanpassingen van het
FTK in de toekomst.
Het QE-programma heeft als doelstelling de rente te verlagen om op die
wijze deflatie te voorkomen en de inflatie in het eurogebied op een niveau
van juist onder de 2% te brengen. Verlaging van de rente door de ECB,
verder versterkt door de monetaire verruiming, heeft een onmiddellijk
effect op alle rentevoeten, de rentetermijnstructuur (RTS) die door De
Nederlandsche Bank wordt vastgesteld aan de hand van de interbancaire
swaprente en de Ultimate Forward Rate (UFR). De dekkingsgraad van de
pensioenfondsen daalt als gevolg van de daling van de RTS. Dat is het
negatieve effect. Andere effecten van het QE-programma zijn moeilijk te
meten. Waarschijnlijk heeft het beleid gezorgd voor meer vertrouwen in
de euro en is de eurocrisis althans op korte termijn daarmee bezworen. De
argumentatie die de president van de ECB, Draghi, naar voren brengt als
zouden door het QE-programma miljoenen banen zijn geschapen
waardoor een extra stroom van premiebetalingen bij pensioenfondsen
binnenkwam, is volgens initiatiefnemer niet houdbaar. Want tegenover de
extra ingelegde premies staan nieuwe pensioenverplichtingen die door
pensioenfondsen met verlies worden ingekocht omdat voor de premieberekening een hogere rente wordt gebruikt dan voor de verplichtingen.
Immers, omdat de premie in Nederland nog altijd niet kostendekkend is,

5

Zie pagina 34 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46–359766.pdf
Zie http://www.nu.nl/economie/3919898/moet-u-weten-theorie-van-econoom-thomaspiketty.html
7
Zie http://www.debezigebij.nl/boeken/kapitaal-in-de-21ste-eeuw/
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

5

leiden de extra banen en de daarmee samenhangende extra premieinkomsten alleen maar tot verslechtering van de dekkingsgraden.
De leden van de VVD-fractie vragen voorts op basis van welke informatie
de initiatiefnemer de verwachting baseert dat de rente zonder het
QE-programma substantieel hoger zou zijn, hoeveel hoger de rente naar
verwachting zal worden en of de effecten naar verwachting van de
initiatiefnemer onmiddellijk merkbaar zullen zijn en zo nee, hoe lang het
naar verwachting zal duren voordat de effecten merkbaar zijn.
Het is duidelijk dat de besluitvorming over het QE-programma gericht is
op renteverlaging, zoals blijkt uit de uitleg die de ECB zelf op haar website
geeft.8 Onder de titel «How quantitative easing works» volgt een
opsomming van acties en de gevolgen van die acties:
1. De Europese Centrale Bank (ECB) koopt obligaties van banken.
2. Dit verhoogt de prijs van de obligaties en creëert geld in het bankensysteem.
3. Als gevolg daarvan dalen rentetarieven in brede zin en worden
leningen goedkoper.
4. Bedrijven en burgers kunnen meer lenen en minder uitgeven aan de
terugbetaling.
5. Als gevolg daarvan krijgen consumptie en investeringen een stimulans.
6. Hogere consumptie en investeringen ondersteunen de groei van het
BBP en van de werkgelegenheid.
7. Terwijl de prijzen stijgen, behaalt de ECB een inflatiedoelstelling van
beneden maar dichtbij de 2% op middellange termijn.
Zonder het QE-programma zou de rente hoger zijn. Dat wordt ook
aangetoond in publicaties van de ECB zelf, zoals in het artikel «The
transmission of the ECB’s recent non-standard monetary policy».9 Het kan
niet ontkend worden dat het programma een vorm van marktmanipulatie
is, die erop is gericht de rente te beïnvloeden in negatieve zin. Weliswaar
is de rente wereldwijd sinds midden van de jaren tachtig van de vorige
eeuw al aan het dalen, maar dat vloeit mede voort uit de extreem hoge
renteniveaus van de jaren tachtig. Als we op de langere termijn kijken,
zien we dat tot het begin van deze eeuw de rentes terug liepen naar een
meer historisch niveau, maar dat door de interventies van de ECB de rente
nu op een uitzonderlijk laag niveau terecht is gekomen. Als we de
ontwikkeling bezien vanaf het begin van de negentiende eeuw, blijkt dat
de rente in de afgelopen tweehonderd jaar nog nooit zo laag is geweest.
Bij een inflatie van net onder de 2%, zoals de doelstelling is van de ECB,
hoort een rentepercentage dat daarboven ligt. Zelfs de suggestie van een
mogelijke beëindiging van het QE-programma leidt al tot rentestijgingen.
Daarom spreekt men ook over tapering, dat wil zeggen geleidelijk
afbouwen van het programma, om een plotselinge rentestijging te
voorkomen. De ECB heeft reeds in 2015 geconcludeerd dat het
neerwaartse effect van de «non-standard measures» op de 10-jaarsrente
uitkwam op gemiddeld -0,47%.10 Tweede Kamerlid Omtzigt constateert in
zijn initiatiefnota dat QE een flink neerwaarts effect heeft op de rente
oplopend tot -1,0%.11 De Risicorapportage Financiële Markten 2017 van
het Centraal Planbureau laat op basis van empirisch onderzoek voor
Europa zien, dat de aankondiging van kwantitatieve verruiming in het
eurogebied het rendement op 10-jaars staatsobligaties met 1%-punt heeft

8

Zie https://www.ecb.europa.eu/explainers/show-me/html/app_infographic.en.html
Zie https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/eb201507_article01.en.pdf
10
Zie http://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/ecbu/eb201507.en.pdf
11
Zie Kamerstuk 34 563, nr. 2, paragraaf 3.3.2
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

6

verlaagd.12 In het «Overzicht Financiële Stabiliteit» (OFS), waarmee DNB
gehoor gaf aan de Tweede kamer-motie Schouten, Harbers en Nijboer van
5 oktober 201613, blijkt dat De Nederlandsche Bank zelfs uitkomt op een
nog hoger effect: «Schattingen voor de impact van de onconventionele
monetaire maatregelen op de daling van de nominale lange rente in het
eurogebied lopen uiteen van circa 80 tot 150 basispunten».14
En tot slot verwijst initiatiefnemer in dit verband ook op de bijdrage van
CDA-Tweede Kamerlid Omtzigt in het Algemeen Overleg van 15 juni over
diverse pensioenonderwerpen.15 Initiatiefnemer citeert: «Eindelijk! Ik heb
er echt jaren om gevraagd en nu zeggen De Nederlandsche Bank en ook
het Centraal Planbureau: ongeveer 1%. De schatting is niet precies, maar
de rente zou ongeveer 1% hoger zijn als er geen ECB-beleid was. Daar zei
de directeur van De Nederlandsche Bank nog bij dat dit 5 à 10 procentpunten dekkingsgraad is, want hij dacht: door die lage rente hebben we
nog wat extra groei en dat compenseert het dus enigszins. In gewoon
Nederlands staat daar dat de pensioenfondsen 70 miljard tot 140 miljard
extra zouden hebben indien de ECB dit beleid niet zou voeren. Er zullen
echt baten zijn van de lage rentepolitiek – de Minister van Financiën
betaalt inderdaad best wat minder rente – maar dit is wel een heel grote
kostenpost. Welke beleidsconclusie trekt de Nederlandse regering hieruit?
Of laten we dit gewoon gebeuren? Dit is de grootste transfer die in de
Europese Unie plaatsvindt. Wij maken elkaar af als Rutte of Balkenende
met 100 miljoen te weinig terugkomt op een periode van zeven jaar in de
Europese begroting. Dat is een dubbeltje per Nederlander per jaar. We
vinden het heel leuk om daar een lange discussie over te voeren, maar het
gaat hier om volstrekt andere bedragen.»16
De leden van de VVD-fractie vragen ook of de voorgestelde aanpassing
van de disconteringsvoet waartegen pensioenfondsen hun pensioenverplichtingen moeten berekenen en het tijdelijk buiten werking stellen van
de beleidsdekkingsgraad, direct worden teruggedraaid op het moment dat
het QE-beleid stopt of de maximale duur van de tijdelijke maatregel
verstreken is, afhankelijk van wat er eerder plaatsvindt? Of behoudt de
initiatiefnemer de mogelijkheid om de maximale duur van vijf jaar te
verlengen, als het effect dan nog niet voldoende merkbaar is?
De tijdelijke afwijking wordt onmiddellijk opgeheven zodra het uitzonderlijke opkoopbeleid van de ECB is beëindigd of, bij continuering van het
opkoopbeleid, zodra de termijn van vijf jaar is bereikt. Er zijn geen andere
randvoorwaarden.
De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemer een uitgebreide
toelichting te geven waarom de stelling van de Afdeling advisering van de
Raad van State, waarbij er niet gesproken kan worden van uitzonderlijke
economische omstandigheden, onhoudbaar is? Waar baseert de
initiatiefnemer zich op? Kan de initiatiefnemer nader definiëren waarom
het QE-beleid een uitzonderlijke economische situatie vormt die ingrijpen
rechtvaardigt? De leden van de fractie van D66 vragen eveneens om
onderbouwing van de uitzonderlijke economische situatie, de reden
waarom zich dit volgens initiatiefnemer niet meer zal voordoen en of
initiatiefnemer op dit punt meer onderbouwing kan bieden dan hoop.

12

Zie pagina 19 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Notitie-6jun2017Risicorapportage-Financiele-Markten-2017.pdf
13
Zie Kamerstuk 34 550, nr. 39
14
Zie pagina 32 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46359766.pdf?2017060621
15
Zie Kamerstuk 32 043, nr. 376, pagina 12
16
Zie Kamerstuk 21 501-20, nr. 1239

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

7

Al bij de aanvang van het ingrijpen van de ECB heeft deze zelf gesproken
over een uitzonderlijke economische situatie, zoals uit navolgende
(vertaalde) tekst uit de preambule van het besluit tot ingrijpen blijkt17:
«Op 7 mei 2009 en vervolgens op 4 juni 2009 heeft de Raad van bestuur
van de ECB besloten dat in het licht van de huidige exceptionele omstandigheden die heersen in de markt, er een programma (hierna «het gedekte
obligatie aankoopprogramma» of «programma») geïnitieerd zou moeten
worden, waarbij de nationale centrale banken en in het bijzonder de ECB,
in direct contact met tegenpartijen, is toegestaan om overeenkomstig hun
toegewezen aandeel gedekte obligaties te kopen. De Centrale banken van
het Eurosysteem zijn voornemens om het «gedekte obligatie aankoopprogramma» geleidelijk te implementeren, rekening houdend met marktomstandigheden en de behoeften van het monetaire beleid binnen het
Eurosysteem. De doelstellingen van deze aankopen zijn om bij te dragen
aan: (a) het bevorderen van de aanhoudende daling van geldmarktrentes;
(b) versoepeling van financieringsvoorwaarden voor kredietinstellingen
en ondernemingen; (c) aanmoedigen van kredietinstellingen om leningen
aan hun cliënten gelijk te houden of uit te breiden; en (d) verruiming van
de liquiditeit in belangrijke segmenten van de markt voor privaat
schuldpapier.»
De kredietcrisis, gevolgd door de Eurocrisis, hebben beide gezorgd voor
een uitzonderlijke situatie waarin honderden miljarden Euro’s zijn besteed
aan de redding van banken. Het kabinet Rutte II heeft voor een ongekend
hoog bedrag ombuigingen moeten doorvoeren, waarvan de gevolgen tot
op de dag van vandaag nog worden ondervonden. Talloze experts op
economisch gebied waarschuwen ons dat de dieperliggende oorzaken
nog niet voldoende zijn aangepakt. De euro verkeert nog steeds in een
couveusesituatie. Nog onlangs werd weer een akkoord bereikt met
Griekenland. Wij leven in uitzonderlijke economische omstandigheden.
Dat de Nederlandse economie inmiddels uit het dal is, doet daar niets aan
af. Pensioenfondsen beleggen niet alleen in Nederland en het zo
belangrijke monetaire beleid berust bij de ECB en kan niet meer louter
vanuit Nederland worden gestuurd.
Een nieuwe financiële crisis zal zich ooit, al dan niet in een andere vorm,
uiteraard wederom kunnen voordoen. Uit zowel de recente als de
historische cijfers blijkt echter dat dit niet leidt tot negatieve langjarige
gemiddelde rendementen bij pensioenfondsen. Voor de cijfermatige
onderbouwing verwijst initiatiefnemer naar afbeelding 6 van de bijlage
maar ook naar de uitgebreide beantwoording van de overige vragen over
dit onderwerp in de paragrafen 2, 3 en 4 van deze Nota naar aanleiding
van het Verslag.
De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemer tevens om aan te
geven hoe hij de ombuigingen van € 50 miljard ziet in relatie tot een
uitzonderlijke economische situatie?
De ombuiging van 50 miljard over de afgelopen jaren toont juist aan dat
er sprake is van een uitzonderlijke economische situatie.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat de lage rente een
permanente schade toebrengt aan het pensioenstelsel omdat bij een rente
van 0% geen rendement meer wordt behaald voor langere periode. De
leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemer te reageren op de
redenering dat de lage rente volgens de visie van de CDA-fractie geen
tijdelijke schade aan het pensioenstelsel veroorzaakt maar permanente
17

Zie pagina 1 https://www.ecb.europa.eu/ecb/legal/pdf/l_17520090704en00180019.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

8

schade. Immers, zo stellen de leden van de CDA-fractie, een pensioenfonds dat vandaag in obligaties belegt, kan alleen maar een tienjarige
obligatie kopen tegen 0% rente. Het gevolg daarvan is, volgens de leden
van de CDA-fractie, dat er tien jaar lang te weinig rendement gemaakt
wordt door de fondsen.
De lage rente kent twee aspecten: de rente is al dalende sinds de vorige
eeuw en als zodanig hebben pensioenfondsen zich voorbereid op die
rentedaling. Maar een deel van de rentedaling is gemanipuleerd door
gerichte maatregelen van de ECB. Er is op dit moment als het ware sprake
van een abnormale marktrente. Dat effect is tijdelijk. Gelukkig investeren
pensioenfondsen in veel meer producten dan obligaties. Wat de initiatiefnemer bedoelt met het tijdelijke effect van de lage rente is de invloed die
een lage rente heeft op de dekkingsgraad. Zodra de marktrente omhoog
gaat, zal de contante waarde van de verplichtingen dalen en als gevolg
daarvan zal de dekkingsgraad stijgen. Ook al daalt de waarde van het
obligatiedeel van het vermogen door een rentestijging, dat zal een veel
geringer effect hebben op de dekkingsgraad dan de invloed van de
gedaalde contante waarde van de verplichtingen. Dat is juist het
paradoxale van het systeem dat is gekozen bij het huidige FTK: bij een
stijgende rente daalt de waarde van het vermogen maar het gebruik van
de hogere rente als discontovoet heeft een veel grotere opwaartse invloed
op de dekkingsgraad. Datzelfde effect zagen we de afgelopen jaren
omgekeerd bij een dalende discontovoet: het vermogen stijgt maar de
contante, boekhoudkundige waarde van de verplichtingen stijgt veel
harder waardoor de dekkingsgraad daalt. Overigens heeft dit wetsvoorstel
niet dit dubbele effect tot gevolg. Door de bodemrente daalt weliswaar de
contante waarde van de verplichtingen, maar de waarde van de activa
blijft ongewijzigd.
De CDA-fractie is van mening dat de lage rente een permanente schade
toebrengt aan het pensioenstelsel omdat bij een rente van 0% geen
rendement meer wordt behaald voor langere periode. De gedachte dat
een lagere rente indicatief is voor een lager toekomstig rendement, is
uiteraard de kern van het hanteren van een rekenrente als proxy voor een
toekomstig rendement. Bezwaren dat in de praktijk nochtans (veel) hogere
rendementen worden behaald dan de gehanteerde rekenrente, worden
meestal afgedaan met de opmerking dat dit grotendeels juist te danken is
aan die lagere rente door de hogere obligatiekoersen. Deze opvattingen
worden echter niet gesteund door de cijfers. Nog los van het feit dat de
langjarige correlatie tussen rente en rendementen uitermate beperkt is en
statistisch niet valt aan te tonen, laten bijvoorbeeld de cijfers voor het
grootste pensioenfonds van Nederland, het ABP, een volledig ander beeld
zien.
Wie kijkt naar de cijfers van de jaarverslagen van het ABP, ziet dat na de
crisis van 2008, dus over de periode 2009–2016, de staatsobligaties
«slechts» een rendement hebben gemaakt van gemiddeld 4,8% per jaar.
En dat bij een dalende rente! Overigens maken staatsleningen minder dan
25% van de ABP-portefeuille uit en langlopende staatsleningen net iets
meer dan 5%. Op deze 5% wordt in feite de hele boekhoudkundige
waardering van de pensioen-verplichtingen gebaseerd! Een en ander
geeft heel duidelijk de technische, actuariële beperking van deze FTK
maatstaf aan. Vanuit prudentie overwegingen wellicht denkbaar, maar
men moet overwegingen niet gaan verwarren met feiten. Het merendeel
van de ABP- portefeuille wordt in andere producten belegd. Zoals in
bedrijfsobligaties die over dezelfde periode een gemiddeld jaarlijks
rendement maakten van 13,9%. Deze bedrijfsobligaties maken ongeveer
13% van de ABP-portefeuille uit. De aandelenbeleggingen, die ruim
een-derde van de ABP-portefeuille beslaan, genereerden een gemiddeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

