5
Vragenuur: Vragen Pieter Heerma
Vragen van het lid Pieter Heerma aan de minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid over gemeenten die de
noodklok luiden over de negatieve gevolgen van de fraudewet in de sociale zekerheid.

De heer Pieter Heerma (CDA):
Voorzitter. Fraude in de sociale zekerheid leidt tot het verlies
van draagvlak voor een sociaal stelsel en moet worden
aangepakt. Echter, steeds opnieuw bereiken ons schrikbarende signalen dat de handhaving op het gebied van de
fraudebestrijding in de praktijk rampzalig uitpakt. Afgelopen
weekend berichtte RTL Nieuws dat onschuldige gezinnen
de dupe zijn van de fraudeaanpak. Opnieuw zijn er voorbeelden van torenhoge boetes voor onschuldige mensen, terwijl
de echte boeven de dans blijven ontspringen. Ook
gemeenten luiden nu de noodklok en waarschuwen voor
schrijnende gevolgen voor onschuldige gezinnen. Dit is een
falende aanpak die kan leiden tot verlies van draagvlak voor
het handhavingsbeleid. Eerder gaf de minister aan op termijn te komen met een nader standpunt. Ook nu gaf het
ministerie in een reactie aan dat er voorlopig niets gaat
gebeuren. Mijn vraag aan de minister is of dit klopt. Klopt
het dat het UWV zelf aangeeft dat de handhaving tot
schrijnende situaties leidt, maar dat het nu eenmaal
gebonden is aan de wet? Klopt het ook dat het UWV tegelijkertijd aangeeft dat mensen zelf maar moeten bewijzen
dat zij minder verwijtbaar zijn, zodat de bewijslast bij de
mensen zelf ligt en dat het UWV eigenlijk zijn schouders
ophaalt? Bewijs als gewone burger maar eens dat je niet
verwijtbaar was!
Wil de minister het UWV nu al opdragen dat het proactief
de schrijnende uitwerking van de fraudewet zal tegengaan
of moet ook dat nog maanden op zich laten wachten? Klopt
het ook, zoals in de berichtgeving wordt aangegeven, dat
de zaak overgaat naar het strafrecht als de boete maar hoog
genoeg is en dat mensen dan geen boete van tienduizenden
euro's krijgen, maar wegkomen met een taakstraf? Als dit
zo is, acht de minister dat dan proportioneel?
Ik wil de minister met klem verzoeken om niet nog maanden
te wachten en om nu al in actie te komen, want deze
berichten zullen blijven komen. Hoeveel gewone mensen
moeten hier nog door getroffen worden?

Minister Asscher:
Voorzitter. Fraude mag niet lonen. Het uitgangspunt is dus
dat onterecht verstrekte uitkeringen moeten worden
terugbetaald en dat er alleen een beroep op publieke middelen moet worden gedaan als dat nodig is. Anders wordt
het draagvlak onder onze sociale voorzieningen aangetast.
Sinds 1 januari vorig jaar is de strenge fraudewet van kracht.
Die wet geldt dus nog maar iets meer dan een jaar en gaat
uit van een harde aanpak van fraude. Ik neem de bestrijding
van fraude zeer serieus. Sancties in combinatie met goede
voorlichting en communicatie zullen ervoor zorgen dat
mensen minder snel gaan frauderen, dat er ook minder
hoeft te worden teruggevorderd en dat er minder misbruik

