Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 1896

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 16 juli 2018
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
brief van 6 juli 2018 over de geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken van 16 juli 2018 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1895) en over de
brief van 26 juni 2018 over het verslag van de Raad Buitenlandse Zaken
van 25 juni 2018 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1891).
De vragen en opmerkingen zijn op 10 juli 2018 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 13 juli 2018 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
P. Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-21501-02-1896
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

1

Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken van 16 juli
2018 en het verslag van de Raad Buitenlandse Zaken van 25 juni 2018. De
leden van de VVD-fractie hebben hierbij nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken. Zij hebben naar aanleiding
hiervan nog enkele vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennis genomen van de
brieven van het kabinet en hebben daarover enkele vragen.
Ook de leden van de SP-fractie hebben enkele vragen en opmerkingen.
DPRK – Ontwikkelingen op het Koreaanse schiereiland
De leden van de VVD-fractie zijn blij te vernemen uit de geannoteerde
agenda dat Nederland blijft inzetten op volledige en effectieve sanctieimplementatie door alle landen. Mocht een verlichting van de sancties
plaatsvinden, in hoeverre zal het voor Noord-Korea mogelijk zijn om
Noord-Koreaanse producten die vervaardigd zijn door middel van
dwangarbeid, te exporteren naar de Europese Unie?
1. Antwoord van het kabinet:
Het verlichten van sancties is op dit moment niet aan de orde.
Indien Noord-Korea concrete stappen zet richting volledige,
controleerbare en onomkeerbare denuclearisering en er internationaal een breed draagvlak ontstaat voor verlichting van sancties,
dan vormt de mensenrechtensituatie in Noord-Korea nog altijd
een beletsel voor normalisering van de economische betrekkingen, bijvoorbeeld als er sprake is van dwangarbeid. Daarom
blijft Nederland in de sporadische diplomatieke contacten met
Noord-Korea naast de nucleaire kwestie consequent de mensenrechten opbrengen, en bepleit Nederland ook in de EU dat de
mensenrechtensituatie in Noord-Korea hoog op de agenda blijft
staan.
De leden van de D66-fractie onderschrijven de Nederlandse inzet inzake
de diplomatieke toenadering tussen Zuid- en Noord-Korea en tussen de
VS en Noord-Korea. De leden zijn het eens dat de sancties tegen NoordKorea gehandhaafd dienen te blijven en dat in de politieke dialoog tussen
de EU en Noord-Korea mensenrechten een substantiële plaats blijven
behouden. Wat betreft de toenadering tussen de VS en Noord-Korea
hebben zij enkele vragen. Hoe ziet de Minister het verschil in duiding van
de gemaakte afspraken over ontmanteling van het Noord-Koreaanse
nucleaire programma door enerzijds de VS en anderzijds Noord-Korea?
Hoe duidt hij de recente uitspraken van Noord-Koreaanse zijde naar
aanleiding van het bezoek van de Amerikaanse Minister van Buitenlandse
Zaken aan Noord-Korea? De leden van de D66-fractie lezen voorts dat
verificatie volgens het kabinet uitgevoerd dient te worden door het
Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA). Om verificatie van welke
afspraken gaat het hier? Is de Minister van mening dat de VS en NoordKorea werkelijk zijn gekomen tot haalbare afspraken over volledige
denuclearisering van het Koreaans schiereiland? Kan de Minister ten
slotte aangeven of Noord-Korea van mening is dat de afspraken ook
wederzijds zijn, oftewel dat volledige denuclearisatie ook voor Ameri-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

2

kaanse zijde geldt en dat de afspraken omtrent denuclearisering van het
Koreaans schiereiland hieraan voorwaardelijk zijn?
2. Antwoord van het kabinet:
Zowel in de Panmunjom-verklaring van Zuid- en Noord-Korea als
in de verklaring van de VS en Noord-Korea wordt «volledige
denuclearisering van het Koreaanse schiereiland» genoemd. Voor
zover bekend bij het kabinet hebben beide landen nog geen
concrete afspraken gemaakt wat dit inhoudt.
Het kabinet blijft van mening dat het vinden van een duurzame
oplossing alleen op diplomatieke en politieke wijze mogelijk is.
De uitspraken van Noord-Korea naar aanleiding van het recente
bezoek van Secretary of State Pompeo zijn niet verrassend, maar
benadrukken wel eens te meer dat we in het gunstigste geval nog
maar aan het begin staan van een lang proces, waarvoor de
gezamenlijke verklaring van president Trump en Kim Jong-un een
basis vormt.
Het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) dient wat
betreft het kabinet te zijner tijd een centrale rol te spelen in de
uitvoering van de uiteindelijke afspraken door verificatie van het
nucleaire programma voor vreedzaam gebruik. Verificatie door
het IAEA blijft een onmisbaar instrument voor vertrouwen van de
internationale gemeenschap in een vreedzaam karakter van het
nucleaire programma en het agentschap heeft hiervoor de
capaciteit. Daarnaast zou de Organisatie van het Alomvattend
Kernstopverdrag (CTBTO) mogelijk kunnen bijdragen aan verificatie van de ontmanteling van de testlocaties. Voor de ontmanteling van de bestaande Noord-Koreaanse kernwapens zullen
andere maatregelen moeten worden getroffen omdat het IAEA
hiertoe niet de capaciteit heeft.
De leden van de fractie van GroenLinks steunen de inzet van het kabinet.
Zij horen graag van de Minister of hij inschat of de situatie substantieel
veranderd is sinds de ontmoeting tussen Trump en Kim Jong-un. Welke
vertrouwenwekkende maatregelen zijn sindsdien genomen? Hebben
sindsdien andere landen toenadering gezocht tot Noord-Korea? In
hoeverre worden sancties nu volledig en effectief geïmplementeerd?
3. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet heeft de ontmoeting tussen president Trump en Kim
Jong-un verwelkomd, en ook de gezamenlijke verklaring die zij
hebben ondertekend. Het is bemoedigend dat er in de verklaring
wordt gesproken over volledige denuclearisering en het nemen
van vertrouwenwekkende maatregelen. Nederland verwelkomt de
positieve maatregelen, zoals het opschorten van de militaire
oefeningen door de VS en Zuid-Korea en het niet langer uitvoeren
van ballistische raket- en nucleaire testen door Noord-Korea. Ook
de ontmanteling van de nucleaire testlocatie Punggye-ri door
Noord-Korea is een positieve stap, onafhankelijke verificatie blijft
evenwel wenselijk. Dergelijke maatregelen zijn cruciaal voor het
opbouwen van wederzijds vertrouwen en daarmee voor het
welslagen van de onderhandelingen.
De uitkomst van de top draagt daarmee bij aan het vergroten van
de veiligheid en stabiliteit in de regio. Maar het betreft slechts
een eerste stap. Nu gaat het om verdere uitvoering van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