9

rendement van 14,1% per jaar. De onderdelen Private Equity en Hedgefondsen, die tezamen ongeveer 10% van de ABP- beleggingen uitmaken,
waren goed voor een jaarlijks rendement van gemiddeld 12,6% sinds
2008. Tot slot leverde de vastgoed beleggingen, ook zo’n 10% van de
ABP-portefeuille, een rendement van 11,5% per jaar op. Een eenvoudige
rekensom leert dat dus ruim twee-derde van de ABP-portefeuille over de
afgelopen 8 jaar een double digit jaarlijks rendement heeft opgeleverd en
dat het gemiddeld totale rendement van de ABP-portefeuille van 8,1% per
jaar, vooral wat lager ligt door de lagere opbrengsten uit staatsleningen.
De gedachte dat een lagere rente ook leidt tot lagere rendementen, wordt
dus zeker niet ondersteund door de cijfers van de afgelopen jaren.
Uiteraard leidt een lagere rente tot nominaal lagere vergoedingen op
staatsleningen. Maar dat effect is op een portefeuille van pensioenfondsen, die vaak beperkt in staatsleningen beleggen, vrij gering. Ook
vanuit dit perspectief blijkt de zeer strikte relatie die in het FTK wordt
aangehouden nogal kunstmatig en is er alle reden om voor de toekomst
het geschatte rendement niet alleen te baseren op het rendement van een
(zeer) klein deel van de beleggingsportefeuille van pensioenfondsen, maar
dit breder over de complete portefeuille te bezien. En in dat verband lijkt
een (tijdelijk) bodemrendement van 2% een buitengewoon voorzichtige
schatting. Verder is het ook voor de concrete uitwerking voor de
deelnemers van belang. Immers, pensioenen worden niet betaald uit de
(kunstmatige) rekenrente, maar uit rendementen. Elk jaar dat de feitelijke
rendementen boven de rekenrente liggen, zonder enige compensatie
achteraf, vindt er een zeer forse herverdeling plaats tussen generaties, ten
nadele van gepensioneerden.
In dit verband wijst initiatiefnemer ook op het artikel en de bijbehorende
grafiek (zie bijlage, afbeelding 6) van Bernhard van Praag en Henk
Hemmers, in Mejudice van 8 september 201618, waarin zij onder andere
stellen: «Om een antwoord te krijgen op de vraag of de toezichthouder te
voorzichtig is moeten we naar de cijfers kijken. Gezien deze grafiek komt
de keuze van DNB op ons over als zwartgallig en overdreven pessimistisch».
Han de Jong, Hoofdeconoom van ABN Amro zegt hierover in de
Telegraaf: „We waarderen verplichtingen tegen marktwaarde, gebruikmakend van de risicovrije rente. Niet één fonds heeft alleen maar
risicoloze beleggingen. Dat zou je pas doen als je overweegt jezelf te
liquideren. Waarom moeten pensioenverplichtingen worden gewaardeerd
tegen liquidatiewaarde? Formeel hebben pensioenfondsen weliswaar een
nominale uitkeringsdoelstelling, oftewel een gegarandeerd pensioen.
Maar de praktijk leert dat die helemaal niet waargemaakt kan worden. Die
zogenaamde garantie kun je net zo goed overboord zetten. En als je de
toekomstige pensioenuitkering minder zeker maakt, dan kun je ook anders
gaan rekenen, zo is de redenering. Dan lijkt het mij logisch de verplichtingen contant te maken met het verwachte rendement van de beleggingen. We weten niet wat de toekomst brengt, maar een rendement van
1,2% per jaar op een goed gespreide beleggingsportefeuille zou historisch
volstrekt uniek zijn».19
Initiatiefnemer wijst er bovendien op dat de Nederlandse overheid in 2019
streeft naar een gemiddelde looptijd van de staatsschuld van 6,4 jaar.20 Bij
een stijgende rente daalt de waarde van de bestaande obligatieporte18

Zie http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/nederlandse-pensioentoezichthouder-is-tevoorzichtig-in-berekening-dekkingsgraad
Zie http://www.telegraaf.nl/dft/27732344/
__ABN_Amro__pensioenprobleem_veel_kleiner_dan_gedacht__.html
20
Zie Kamerstuk 35 550 IX, nr. 2, Hoofdstuk 5, Pagina 101
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

10

feuille van pensioenfondsen maar deze bestaande portefeuille wordt dan
ook, op basis van verschillende looptijden variërend van enkele dagen tot
meer dan 30 jaar, continu doorgerold naar nieuwe obligaties met hogere
rentevergoedingen.
De leden van de fractie van het CDA vragen initiatiefnemer of hij de
precieze cijfers over de omvang van de staatsschuld en het opkoopprogramma kan onderbouwen en kan aangeven hoeveel schuld de ECB van
welk land gekocht heeft?
Voor een uitgesplitst overzicht van de aankoop van schuldpapier door de
ECB tot en met juli 2017, verwijst initiatiefnemer naar afbeelding 7 van de
bijlage.21
De leden van de fractie van het CDA vragen initiatiefnemer om de
volgende zaken op een rijtje te zetten voor 1995, 2005 en 2017 voor een
werknemer:
− Wat was de spilleeftijd in een gemiddelde pensioenregeling?
− Wat was het opbouwpercentage en wat het eindloon of middelloon?
− Wat was de gemiddelde premie over de pensioengrondslag?
De statistiekenwebsite van De Nederlandsche Bank publiceert kenmerken
van pensioenregelingen, waaronder gegevens over de opbouwpercentages en de verdeling in type pensioenregelingen (eindloon of
middelloon).22 De data in deze tabellen beginnen in 1998 en lopen tot
2016. Eveneens laten de cijfers geen gemiddeld opbouwpercentage zien,
maar een verdeling van de deelnemers over verschillende opbouwpercentages. Het is op basis van deze cijfers dan ook niet mogelijk bovenstaande
vraag exact te beantwoorden. Wel komt uit deze cijfers duidelijk naar
voren dat de opbouwpercentages als gevolg van de versoberingen van
het Witteveenkader sinds 2015 aanmerkelijk lager liggen. Eveneens is
duidelijk dat sinds 2004 het aantal deelnemers met een eindloonregeling
aanmerkelijk is afgenomen. In 2016 zijn er bijna geen deelnemers meer
die in een eindloonregeling pensioen opbouwen. De premiebaten
bedroegen in 1997 7 miljard, in 2005 bijna 25 miljard en in 2015 ruim 28
miljard (alle bedragen zijn omgerekend naar euro’s). De pensioengrondslag wordt niet gepubliceerd in DNB-statistieken. Informatie over de
spilleeftijd wordt eveneens niet gepubliceerd door DNB. Wel geldt dat per
1 januari 2014 de fiscale pensioen-richtleeftijd is verhoogd naar 67 jaar.
Op 1 januari 2018 wordt deze pensioen-richtleeftijd verder verhoogd, naar
68 jaar.
De leden van de fractie van het CDA, vragen vervolgens of initiatiefnemer
kan aangeven of mensen nu of 20 jaar geleden meer premie betaalden,
eerder met pensioen mochten en een hoger opbouwpercentage kregen en
welke conclusies voor intergenerationele solidariteit hier uit spreekt.
Twintig jaar geleden mochten mensen niet eerder met pensioen dan 65
jaar maar ze konden wel eerder stoppen met werken op basis van VUT- en
prepensioenregelingen. Er werd 20 jaar geleden minder pensioenpremie
betaald door zowel werkgevers als werknemers, vanwege aanhoudende
overrendementen en naar huidige maatstaven extreem hoge dekkingsgraden. Initiatiefnemer vraagt de leden van de fractie van het CDA echter
om in dit verband verder terug te kijken dan 20 jaar. In de jaren ’70 en
begin jaren ’80 waren de pensioenpremies veel hoger. Het verhaal is niet
dat de premies eerst laag waren en nu veel hoger zijn. De ontwikkeling
21
22

Zie tevens https://www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omt/html/index.en.html
Zie: https://www.dnb.nl/statistiek/statistieken-dnb/financiele-instellingen/pensioenfondsen/
pensioenregelingen/index.jsp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

11

van de pensioenpremies sinds de jaren ’70 verloopt parabolisch.
Initiatiefnemer wijst in dit verband op afbeelding 8 van de bijlage, waarin
vanaf 1980 de premieopbrengst van pensioenfondsen wordt getoond als
percentage van het brutoloon en als percentage van de loonkosten.
Daarnaast verwijst initiatiefnemer ook naar de onderstaande weergave
van de totale pensioenpremie van het ABP sinds 1960. Ten behoeve van
het overzicht toont initiatiefnemer de premiepercentages met stappen van
5 jaar, op basis van de beantwoording van vragen van leden van de
SP-fractie in januari 2011, over de toekomst van het pensioenstelsel. Om
over de gehele periode een zinvolle vergelijking van de premieafdracht
mogelijk te maken, is een omrekening van pensioenpremies naar
percentage van het salaris gemaakt.23
Jaar

Totale ABP premie

1960
1965
1970
1975
1980
1985
1990
1995
2000
2005
2010

16,10%
24,00%
24,00%
24,00%
22,00%
14,40%
8,80%
12,90%
13,90%
21,50%
20,00%

Initiatiefnemer voegt hier nog aan toe dat een belangrijke oorzaak van de
méér dan halvering van de ABP-premie vanaf eind jaren ’80, gelegen was
in de indiening van het wetsontwerp om pensioenfondsen te onderwerpen aan vennootschapsbelasting wegens de zeer hoge dekkingsgraad.
In het kader van de zogenaamde «Brede herwaardering» diende in 1987
Minister Ruding en Staatssecretaris Koning daarover een voorontwerp in
tot heffing van vennootschapsbelasting op pensioenfondsen. In 1989
werd het wetsontwerp ingediend: regels betreffende een heffing over
vermogensoverschotten van pensioenfondsen.24 Dit voorstel beoogde de
vorming en instandhouding van structurele overschotten bij pensioenfondsen, zonder dat deze bij de pensioengerechtigden terechtkomen,
tegen te gaan. Initiatiefnemer verwijst in dit verband ook naar de brief van
Minister Zalm uit 2004.25
Uit die brief blijkt dat al tijdens de behandeling van het voorstel besloten
is de behandeling, die in een vergevorderd stadium was, niet voort te
zetten. Het voorstel werd evenwel niet ingetrokken vanwege het signaal
dat er vanuit ging naar pensioenfondsen om te voorkomen dat systematisch duurzame overschotten worden gekweekt en dat het evenwicht
tussen aftrekbaarheid van premiebetalingen en belastbaarheid van
uitkeringen wordt verstoord. De Minister voegde daar aan toe dat
laatstgenoemde overweging inmiddels achterhaald was. Genoemd
wetsontwerp over de vermogensoverschotten van pensioenfondsen had
tot gevolg dat besturen van pensioenfondsen genoodzaakt werden een
anticiperend beleid te voeren om de gevolgen van de dreigende belastingplicht zoveel mogelijk te beperken. Dat was onder andere mogelijk door
de pensioenpremies drastisch te verlagen. Dat leidde uiteraard tot forse
daling van de dekkingsgraden van de pensioenfondsen die dat beleid
voerden. Daarbij viel de grote daling – meer dan een halvering – van de
ABP-premie duidelijk op: daling van 22% naar 9%. Minister van Financiën
23

Zie kamerstuk 32 043, nr. 26, pagina 13
Zie Kamerstuk 21 197, nr. 2
25
Zie Kamerstuk 21 197, nr 12.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

12

Ruding was de grote winnaar. Hij kon de enorme besparing op de
ABP-premie in zijn zak steken. Dat voorstel heeft heel lang als dreiging
boven de markt gehangen voordat het in 2004 werd ingetrokken. Het zal
duidelijk zijn dat zonder dit dubieuze voorstel de premies op het
toenmalige niveau waren gebleven met als gevolg dat de extra ingelegde
premies waren herbelegd en tot een extra vermogensstijging hadden
geleid, waardoor de fondsen extra sterk zouden hebben gestaan voor de
internetcrisis én de financiële crisis. De initiatiefnemer voegt er aan toe
dat hieruit blijkt dat het niet de schuld was van de deelnemers dat de
premies fors werden verlaagd maar van het beleid van het toenmalige
kabinet Lubbers 1.
Het is waar dat in het verleden hogere opbouwpercentages bestonden en
dat dit in 2 stappen is verlaagd en afgetopt naar het huidige niveau maar
dat was bedoeld om grotere belastingopbrengsten te genereren in de
crisisperioden.
De leden van de D66-fractie lezen dat het doel van het initiatiefvoorstel
niet is om indexeren mogelijk te maken, maar om kortingen te
voorkomen. De 50PLUS-fractie heeft zich altijd ingezet om indexeren
mogelijk te maken. Kan de initiatiefnemer uitleggen hoe tot dit nieuwe
inzicht is gekomen?
De leden van de D66-fractie constateren terecht dat het wetsvoorstel
beoogt kortingen te voorkomen. Dat wil niet zeggen dat de 50PLUS-fractie
tot het inzicht is gekomen dat indexeren niet meer mogelijk zou zijn. Maar
het wetsvoorstel beperkt zich in de huidige uitzonderlijke situatie waarin
sprake is van een gemanipuleerde rente, tot het voorkómen van
kortingen. In dit verband wijst de initiatiefnemer ook op de toezegging van
het kabinet in september 2016 om onderzoek te doen naar een langere
herstelperiode voor pensioenfondsen26, alsmede naar de krachtige
Tweede Kamermotie Van Haersma Buma, uit september 2014, waarin
onder andere wordt gesteld dat «het moet mogelijk zijn om vanaf 105%
dekkingsgraad gedeeltelijk te indexeren».27
De leden van de D66-fractie vragen de initiatiefnemer te reflecteren op de
samenhang tussen rendement en risico alsmede op hoe het voorstel om
de marktwaardering los te laten zich verhoudt tot de nominale zekerheid
die het huidige pensioencontract kent. Voorts vragen de leden van de
D66-fractie wat de initiatiefnemer vindt van de suggestie om de dure
nominale zekerheid die het huidige stelsel kent op een zorgvuldige manier
om te zetten naar persoonlijke pensioenvermogens.
Er is nu geen sprake van een normale marktrente. Daarom wordt in dit
wetsvoorstel ook niet de marktwaardering losgelaten. Maar als bij een
gemanipuleerde, extreem lage rente, een korting dreigt, is het verstandig
na te denken over de maatregelen die daarbij horen. Het gaat dus primair
om het mitigeren van het «kunstmatige deel» van de lage rente. We
spreken bij een korting over een ingrijpende maatregel die miljoenen
deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden kan raken. Het
raakt het eigendomsrecht van velen. Nadat al eerder in 2013 kortingen
werden doorgevoerd moet een zo snel daaropvolgende tweede korting
worden voorkomen als dat mogelijk is, zonder schade aan het stelsel als
zodanig. De 50PLUS-fractie gaat ervan uit dat alle fracties deze opvatting
delen. Het wetsvoorstel beperkt zich tot een bodem in de rekenrente tot
2% met een werkingsduur van maximaal vijf jaar of zoveel eerder als het
26