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Pieter Heerma

wordt gemaakt van onze sociale voorzieningen. Dat is
streng, maar verdedigbaar.
Ik heb de Kamer, in het bijzonder de heer Heerma, toegezegd om bij het jaarverslag van Sociale Zaken in mei van
dit jaar expliciet in te gaan op hoe die nieuwe fraudewet in
de praktijk uitpakt, in hoeverre dat leidt tot schrijnende
gevallen en in hoeverre de uitvoeringsinstanties daar goed
mee om kunnen gaan. Ik zeg hem ook toe om een specifieke
brief aan het jaarverslag toe te voegen met onze evaluatie
van hoe de fraudewet werkt, maar het is belangrijk om vast
te stellen dat bij een kleine fraude een kleine boete hoort
en dat bij een grote fraude een grote boete hoort. Als een
vergissing wordt gemaakt — dat kan natuurlijk altijd — en
als die wordt hersteld, hoeft er geen boete te worden
opgelegd. Er kan sprake zijn van het kwijtschelden van de
boete en van verminderde verwijtbaarheid en dus van
matiging van de boete, maar het uitgangspunt van deze
wet is dat fraude het draagvlak onder de sociale voorzieningen aantast en dus streng moet worden aangepakt.
De heer Pieter Heerma (CDA):
De minister heeft een aantal vragen niet beantwoord. Klopt
het dat de bewijslast voor die aansprakelijkheid bij de
mensen zelf ligt, omdat het over het bestuursrecht gaat?
Kan het UWV dus inderdaad zijn handen in de lucht steken
en zeggen dat dit wel tot schrijnende gevallen leidt, maar
dat mensen zelf maar bewijs moeten leveren? Omdat het
UWV aangeeft dat de wet tot schrijnende gevallen leidt,
zou ik de minister toch willen vragen om niet nog maanden
te wachten, maar met het UWV in gesprek te gaan om te
voorkomen dat die schrijnende gevallen blijven bestaan.
Eén opmerking van de minister staat helemaal haaks op de
berichten, namelijk dat als de boete maar hoog genoeg
wordt, mensen wegkomen met een aantal uren taakstraf,
terwijl zij een boete krijgen van tienduizenden euro's als
het fraudebedrag kleiner is.
Minister Asscher:
Mensen hebben zelf de verplichting om juiste informatie
te verstrekken. Zo zit de wet in elkaar. Je bent dus zelf verplicht om op te geven dat je eigenlijk alweer een baan hebt
en dus geen recht meer hebt op een WW-uitkering. Je bent
zelf verplicht om aan te geven of je wel of niet recht hebt
op toeslagen. Als je dat niet doorgeeft, ben je dus verantwoordelijk voor terugbetaling en in veel gevallen ook voor
het betalen van een boete. Zo zit de wet al een tijd in elkaar.
Dat zie je dus ook in de fraudewet.
Het strafrecht kan leiden tot een matiging — dat hangt af
van hoe de rechter ernaar kijkt — maar ook tot veel ernstiger
gevolgen voor de fraudeurs, zoals celstraf, die in het
bestuursrecht niet kan worden opgelegd.
Maanden wachten? We hebben een wet die 1 januari 2013
in werking is getreden, met steun van het CDA. Die wet is
streng tegen fraude. Die wet loopt nu iets meer dan een
jaar en ik heb de Kamer toegezegd om in mei van dit jaar
bij ons jaarverslag uitgebreid te rapporteren over de wijze
waarop die in de praktijk uitwerkt. Ik heb de Ombudsman
uitgenodigd om met ons te bekijken hoe daar in de praktijk
mee omgegaan wordt. Het individuele geval waarover de
heer Heerma het heeft, ligt onder de rechter. Het duurt dus
geen maanden, maar slechts twee maanden. Dan ontvangt