3

afspraken. Het uiteindelijke doel blijft volledige, controleerbare
en onomkeerbare denuclearisering.
Sinds de diplomatieke toenadering tussen Zuid- en Noord-Korea
en tussen de VS en Noord-Korea zijn er ook diplomatieke
contacten geweest tussen Noord-Korea en een aantal andere
landen, zoals Rusland en China. Voor de meeste landen staat
volledige, controleerbare en onomkeerbare denuclearisering
bovenaan de agenda in gesprekken met Noord-Korea. Aangezien
de sancties tegen Noord-Korea van kracht blijven, is er alleen
sprake van diplomatieke, niet van economische toenadering.
Uit het meest recente rapport van het VN Panel of Experts blijkt
dat ontduiking van sancties nog steeds op grote schaal plaatsvindt, met name in de olie, kolen- en ijzersectoren, onder andere
met behulp van omleidingsroutes en valse papieren. Daarbij komt
dat een groot aantal landen de sancties niet voldoende handhaaft
omdat men simpelweg niet voldoende kennis of capaciteit heeft.
Om deze reden blijft het kabinet zich inzetten voor de implementatie van sancties door middel van het verbeteren van de nationale implementatierapporten, het organiseren van zogenaamde
outreach-bijeenkomsten en het instellen van een coördinatiemechanisme om vraag en aanbod samen te brengen inzake capaciteitsopbouw op het gebied van sanctie-implementatie. Ook spant
Nederland zich – samen met de EU – in voor het organiseren van
demarches in vrijwel alle in het rapport genoemde landen.
In zijn brief schrijft de Minister over de onderhandelingen met NoordKorea dat het doel voor de VS en gelijkgezinde landen, waaronder
Nederland, een volledige, controleerbare en onomkeerbare denuclearisering van het Koreaanse schiereiland blijft. De leden van de SP-fractie
steunen dat. De laatste berichten over de onderhandelingen tussen de VS
en Noord-Korea zijn echter zorgelijk. Dat lijkt vooral betrekking te hebben
op de volgorde van te nemen maatregelen, specifiek met betrekking tot
het terugdraaien van economische sancties tegen Noord-Korea. De leden
van de SP-fractie benadrukken dat het van groot belang is dat de
onderhandelingen voortgaan en dat vertrouwenwekkende maatregelen
worden genomen, waarbij het terugdringen van (een deel van de) sancties
gelijk op kan gaan met het zetten van stappen richting denuclearisering
door Noord-Korea. Deelt de Minister die opvatting?
4. Antwoord van het kabinet:
Nederland heeft met EU-partners en de VN-Veiligheidsraad
consequent gepleit voor een diplomatieke en duurzame oplossing
en het verminderen van spanning op het Koreaanse schiereiland.
De combinatie van druk en dialoog heeft ertoe geleid dat er
inmiddels eerste stappen in de goede richting zijn gezet. Het
kabinet houdt dan ook vast aan deze benadering. Dit betekent
dat er geen sprake kan zijn van het afbouwen van sancties tegen
Noord-Korea zolang het land geen concrete stappen heeft gezet
richting volledige, controleerbare en onomkeerbare denuclearisering.
Nederland heeft aandacht voor de impact van de sancties op de humanitaire hulpverlening aan Noord-Korea, staat in de brief. De leden van de
SP-fractie achten dat van groot belang, want economische sancties treffen
vaak vooral de bevolking, die het in Noord-Korea al zwaar heeft. De leden
van de SP-fractie vragen de Minister om uit te leggen wat er allemaal
gedaan wordt opdat economische sancties niet ten koste gaan van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

4

humanitaire hulpverlening. Wat is in de praktijk het effect van de nieuwste
economische sancties op hulpverlening aan Noord-Korea? Is dit al
moeilijker geworden? Hoe hebben hulporganisaties gereageerd op de
sancties?
5. Antwoord van het kabinet:
Het is voor hulporganisaties sowieso complex om in Noord-Korea
te werken. Daar waar sancties het werk extra zouden bemoeilijken, is in het sanctieregime voorzien in uitzonderingen voor
humanitaire organisaties. Met name financiële instellingen zijn
huiverig om transacties te verzorgen, ook voor humanitaire
organisaties. Nederland heeft zich als voorzitter van het
VN-Sanctiecomité voor Noord-Korea ingezet om meer aandacht
en begrip te creëren voor de impact van de sancties op de
humanitaire hulpverlening. Zo heeft Nederland ervoor gezorgd
dat het comité werd gebriefd door de Resident Coordinator van
de VN in Pyongyang en door UNDP. Daarnaast blijft Nederland
samen met VN-instanties actief zoeken naar oplossingen voor de
belemmeringen die hulporganisaties ervaren in het overmaken
van fondsen voor de programma’s in Noord-Korea en adviseert
Nederland humanitaire spelers over het mechanisme voor
humanitaire uitzonderingen waartoe zij verzoeken kunnen
indienen bij het Sanctiecomité.
Oostelijk Partnerschap
De leden van de fractie van GroenLinks vragen in hoeverre de EU de
nieuwe regering van Armenië steunt in het ontmantelen van corrupte
netwerken in het bestuur. Welke voortgang is er in de verschillende
landen in het bereiken van de 20 for 2020 deliverables? Hoe is de steun
van de bevolking voor de hervormingen die de EU vraagt? Heeft de
toenadering tussen de EU en de AA/DCFTA-landen tot op heden een
positieve invloed op welzijn en welvaart van de bevolking? Verleent de EU
extra assistentie aan het bestrijden van corruptie en de versterking van de
rechtsstaat, zoals is vastgesteld in de extra verklaring bij het Associatieakkoord met Oekraïne?
6. Antwoord van het kabinet:
De «20 deliverables for 2020» zijn in november 2017 aangenomen. Het is op dit moment nog te vroeg om een gedetailleerd
overzicht van de implementatie van de «20 for 2020 deliverables» op landenniveau te geven; naar verwachting zal dit pas bij
de bijeenkomst van de Ministers van Buitenlandse Zaken van het
Oostelijk Partnerschap in oktober 2018 beschikbaar zijn. Wel zien
we dat de eerste stappen naar implementatie van de «deliverables» zijn gezet. De door de EU gevraagde hervormingen zijn
bovenal gericht op het belang van de respectieve bevolkingen.
Opiniepeilingen in bijvoorbeeld Armenië laten zien dat de
bevolking zelf voorstander is van de Europese waarden en van de
op dat punt noodzakelijke hervormingen. Dit geldt ook voor de
bevolking van de andere partnerlanden, zoals blijkt uit contacten
met het maatschappelijk middenveld. Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken zal het kabinet het belang benadrukken van
concrete resultaten voor de burgers, zodat zij de voordelen
ondervinden van samenwerking met de EU. Verbetering van de
rechtsstaat, inclusief corruptiebestrijding, is voor Nederland de
belangrijkste prioriteit binnen het Oostelijk Partnerschap en
voortgang op dit punt zal het kabinet tijdens de Raad Buiten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

