Toezicht naleving Leerplichtwet
door scholen

Toezicht naleving Leerplichtwet door scholen

- EINDRAPPORT -

Auteurs
Heidi Witteman-van Leenen
Jacob van der Wel
Fatima Arrahmani
Jos Lubberman (projectleider)

Amsterdam, 23 november 2017
Publicatienr. 17087
OND1362179

© 2017 Regioplan, in opdracht van ministerie van OCW
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties
en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Niets uit deze uitgave
mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/
of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch,
door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Regioplan. Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten
en/of andere onvolkomenheden.

Inhoudsopgave
0 Samenvatting en conclusies

1

1 Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Doel en onderzoeksvragen
1.3 Onderzoeksopzet
1.4 Leeswijzer

11
11
11
13
16

2 Inrichting toezicht naleving Leerplichtwet
2.1 Toezichtkader
2.2 Programmatisch handhaven in po, (v)so en vo
2.3 Regulier toezicht in het mbo
2.4 Signaalfunctie
2.5 Samenwerkingsovereenkomsten

19
19
19
22
23
25

3 Naleving van de Leerplichtwet
3.1 Huidige verzuimaanpak
3.2 De ontwikkeling van de verzuimaanpak

29
29
34

4 Toezicht op de naleving
4.1 Toezicht op de naleving van de Leerplichtwet
4.2 Programmatisch handhaven en regulier toezicht
4.3 Signaalfunctie
4.4 Samenwerkingsovereenkomsten
4.5 De rol van de leerplichtorganisaties

39
39
41
42
44
47

5 Gevolgen van het toezicht op de naleving
5.1 Bijdrage van toezicht op naleving Leerplichtwet
5.2 Effecten van afgeven signalen
5.3 Effecten van de samenwerkingsovereenkomst

51
51
53
54

Bijlage 1 - Representativiteit

57

Bijlage 2 - Casestudies

59

Bijlage 3 - Juridisch kader

61

Bijlage 4 - Tabellen

62

Samenvatting en
conclusies

0

0 Samenvatting en conclusies

Aanleiding
In de Leerplichtwet 1969 is onder meer geregeld dat scholen verplicht zijn ongeoorloofd verzuim te
melden aan de gemeente. Om aan deze verplichting te kunnen voldoen, moeten scholen een deugdelijke verzuimregistratie bijhouden. Voor het melden van verzuim is bij DUO het digitale Verzuimloket ingericht. Het hoofd van de school is verantwoordelijk voor het voeren van een deugdelijke verzuimadministratie en het melden van dit verzuim bij het Verzuimloket. Om tot een betere naleving van de Leerplichtwet door de schoolhoofden te komen, is het toezicht hierop in 2012 wettelijk overgegaan van de
gemeente naar de Inspectie van het Onderwijs. Een aantal gemeenten heeft toen met de Inspectie een
samenwerkingsovereenkomst gesloten, waarin afspraken werden gemaakt over de taakverdeling. 1 OCW
heeft Regioplan gevraagd te onderzoeken hoe het anno 2107 gesteld is met het toezicht op de naleving
van de Leerplichtwet door scholen en mbo-instellingen.
Doel en onderzoeksopzet
De hoofdvraag van het onderzoek is:
Hoe functioneerde het Inspectietoezicht in de sectoren po, (v)so, vo en mbo gedurende de schooljaren
2014/2015 tot en met 2016/2017?
Onderzoeksopzet
Het onderzoek hebben we opgedeeld in verschillende onderdelen:
 deskresearch;
 interviews met sleutelinformanten (inspecteurs, directeur-bestuurder Ingrado, beleidsadviseurs
VNG, PO-Raad, VO-raad en MBO Raad);
 enquêtes ingevuld door 149 leerplichtorganisaties (64%, 67% van de gemeenten), 203 po-scholen
(34%), 185 vo-scholen (46%) en 142 contactpersonen verzuim mbo (19%, 48 instellingen);
 tien casestudies met school, leerplicht en Inspectie (3 po; 2 (v)so; 3 vo; 2 mbo).
Op basis van de resultaten van een kortlopend non-responsonderzoek onder scholen en mboinstellingen concluderen we dat er geen sprake was van non-respons onder specifieke scholen.
Resultaten
1. Programmatisch handhaven in po, (v)so en vo
Met ingang van het schooljaar 2015/2016 is het toezicht op naleving van de Leerplichtwet ook in het po,
(v)so en vo ingebed in het reguliere toezicht. In deze drie sectoren heeft de Inspectie nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Tijdens de nalevingsonderzoeken in het po en het (v)so is gekeken naar:
 de verzuimadministratie;
 de melding van ongeoorloofd verzuim;
 de afhandeling van verlofaanvragen;
 communicatie van het verzuimbeleid in de schoolgids.
In het vo is er bovendien gekeken naar verzuim onder niet-leerplichtige leerlingen van 18-23 jaar.
In 2015/2016 en 2016/2017 voldeden 14 van de 52 bezochte scholen in het po volgens de Inspectie niet
aan de maatstaven, in het (v)so voldeden in deze periode 18 van de 26 scholen niet en in het vo zijn drie
van de 28 bezochte scholen als onvoldoende beoordeeld. Verhoudingsgewijs zijn er in het (v)so dus veel
scholen waar de Inspectie de naleving van de leerplicht als onvoldoende heeft beoordeeld.
Onvolkomenheden zaten er met name in de verzuimadministratie, de melding van verzuim en de toekenning van verlof. Verder stelde de Inspectie vast dat, ook bij scholen die ze verder als voldoende beoordelen, de communicatie met ouders en leerlingen voor verbetering vatbaar was. Scholen die niet
voldeden, zijn nog een tweede keer bezocht. Scholen die tijdens dat bezoek nog steeds als onvoldoende
beoordeeld werden, zijn nog een derde keer bezocht door de Inspectie. Een groot deel van de scholen
heeft de aanpak tussen het eerste en tweede bezoek dusdanig aangepast, dat de Inspectie constateerde
dat de naleving in orde was en een derde bezoek niet nodig was.
1

Deze samenwerkingsovereenkomsten zijn in april 2016 na een gerechtelijke uitspraak stilgelegd en in oktober 2017 door de
Inspectie ontbonden.

1

Uit een evaluatie van de Inspectie bleek dat scholen het bezoek van de Inspectie doorgaans als zinvol
ervaren, al is het maar omdat het belang van naleving van de Leerplichtwet de aandacht kreeg die het
verdient. Tijdens de casestudies beaamden scholen die door de Inspectie zijn bezocht dit, al plaatsten
enkele individuele scholen ook een kanttekening.
Bijna driekwart van de po-scholen en bijna de helft van de vo-scholen zegt het verplicht stellen van het
Verzuimloket geen invloed heeft gehad. Als er al iets wordt opgemerkt, is dat men beter zicht heeft op
de aan- en afwezigheid van leerlingen en dat (in het vo) meer verzuim wordt gemeld. Leerplichtorganisaties hebben vaker de indruk dat het verplichte Verzuimloket wel invloed heeft gehad dan scholen.
2. Signaalfunctie van leerplichtambtenaren (alle onderwijssectoren)
Als de leerplichtambtenaar vaststelt dat een school of instelling de Leerplichtwet niet of onvoldoende
naleeft, kan leerplicht daarover een signaal afgeven bij de Signalenbox van de Inspectie van het Onderwijs. De Inspectie beoordeelt deze en bepaalt vervolgens wat en wanneer zij iets doet met deze signalen. Mocht het onderzoek door de Inspectie daar aanleiding toe geven, dan kan de Inspectie een bestuurlijke boete uitdelen. De Signalenbox biedt leerplichtambtenaren daarnaast gelegenheid om vragen
te stellen aan de Inspectie over de naleving van de wet.
De respondenten zijn in ruime meerderheid op de hoogte van de signaalfunctie. Om meer aandacht te
genereren voor de signaalfunctie heeft de Inspectie in samenwerking met Ingrado een aantal regionale
bijeenkomsten georganiseerd over de Signalenbox en de samenwerkingsovereenkomsten. Hoewel er
respondenten zijn die de signaalfunctie niet kennen, is dat niet de voornaamste reden dat er relatief
weinig gebruik wordt gemaakt van de Signalenbox. Leerplichtambtenaren geven er de voorkeur aan om
eerst te proberen eruit te komen met de school (en slagen daar in hun beleving schijnbaar doorgaans
in).
In de periode van september 2015 tot en met juli 2017 zijn er 180 meldingen binnengekomen bij de
Inspectie. Dat is gemiddeld 7,5 per maand. Bijna een derde van de meldingen gaat over naleving in het
vo.
Acht van de 180 meldingen betroffen een signaal (geadministreerd als klacht). Deze signalen gaan over
onterechte toekenningen van verlof en een ontoereikende aanpak van verzuim. Drie keer is het signaal
door de Inspectie doorgestuurd naar de inspecteurs die het toezicht op de betreffende school uitvoeren; drie keer was het signaal aanleiding voor een bezoek aan de school of het bestuur; twee keer is
aanvullende informatie opgevraagd bij leerplicht, bestuur of school.
Leerplichtambtenaren hebben weinig zicht op het vervolg dat de Inspectie geeft aan hun melding. Als ze
al een effect zien van een vervolgactie door de Inspectie dan is dat een toegenomen bewustzijn bij de
school, meer contact met de school, meer meldingen vanuit de school en een betere registratie van
verzuim. Dit is overigens wel het beoogde effect van het toezicht.
Onder de responderende scholen zijn er weinig die ervaring hebben met een melding over hun school.
Uit gesprekken met schoolleiders en verzuimcoördinatoren maken we op dat ze begrijpen dat deze
functie nodig kan zijn, al heeft hun school er zelf niet mee te maken gehad.
3. Samenwerkingsovereenkomsten Inspectie – gemeenten (alle onderwijssectoren)
Met het overgaan van het toezicht op naleving van de Leerplichtwet naar de Inspectie in 2012, heeft een
aantal gemeenten een samenwerkingsovereenkomst afgesloten met de Inspectie, waarbij de gemeente
voor de Inspectie de nalevingsonderzoeken uitvoert. Ruim vijftig gemeenten hebben een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie afgesloten. Deze gemeenten concentreren zich in drie gebieden:
 de G4 en een aantal aangrenzende gemeenten (in de Randstad);
 Zuid-Limburg;
 Leeuwarden.
In deze gemeenten neemt leerplicht een deel van het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet van
de Inspectie over door scholen in de gemeente te bezoeken en na te gaan of de school de naleving van
2

de wet op orde heeft. Leerplicht kijkt daarbij naar dezelfde onderdelen als de Inspectie tijdens haar
nalevingsonderzoek. De accenten die worden gelegd, kunnen verschillen.
Een klein aantal respondenten van de leerplichtorganisaties werkt in een gemeente met een samenwerkingsovereenkomst. In meerderheid zijn ze positief over de samenwerkingsovereenkomst. Van de elf
respondenten menen er negen dat de gemeente de samenwerkingsovereenkomst zal voortzetten wanneer de wettelijk basis daarvoor is gelegd.
Scholen en instellingen die na drie onderzoeken door leerplicht nog niet voldoen aan de naleving kunnen door leerplicht worden gemeld bij de Inspectie (via de Signalenbox). De Inspectie vat dergelijke
meldingen op als een urgent signaal en start het officiële toezicht en handhavingstraject. Naar aanleiding van deze meldingen heeft de Inspectie vanaf 2014/2015 negen bestuurlijke boetes opgelegd aan
scholen en mbo-instellingen.
In mei 2016 oordeelde de rechter dat leerplichtambtenaren niet bevoegd zijn om voor de Inspectie
onderzoeken naar het registreren en het melden van ongeoorloofd verzuim op scholen uit te voeren.
Daarom zijn de onderzoeken door samenwerkingsgemeenten medio 2016 stopgezet. Omdat de gemeenten door de uitspraak van de rechter geen onderzoek bij scholen meer konden uitvoeren, was een
van de afspraken ter overbrugging van de periode tot de voorgenomen wetswijziging dat de Inspectie de
openstaande onderzoeken zou oppakken die de samenwerkingsgemeenten als het urgentst zagen. Een
voorwaarde hiervoor was dat de gemeente bij de betreffende school al twee keer onderzoek had gedaan en daarbij beide keren tot het oordeel kwam.
Een aantal samenwerkingsgemeenten heeft van deze gelegenheid gebruikgemaakt en hun urgentste
casussen bij de Inspectie gemeld. De Inspectie heeft bij de betreffende scholen/instellingen in de eerste
helft van 2017 een specifiek onderzoek uitgevoerd naar naleving van de Leerplichtwet. Het betrof in
totaal twaalf onderzoeken in de sectoren po, (v)so, vo en mbo. Bij negen scholen/instellingen (2 (v)so, 5
vo, 2 mbo) werd onderzoek gedaan naar de registratie en melding van ongeoorloofd verzuim; bij drie
scholen (2 po, 1 vo) naar de verlofverlening van geregeld schoolbezoek. Bij meer dan de helft van de
onderzochte scholen/instellingen was het oordeel wederom dat de naleving onvoldoende is. De onderzoeken naar herstel zullen in 2018 worden uitgevoerd.
De besturen van scholen in gemeenten met een samenwerkingsovereenkomst zijn hiervan per brief op
de hoogte gesteld. Desondanks zijn veel scholen zich er niet van bewust dat er hun gemeente een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie is aangegaan.
Onder de respondenten uit het onderwijs is er een beperkt aantal waarvan de school door leerplicht is
bezocht in het kader van het toezicht op de naleving van de leerplichtwet. De meeste van deze scholen
en instellingen menen dat de (nalevings)onderzoeken naar behoren zijn verlopen. Desondanks zijn er in
het vo en het mbo respondenten die niet tevreden zijn, bijvoorbeeld omdat er in het onderzoek te veel
wordt ingezoomd op details. Ook leerplichtambtenaren uit gemeenten met samenwerkingsovereenkomst merken dat het enthousiasme over toezicht door de gemeente onder de scholen verschilt.
Ook tijdens de al genoemde regionale bijeenkomsten die de Inspectie samen met Ingrado heeft georganiseerd voor leerplichtambtenaren is aandacht besteed aan de samenwerkingsovereenkomsten. Uit de
gesprekken tijdens de cases en uit de vragenlijst onder leerplichtorganisaties kunnen we opmaken dat
er gemeenten zijn die er bewust voor kiezen om geen samenwerkingsovereenkomst aan te gaan. Het
belangrijkste argument is dat ze het sterker vinden als het toezicht in handen blijft van de Inspectie.
Leerplicht kan zich dan meer richten op de samenwerking met de scholen (en handhaving van zaken als
ongeoorloofd verlof).
Van de respondenten van gemeenten met samenwerkingsovereenkomst verwacht de meerderheid dat
hun gemeente in de toekomst, als de mogelijkheid wettelijk verankerd is, opnieuw een overeenkomst
met de Inspectie aangaat. Van de respondenten uit gemeenten zonder overeenkomst denkt ruim een
derde dat hun gemeente in de toekomst (waarschijnlijk) een overeenkomst met de Inspectie aangaat.
3

Een vijfde van deze respondenten verwacht dat hun gemeente dat niet zal doen en ruim veertig procent
van deze respondenten weet niet wat hun gemeente zal doen.
Bij de uitvoering van de afspraken met de Inspectie ervaren leerplichtambtenaren verschillende aandachtspunten. Hierbij gaat het om punten als:
 zorg voor voldoende bezetting van leerplicht (druk op de uitvoering)
 houd de functies toezichthouder en partner gescheiden (door ze door verschillende personen uit te
laten voeren).
 zorg dat de weerstand onder scholen wordt weggenomen.
In zijn algemeenheid menen de gemeenten dat de naleving van de Leerplichtwet in de gemeente is
verbeterd door de betrokkenheid van de gemeente bij het toezicht op de naleving van de wet. Het
werkt dat ze er ‘bovenop’ zitten. De indruk onder leerplichtambtenaren is dat de aandacht van de scholen voor de naleving van de Leerplichtwet verslapt als de scholen niet regelmatig worden gecontroleerd.
Zowel leerplichtambtenaren als scholen zijn positief over de korte lijnen tussen leerplicht en onderwijs.
4. Regulier toezicht in het mbo
Het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet is in het mbo sinds 2012 onderdeel van het reguliere
toezicht. Het is de afgelopen jaren ingebed in het onderzoek naar de Staat van de Instelling/stelselonderzoek. De naleving van de Leerplichtwet valt onder de wettelijke vereisten. Bij de onderzoeken in het mbo is bij een steekproef van opleidingen gekeken naar de volgende onderdelen:
 het verzuimbeleid;
 de communicatie over het verzuimbeleid in de onderwijsovereenkomst;
 de verzuimadministratie;
 melding van ongeoorloofd verzuim onder leer- en kwalificatieplichtige leerlingen;
 melding van ongeoorloofd verzuim onder niet-leerplichtige leerlingen van 18 tot 23 jaar.
In de afgelopen drie schooljaren (2014/2015, 2015/2016 en 2016/2017) zijn er in het mbo in totaal 108
nalevingsonderzoeken uitgevoerd, waarvan 87 opleidingen (81%) als voldoende werden beoordeeld en
14 opleidingen (12%) als onvoldoende. Van zeven bezoeken is het resultaat nog niet bekend. Van de
acht vervolgonderzoeken die inmiddels zijn uitgevoerd, zijn er zes voldoende en twee onvoldoende. Bij
deze twee instellingen is een tweede vervolgonderzoek afgelegd met een positieve uitkomst. De onderzoeken waren geen aanleiding voor het opleggen van bestuurlijke boete.
Bij de instellingen waarbij de Inspectie oordeelt dat de naleving van de Leerplichtwet onvoldoende is,
gaat om het niet volgen van de verzuimprocedure, een ondeugdelijke verzuimregistratie of het niet
voldoen aan de meldingsplicht (deels door gebreken in registratie), vaak in combinatie.
Respondenten van mbo-instellingen waar de Inspectie naar de naleving van de Leerplichtwet heeft gekeken, beoordelen het toezicht in ruime meerderheid als voldoende of goed. Veel respondenten ervaren het huidige toezicht als een verbetering ten opzichte van twee jaar geleden.
Ook de leerplichtambtenaren zijn in ruime meerderheid van mening dat de naleving van de Leerplichtwet in het mbo voldoende of goed is. Van de respondenten uit het mbo meent ruim zeventig procent
dat de huidige verzuimregistratie (veel) beter op orde is dan in het schooljaar 2014/2015.
5. Bijdragen van de gekozen toezichtsvorm aan betere naleving van de Leerplichtwet
Hierboven zijn een aantal verschillende vormen van toezicht en de effecten daarvan beschreven. Hieronder bespreken we de mate waarin het toezicht heeft bijgedragen aan een (veel) betere naleving van
de Leerplichtwet door scholen voor de volgende wettelijke verplichtingen:
 goede verzuimadministratie door scholen;
 verzuim wordt tijdig geconstateerd en gemeld door scholen aan de gemeente;
 verlof wordt op de juiste wijze verleend door de hoofden;
 leerlingen worden volgens de regels in- en uitgeschreven.
4