Zie http://www.nu.nl/pensioen/4322240/klijnsma-onderzoekt-langere-herstelperiodepensioenfondsen.html
27
Zie Kamerstuk 34 000, nr. 9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

13

opkoopbeleid wordt beëindigd. Deze voorstellen zijn juist bedoeld om de
gevreesde schade aan het stelsel te voorkomen. De D66-fractie merkt
terecht op dat de zekerheid die nu wordt geëist kostbaar is, vooral door de
omvangrijke buffers die moeten worden aangehouden maar ook door het
toepassen van een discontovoet die risicovrij is. De oplossing die de
D66-fractie bepleit kan niet anders worden gevonden dan door het
verlaten van die zekerheid. Dan zouden buffers minder omvangrijk kunnen
zijn en dan zou ook een discontovoet kunnen worden toegepast die relatie
vertoont met de verwachte rendementen. Het is dan overigens niet
noodzakelijk dat het bestaande collectieve pensioenvermogen wordt
omgezet naar een persoonlijk pensioenvermogen, zoals de D66-fractie
voorstaat. Een dergelijke oplossing om het stelsel «goedkoper» te maken
werkt ook bij handhaving van het huidige collectieve stelsel.
De leden van de D66-fractie vragen naar de mening van de initiatiefnemer
of het pensioen zou moeten worden toegerekend in bezit en niet langer in
een aanspraak? Tevens vragen de leden van de fractie van D66 of de
initiatiefnemer hiermee voorsorteert op persoonlijk pensioenvermogen in
persoonlijke potten?
De leden van de fractie van D66 vragen naar de mening van initiatiefnemer over de status van het «bezit» in de pensioensector. Initiatiefnemer
spreekt uitsluitend over een aanspraak en niet over toerekening van een
bezit. Deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden zijn wél
eigenaren van een vordering op een pensioenfonds via deze aanspraak.
Zij zijn dus crediteuren. Als crediteuren hebben zij recht, zowel individueel
als collectief, op het vermogen van pensioenfondsen. Het wetsvoorstel
verandert niets aan de eigendomssituatie bij deelnemers, gewezen
deelnemers en gepensioneerden. De verplichtingen blijven nominaal
intact. Naar de mening van initiatiefnemer is de eigendomsvraag niet een
belangrijk probleem waarvoor het hele stelsel zou moeten worden
veranderd. Het zal duidelijk zijn dat met dit initiatief niet wordt voorgesorteerd op persoonlijke potten.
3. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
De leden van de fracties van de VVD en D66 stellen vragen bij het begrip
tijdelijke afwijking van de marktwerking en tijdelijke buitenwerkingstelling
van de beleidsdekkingsgraad en de leden van D66 vragen of de deur zo
niet wordt opengezet voor een vaste rekenrente? De leden van de fractie
van de VVD vragen ook of het voorliggende wetsvoorstel ruimte biedt om
de gestelde periode te verlengen en wat hierbij de randvoorwaarden zijn.
De tijdelijke afwijking betreft het afwijken van de door De Nederlandsche
Bank vastgestelde RTS zoals vastgelegd in het nieuwe FTK. Waar de
actuele curve van de RTS onder de waarde van 2% ligt wordt tijdelijk
gerekend met 2%. Ligt de waarde in de actuele curve boven de 2% dan
wordt de werkelijke marktrente toegepast. Zoals in paragraaf 2 reeds is
geantwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie, wordt de
tijdelijke afwijking onmiddellijk opgeheven zodra het opkoopbeleid van de
ECB is beëindigd of, bij continuering van het opkoopbeleid, zodra de
termijn van vijf jaar is bereikt. Voor het overige blijven alle andere
onderdelen van het nieuwe FTK intact. De initiatiefnemer gaat ervan uit
dat beëindiging van het opkoopprogramma of het autonoom stijgen van
de gehele RTS-curve tot boven de 2% het resultaat zal zijn van gewijzigde
economische omstandigheden. In concreto kan dit duiden op verschillende omstandigheden zoals een sterke economische groei binnen het
gehele Eurogebied of het definitief oplossen van de problemen die op het
gebied van de euro nog bestaan. Andere bijzondere omstandigheden dan
het QE-programma zijn voor het initiatief-wetsvoorstel niet van belang. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

14

initiatiefnemer blijft voor het overige binnen de kaders van de bestaande
wet- en regelgeving rond het pensioenstelsel. De uitzonderlijke situatie
van het ingrijpen van de ECB in de marktrente leidt tot tijdelijke afwijking
van de marktwaardering, omdat naar de mening van de initiatiefnemer de
vrije markt door de ECB feitelijk buiten werking is gesteld voor de duur
van het QE-programma. Men kan van mening verschillen of deze
buitenwerkingstelling geheel of slechts gedeeltelijk plaatsvindt, feit blijft
dat de rente in vele vormen lager is dan hij zou zijn zonder monetaire
interventie van de ECB. Die tijdelijke afwijking van de marktwerking is
inderdaad gekoppeld aan de tijdelijke buitenwerkingstelling van de
beleidsdekkingsgraad.
De leden van de VVD-fractie vragen initiatiefnemer om een uitgebreide
toelichting te geven op de verhouding tussen een te hanteren rekenrente
en het verwacht rendement en of de initiatiefnemer bijzondere aandacht
kan schenken aan de relatie tussen het verwacht rendement en de
verplichtingen. De leden van de CDA fractie vragen initiatiefnemer of hij
ook rekening heeft gehouden met mogelijk dalende toekomstige
rendementen aangezien de marktwaarde van obligaties (die daalt als de
rente stijgt) direct doorwerkt in de rendementen.
De RTS-curve kent nu al enige tijd een verloop dat begint bij een rente van
minus 0,25% bij een looptijd van 1 jaar, dat oploopt naar ongeveer 1% bij
een looptijd van 10 jaar, verder naar 1,5% bij een looptijd van 20 jaar en
ten slotte naar 2,4% bij een looptijd van 100 jaar. Het omslagpunt waarbij
de RTS hoger is dan de voorgestelde bodemrente, ligt in augustus 2017
op een looptijd van ongeveer 49 jaar. Zie de grafiek hieronder of
afbeelding 3 van de bijlage.

In het wetsvoorstel wordt een in internationaal perspectief bescheiden
bodemrente ingebouwd van 2% voor de rekenrente. Daarmee zou de
gemiddelde rekenrente stijgen tot iets boven de 2%. Dat is nog altijd lager
dan het verwachte reële rendement dat wordt gehanteerd bij de
vaststelling van de premie. Het is iets boven de 2% omdat de maximale
marktrente op 100 jaar 2,4% is, terwijl de bodemrente zou worden
vastgesteld op 2%. Het gemiddelde is dan uiteraard altijd iets meer dan
2%. Overigens, er komt door dit wetsvoorstel geen einde aan de praktijk
van een niet-kostendekkende premie.
Bij de berekening van de premie voor nieuwe aanspraken wordt
uitgegaan van een verwacht reëel rendement, dat is samengesteld uit het
verwachte rendement van risicovolle beleggingen zoals aandelen en van
risicovrije beleggingen zoals obligaties. Overigens wordt bij de inkoop van
pensioenrechten een verwacht reëel rendementspercentage van rond de
3% gebruikt en daar is een afslag voor inflatie reeds van afgetrokken. De
daadwerkelijke percentages zijn fondsspecifiek, voor het ABP is het nu
2,8%. Dat wil zeggen dat voor de toekomstige verplichtingen uitgegaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

15

wordt van een toekomstig rendement dat aanzienlijk hoger ligt dan de
gemanipuleerde discontovoet die wordt gebruikt voor de berekening van
de verplichtingen en voor de dekkingsgraad. Indien aan het eind van een
kalenderjaar de nieuwe aanspraken bij een pensioenfonds worden
«ingekocht», wordt daarvoor een prijs betaald die lager is dan waarvoor
deze nieuwe aanspraken op de balans van het pensioenfonds worden
opgenomen. Immers, bij een hoger verondersteld rendement hoort een
lagere premie en omgekeerd. Deelnemers verkrijgen daarmee een
aanspraak op een toekomstige uitkering voor een prijs die niet kostendekkend is. Het tekort wordt aangevuld vanuit het vermogen en dit heeft
dus een drukkend effect op de dekkingsgraad.
De Europese pensioentoezichthouder EIOPA heeft eveneens felle kritiek
geuit op de Nederlandse rekenmethode waarmee pensioenfondsen hun
verplichtingen moeten berekenen. Zij geven de voorkeur aan een
methode die gebaseerd is op historische rentestanden, in plaats van op
actuele marktinformatie. EIOPA concludeert bovendien dat «van alle
bestaande alternatieven, de Nederlandse rekenrente het laagst is» en «de
Nederlandse methode voor het berekenen van de UFR mogelijk onvoldoende stabiel is».28
De leden van de fractie van de VVD hebben ook de vraag gesteld wat
meer stabiliteit betekent voor de hoogte van de pensioenen.
Het is al eerder gezegd: dit wetsvoorstel beoogt niet de indexering te
hervatten. De doelstelling is om kortingen op aanspraken en uitkeringen
te voorkomen zolang er geen sprake is van een normale marktrente. De
pensioenen zullen daarmee dus worden gestabiliseerd. Het vertrouwen in
het pensioenstelsel zal als gevolg daarvan toenemen. De mogelijke
redenering als zouden op termijn de uitkeringen te lijden hebben onder de
voorstelde maatregelen, is suggestief en wordt niet door de feiten
gedragen. Uitholling van de aanspraken zou zich alleen voordoen als het
werkelijk behaalde nettorendement van pensioenfondsen beneden de
tijdelijk verhoogde RTS-curve zou liggen. Een gemiddeld nettorendement
over een aantal jaren beneden de 2% heeft zich nog niet voorgedaan.
Incidenteel zijn rendementen van pensioenfondsen negatief, maar zelfs in
de afgelopen 9 moeilijke jaren hebben pensioenfondsen gemiddeld een
aanzienlijk hoger nettorendement gerealiseerd. In dit verband verwijst
initiatiefnemer ook naar de inleiding en de antwoorden op de vragen van
de fractie van het CDA in paragraaf twee van deze Nota naar aanleiding
van het Verslag.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de initiatiefnemer omgaat met
een situatie als naast het QE-programma andere factoren de rente omlaag
brengen?
Het wetsvoorstel betreft uitsluitend de interventie van de ECB in de
geldmarkt. Andere factoren die invloed uitoefenen op de rente worden
door de initiatiefnemer gezien als marktgerelateerd. Als de marktrente
verder gaat stijgen en bijvoorbeeld zou uitkomen boven de 4% dan
ontstaan andere risico’s. Het wetsvoorstel heeft niet als doelstelling die
risico’s aan te pakken. De Pensioenwet kent geen maximumrente, in
tegenstelling tot haar voorganger (Pensioen- en Spaarfondsenwet). Waar
de Pensioenwet geen borging kent voor hoge rentes ziet de initiatiefnemer geen noodzaak deze borging in het initiatiefwetsvoorstel op te
nemen, ook al omdat dit wetsvoorstel bij een hogere marktrente dan 2%
geen werking heeft.

28

http://www.telegraaf.nl/dft/25696878/__Europa_hekelt_rekenrente_pensioenfondsen__.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

16

De leden van de VVD-fractie hebben in de memorie van toelichting
gelezen dat «het wetsvoorstel beoogt een tijdelijke maatregel van kracht
te laten zijn zolang de ECB aan monetaire verruiming voldoet» en zij
vragen hoe dit zich verhoudt tot de maximale duur van de tijdelijke
maatregel die is vastgesteld op vijf jaar? De leden van de VVD-fractie
vragen tevens of de tijdelijke maatregel na vijf jaar wordt opgeheven,
ongeacht de economische omstandigheden, het ECB-beleid of de
rentestand op dat moment?
Zoals eerder opgemerkt wordt de tijdelijke maatregel automatisch na vijf
jaar beëindigd, ook al zou het opkoopbeleid van de ECB dan nog worden
gecontinueerd. De tijdelijke maatregel wordt na vijf jaar beëindigd
ongeacht de economische omstandigheden, het beleid van de ECB of de
rentestand van dat moment.
De leden van de SP-fractie vragen of de initiatiefnemer de tijdelijkheid van
maximaal 5 jaar alleen ingevoegd heeft vanwege het commentaar van de
Afdeling advisering van de Raad van State en welke andere redenen
initiatiefnemer kan benoemen?
De reden van deze tijdelijkheid is niet alleen het feit dat de Afdeling
advisering van de Raad van State dit adviseert. De initiatiefnemer is ervan
overtuigd dat de maatregelen zoals opgenomen in het wetsvoorstel
tijdelijk moeten zijn. Daarvoor heeft de initiatiefnemer verschillende
redenen. In de besluitvorming van de ECB staat duidelijk beschreven dat
de maatregelen van monetaire verruiming tijdelijk zijn. Omdat de ingreep
van de ECB in de geldmarkt de enige grond is waarop het wetsvoorstel is
gebaseerd, moeten ook de maatregelen die worden voorgesteld tijdelijk
zijn.
3.1 Gewijzigde economische omstandigheden en tijdelijke aanpassing
disconteringsvoet
De leden van de CDA-fractie vragen waarom gekozen is voor een grens
van 2% en hoe de minimumrente van 2% zich verhoudt tot de effecten van
het ECB-beleid op de marktrente.
Er zijn verschillende redenen te noemen waarom een bodemrente van 2%,
zeker als deze beperkt is tot maximaal 5 jaar, redelijk is.
1. Het is de doelstelling van de ECB om de inflatie te stabiliseren op een
niveau van iets onder de 2%. Daar is het monetaire beleid op gericht.
Economisch gezien is de rente een beloning voor de beschikbaarstelling van financiële middelen en daarmee zal de hoogte van de rente
een relatie vertonen met de inflatie met een opslag voor het risico van
de betreffende vermogenstitel. Een marktrente van 2% zou dan
minimaal de marktrente moeten zijn, immers een reële rente onder nul
kan incidenteel voorkomen maar is structureel niet realistisch.
2. De gemiddelde marktrente is sinds het ontstaan van het Koninkrijk der
Nederlanden ongeveer 4%. Een risicovrije rente van gemiddeld 2% lijkt
dan een veilige en realistische bodem. Zie ook afbeelding 5 van de
bijlage.
3. De gekozen bodemrente heeft betrekking op een prudent gekozen
toekomstig rendement. De doelstelling van vorige kabinetten was
steeds om een economische groei van 2% te realiseren. In zulke
situaties moet een rendement van 2% gemakkelijk haalbaar zijn. Nu in
2016 en het eerste kwartaal van 2017 een economische groei van meer
dan 3% is gerealiseerd en nu het inflatiepercentage in Nederland net
onder de 2% ligt, blijkt eens te meer dat de lage rente gemanipuleerd
is. Bij dergelijke florissante cijfers, hoort immers eerder een renteper-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