5

landse Zaken benadrukken. De ontwikkelingen in Moldavië én de
reactie van de EU daarop (opschorting van macro-financiële
assistentie) laten enerzijds zien dat de hervormingen op dit
terrein nimmer gemakkelijk zijn maar dat anderzijds de EU in
staat is om tijdig een stevig signaal af te geven als een
partnerland stappen in de verkeerde richting zet.
De EU levert zowel via het multilaterale spoor van de «20 for
2020 deliverables» als het bilaterale spoor van de associatieagenda (Oekraïne) resp. de partnerschapsprioriteiten (Armenië)
een substantiële bijdrage aan de bestrijding van corruptie. Zo
ondersteunt een anti-corruptieprogramma van € 15 miljoen de
recent ingestelde anti-corruptie instellingen in Oekraïne. Deze
week is de Armeense premier Pashinyan in Brussel, waar hij op
11 juli sprak met Hoge Vertegenwoordiger Mogherini. Op basis
van dit gesprek zullen de wensen voor verdere ondersteuning van
de nieuwe Armeense regering, ook in het kader van de
toepassing van het Comprehensive and Enhanced Partnership
akkoord (CEPA) met de EU, verder worden uitgewerkt.
De export van de Association Agreement/ Deep and Comprehensive Free Trade Area (AA/DCFTA) landen naar de EU is in 2017
met resp. 16% (Georgië), 23% (Moldavië) en 27% (Oekraïne)
gegroeid. Het leidt geen twijfel dat deze stijging ook ten goede
komt aan de bevolking van de partnerlanden, los van alle
projecten die de Europese Commissie en de Lidstaten in deze
landen uitvoeren om overheid, bedrijfsleven en bevolking te
ondersteunen bij de noodzakelijke aanpassingen in het kader van
de AA/DCFTA’s.
In dit verband willen de leden van de GroenLinks-fractie ook graag een
update over de uitvoering van de motie van het lid Van Ojik (Kamerstuk
34 775 V, nr. 18). Zijn er afspraken in de maak over het behoud van de
gastransitrol van Oekraïne? Wat is de status van het Commissievoorstel
ter aanpassing van de Gasrichtlijn? Is het in het kader van het Oostelijk
Partnerschap mogelijk om maatregelen te nemen om de kwetsbaarheid
van Oost-Europa te verminderen op het gebied van de energievoorziening?
7. Antwoord van het kabinet:
Op 17 juli zal de eerste ronde van trilaterale besprekingen tussen
Oekraïne, Rusland en de Europese Commissie plaatsvinden,
waaraan ook private partijen zullen deelnemen. In de afgelopen
maanden heeft de Europese Commissie voorbereidende
gesprekken gevoerd met zowel de Oekraïense als de Russische
overheid. Conform de Nederlandse positie zoals geformuleerd in
de Kamerbrief over de uitvoering van de motie van het lid Van
Ojik (Kamerstuk 34 775 V, nr. 18) zet de Europese Commissie zich
bij deze bespreking in voor behoud van transit van Russisch gas
door Oekraïne nadat het huidige contract tussen Gazprom en
Naftogas eind 2019 afloopt. Het kabinet zal de voortgang van
deze besprekingen nauwgezet blijven volgen.
Binnen de «20 Deliverables for 2020» van het Oostelijk Partnerschap is nadrukkelijk aandacht voor energiezekerheid en energieefficiëntie. De Europese Commissie richt zich voor 2018 en 2019
specifiek op investeringen in het versterken van connectiviteit en
duurzaamheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

6

Ten aanzien van de status van het Commissievoorstel ter
aanpassing van de Gasrichtlijn wordt u verwezen naar het
antwoord op vraag 24.
Libië
Het valt de leden van de D66-fractie op dat wat betreft handhaving van het
verbod op illegale olie-uitvoer uit Libië het kabinet stelt dat EU-eenheid
van groot belang is. Kan deze stelling nader toegelicht worden? Heeft de
Minister aanwijzingen om te veronderstellen dat er EU-lidstaten zijn die
het verbod op illegale olie-uitvoer uit Libië ontduiken?
8. Antwoord van het kabinet:
De Libische Government of National Accord (GNA) van premier
Serraj houdt toezicht op het verbod op illegale olie-uitvoer uit
Libië. Dit wordt door de internationale gemeenschap ondersteund.
Het voorkomen van illegale olie-export wordt ook door de EU
ondersteund. In 2017 is het mandaat van de maritieme missie
EUNAVFOR MED Sophia uitgebreid met de taak om, in lijn met
VNVR resoluties 2146 (2014) en 2362 (2017), informatie te
verzamelen over illegale oliehandel. Daarnaast is sinds kort een
pilot Crime Information Cell (CIC) binnen EUNAFVORMED actief.
De CIC verzamelt onder andere informatie over illegale handel
van olie en werkt nauw samen met EU-agentschappen als Europol
en Frontex.
De leden van de D66-fractie hebben kennis genomen van de berichtgeving1 over de acht patrouilleboten van type Stan Patrol (SPA) 1605 die
in 2012 en 2013 naar Libië geëxporteerd zijn. Klopt het dat vaartuigen met
bevestigingspunten voor wapens volgens de EU Geactualiseerde
Gemeenschappelijke EU-lijst van militaire goederen, militaire goederen
zijn? Kan de Minister bevestigen dat er destijds sprake was van een
wapenembargo in Libië? De leden van de D66-fractie vragen zich ook af of
het volgende bericht 2 de Minister heeft bereikt? Hierin is te zien dat er op
de door Nederland geleverde SPA een zwaar machinegeweer is bevestigd.
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd of de Minister op de hoogte is
van de activiteiten van de Libische kustwacht in Zawiyah en wat hij
hiervan vindt? Deze leden vragen zich af hoe het kan dat het hoofd van de
regionale eenheid van de Libische kustwacht in Zawiyah, Abd al-Rahman
al-Milad, die nu op de internationale VN-sanctielijst staat, een Stan Patrol
(SPA) 1605 genaamd de Talil 267, die geproduceerd en geleverd is door
Nederland, heeft kunnen inzetten. Kan de Minister hierop reflecteren? Uit
berichtgevingen blijkt ook dat verschillende getuigen in het strafrechtelijk
onderzoek verklaard hebben dat ze door gewapende mannen op een
kustwachtschip genaamd Tallil (gebruikt door Abd al-Rahman al-Milad) op
zee zijn opgepakt.3 Kan de Minister hierop reageren? De leden van de
D66-fractie vragen zich af of de bevindingen in de berichtgevingen4
kloppen en verwachten opheldering van de Minister.

1

https://products.damen.com/en/ranges/stan-patrol/stan-patrol-1605/deliveries/spa-1605-burdisloug-besher-izreg
2
https://www.youtube.com/watch?v=HpAQGyp6IcY
3
https://www.theguardian.com/world/2018/jun/08/un-accuses-libyan-linked-to-eu-fundedcoastguard-of-people-trafficking
4
https://twitter.com/trbrtc/status/1004872724223877121

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

7

9. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet kan bevestigen dat Damen in november 2012 en
maart 2013 inderdaad acht Stanpatrol 1605 heeft geleverd aan de
Libyan Naval Forces. Het ging destijds om civiele, niet-vergunningsplichtige goederen. Na de levering van de patrouilleboten is
Libië in chaos beland. Het is daarmee niet uit te sluiten dat
materiaal terecht is gekomen bij criminelen zoals al-Milad.
Nederland hecht belang aan een effectieve monitoring van de
Libische kustwacht en vraagt hiervoor in EU-verband voortdurend
aandacht. Het kabinet onderkent dat de Libische kustwacht nog
niet altijd optimaal functioneert maar ziet ook verbeteringen.
Voorts ziet het kabinet ook dat de Libische autoriteiten bereid
zijn stappen te zetten bij vermeende misstanden. Inzake het
standpunt van het kabinet t.a.v. de Libische kustwacht verwijs ik
u naar de Kamerbrief over Libië die uw Kamer op 4 juli jl. is
toegekomen (Kamerstukken 32 735 en 28 638, nr. 207).
De leden van de fractie van GroenLinks vragen welke van de Libische
leiders zeggenschap hebben over (een deel van) de kustwacht? Welke van
deze leiders zijn de partners van de EU op het gebied van samenwerking
in het kader van migratie? Wat doet de EU om illegale olie-uitvoer tegen te
gaan? Is het de Minister bekend dat landen illegaal olie uitvoeren uit
Libië? Welke landen? Staat de EU-eenheid in dit verband onder druk?
Klopt het overigens dat tot de zes individuen die op de VN-sanctielijst
staan vanwege mensenhandel een commandant van de kustwacht
behoort? Is de Minister het met deze leden eens dat deze situatie
onacceptabel is? Wordt er vanuit de EU druk uitgeoefend om deze man te
ontslaan en zo mogelijk te vervolgen?
10. Antwoord van het kabinet:
Zie ook het antwoord op vraag 8 over olie-uitvoer.
De Libische kustwacht valt in principe onder het gezag van de
Libische Government of National Accord van premier Serraj.
Serraj is de officiële partner van de internationale gemeenschap
op het gebied van samenwerking in het kader van migratie.
De VNVR heeft sancties opgelegd tegen zes individuen betrokken
bij ernstige mensenrechtenschendingen, waaronder één individu
(al-Milad) van de regionale kustwachteenheid in Zawiyah. Deze
sancties hebben de volle steun van de Libische regering en
hebben als doel effectief bij te dragen aan het stoppen en
voorkomen van mensenrechtenschendingen. De maatregelen zijn
nadrukkelijk gericht tegen individuen en staan los van de
kustwacht als organisatie. Als het nodig blijkt om individuen met
verkeerde intenties aan te pakken, dan is Nederland daar
voorstander van. Dit helpt ook de goedwillenden van de
kustwacht om hun taak integer te kunnen uitvoeren. Het Libische
Openbaar Ministerie heeft inmiddels een strafrechtelijk
onderzoek lopen tegen dit individu. Hangende dit onderzoek is
al-Milad geschorst en zouden zijn werkzaamheden in Zawiyah zijn
onderbroken.
Nederland zet zich in Libië in voor een politieke oplossing tussen de
strijdende partijen en hoopt op nieuwe verkiezingen aan het eind van het
jaar, maar dan moet wel aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. De
leden van de SP-fractie vragen de Minister nader toe te lichten wat die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