Figuur 0.1 geeft inzicht in de opbrengst van het geheel aan toezicht dat heeft plaatsgevonden volgens de
verschillende respondentgroepen.
Ongeveer 40 procent van de respondenten van leerplichtorganisaties, po- en vo-scholen meent dat het
toezicht (heel) veel bijdraagt aan een goede verzuimadministratie door scholen. Binnen het mbo is men
daarvan in nog sterkere mate overtuigd: 56 procent van deze respondenten vindt dat het toezicht (heel)
veel bijdraagt aan een goede verzuimregistratie. Het percentage respondenten dat denkt dat het toezicht niet heeft bijgedragen op dit aspect is relatief groot in het po (22%). Onder de leerplichtorganisaties, vo en mbo liggen die percentages (ruim) onder de tien procent.
Tijdige constatering van verzuim en melding (aan het Digitaal Verzuimloket) wordt volgens 56 procent
van de respondenten uit het mbo (heel) veel beter nageleefd door het toezicht. In het vo ligt dat percentage op 45 procent, in het po op 30 procent. Van de leerplichtorganisaties ziet 36 procent dat het toezicht daartoe (veel) bijdraagt. Opnieuw is het percentage respondenten dat gelooft dat het toezicht niet
daaraan bijdraagt met 22 procent het hoogst in het po. Bij de andere respondenten ligt dat percentage
opnieuw ruim onder de tien procent.
Over de wijze waarop verlof wordt verleend door de directie zijn de respondenten uit het po het positiefst over de bijdrage van het toezicht: 42 procent meent dat toezicht (heel) veel bijdraagt aan een
betere naleving. Tegelijkertijd meent een kwart van de respondenten uit het po dat toezicht daar niet
aan bijdraagt. Respondenten uit het vo en het mbo zijn wat minder stellig over de bijdrage; respectievelijk 37 en 36 procent gelooft dat het toezicht (heel) heeft bijgedragen aan de juiste naleving van dit aspect. Dat geldt ook, in nog wat sterkere mate, voor de leerplichtorganisaties waarvan slechts 21 procent
meent dat het toezicht hier (heel) veel aan heeft bijgedragen.
Het in- en uitschrijven van leerlingen volgens de geldende regels is volgens meer dan de helft van de
respondenten uit het mbo (51%) sterk verbeterd door het toezicht. Binnen het vo vindt 43 procent van
de respondenten dit en binnen het po 39 procent. Van de respondenten van de leerplichtorganisaties
vindt 45 procent dat het toezicht (heel) veel heeft bijgedragen aan een betere naleving hiervan. Opnieuw is er een grote groep respondenten in het po die meent dat het toezicht hieraan niet heeft bijgedragen (32%). In de beide andere sectoren zijn die percentages opnieuw veel lager (respectievelijk 15%
in het vo en 4% in het mbo).
Figuur 0.1

Toezicht draagt (heel) veel bij aan de naleving door scholen van de volgende wettelijke verplichtingen

Goede verzuimregistratie
Verzuim wordt tijdig geconstateerd en
indien nodig gemeld aan het Digitaal
Verzuimloket
Verlof wordt op juiste wijze verleend (door
de directie)
Leerlingen/deelnemers worden volgens de
geldende regels in- en uitgeschreven
0%
leerplicht

po

10%

20%

vo

mbo

30%

40%

50%

60%

Bron: enquête scholen en mbo-instellingen en enquête leerplichtorganisaties

5

Tijdens de cases wijzen zowel Inspectie als leerplichtambtenaren erop dat het noodzakelijk is om de
scholen af en toe te bezoeken om na te gaan of de verzuimaanpak (nog) op orde is. De mate waarin
respondenten uit het onderwijs onderschrijven dat toezicht bijdraagt aan de naleving bevestigt deze
noodzaak.
Hoe heeft de naleving zich, in zijn algemeenheid, ontwikkeld sinds het schooljaar 2014/2015 volgens de
betrokkenen? Zeventig procent van de respondenten uit het vo en mbo meent dat de huidige verzuimregistratie (veel) beter is dan in het schooljaar 2014/2015 (tabel 0.1). In het po zijn respondenten wat
minder overtuigd. Ook als we spreken over de huidige stand van de verzuimmeldingen zijn respondenten uit het vo en, nog in sterkere mate, uit het mbo positiever over de ontwikkeling dan de respondenten uit het po.
Ook respondenten van leerplichtorganisaties zijn wat positiever over de ontwikkelingen in het vo en
mbo sinds schooljaar 2014/2015: meer dan de helft meent dat de naleving (veel) beter is geworden.
Voor het po en (v)so is dat wat minder, waarbij de percentages van leerplichtorganisaties wel wat dichter liggen bij wat de respondenten uit het po er zelf van vinden. Slechts een hele kleine minderheid van
de respondenten (niet zichtbaar in deze tabel) denkt dat de naleving in de sectoren achteruit is gegaan.
Tabel 0.1
Oordeel over de naleving van de Leerplichtwet in vergelijking met schooljaar 2014/2015
Volgens scholen en instellingen zelf
po
*
vo
Huidige verzuimregistratie is (veel) beter dan in schooljaar 2014/2015
43%
70%
Huidige verzuimmelding is (veel) beter dan in schooljaar 2014/2015**
22%
56%
Volgens leerplichtorganisaties
po
(v)so
vo
Naleving van de Leerplichtwet (verzuimregistratie en melding) is (veel)
45%
44%
56%
beter dan in schooljaar 2014/2015

mbo
70%
67%
mbo
56%

Bron: enquête scholen en mbo-instellingen en enquête leerplichtorganisaties
* Bij de vragenlijst voor scholen en mbo-instellingen kan het po niet verder worden uitgesplist naar regulier po en (v)so.
** Relatief veel respondenten uit het po (32%) kozen hier voor het antwoord ‘Weet niet’.

Conclusies
In dit onderzoek is gekeken naar de verschillende vormen die ingezet worden om het toezicht op de
naleving van de Leerplichtwet uit te oefenen. Hieronder zetten we de belangrijkste conclusies per toezichtsvorm uiteen.
Programmatisch handhaven
 Sinds 2015/2016 heeft de Inspectie in het po, (v)so en vo met programmatisch handhaven onderzocht in hoeverre scholen voldoen aan de Leerplichtwet. Inmiddels heeft de Inspectie bij ruim honderd scholen een nalevingsonderzoek uitgevoerd.
 Met name in het (v)so waren er relatief veel scholen die volgens de Inspectie in gebreke bleven. In
het po en, vooral, in het vo was hiervan veel minder vaak sprake.
 Bij scholen die niet voldoen, is de verzuimadministratie, de melding van verzuim of de toekenning
van verlof (of een combinatie hiervan) onvoldoende.
 Tijdens een tweede bezoek aan scholen die tijdens een eerste bezoek als onvoldoende zijn beoordeeld, blijkt doorgaans dat deze scholen de naleving nu wel op orde hebben.
 Scholen ervaren het bezoek van de Inspectie doorgaans als zinvol.
Signaalfunctie
 85 procent van de respondenten van leerplichtorganisaties is enigszins of goed bekend met de Signalenbox.
 Leerplichtorganisaties brengen desondanks relatief weinig signalen in bij de Signalenbox. Ze geven er
de voorkeur aan om de school zelf aan te spreken.
 Gemiddeld doen leerplichtorganisaties zo’n 7,5 melding per maand. De meeste meldingen betreffen
een vraag. Slechts acht van de 180 meldingen was een signaal.

6

 Signalen gaan over onterechte toekenningen van verlof en een ontoereikende aanpak van verzuim.
Als ze een signaal in hebben gebracht, vinden leerplichtorganisaties dat de Inspectie weinig terugkoppelt.
Samenwerkingsovereenkomsten
 Sinds 2012 hebben ruim vijftig gemeenten in Nederland een samenwerkingsovereenkomst met de
Inspectie afgesloten. Deze gemeenten concentreren zich in de Randstad, Zuid-Limburg en Leeuwarden.
 De meerderheid van de respondenten van de leerplichtorganisaties uit deze gemeenten is positief
over de samenwerkingsovereenkomst. Ze menen dat deze vorm van toezicht een positief effect
heeft op de naleving van de wet door de scholen.
 Naar aanleiding van de meldingen door leerplichtorganisaties over scholen die niet aan de naleving
van de Leerplichtwet voldoen, heeft de Inspectie vanaf 2014/2015 aan negen scholen en mboinstellingen een bestuurlijke boete opgelegd.
 Scholen weten vaak niet dat hun gemeente een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie is
aangegaan, hoewel hun besturen hierover zijn ingelicht. Onder de respondenten uit het onderwijs
zijn er enkele waarvan de school in deze context door leerplicht is bezocht. De meeste van deze
scholen en instellingen menen dat het nalevingsonderzoek naar behoren is verlopen, al zijn er ook
die kanttekeningen plaatsen. Blijkens leerplichtorganisaties uit dergelijke gemeenten zijn de scholen
ook niet onverdeeld enthousiast over deze vorm van toezicht.
 Na de uitspraak van de rechter in mei 2016 dat leerplichtambtenaren niet bevoegd zijn om voor de
Inspectie onderzoeken naar het registreren en melden van ongeoorloofd verzuim op scholen uit te
voeren, zijn de onderzoeken door leerplichtorganisaties in de samenwerkingsgemeenten gestaakt.
 Leerplichtorganisaties uit gemeenten met een samenwerkingsovereenkomst zijn doorgaans positief
over de voortzetting daarvan. Een derde van de leerplichtorganisaties uit de andere gemeenten
denkt dat hun gemeente in de toekomst ook voor zo’n overeenkomst zal kiezen; een vijfde van de
organisaties denkt van niet en ruim veertig procent weet het nog niet.
Regulier toezicht in het mbo
 Sinds 2014/2015 heeft de Inspectie in het mbo ruim honderd nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Bij
ruim tachtig procent van deze instellingen was de naleving van de Leerplichtwet volgens de Inspectie
voldoende.
 Bij instellingen waar de naleving niet voldeed, constateerde de Inspectie dat de verzuimprocedure
en/of de verzuimregistratie niet in orde was of dat instelling (als gevolg daarvan) niet voldeed aan de
meldingsplicht.
 Tijdens een tweede bezoek aan acht scholen die tijdens een eerste bezoek als onvoldoende zijn beoordeeld, hadden er zes de naleving nu wel op orde.
 Respondenten van mbo-instellingen en leerplichtorganisaties menen in meerderheid dat de naleving
in het mbo inmiddels voldoende of goed is.
Bijdrage toezichtsvorm aan naleving
Als we nu kijken naar de bijdrage van voornoemde toezichtsvormen aan de naleving, constateren we dat
veel respondenten uit het vo en mbo menen dat de naleving van de Leerplichtwet door hun school behoorlijk vooruit is gegaan sinds schooljaar 2014/2015. Voor het po geldt dat in minder sterke mate. Ook
veel respondenten van leerplichtorganisaties zijn positief over de ontwikkelingen rond naleving in de
verschillende sectoren, voornamelijk in vo en mbo. Wel geven leerplichtorganisaties aan dat het toezicht relatief weinig bijdraagt aan de verbetering van de naleving op het gebied van de verlening van
verlof. De scholen en instellingen zijn daarover positiever.
Tot slot
Resumerend stellen we vast dat het inspectietoezicht op de naleving van de Leerplichtwet sinds 20142015 is verbeterd en functioneert. Het toezicht leidt tot verbetering van de naleving op de betrokken
scholen en instellingen. De wijze waarop dat toezicht is vormgegeven is daarbij minder van belang. Een
kanttekening is wel dat het inspectietoezicht op de naleving van de Leerplichtwet nog in de beginfase
verkeert en dat lang niet iedere school of instelling hiermee te maken heeft gehad. Scholen en instellin7

gen schatten de eigen naleving van de Leerplichtwet structureel beter in dan leerplichtorganisaties en
de Inspectie dat doen. Een goede samenwerking tussen leerplichtorganisaties en Inspectie (o.m. uitvoeren van toezicht, eerder melden van signalen en terugkoppelen van vervolgacties) kan bijdragen aan
gerichter toezicht, zodat bij deze scholen en instellingen de bewustwording toeneemt en naleving verbetert.

8

9

Inleiding

1 Inleiding

1.1 Aanleiding
Het zonder geldige reden verzuimen van school is een grote risicofactor voor voortijdig schoolverlaten
(vsv). Het goed in beeld hebben van dit ongeoorloofde verzuim is van belang om als leerplichtambtenaar
tijdig in te kunnen grijpen. In de Leerplichtwet 1969 is daarom onder meer geregeld dat scholen verplicht zijn ongeoorloofd verzuim te melden aan de gemeente. Om aan deze verplichting te kunnen voldoen, moeten scholen een deugdelijke verzuimregistratie bijhouden. Voor het melden van verzuim is bij
DUO het digitale Verzuimloket ingericht. Het hoofd van de school is verantwoordelijk voor het voeren
van een deugdelijke verzuimadministratie en het melden van dit verzuim bij het Verzuimloket.
Tot 2012 was de gemeente, i.c. de leerplichtambtenaar, verantwoordelijk voor het toezicht op het naleven van de Leerplichtwet door de schoolhoofden (po, vo en mbo). Dat toezicht door gemeenten stuitte
in de praktijk op belemmeringen, zoals een gebrek aan leerplichtcapaciteit, mogelijke verstoring van de
nauwe band tussen leerplichtambtenaren en scholen met een negatieve uitwerking op het terugdringen
van verzuim, en juridische problemen. Om tot een betere naleving van de Leerplichtwet door de schoolhoofden te komen, is het toezicht hierop in 2012 wettelijk overgegaan naar de Inspectie van het Onderwijs. Een aantal gemeenten heeft toen met de Inspectie een samenwerkingsovereenkomst gesloten,
waarin afspraken werden gemaakt over de taakverdeling. 2
Na een evaluatie in 2014, waarna een aantal acties ter versterking van het toezicht aangekondigd zijn, is
door het ministerie van OCW toegezegd in 2017 opnieuw een onderzoek te laten uitvoeren. OCW heeft
Regioplan gevraagd dit te onderzoeken en in kaart te brengen hoe het anno 2107 gesteld is met het
toezicht op de naleving van de Leerplichtwet.

1.2 Doel en onderzoeksvragen
Het doel van het onderzoek is nagaan hoe het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet anno 2017 is
georganiseerd, hoe het functioneert én wordt ervaren door gemeenten en scholen. Het betreft scholen
en instellingen in het primair onderwijs (po), (voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so), voortgezet onderwijs (vo) en middelbaar beroepsonderwijs (mbo).
De hoofdvraag van het onderzoek is:
Hoe functioneerde het Inspectietoezicht in de sectoren po, (v)so, vo en mbo gedurende de schooljaren
2014/2015 tot en met 2016/2017?
Deze hoofdvraag is verdeeld in meerdere deelvragen per toezichtsvorm. De toezichtsvormen worden in
hoofdstuk 2 nader toegelicht.
1. Programmatisch handhaven in po, vo en (v)so
a. Hoe is het programmatisch handhaven vormgegeven in het po, (v)so en vo?
b. Naar welke elementen van naleving van de Leerplichtwet is (per sector) gekeken in deze vorm
van toezicht?
c. In hoeveel gevallen (per sector) was er sprake van niet-naleving en sprongen daarbij bepaalde
elementen eruit in positieve of negatieve zin?
d. Hoe zagen de vervolgacties van de Inspectie eruit?
e. Welk effect hadden deze acties van de Inspectie en is de naleving van de Leerplichtwet erdoor
verbeterd?
f. Hoe wordt deze vorm van toezicht ervaren door de betrokken scholen en gemeenten?
g. Heeft het invoeren van het Verzuimloket (m.n. in het po) invloed op de naleving?

2

Deze samenwerkingsovereenkomsten zijn in april 2016 na een gerechtelijke uitspraak stilgelegd en in oktober 2017 door de
Inspectie ontbonden.