17

centage tussen 4% en 5% dan een van tussen 1% en 2%. Een tijdelijke
bodem van 2% is dus in de Nederlandse omstandigheden nog steeds
een prudente aanpak.
4. De gemiddelde rente van risicovrije titels werd in januari 2017 door het
CPB geschat op ongeveer 1,32%.29 Bij de beantwoording van de
vragen in paragraaf 2 van deze Nota, heeft initiatiefnemer reeds
getoond dat het ECB-opkoopbeleid een neerwaarts effect heeft op de
rente, variërend van –0,47% (ECB) tot –1,50% (DNB). Als de gemiddelde rente waartegen de verplichtingen verdisconteerd worden nu
ongeveer 1,32% is; dan zou dit zonder interventie van de ECB minimaal
1,79% zijn (1,32% + 0,47% = 1,79%). Een tijdelijke bodem van 2% is dan
volgens initiatiefnemer internationaal zeer bescheiden en dus prudent.
De leden van de fractie van het CDA vragen voorts welke fondsen direct
uit de gevarenzone van korten zijn door een rente van 2% en welke
fondsen door de rente van 2% zullen kunnen indexeren?
De grote fondsen zullen direct uit de gevarenzone komen en behoeven de
komende jaren niet te vrezen voor een gedwongen verlaging van de
aanspraken en de uitkeringen. Enige kleinere fondsen waarvan de
dekkingsgraad nu nog steeds onder 90% is, zullen het vereiste minimum
van de dekkingsgraad niet bereiken en zullen dus toch moeten korten. Het
is niet de bedoeling dat als gevolg van dit wetsvoorstel de pensioenfondsen kunnen gaan indexeren. De beoordeling of geïndexeerd kan
worden blijft volgens de nu al geldende procedure lopen.
Daarnaast vragen de leden van de CDA-fractie wanneer het van
toepassing verklaren van de minimumrente van 2% weer eindigt op grond
van de algemene maatregel van bestuur (AMvB). Is dat na afloop van de
vijfjaarstermijn? Of als de marktrente boven de 2% uitstijgt? Of dient er
doorlopend getoetst te worden of nog wel sprake is van de uitzonderlijke
omstandigheden? Wat verstaat initiatiefnemer onder de zinsnede
«wanneer de ECB stopt met haar monetaire verruiming»? Is dat wanneer
de ECB € 0 miljard per maand koopt, € 20 miljard, of wanneer het stelsel
van centrale banken geen staatsschuld op de balans meer heeft staan?
Zoals reeds geantwoord op de vergelijkbare vraag van de leden van de
fractie van de VVD, zal het van toepassing verklaren van de bodemrente
van 2% onmiddellijk eindigen zodra de termijn van vijf jaar wordt bereikt
of zoveel eerder als het opkoopbeleid van de ECB wordt beëindigd. Er zijn
geen andere randvoorwaarden.
De leden van de fractie van het CDA vragen initiatiefnemer te reageren op
het element marktwaardering, wat volgens de CDA-fractie wordt verlaten.
De leden van de fractie van het CDA geven daarbij aan dat initiatiefnemer
volgens hen slechts aan één kant van de balans de marktwaardering
verlaat, namelijk bij de verplichtingen. De leden van de fractie van het
CDA vragen ook wat er gebeurt met de waardering van derivaten, zoals
swaps, onder dit voorstel?
In antwoord op de vraag van de CDA-fractie over het vermeende verlaten
van de marktwaardering kan de initiatiefnemer opmerken dat de
werkelijke marktwaardering nu juist werd verlaten op het moment dat de
ECB ingreep in de markt. Er is aan de verplichtingenkant geen sprake van
een marktwaardering omdat de marktrente waartegen de waardering zou
moeten plaatsvinden is gemanipuleerd in een richting die allesbehalve de
markt representeert. Dat staat overigens los van de vraag wat dan precies
29

Zie pagina 5 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Notitie-30jan2017Effecten-van-bodem-in-rekenrente-voor-pensioenfondsen.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

18

de markt voor pensioenverplichtingen zou zijn. Pensioenverplichtingen
worden niet dagelijks verhandeld op een open markt en als zodanig is er
ook geen prijsvorming voor pensioenverplichtingen. In het FTK is alleen
afgesproken dat de rente waarmee de verplichtingen contant worden
gemaakt niet gerelateerd wordt aan de gerealiseerde of verwachte
rendementen maar aan de risicovrije rente, de RTS. Het wetsvoorstel
beoogt de RTS van een bodemrente te voorzien zolang de ECB de rente
manipuleert met het opkoopbeleid. Deze bodemrente heeft zoals gezegd
geen effect op de marktwaarde van de bezittingen. Deze marktwaarde
hoeft dus niet te worden aangepast als gevolg van het wetsvoorstel. Er
zijn goed ontwikkelde dagelijkse markten voor deze bezittingen en het is
daarom niet gewenst en ook niet noodzakelijk daarvoor geconstrueerde
waarderingen toe te passen. Dat geldt ook voor de waardering van
derivaten. Het betreft hier immers steeds waarderingen waarvoor het
pensioenfonds onmiddellijk de tegenwaarde in euro’s kan verkrijgen.
Aanpassing van de waardering van de verplichtingen door aanpassing
van de rekenrente heeft dan ook geen enkele invloed op de waardering
van de beleggingen, waaronder derivaten.
De leden van de D66-fractie vragen waarom de initiatiefnemer er niet voor
heeft gekozen om de regering aan te sporen gebruik te maken van de in
de pensioenwetgeving bestaande mogelijkheid om in bepaalde omstandigheden af te wijken van de berekeningen voor het vaststellen van de
technische voorzieningen (Pensioenwet, artikel 126, 2e lid, onderdeel c)?
De 50PLUS-fractie heeft geen gelegenheid voorbij laten gaan om de
regering te vragen in te grijpen in de waardering van de verplichtingen
van pensioenfondsen, naar aanleiding van eerdere kortingen en naar
aanleiding van dreigende kortingen in de komende jaren.30 De regering
heeft steeds geweigerd een dergelijk initiatief te nemen. Daarom bleef de
50PLUS-fractie niets anders over dan met een eigen wetsvoorstel te
komen.
De leden van de SP-fractie vragen of een meer fundamentele wijziging
kan worden doorgevoerd wanneer alleen de mogelijkheid wordt
geschapen om de methode en grondslag aan te passen. Ziet de initiatiefnemer deze alternatieven meer als fundamentele wijziging en zo ja, kan de
initiatiefnemer uitleggen waarom dit meer fundamenteel is, zo vragen zij.
De initiatiefnemer acht het ongewenst met een voorstel tot fundamentele
wijziging van het pensioenstelsel te komen. De enige doelstelling van het
wetsvoorstel is nu juist om kortingen te voorkomen in afwachting van
eventuele wijzigingen die de komende jaren zouden kunnen worden
verwacht.
Tevens vragen de leden van de fractie van de SP welke begrenzingen er
zitten op de aanvullende en meer uitvoerige voorwaarden ten aanzien van
de berekening van technische voorzieningen op basis van de
IORP-richtlijn?
Elk land is vrij om zijn rekenrente voor pensioenfondsen te bepalen en
Nederland heeft de laagste rekenrente. De IORP-richtlijn schrijft wel het
nodige voor over disconteringsvoeten31 maar een interventie zoals
initiatiefnemer voorstelt, wordt niet begrensd door de IORP- richtlijn.

30

Zie onderaan https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2017/
dnb359173.jsp
31
Zie pagina 17 nr. 4 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/
?uri=CELEX:32016L2341&from=EN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

19

De leden van de fractie van de SP vragen voorts waarom niet wordt
uitgegaan van verwachte rendementen op basis van behaalde rendementen van bijvoorbeeld de afgelopen tien jaar?
De vraag waarom hier niet van uit wordt gegaan, is lastig te beantwoorden. Initiatiefnemer deelt op zichzelf het genoemde uitgangspunt van
de leden van de SP-fractie dat het gemiddeld rendement over de laatste
10 jaar een goed alternatief zou kunnen zijn. Belangrijke instanties en
adviesorganen hebben op dit punt in het recente verleden ook zeer
concrete analyses gegeven en aanbevelingen gedaan. Initiatiefnemer
noemt graag de belangrijkste:
A. De OESO heeft in landenrapport 2010 een belangrijke analyse gegeven
over de te hanteren rekenrente, initiatiefnemer citeert:32 «Het probleem
op dit gebied kan zijn dat de regelgevende aanpak nog steeds te veel
nadruk legt op korte termijnontwikkelingen bij het beoordelen van
lange termijnverplichtingen van pensioenfondsen. Zo moet de
marktgerichte aanpak voor het vaststellen van de disconteringsrente
behouden blijven, maar gebaseerd worden op minder volatiele
rentetarieven, zoals langlopende obligaties. Deze kunnen worden
verkregen uit beleggingen met hoge kredietwaardigheidcijfers, zoals
bedrijfsobligaties met een AA-rating. De toezichthouder kan ook
overwegen om het tarief op langlopende overheidsobligaties te
gebruiken, van Nederland of van andere risicovrije obligaties uit het
eurogebied. Een dergelijke keuze zou een lagere disconteringsvoet
betekenen dan bij het gebruik van bedrijfsobligaties met een
AA-rating, waardoor de verplichtingen hoger worden. Als dit ongerechtvaardigd is, dan is het ook mogelijk om uit te gaan van een meer
stabiele disconteringsvoet die een veilige en op marktwaarden
gebaseerde opbrengst weerspiegelt. Dit kan door uit te gaan van het
historische verschil tussen bedrijfsobligaties en staatsobligaties». Deze
OESO-analyse leidde tot de volgende concrete aanbeveling33:
«Stabiliseer de disconteringsvoet door de huidige interbancaire swap
yield curve te vervangen door een meer stabiele langetermijnrente van
«investment grade» obligaties. Dit kan de AA-bedrijfsobligatierente
zijn, maar als die markt onvoldoende liquide is, dan zijn langlopende
overheidsobligaties een andere optie. Indien dit tarief te laag wordt
beschouwd, dan kan het historische verschil tussen bedrijfs- en
overheidsobligaties als variabele worden toegevoegd». Deze uiterst
belangrijke aanbeveling wordt ook in de executive summary van het
landenrapport kort doch glashelder geformuleerd: «om abrupte
herstelmaatregelen in de toekomst te vermijden, zou de regelgeving
minder gevoelig moeten zijn voor korte termijnontwikkelingen,
bijvoorbeeld door een meer stabiele discontovoet te hanteren».34
B. Ook de SER heeft zich eerder op vergelijkbare wijze uitgelaten35: «De
stabiliserende rol van aanvullende pensioenen kan verder worden
versterkt door een stabiliserender discontovoet te hanteren, waarbij
deze discontovoet natuurlijk wel een afspiegeling van het pensioencontract moet zijn. Dit houdt onder meer in dat van de vormgeving van
de discontovoet geen onbedoelde generatie-effecten uitgaan en dat de
houdbaarheid van het pensioencontract gewaarborgd blijft. De
discontovoet zou stabiliserender kunnen werken als deze rekening kan
32

Zie pagina 60 van de bijlage bij Kamerstuk 32 123 XIII, nr. 59 (Economic Surveys: Netherlands
2010)
Zie pagina 65 van de bijlage bij Kamerstuk 32 123 XIII, nr. 59 (Economic Surveys: Netherlands
2010)
34
Zie pagina 8 van de bijlage bij Kamerstuk 32 123 XIII, nr. 59 (Economic Surveys: Netherlands
2010)
35
Zie pagina 46 https://www.ser.nl/~/media/files/internet/publicaties/overige/2010_2019/2013/
nederlandse-economie-in-stabieler-vaarwater/nederlandse-economie-in-stabieler-vaarwater4.ashx
33

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

20

houden met inflatieverwachtingen en de risicopremie. In een laagconjunctuur met lage nominale rentes zou de inflatie-afslag laag en de
risico-opslag hoog kunnen zijn, afhankelijk van de wijze waarop deze
afslag en opslag wordt vastgesteld. In een hoogconjunctuur is het net
andersom. Dit zou kunnen voorkomen dat er in goede tijden te veel
wordt uitgekeerd aan ouderen en dat er in slechte te veel moet worden
gekort op de pensioenen. Bezien moet worden of het mogelijk is bij het
onderliggende nieuwe pensioencontract een macro-stabiele discontovoet vorm te geven».
C. Tot slot wijst initiatiefnemer ook op het artikel van Jelle Mensonides in
ESB (4750) van 15 juni 2017, waaruit blijkt dat «De Amerikaanse Equity
Risk Premium (ERP) sinds 1871 gemiddeld 4,5 procentpunt extra
rendement heeft opgeleverd ten opzichte van risicovrije obligaties».36
Onder de kop «waardeer pensioenverplichtingen met een risicoopslag», stelt hij het volgende: «In mijn alternatief blijft de rekenrente
zijn relatie met de kapitaalmarkten behouden als rendementsindicator,
maar wordt verder aangepast door risico-opslagen te introduceren op
de risicovrije marktrente met verschillende looptijden. De gehanteerde
rekenrente is de risicovrije rente plus een risico-opslag. Door de
risicovrije rente als basis voor de rekenrente te nemen, worden de
actuele ontwikkelingen op deze rentemarkt meegenomen. De opslag is
afgeleid van het extra rendement op risicovollere beleggingsproducten
dat structureel wordt verdiend ten opzichte van de risicovrije rente».
Zie tevens de tekst en de bijbehorende tabel in afbeelding 10 van de
bijlage bij deze Nota naar aanleiding van het Verslag.
3.2 Tijdelijke buitenwerkingstelling beleidsdekkingsgraad
De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen zijn van het buiten
toepassing stellen van de beleidsdekkingsgraad. De leden van de
SP-fractie vragen de initiatiefnemer waarom de beleidsdekkingsgraad
slechts tijdelijk buiten werking wordt gesteld en wat de voor- en nadelen
zijn van het uitgaan van de actuele dekkingsgraad?
In het wetsvoorstel is een buitenwerkingstelling van de beleidsdekkingsgraad noodzakelijk. Immers de beleidsdekkingsgraad is een voortschrijdend gemiddelde over 12 maanden, dat zou dan betekenen dat de
werking van het wetsvoorstel zich pas volledig zou voordoen na 12
maanden. In het voorstel wordt een bodem gelegd in de rente, niet in de
dekkingsgraad. De actuele dekkingsgraad wordt dus in het wetsvoorstel
elke maand berekend aan de hand van de RTS-curve met een bodemrente
van 2%. Deze actuele dekkingsgraad wordt gebruikt voor de beantwoording van de vraag of wordt voldaan aan de minimaal vereiste
dekkingsgraad (of MVEV). De beleidsdekkingsgraad blijft echter zijn
betekenis behouden omdat ook elke maand deze dekkingsgraad wordt
berekend, zonder bodemrente, om te bezien of gehele of gedeeltelijke
indexatie mogelijk is. Daarom kan, in antwoord op de desbetreffende
vraag van de SP-fractie ook niet worden gekozen voor alleen de actuele
dekkingsgraad.
4. Overwogen alternatieven
De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemer om per overwogen
alternatief aan te geven waarom hier niet voor gekozen is. Wat zijn de
voor- en nadelen van de alternatieven ten opzichte van het voorliggende
voorstel?