8

voorwaarden zijn. Kan ook ingegaan worden op de vele obstakels om te
komen tot een politieke oplossing in het land? Is de Minister het met deze
leden eens dat militaire steun aan strijdende partijen en directe militaire
inmenging in het conflict door landen in de regio en daarbuiten ook
obstakels zijn? Zo nee, waarom niet? Hoe verhoudt deze inmenging zich
tot het internationaal recht? Spreekt de Minister landen aan die zich
mengen in de interne strijd in Libië? Kan de Minister ook een overzicht
geven van de buitenlandse betrokkenheid bij de strijd in Libië?
11. Antwoord van het kabinet:
Een duurzame oplossing voor het conflict in Libië is niet militair
maar politiek van aard. Nederland ondersteunt het door
VN-gezant Ghassan Salamé geleide politieke proces, waarmee
een politieke oplossing tussen de Libische fracties en staatsinstellingen wordt gezocht. Nederland staat daarnaast in goed
contact met de regionale spelers op dit dossier en benadrukt
daarin het belang dat initiatieven ten aanzien van Libië complementair zijn aan het door de VN geleide proces.
Het Kabinet is van mening dat nieuwe verkiezingen aan het eind
van dit jaar alleen moeten plaatsvinden als voorafgaand aan de
noodzakelijke voorwaarden is voldaan. Nieuwe verkiezingen
kunnen alleen worden georganiseerd met voldoende veiligheid,
een kieswet en politieke acceptatie dat de uitslag van de verkiezingen ook daadwerkelijk wordt geaccepteerd en ondersteund
wordt door de internationale gemeenschap.
Uiteindelijk is het van belang dat de Libische instellingen en
fracties zelf verantwoordelijk zijn om te komen tot overeenstemming. De internationale gemeenschap dient hierbij zo goed
mogelijk ondersteuning te bieden.
Terwijl het land nog in chaos is besloot de Europese Raad om de steun
voor de Libische kustwacht verder op te voeren zonder dat er ook
mogelijkheden worden geboden voor vluchtelingen om Libië te
ontvluchten. De leden van de SP-fractie vragen of de Minister het eens is
met de stelling dat een effectieve wijze om smokkelaars tegen te gaan het
creëren van legale vluchtwijzen voor vluchtelingen is, waardoor zij niet
langer afhankelijk zijn van smokkelaars? Zo ja, heeft hij dit bepleit? Wat is
op dit specifieke punt van de intensivering de inzet van het kabinet
geweest en heeft het kabinet bepleit dat er, voordat er meer steun aan
Libië gegeven wordt, meer gedaan moet worden aan de humanitaire
situatie in het land en de detentiecentra, waar marteling aan de orde van
de dag is, gesloten moeten worden? Hoe werd hierop gereageerd door de
andere lidstaten? Is Nederland van plan bij te dragen aan die intensivering
van de ondersteuning van de Libische kustwacht?
12. Antwoord van het kabinet:
Voor de migratieproblematiek in Libië is een brede aanpak
vereist. Zowel het verbeteren van de situatie van vluchtelingen
aan land als het versterken van de capaciteit van de Libische
kustwacht zijn hiervan belangrijke onderdelen.
In samenwerking met de centrale Libische autoriteiten is de
toegang van UNHCR, IOM en andere hulpverleners sinds de
EU/AU-top in november 2017 sterk verbeterd. Dit jaar heeft
UNHCR bijvoorbeeld 660 monitoring bezoeken uitgevoerd naar de
verschillende centra. Mede daardoor is UNHCR ook in staat om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

9

meer vluchtelingen en asielzoekers in Libië te registreren. Dankzij
de inspanningen van UNHCR mogen steeds meer vluchtelingen en
kwetsbare migranten de centra verlaten. Een groot deel is
geëvacueerd naar Niger of naar andere landen.
Samen met UNHCR, IOM en de EU blijft het kabinet bij de
Libische autoriteiten aandringen op het opzetten van alternatieven voor de huidige detentiecentra. UNHCR is begonnen aan
de bouw van een open centrum in eigen beheer in Tripoli. Dit
centrum zal naar verwachting medio juli gereed zijn om vluchtelingen op te vangen. Het uiteindelijke doel is de sluiting van alle
detentiecentra.
De Libische autoriteiten zijn als enige bevoegd om in de eigen
territoriale wateren op te treden. Om deze wettelijke taak
effectief uit te kunnen voeren is een goed functionerende
kustwacht noodzakelijk. Versterking van de capaciteit van de
Libische kustwacht draagt zo bij aan de bestrijding van mensensmokkel en -handel, het tegengaan van irreguliere migratie en het
redden van levens op zee. De maritieme missie EUNAVFORMED
Sophia heeft daarom als ondersteunende taak het trainen van de
Libische kustwacht. Mede als gevolg van het aandringen van het
kabinet op intensievere monitoring is hiertoe binnen de missie
een monitoringsmechanisme opgericht. Deze houdt toezicht op
het functioneren van de kustwacht in het algemeen en het
onderhoud van het door de EU geleverde materiaal. Naast de
trainingsactiviteiten van EUNAVFORMED wordt de kustwacht
verder ondersteund via het EU Trust Fund Noord-Afrika, waaraan
ook Nederland bijdraagt.
MINUSMA – Mali
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het verstandig dat de
verlenging van het mandaat voor de VN-missie in Mali (MINUSMA)
melding maakt van de veiligheidsimplicaties van klimaatverandering. Zijn
hier ook concrete maatregelen aan verbonden?
13. Antwoord van het kabinet:
De preambule van resolutie 2423 onderkent de negatieve
effecten van klimaatverandering op de stabiliteit van Mali en
benadrukt in dit verband het belang van adequate risicoanalyse
en -management door de VN en de Malinese autoriteiten. In de
kern van de resolutie vestigt de Veiligheidsraad, voor het eerst in
het kader van een onder hoofdstuk VII van het VN-Handvest
gemandateerde missie, de aandacht op het belang voor de
Malinese overheid en de VN om daar waar toepasselijk de
veiligheidsimplicaties van klimaatverandering in ogenschouw te
nemen in hun activiteiten, programma’s en strategieën. Het is nu
aan de VN, inclusief MINUSMA, alsmede de Malinese overheid
om deze aanwijzing concreet op te volgen. Het kabinet ziet dit als
een volgende stap in de steeds duidelijkere erkenning door de
Veiligheidsraad van de veiligheidsimplicaties van klimaatverandering, alsmede de noodzaak daarnaar te handelen.
Iran
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de herziene
appreciatie over de zogenoemde Houthi-raketten die vorig jaar op
Saoedi-Arabië zijn afgevuurd. Het kabinet stelt nu dat de brokstukken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