11

2. Signaalfunctie van leerplichtambtenaren (alle onderwijssectoren)
a. Hoe is de signaalfunctie van leerplichtambtenaren vormgegeven? Beperkt de signaalfunctie zich
tot het melden van scholen waar de Leerplichtwet vermoedelijk onvoldoende wordt nageleefd,
of hebben gemeenten een eigen beleid (vorm van toezicht) ontwikkeld?
b. In hoeverre zijn gemeenten bekend met deze signaalfunctie?
c. Welke activiteiten zijn uitgevoerd om de signaalfunctie meer bekendheid te geven en met welk
(regionaal) bereik?
d. Heeft dit geleid tot betere bekendheid met en gebruik van de signaalfunctie door gemeenten?
e. Welke signalen zijn er gegeven door gemeenten en tot welke vervolgacties van de Inspectie richting scholen hebben gemelde signalen geleid?
f. Welke effect hadden deze acties en hebben ze geleid tot betere naleving van de Leerplichtwet?
g. Hoe wordt deze vorm van toezicht ervaren door de betrokken scholen/instellingen en gemeenten?
3. Samenwerkingsovereenkomsten Inspectie – gemeenten (alle onderwijssectoren)
a. Hoeveel gemeenten/regionale samenwerkingsverbanden hebben een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie en hoe zijn deze vormgegeven?
b. Welke acties zijn ondernomen om het aantal samenwerkingsovereenkomsten te vergroten en
met welk resultaat?
c. Hoeveel rapportages over scholen die in strijd met de Leerplichtwet handelen heeft de Inspectie
vanaf schooljaar 2014/2015 tot mei 2016 ontvangen van gemeenten met een samenwerkingsovereenkomst?
d. Wat doet de Inspectie met deze rapportages? Hebben de rapportages tot sancties van de Inspectie geleid? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
e. Is de naleving van de Leerplichtwet verbeterd in de samenwerkingsgemeenten?
f. Hoe wordt deze vorm van toezicht ervaren door de betrokken scholen/instellingen en gemeenten?
g. Is er een verschil te constateren tussen signaleringen van gemeenten met een samenwerkingsovereenkomst en gemeenten zonder een samenwerkingsovereenkomst? Zo ja, welke?
h. Is er een verschil te constateren in (mate van) naleving van de Leerplichtwet door scholen/instellingen die onderhevig zijn aan onderzoeken door de gemeente (o.b.v. samenwerkingsovereenkomst) en scholen/instellingen waar het toezicht volledig door de Inspectie zelf wordt uitgevoerd?
i. Zijn er elementen in de samenwerkingsconstructie die voor verbetering vatbaar zijn, met het oog
op de voorgenomen wettelijke verankering?
4. Regulier toezicht mbo
a. Hoe ziet het reguliere toezicht in het mbo eruit?
b. Hoeveel instellingen/opleidingen zijn bezocht in het kader van dit toezicht?
c. Waren er signalen van niet-naleving?
d. Wat waren de vervolgacties van de Inspectie?
e. Heeft dit geleid tot betere naleving van de Leerplichtwet door die instellingen/opleidingen?
f. Hoe wordt deze vorm van toezicht ervaren door de betrokken instellingen en gemeenten?
5. Bijdragen van de gekozen toezichtsvorm aan betere naleving van de Leerplichtwet
In hoeverre dragen de toezichtsvormen bij aan betere naleving van de Leerplichtwet door scholen
voor de volgende wettelijke verplichtingen:
a. goede verzuimadministratie door scholen;
b. verzuim wordt tijdig geconstateerd en gemeld door scholen aan de gemeente;
c. verlof wordt op juiste wijze verleend door de hoofden;
d. leerlingen worden volgens de regels in- en uitgeschreven.

12

1.3 Onderzoeksopzet
Het onderzoek hebben we opgedeeld in verschillende onderdelen:
 deskresearch;
 interviews met sleutelinformanten;
 enquête onder gemeenten/leerplichtorganisaties;
 enquête onder scholen/instellingen;
 casestudies.
Deze onderdelen lichten we hieronder toe.
Deskresearch
We zijn gestart met een deskresearch van de meest relevante documenten en bestanden. Via de Inspectie hebben we de volgende documenten/overzichten ontvangen:
 binnengekomen signalen in de signalenbox in de jaren 2015/2016 en 2016/2017 en het vervolg dat
de Inspectie aan signalen heeft gegeven;
 overzicht van afgegeven bestuurlijke boetes sinds 2014/2015;
 Inspectierapporten van scholen po/(v)so/vo die sinds 2015/2016 met programmatisch handhaven te
maken hebben gehad;
 Inspectierapporten van mbo-instellingen die sinds 2014/2015 te maken hebben gehad met het verzuim-/vsv-onderzoek binnen het regulier toezicht.
Verder hebben we via DUO de leerplichttellingen over de afgelopen jaren opgevraagd om een beeld te
krijgen van het gemelde relatief verzuim per gemeente.
Vanuit de deskresearch hebben we een deel van de onderzoeksvragen beantwoord. Daarnaast heeft de
deskresearch input geleverd voor de opzet van het vervolg van het onderzoek.
Interviews met sleutelinformanten
In de beginfase van het onderzoek hebben we gesproken met betrokken sleutelinformanten met kennis
van het onderwerp:
 Inspectie: een inspecteur en een jurist mbo (face to face);
 Inspectie: inspecteur po (telefonisch);
 Inspectie: inspecteur (v)so (telefonisch);
 Inspectie: inspecteur vo (telefonisch);
 Ingrado: de voorzitter (face to face);
 VNG: beleidsadviseur (telefonisch);
 PO-Raad: beleidsadviseur (telefonisch);
 VO-raad: twee beleidsadviseurs (telefonisch en per e-mail);
 MBO Raad: twee beleidsadviseurs (telefonisch en per e-mail).
In de gesprekken hebben we gevraagd naar ervaringen met betrekking tot het toezicht op de naleving.
Bij Ingrado, de VNG en de sectorraden is met name ingezoomd op mogelijke signalen die ze vanuit het
veld/hun leden hebben ontvangen ten aanzien van het toezicht en de naleving van de Leerplichtwet,
alsmede de eigen activiteiten die ze hebben ondernomen om hun leden bij te staan op dit thema.
Enquête onder gemeenten/leerplichtorganisaties
Via Ingrado hebben we een overzicht ontvangen van de leerplichtorganisaties met bijbehorende contactgegevens. De uitvoering van de Leerplichtwet verschilt per gemeente en is niet altijd binnen de gemeentelijke organisatie belegd. De groep van totaal 232 leerplichtorganisaties, bestaat uit 192 zelfstandige gemeenten, 18 samenwerkingsverbanden van twee of meer gemeenten waarbij (een deel van) de
uitvoering bij één van de gemeenten is belegd en 22 Regionale Bureaus voor Leerplicht (RBL’s) die de
leerplicht uitvoeren voor twee of meer gemeenten. In totaal zijn er 50 gemeenten die een samenwerkingsverband hebben en 146 gemeenten die zijn aangesloten bij een RBL. Samen met de zelfstandig
werkende gemeenten telt dit op tot de 388 gemeenten die in 2017 bestaan.

13

Alle leerplichtorganisaties zijn per e-mail uitgenodigd om een online enquête in te vullen. Deze enquête
bevatte vragen over hoe zij het toezicht op de naleving ervaren, welke rol ze daarin zelf spelen, het afgeven van signalen aan de Inspectie, het contact met de scholen en de ervaring met naleving door de
scholen. Na een oproep van Ingrado in o.a. hun nieuwsbrief en twee rappels hebben in totaal 149 leerplichtorganisaties de enquête volledig ingevuld. Een aantal respondenten heeft de enquête voor meerdere gemeenten ingevuld. Van deze gemeenten is een kopie van de antwoorden gemaakt, die afzonderlijk meetellen in de respons. De totale respons van de leerplichtorganisaties ligt op 64 procent en is
representatief op basis van de verdeling naar soort organisatie en regio (zie tabel 1.1 en bijlage 1). Met
de respons worden totaal 232 gemeenten vertegenwoordigd, dat betekent een respons van 67 procent
op basis van de gemeentelijke indeling van 2017.
Tabel 1.1
Soort
Zelfstandig
SWG
RBL
Totaal

Respons enquête leerplichtorganisaties naar soort leerplichtorganisatie
Respons (N)
Populatie (N)
125
192
11
18
13
22
149
232

Respons (%)
65%
61%
59%
64%

Enquête onder scholen/instellingen
Ook onder scholen en instellingen hebben we een online enquête uitgezet. In het po en vo hebben we
een steekproef van respectievelijk 600 en 400 scholen getrokken en de directie per e-mail aangeschreven. Bij de steekproef zijn scholen die gevestigd zijn in een gemeente waar een samenwerkingsovereenkomst gold overtrokken. Verder is rekening gehouden met een evenwichtige verdeling naar relevante
achtergrondkenmerken als schoolomvang, regio, mate van stedelijkheid en in het vo schoolsoort.
De uiteindelijke respons (na een rappel) onder scholen po en vo wordt in tabel 1.2 weergegeven. In het
po en vo ligt de respons op respectievelijk 34 en 46 procent, uitgaande van de uitgezette steekproef. De
respondenten uit het sbo en het (v)so vormen binnen de respons maar een kleine groep. 3 Uitsplitsing
naar die sectoren levert daarom geen significante verschillen op en de resultaten worden gepresenteerd
onder de sector po.
Aangezien scholen die in een gemeente gevestigd zijn met een samenwerkingsovereenkomst zijn overtrokken, zijn deze scholen ook oververtegenwoordigd in de respons (zie bijlage 1). In het po is (mede
hierdoor) de respons niet geheel representatief naar regio en stedelijkheid. In het vo was de respons
voor schoolgrootte niet geheel representatief. We hebben in onze analyses voor de afwijkingen gecorrigeerd door middel van een samenstelde wegingsfactor voor po en vo. Door die weging kunnen we uitspraken doen over de gehele populatie.
Tabel 1.2
Soort
Po
Vo

Respons enquête scholen po en vo naar onderwijssector
Respons (N)
Steekproef (N)
Populatie (N)
203
185

600
400

6.882
624

Respons (o.b.v.
steekproef (%)
34%
46%

Het mbo is integraal benaderd. Via DUO hebben we een lijst ontvangen van contactpersonen verzuimvsv van de 67 instellingen. Voor de meeste instellingen waren er meerdere personen per instelling. In
totaal zijn 749 personen aangeschreven om deel te nemen aan de enquête. Omdat vooraf niet geheel
duidelijk was in hoeverre de aangeschreven personen voldoende op de hoogte zijn van (het toezicht op)
de naleving van de Leerplichtwet, is hier aan het begin van de enquête naar gevraagd. Personen die
aangaven (ruim) onvoldoende op de hoogte te zijn, hoefden de enquête niet verder in te vullen. Uiteindelijk ging het om 68 van de 210 respondenten (oftewel 32%).
3

Het betrof 12 sbo- en 10 (v)so-scholen (2x so, 2x vso en 6x (v)so).

14

De overige 142 ingevulde enquêtes van respondenten die wel (ruim) voldoende op de hoogte waren van
het onderwerp, zijn meegenomen in de analyse. De 142 respondenten in het mbo zijn werkzaam voor
48 unieke instellingen, hetgeen 72 procent van de totale populatie mbo-instellingen is. De 48 instellingen zijn representatief naar soort instelling, regio en stedelijkheid.
One-question-survey
Onder scholen en instellingen die de enquête niet hebben ingevuld, is aan het einde van de looptijd van
de enquête een zogeheten one-question-survey uitgezet. Hiermee is nagegaan of de respons mogelijk
selectief is (scholen die significant anders oordelen over de verzuimregistratie). Zij ontvingen een e-mail
waarin één specifieke vraag werd gesteld, die men met een druk op de knop kon beantwoorden. Het
betrof de volgende vraag:
Kunt u aan de hand van een rapportcijfer een inschatting geven voor de huidige situatie op uw school
met betrekking tot: goede verzuimregistratie (1=zeer slecht; 10=uitmuntend)
Men kon kiezen tussen de cijfers 1 t/m 10 en de optie ‘weet niet’. Dezelfde vraag is in de enquête gesteld. De respons en het gemiddelde cijfer voor zowel de enquête, als de one-question-survey (OQS)
wordt hieronder weergeven.
Tabel 1.3
Soort
Po
Vo
Mbo

Respons one-question-survey naar onderwijssector
Respons
Gemiddelde cijfer
enquête (N)
enquête
209
8,34
178
7,85
140
7,53

Respons
O-Q-S (N)
66
72
115

Gemiddelde cijfer
O-Q-S
8,42
7,89
7,73

Zoals te zien in de bovenstaande tabel zijn de verschillen in het gemiddelde cijfer dat per sector gegeven
wordt in respectievelijk de enquête en de one-question-survey marginaal. Op basis hiervan gaan wij
ervan uit dat er geen sprake is van een specifieke non-respons van scholen, samenhangend met hun
oordeel over de verzuimregistratie.
Casestudies
Om verdiepend inzicht te krijgen, hebben we ter aanvulling op de beide enquêtes tien casestudies uitgevoerd onder scholen die met specifiek toezicht op naleving te maken hebben gehad. De tien scholen
(3 po; 2 (v)so; 3 vo; 2 mbo) zijn geselecteerd uit de overzichten die de Inspectie heeft aangeleverd ten
behoeve van de deskresearch. We hebben, waar mogelijk, rekening gehouden met een evenwichtige
regionale spreiding. Twee van de tien scholen betroffen een gemeente met een samenwerkingovereenkomst en bij twee scholen was er bij een eerste onderzoek de beoordeling ‘onvoldoende’ gegeven.
Per case zijn er telefonische gesprekken gevoerd met de directeur of verzuimcoördinator, met de betrokken inspecteur en met een leerplichtambtenaar. We hebben ernaar gestreefd om zo veel mogelijk
te spreken met personen die aanwezig waren bij het desbetreffende onderzoek op de school. Dit was
niet in alle gevallen mogelijk, zo was er niet altijd een leerplichtambtenaar bij het Inspectiebezoek aanwezig. Verder is er door de leerplichtorganisatie soms bewust voor gekozen niet de ‘vaste’ leerplichtambtenaar aanwezig te laten zijn bij de Inspectiebezoeken, maar een collega die niet bij de school betrokken is. In die gevallen is met de leerplichtambtenaar gesproken die het beste zicht heeft op de
school. In totaal hebben we met tien directeuren/verzuimcoördinatoren, tien leerplichtambtenaren en
zes inspecteurs gesproken. Voor de twee scholen in een gemeente met een samenwerkingsovereenkomst tussen de gemeente en Inspectie is er geen interview gehouden worden met een inspecteur,
vanwege de andere rol van de Inspectie. Verder is, vanwege tijdsgebrek van de desbetreffende inspecteurs, voor drie po-scholen een overkoepelend interview gehouden met een po-inspecteur, die zicht had
op de algemenere invulling van deze bezoeken en bevindingen. In bijlage 2 vindt u een beknopte beschrijving van de cases.
In de casestudies zijn we aan de hand van de specifieke verzuimonderzoeken verder ingegaan op de
ervaringen met en de beoordeling van toezicht op de naleving. Ook hebben we gevraagd naar de bekendheid van en ervaringen met de signaalfunctie en de samenwerkingsovereenkomsten.
15

1.4 Leeswijzer
Het rapport is opgedeeld in de volgende hoofdstukken:
 Hoofdstuk 2: een beknopte uiteenzetting van het wettelijk kader en een beschrijving van wat het
toezicht op de naleving behelst (programmatisch handhaven po, (v)so, vo; regulier toezicht mbo,
signaalfunctie; samenwerkingsovereenkomsten).
 Hoofdstuk 3: een inhoudelijke beschrijving van de onderzoeksresultaten met betrekking tot de naleving van de Leerplichtwet (huidige verzuimaanpak en de ontwikkeling).
 Hoofdstuk 4: een inhoudelijke beschrijving van de onderzoeksresultaten met betrekking tot het toezicht op de naleving. In navolging van hoofdstuk 2 worden achtereenvolgens het programmatisch
handhaven/regulier toezicht, de signaalfunctie, de samenwerkingsovereenkomsten en de rol van
leerplicht besproken.
 Hoofdstuk 5: een beschrijving van de gevolgen van het toezicht op de naleving en de effecten van
afgegeven signalen en samenwerkingsovereenkomsten.
In de hoofdstukken 3 tot en met 5 worden enquêteresultaten onder scholen/instellingen en gemeenten/leerplichtorganisaties aangevuld met de bevindingen vanuit de deskresearch, interviews en casestudies.
De samenvatting en conclusies zijn vooraan in dit rapport opgenomen.

16

17

Inrichting toezicht
naleving Leerplichtwet

2 Inrichting toezicht naleving Leerplichtwet

Het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet door scholen is op verschillende manieren vormgegeven. Afhankelijk van de onderwijssector is het toezicht programmatisch dan wel regulier vormgegeven.
De Inspectie heeft daarnaast de mogelijkheid om op basis van signalen die de gemeenten – als verantwoordelijke voor leerplicht – doorgeven, op te treden. Een deel van de gemeenten deed dit vanuit een
samenwerkingsovereenkomst, waarbij leerplicht eerst zelf aan zet was. In dit hoofdstuk zetten we deze
inrichting van het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet nader uiteen. Daarbij gaan we ook in op
de feitelijke inzet van de verschillende vormen van toezicht per onderwijssector door de Inspectie en de
mate waarin leerplichtorganisaties bekend zijn met de signaalfunctie.

2.1 Toezichtkader
Sinds 2012 is het toezicht op naleving van de Leerplichtwet door scholen en instellingen belegd bij de
Inspectie van het Onderwijs. Aanvankelijk voerde de Inspectie in het po, (v)so en vo deze onderzoeken
alleen uit bij specifieke signalen van niet-naleving. Met ingang van het schooljaar 2015/2016 is het toezicht op naleving van de Leerplichtwet ingebed in het reguliere toezicht van deze Inspectiesectoren. In
het mbo valt het toezicht op naleving van de Leerplichtwet al sinds 2012 binnen het reguliere toezicht.
Dit toezicht maakt voor al deze sectoren deel uit van het programmatisch handhaven van de Inspectie.
Daarnaast blijft de Inspectie aanvullend onderzoek uitvoeren wanneer specifieke signalen van nietnaleving door een school of instelling daartoe aanleiding geven. Als uit onderzoek blijkt dat de Leerplichtwet niet goed wordt nageleefd, kan de Inspectie optreden en eventueel een bestuurlijke boete
opleggen (zie box B3.1 in bijlage 3 voor het juridisch kader voor het toezicht).