36

Zie https://esb.nu/esb/20027900/waardeer-pensioenverplichtingen-met-een-risico-opslag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

21

Zoals eerder geantwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie, acht
initiatiefnemer het ongewenst met een voorstel tot fundamentele
wijziging van het pensioenstelsel te komen. De enige doelstelling van het
wetsvoorstel is nu juist om kortingen te voorkomen in afwachting van de
eventuele wijzigingen die de komende jaren zouden kunnen worden
verwacht.
De 50PLUS-fractie zou een voorkeur hebben voor een meer definitieve
wijziging van de systematiek van de discontering. Een systeem waarbij
dezelfde rente wordt gehanteerd voor de berekening van de premie
enerzijds en van de verplichtingen en de dekkingsgraad anderzijds, is
absoluut wenselijk. Discontering op basis van verwacht reëel rendement
of een vaste rekenrente voor de premie zowel als voor de verplichtingen
en de dekkingsgraad, zijn goede alternatieven voor de huidige praktijk.
Initiatiefnemer is echter van mening dat daarvoor op dit moment helaas
onvoldoende politiek draagvlak bestaat. Op korte termijn is een tijdelijke
voorziening zoals voorgesteld in het wetsvoorstel noodzakelijk om
kortingen op grote schaal te voorkomen.
De leden van de D66-fractie vragen de initiatiefnemer toe te lichten
waarom gekozen is voor een bodem van 2% en niet voor een bodem van
3, 4, 5 of zelfs 6%? Voorts vragen zij waarom de initiatiefnemer een gok
wil nemen met de bodem tot 2% en geen grotere gok door bijvoorbeeld
3% of 4% als bodem te nemen? De leden van de D66-fractie vragen
daarbij ook of de initiatiefnemer van plan is om, na dit voorstel van een
bodem van 2%, in de toekomst voorstellen in te dienen om alsnog 3% of
4% als bodem te nemen en zo ja, waarom hij dit niet meteen doet via dit
voorstel?
Op de keuze voor 2% als bodemrente wordt ook in paragraaf twee van
deze Nota al ingegaan. In antwoord op de vraag van de leden van de
fractie van D66, waarom niet voor 3%, 4%, 5% of 6% is gekozen,
antwoordt initiatiefnemer dat is gekozen voor een in internationaal
perspectief bescheiden percentage van 2%. De leden van de D66-fractie
vragen initiatiefnemer ook naar de onderbouwing van de keuze voor 2%.
Bij een inflatiedoelstelling van 2% is diezelfde 2% een minimale, nominale
rente om tenminste een reële rente van 0% te realiseren. Er is geen sprake
van dat met de keuze voor een prudent percentage van 2% een gok wordt
genomen met het pensioengeld van jongere deelnemers. Als het
wetsvoorstel ertoe zou leiden dat er geen kortingen worden toegepast
terwijl die wel zouden zijn toegepast in de oorspronkelijke situatie, dan
zullen die vermeden kortingen ook gelden voor de aanspraken van
jongere deelnemers. Zoals eerder geantwoord op vragen van de leden
van de fractie van GroenLinks, heeft het CPB aangetoond dat de gevolgen
voor jongere deelnemers beperkt zijn tot 1%, indien onverhoopt het
gerealiseerde rendement lager zou liggen dan de RTS-curve in combinatie
met een bodem van 2%: «Bij een tijdelijke bodem van 2% is het maximale
generatie-effect zo’n +1% en –1%.»37
Het is daarom allesbehalve een constructieve bijdrage in de discussie om
het wetsvoorstel een gok te noemen. Het is niet aan de orde om te
speculeren over het antwoord op de vraag wat er na aanvaarding van dit
wetsvoorstel later nog zou kunnen gebeuren, zoals dat bij alle wetgeving
het geval is. Hieruit vloeit ook voort dat niet overwogen is om een hoger
percentage in het voorstel op te nemen. De initiatiefnemer heeft niet het
voornemen de bodemrente te verhogen. De D66-fractie vraagt zich af

37

Zie pagina 7 https://www.cpb.nl/publicatie/effecten-van-bodem-in-rekenrente-voorpensioenfondsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

22

waarom niet. Het antwoord daarop is eenvoudig dat met de prudente
bodem van 2% de doelstelling wordt bereikt om kortingen te voorkomen.
De leden van de fractie van D66 vragen of de initiatiefnemer het wenselijk
acht om onzekerheid te laten bestaan over het standpunt van 50PLUS als
het gaat om één van de meest fundamentele spelregels van het huidige
pensioenstelsel?
Het is de initiatiefnemer onduidelijk wat bedoeld wordt met de
onzekerheid waarnaar de D66-fractie verwijst. Het is nu juist de bedoeling
aan de onzekerheid van mogelijke kortingen een eind te maken. Dat geeft
rust en zekerheid. Aangenomen wordt dat ook de fractie van D66 het
absurd vond dat begin 2017 niet behoefde te worden gekort op de
pensioenuitkeringen en -aanspraken omdat de rentestanden wat omhoog
gingen nadat Donald Trump werd verkozen tot president van de Verenigde
Staten. Het verzoek van de Tweede Kamer aan het kabinet om te
onderzoeken of de hersteltermijn zou moeten worden verlengd, was
plotseling niet meer relevant. Dat toont aan hoe extreem rentegevoelig
het huidige stelsel is en in dit geval van toeval afhankelijk is qua timing
van deze verkiezing. Over het standpunt van 50PLUS bestaat geen
onzekerheid maar het is niet in het belang van onze kiezers en ook niet in
het belang van Nederland, om initiatiefwetsvoorstellen aanhangig te
maken die politiek onhaalbaar zijn.
De leden van de D66-fractie vragen de initiatiefnemer ook om toe te
lichten waarom hij een vaste rekenrente riskant vindt.
Zoals in de memorie van toelichting reeds is opgemerkt, kan aan een
vaste rekenrente een risico verbonden zijn. Initiatiefnemer merkt op dat de
omvang van dit risico afhangt van de hoogte van de te kiezen vaste
rekenrente. 50PLUS heeft in dit wetsvoorstel niet gekozen voor een vaste
rekenrente maar voor een tijdelijke en een in internationaal perspectief
bescheiden bodem, als reactie op het eveneens tijdelijke ECB opkoopbeleid. Initiatiefnemer brengt de leden van de fractie van D66 ook graag
nogmaals onder de aandacht dat een omlaag gemanipuleerde risicovrije
rente leidt tot lagere uitkeringen die later, als blijkt dat de situatie veel te
negatief is voorgesteld, niet meer kunnen worden gecorrigeerd. Nog
daargelaten dat voor degenen die inmiddels zijn overleden überhaupt
geen compensatie mogelijk is.
De leden van de fractie van D66 vragen voorts of de initiatiefnemer
onderkent dat bij het hogere rendement dat hij schetst op aandelen,
vastgoed en andere beleggingen ook een hoger risicoprofiel hoort dan bij
het lagere rendement op obligaties? Kan de initiatiefnemer aangeven wat
voor financieel toetsingskader hij passend vindt bij een stelsel gebaseerd
op een nominale toezegging? Klopt het dat daarbij een grote mate van
zekerheid hoort? De leden van de fractie van D66 stellen tevens de vraag
wat het effect is als het pensioenfonds een langdurig een negatief
rendement behaalt, terwijl er een bodem is gelegd van 2%. De leden van
de fractie van D66 stellen dat op aandelen, onroerend goed, directe
deelnemingen en andere financiële producten ook negatief rendement
mogelijk is.
Er is sprake van een nominale aanspraak maar die leidt niet tot nominale
zekerheid. Kortingen zijn als sturingsinstrument opgenomen, anders dan
als uiterste redmiddel zoals voorheen. De nominale zekerheid is dus een
schijnzekerheid en daarom is er ook geen reden om grote buffers aan te
houden voor een nominale verplichting die in feite geen volledige
nominale verplichting is. Dan is er ook geen reden om te werken met een
risicovrije rente. Initiatiefnemer onderkent uiteraard dat aan hogere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

23

rendementen mogelijk ook hogere risico’s verbonden zijn. Omdat het
werkelijke rendement dat pensioenfondsen maken aanzienlijk hoger ligt
dan 2% is aanpassing van het risicoprofiel niet nodig. Zoals al eerder
opgemerkt, is de RTS-curve door de ingrepen van de ECB geen weerspiegeling meer van de marktrente. De pensioenaanspraken van jongeren
worden niet minder zeker. Dat zou pas waar zijn als de nettorendementen
van pensioenfondsen structureel, voor langere tijd, onder 2% zouden
komen te liggen. En dat is in het geheel niet de realiteit.
De leden van de fractie van D66 stellen terecht dat op aandelen,
onroerend goed, directe deelnemingen en andere financiële producten
ook negatief rendement mogelijk is. Initiatiefnemer merkt daarbij op dat
dit in het verleden ook vaker is voorgekomen en vaker zal voorkomen
maar dat dit slechts geldt voor één of enkele jaren en dat in de jaren
daarna altijd een inhaaleffect is opgetreden. Een gemiddeld rendement
van < 2% over een periode van 5 jaar of langer, is in de meetbare
geschiedenis nooit voorgekomen. Initiatiefnemer toont hierna de
ontwikkeling van het vermogen van het ABP sinds het uitbreken van de
kredietcrisis in 2007. Zie ook afbeelding 15 van de bijlage voor de
vermogensstijging van alle pensioenfondsen. Daarna toont initiatiefnemer
de gerealiseerde rendementen van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en het Pensioenfonds Zorg & Welzijn (PFZW) van 1993 t/m
2016, uit de jaarverslagen van het ABP38 en de jaarverslagen van het
PFZW.39
Ontwikkeling vermogen ABP 2007–2016
Jaar

(in mrd. euro’s)

2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016

217
173
208
237
246
281
300
344
351
382

Jaar

Rendement ABP

Rendement PFZW

1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

16,5%
–1,0%
16,4%
11,8%
11,9%
12,9%
10,0%
3,2%
–0,7%
–7,2%
11,0%
11,2%
12,8%
9,5%
3,8%
–20,2%
20,2%
13,5%
3,3%
13,7%

15,8%
0,0%
13,1%
15,9%
18,4%
15,8%
22,7%
3,4%
–6,0%
–7,3%
15,0%
10,9%
16,4%
10,2%
7,1%
–20,5%
17,6%
12,6%
8,4%
13,4%

38
39

Zie https://www.abp.nl/over-abp/financiele-situatie/jaarverslag.aspx
Zie https://www.pfzw.nl/over-ons/dit-presteren-we/paginas/jaarverslagen.aspx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

24

Jaar

Rendement ABP

Rendement PFZW

2013
2014
2015
2016

6,2%
14,5%
2,7%
9,5%

3,7%
15,5%
–0,1%
12,0%

Voorts toont initiatiefnemer ook het gemiddelde meerjarige rendement
van het ABP.40
Totaal rendement 3-jaarsgemiddelde in %
Totaal rendement 5-jaarsgemiddelde in %
Totaal rendement 10-jaarsgemiddelde in %
Totaal rendement 15-jaarsgemiddelde in %

8,8%
9,2%
6,1%
6,5%

De leden van de D66-fractie lezen terecht dat de initiatiefnemer nadruk
legt op consistentie tussen de rente aan de debetzijde en de rente aan de
creditzijde. De leden van de fractie van D66 vragen daarbij of de initiatiefnemer kan aangeven welke andere factoren of variabelen een rol spelen
bij het bepalen welke rente adequaat is voor het afleiden van de verplichtingen aan de ene kant, en de premieberekening aan de andere kant?
Het is initiatiefnemer niet geheel duidelijk wat de leden van de fractie van
D66 bedoelen als het gaat om de vraag over de factoren of variabelen die
een rol spelen bij het bepalen van de verplichtingen en de premieberekening. De premie wordt berekend aan de hand van een verwacht reëel
rendement dat specifiek per pensioenfonds wordt vastgesteld. De
premiebetaling over een gegeven jaar is de prijs die wordt betaald voor
de inkoop van nieuwe verplichtingen over dat jaar. Pensioenfondsen
maken een verlies op deze inkoop als het rentepercentage waarmee de
premie wordt berekend (het verwachte rendement) hoger is dan de rente
waarmee de nieuwe verplichtingen op de balans moeten worden
gewaardeerd. Dat verlies wordt aangezuiverd vanuit het bestaande
vermogen. Dat is niet alleen inconsistent, dat is een sluipende overheveling vanuit pensioenvermogen opgebouwd door gepensioneerden en
slapers naar pensioenvermogen bestemd voor jongere deelnemers.
Initiatiefnemer is van mening, in lijn met DNB, dat bij de berekening van
de premies respectievelijk de verplichtingen sprake is van een grote
inconsistentie.
De Nederlandsche Bank stelt in haar «Toezichtstoets» aan de Staatssecretaris van SZW van 21 november 2013 het volgende:41
«Kostendekkende premie. Het is belangrijk dat er aansluiting is tussen
enerzijds de financiering en het beleggingsbeleid, en anderzijds het
beoogde pensioen inclusief de vastgestelde risicohouding. Uitgangspunt
bij een uitkeringsovereenkomst – anders dan bij een premieovereenkomst
– is immers dat de premie voldoende moet zijn om die belofte te kunnen
waarmaken. Vanuit het oogpunt van macro-economische stabiliteit is een
stabiele premie wenselijk. Hierbij moet dan wel een balans worden
gevonden tussen stabiliteit en het voorkomen van eventueel langdurig te
laag vastgestelde premies. In de evaluatie van het FTK in 2010 is
geconstateerd dat pensioenfondsen onder het bestaande FTK de hoogte
van de premie kunnen beperken door te rekenen met het verwachte
rendement en tegelijkertijd een hoge mate van zekerheid kunnen
40
41

Zie https://www.abp.nl/over-abp/financiele-situatie/jaarverslag.aspx
Zie bijlage bij Kamerstuk 33 972, nr. 3, pagina 4 (DNB toets m.b.t. wetsvoorstel aanpassing
financieel toetsingskader)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

25

uitstralen voor de deelnemers. Dit is geen evenwichtige combinatie. Door
te anticiperen op onzekere rendementen worden structureel te lage
premies geheven en dekkingsgraden uitgehold. Vanuit deze gedachte
vindt DNB de keuze om het dempen van de premie op basis van verwacht
overrendement te laten vervallen verstandig».
In de daaropvolgende brief van 1 april 2014, met aanvullende opmerkingen van DNB en AFM over het wetsvoorstel herziening FTK, stellen zij
nogmaals: «Het aangepaste voorstel biedt pensioenfondsen de
mogelijkheid om een financiële opzet te hanteren die niet consistent is
met de belofte om een uitkeringsovereenkomst uit te voeren. Bij het
rekenen met een verwacht rendement bij het vaststellen van de premie
wordt op voorhand een premiekorting verstrekt. In feite wordt daarmee al
aangenomen dat het rendement met zekerheid wordt gehaald. Het is
echter onzeker of deze rendementsverwachting wordt gerealiseerd. Dit
manifesteert zich in een grotere onzekerheid in de uitkeringen die de
deelnemer kan verwachten».
Volgens de initiatiefnemer blijkt hier impliciet uit dat DNB het handhaven
van het dempen van de premie op basis van verwacht overrendement niet
verstandig acht. Tijdens het openbare gesprek met DNB en CPB over
macro-economische risico’s voor het financiële stelsel op 14 juni 2017,
heeft initiatiefnemer gesteld42:
«In de eerste plaats wordt voor de premieberekening namelijk een veel
hoger verwacht rendement gebruikt dan de rente voor de verplichtingen.
Dat is een inconsistentie waarvan De Nederlandsche Bank ook altijd heeft
gezegd dat die fout is. Ik heb het woord «weeffout» weleens horen vallen.
Misschien wil de heer Knot daar nog eens op reageren».
De President van DNB, Klaas Knot, reageerde als volgt:
«Ja, het klopt dat wij het al jarenlang een fout vinden dat in de premieberekening gerekend mag worden met het verwachte rendement, om de
simpele reden dat je dan een kostendekkende premie definieert die
stelselmatig de dekkingsgraad uitholt. Als je een andere rente gebruikt
voor de kostendekkende premie dan voor de dekkingsgraad, dan weet je
van tevoren dat je dekkingsgraadverzwakking hebt ingebouwd in het
stelsel».
Initiatiefnemer constateert dat ook DNB van mening is dat voor beide
berekeningen consistent dezelfde maatstaf dient te worden gebruikt.
Inmiddels is het praktijk dat de pensioenpremies meer dan 30% te laag
zijn ten opzichte van de in te boeken aanspraken, die ermee gemoeid zijn.
Zo wordt elk jaar opnieuw € 10 miljard onttrokken aan het vermogen
bestemd voor gepensioneerden en slapers, zie afbeelding 9 van de bijlage
voor het cumulatieve effect van deze praktijk voor de jaren 2015 – 2021.
Zie tevens het «Onderzoek gevolgen van de lage rente en UFR voor de
financiële positie van pensioenfondsen» uit oktober 2015 voor een
uitgebreide toelichting op deze cijfers.43