4 maart 2014
TK 58

58-5-1

de Kamer een brief met een evaluatie van de wet. Als de
Kamer of de regering dan van mening is dat de wet moet
worden aangepast, kunnen wij dat doen. Het is wel verstandig om een bewust strenge fraudewet de kans te geven om
zich in te praktijk te bewijzen.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Kan de minister op zijn minst aangeven dat hij nu al met
het UWV gaat praten om ervoor te zorgen dat het UWV zelf
proactief kan handelen om schrijnende situaties tegen te
gaan als de wet daartoe leidt — zoals het UWV zelf aangeeft
— en daarmee niet nog enkele maanden te wachten?
Minister Asscher:
De huidige wet stelt het UWV in staat om bij verminderde
verwijtbaarheid te matigen dan wel kwijt te schelden. Dat
kan juist van belang zijn als die schrijnende situaties zich
voordoen. Het UWV moet zich echter net als alle Nederlanders aan de wet houden. In die wet staat dat uitkeringen
die ten onrechte zijn verkregen, moeten worden terugbetaald. Als er gefraudeerd is, moet er een boete worden
opgelegd. Dat geldt voor het UWV en alle uitvoeringsinstanties. De wet houdt rekening met verminderde verwijtbaarheid. Als bij de evaluatie in mei van dit jaar zou blijken dat
er onvoldoende ruimte daarvoor is, kunnen wij de wet
aanpassen. Vooralsnog is het een jonge wet die bedoeld is
om mensen af te schrikken om fraude te plegen. Het is van
belang dat mensen zelf correct hun informatie verstrekken.
Als je een uitkering nodig hebt, om publieke middelen
vraagt of een toeslag wilt, moet je zelf de juiste informatie
verstrekken.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik schrik toch wel van dit antwoord van de minister. Bij de
behandeling van dit wetsvoorstel, waar destijds CDA en
ook GroenLinks voor hebben gestemd, hebben wij al hiervoor gewaarschuwd. Gemeenten, de uitvoerders van deze
wet, en het UWV zeggen nu dat deze wet niet de fraudeurs
straft, maar de onschuldige werklozen aanpakt. Ik geef een
voorbeeld. Er was een autistische jongen die door
omstandigheden de verkeerde formulieren had ingevuld.
Uiteindelijk is zijn boete opgelopen tot €10.000. Ook zijn er
zieke mensen die boetes moeten betalen tot €50.000. Dan
kan de minister toch niet volstaan met de uitspraak dat wij
in mei gaan evalueren en dat hij dan gaat bekijken of er
maatregelen getroffen moeten worden? Ik verzoek de
minister om nu in te grijpen, zodat deze wet de schuldigen
aanpakt in plaats van de onschuldigen.
Minister Asscher:
Fraude moet worden aangepakt. Als je het sociale stelsel
dat in Nederland is opgebouwd, wilt behouden voor de
toekomst moet duidelijk zijn dat misbruik wordt gestraft en
fraude wordt aangepakt. Als de sociale voorzieningen
terechtkomen bij mensen die daar geen recht op hebben,
haal je bij de belastingbetalers het draagvlak weg om aan
die voorzieningen bij te dragen. De fraudewet moet daarvoor zorgen. Die is niet bedoeld voor vergissingen. Een
vergissing is menselijk en de uitvoeringsinstanties kunnen
daar rekening mee houden. Doen ze dat niet goed genoeg,
dan kun je een klacht indienen. Gebeurt het dan nog steeds
niet goed genoeg, dan kun je naar de rechter, de Ombuds-

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Pieter Heerma

man of noem maar op. De wet is niet bedoeld voor vergissingen, maar voor fraude. En ja, de wet is streng en dat is
nodig.
Mevrouw Schut-Welkzijn (VVD):
Ik ben blij met de antwoorden van de minister. Fraude met
uitkeringen is diefstal van gemeenschapsgeld. Daar zijn wij
het over eens. Als je geld op je rekening gestort krijgt dat
niet voor jou bedoeld is, is het heel normaal dat je het
terugbetaalt. Ik dank de minister dus voor de antwoorden
daarover. Het is frappant dat het CDA hier afstand neemt
van een wet die met steun van Mirjam Sterk is aangenomen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Schut-Welkzijn (VVD):
Eerder hebben wij van de minister gehoord dat maar 11%
van de gemeenten deze wet handhaaft. Wat gaat de
minister doen om ervoor te zorgen dat alle gemeenten deze
wet gaan handhaven?
Minister Asscher:
Wij hebben daar in het algemeen overleg al over gesproken.
Je ziet dat er een stijging is van de percentages van de
handhaving. Het niveau is weliswaar lager dan dat van het
UWV, maar er is wel een stijging. Ik denk dat het belangrijk
is om een gemeente de ruimte te geven. De gemeenten
hebben er bij uitstek belang bij dat ze streng zijn, want het
zijn hun bijstandsmiddelen. Daar moet geen misbruik van
worden gemaakt. De wet geeft ze daarvoor scherpe en
strenge instrumenten. Vervolgens zullen de gemeenten die
wet op een goede manier in de praktijk moeten toepassen
met het oog op het bestrijden van fraude, maar ook om
schrijnende situaties te voorkomen. Ik heb op dit moment
geen aanleiding om te denken dat de gemeenten dat niet
willen en daarmee niet op een goede manier omgaan, maar
wij houden dit bij en wij rapporteren daarover. Wij zullen
daarover aan de hand van de nieuwe cijfers ongetwijfeld
een debat voeren.
De heer Kerstens (PvdA):
Ik heb bij de inwerkingtreding van deze wet aangegeven
dat ook in de sociale zekerheid fraude moet worden aangepakt. Fraude tast de solidariteit in ons stelsel aan. De
minister zei dit ook al. Ik heb toen ook gezegd dat ik van
mening ben dat de uitvoerders rekening moeten kunnen
houden met de omstandigheden van het geval. Er is toen
overleg gevoerd met de Ombudsman, de gemeenten en
het UWV. De minister heeft in antwoord op vragen van mijn
hand aangegeven dat hij bereid is naar de wet te kijken als
er daartoe aanleiding is. Hij heeft laten weten dat hij in mei
een rapportage aan de Kamer zal sturen. Wil hij het speelveld iets verbreden en daarbij ook kijken naar bijvoorbeeld
signalen van het midden- en kleinbedrijf over arbeidsmarktfraude?
Minister Asscher:
Zeker. Ik heb begrepen dat de Ombudsman specifiek zal
kijken naar de uitvoering van deze wet. Ik juich dat toe. Ik