2.2 Programmatisch handhaven in po, (v)so en vo
Met ingang van het schooljaar 2015/2016 is het toezicht op naleving van de Leerplichtwet ook in het po,
(v)so en vo ingebed in het reguliere toezicht. In deze drie sectoren heeft de Inspectie nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Per sector beschrijven we hieronder de opzet en de resultaten van de nalevingsonderzoeken.
Primair onderwijs
Binnen het po heeft de Inspectie voor regionale aanpak gekozen. Uit hun vooronderzoek kwam namelijk
naar voren dat kinderen die opgroeien in achterstandsgebieden meer kans lopen om de schoolloopbaan
voortijdig te stoppen en dat verzuimgedrag hiervoor een voorspeller vormt. De volgende regio zijn genomen voor uitvoer van de zogenoemde pilotonderzoeken in het po: Tilburg, Nijmegen, Zwolle en Lelystad.
Voorafgaand aan iedere regionale pilot zijn er gesprekken gevoerd met de afdeling Leerplicht van de
gemeente en met de voorzitter van het samenwerkingsverband. In de onderzoeken is naar de volgende
onderdelen gekeken:
 de verzuimadministratie;
 de melding van ongeoorloofd verzuim;
 communicatie van het verzuimbeleid in de schoolgids.
In de eerste pilot in Tilburg is ook gekeken naar de toekenning van verlof van geregeld schoolbezoek. Na
het eerste jaar bleek dat in de andere sectoren niet naar dit onderdeel werd gekeken en daarom volgde
daarna een signaalgestuurde aanpak voor dit onderdeel.
Er zijn totaal 52 onderzoeken uitgevoerd in de afgelopen twee schooljaren. Van deze 52 werden 38
scholen (73%) als voldoende beoordeeld en 14 scholen (27%) als onvoldoende (tabel 2.1).

19

Tabel 2.1

Overzicht pilotonderzoeken po in 2015/2016 en 2016/2017
Aantal onderzoeken
Beoordeling:
voldoende
Schooljaar 2015/2016
Tilburg
11
6
Schooljaar 2016/2017
Nijmegen
15
13
Zwolle
13
11
Lelystad
13
8
Totaal
52
38

Beoordeling:
onvoldoende
5
2
2
5
14

De veertien scholen die als onvoldoende werden beoordeeld, voldeden niet op een of meer van de volgende onderdelen: verzuimadministratie (14x); meldingsplicht ongeoorloofd verzuim (9x); verlof (7x);
meldingsplicht schorsing (2x); verzuimbeleid (2x).
Op de scholen waar die onvoldoende beoordeeld zijn, voert de Inspectie heronderzoeken uit. De heronderzoeken in regio Tilburg zijn in juni 2017 gedaan. Vier scholen zijn nu goedgekeurd; op een school
volgt een tweede heronderzoek, omdat deze weer als onvoldoende is beoordeeld. De heronderzoeken
in de regio’s Nijmegen, Zwolle en Lelystad worden in het eerste deel van het huidige schooljaar
2017/2018 uitgevoerd, waardoor er nog geen uitspraken kunnen worden gedaan.
(Voortgezet) speciaal onderwijs
Binnen het (v)so heeft de Inspectie een random steekproef getrokken onder (v)so-scholen. Vergelijkbaar
met het po zijn de volgende onderdelen meegenomen in de onderzoeken:
 verzuimregistratie;
 verzuimbeleid (melden in schoolgids);
 melden relatief verzuim (ongeoorloofd verzuim) leerplichtigen.
In november en december van het schooljaar 2015/2016 is op 20 ad random geselecteerde (v)soscholen het nalevingsonderzoek uitgevoerd. Bij veertien scholen werd geconstateerd dat de Leerplichtwet niet of niet voldoende werd nageleefd. De belangrijkste oorzaak was het ontbreken van een deugdelijke verzuimadministratie. In drie gevallen ontbrak de administratie letterlijk, zodat geen onderzoek
kon worden uitgevoerd. In vrijwel alle andere gevallen vertoonden de procedure voor het verzamelen
van de relevante gegevens dan wel de verzuimadministratie dusdanige gebreken dat niet kon worden
vastgesteld of de school in alle gevallen leerlingen die langdurig verzuimden (16 uur ongeoorloofd verzuim binnen vier aaneengesloten weken) bij de leerplichtambtenaar had gemeld.
Voor het schooljaar 2016/2017 is gekozen voor een andere aanpak. De onderzoeken zijn meegenomen
in de bestuursgerichte onderzoeken, aangezien het bestuur eigenaar is van een goede verzuimregistratie op de scholen. De uitkomsten van het startgesprek zijn bepalend voor de omvang van het onderzoek
schoolverzuim. Daarbij gelden de volgende richtlijnen:
 Bij middelgrote en grote besturen wordt in beginsel één school voor een verificatieonderzoek
schoolverzuim geselecteerd.
 In het onderzoeksplan dat voortkomt uit de expertanalyse en het startgesprek wordt vastgesteld of
er meer of minder onderzoeken worden uitgevoerd, bijvoorbeeld: wel een onderzoek bij een klein
bestuur, geen onderzoeken bij de (middel)grote besturen of juist meer onderzoeken.
 Selectie vindt plaats op grond van signalen en aanwijzingen, zoals veel verzuim, veel thuiszitters, veel
schorsingen en/of verwijderingen, het bestuur heeft veel administratieve procedures niet op orde,
en signalen van ouders/voogden en leerplichtambtenaren.
Op basis van het bovenstaande stonden er vijf onderzoeken op de planning. Daar is een school bijgekomen vanwege een signaal en een school vanuit de gestaakte samenwerkingsovereenkomst.
Van de 26 onderzochte (v)so scholen zijn er 8 als voldoende beoordeeld en 18 als onvoldoende (tabel
2.2).
20

Tabel 2.2

Overzicht onderzoeken in het (v)so in 2015/2016 en 2016/2017
Aantal onderzoeken
Beoordeling:
voldoende
Schooljaar 2015/2016
Speciaal onderwijs
9
3
Voortgezet speciaal onderwijs
11
3
Schooljaar 2016/2017
Speciaal onderwijs
2
2
Voortgezet speciaal onderwijs
4
Totaal
26
8
*

Beoordeling:
onvoldoende
6
8
4
18*

Hiervan zijn er elf na het tweede of derde bezoek als voldoende beoordeeld.

Bij twaalf van de veertien scholen die in 2015/2016 als onvoldoende werden beoordeeld, is tussen juni
en september 2016 heronderzoek uitgevoerd. Van de overige twee scholen is er een opgeheven en bij
de andere moet het heronderzoek nog worden uitgevoerd. Tien scholen werden tijdens het heronderzoek als voldoende beoordeeld; bij twee scholen was een tweede heronderzoek nodig. De uitkomst van
deze beide tweede heronderzoeken was dat er voldoende was hersteld.
Bij één van de vso-scholen die in 2016/2017 niet voldeed, is inmiddels één heronderzoek uitgevoerd
waarbij de school als voldoende is beoordeeld.
Voortgezet onderwijs
Binnen het vo heeft de Inspectie het nalevingsonderzoek uitgevoerd onder een random steekproef van
vo-scholen. Er is telkens een afdeling van een school geselecteerd, dus de vmbo-, havo- of vwo-afdeling.
Bij de selectie voor 2015/2016 is rekening gehouden met de samenwerkingsovereenkomsten binnen
gemeenten en de zwaarte van de toezichtlast voor de scholen. Dit laatste betekent dat er bij scholen
waarbij al een stelsel- of kwaliteitsonderzoek gepland stond, geen nalevingsonderzoek is uitgevoerd. In
2016/2017 zijn beide criteria losgelaten.
Het onderzoek start met een raadpleging van gegevens van de school die intern, via DUO, via signalen
en/of Bureau Leerplicht beschikbaar waren om een eerste beeld te vormen. Tijdens de onderzoeksdag
zelf wordt gesproken met de direct betrokken medewerkers en de verantwoordelijke medewerkers voor
het verzuimbeleid. Ook worden de digitale leerlingvolgsystemen geraadpleegd en bij een vooraf bepaalde onderzoeksgroep de administratie in de 17 weken voorafgaande aan de bezoekdag gecontroleerd op
juiste vermelding van verzuim en op het doen van meldingen en vervolgmeldingen. In zijn totaliteit
wordt gekeken naar de volgende onderdelen:
 het verzuimbeleid van de school;
 de communicatie over het verzuimbeleid in de schoolgids;
 de verzuimadministratie;
 de melding van ongeoorloofd verzuim onder leerplichtige leerlingen;
 de melding van ongeoorloofd verzuim onder niet-leerplichtige leerlingen van 18-23 jaar;
 de toekenning van verlof van geregeld schoolbezoek (incidenteel).4
In de schooljaren 2015/2016 en 2016/2017 zijn 28 scholen onderzocht. In beginsel waren er 32 scholen
geselecteerd in de steekproef, maar door een verschillende redenen, zoals een opgeheven school, heeft
uiteindelijk op 28 scholen een onderzoek plaatsgevonden. In tabel 2.3 staat het overzicht van de uitgevoerde onderzoeken binnen het vo. 25 (89%) van de 28 vo-scholen zijn na het eerste onderzoek als voldoende beoordeeld; drie scholen (11%) als onvoldoende.

4

Los van de Leerplichtwet heeft de inspecteur tijdens het nalevingsonderzoek gekeken naar schorsing en verwijdering, alsmede
melding in verband met tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten.

21

Tabel 2.3
Schooljaar
2015/2016
2016/2017
Totaal

Overzicht onderzoeken vo in 2015/2016 en 2016/2017
Aantal onderzoeken
Beoordeling:
voldoende
14
12
14
13
28
25

Beoordeling:
onvoldoende
2
1
3

Bij onvoldoende beoordeelde scholen ging het om een of meer van de volgende onderdelen: communicatie over verzuimbeleid in schoolgids (3x); verzuimadministratie (3x); melding van ongeoorloofd verzuim onder leerplichtige leerlingen (3x); verlof van geregeld schoolbezoek (1x).
Op de scholen die onvoldoende beoordeeld zijn, voert de Inspectie heronderzoeken uit. Twee scholen
zijn inmiddels goedgekeurd; op de laatste school volgt in een later stadium het heronderzoek, zodat zij
voldoende hersteltijd hebben.

2.3 Regulier toezicht in het mbo
In het mbo is het toezicht op naleving van de Leerplichtwet al sinds 2012 onderdeel van het reguliere
toezicht. Het is de afgelopen jaren ingebed in het onderzoek naar de Staat van de Instelling/stelselonderzoek. De naleving van de Leerplichtwet valt onder de wettelijke vereisten. Bij de onderzoeken in het mbo is bij een steekproef van opleidingen gekeken naar de volgende onderdelen:
 het verzuimbeleid;
 de communicatie over het verzuimbeleid in de onderwijsovereenkomst;
 de verzuimadministratie;
 melding van ongeoorloofd verzuim onder leer- en kwalificatieplichtige leerlingen;
 melding van ongeoorloofd verzuim onder niet-leerplichtige leerlingen van 18 tot 23 jaar.
In tabel 2.4 geven we een overzicht van de uitgevoerde onderzoeken binnen het Staat van de Instellingonderzoek mbo. Er zijn in totaal in de afgelopen drie schooljaren 108 nalevingsonderzoeken uitgevoerd,
waarvan 77 instellingen (71%) als voldoende werden beoordeeld en 13 instellingen (12%) als onvoldoende. Een deel van de instellingen is in die drie jaar meerdere malen bezocht, waarbij dan wel de
selectie voor een andere opleiding werd gemaakt. Van een deel van de onderzoeken in 2016/2017 is het
rapport nog niet vastgesteld en zodoende de beoordeling nog onbekend.
Tabel 2.4
Schooljaar
2014/2015
2015/2016
2016/2017
Totaal

Overzicht onderzoeken mbo
Aantal onderzoeken
37
38
33
108

Beoordeling:
voldoende
32
32
23
87

Beoordeling:
onvoldoende
5
6
3
14

Beoordeling:
Nog onbekend
7
7

Over de hele periode (2014-2017) waren er veertien instellingen met een onvoldoende, omdat:
 de verzuimprocedure onvoldoende gevolgd werd (of zelfs ontbrak);
 de verzuimregistratie niet voldoende functioneerde;
 de school (deels om bovenstaande redenen) niet voldeed aan de meldingsplicht (of niet kon worden
vastgesteld omdat dit niet uit de registratie was te halen).
Bij drie instellingen is ervoor gekozen om geen vervolgonderzoek uit te voeren:
 één instelling bestond inmiddels niet meer;
 bij één instelling was er voldoende vertrouwen dat de tekortkoming inmiddels al hersteld was;
 bij één instelling was de procedure onvoldoende, maar is i.v.m. de doelgroep (23+) geen vervolgonderzoek uitgevoerd.
22

In totaal zijn er dus elf vervolgonderzoeken (bij elf verschillende instellingen) waarvan er inmiddels acht
zijn uitgevoerd. De resultaten hiervan zijn:
 bij zes instellingen was het resultaat van het vervolgonderzoek voldoende;
 bij twee instellingen was het resultaat van het vervolgonderzoek onvoldoende en is een tweede
vervolgonderzoek uitgevoerd; bij beide instellingen was bij het tweede vervolgonderzoek het resultaat voldoende.
Er zijn naar aanleiding van deze onderzoeken geen bestuurlijke boetes opgelegd.
Totdat dit in mei 2016 door een uitspraak van de rechtbank Rotterdam is stilgezet, deed de Inspectie
binnen de mbo-sector geen onderzoeken naar naleving van de Leerplichtwet op instellingen die in een
gemeente met een samenwerkingsovereenkomst zijn gevestigd.

2.4 Signaalfunctie
Sinds de wetswijziging op 1 januari 2012 heeft de leerplichtambtenaar niet meer de taak om toezicht te
houden. Indien de leerplichtambtenaar constateert dat scholen of instellingen de Leerplichtwet niet of
onvoldoende naleven, kan leerplicht daarover een signaal afgeven bij de Signalenbox van de Inspectie
van het Onderwijs. De Inspectie beoordeelt vervolgens wat en wanneer zij iets doet met deze signalen.
Mocht het onderzoek door de Inspectie daar aanleiding toe geven, dan kan de Inspectie een bestuurlijke
boete uitdelen.
In de evaluatie die in 2014 is uitgevoerd door KBA wordt gesteld dat gemeenten vaak onbekend zijn met
de mogelijkheid om te signaleren via het loket Signalenbox of er bewust voor kiezen om dat niet te doen
en problemen zelf op te lossen.5 Naar aanleiding van deze evaluatie heeft de Inspectie, in samenwerking
met Ingrado, een aantal bijeenkomsten over de signaalfunctie en de samenwerkingsovereenkomsten
georganiseerd.
Bekendheid met de Signalenbox
Ruim een derde van de respondenten van leerplichtorganisaties is goed bekend met de signaalfunctie,
bijna de helft is daarmee enigszins bekend, een op de zes respondenten kent daarentegen de signaalfunctie niet of nauwelijks (tabel 2.5).
Tabel 2.5

Bekendheid van leerplichtorganisaties met de signaalfunctie

Goed bekend
Enigszins bekend
Niet of nauwelijks bekend

Percentage (n=148)
37%
47%
15%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

De meerderheid van de respondenten van leerplichtorganisaties (58%) is de afgelopen jaren wel eens
geattendeerd op het bestaan van het Loket van de Inspectie (tabel 2.6).
Tabel 2.6

Leerplichtorganisatie is in de afgelopen twee jaar gewezen op het bestaan van het Loket van de
Inspectie (bijvoorbeeld door VNG, Ingrado en/of de Inspectie van het Onderwijs)
Percentage (n=147)

Ja
Nee
Weet ik niet

58%
24%
18%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Mocht er sprake zijn van een school die de Leerplichtwet niet of onvoldoende naleeft, dan gaat de leerplichtambtenaar doorgaans in gesprek met de school (tabel 2.7). Een vijfde van de respondenten stelt
5

KBA (2014). Toezicht op naleving. Evaluatie wijziging Leerplichtwet 1969. Nijmegen: KBA Nijmegen.