42

Zie https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/
details?id=2017A00723
43
Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/10/09/onderzoek-gevolgen-lagerente-en-ufr-voor-de-financiele-positie-van-pensioenfondsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

26

Hoogleraar Lans Bovenberg van de Universiteit van Tilburg formuleerde
het als volgt44:
«Niemand heeft kunnen bevroeden dat de rente zo belachelijk laag zou
worden. Maar het veranderen van de rekenrente leidt tot allerlei ruzies
omdat het tot intergenerationele herverdeling leidt. Als we de rekenrente
nu gaan verhogen, gaat er geld van de jongeren naar de ouderen. Dan
staan de jongeren natuurlijk op hun achterste poten.» «In ons systeem is
sprake van een dodelijke combinatie van complexiteit en belangentegenstelling. Iedereen voelt zich tekort gedaan, niemand begrijpt het meer en
iedereen wantrouwt elkaar. Zo denken de meeste mensen dat de ouderen
de jongeren aan het bestelen zijn. Dat wil de journalistiek ook telkens van
mij horen. Het verhaal is al klaar en ik hoef het alleen maar te beamen.
Maar het verhaal is op dit moment net andersom. Door de lage rente zijn
de langjarige verplichtingen aan jongeren geëxplodeerd. Tegelijkertijd
betalen de werkenden te weinig premie voor hun rechten omdat voor
nieuw op te bouwen verplichtingen hogere rentes worden gehanteerd.
Dat verschil is door de lage rente enorm geworden, zo’n 2% bij sommige
fondsen. En dat met een gemiddelde duration van 30 jaar. Werkenden
worden nu fors gesubsidieerd door de gepensioneerden. Niemand heeft
er belang bij om dit wereldkundig te maken. En dan moet die arme
Staatssecretaris Klijnsma gaan uitleggen in de Kamer dat we de pensioenen gaan korten omdat we nu eenmaal rekenen met een risicovrije
rente omdat we een stelsel hebben met garanties. Begrijpt u het nog?»
Waarbij de heer Bovenberg hier vervolgens in een artikel van Martin
Visser in de Telegraaf nog aan toevoegt:
«Vroeger was het nog zo dat werkenden een extra herstelpremie moesten
betalen als het slecht ging met het pensioenfonds. Nu is het precies
andersom. Ouderen subsidiëren de pensioenopbouw van werkenden. En
fors ook. Aan de premiekant mogen pensioenfondsen optimistischer
rekenen dan aan de kant van de pensioenuitkering. Maar zodra een fonds
vaststelt of de pensioenen kunnen meegroeien met de prijzen en lonen
moeten ze een veel conservatievere calculatie maken».45
De gezamenlijke ouderenorganisaties hebben op 2 maart 2016 in een
«bijdrage aan de opstelling van verkiezingsprogramma’s»46 op dit punt
het volgende geconstateerd:
«Schrap de mogelijkheid tot «demping» van de kostendekkende premie
uit de Pensioenwet. De huidige systematiek van premiedemping is
generatie-onevenwichtig en leidt tot en met het jaar 2021, volgens
berekeningen van het Ministerie SZW (zie bijlage, afbeelding 9), tot een
geschat vermogensverlies van ruim 70 miljard euro bij pensioenfondsen,
hetgeen ongeveer gelijk staat aan een verlaging van de dekkingsgraad
met zo’n 6%. Er is eigenlijk maar één werkelijk kostendekkende premie en
dat is de niet-gedempte kostendekkende premie zoals beschreven in de
Pensioenwet onder art. 128, lid 1. Iedere euro die de feitelijke premie lager
is dan de niet-gedempte kostendekkende premie gaat ten koste van het
vermogen van het pensioenfonds en beperkt dus de noodzakelijke
vermogensopbouw en indexatiecapaciteit van een pensioenfonds.

44

Zie https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=
0ahUKEwiTsd27udnVAhVEKlAKHRybDpkQFggnMAA&url=
http%3A%2F%2Fwww.ag-ai.nl%2Fdownload%2F30126-23-5-opinie.pdf
&usg=AFQjCNF7K00evYLla5DtmIxRUyHL4BKDoQ
45
Zie http://www.pressreader.com/netherlands/de-telegraaf/20160604/281595239792098
46
Zie https://www.gepensioneerden.nl/uploads/files/Werkgroepen/Werkgroep_Communicatie/
Aanbiedingsbrief_20160302.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

27

Doordat de feitelijke premies voor inkoop van nieuwe pensioenrechten
onvoldoende zijn om de toename van de balansverplichtingen van
diezelfde pensioenrechten te financieren, wordt de dekkingsgraad verder
uitgehold, neemt de indexatiecapaciteit van fondsen verder af en neemt
de kans op korting van pensioenrechten substantieel toe. De methodiek
van premiedemping is gebaseerd op de veronderstelling dat jaren met
hoge rente en een lage rente elkaar afwisselen en dat er zo door de tijd
heen gemiddeld een adequate premie wordt betaald. Deze veronderstelling is gegeven de aanhoudende lage rente echter niet meer vol te
houden. Het afdragen van de echte kostendekkende premie lost dit alles
op. Het vermogensverlies van ruim 70 miljard euro als gevolg van te lage
premies, zal in de toekomst op geen enkele wijze meer door hogere
premies kunnen worden terugverdiend. Het dempen van de premie staat
niet in verhouding tot de noodzakelijk geachte opbouw van buffers en
staat ook niet in verhouding tot de wijze waarop de verplichtingen worden
berekend, zodat de dekkingsgraad, die essentieel is voor verder beleid,
onjuist wordt berekend, ten gevolge waarvan in de komende jaren bij
velen moet worden gekort en bij vrijwel iedereen niet kan worden
geïndexeerd. Samenloop van structureel te weinig premie en gelijktijdig
de onvermijdelijkheid van korten en non-indexatie is onaanvaardbaar.
Door niet in te grijpen verzaakt de overheid op dit punt als wetgever op
ernstige wijze haar zorgplicht. Per saldo betekent dit dat de wetgever
toestaat dat de wet systematisch wordt overtreden, aangezien er over een
langere periode geen kostendekkende premie wordt betaald. Dus moet de
wetgever per direct ingrijpen. Gevraagde maatregelen: A) De gezamenlijke ouderenorganisaties vragen de overheid dringend om met onmiddellijke ingang de mogelijkheid tot demping van de kostendekkende premie,
zoals geregeld in de Pensioenwet onder Art. 128 lid 2, volledig te
schrappen. B) Als een niet-gedempte kostendekkende premie in economische of politieke zin onhaalbaar wordt geacht, is de enig juiste weg om
indien de feitelijke premie lager is dan de zuiver kostendekkende premie,
de opbouw van toekomstige pensioenrechten pro rata te verminderen.
C) Een ander, maar minder te prefereren, alternatief is om de verplichtingen voor de berekening van de dekkingsgraad te berekenen op basis
van hetzelfde rendement als dat bij de demping van de premie wordt
gebruikt». Initiatiefnemer merkt hierbij op dat dit wettelijk zo is geregeld
en dat het dempen van de premie geen overtreding is. Zie ook afbeelding
9 van de bijlage en ook het «Onderzoek gevolgen lage rente en UFR voor
de financiële positie van pensioenfondsen» voor een toelichting op de
cijfers over de gedempte premie.47 Uit het voorgaande blijkt dat het effect
van de gedempte premie snel oploopt tot 70 miljard, wat gelijk staat aan
ongeveer 6% lagere dekkingsgraad. Initiatiefnemer wijst er tevens op, dat
als achteraf blijkt dat het verwachte rendement, dat voor de berekening
van de premie is gebruikt, niet is gehaald, er geen correctie achteraf
plaatsvindt. Er wordt dan slechts voor de toekomst een lager verwacht
reëel rendement vastgesteld.
Initiatiefnemer wil ook wijzen op een andere regeling in het FTK, die grote
gevolgen heeft voor de dekkingsgraad, te weten; de gewijzigde systematiek voor de bepaling van de Ultimate Forward Rate (UFR) voor de
pensioenfondsen. Zie de onderstaande tekst en de bijbehorende grafieken
uit het hoofdstuk «Ultimate Forward Rate voor pensioenfondsen en
verzekeraars» in het Overzicht Financiële Stabiliteit van DNB juni 201748:
«De verplichtingen van pensioenfondsen en verzekeraars worden
gewaardeerd op basis van een rentecurve. Dit betekent dat de verwachte
toekomstige kasstromen worden verdisconteerd tegen actuele markt47

Zie pagina 3 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/10/09/onderzoekgevolgen-lage-rente-en-ufr-voor-de-financiele-positie-van-pensioenfondsen
48
Zie pagina 36/38 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46–359766.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

28

rentes. Voor de langlopende verplichtingen mag echter gebruik worden
gemaakt van de Ultimate Forward Rate (UFR). Dit is een op basis van
berekeningen vastgestelde rente, waar de rentecurve voor de verplichtingen langer dan 20 jaar geleidelijk naartoe groeit. Voor deze aanpak is
gekozen omdat de markt voor financiële producten met zeer lange
looptijden onvoldoende diep, liquide en transparant is. De UFR voor
verzekeraars wordt in Europees verband vastgesteld en bedraagt op dit
moment 4,2 procent. Dit betekent dat de verplichtingen langer dan 20 jaar
contant worden gemaakt met een fors hogere rente dan de marktrente.
Onlangs heeft EIOPA, de Europese autoriteit voor verzekeraars, een
nieuwe methode vastgesteld om het niveau van de UFR te bepalen. Deze
methode laat het niveau van de UFR de komende jaren geleidelijk dalen
naar 3,65 procent, wat nog steeds boven de huidige marktrentes ligt. De
UFR voor pensioenfondsen wordt door DNB vastgesteld, op basis van een
methode die meer marktinformatie meeneemt dan de Europese
UFR-systematiek voor verzekeraars. Deze alternatieve benadering voor
pensioenfondsen wordt sinds 2015 toegepast en leidt tot een UFR die veel
minder afwijkt van de marktrente dan de UFR voor verzekeraars. De UFR
voor pensioenfondsen is gebaseerd op een tienjaars voortschrijdend
gemiddelde van de 20-jarige rente en bedroeg eind maart 2017 2,8
procent. Omdat de rente de afgelopen jaren zeer laag was, zal de UFR
voor pensioenfondsen naar verwachting binnen enkele jaren naar een
niveau onder de 2 procent dalen». De RTS voor lange looptijden wordt
bepaald door de UFR. De UFR matigt op korte termijn het effect van RTS
op de dekkingsgraad. Een rente mutatie die lang aanhoudt werkt ook door
in de UFR. In onderstaande afbeelding is te zien dat wanneer de rente
onveranderd blijft, de UFR steeds verder zal dalen. Zie ook afbeelding 16
van de bijlage.

De UFR is nu vastgesteld op het 10-jaars gemiddelde van de 20-jaars
forward rate. Doordat de forward rente dalend is, is het relevante
gemiddelde ook dalend. Hiermee is de UFR nu onder de 3% gekomen. Zie
afbeelding 17 van de bijlage.
Door toepassing van de UFR is de gemiddelde dekkingsgraad van
pensioenfondsen momenteel ruim 4 procentpunt hoger dan wanneer deze
zou worden berekend op basis van de marktrente. Hoewel de recente
verlaging van de UFR voor verzekeraars een stap in de goede richting is,
is DNB voorstander van verdergaande aanpassingen in de richting van
een meer marktgerichte aanpak, in lijn met de benadering die wordt
gevolgd voor pensioenfondsen. Dit is belangrijk om een realistischer
beeld te krijgen van de solvabiliteit, met name in een situatie van
aanhoudend lage rentevoeten.» Hieruit blijkt dat de UFR voor pensioen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

29

fondsen aanzienlijk lager is dan die van Verzekeraars. Het effect van de
lagere UFR voor pensioenfondsen komt neer op een lagere dekkingsgraad
van 4%. Zie afbeelding 11 van de bijlage.49
Initiatiefnemer wijst in dit verband ook wederom op de motie Van
Haersma Buma uit september 201450, waaruit blijkt dat CDA-fractie vindt
dat «pensioenfondsen dezelfde Ultimate Forward Rate (UFR) moeten
kunnen gebruiken als verzekeraars voor hun lange verplichtingen».
De Nederlandsche Bank vervolgt op pagina 37 van het Overzicht Financiële Stabiliteit:
«Voor pensioenfondsen en verzekeraars heeft de rentedaling negatief
uitgewerkt. Deze instellingen hebben door de rentedaling hun vastrentende portefeuilles in waarde zien stijgen Maar tegelijkertijd zijn de
verplichtingen fors toegenomen, aangezien deze worden gewaardeerd op
basis van de rentecurve. De toename van de verplichtingen is veel sterker
dan die van de vastrentende beleggingen, omdat de verplichtingen
gemiddeld een langere looptijd hebben. Bovendien zijn verplichtingen
qua omvang veel groter dan vastrentende beleggingen, die slechts een
deel van de activa vormen. Het verschil in rentegevoeligheid tussen
vorderingen en verplichtingen wordt met name door pensioenfondsen
slechts in beperkte mate afgedekt. Pensioenfondsen dekken gemiddeld
iets minder dan de helft van hun renterisico af, waarbij tussen de fondsen
grote verschillen bestaan. Per saldo heeft de rentedaling een negatief
effect gehad op de financiële positie, wat blijkt uit de verslechtering van
de dekkingsgraad in korte tijd. De meeste fondsen waren de afgelopen
jaren genoodzaakt maatregelen te nemen om hun financiële positie te
verbeteren, waaronder opschorting van indexatie, korting op pensioentoezeggingen of verhoging van premies».51 Zie afbeelding 12 van de bijlage.
De Nederlandsche Bank vervolgt op pagina 46 van het Overzicht Financiële Stabiliteit:
«Bovendien wordt de rentegevoeligheid van langlopende beleggingen en
verplichtingen groter bij een lage rente. Beleggingen en verplichtingen
kunnen bij een aanhoudend lage rente sterker gaan schommelen dan in
het verleden. «Grafiek 24 toont dit convexe verband tussen het niveau van
de rente en totale verplichtingen voor Nederlandse pensioenfondsen. De
rentegevoeligheid van de verplichtingen wordt voor een deel gecompenseerd door de vastrentende beleggingen, die eveneens sterker reageren
bij een lage rente. Maar deze compensatie is onvolledig, doordat
vastrentende beleggingen slechts een deel van de uitzettingen vormen en
sowieso minder rentegevoelig zijn dan de verplichtingen».52 Zie
afbeelding 13 van de bijlage.
Initiatiefnemer wijst er ter illustratie op dat uit afbeelding 13 van de bijlage
(grafiek 24 van DNB) ook blijkt dat bij een rekenrente van slechts 3%, een
pensioenvermogen van omstreeks 900 miljard al zou volstaan om aan alle
verplichtingen te voldoen.
De leden van de fractie van D66 vragen vervolgens of het klopt dat als
onderdekking op basis van de UFR geconstateerd wordt, kortingen nog
niet gelijk aan de orde zijn?