10

deze raketten zeer waarschijnlijk van Iraanse origine zijn en ook zeer
waarschijnlijk door Iran zijn geleverd. De genoemde leden willen van de
Minister weten of het kabinet aanleiding ziet om de Nederlandse positie in
internationaal verband op dit vlak te herzien. Deze leden willen ook weten
of het kabinet de controleketen van het bewijsmateriaal nu wel eigenstandig heeft kunnen verifiëren. Daarnaast willen de leden van de
VVD-fractie weten in hoeverre de herziene conclusie van het kabinet
gedeeld wordt door andere EU-landen.
14. Antwoord van het kabinet:
De bijgestelde appreciatie over de Houthi-raketten is voor het
kabinet geen aanleiding om de Nederlandse positie ten opzichte
van Iran te herzien. Aangezien er geen duidelijkheid bestaat over
het moment waarop de raketonderdelen zijn geleverd aan de
Houthi-strijders, kan er niet worden geconcludeerd dat Iran
internationale afspraken heeft geschonden.
Een groot aantal internationale partners deelt de Nederlandse
zorgen. Nederland blijft met deze partners en met Iran in overleg
over hoe de zorgen over het Iraanse raketprogramma kunnen
worden aangepakt. Daarnaast heeft het kabinet de Iraanse
betrokkenheid bij de leveringen sterk veroordeeld, zowel tijdens
de bijeenkomst van het VN-sanctiecomité voor Jemen als tijdens
de zitting van de VN Veiligheidsraad over resolutie 2231/het
JCPOA. Ook in een recent gesprek met de Iraanse vicePresident
heeft de Minister van Buitenlandse Zaken er wederom op
aangedrongen dat Iran nadere informatie verschaft in reactie op
het verzoek van het VN-Panel of Experts.
In het kader van de laatste ontwikkelingen binnen de VN Veiligheidsraad
hebben de leden van de D66-fractie enkele vragen over de halfjaarlijkse
VNVR-zitting over resolutie 2231, oftewel het nucleaire akkoord met Iran.
Zij herhalen hier nogmaals dat zij de stap van de VS om uit dit akkoord te
stappen ten zeerste betreuren. Kan de Minister toelichten op welke wijze
het akkoord tussen de overige landen overeind gehouden wordt? Wat is
de stand van zaken wat betreft de voortzetting van het akkoord? Op welke
wijze wordt de controle op naleving van de afspraken door Iran voortgezet? Hoe worden de afspraken over handel in stand gehouden? Hoe
duidt de Minister in dit verband de recente uitspraken van de Iraanse
Minister van Binnenlandse Zaken over drugs en vluchtelingen en van
president Rouhani over de olietoevoer vanuit het Midden-Oosten? Kan de
Minister ten slotte toelichten in hoeverre de
EU-beschermingsmaatregelen voor Europese bedrijven die handel
(blijven) drijven met Iran in werking zijn getreden? Wordt hier al gebruik
van gemaakt en zo ja, in welke mate? Zo nee, waarom niet?
15. Antwoord van het kabinet:
De overgebleven partijen in het akkoord zetten hun vergaderingen binnen de zogenaamde Joint Commission voort en
spreken in dat kader over het behoud en de versterking van het
akkoord. De meest recente vergadering van de Joint Commission
vond op Iraans verzoek op vrijdag 6 juli jl. plaats op ministerieel
niveau. Tijdens deze bijeenkomst spraken alle partijen opnieuw
hun politieke steun aan het JCPOA uit. Voorts geeft Iran aan dat
de EU met concrete maatregelen moet komen om de impact te
compenseren van de Amerikaanse sancties die op 6 augustus a.s.
in werking zullen treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

11

Naast de Joint Commission wordt ook in EU-verband veelvuldig
gesproken over maatregelen om legitieme handel met Iran te
behouden. De Antiboycotverordening van de EU ter bescherming
van het Europese bedrijfsleven treedt op 7 augustus in werking;
tot die tijd valt er dus nog niets te zeggen over de mate waarin er
gebruik van wordt gemaakt.
De controles op het Iraanse nucleaire programma door het
Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) gaan in de
tussentijd onverminderd door. Eind augustus brengt het Agentschap de volgende kwartaalrapportage hierover uit. Er zijn op dit
moment geen aanwijzingen dat Iran zich niet aan de afspraken
houdt uit resolutie 2231.
Syrië – OPCW
De leden van de VVD-fractie hebben kennis genomen van het voorlopige
rapport van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens
(OPCW) van 6 juli jl. Het rapport concludeert dat bij de aanval op Douma
op 7 april van dit jaar sporen van chloorgas zijn aangetroffen. De
genoemde leden vragen het kabinet om een appreciatie van de voorlopige
conclusie van de OPCW. Daarnaast zijn zij benieuwd wat de Nederlandse
appreciatie is van de Russische inzet ten aanzien van de OPCW.
16. Antwoord van het kabinet:
De OPCW heeft op vrijdag 6 juli jl. een interim--rapport uitgebracht over het onderzoek naar het gebruik van chemische
wapens bij de aanval op Douma op 7 april jl. Het rapport biedt
nog geen eindoordeel over het gebruik van chemische wapens bij
deze aanval. In het rapport valt te lezen dat er sporen van chloor
zijn gevonden, alsmede twee industriële gascilinders en residuen
van explosieven. De OPCW/Fact Finding Mission (FFM) heeft
volgens het rapport nog niet kunnen vaststellen wat de betekenis
van en het verband tussen deze vondsten onderling is of het
verband met de aanval op Douma. Het onderzoek wordt derhalve
voortgezet. Het kabinet kan en wil niet vooruitlopen op dit
onderzoek en trekt uit dit interim--rapport geen conclusies met
betrekking tot het al dan niet gebruikt zijn van chemische
wapens bij de aanval op Douma. Het kabinet heeft al meermaals
zijn vertrouwen in de onafhankelijkheid en professionele
kwaliteit van de OPCW/FFM uitgesproken en kijkt daarom met
vertrouwen uit naar het eindrapport. Een datum waarop dat
rapport beschikbaar wordt, is nog niet bekend. Overigens zijn er
volgens het rapport geen sporen van VX of sarin (organofosfaatzenuwgassen) aangetroffen.
De houding van Rusland in de OPCW verschilt niet van Ruslands
houding in de Veiligheidsraad. Het land streeft zijn eigen
belangen en die van zijn bondgenoten na en probeert op alle
mogelijke manieren te voorkomen dat de OPCW beslissingen of
maatregelen neemt, die de druk op Syrië verhogen. Echter, in de
OPCW wordt bij meerderheid van stemmen beslist; er bestaat
geen vetorecht. Het hevige Russische verzet heeft niet kunnen
voorkomen dat de beslissing omtrent de bevoegdheid voor de
OPCW om tot attributie over te gaan met een ruime meerderheid
is aangenomen.
De leden van de D66-fractie zijn zeer verheugd over de uitbreiding van het
mandaat van de OPCW, dat nu tevens bevoegd wordt de schuldigen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