23

dat zijn of haar organisatie geen signalen neerlegt bij de Inspectie. Een enkele leerplichtorganisatie geeft
aan de school direct bij de Inspectie te melden.
Tabel 2.7

Vormgeving van signaalfunctie binnen leerplichtorganisatie

Bij scholen waar de Leerplichtwet vermoedelijk onvoldoende wordt nageleefd, gaan we
eerst een gesprek aan met de school en spreken we een herstelperiode af
Wij leggen geen signalen neer bij de Inspectie
Scholen waar de Leerplichtwet vermoedelijk onvoldoende wordt nageleefd, worden direct
gemeld bij de Inspectie
Andere invulling

Percentage (n=146)
51%
22%
1%
26%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

In de toelichting die respondenten onder ‘Andere invulling’ geven, zegt ongeveer een kwart van deze 38
respondenten dat ze eerst in gesprek gaan met de school (eventueel zonder een herstelperiode af te
spreken). Andere vaker genoemde toelichtingen zijn: het was nog niet nodig om melding te doen (4x),
de mogelijkheid om te melden is niet bekend (4x), er moeten nog afspraken worden gemaakt over melden (3x) en er is een tekort aan formatie (2x).
Een van de respondenten omschrijft de aanpak binnen de gemeente als volgt:
“Wij hebben over het algemeen veel contact met scholen. Wij proberen preventief te werken, waardoor we zaken vaak voor zijn. We blijven in overleg. Wij houden de lijntjes kort, waardoor signalen
afgeven bij Inspectie niet nodig is. En herstelperiode inlassen is ook nog niet nodig geweest.”
Uit de vragenlijsten en de gesprekken met leerplichtambtenaren maken we op dat ze relatief weinig
ervaring hebben met het afgeven van signalen in de Signalenbox. De reden daarvoor is niet de onbekendheid met de Signalenbox, maar het stadium waarin leerplichtambtenaren melding doen: ze proberen er eerst samen met de school uit te komen.
Van de Inspectie ontvingen we een aantal overzichten met daarin de geanonimiseerde meldingen van
leerplichtambtenaren in de Signalenbox over de periode van september 2015 tot en met juli 2017. Deze
periode komt ruwweg overeen met de schooljaren 2015/2016 en 2016/2017. In tabel 2.8 presenteren
we de verdeling van de meldingen naar type, naar subcategorie en naar sector. In totaal zijn er over
beide schooljaren samen 180 meldingen gedaan in de Signalenbox: in het schooljaar 2015/2016 waren
er 87 meldingen, in het schooljaar 2016/2017 93.6
Uit de overzichten van de Inspectie blijkt dat veruit de meeste meldingen in deze periode vragen zijn,
van heel specifiek (gericht op een individuele casus) tot algemeen. Bijna een derde van de meldingen
heeft betrekking op het po. Ongeveer vier procent van de meldingen is een signaal, voor het merendeel
over de naleving in het vo (vijf van de acht signalen).
Tabel 2.8.
Aantal meldingen door gemeente bij Signalenbox, periode september 2015-juli 2017
Sector
Subcategorie
Vraag
Terugbelverzoek
Signaal
po
Leerplicht/verlof/vsv
54
1
2
so
Leerplicht/verlof/vsv
5*
1
0
vo
Leerplicht/verlof/vsv
44
1
5
mbo
Leerplicht/verlof/vsv
20
2
1
#
overig
Leerplicht/verlof/vsv
42
2
0
Totaal
165
7
8
Bron: Inspectie van het Onderwijs
# Meldingen onder ‘overig’ zijn weliswaar niet eenduidig, maar lijken wat breder van strekking en gaan vaker over groepen
scholen dan over individuele cases.
* Een van de meldingen is opgeslagen als ‘Overige’ maar is in feite een vraag van een leerplichtambtenaar.
6

We hebben hierbij alleen de meldingen over de toepassingen van de Leerplichtwet meegenomen en niet de meldingen over
schorsing en verwijderingen die ook bij de Signalenbox zijn gemeld.

24

In totaal zijn er in deze twee schooljaren acht signalen ingebracht in de Signalenbox. Deze signalen gaan
over:
 het onterecht toekennen van verlof (3x);
 de ontoereikende aanpak van het schoolverzuim/vsv (2x);
 de negatieve uitkomsten leerplichtonderzoek (1x).
Van de resterende twee signalen is de inhoud niet bij ons bekend, omdat er wordt verwezen naar een
bijlage waarover we niet over beschikken.
De meest voorkomende afhandeling van de signalen is dat de Inspectie het signaal doorstuurt naar de
inspecteurs die het toezicht op de betreffende school uitvoeren. Ze nemen het signaal op in het dossier
van de school. Drie keer leidde het signaal tot een bezoek aan de school/het bestuur. Bij twee van de
acht signalen heeft de Inspectie aanvullende informatie ingewonnen, door contact op te nemen met de
melder of eventueel de school en het bestuur.

2.5 Samenwerkingsovereenkomsten
Met het overgaan van het toezicht op naleving van de Leerplichtwet naar de Inspectie in 2012 heeft een
aantal gemeenten een samenwerkingsovereenkomst afgesloten met de Inspectie, waarbij de gemeente
voor de Inspectie de nalevingsonderzoeken uitvoert. In gemeenten met deze samenwerkingsovereenkomst, voerde leerplicht het onderzoek in eerste instantie zelf uit. Als de school of instelling na drie
onderzoeken door leerplicht nog niet voldoet, geeft de leerplicht een signaal af bij de Inspectie. De Inspectie hanteert deze melding als een urgent signaal en start het officiële toezicht en handhavingstraject.
De gemeenten waren vrij in de keuze om wel of geen samenwerkingsovereenkomst aan te gaan. Met de
volgende gemeenten was een samenwerkingsovereenkomst afgesloten:
 Gemeente Amsterdam.
 Gemeente Utrecht.
 Gemeente Den Haag.
 Gemeente Rotterdam.
 Gemeente Westland.
 Gemeente Zoetermeer.
 Gemeente Delft.
 Gemeente Leeuwarden.
 RMC regio Rijnmond, met gemeente Rotterdam als contactgemeente (gemeente Barendrecht7).
 Regio Maastricht Heuvelland (gemeenten Maastricht, Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem, Meerssen,
Vaals en Valkenburg aan de Geul).
 Regionaal Bureau Leerlingzaken Gooi en Vechtstreek (gemeenten Blaricum, Gooise Meren, Eemnes,
Hilversum, Huizen, Laren, Weesp en Wijdemeren).
 Samenwerkingsorgaan Holland Rijnland (gemeenten Alphen a/d Rijn, Hillegom, Kaag en Braassem,
Katwijk, Leiden, Leiderdorp, Lisse, Nieuwkoop, Noordwijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Teylingen,
Voorschoten en Zoeterwoude).
 Regio Zuid- en Midden-Kennemerland (gemeenten Beverwijk, Bloemendaal, Haarlem, Haarlemmerliede en Spaarnwoude, Heemskerk, Heemstede, Uitgeest, Velsen en Zandvoort).
 Regio Parkstad Limburg (gemeenten Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Nuth, Onderbanken,
Simpelveld en Voerendaal).
Volgens de meest recente gemeentelijke indeling betreft het 54 gemeenten.
Schoolbesturen met scholen in deze gemeenten hebben een brief van de Inspectie ontvangen dat de
gemeente een samenwerkingsovereenkomst is aangegaan met de Inspectie en wat dat inhoudt.
7

Van de overige gemeenten (Albrandswaard, Brielle, Lansingerland, Maassluis, Nissewaard, Ridderkerk, Schiedam, Vlaardingen en
Westvoorne) was nog niet duidelijk of zij meededen.

25

Figuur 2.1

Spreiding van de gemeenten met samenwerkingsovereenkomst

Bron: Regioplan, op basis van gegevens van de Inspectie

In paragraaf 2.4 is al opgemerkt dat leerplicht scholen en instellingen die na drie onderzoeken door
leerplicht nog niet voldoen aan de naleving kunnen melden bij de Inspectie, die dan de handhaving
overneemt van de gemeente. Naar aanleiding van deze meldingen heeft de Inspectie vanaf 2014/2015
negen bestuurlijke boetes opgelegd aan scholen en mbo-instellingen.
Na de rechterlijke uitspraak
De rechter oordeelde in mei 2016 dat leerplichtambtenaren niet bevoegd zijn om voor de Inspectie
onderzoeken naar het registreren en melden van ongeoorloofd verzuim op scholen uit te voeren. Als
gevolg daarvan zijn de onderzoeken door samenwerkingsgemeenten stopgezet. Er zijn afspraken gemaakt over het voortzetten van de samenwerking binnen de kaders van de huidige wet. Ondertussen is
een wetsvoorstel in voorbereiding waarin de samenwerkingsovereenkomsten wettelijk verankerd worden.
Omdat de gemeenten door de uitspraak van de rechter geen onderzoek bij scholen meer konden doen,
was een van de afspraken ter overbrugging van de periode tot de voorgenomen wetswijziging dat de
Inspectie de openstaande onderzoeken zou oppakken die de samenwerkingsgemeenten als het urgentst
zagen. Een voorwaarde hiervoor was dat de gemeente bij de betreffende school al twee keer onderzoek
had gedaan waarbij het oordeel onvoldoende was. Een aantal samenwerkingsgemeenten heeft van deze
gelegenheid gebruikgemaakt en hun urgentste casussen bij de Inspectie gemeld.
In de eerste helft van 2017 heeft de Inspectie bij de betreffende scholen/instellingen een specifiek onderzoek uitgevoerd naar naleving van de Leerplichtwet. In totaal ging het om twaalf onderzoeken in de
26

sectoren po, (v)so, vo en mbo. Bij negen scholen/instellingen (2x (v)so, 5x vo en 2x mbo) werd onderzoek gedaan naar de registratie en melding van ongeoorloofd verzuim, bij drie scholen (2x po en 1x vo)
naar de verlofverlening. Bij meer dan de helft van de onderzochte scholen/instellingen was het oordeel
opnieuw onvoldoende. De onderzoeken naar herstel zullen in 2018 worden uitgevoerd.

27

Naleving van de
Leerplichtwet

3 Naleving van de Leerplichtwet

In dit hoofdstuk tonen we het oordeel over de huidige verzuimaanpak en de ontwikkeling daarvan de
afgelopen jaren vanuit het perspectief van de po- en vo-scholen en mbo-instellingen én leerplichtorganisaties. De focus binnen de verzuimaanpak ligt op de verzuimregistratie en de meldingen ongeoorloofd
verzuim. De resultaten vanuit de enquêtes worden aangevuld met de bevindingen vanuit de casestudies
onder scholen, leerplichtambtenaren en inspecteurs. Daarnaast is er gebruikgemaakt van informatie uit
de interviews met sleutelinformanten.

3.1 Huidige verzuimaanpak
Scholen en mbo-instellingen over hun huidige verzuimaanpak
De overgrote meerderheid van de respondenten beoordeelt de verschillende aspecten van de verzuimaanpak op hun school/instelling als goed of voldoende (figuur 3.1). Voor de aspecten aanwezigheidsregistratie, de signalering van ongeoorloofd verzuim en de reactie van de school hierop richting de leerling/deelnemer zien we dat po-scholen zich vaker als goed of voldoende beoordelen dan vo-scholen en
mbo-instellingen. In alle sectoren is ongeveer twee derde van de respondenten van mening dat de samenwerking met Leerplicht goed is. Over het melden van ongeoorloofd verzuim is men minder positief
dan de vorige aspecten. Ongeveer een op de tien po-scholen beoordeelt dit als onvoldoende. Ruim de
helft van de po- en vo-scholen bestempelt de communicatie richting ouders/verzorgers en leerlingen als
goed, onder mbo-instellingen is dat slechts een kwart.
Figuur 3.1

Oordeel over de volgende aspecten van de huidige verzuimaanpak op de eigen school/instelling is
goed of voldoende

De registratie van aan- en afwezigheid van
leerlingen/deelnemers
De signalering van ongeoorloofd verzuim
De reactie van school t.a.v. de
leerling/deelnemer in geval van
ongeoorloofd verzuim
De samenwerking met leerplicht (van de
voor uw school/instelling belangrijkste
gemeente)
De melding van het wettelijke ongeoorloofd
verzuim bij het Digitaal Verzuimloket
De communicatie over verzuimbeleid
richting ouders/verzorgers en
leerlingen/deelnemers
0%

20%
po (n=219)

40%

60%

vo (n=185)

80%

100%

mbo (n=142)

* Zie ook volledige tabel in bijlage 4, B4.1.
Bron: enquête scholen/instellingen

In alle sectoren worden verlofaanvragen van maximaal tien dagen het hoogst beoordeeld (figuur 3.2).
Ongeveer de helft van de po- en vo-scholen beoordelen de aanpak van ongeoorloofd verzuim beneden
en boven de wettelijke norm en luxe verzuim als goed. Beginnend verzuim en verlofaanvragen boven de
tien dagen8 worden wat lager beoordeeld door scholen in het po en vo. Voor mbo-instellingen geldt
voor alle aspecten, afgezien van ongeoorloofd verzuim boven de wettelijke norm, dat meer respondenten een voldoende dan goed geven.
8

Bij dit aspect hebben relatief veel respondenten gezegd dat het niet op hun van toepassing is of dat ze het niet weten.

29

Figuur 3.2

Oordeel over de volgende verschillende soorten van verzuim/afwezigheid (goed en voldoende
samengenomen)

Ongeoorloofd verzuim beneden de
wettelijk norm (16 uur in 4 weken)
Ongeoorloofd verzuim boven de wettelijke
norm (16 uur in 4 weken)
Luxe verzuim
Beginnend verzuim
Signaalverzuim
Verzuim van 18-plussers**
Verlofaanvragen van maximaal tien dagen
(beoordeling door school/instelling)
Verlofaanvragen van meer dan tien dagen
(beoordeling Leerplicht)
0%
po (n=219)

20%

vo (n=185)

40%

60%

80%

100%

mbo (n=142)

Bron: enquête scholen/instellingen
* Zie volledige tabel in bijlage 4, B4.2.
** Niet relevant voor po.

De respondenten uit het po beoordelen het geheel van de huidige verzuimaanpak op de school gemiddeld met een 8,0. De respondenten uit het mbo komen uit op een gemiddelde van 7,4. De respondenten
uit het vo zitten hier precies tussen in met gemiddeld 7,7 (tabel 3.1).
Tabel 3.1

Gemiddeld rapportcijfer voor het geheel van de huidige verzuimaanpak op de school/instelling
po (n=219) vo (n=182) mbo (n=142)
Gemiddeld cijfer
8,0
7,7
7,4
Bron: enquête scholen/instellingen

Ruim zeventig procent van de respondenten uit het vo en uit het mbo meent dat de huidige verzuimregistratie (veel) beter is dan twee schooljaren geleden (figuur 3.3). Binnen het po ligt dat percentage op
43 procent, in het po zijn ook relatief veel respondenten die vinden dat het gelijk is gebleven. Het aantal
respondenten dat vindt dat het sterk verbeterd is, is het grootst in het mbo. Slechts enkele respondenten vinden dat de huidige verzuimregistratie (veel) slechter is dan twee jaar geleden.

30

Figuur 3.3

Oordeel over huidige verzuimregistratie op de school/instelling in vergelijking met het schooljaar
2014/2015

po (n=219)

vo (n=185)

mbo (n=142)
0%

10%

Veel beter

20%
Beter

30%

40%

Even goed

50%
Slechter

60%

70%

Veel slechter

80%

90%

100%

Weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

Driekwart van de respondenten uit het mbo en iets meer dan de helft uit het vo is van mening dat de
huidige verzuimmeldingen (veel) beter gaan dan twee schooljaren geleden (figuur 3.4). Binnen het po
deelt maar een kleine kwart die mening en is een kleine helft van mening dat het even goed gaat.
Slechts twee respondenten menen dat de huidige verzuimmeldingen slechter worden uitgevoerd dan
twee schooljaren geleden.
Figuur 3.4

Oordeel over de huidige verzuimmeldingen (als het gaat om het daadwerkelijk en tijdig melden bij
het Digitaal Verzuimloket) door de school/instelling in vergelijking met het schooljaar 2014/2015

po (n=215)

vo (n=182)

mbo (n=142)
0%

10%

Veel beter

20%
Beter

30%

40%

Even goed

50%
Slechter

60%

70%

Veel slechter

80%

90%

100%

Weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

Leerplichtorganisaties over de naleving door scholen/instellingen
Een ruime meerderheid van de leerplichtorganisaties beoordeelt de naleving van de Leerplichtwet door
scholen/instellingen in hun gemeente als goed of voldoende (figuur 3.5). Over vo-scholen zijn ze het
positiefst; over po-scholen het minst positief. Dat lijkt in tegenspraak met wat de respondenten uit het
po hier zelf van vinden, zij beoordelen de eigen school op de meeste aspecten immers vaker goed of
voldoende dan de respondenten uit het vo.

31

Figuur 3.5

Oordeel over naleving van de Leerplichtwet (deugdelijke verzuimregistratie en tijdige verzuimmelding) door de meerderheid van de scholen/instellingen in de gemeente/regio (n=145)

Voor po (n=145)
Voor so/vso (n=144)
Voor vo (n=145)
Voor mbo (n=133)
0%

20%
Goed

Voldoende

40%

60%

Onvoldoende

80%

100%

Slecht

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Sinds 2017 is het verplicht voor de sectoren po en (v)so om het melden van ongeoorloofd verzuim te
doen in het Verzuimloket van DUO. Voor het vo en mbo was dat al het geval. We hebben aan zowel
scholen als gemeenten/leerplichtorganisaties gevraagd welke invloed zij daarvan gemerkt hebben.
Ervaringen van scholen met het Verzuimloket
Bijna driekwart van de po-scholen en bijna de helft van de vo-scholen zegt geen invloed van het verplicht stellen van het Verzuimloket te hebben gemerkt (tabel 3.2). Als er al iets wordt opgemerkt, is dat
men beter zicht heeft op de aan- en afwezigheid van leerlingen en dat (met name in het vo) meer verzuim wordt gemeld.
Tabel 3.2

Gevolgen van het verplicht stellen van het melden van verzuim in het digitaal Verzuimloket in het
po en (v)so sinds 2017 (meerdere antwoorden mogelijk)*
po (n=219)
vo (n=185)

Wij melden meer verzuim
Wij melden minder verzuim
Wij hebben beter zicht op aan- en afwezigheid van leerlingen
Verzuimmeldingen worden eerder opgepakt door de Inspectie
Anders
Geen invloed
Weet niet
Niet van toepassing

3%
1%
8%
1%
1%
71%
8%
6%

11%
1%
14%
3%
3%
48%
13%
12%

* Deze vraag is niet aan mbo-instellingen gesteld.
Bron: enquête scholen/instellingen

Ervaringen van leerplichtorganisaties met het Verzuimloket
Leerplichtorganisaties vinden, vaker dan scholen, dat het verplichte Verzuimloket invloed heeft gehad
(tabel 3.3). Een kwart van hen stelt dat scholen meer verzuim melden en een vijfde dat scholen beter
zicht hebben op de aan- en afwezigheid van leerlingen. Slechts een kwart van de respondenten zegt
geen invloed te hebben gemerkt.