4 maart 2014
TK 58

58-5-2

vind het belangrijk dat mensen die in hun recht staan, goed
worden behandeld en dat fraudeurs streng worden aangepakt. Ik ben bereid in de brief die ik in mei aan de Kamer
zal sturen, ook in te gaan op de specifieke situatie van de
kleinere ondernemers die soms ten onrechte de dupe kunnen zijn van die strenge wetgeving. Of je nu klein of groot
bent, je hebt je aan de wet te houden, fraude is verboden,
maar als het ten onrechte gebeurt, dan wil ik kijken hoe dit
op een goede manier kan worden gecompenseerd.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Fraude moet inderdaad worden bestreden, maar hier lijkt
vaak geen sprake van fraude maar van vergissingen die
heel schrijnend uitpakken voor de mensen die het betreft.
De minister zegt dat bij de evaluatie zal worden nagegaan
hoe dit uitwerkt. De Ombudsman heeft echter al veel eerder
aan de bel getrokken. Hij heeft er in de rapportage over
schulden ook al op gewezen dat juist deze fraude ertoe kan
leiden dat mensen uiteindelijk van de regen in de drup en
in de schulden komen. Wat heeft de minister met die signalen van de Ombudsman gedaan? Is de minister bereid om
nu al het gesprek aan te gaan met de uitvoeringsinstanties
om na te gaan wat kan worden verbeterd?
Minister Asscher:
Ik hecht veel waarde aan zo'n waarschuwing van de
Ombudsman. Daarom heb ik ongeveer een jaar geleden,
toen wij over deze wet spraken, contact opgenomen met
de Ombudsman. Ik heb hem uitgenodigd om mee te kijken
in de praktijk, zowel bij UWV als gemeenten, om na te gaan
hoe wordt omgegaan met die strenge fraudewet. In de
wetenschap dat beide Kamers die wet hebben aangenomen
en dat wij die strenge fraudewet allemaal willen, wil ik
bereiken dat de wet in de praktijk op een goede manier kan
worden toegepast. De Ombudsman heeft mij laten weten
dat hij hier specifiek onderzoek naar zal verrichten. Dat juich
ik toe, want wij willen streng optreden bij fraude, maar als
iemand een vergissing maakt — en dat is menselijk — mag
dat geen dramatische gevolgen hebben. Daarvoor is het
ook van belang dat wij er snel bij zijn en dat fraude snel
wordt ontdekt. Juist als de fraude voortduurt, kan het
bedrag oplopen en zal ook het boetebedrag oplopen. Dat
kan op zichzelf al weer tot schrijnende situaties leiden.
Ik neem de signalen van de Ombudsman dus per definitie
serieus. In dit geval heb ik hem uitgenodigd om mee te kijken naar de uitvoering. Als dit aanbevelingen oplevert,
kunnen wij die met elkaar beoordelen. Ik houd vast aan het
uitgangspunt dat fraude hard dient te worden bestreden.
In mei kunnen wij hierover een debat voeren. De wet is dan
iets meer dan een jaar van kracht en dan zal blijken of hij
doet wat hij moet doen: mensen afschrikken die fraude
willen plegen zonder dat mensen die een vergissing begaan,
worden gecriminaliseerd.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw antwoorden en dank u wel voor uw
komst naar de Kamer.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Pieter Heerma

4 maart 2014
TK 58

58-5-3