12

het gebruik van chemische wapens aan te wijzen. Kan de Minister
aangeven in hoeverre deze uitbreiding van bevoegdheden invloed heeft
op uitkomsten van OPCW-onderzoek uit het verleden? Kunnen deze als
aanleiding dienen om in bepaalde gevallen de OPCW alsnog onderzoek te
laten doen naar de schuldvraag omtrent het gebruik van chemische
wapens, zoals in Syrië? Kan de Minister ten slotte aangeven of de OPCW
in toekomstige onderzoeken naar het gebruik van chemische wapens dit
vernieuwde mandaat automatisch heeft of per geval uit onderhandeld
moet worden of de OPCW ook werkelijk onderzoek mag doen naar de
schuldige?
17. Antwoord van het kabinet:
Zoals uw Kamer bekend is, heeft Nederland zich met bondgenoten in de VN-Veiligheidsraad ingespannen om het mandaat van
het OPCW-UN Joint Investigative Mechanism (JIM) te verlengen
toen dat in november 2017 afliep. Door Russische tegenwerking
kon de Veiligheidsraad niet tot een beslissing komen. Nieuwe
initiatieven om een attributiemechanisme in de Veiligheidsraad
van de grond te krijgen, liepen eveneens stuk op Russische
tegenwerking. Hierdoor ontstond een situatie van feitelijke
straffeloosheid voor diegenen die chemische wapens gebruikten.
Dat is voor het kabinet onaanvaardbaar. Nederland heeft daarom
actief naar alternatieven gezocht en dat ook uitgedragen in
internationale fora, zoals de Veiligheidsraad en de OPCW. Eén van
die alternatieven is het International Partnership against the Use
of Chemical Weapons, waarvan Nederland een van de launching
partners is. Het Partnership is echter een informele organisatie
die niet beschikt over rechtsmacht of middelen om de schuldvraag bij chemische aanvallen te beantwoorden.
Het kabinet is daarom tevreden dat de lidstaten van de OPCW op
27 juni jl. tijdens de Special Conference of State Parties een
beslissing aangenomen hebben, die bevestigt dat de OPCW de
bevoegdheid heeft om attributie-onderzoeken te doen. Nederland
was één van de co-sponsors van deze beslissing. De DirecteurGeneraal van de OPCW wordt in deze beslissing opgeroepen om
met onmiddellijke ingang attributie-onderzoek in Syrië te gaan
doen. Het kan daarbij gaan om gevallen waarin de Fact Finding
Mission inzet van chemische wapens heeft vastgesteld of nog zal
vaststellen en gevallen waarin het JIM onderzoek heeft gedaan,
maar geen rapport heeft kunnen uitbrengen. De DirecteurGeneraal (DG) bepaalt onafhankelijk of, en wanneer een onderzoek wordt gestart. Hij heeft daarvoor geen toestemming van de
lidstaten nodig. Dat geldt zowel voor toekomstige onderzoeken
als onderzoeken naar incidenten die al hebben plaatsgehad.
Onafhankelijkheid en onpartijdigheid waren voor het kabinet
belangrijke voorwaarden om dit besluit te steunen.
Het kabinet is voorts verheugd dat het Technisch Secretariaat (de
DG) wordt geautoriseerd om informatie te delen met andere
relevante organisaties. Dat geeft bijvoorbeeld de mogelijkheid
om het International, Impartial and Independent Mechanism on
international crimes committed in the Syrian Arab Republic (IIIM)
te voeden met informatie ten behoeve van het voorbereiden van
strafdossiers van verantwoordelijken voor het gebruik van
chemische wapens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

13

Het kabinet wijst er ten slotte op dat de Minister van Buitenlandse Zaken een kamerbrief in voorbereiding heeft over het
rapport van de OPCW over de gifgasaanval in Douma.
Deze brief zal uw Kamer zo snel mogelijk toegaan.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen naar de situatie in
Zuid-Syrië. Welke acties onderneemt Nederland binnen de VN-Veiligheidsraad om het geweld van Assad en zijn bondgenoten tegen Syrische
burgers te stoppen? Wat doet de Minister om zeker te stellen dat mensen
kunnen vluchten voor oorlogsgeweld? Kan de Minister bevestigen dat
Nederland de gematigde oppositie blijft steunen?
18. Antwoord van het kabinet:
Nederland heeft afgelopen weken in de VN-Veiligheidsraad
herhaaldelijk zijn grote zorgen geuit over het offensief van het
Assad-regime in Zuid-Syrië. Mede dankzij Nederlands aandringen
is er op 5 juli jl. een extra zitting ingelast in de Veiligheidsraad
over de humanitaire situatie in Zuid-Syrië. Nederland heeft het
Assad-regime, alsmede zijn steunpilaren Rusland en Iran,
opgeroepen het geweld tegen burgers onmiddellijk te stoppen.
Ook heeft Nederland nadrukkelijk Rusland aangesproken op zijn
verantwoordelijkheid om garant te staan voor het verminderen
van geweld in de zuidelijke «de-escalatiezone», zoals is
afgesproken tussen de VS, Rusland en Jordanië. Onder verwijzing
naar Veiligheidsraadresoluties 2401 en 2417 heeft Nederland het
belang benadrukt van onbelemmerde humanitaire toegang in
Zuid-Syrië, waaronder cross border hulp vanuit Jordanië evenals
medische evacuaties. Nederland heeft het Assad-regime
opgeroepen om zo snel mogelijk hiervoor de nodige veiligheidsgaranties af te geven. Ook is in gesprek met de Jordaanse
Minister van Buitenlandse Zaken Safadi tijdens de NAVO-top de
urgente situatie in Zuid-Syrië geadresseerd.
Zoals reeds gemeld aan de Kamer in de antwoorden op vragen
over de steun van de Nederlandse regering aan de rebellen in
Zuid-Syrië (3 juli jl.) is de steun aan de gewapende gematigde
oppositie in Syrië zelf via het Non-Lethal Assistance programma
gestopt. In het belang van het duurzame oplossing voor het
conflict door middel van een politieke oplossing blijft Nederland
de oppositie in Genève en het kantoor van VN-gezant De Mistura
steunen.
Marokko – Westelijke Sahara
De leden van de SP-fractie hebben grote zorgen over de plannen van de
EU die ertoe moeten leiden dat producten uit door Marokko bezette
Westelijke Sahara ook onder de verlaagde tarieven de EU kunnen worden
ingevoerd. Dit draagt toch bij aan het in stand houden van een illegale
situatie, namelijk de heerschappij van Marokko over de Westelijke Sahara?
Kan de Minister dit toelichten? In uitspraken van het Europees Hof is
vastgesteld dat de Westelijke Sahara geen deel uitmaakt van Marokko en
dat verdragen met Marokko daarom niet geldig zijn voor de Westelijke
Sahara. Waarom wil de Minister deze uitspraak naast zich neerleggen?
Heeft de Minister onafhankelijk juridisch advies ontvangen over de
huidige plannen van de EU? Zo ja, kan dat met de Kamer worden
gedeeld? Zo nee, is de Minister bereid dat advies alsnog te vragen en ligt
het niet voor de hand dat het Europees Hof zich ook uitspreekt over de
nieuwe plannen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