32

Tabel 3.3

Gevolgen van het verplicht stellen van het melden van verzuim in het digitaal Verzuimloket in het
po en (v)so sinds 2017 (meerdere antwoorden mogelijk)
Percentage (n=174)

Scholen melden meer verzuim
Scholen melden minder verzuim
Scholen hebben beter zicht op aan- en afwezigheid van leerlingen/deelnemers
Anders
Geen invloed
Weet niet

25%
2%
20%
19%
23%
10%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Uit de cases
Directeuren en verzuimcoördinatoren uit de cases zijn tevreden over de verzuimaanpak op hun school.
Ze zijn bijna allemaal van mening dat het goed werkt en ze er bovenop zitten. Het is duidelijk wie er
verantwoordelijk is voor de verzuimadministratie en wie voor het melden van ongeoorloofd verzuim. In
het vo en mbo zijn er vaak verzuimcoördinatoren aangesteld op dit vlak; in het po ligt de verantwoordelijk bij de directeur of eventueel bij een administratieve kracht. Er zijn duidelijk stappen, die vaak vastgelegd zijn in een stappenplan of protocol. Het is dan ook duidelijk op welke momenten leerlingen en ouders worden ingelicht en wanneer het contact opgenomen wordt met leerplicht. Zo vertelt een vodirecteur:
“Docenten noteren bij elke les in het Magister-systeem wie er absent is. Bij onduidelijk verzuim wordt
direct contact opgenomen met de ouders door de verzuimcoördinator of de zorgcoördinator. Als reden niet kan worden opgehelderd, wordt het genoteerd als ongeoorloofd verzuim. Na vijf keer verzuim wordt melding gemaakt bij leerplicht. Als dat een tweede keer gebeurt, worden leerling, ouders
bij school uitgenodigd en is er een gesprek met de verzuim- of zorgcoördinator. De leerplichtambtenaar is daarbij aanwezig.”
Een po-schooldirecteur waarvan de school een onvoldoende beoordeling had ontvangen, geeft aan tot
de conclusie gekomen te zijn dat ze er dichter op moeten zitten om verzuim op tijd door te geven.
De leerplichtambtenaren uit de cases zijn wat minder positief dan de directeuren over de mate waarin
scholen hun verzuimadministratie en het tijdig doorgeven van ongeoorloofd verzuim op orde hebben,
alhoewel dit volgens hen erg wisselend is per school. Een leerplichtambtenaar merkt op dat scholen
soms moeite hebben met juist omgaan met verlofaanvragen en met te laat komen. Er wordt volgens
hem soms te lang gewacht om te melden. Een andere leerplichtambtenaar haakt hierop in:
“Dan krijg je een melding door, maar dan is er al zo veel verzuimd, dan kun je niets meer, die 16 uur
ongeoorloofd verzuim in vier aaneengesloten weken is al lang overschreden. Dan kun je alleen nog
maar proces-verbaal opmaken.”
Er zijn ook scholen en gemeenten die een preventief beleid hebben, door scholen eerder te laten melden dan wettelijk nodig is. Zo vertelt een leerplichtambtenaar over het verscherpte verzuimbeleid binnen zijn gemeente. Hierdoor trekt de school al eerder aan de bel, want 16 uur ongeoorloofd verzuim in
vier aaneengesloten weken duurt te lang. Leerlingen mogen eerder weten dat ze iets boven het hoofd
hangt. Ook een andere leerplichtambtenaar vertelt over hun preventieve aanpak, waarbij leerplicht een
gesprek heeft met leerlingen die tegen het wettelijk verzuim aan zitten.
Twee inspecteurs geven aan dat scholen die zij gezien hebben de verzuimpak goed op orde hebben en
het systeem en het stappenplan prima werken. Twee andere inspecteurs maken een opmerking over de
16 uur in vier aaneengesloten weken-regel. De een merkt op dat deze regel vaak verkeerd geïnterpreteerd wordt, namelijk als maandelijks in plaats van een aansluitende periode van vier weken. Daar komt
bij dat er een signaalfunctie binnen het administratiesysteem ontbreekt. De andere inspecteur geeft aan
dat mbo-instellingen vaak dezelfde norm hanteren bij 18-plussers als bij 18-minners. Ook vertelt hij dat
bij 18-plussers 16 uur ongeoorloofd verzuim in vier aaneengesloten weken in praktijk bijna nooit voorkomt en stelt daarom voor geen grens of een lagere grens te hanteren.

33

Uit de interviews met sleutelinformanten
De sectorraden krijgen geen signalen vanuit het veld dat scholen de verzuimaanpak niet op orde hebben. Uit de gesprekken met de Inspectie komt echter voren dat de verzuimaanpak in het primair en
speciaal onderwijs minder goed loopt. Zo werken in het speciaal onderwijs de gebruikte registratiesystemen niet zo goed, terwijl (met name in het vso) er wel veel verzuim is en met leerlingen van alles aan
de hand kan zijn.
“Juist bij die leerlingen zijn er vaak gevallen dat ze meerdere keren verzuimen, gaan ze weer een tijdje
wel en dan weer tijdje niet naar school.”
Vanuit een sectorraad wordt opgemerkt dat verlofaanvragen soms lastig zijn voor directeuren:
“De wet is vrij duidelijk wat wel en niet mag. Maar zeg maar eens nee tegen een ouder, dat is niet altijd eenvoudig. Dat knelpunt vanuit het veld kennen we goed.”
Over het verplichtstellen van het Verzuimloket merkt een vertegenwoordiger van een sectorraad op dat
de invoer min of meer geruisloos is verlopen. Een inspecteur meent echter dat scholen er nog erg aan
moeten wennen en nog niet alle scholen het gebruiken.

3.2 De ontwikkeling van de verzuimaanpak
Scholen en mbo-instellingen over de ontwikkeling verzuimaanpak
In het vo en mbo stelt een derde van de respondenten dat het ongeoorloofd verzuim op hun school is
afgenomen in vergelijking met twee schooljaren geleden (figuur 3.4). In het po geldt dat voor een op de
zes respondenten. Twee derde van de po-scholen meent dat het ongeoorloofd verzuim op de school
gelijk is gebleven. Voor vo-scholen is dat bijna de helft en voor mbo-instellingen ruim een kwart. In het
mbo zeggen respondenten, vaker dan in het po en vo, dat het ongeoorloofd verzuim (sterk) is toegenomen (14% tegenover respectievelijk 4% en 7%). Per saldo is het aantal respondenten dat meent dat het
verzuim in vergelijking met twee schooljaren geleden (sterk) is afgenomen bijna vier keer zo groot als
het aantal respondenten dat meent dat het is toegenomen.
Figuur 3.4

Oordeel over de ontwikkeling van het ongeoorloofd verzuim op de school/instelling in vergelijking
met de situatie in het schooljaar 2014/2015

po (n=217)

vo (n=184)

mbo (n=142)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Sterk toegenomen

Toegenomen

Gelijk gebleven

Afgenomen

Sterk afgenomen

Weet niet

100%

Bron: enquête scholen/instellingen

Tegelijkertijd is volgens veertig procent van de respondenten uit het mbo het aantal verzuimmeldingen
(sterk) toegenomen in vergelijking met twee schooljaren geleden (figuur 3.5). Daartegenover is volgens
elf procent van de respondenten uit het mbo het aantal meldingen juist afgenomen. Bij het vo zijn deze
percentages in evenwicht (20% (sterke) toename tegen 19% (sterke afname)). In het po slaat de balans
de andere kant op (6% (sterke) toename tegen 16% (sterke afname). Relatief veel respondenten uit het
po vinden dat het aantal verzuimmeldingen gelijk is gebleven (64%).

34

Figuur 3.5

Oordeel over de ontwikkeling van het aantal verzuimmeldingen door de school/instelling in vergelijking met de situatie in het schooljaar 2014/2015

po (n=216)

vo (n=182)

mbo (n=142)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Sterk toegenomen

Toegenomen

Gelijk gebleven

Afgenomen

Sterk afgenomen

Weet niet

100%

Bron: enquête scholen/instellingen

Over het geheel bezien (dus po, vo én mbo) is het aantal respondenten dat meent dat het aantal verzuimmeldingen in vergelijking met twee schooljaren geleden (sterk) is toegenomen wat hoger dan het
aantal respondenten dat meent dat het is afgenomen. Het grote aantal respondenten dat zegt dat het
ongeoorloofd verzuim in dezelfde periode is afgenomen, kan erop wijzen dat scholen het verzuim consequenter melden.
Ontwikkeling van het verzuim op basis van gegevens van DUO
In de onderstaande tabel presenteren we het percentage relatief verzuim ten opzichte van het totaal
aantal leerplichtigen (tabel 3.4).9 Hieruit kunnen we het volgende concluderen:
 Gemiddeld genomen neemt het relatief verzuim wat af (met 0,25 procentpunt in de periode van
2013/2014 tot 2015/2016).
 Gemeenten die voor een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie hebben gekozen, zijn gemeenten met gemiddeld genomen wat meer relatief verzuim dan gemeenten zonder overeenkomst.
 Gemeenten met een samenwerkingsovereenkomst hebben in de periode van 2013/2014 tot 2015/
2016 een wat grotere stap gezet in de terugdringing van verzuim (t.o.v. gemeenten zonder overeenkomst). Deze ontwikkeling is nog niet stabiel.
Tabel 3.4

Percentage relatief verzuim ten opzichte van het aantal leerplichten over 2015/2016, 2014/2015
en 2013/2014
Percentage
Percentage
Percentage
2015/2016
2014/2015
2013/2014
Geen samenwerkingsovereenkomst (n=321)
2,55%
2,72%
2,76%
Wel samenwerkingsovereenkomst (n=51)
3,29%
3,20%
3,72%
Totaal (n=372)
2,72%
2,83%
2,97%
Bron: gegevens DUO over verzuim en leerplichtigen

Deze cijfers wijzen op een trend die ook door de scholen wordt herkend (vergelijk figuur 3.4: er zijn
duidelijk meer respondenten die menen dat het verzuim op hun school is afgenomen dan respondenten
die zeggen dat het verzuim is toegenomen).

9

De cijfers over 2016/2017 waren op het moment van schrijven nog niet beschikbaar. In de analyse zijn alleen die gemeenten
meegenomen waarover we over alle jaren voldoende gegevens beschikken. Drie gemeenten (Lelystad, Leeuwarden en Utrecht)
zijn niet meegenomen omdat de cijfers lijken te wijzen op een aanpassing van de meting, hetzij telfout(met grote verschillen
tussen de jaren als gevolg).

35

Leerplichtorganisaties over de ontwikkeling verzuimaanpak
Iets meer dan de helft van de leerplichtorganisaties is van mening dat de naleving van de Leerplichtwet
door vo-scholen en mbo-instellingen (veel) beter is geworden dan twee schooljaren geleden. Voor poen so-scholen is dat iets minder dan de helft; voor die sectoren is men iets vaker van mening dat de
naleving gelijk is gebleven. Het percentage respondenten dat meent dat de situatie in de sectoren (veel)
slechter is dan twee jaar geleden, is klein.
Figuur 3.6

Oordeel over naleving van de Leerplichtwet (deugdelijke verzuimregistratie en tijdige verzuimmelding) door scholen/instellingen in de gemeente/regio in vergelijking met de situatie tijdens het
schooljaar 2014/2015 (n=145)

Voor po
Voor so/vso
Voor vo
Voor mbo
0%

20%
Veel beter

40%
Beter

Gelijk

60%

80%

Slechter

Veel slechter

100%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Uit de cases
Vier leerplichtambtenaren geven in de cases aan dat het onderwerp verzuim nu meer op de radar is. Een
van hen geeft aan een stijgende lijn te zien in het melden en het correct melden en voortijdig signaleren.
Ook een andere leerplichtambtenaar beaamt dat scholen ongeoorloofd verzuim sneller melden dan
voorheen, met wel de volgende kanttekening:
“Ze laten verzuim nog weleens te lang duren. Als leerplichtambtenaar weet ik uit ervaring dat langdurig verzuim zich kan ontwikkelen tot ongeoorloofd verzuim. Als het probleem te laat wordt opgepakt, is het probleem vaak al te diep verankerd.”
Een inspecteur geeft in de cases aan dat de duidelijke groei en verbeterde registratie, volgens hem twee
oorzaken heeft, namelijk verbetering van de registratiesystemen en de monitoring daarvan, en een
inzicht bij docenten dat registreren en melden de leerling helpt.
“Eerder waren er docenten die bewust niet deden aan registreren, zij zagen dat als ‘verlinken’ aan
leerplicht. Leerplicht werd als vijand gezien. Nu worden ze meer gezien als iemand die aan dezelfde
kant staat. Ze helpen leerlingen juist, want dan komen ze in een vangnet terecht.”
Uit de interviews met sleutelinformanten
Een inspecteur die werkzaam is in het vo heeft geen opmerkelijke verandering gemerkt de afgelopen
twee jaren. De verbetering is volgens deze inspecteur al een tijdje gaande, mede doordat scholen preventief te werk gaan naar aanleiding van acties van leerplichtambtenaren in de grote steden of doordat
ze hoorden dat er in het mbo boetes waren uitgedeeld op dit vlak.
Volgens een vertegenwoordiger van een sectorraad is verzuimadministratie op scholen de afgelopen
jaren verbeterd mede door een verzuimcoördinator aan te wijzen en door meer gebruik te maken van
de beter beschikbare digitale mogelijkheden. Ook de vertegenwoordiger van de VNG is van mening dat
er een verbetering is geweest, maar het altijd nog beter kan.
“Er is veel aandacht voor geweest. Alles wat aandacht krijgt, groeit. We zijn er nog niet.”

36

37

Toezicht op de naleving

4 Toezicht op de naleving

In dit hoofdstuk bespreken we de ervaringen van onderwijsinstellingen (in het po, vo en mbo) en leerplichtorganisaties met het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet door de Inspectie of de afdeling
leerplicht van de gemeente (in geval van een samenwerkingsovereenkomst tussen Inspectie en gemeente). Hierbij maken we gebruik van de gegevens uit de digitale vragenlijsten die we in het po, vo en mbo
en onder leerplichtorganisaties hebben uitgezet. Daarnaast putten we uit de tien cases waarin we, om
een beeld te krijgen van hoe het toezicht er in de praktijk uitziet, gesproken hebben met de school, de
leerplichtambtenaar en de inspecteur. We beginnen de paragrafen met de ervaringen van leerplichtorganisaties om het vervolgens te bespreken vanuit het perspectief van respondenten van scholen en
mbo-instellingen.

4.1 Toezicht op de naleving van de Leerplichtwet
Ervaringen van leerplichtorganisaties met betrekking tot het toezicht
Veertien van de respondenten van leerplichtorganisaties werken in een gemeente die een samenwerkingsovereenkomst had met de Inspectie. Binnen deze gemeenten heeft leerplicht nalevingsonderzoeken uitgevoerd. In het merendeel van deze gemeenten voert de leerplichtambtenaar die de vaste
contactpersoon op een school is, geen nalevingsonderzoeken uit bij deze school (10 van de 13 respondenten waren het eens met deze stelling).10 De helft van de veertien gemeenten heeft een vast team van
leerplichtambtenaren dat de onderzoeken in het kader van de samenwerkingsovereenkomst voor de
Inspectie op de scholen uitvoert. Zeven respondenten zeggen dat leerplicht in hun gemeente vooral de
scholen bezoeken waar de verzuimrisico’s het grootst zijn. Deze laatste stelling is overigens ook voorgelegd aan respondenten uit gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst: van deze respondenten
onderschrijft veertig procent de stelling dat in hun gemeente vooral de scholen worden bezocht waar de
verzuimrisico’s het grootst zijn.
Ervaringen van scholen en mbo-instellingen met betrekking tot het toezicht
Respondenten van scholen en mbo-instellingen menen dat ze goed of ten minste voldoende op de
hoogte zijn van de wijze waarop het toezicht op naleving van de Leerplichtwet door scholen in hun gemeente is geregeld (figuur 4.1). In het po en vo stelt meer dan 90 procent van de respondenten dat ze
goed of voldoende op de hoogte zijn van de wijze waarop toezicht is geregeld. In het mbo geldt dat voor
bijna 80 procent van de respondenten.
Figuur 4.1

Mate waarin scholen en instellingen op de hoogte zijn van de wijze waarop het toezicht op naleving van de Leerplichtwet door scholen/instellingen in de gemeente is geregeld

po (n=218)

vo (n=183)

mbo (n=140)
0%

10%

20%
Goed

30%

40%

Voldoende

50%

60%

Onvoldoende

70%

80%

90%

100%

Slecht

Bron: enquête scholen/instellingen

In tabel 4.1 geven we een overzicht van het percentage scholen dat volgens de respondenten van de
scholen bezocht of onderzocht is door Inspectie, de afdeling leerplicht van de gemeente of een delegatie
10

Bron: enquête leerplichtorganisaties. De verschillen in het aantal respondenten komen doordat één respondent deze vraag niet
volledig heeft beantwoord.