49

Zie pagina 36 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46–359766.pdf
Zie Kamerstuk 34 000, nr. 9
51
Zie pagina 34 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46-359766.pdf
52
Zie pagina 46 https://www.dnb.nl/binaries/OFS_VOORJAAR_2017_tcm46-359766.pdf
50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

30

Er zijn twee wettelijke maatregelen die ervoor moeten zorgen dat
pensioenfondsen uit een tekort komen. Ten eerste moeten fondsen met
een dekkingsgraad lager dan hun wettelijk vereiste dekkingsgraad een
herstelplan maken waarin ze laten zien hoe ze verwachten de tekorten te
kunnen aanvullen. Die vereiste dekkingsgraad ligt voor pensioenfondsen
gemiddeld op 123,9%. DNB beoordeelt jaarlijks of de herstelplannen
voldoen aan de wettelijke eisen. De tweede wettelijke maatregel om een
tekort van pensioenfondsen aan te vullen geldt als pensioenfondsen
gedurende vijf jaar onder hun minimale dekkingsgraad zitten. Die
ondergrens – het minimaal vereist eigen vermogen – ligt op een dekkingsgraad van rond 104,2%. De wet schrijft voor dat pensioenfondsen dan na
vijf jaar een zodanige korting van de pensioenen moeten doorvoeren dat
de dekkingsgraad weer op 104,2% komt. Dit kan voor het eerst spelen in
2020. Initiatiefnemer verwijst in dit verband naar de Pensioenwet53
alsmede naar de Wet verplichte beroepspensioenregeling.54
Het is juist die tweede mogelijkheid die de 50PLUS-fractie heeft aangezet
tot dit initiatief. Verschillende grotere fondsen zoals ABP, PMT en PME
zitten al enige jaren onder hun minimale dekkingsgraad. Als dat zo blijft
dreigen onvoorwaardelijke kortingen voor miljoenen gepensioneerden,
deelnemers en gewezen deelnemers. In 2020 gaat het over 11 fondsen
voor maximaal 2 miljoen pensioenen en in 2021 zou het al gaan om 45
pensioenfondsen en 8 miljoen pensioenen.55
De leden van de SP-fractie stellen de vraag of de initiatiefnemer kan
toelichten welk alternatief zijn voorkeur heeft na het huidige voorstel?
Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie of de initiatiefnemer het met
hen eens is dat een meer fundamentele wijziging beter zou zijn voor de
geschetste problematiek en of er, naast snelheid, nog andere redenen zijn
om niet voor een van de overwogen alternatieven te gaan?
Zoals eerder in deze paragraaf is geantwoord op vragen van de
VVD-fractie, zou 50PLUS inderdaad een voorkeur hebben voor een meer
definitieve wijziging van de systematiek van de discontering. Een systeem
waarbij dezelfde rente wordt gehanteerd voor zowel de premie als voor de
verplichtingen en de dekkingsgraad is absoluut wenselijk. Discontering op
basis van verwacht reëel rendement of een vaste rekenrente voor premie
zowel als dekkingsgraad zijn goede alternatieven voor de huidige praktijk.
Initiatiefnemer constateert dat daarvoor op dit moment helaas onvoldoende politiek draagvlak bestaat. Echter, op korte termijn is een tijdelijke
voorziening als voorgesteld in het wetsvoorstel noodzakelijk om kortingen
op grote schaal te voorkomen.
De leden van de fractie van D66 vragen op welke manier de initiatiefnemer voorstelt naar jongere deelnemers te communiceren dat hun
pensioenaanspraak door een wetswijziging minder zeker wordt?
Volgens initiatiefnemer leidt dit initiatief tot méér zekerheid omdat de kans
op kortingen afneemt omdat kortingen zowel gelden voor gepensioneerden als voor premiebetalers. Door een korting worden ook de
opgebouwde pensioen van werkenden verlaagd. Het voorliggende
initiatief lost dat op. Volgens het CPB zijn de generatie effecten van dit
wetsvoorstel verwaarloosbaar.

53

Zie http://wetten.overheid.nl/BWBR0020809/2017-04-01
Zie http://wetten.overheid.nl/BWBR0018831/2017-09-01
55
Zie https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2017/dnb359173.jsp
54

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

31

5. Gevolgen van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen zijn voor de
deelnemers en de gepensioneerden bij het gebruik van de speciale
maatregel? Tevens vragen zij of de initiatiefnemer de conclusies van het
CPB deelt, dat het effect van rentewijzigingen op de pensioenuitkeringen
op korte termijn veelal beperkt is van omvang, en zo ja, wat de
meerwaarde dan is van dit wetsvoorstel?
In antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie kan worden
bevestigd dat de conclusies van het CPB-rapport worden gedeeld. De
meerwaarde van het wetsvoorstel is dat kortingen worden voorkomen
zolang de ECB zijn beleid van monetaire verruiming voert. Initiatiefnemer
wijst er bovendien op dat dit wetsvoorstel goed is voor het vertrouwen en
het draagvlak voor het pensioenstelsel en het is ook positief voor de
economie.
De leden van de fractie van de VVD vragen voorts of de initiatiefnemer
nader kan ingaan op de conclusie van het CPB dat «bij invoering van een
bodem in de rekenrente minder inzichtelijk is hoe een pensioenfonds er
financieel voorstaat» en hoe de transparantie van de financiële situatie
van pensioenfondsen geborgd wordt in dit initiatiefvoorstel? De leden van
de VVD-fractie vragen tevens of de initiatiefnemer nader kan toelichten
waarom hij verwacht dat dit wetsvoorstel bijdraagt in een hoger
vertrouwen in ons pensioenstelsel en hoe zich dit verhoudt tot de
verminderde inzichtelijkheid in de financiële situatie van pensioenfondsen?
Met een tijdelijke bodem in de rekenrente wordt niet minder inzichtelijk
hoe een pensioenfonds ervoor staat. Pensioenfondsen realiseren immers
veel hogere rendementen dan de RTS-curve suggereert. Zo bezien is het
juist de toepassing van de huidige regels van het FTK die ervoor zorgt dat
er onvoldoende zicht is op de toestand van pensioenfondsen. Pensioenfondsen staan er juist beter voor dan nu door de dekkingsgraad wordt
gesuggereerd, een dekkingsgraad die berekend wordt aan de hand van
een veel te lage, gemanipuleerde rente. Dit voorstel heeft dan ook geen
invloed op de transparantie van de financiële situatie bij pensioenfondsen.
Het vermogen van pensioenfondsen is gestegen van € 700 miljard vóór
de crisis tot meer dan € 1.400 miljard op dit moment, terwijl de nominale
verplichtingen nauwelijks zijn gestegen, zie afbeelding 15 van de bijlage.
Alleen de contante waarde van de verplichtingen is fors gestegen, zelfs
veel forser dan de waardestijging van de bezittingen. Het gebrek aan
vertrouwen valt nu juist te wijten aan het feit dat ondanks deze gezonde
situatie pensioenfondsen een te conservatieve benadering moeten
toepassen om hun financiële gezondheid te meten. De dreigende
kortingen worden veroorzaakt door de ECB, het wetvoorstel voorkomt die
kortingen en vergroot dus het vertrouwen. 50PLUS zorgt ervoor dat geen
kortingen plaatsvinden die het gevolg zijn van het beleid van de ECB.
50PLUS zorgt voor een groter vertrouwen in het pensioenstelsel en in de
politiek.
De leden van de fractie van de VVD vragen of de initiatiefnemer verwacht
dat het verhoogde vertrouwen in het pensioenstelsel een blijvend effect
heeft, ondanks het feit dat de voorgestelde maatregel van tijdelijke aard
is?
Mag initiatiefnemer de vraag van de leden van de fractie van de VVD zo
begrijpen dat het vertrouwen in het pensioenstelsel inderdaad in elk geval
tijdelijk toeneemt, zoals initiatiefnemer verwacht? Initiatiefnemer is ook
van mening dat als het vertrouwen op korte termijn toeneemt dit ook op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

32

langere termijn een positief effect heeft. Immers, uit alle onderzoeken
blijkt dat dreigende kortingen het vertrouwen in het stelsel zwaar
ondermijnen, ook bij degenen die enkel nog pensioen opbouwen. Het zal
geen verrassing zijn dat initiatiefnemer meent dat de methodiek van de
RTS de oorzaak is van het gedaalde vertrouwen want de kortingen zijn
daar het gevolg van.
De leden van de D66-fractie lezen in het advies van de Afdeling advisering
van de Raad van State en in de berekeningen van het CPB dat het effect
van het initiatiefvoorstel óf geen soelaas biedt (als een bodem van 2%
tijdelijk is) óf potentieel enorm nadelige gevolgen heeft voor jongeren.
Kan de initiatiefnemer aangeven waarom een klein positief effect van
ongeveer 1% op de pensioenen van gepensioneerden significant is, terwijl
een ongeveer even groot nadelig effect van 1% op de pensioenen van
deelnemers onder de 60 jaar door hem in PensioenPro van 31 januari
2017 werd bestempeld als «praktisch nul»?
In antwoord op de vraag van de D66-fractie over de effecten van het
wetsvoorstel kan de initiatiefnemer mededelen dat het wetsvoorstel niet
tot doel heeft uitkeringen of aanspraken te verhogen of te verlagen. Het
soelaas van het wetsvoorstel zit hem in het voorkomen van kortingen die
het gevolg zouden zijn van een gemanipuleerde rente. In dit verband wil
de initiatiefnemer graag een opvallende casus onder de aandacht brengen
uit het officiële jaarverslag van de Stichting Pensioenfonds Hoogovens en
het publieksjaarverslag56: Onder het kopje «Opgebouwde pensioenen»
wordt op pagina 16 weergegeven wat de totale verplichtingen van het
fonds zijn over de komende zestig jaar, keurig verantwoord per jaar. Zo
zullen ergens in 2033 de jaarlijks uit te keren pensioenen een top bereiken
van € 275 miljoen om daarna geleidelijk te dalen tot nul in 2087. Als je al
die jaarlijkse uitgaven bij elkaar optelt kom je tot een totaalbedrag aan
toekomstige verplichtingen van € 9.810 miljoen, bijna € 10 miljard. Die
opgebouwde toekomstige verplichtingen worden gedekt door het belegd
vermogen dat nu zo’n € 8.155 miljoen bedraagt, ruim € 8 miljard. In de
woorden van initiatiefnemer: van alles wat het pensioenfonds in kas moet
hebben om aan alle verplichtingen te voldoen over de komende zestig
jaar is nu al 80% aanwezig. Daar komen in de komende tientallen jaren
natuurlijk wel weer nieuwe verplichtingen bij, maar daar wordt ook
premie voor afgedragen. Eind 2016 zijn de totale verplichtingen in de
toekomst beperkt tot € 10 miljard. Initiatiefnemer citeert het jaarverslag:
«Gedurende de looptijd van de pensioenkasstromen dient een bedrag van
€ 1.655 miljoen aan beleggingsresultaten te worden gerealiseerd om de
toegezegde nominale uitkeringen te kunnen betalen. Uitgedrukt in een
beleggingsrendement moet 0,94% per jaar worden verdiend. Dit is
aanzienlijk lager dan de verwachte rendementen waar het pensioenfonds
van uitgaat bij de beleidsontwikkeling. Voor de komende 15 jaar bedraagt
het verwachte rendement op basis van het strategisch beleggingsbeleid
bijna 5% per jaar».
Voor initiatiefnemer is dit een cruciale passage uit het jaarverslag. Hier
staat met andere woorden dat wij ons over ons pensioen geen zorgen
hoeven te maken want het pensioenfonds kan eenvoudig aan zijn
verplichtingen voldoen. Sterker nog, als het strategisch beleggingsbeleid
(goedgekeurd door De Nederlandsche Bank!) correct wordt uitgevoerd
maakt dit pensioenfonds een overrendement van 4% per jaar. Daarmee
kan de jaarlijkse indexatie van 1,5% voor gepensioneerden en 2% voor
actieve deelnemers worden betaald en bovendien kan daarmee een
56

Zie https://www.pfhoogovens.nl/nieuws/publieksjaarverslag-2016-verstuurd/
?newsDomain=general

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

33

toename van de levensverwachting van 0,5% per jaar worden gefinancierd. En dan blijft er nog 1,5% over voor de kosten van het pensioenfonds
en voor de toekomstige inhaal van achterstallige indexatie.
En dan het Publieksjaarverslag. Daarin staat op de eerste pagina’s een
interview met de voorzitter van SPH. Initiatiefnemer citeert: «Hoewel het
beleggingsrendement in 2016 goed was, is de financiële situatie toch
verslechterd. Hoe komt dit?». «Ons beleggingsrendement was 8,0% in
2016. Dit is inderdaad een mooi resultaat. Maar de pensioenverplichtingen
(het geld dat nodig is om de pensioenen nu en in de toekomst te kunnen
betalen) stegen vorig jaar met 8,4%. Dit betekent dat de verplichtingen
met 0,4% meer zijn gestegen dan de beleggingsopbrengsten. Dat de
verplichtingen zo gestegen zijn, komt met name door de daling van de
rente.»
Hier ziet u in een notendop het probleem van het Nederlandse pensioenstelsel. We zijn zo rijk dat we niets te vrezen hebben voor de toekomst.
Maar we rekenen onszelf arm, waardoor we veel te veel geld in kas
houden en gepensioneerden niet krijgen waar ze recht op hebben. De
verplichtingen zijn niet gestegen met 8,4%, dat is gewoon niet waar.
Jammer genoeg werden de cijfers over de verplichtingen niet in de
jaarverslagen van 2014 en 2015 gepubliceerd maar wel in 2013 en toen
waren de verplichtingen in totaal € 9.521 miljoen. Dat wil zeggen dat
tussen 2013 en 2016 de verplichtingen zijn toegenomen met € 289 miljoen
ofwel met 3%. Dat is 1% per jaar. En voor die toename is bovendien extra
premie betaald.
Niet de verplichtingen zijn toegenomen maar de berekende contante
waarde van de verplichtingen is toegenomen. En dat is iets heel anders.
De oorzaak van deze discrepantie is de discontovoet die voor het
berekenen van de contante waarde moet worden gebruikt; de fameuze
rekenrente. Die rekenrente is opgelegd door de politiek en is veel lager
dan het gerealiseerde of verwachte rendement.
Hoe je het ook wendt of keert: de Stichting Pensioenfonds Hoogovens
staat er goed voor. In juni 2017 had men een dekkingsgraad van 113,6%,
dat wil zeggen dat als het fonds de komende tientallen jaren een
rendement zou maken van gemiddeld 1,4% (de huidige gemiddelde
rekenrente) men € 1 miljard te veel in kas heeft voor de nominale
verplichtingen. Terwijl het pensioenfonds zelf een rendement van bijna 5%
voorspelt.
5.1 Algemeen
De leden van de fractie van het CDA vragen wat de verklaring is voor de
conclusie van de initiatiefnemer dat het wetsvoorstel gunstig is voor
actieve en voor niet-actieve deelnemers en dat het wetsvoorstel
bovendien bijdraagt aan een hoger vertrouwen in het pensioenstelsel.
De dekkingsgraadberekeningen worden op dit moment in ernstige mate
«vervuild» door de gemanipuleerde lage rente. Die «vervuiling» vindt zijn
oorzaak in de monetaire verruimingspolitiek van de ECB. Na beëindiging
van deze politiek en na beëindiging van de maatregelen van dit
wetsvoorstel zijn alle deelnemers, gepensioneerden en slapers even rijk
als daarvoor. Het is juist bij gepensioneerden dat het vertrouwen wordt
vergroot. Bij hen immers zal een korting onmiddellijk worden vertaald in
minder maandelijkse inkomsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