14

19. Antwoord van het kabinet:
De uitgangspositie van de EU is dat aanpassing van de protocollen bij het Associatieakkoord geen afbreuk doet aan de
standpunten van de Europese Unie ten aanzien van de status van
de Westelijke Sahara als niet zelfbesturend gebied. De EU zal zich
blijven inspannen om onder de vlag van de VN tot een vreedzame
oplossing van het geschil te komen.
Daarnaast zal aanpassing van de protocollen naar verwachting
een positief effect hebben op de economische ontwikkeling van
het gebied, investeringen stimuleren en duidelijkheid scheppen
voor het bedrijfsleven over invoerrechten.
De Raad, waaronder Nederland, heeft naar aanleiding van de
Hofuitspraak de Commissie een mandaat verleend om het
associatieakkoord aan te passen, zodat het wel van toepassing
kan zijn op de Westelijke Sahara. Het kabinet is van mening dat
de Commissie alle redelijke en haalbare stappen heeft ondernomen om de instemming van de bevolking van de Westelijke
Sahara te verkrijgen.
De Commissie en EDEO hebben het onderhandelingsresultaat aan
de Raad voorgelegd met voorstellen voor Raadsbesluiten tot
ondertekening en sluiting van het akkoord. Op verzoek van een
aantal lidstaten, waaronder Nederland, heeft de Juridische Dienst
van de Raad een advies uitgebracht. Het betreft een gerubriceerd
document, dat enkel in vertrouwen met uw Kamer kan worden
gedeeld. Het valt niet uit te sluiten dat het EU-Hof wordt
gevraagd om zich te buigen over de Raadsbesluiten tot ondertekening en sluiting van dit akkoord.
Het kabinet stelt dat de Europese Commissie alle redelijke en haalbare
stappen heeft ondernomen om de instemming van de bevolking van de
Westelijke Sahara te verkrijgen. Maar uit reacties en artikelen van
vertegenwoordigers van de oorspronkelijke, deels naar kampen in andere
landen gevluchte bewoners, blijkt dat die instemming ontbreekt. Hoe kijkt
de Minister hiernaar, vragen de leden van de SP-fractie? Dan is toch niet
voldaan aan de voorwaarden die het internationaal recht stelt? Zijn de
vluchtelingen in de kampen überhaupt geraadpleegd over de plannen van
de EU?
20. Antwoord van het kabinet:
De Commissie is voortvarend te werk gegaan om het consultatieproces zo goed mogelijk te volbrengen. Hiertoe is een brede
groep vertegenwoordigers en belangenorganisaties, inclusief
Front Polisario, geconsulteerd. Het overgrote deel van de
geconsulteerde partijen hebben hun visie gedeeld met de
Commissie, slechts enkele groepen hebben niet deelgenomen.
Het kabinet is van mening dat de Commissie alle redelijke en
haalbare stappen heeft ondernomen om de instemming van de
bevolking van de Westelijke Sahara te verkrijgen.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister ook in te gaan op de handel
tussen Nederland en de Westelijke Sahara, waaronder de inkoop van zout
waar eerder vragen over zijn gesteld. Hoe omvangrijk is de handel met de
Westelijke Sahara en welke producten betreft dit? Hoe wordt voorkomen
dat ten onrechte voordelige tarieven gelden en hoe wordt voorkomen dat
producten uit de Westelijke Sahara in winkels terechtkomen met onjuiste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

15

herkomstaanduiding, namelijk alsof het afkomstig is uit Marokko? Kan de
Minister ook aangeven of in het verleden Nederlandse bedrijven zijn
aangesproken vanwege handel in producten uit de Westelijke Sahara? Zo
nee, waarom niet?
21. Antwoord van het kabinet:
Er worden geen gegevens bijgehouden over de handel tussen
Nederland en de Westelijke Sahara. Producten die voornamelijk
worden geëxporteerd uit de Westelijke Sahara naar de EU zijn
landbouwproducten (tomaten en meloenen), visserijproducten en
fosfaten. In het rapport van de Commissie bij de conceptRaadsbesluiten worden enkele schattingen gemaakt over handel
tussen Westelijke Sahara en de EU en mogelijke besparingen op
invoerrechten door aanpassing van de protocollen bij het
Associatieakkoord. Voor export van tomaten in 2016 gaat het
naar schatting om € 6.6 miljoen aan invoerrechten over een
totaal bedrag van € 65 miljoen.
Wanneer douaneautoriteiten van EU-lidstaten twijfelen over de
oorsprong van een product met oorsprongsaanduiding Marokko,
vragen deze bij de Marokkaanse autoriteiten om verificatie. De
Nederlandse douane doet dit op basis van risicoprofilering.
Verantwoordelijkheid voor een juiste herkomstaanduiding ligt bij
het bedrijfsleven. Consumenten mogen niet misleid worden, ook
niet met betrekking tot de herkomst van een product. Consumenten kunnen een klacht indienen bij de Voedsel en Waren
Autoriteit (NVWA) wanneer zij vermoeden dat er sprake is van
misleiding ten aanzien van de herkomst van een product.
Het bedrijfsleven wordt gewaarschuwd bij het doen van investeringen en zaken in de Westelijke Sahara (onder andere via de
website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) over de
risico’s die dat met zich meebrengt, in het bijzonder ten aanzien
van correcte etikettering en herkomstaanduiding voor producten
uit de Westelijke Sahara. Daarnaast verwacht de Nederlandse
overheid van bedrijven die internationaal ondernemen dat zij
maatschappelijk verantwoord ondernemen volgens de OESOrichtlijnen voor Multinationale Ondernemingen en UN Guiding
Principles on Business and Human Rights. In dit kader is de
overheid met bedrijven in gesprek gegaan over de noodzaak tot
correcte herkomstkaanduiding.
Bezoek aan de Amerikaanse president Trump
Ten slotte grijpen de leden van de D66-fractie deze gelegenheid aan het
bezoek van de Minister-President en de Minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking te benoemen en enkele vragen te stellen.
Zij danken het kabinet voor het ontvangen verslag en zijn verheugd te zien
dat wat betreft de preclearance onderhandelingen Nederland de internationale verplichtingen in acht neemt en dat de uitvoering van deze
specifieke bevoegdheid door de Amerikanen op Nederlands grondgebied
in overeenstemming dient te zijn met nationaal en internationaal recht.
Heeft de Nederlandse delegatie deze specifieke bezwaren tevens kenbaar
gemaakt aan president Trump? Zo ja, wat was de reactie hierop? Zo nee,
waarom niet? Is de Minister bereid de Nederlandse bezwaren wat betreft
preclearance faciliteiten voor de VS op onze luchthavens met zijn
Europese collega’s te delen? Is hij voorts bereid zich in te zetten voor een
gezamenlijke houding van de EU op dit punt naar Nederlands voorbeeld,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