39

van beide, waarbij aandacht is besteed aan de naleving van de Leerplichtwet door de school. De scholen
in het vo en de mbo-instellingen zijn vaker bezocht of onderzocht dan de scholen in het po (vo: 56%;
mbo: 52%; po: 37%).
Tot mei 2016 konden scholen door leerplicht worden bezocht op basis van een samenwerkingsovereenkomst tussen gemeente en Inspectie. Een kwart tot ruim een derde van de respondenten onder scholen
en instellingen zegt bezocht te zijn door leerplicht in het kader van een dergelijke samenwerkingsovereenkomst. De helft van deze scholen en instellingen bevindt zich in een gemeente zonder samenwerkingsovereenkomst en is vermoedelijk wel bezocht door leerplicht, maar dan niet voor een nalevingsonderzoek binnen de context van een samenwerkingsovereenkomst.
Tabel 4.1

School of instelling is in de afgelopen twee schooljaren (2015/2016 en 2016/2017) formeel bezocht of onderzocht waarbij aandacht was voor het naleven van de Leerplichtwet
Ja
Nee
Weet niet

po (n=213)
Alleen door leerplicht op basis van samenwerkingsovereenkomst
met Inspectie (gemeente/leerplichtambtenaar/RBL)
Alleen door de Inspectie
Door leerplicht en Inspectie gezamenlijk
vo (n=182)
Alleen door leerplicht op basis van samenwerkingsovereenkomst
met Inspectie (gemeente/leerplichtambtenaar/RBL)
Alleen door de Inspectie
Door leerplicht en Inspectie gezamenlijk
mbo (n=142)
Alleen door leerplicht op basis van samenwerkingsovereenkomst
met Inspectie (gemeente/leerplichtambtenaar/RBL)
Alleen door de Inspectie
Door leerplicht en Inspectie gezamenlijk

25%

67%

8%

16%
2%

75%
91%

8%
7%

37%

47%

16%

27%
3%

53%
75%

20%
22%

27%

27%

46%

37%
14%

20%
35%

43%
51%

Bron: enquête scholen/instellingen

De bezoeken waarbij de Inspectie is betrokken, zijn meestal eenmalig. Alleen in het vo en het mbo melden respondenten dat er één of meer vervolgbezoeken hebben plaatsgevonden. Bij de bezoeken die
alleen door leerplicht zijn uitgevoerd, is, over alle sectoren gezien, de helft van de bezochte scholen
twee keer of vaker bezocht.
Veruit de meeste van de bezoeken door de Inspectie vallen onder het regulier toezicht (tabel 4.2). Zes
scholen en mbo-instellingen zeggen bezocht te zijn naar aanleiding van een signaal. De helft van deze
scholen is een po-school.
Tabel 4.2
po (n=35)
vo (n=51)
mbo (n=59)

Reden voor het bezoek van de Inspectie
Regulier toezicht
Gevolg van signalen
91%
8%
93%
2%
83%
3%

Beide
0%
0%
3%

Weet niet
1%
5%
10%

Bron: enquête scholen/instellingen

In de volgende paragraaf 4.2 gaan we nader in op de ervaringen met het regulier toezicht, in paragraaf
4.3 bespreken we de ervaringen met de signaalfunctie.

40

4.2 Programmatisch handhaven en regulier toezicht
Oordeel van scholen en mbo-instellingen over het toezicht
Uit tabel 4.2 weten we dat de meerderheid van de bezoeken door de Inspectie waarbij aandacht was
voor de naleving van de Leerplichtwet volgens de respondenten uit het onderwijs onder het reguliere
toezicht valt. Respondenten van scholen en instellingen waar de Inspectie naar de naleving van de Leerplichtwet heeft gekeken, beoordelen het toezicht in ruime meerderheid als goed of voldoende (in het po
is dat 95%, in het vo 97% en in het mbo 93%, figuur 4.2).
Figuur 4.2

Oordeel over het toezicht van de Inspectie op de naleving van de Leerplichtwet door de
school/instelling

po (n=212)

vo (n=177)

mbo (n=141)
0%

10%

Goed

20%

Voldoende

30%

40%

Onvoldoende

50%

60%

Slecht

70%

80%

90%

100%

Geen toezicht/weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

Het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet door scholen zoals dat nu door de Inspectie wordt
uitgevoerd, is volgens veel respondenten even goed als of beter dan het toezicht zoals dat in het schooljaar 2016/2015 plaatsvond (figuur 4.3). Vooral in het vo en mbo ervaren respondenten het huidige toezicht als een verbetering. Het gaat om respectievelijk 37 procent en 41 procent van de respondenten in
die sectoren.
Figuur 4.3

Oordeel over het toezicht van de Inspectie op de naleving van de Leerplichtwet door de
school/instelling in vergelijking met het schooljaar 2014/2015

po (n=212)

vo (n=176)

mbo (n=140)
0%

10%

Veel beter

20%
Beter

30%

40%

Even goed

50%
Slechter

60%

70%

Veel slechter

80%

90%

100%

Weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

Uit de cases
Ook de meeste scholen en instellingen uit de cases beoordelen het Inspectiebezoek als positief en prettig. Een aantal geïnterviewden zei dat de Inspectie kritisch was, maar op een goede manier en zoals ze
gewend zijn van de Inspectie. Een vo-directeur:
“Het was een prettig bezoek dat de school ook wat opleverde, namelijk de bevestiging dat ze op de
goede manier bezig zijn, plus enkele suggesties om de zaken wat aan te scherpen.”
41

Twee schooldirecteuren waren minder positief over het nalevingsonderzoek van de Inspectie. Dit betrof
beide scholen die na het eerste onderzoek als onvoldoende werden beoordeeld. De ene directeur zei
voorafgaande het onderzoek al bezig te zijn met een verbeterde verzuimaanpak, maar desondanks wel
schrok van het oordeel van de Inspectie. De andere directeur merkte op dat het, doordat het bezoek als
een pilot was gepresenteerd, voor de school onverwacht was dat er nog een tweede bezoek kon plaatsvinden en bij gebreken ook sancties konden volgen.
In een evaluatie over de nalevingsonderzoeken in het vo door de Inspectie lezen we dat scholen over
het algemeen positief zijn over het toezicht:
"Over het algemeen hebben scholen aangegeven het onderzoek naar de naleving van de leerplichtwet als zinvol en stimulerend te ervaren. Men ziet in dit handhavingsonderzoek ook een stuk erkenning van de bewaking van de aanwezigheid van leerling door de school. Ook bij de enkele school
waar de onderzoeken manco’s aan het licht brachten was men positief over de onderzoeken. Bij die
scholen die reparatie moesten verrichten in het beleid, in het beter bekend maken van het beleid,
en/of de uitvoering vond men de investering in tijd die daarmee gemoeid ging, groot."

4.3 Signaalfunctie
Ervaringen van leerplichtorganisaties met de signaalfunctie
Ruim tachtig procent van de respondenten die namens de leerplichtorganisatie de vragenlijst hebben
ingevuld, kent de Signalenbox ten minste in enige mate (zie ook paragraaf 2.4, tabel 2.5). Ruim een derde van de respondenten van leerplichtorganisaties heeft weleens contact opgenomen met het Loket van
de Inspectie (tabel 4.3).
Tabel 4.3

Leerplichtorganisatie heeft in de afgelopen twee schooljaren (2015/2016 en 2016/2017) contact
gehad met het Loket van de Inspectie met betrekking tot het naleven van de Leerplichtwet door
scholen (eventueel om vragen te stellen of informatie op te vragen)
Percentage (n=146)

Geen contact
Eén keer of vaker contact
Weet niet

47%
36%
17%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Als een respondent contact heeft opgenomen met het Loket, dan is dat doorgaans vaker dan één maal.
Het gemiddeld aantal contacten dat deze respondenten met het Loket hadden, is drie.
Van de in totaal 148 respondenten hebben er twaalf (8%) één keer of vaker een signaal afgegeven van
het (mogelijk) niet naleven van de Leerplichtwet bij het Loket van de Inspectie (tabel 4.4).
Tabel 4.4

Leerplichtorganisatie heeft in de afgelopen twee schooljaren (2015/2016 en 2016/2017) melding
gedaan bij het Loket van de Inspectie (Signalenbox) over een school die de Leerplichtwet niet of
onvoldoende naleeft
Percentage (n=148)
84%
Geen melding
Eén keer of vaker melding
8%
Weet niet
8%
Bron: enquête leerplichtorganisaties

Vijf van de twaalf respondenten die melding gedaan hebben bij het Loket, hadden eenmalig contact met
het Loket. Gemiddeld lag het aantal contacten met betrekking tot signalering op twee.
In paragraaf 2.4 beschreven we dat leerplichtambtenaren proberen er eerst samen met de school uit te
komen. Ze geven pas een signaal af als dat niet lukt. De signalen hebben vrijwel altijd betrekking op het

42

niet of niet tijdig melden van verzuim door een school (10 van de 12, tabel 4.5). Vaak gaat het om een
combinatie van signalen.
Tabel 4.5

Soort signalen dat is gemeld (meerdere antwoorden mogelijk)

Signaal over niet of niet tijdig melden van verzuim door school
Signaal over onjuist toekennen van verlof door school
Signaal over niet sluitende/slechte verzuimregistratie op een school
Signaal voor escalatie na 3e controle bij samenwerkingsovereenkomst met Inspectie
Anders*

Aantal (n=12)
10
4
2
1
4

Bron: enquête leerplichtorganisaties
* Tweemaal ging het over een onterechte uitschrijving van een minderjarige leerling, eenmaal n.a.v. een signaal.

Onder de 180 meldingen die gedurende de schooljaren 2015/2016 en 2016/2017 via de Signalenbox bij
de Inspectie zijn binnengekomen, troffen we in totaal acht signalen aan (zie paragraaf 2.4). De signalen
gingen doorgaans over de onjuiste toekenning van verlof en een ontoereikende aanpak van het schoolverzuim. Het merendeel van de meldingen in de Signalenbox is overigens een vraag.
Ervaringen van scholen en mbo-instellingen
Een relatief klein deel (6%) van de respondenten zegt dat de gemeente of de leerplichtorganisatie melding heeft gedaan over de school of instelling met betrekking tot het niet (voldoende) naleven van de
Leerplichtwet (tabel 4.6). Hierbij is overigens niet gevraagd of dat bij het Loket van de Inspectie was. Uit
paragraaf 2.4 bleek ook al dat het aantal meldingen bij de Inspectie van mogelijke niet naleving door
scholen beperkt is.
Tabel 4.6

Po (n=185)
Vo (n=138)
Mbo (n=55)*

Leerplichtorganisatie heeft, volgens de school of instelling zelf, in 2015/2016 of 2016/2017 een
melding gedaan over school of instelling in verband met het niet (voldoende) naleven van de
Leerplichtwet
Aantal scholen waarover ten minste één melding is gedaan door gemeente of leerplichtorganisatie
11 scholen
7 scholen
4 instellingen

Bron: enquête scholen/instellingen
* Relatief veel respondenten uit het mbo (61%) hebben ingevuld dat ze het niet weten.

Bij de helft van deze scholen of instellingen gaat het om één melding.
Uit de cases
De signaalfunctie is voor de scholen en leerplichtambtenaren uit de cases iets dat ze kennen van horen
zeggen, waar ze zelf dus geen ervaring mee hebben. De gesproken betrokkenen van scholen geven aan
het prettiger te vinden als de leerplichtambtenaar eerst in overleg gaat met de school voordat deze
eventueel een melding doet. Onder de leerplichtambtenaren zijn er enkelen die het afgeven van een
signaal kennen uit de praktijk van een collega. Eén van hen heeft zelf een signaal afgegeven, omdat een
school11 de verzuimregistratie niet op orde had. Deze ambtenaar merkt hierover op dat ze liever direct
telefonisch contact met de Inspectie had gehad.
In paragraaf 5.2 bespreken we de effecten van de melding van een signaal op de naleving van de Leerplichtwet.

11

Het betrof overigens niet de school uit de casus, maar een andere school uit deze gemeente.

43

4.4 Samenwerkingsovereenkomsten
Ervaringen van leerplichtorganisaties in gemeenten met samenwerkingsovereenkomst
Van de gemeenten waarvoor de respondenten de vragenlijst hebben ingevuld, zeiden 13 respondenten
(9%) dat de gemeente een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie had.12 Bij controle bleek dat
niet helemaal correct: van deze dertien gemeenten hebben er elf daadwerkelijk een overeenkomst. Bij
de analyse zijn we uitgegaan van deze elf gemeenten.
Negen van de elf respondenten menen dat de gerechtelijke uitspraak dat samenwerkingsovereenkomsten wettelijk niet zijn toegestaan (zie paragraaf 2.5) gevolgen heeft voor de uitvoering binnen de gemeente. Na de uitspraak zijn de schoolcontroles door leerplicht gestaakt. Een respondent merkt op dat
er bij twee scholen door de gemeente geen vervolg kon worden gegeven aan acties op onvoldoende
naleving die door de eerste controle aan het licht kwam.
Volgens deze elf respondenten varieert het enthousiasme van scholen over samenwerkingsovereenkomsten tussen gemeenten en Inspectie (figuur 4.4).
Figuur 4.4

Reactie van de scholen op samenwerkingsovereenkomsten tussen Inspectie en de gemeente
aangaande het toezicht op de naleving (alleen gemeenten met samenwerkingsovereenkomst)13

In po
In so/vso
In vo
In mbo
0

2

4

6

Overwegend positief

Overwegend neutraal

Sterk wisselend

Niet van toepassing

8

10

Overwegend negatief

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Leerplichtorganisaties zien als positieve aspecten in de uitvoering van de afspraken met de Inspectie:
 duidelijk inzicht in de registratie en melding van scholen, zodat er passende ondersteuning kan worden geboden (bijvoorbeeld bij de signalering van zorgleerlingen);
 verbeteringen in de aanpak door de scholen bij de verzuimadministratie, verzuimmeldingen, verlofaanvragen;
 intensief contact met de scholen (en, volgens enkele gemeenten, met de Inspectie).
Een respondent vat de ontwikkelingen binnen de leerplichtorganisatie door de samenwerkingsovereenkomst als volgt samen:
“Door het convenant met de Inspectie is het toezicht op de scholen veel professioneler geworden. De
samenwerking zorgt ervoor dat de kennis van de Inspectie en de ervaring van de leerplicht elkaar versterken. De scholen geven aan dat zij waarderen dat het toezicht deskundig gebeurt en volgens duidelijke kaders. Zij nemen stappen om te verbeteren en willen daar ook graag op beoordeeld worden.”
12

Ook onder de respondenten die meenden dat de gemeente geen samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie had, zijn er
twee respondenten die dat niet correct zagen. Aan deze twee respondenten zijn de vervolgvragen niet voorgelegd.
13
Gezien de lage aantallen respondenten waar de gegevens betrekking op hebben presenteren we in deze grafiek niet de percentages, maar de absolute aantallen. Dat geldt overigens ook voor figuur 4.5.

44

Knelpunten die de leerplichtorganisaties ervaren in de uitvoering van de afspraken met de Inspectie zijn:
 druk op de uitvoering (gebrek om mensen om het nalevingstoezicht uit te voeren);
 zorgen dat de leerplichtambtenaar van de school niet degene is die de controles uitvoert;
 weerstand onder scholen (met name mbo).
Verder merkt een aantal respondenten op dat zij het wegvallen van deze vorm van toezicht (sinds mei
2016) ook als een knelpunt ervaren.
Alles overwegend zijn zeven van de elf respondenten (zeer) positief over de samenwerkingsovereenkomst. De resterende vier respondenten staan er neutraler in. Als de samenwerkingsmogelijkheid tussen Inspectie en gemeenten wettelijk verankerd wordt, denken negen van de elf respondenten dat hun
gemeente de overeenkomst waarschijnlijk of zeker zal voortzetten. Eén respondent verwacht dat de
gemeente ervan afziet.
Ervaringen van scholen en mbo-instellingen met samenwerkingsovereenkomsten
Onder respondenten uit het po, vo en mbo meent respectievelijk twaalf, dertien en twintig procent dat
gemeente waarin hun school of instelling ligt, begin 2016 een samenwerkingsovereenkomst had met de
Inspectie (tabel 4.7). De helft van deze groep nam dat onterecht aan. Anderzijds is er onder de scholen
die het niet weten een behoorlijk aantal waar de gemeente wel een samenwerkingsovereenkomst had.
Over het geheel gezien (dus alle sectoren samen) werkt ruim een kwart van de respondenten op een
school of instelling in een gemeente met samenwerkingsovereenkomst. De belangrijkste bevinding uit
deze vraag is dus dat veel respondenten uit het onderwijs niet weten of er sprake is geweest van een
samenwerkingsbijeenkomst tussen de gemeente en de Inspectie.
Tabel 4.7

Gemeente waarin school of instelling is gevestigd had begin 2016 een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie
po (n=219)
vo (n=185)
mbo (n=142)
14%
13%
20%
2%
6%
8%
84%
81%
71%

Ja
Nee
Weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

Bij de drie vervolgvragen hebben we alleen gekeken naar de scholen die terecht hebben aangekruist dat
de gemeente een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie had. Driekwart van deze scholen en
instellingen beoordeelt het onderzoek van de leerplichtorganisatie naar de naleving van de Leerplichtwet door de school als voldoende of goed (figuur 4.5). Ongeveer een vijfde van de scholen of instellingen vindt het onderzoek onvoldoende of slecht. Hierbij gaat het alleen om respondenten uit het vo en
het mbo.
Figuur 4.5

Oordeel over de onderzoeken van de leerplichtorganisatie op naleving van de Leerplichtwet door
de school of instelling (binnen gemeenten met samenwerkingsovereenkomst)

po (n=11)

vo (n=15)

mbo (n=14)
0
Goed

2
Voldoende

4

6
Onvoldoende

8
Slecht

10

12

14

16

Geen toezicht/weet niet

Bron: enquête scholen/instellingen

45

Net als bij de leerplichtorganisaties is via open vragen aan de scholen en instellingen in gemeenten met
samenwerkingsovereenkomst gevraagd positieve kanten en (mogelijke) knelpunten van de samenwerkingsovereenkomst te benoemen. Als positief zien ze met name de korte lijnen met leerplicht en de
goede communicatie met de leerplichtambtenaar. Scholen zijn zich bewuster van de noodzaak van een
verzuimaanpak en zien dat leerplicht daarbij samen met de school optrekt. De korte lijnen werden ook
genoemd door leerplichtorganisaties. Het toegenomen bewustzijn bij de scholen leidt tot verbeteringen
in de verzuimaanpak die de leerplichtambtenaren als positief effect van de samenwerkingsovereenkomst noemen.
Een iets kleinere groep scholen noemt daarnaast ook knelpunten, bijvoorbeeld de striktheid waarmee
het toezicht wordt toegepast. Ter illustratie deze opmerking van een respondent uit het mbo:
“De onderzoeken waren zorgvuldig, maar werden met weinig coulance uitgevoerd. Vooral de
uitzonderingen (bijzondere trajecten waarbij bijvoorbeeld studenten opgevangen werden die
dreigden uit te vallen) kregen veel aandacht.”
Andere knelpunten hebben bijvoorbeeld betrekking op de naleving van leerplicht bij leerlingen die van
buiten de eigen gemeente komen en het ontbreken van voldoende slagvaardigheid bij leerplicht (bijvoorbeeld door onderbezetting).
Ervaringen van leerplichtorganisaties in gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst
Een groot deel van de respondenten uit de gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst meent dat
hun gemeente niet heeft overwogen om een verzoek daartoe te doen bij de Inspectie (tabel 4.8). Bijna
een derde van de respondenten zegt dat de gemeenten daar wel over heeft nagedacht, maar heeft
besloten om dat niet te doen. Bij deze gemeenten was het een bewuste keuze om geen samenwerkingsovereenkomst aan te gaan.
Tabel 4.8

Acties ondernomen om een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie aan te gaan
Percentage (n=130)
Nooit overwogen om verzoek te doen bij de Inspectie
40%
Een overeenkomst is ooit overwogen, maar besloten is om het niet te doen
30%
Concreet verzoek ligt bij Inspectie, maar is in afwachting van mogelijke wettelijke veranke1%
ring
Andere actie*
7%
Weet niet
22%
Bron: enquête leerplichtorganisaties
* De meeste van deze respondenten melden dat het een regionaal standpunt is om geen samenwerkingsovereenkomst te
sluiten. De rest vindt het niet wenselijk.