34

De leden van de fractie van GroenLinks vragen initiatiefnemer of hij kan
aangeven hoe groot het voordeel is voor de schatkist, vanwege het feit
dat hogere pensioenen een doorwerking kennen naar toeslagen. Tevens
vragen deze leden in hoeverre de verhogingen van de pensioenuitkeringen worden gecompenseerd door een lagere zorg- en/of huurtoeslag,
en in hoeverre heeft het hogere pensioen dan een positief koopkrachteffect voor oudere deelnemers?
Initiatiefnemer wil er in de eerste plaats op wijzen dat het niet de
bedoeling is van dit wetsvoorstel om te komen tot hogere pensioenen.
Kortingen zouden leiden tot hogere toeslagen (en lagere belastingopbrengsten) en het niet korten, hetgeen wordt beoogd met het
wetsvoorstel, leidt tot lagere toeslagen (en hogere belastingopbrengsten).
De effecten van het wetsvoorstel op de mate van indexatie en het
voorkomen van kortingen hangt af van de actuele rente op het moment
van invoering en de dekkingsgraden van de pensioenfondsen op dat
moment. Zolang de rentetermijnstructuur waarmee fondsen hun
verplichtingen moeten verdisconteren lager ligt dan de ingevoerde bodem
in de rekenrente, zal het wetsvoorstel er toe leiden dat de omvang van de
verplichtingen daalt. Dit heeft tot gevolg de dat dekkingsgraden van de
fondsen zullen stijgen. Een deel van de fondsen zal daardoor eerder
partieel kunnen indexeren. Gemiddeld voor alle fondsen zal het effect op
de indexatie door dit wetsvoorstel beperkt blijven. Dat komt omdat
fondsen pas gedeeltelijk mogen indexeren vanaf een beleidsdekkingsgraad van 110% en pas volledig bij circa 130–135%.57 Op basis van ruwe
schattingen verstrekt door het Ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid gaat een alleenstaande, afhankelijk van de hoogte van het
aanvullend pensioen, er circa 15 tot 95 euro op vooruit bij 100 euro extra
aanvullend pensioen. Voor partners is dat circa 30 tot 80 euro. Dit komt
doordat een hogere pensioenuitkering doorwerkt in een lagere huur- en
zorgtoeslag en extra belastingen en premies.
5.2 FTK en het daarmee beoogde evenwicht tussen verschillende groepen
deelnemers
De leden van de fractie van het CDA vragen de initiatiefnemer of bij de
vergelijking tussen de te hanteren rentepercentages bij verplichtingen van
pensioenfondsen en de fiscale waardering van het pensioen in eigen
beheer ook is meegenomen dat het pensioen in eigen beheer door de
rente van 4% zo onhoudbaar is geworden dat deze met de Wet van
8 maart 2017 tot wijziging van enkele belastingwetten en enige andere
wetten tot uitfasering van het pensioen in eigen beheer en het treffen van
enkele fiscale maatregelen inzake oudedagsvoorzieningen (Wet uitfasering pensioen in eigen beheer en overige fiscale pensioenmaatregelen)
is uitgefaseerd.
Initiatiefnemer heeft er slechts op willen wijzen dat er decennialang voor
de berekening van de pensioenverplichtingen in eigen beheer een vast
percentage van 4% gold en dat in dat licht vragen gesteld kunnen worden
over de variabele risicovrije rente +/- 1,5% die nu geldt. Het is de
initiatiefnemer uiteraard bekend dat het pensioen in eigen beheer is
uitgefaseerd.
De leden van de D66-fractie lezen dat de initiatiefnemer wijst op de
gestegen waarde van obligaties als gevolg van de gedaalde rente en zij
vragen of de initiatiefnemer kan aangeven wat de langetermijneffecten
zijn van een dalende rente voor de opbrengst van obligaties voor
pensioenfondsen?
57

Zie kamerstuk 32 043, nr. 374, pagina 2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

35

Een dalende rente zorgt voor lagere opbrengsten uit obligaties voor
pensioenfondsen.
De leden van de SP-fractie willen graag van de initiatiefnemer weten hoe
het wetsvoorstel precies aan een hoger vertrouwen in ons pensioenstelsel
bijdraagt. Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie welke cijfers dan
wel bronnen ten grondslag liggen aan de bewering dat elke procentpunt
verhoging van de rekenrente volgens de RTS een negatieve invloed heeft
op de dekkingsgraad van gemiddeld 15 procentpunt. De leden van de
VVD-fractie vragen of initiatiefnemer een rekenkundige uitleg kan geven
over de effecten van het QE-beleid in relatie tot de pensioenopbouw zoals
geschetst in de memorie van toelichting?
Pensioenuitkeringen en -aanspraken die nominaal niet worden gekort
leiden tot een groter vertrouwen dan in de huidige situatie met dreigende
kortingen en een grote afhankelijkheid van incidentele gebeurtenissen
buiten de invloedssfeer van pensioenfondsen. Voor het antwoord op de
vraag hoe het verklaard moet worden dat een procentpunt stijging van de
rente leidt tot 15 procentpunt stijging van de dekkingsgraad verwijst
initiatiefnemer naar pagina 2 van de eerdergenoemde CPB-publicatie over
de effecten van een bodem in de rekenrente van pensioenfondsen.58 «Een
daling van de rente met 1%-punt leidt tot een stijging van de verplichtingen van pensioenfondsen met gemiddeld zo’n 20%. De beoogde
toekomstige uitbetalingen worden teruggerekend naar euro’s van nu met
behulp van rentes voor verschillende looptijden, de rentetermijnstructuur.
De gemiddelde looptijd van de verplichtingen van Nederlandse pensioenfondsen bedraagt ongeveer 20 jaar. Een daling van de rente met 1%- punt
leidt ook tot een stijging van het vermogen van pensioenfondsen van
gemiddeld zo’n 8%. Een daling van de rente leidt immers tot hogere
koersen voor vastrentende waarden, zoals obligaties. Daarnaast dekken
veel fondsen een deel van hun verplichtingen af met renteswaps, die bij
een rentedaling in waarde toenemen. De gemiddelde afdekking van
renterisico via langlopende obligaties en renteswaps ligt in de orde van
40%. Een daling van de rente met 1%-punt leidt voor een gemiddeld fonds
per saldo tot een daling van de dekkingsgraad met ongeveer 12%-punt».
Initiatiefnemer wijst er ten overvloede op, dat zowel de looptijd van de
verplichtingen als de mate van afdekking van renterisico verschilt tussen
fondsen. Fondsen met een hogere duration en een lagere renterisicoafdekking zullen een effect ondervinden dat kan oplopen tot méér dan 15
procentpunten.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de initiatiefnemer om aan te
geven wat de gevolgen van dit wetsvoorstel zijn voor het vermogen in de
pensioenpotten. Kan de initiatiefnemer ook aangeven welke onderbouwing daaraan ten grondslag ligt?
Bij korten blijft het vermogen gelijk maar de dekkingsgraad stijgt omdat
de verplichtingen dalen. De onderbouwing is dat 50PLUS kortingen wil
voorkomen.
Tevens vragen de leden van de fractie van GroenLinks of de initiatiefnemer kan aangeven wat de gevolgen zijn van dit wetsvoorstel voor de
hoogte van de uitkeringen van toekomstige generaties.
Voor het antwoord op deze vraag van de leden van de fractie van
GroenLinks verwijst initiatiefnemer naar het antwoord op vergelijkbare
vragen in paragraaf 1.

58

Zie https://www.cpb.nl/publicatie/effecten-van-bodem-in-rekenrente-voor-pensioenfondsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

36

De leden van de fractie van GroenLinks wijzen erop dat het CPB aangeeft
dat als de werkelijke rente echter niet op korte termijn stijgt tot boven de
gekozen rekenrente, er een tekort voor toekomstige gepensioneerden
resulteert. De leden van de fractie van GroenLinks vragen naar het oordeel
van de initiatiefnemer over deze conclusie van het CPB? Ook vragen zij of
de initiatiefnemer het met de leden van de fractie van GroenLinks eens is
dat de initiatiefnemer speculeert op de toekomst met het verhogen van de
rekenrente via deze lijn? De leden van de fractie van D66 vragen de
initiatiefnemer of hij kan kwantificeren wat er gebeurt als het rendement
van pensioenfondsen langdurig lager ligt dan de bodem in de UFR van 2%
die hij voorstelt?
Initiatiefnemer wijst erop dat het CPB op pagina 7 van de publicatie
«Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen» heeft
aangegeven dat «bij een tijdelijke bodem van 2% het maximale generatieeffect zo’n +1% en –1% is».59 Daarbij stelt het CPB ook dat de generatieeffecten van een bodem in de rekenrente nog kleiner uitvallen, als de
toekomstige rentes hoger zijn dan nu. Gemiddeld ligt de rente nu iets
boven de 1%. Dit is de rente waarmee de nominale verplichtingen van
pensioenfondsen contant worden gemaakt voor berekening van de
dekkingsgraad. Dat wil zeggen dat in deze berekening ervan wordt
uitgegaan dat over het gehele vermogen van pensioenfondsen gemiddeld
iets meer dan 1% rendement wordt gemaakt gedurende 60 jaar. Naar de
mening van initiatiefnemer wordt hiermee gespeculeerd op een rendementsontwikkeling die nooit eerder is voorgekomen, op basis van
gemanipuleerde waarden. Dit is uiteraard een essentieel punt, hetgeen
ook wordt bevestigd door de bevindingen van bijvoorbeeld de Franse
econoom Thomas Piketty, die in zijn boek «Kapitaal in de 21ste eeuw»
uitgaat van een gemiddeld reëel rendement op kapitaal van 4 à 5 procent
en een economische groei van 1 tot 2 procent».60 Uit datzelfde boek haalt
initiatiefnemer ook een interessant overzicht van het gemiddelde reële
rendement van Amerikaanse pensioenfondsen tussen 1980 en 2010.61
Daarnaast wijst initiatiefnemer ook op de brief van de gezamenlijke
ouderenorganisaties van 7 juni 201762, gericht aan de vaste commissie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In deze brief merken de ouderenorganisaties volkomen terecht op dat de Staatssecretaris de conclusies
van het CPB ernstig tekort doet. Initiatiefnemer citeert de Staatssecretaris:
«Zoals het CPB laat zien, leidt het verhogen van de rekenrente ertoe dat
een deel van het pensioenvermogen dat nu is gereserveerd voor de
financiering van het toekomstig pensioen van jongeren, op de korte
termijn gebruikt kan worden voor de indexatie van het pensioen.»
Initiatiefnemer deelt de conclusie van de gezamenlijke ouderenorganisaties dat deze samenvatting van de Staatssecretaris zowel onvolledig als
onjuist is, omdat het CPB al op pagina 1 concludeert dat: «Invoering van
een bodem van 2 procent gedurende vijf jaar beperkte generatie-effecten
heeft.» (!)
De leden van de fractie van GroenLinks vragen of de initiatiefnemer heeft
gesproken met (vertegenwoordigers van) jongeren? Zo ja, wat vonden zij
van dit voorstel? Wat heeft de initiatiefnemer met hun inbreng gedaan?

59

Zie pagina 7 https://www.cpb.nl/publicatie/effecten-van-bodem-in-rekenrente-voorpensioenfondsen
60
Zie http://www.nu.nl/economie/3919898/moet-u-weten-theorie-van-econoom-thomaspiketty.html
61
Zie http://piketty.pse.ens.fr/files/capital21c/en/pdf/T12.2.pdf
62
Zie https://www.kbo-pcob.nl/wp-content/uploads/2017/06/2017-06-14-BriefPensioenonderwerpen.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

37

Initiatiefnemer heeft in relatie tot dit initiatiefwetsvoorstel niet gesproken
met vertegenwoordigers van jongeren en evenmin met vertegenwoordigers van ouderenorganisaties. Initiatiefnemer is uiteraard bekend met
de bestaande opvattingen en argumenten van die organisaties over de
rekenrente en het FTK in bredere zin.
6. Uitvoerings- en handhavingsaspecten
De leden van de fractie van de VVD vragen wie verantwoordelijk is voor
een ordentelijke communicatie naar de deelnemers, de gepensioneerden
en de slapers om mensen te informeren over de tijdelijke aanpassing?
Wie monitort de ontwikkelingen op basis waarvan de tijdelijke maatregelen van kracht zijn?
Pensioenfondsen zijn en blijven verantwoordelijk voor de communicatie
naar gepensioneerden, deelnemers en slapers. DNB monitort de
ontwikkelingen op basis waarvan de tijdelijke maatregelen van kracht zijn.
7. Overig
De leden van de VVD-fractie vragen waarom de initiatiefnemer niet
uitgebreid is ingegaan op het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State waarbij zij constateren dat er onvoldoende waarborgen
zijn om te voorkomen dat het met het FTK beoogde evenwicht wordt
ondermijnd.
Naar de mening van de initiatiefnemer is er voldoende waarborg. Het FTK
wordt niet in zijn essentie geraakt. Wat gecorrigeerd wordt is de manipulatie van de ECB als het gaat om de marktrente. Er is op dit moment geen
sprake van een marktrente die in alle vrijheid tot stand komt op grond van
vraag en aanbod op de financiële markten. Die markten worden nu al
geruime tijd overspoeld met maandelijkse bedragen van aanvankelijk € 80
miljard en nu € 60 miljard. Dat is een uitzonderlijke situatie. Juist die
situatie ondergraaft de principes van het FTK. Werkelijke rendementen en
de gebruikte RTS-curve lopen steeds verder uit elkaar. We mogen onze
ogen niet sluiten voor het feit dat de vermogens van pensioenfondsen
zich verdubbeld hebben terwijl de crediteuren van die pensioenfondsen
(gepensioneerden, deelnemers en slapers) gekort dreigen te worden op
hun vorderingen. Dat is een volledig onterechte, onnodige en onrechtvaardige onteigening.
De leden van de VVD-fractie constateren dat het advies van de Afdeling
advisering van de Raad van State om het initiatief te heroverwegen niet is
overgenomen en zij vragen of de initiatiefnemer kan ingaan op het nut
van dit initiatiefwetsvoorstel.
Het nut van het wetsvoorstel is dat er een einde komt aan de dreiging van
grote pensioenkortingen, zolang er sprake is van marktmanipulatie door
de ECB.
II. ARTIKELSGEWIJS
De leden van de VVD-fractie vragen of de wet louter gekoppeld is aan het
QE-programma en zo nee, waarom wordt er dan gekozen voor een
periode van maximaal vijf jaar? Volgens de leden van de fractie van de
VVD lijkt de wijziging in de voorgestelde wettekst niet gekoppeld te zijn
aan het QE programma en zij vragen initiatiefnemer hierop een toelichting
te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

38

In de wettekst moet de wijziging gekoppeld zijn aan het opkoopprogramma. Nergens anders aan. Dat heeft te maken met de marktmanipulatie waardoor geen rente tot stand komt op dezelfde evenwichtige wijze
als voordat de ECB een aanvang nam met de politiek van monetaire
verruiming. Een beperking tot vijf jaar brengt tot uitdrukking dat alleen
wordt ingegrepen in een tijdelijke situatie.
De leden van de fractie van het CDA concluderen dat onderhavig
wetsvoorstel regelt dat bij AMvB geregeld wordt bij welke omstandigheden er een minimumrente geldt en hoe hoog die minimumrente is. De
leden van de CDA-fractie vragen in dit verband aan de initiatiefnemer of
hij niet bevreesd is dat de AMvB onbedoeld gebruik van de minimumrente in de hand zou kunnen werken? De AMvB kan immers vrij gemakkelijk gewijzigd worden. Hoe verhoudt dat zich tot de zorgvuldige
afwegingen over het FTK en het FTK? Ziet initiatiefnemer het gevaar dat er
veelvuldig politieke of maatschappelijke druk kan ontstaan om een
minimumtarief van toepassing te verklaren of om het minimumtarief te
verhogen?
Het ware beter de normen in de wet op te nemen. De politieke druk om
steeds een minimumtarief toe te passen doet zich niet voor als het
wetsvoorstel zich beperkt tot de duur van het opkoopprogramma en
bovendien een beperking kent tot vijf jaar.
Van Rooijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 606, nr. 9

39