16

te weten het pas toestaan van dergelijke faciliteiten wanneer aan de door
de Staatssecretaris van Justitie & Veiligheid geformuleerde randvoorwaarden wordt voldaan?
22. Antwoord van het kabinet:
De randvoorwaarden om te komen tot een positief onderhandelingsresultaat zijn op meerdere momenten met de Amerikaanse
autoriteiten gedeeld en maken uitdrukkelijk onderdeel uit van de
Nederlandse inzet.
Onderhandelingen over preclearance faciliteiten en de
voorwaarden die uiteindelijk op Nederlands grondgebied zullen
gelden zijn een nationale aangelegenheid. Van een gezamenlijk
Europees standpunt is geen sprake.
Ten slotte lezen de leden van de D66-fractie dat president Trump zijn
zorgen heeft gedeeld over de geopolitieke implicaties van Nord Stream II
voor wat betreft de afhankelijkheid van Russisch gas. Kan de Minister
toelichten wat president Trump hier precies over heeft gezegd? Hoe is hier
door de Minister-President op gereageerd?
23. Antwoord van het kabinet:
Zoals reeds aan uw Kamer gemeld (Kamerstuk 31 985, nr. 57),
wees president Trump in het gesprek op de Amerikaanse zorgen
ten aanzien van Nord Stream II. Die zorgen houden verband met
de geopolitieke implicaties van de afhankelijkheid van Russisch
gas. In reactie hierop is de Nederlandse positie geschetst: het
betreft een commercieel project. Derhalve staat het Nederlandse
bedrijven vrij om aan Nord Stream II deel te nemen.
Is de Minister bereid de zorgen van de VS over Nord Stream II met zijn
Europese collega’s te delen? Op welke wijze hebben de waarschuwingen
van Amerikaanse zijde invloed op de Nederlandse positie jegens de
Europese Gasrichtlijn? Is deze positie gewijzigd en zo ja, hoe? Zo nee,
waarom niet? Kan de Minister de Europese ontwikkelingen wat betreft de
onderhandelingen over deze Gasrichtlijn en de onderhandelingen tussen
de EU, Rusland en Oekraïne toelichten?
24. Antwoord van het kabinet:
Over het gesprek van de Minister-President en de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking met de
president van de Verenigde Staten is teruggekoppeld aan de
overige EU-lidstaten. De Amerikaanse zorgen omtrent Nord
Stream II zijn hierin meegenomen. De bezwaren van het kabinet
ten aanzien van de herziening van de gasrichtlijn, zoals uiteengezet in het BNC-fiche (Kamerstuk 22 112, nr. 2447) en de motie
(Kamerstuk 34 775 V, nr. 18), blijven overeind. De positie van het
Kabinet blijft daarom ongewijzigd.
Zoals aan uw Kamer gemeld in de Kamerbrief van 26 juni 2018
over het verslag van de Energieraad (Kamerstuk 21 501-33, nr.
716), drong Polen op de Energieraad van 11 juni aan op snelle
afhandeling van de voorgestelde wijziging van de gasrichtlijn
door de Raad. Duitsland, met steun van Nederland, wil echter
voorrang geven aan de gesprekken met Rusland en Oekraïne over
de transit van Russisch gas. De behandeling van de voorgestelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

17

wijziging van de gasrichtlijn zal in september worden voortgezet
op werkgroep niveau.
Ten aanzien van de voortgang trilaterale besprekingen tussen
Rusland, Oekraïne en de Europese Commissie wordt u verwezen
naar het antwoord op vraag 7.
Israël
De leden van de SP-fractie vragen aandacht voor de (aangekondigde)
sloop door Israël van de Palestijnse bedoeïenendorpen Khan el Ahmar en
Abu Nuwar en de gedwongen verplaatsing van hun bewoners. Kan de
Minister ingaan op de laatste stand van zaken met betrekking tot deze
kwestie? De EU en meerdere EU-lidstaten hebben er herhaaldelijk bij de
Israëlische autoriteiten op aangedrongen om niet tot sloop over te gaan,
maar een dergelijke actie van Nederland is deze leden niet bekend.
Daarom vragen zij de Minister ook publiekelijk op te roepen niet over te
gaan tot de sloop. Is de Minister daartoe bereid? Kan de Minister ook
aangeven welke maatregelen hij vindt dat de EU en Nederland moeten
nemen als reactie op de illegale sloop van beide bedoeïenendorpen?
25. Antwoord van het kabinet:
Nederland heeft zich op verschillende manieren publiekelijk en in
gesprekken met de Israëlische autoriteiten uitgesproken tegen de
voorgenomen sloop van Khan al Ahmar en Abu Nuwar, onder
meer via een verklaring op twitter op 5 juli jl., alsmede in
VNVR-verband en tijdens het bezoek van de mensenrechtenambassadeur afgelopen maart. Ook in EU-verband heeft Nederland
samen met andere lidstaten bij de Israëlische autoriteiten
aangedrongen op afzien van de sloop van Khan al-Ahmar en Abu
Nuwar. De EU heeft zich eveneens publiekelijk uitgesproken
tegen de voorgenomen sloop.
Nederland en de EU blijven zich actief verzetten tegen sloop van
Palestijnse bezittingen en dringen bij Israël consequent aan op
het mogelijk maken van de ontwikkeling van Area C ten behoeve
van de Palestijnen. Dat levert een bijdrage aan het scheppen van
omstandigheden waarin Palestijnen meer vertrouwen krijgen in
de toekomst en de kans op een duurzame vrede. Het nederzettingenbeleid, de sloop van Palestijnse huizen en gedwongen
verhuizing ondermijnen daarentegen de levensvatbaarheid van de
twee-statenoplossing en kansen op vrede. Het kabinet is
voorstander van een gezamenlijke EU-reactie indien Israël de
voorgenomen sloop doorzet. Op dit moment kan over concrete
maatregelen nog geen uitspraak worden gedaan.
Turkije
De leden van de SP-fractie vragen de Minister te reageren op de uitslag
van de verkiezingen in Turkije. In hoeverre was deze eerlijk en is de uitslag
een weergave van de opvattingen van de Turkse bevolking? Wat zijn de
bevindingen van de verkiezingswaarnemers? Is fraude geconstateerd? In
welke mate was er een ongelijk speelveld voor de deelnemende partijen
aan de verkiezingen? Kan de Minister ook aangeven wat er nu allemaal
verandert in Turkije aangezien een presidentieel systeem wordt doorgevoerd? Hoe verhoudt dit systeem zich tot democratische en rechtstatelijke
grondbeginselen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

18

26. Antwoord van het kabinet:
Op 25 juni jl. bracht de internationale verkiezingswaarnemingsmissie onder leiding van de OVSE een eerste preliminair rapport
uit over het verloop van de verkiezingen in Turkije. Volgens de
OVSE was er tijdens de campagne geen sprake van een gelijk
speelveld. Ook merkte de OVSE op dat fundamentele rechten en
vrijheden onder de geldende noodtoestand in Turkije, beperkt
zijn. De OVSE stelde dat desondanks sprake is geweest van een
levendige campagne. Op de verkiezingsdag zijn de procedures
volgens de OVSE in het algemeen gevolgd.
De OVSE verwacht ongeveer acht weken na de verkiezingsdatum
een definitief rapport te delen.
Door aanpassing van de Turkse Grondwet na het referendum in
2017 wordt in Turkije nu een presidentieel systeem ingevoerd
waarbij de president verregaande bevoegdheden krijgt. De
functie van premier verdwijnt. Ook kan de Turkse president nu
Ministers aanstellen of ontslaan, het Turkse parlement ontbinden
en heeft hij de bevoegdheid om hoge rechters te benoemen. De
Venetië Commissie waarschuwde eerder voor het risico op een
autoritair systeem. Nederland heeft deze zorgen onder andere via
EU-verklaringen onderschreven en zal de EU op blijven roepen om
de praktische implementatie van de grondwetswijzingen kritisch
te volgen.
Tenslotte vragen de leden van de SP-fractie de Minister zich in de richting
van Turkije uit te spreken vanwege de laatste zuivering van het ambtenarenapparaat in het land, waarbij meer dan 18 duizend mensen op
non-actief zijn gesteld. Welke gevolgen heeft dit voor de relatie tussen de
EU en Turkije?
27. Antwoord van het kabinet:
Zoals ook gemeld in het verslag van de Raad Algemene Zaken van
26 juni jl. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1890, 29 juni 2018) heeft de
EU onder andere tijdens de Raad Algemene Zaken van 26 juni jl.
in niet mis te verstane bewoordingen de zorgen omtrent de
ontwikkelingen ten aanzien van rechtsstaat, democratie en
mensenrechten in Turkije aangekaart. Hierbij benadrukte de Raad
dat Turkije zich verder heeft verwijderd van de EU. De toetredingsonderhandelingen met Turkije zijn daarom effectief tot
stilstand gekomen, er kunnen geen hoofdstukken worden
geopend of gesloten en er zal geen werk worden verricht aan
modernisering van de douane-unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-02, nr. 1896

19