Ruim een derde van respondenten meent dat hun gemeente zonder samenwerkingsovereenkomst in de
toekomst, als de mogelijkheid wettelijk verankerd is, (waarschijnlijk) een overeenkomst met de Inspectie aangaat (tabel 4.9). Ruim een vijfde van de respondenten denkt dat hun gemeente dat (waarschijnlijk) niet van plan is.
Tabel 4.9

Als de samenwerkingsmogelijkheid tussen Inspectie en gemeenten wettelijk verankerd wordt,
bent u dan van plan een samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie aan te gaan?
Percentage (n=129)
Zeker
12%
Waarschijnlijk
24%
Waarschijnlijk niet
20%
Zeker niet
2%
Weet niet
42%
Bron: enquête leerplichtorganisaties

Uit de cases
Onder de cases is één instelling met daadwerkelijke ervaring met het nalevingsonderzoek door de afdeling leerplicht vanwege de samenwerkingsovereenkomst. Deze instelling is in 2013 en 2015 door leer46

plicht bezocht. Inmiddels, na het bevriezen van de samenwerkingsovereenkomsten, heeft de Inspectie
een nalevingsonderzoek uitgevoerd op de instelling. Bij alle bezoeken is de instelling als voldoende beoordeeld. De geïnterviewde kon een duidelijk verschil aangeven tussen het bezoek van leerplicht en van
de Inspectie. Leerplicht nam, volgens haar, het bezoek heel strikt op, telde alles na. De Inspectie ging
naar haar mening meer uit van de toelichting door de school en op basis van vertrouwen. De instelling
vindt die benadering prettiger en voelde zich serieuzer genomen door de Inspectie dan door leerplicht.
Een leerplichtambtenaar die werkzaam is bij een gemeente met een samenwerkingsoverkomst en waar
de onderzoeken inmiddels weer worden uitgevoerd door de Inspectie, merkt daarover op dat er soms
scholen zijn die voldoende worden beoordeeld, waarover zij twijfels over de naleving heeft. Door de
controles door leerplicht was er een ‘drive’ bij scholen om het goed te doen. Leerplicht ziet dat de aandacht verslapt bij de scholen sinds zij de controles niet meer doet.
De diverse partijen, ook uit gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst, zien als voordelen van de
onderzoeken door leerplicht dat de ambtenaren goed in het onderwerp zitten en dat het tijdens het
bezoek alleen maar gaat over de naleving van de Leerplichtwet. De indruk is ook dat leerplicht er dieper
in duikt dan de Inspectie, al zijn er ook enkele scholen die juist het omgekeerde ervaren. Bovendien kan
het van de persoon afhangen hoe strikt hij of zij de controle uitvoert. De nabijheid van leerplicht bij de
scholen kan ook een nadeel zijn, leerplicht is zowel partner van de scholen als toezichthouder (in geval
van een overeenkomst). Verschillende leerplichtambtenaren wijzen ook op een capaciteitsprobleem bij
leerplicht: ze hebben onvoldoende mensen om de onderzoeken uit te voeren.
Onder leerplichtambtenaren is geen consensus over wie de nalevingsonderzoeken zou moeten uitvoeren. Een van de gemeenten waarmee we spraken, heeft bewust gekozen om geen samenwerkingsovereenkomst aangegaan. Leerplicht wil haar eigen rol vervullen en wil geen verlengstuk van de Inspectie
zijn. Verschillende respondenten (zowel vanuit leerplicht als vanuit de Inspectie) suggereren een gezamenlijk toezicht op de naleving van de Leerplichtwet als alternatief.

4.5 De rol van de leerplichtorganisaties
Visie van leerplichtorganisaties op hun rol binnen het toezicht
Leerplichtorganisaties zien hun rol in het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet door scholen vaak
als een combinatie van zowel makelaar/intermediair als toezichthouder/handhaver (44%, tabel 4.10).
Tabel 4.10

Rol die leerplichtorganisaties zien weggelegd voor zichzelf in het toezicht op naleving van de Leerplichtwet door instellingen
Percentage (n=145)
21%
Rol van makelaar/intermediair tussen scholen en Inspectie
16%
Rol van toezichthouder/handhaver
44%
Een combinatie van beide
19%
Anders*
Bron: enquête leerplichtorganisaties
* Een derde van deze respondenten noemt hier de rol als adviseur. Ook het afgeven van signalen wordt relatief veel genoemd.

Meer dan de helft van de leerplichtorganisaties uit gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst
adviseert scholen op het gebied van de verzuimregistratie en -meldingen (tabel 4.11). Aan de gemeenten met samenwerkingsovereenkomst is deze vraag niet voorgelegd.

47

Tabel 4.11

Binnen de leerplichtorganisatie is een vorm van advies aan scholen of samenwerking met scholen
op het gebied van de verzuimregistratie- en meldingen (meerdere antwoorden mogelijk)
Percentage (n=128)
53%
Een vorm van advies
43%
Een vorm van samenwerking
11%
Anders
14%
Geen advies of samenwerking
Bron: enquête leerplichtorganisaties

Als vormen van advies noemen de respondenten structurele en incidentele contacten met scholen en
instellingen, over verzuimaanpak, de registratie van verzuim, meldingen en verlofaanvragen, zowel generiek als bij individuele casussen, op initiatief van leerplicht zelf (voorlichting) of op initiatief van de
school. Ter illustratie dit citaat:
“Wij werken erg preventief en hebben veel contact met scholen over de stand van zaken. Houden de
lijntjes kort zodat we er vroegtijdig bij zijn in plaats van dat we dingen pas oppakken wanneer het
heel heftig is. Scholen nemen makkelijk contact met ons op wanneer ze vragen hebben.”
Respondenten noemen voorbeelden van samenwerking op regionaal (binnen het samenwerkingsverband), lokaal of individueel (binnen de school) niveau, bijvoorbeeld in de vorm van verzuimprotocollen,
leerplichtspreekuren op de locaties, participatie in het zorgadviesteam, overleg met verzuimcoördinator,
ondersteuning van scholen bij het op orde brengen van de verzuimregistratie, vaak in combinatie. De
samenwerking is erop gericht het verzuimbeleid van de scholen te optimaliseren.
Visie van scholen en mbo-instellingen over de rol van leerplicht bij het toezicht
De vraag naar de rol voor de leerplichtorganisaties in het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet
door scholen is ook voorgelegd aan de respondenten van scholen en mbo-instellingen zelf. De grootste
groep respondenten meent, net als de leerplichtorganisaties zelf, dat het een combinatie moet zijn van
makelaar/intermediair en toezichthouder/handhaver (tabel 4.12). In vergelijking met de leerplichtorganisaties zien deze respondenten de leerplichtorganisaties vaker in de rol van toezichthouder/handhaver
sec.
Tabel 4.12

po (n=212)
vo (n=176)
mbo (n=139)

Rol die scholen en instellingen zien weggelegd voor de leerplichtorganisaties in het toezicht op
naleving van de Leerplichtwet door instellingen
Makelaar/intermediair
ToezichthouCombinatie van beide
Anders*
tussen instellingen en
der/handhaver
Inspectie
17%
23%
52%
8%
18%
25%
44%
13%
18%
26%
40%
17%

Bron: enquête scholen/instellingen
* Een groot deel van de scholen noemt onder ‘Anders’ de rol van samenwerkingspartner. Ook de rol van adviseur wordt door
relatief veel scholen genoemd. Andere respondenten voorzien een rol van de leerplichtambtenaar tussen de school en de ouders in, bijvoorbeeld als schakel naar hulpverlening of door lik-op-stukbeleid.

Veel scholen en instellingen zien de leerplichtorganisatie als een partner waarmee wordt samengewerkt
(tabel 4.14), zeker in het vo (47%) en mbo (42%), of als combinatie van samenwerkingspartner en adviseur. In het po heeft de leerplichtorganisaties vaker de rol van adviseur (17%) dan in het vo (9%) en mbo
(4%).

48

Tabel 4.14

po (n=214)
vo (n=180)
mbo (n=142)

School of instelling heeft een vorm van advies ontvangen of werkt samen met leerplichtorganisaties
Vorm van
Vorm van
Beide
Anders
Geen adOnbekend
advies
samenvies/samenwerking
werking
17%
23%
27%
3%
14%
16%
9%
47%
22%
5%
8%
10%
4%
42%
20%
2%
5%
27%

Bron: enquête scholen/instellingen

Uit de cases
Ook in de tien cases is de rol van de leerplichtorganisaties besproken. In de praktijk lopen de verschillende rollen van leerplichtorganisaties vaak door elkaar. Hieronder geven we drie illustraties van de rol
die de leerplichtorganisaties (kunnen) innemen.
Een schooldirecteur vertelt dat de insteek van de samenwerking met leerplicht is om samen op te trekken. Het gaat niet om het opleggen van sancties, maar om samen oplossingen te vinden om het verzuim
terug te dringen. De gemeente waarin de school ligt, kent een stedelijk verzuimprotocol voor po en een
daarvan afgeleid protocol voor het vo in de regio. Leerplicht kijkt met de school naar de verzuimaanpak,
wisselt ervaringen met de school uit en evalueert met de school de aanpak van de school om ervoor te
zorgen dat die actueel blijft. Voor de school is leerplicht een samenwerkingspartner, maar leerplicht ziet
er ook op toe dat individuele leerlingen en hun ouders voldoen aan de Leerplichtwet, en kan de rol tussen school en Inspectie vervullen. Onderwijs, leerplicht én Inspectie houden elk hun eigen verantwoordelijkheden.
In een andere casus vertelden de betrokkenen over een spreekuur op locatie. Op gemeenschappelijk
initiatief van school en leerplichtambtenaar was de leerplichtambtenaar tijdelijk wekelijks op maandagochtend aanwezig op de school. Ze sprak met leerlingen die tegen het wettelijk verzuim aanzaten (dus
bijna 16 uur ongeoorloofd hadden verzuimd in vier aaneengesloten weken) om te voorkomen dat ze
daar overheen gingen, verder voerde ze absentiegesprekken en overlegde ze met verzuimcoördinator.
Van haar aanwezigheid ging een preventieve werking uit.
Een inspecteur uit een derde casus wees op de betrokkenheid van de leerplichtambtenaar bij problematische leerlingen. Verzuim is vaak een signaal van dieperliggende persoonlijke problemen van de leerlingen. Volgens deze respondent kan de leerplichtambtenaar beter dan de Inspectie beoordelen wat de
oorzaak van de problemen; zijn ze inderdaad persoonlijk of is het toch de kwaliteit van de school?
Mocht er sprake zijn van persoonlijke problemen, dan is het belangrijk dat er in die richting een vervolg
wordt gezocht. Als de school in gebreke blijft, kan er signaal worden afgegeven bij de Inspectie.
Uit deze voorbeelden blijkt, net als uit de vragenlijsten onder leerplichtorganisaties en scholen en instellingen, dat de organisaties, onderwijsinstellingen én Inspectie de taken van de leerplichtambtenaren
eerder breed zien. Verschillende inspecteurs wijzen er tijdens de interviews nog eens op dat het belangrijk is dat leerplichtambtenaren melding doen als scholen en instellingen de Leerplichtwet onvoldoende
naleven.

49

Gevolgen van het
toezicht op de naleving

5 Gevolgen van het toezicht op de naleving

In dit hoofdstuk bespreken we de gevolgen van het toezicht op de naleving van de Leerplichtwet door
scholen volgens de respondenten van leerplichtorganisaties en onderwijsinstellingen (po, vo, mbo). De
gegevens zijn afkomstig uit de digitale vragenlijsten en uit de tien casestudies. Bij deze casestudies is
ook gesproken met onderwijsinspecteurs. We beginnen elke paragraaf opnieuw met de ervaringen leerplichtorganisaties. Vervolgens komen de respondenten van scholen en mbo-instellingen aan het woord.

5.1 Bijdrage van toezicht op naleving Leerplichtwet
Bijdrage volgens leerplichtorganisaties
Volgens de respondenten van de leerplichtorganisaties zijn de ontwikkelingen op de naleving van de
Leerplichtwet onder invloed van het toezicht het sterkst bij het toepassen van de geldende regels bij
in- en uitschrijven (figuur 5.1), de effecten bij de verlening van verlof zijn veel minder sterk. Percentage
respondenten dat meent dat toezicht (heel) veel bijdraagt:
 deelnemers worden volgens de geldende regels in- en uitgeschreven: 45% van de respondenten
meent dat toezicht (heel) veel bijdraagt aan dit aspect;
 goede verzuimregistratie: 3%;
 verzuim wordt tijdig geconstateerd en gemeld: 36%;
 verlof wordt op juiste wijze verleend: 21%.
Figuur 5.1

Mate waarin de huidige vorm van toezicht op de naleving van de Leerplichtwet heeft bijgedragen
aan betere naleving door scholen

Goede verzuimregistratie door
scholen/instellingen (n=143)
Verzuim wordt tijdig geconstateerd en
indien nodig gemeld door
scholen/instellingen aan het Digitaal
Verzuimloket (n=146)
Verlof wordt op juiste wijze verleend door
de schoolhoofden (n=141)
Leerlingen/deelnemers worden volgens de
geldende regels- in en uitgeschreven
(n=143)
0%
Heel veel

Veel

20%

Enigszins

40%

60%

Weinig

Geen

80%

100%

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Bijdrage volgens scholen en mbo-instellingen
Respondenten van vo-scholen en mbo-instellingen zijn over het algemeen positiever over de opbrengsten van het huidige toezicht op de naleving van de Leerplichtwet dan scholen in het po (tabel 5.1).
Concentreren we ons op de respondenten die stellen dat toezicht (heel) veel bijdraagt dan ontstaat het
volgende beeld:
 Met name in het mbo zijn veel respondenten positief over de bijdrage van het toezicht op een goede
verzuimregistratie 5%). In het po geldt dat voor 38 procent, in het vo voor 41 procent.
 Een vergelijkbaar beeld zien we bij tijdige constatering en melding van verzuim: 55 procent van de
respondenten uit het mbo zien hier een betere naleving door toezicht. Voor het po is dat 30 procent,
voor het vo 44 procent.
 Over de juiste wijze verlening van verlof lopen de sectoren minder uiteen: in het po vindt 42 procent
dat verbeterd; in het vo 37 procent; en in het mbo 36 procent.
51

 Bij de naleving van de geldende regels voor het in- en uitschrijven van leerlingen/deelnemers zijn de
respondenten uit het mbo weer het positiefst over de bijdrage van het toezicht (51%). Vo en po volgen met respectievelijk 43 procent en 38 procent.
Tabel 5.1

Mate waarin de huidige vorm van toezicht op de naleving van de Leerplichtwet heeft bijgedragen
aan betere naleving door scholen
Heel
Veel
EnigsWeinig
Geen
Weet
veel
zins
niet/ge
en
mening

Po (n=209)
Goede verzuimregistratie
Verzuim wordt tijdig geconstateerd en indien
nodig gemeld aan het Digitaal Verzuimloket
Verlof wordt op juiste wijze verleend (door de
directie)
Leerlingen worden volgens de geldende regels
in- en uitgeschreven
Vo (n=176)
Goede verzuimregistratie
Verzuim wordt tijdig geconstateerd en indien
nodig gemeld aan het Digitaal Verzuimloket
Verlof wordt op juiste wijze verleend (door de
directie)
Leerlingen worden volgens de geldende regels
in- en uitgeschreven
Mbo (n=138)
Goede verzuimregistratie
Verzuim wordt tijdig geconstateerd en indien
nodig gemeld aan het Digitaal Verzuimloket
Verlof wordt op juiste wijze verleend (door de
directie)
Deelnemers worden volgens de geldende
regels in- en uitgeschreven

4%
2%

35%
28%

24%
25%

10%
14%

22%
21%

6%
10%

8%

34%

18%

11%

26%

3%

15%

24%

13%

14%

32%

3%

10%
9%

30%
36%

31%
29%

11%
10%

9%
8%

8%
9%

8%

29%

27%

15%

13%

7%

9%

34%

17%

14%

15%

11%

11%
11%

45%
44%

20%
21%

5%
6%

1%
1%

19%
18%

7%

29%

24%

10%

3%

28%

9%

42%

16%

11%

4%

18%

Bron: enquête scholen/instellingen

Uitsplitsing naar gemeenten met samenwerkingsovereenkomst en gemeenten zonder levert geen significante verschillen. Desondanks wekt het de indruk dat scholen en instellingen in gemeenten met overeenkomst vaker menen dat het toezicht op de naleving (heel) veel heeft bijgedragen aan een betere
naleving op de vier aspecten.
Het toezicht draagt volgens de leerplichtorganisaties relatief weinig bij aan de verbetering van de naleving op het gebied van de verlening van verlof. De scholen en instellingen zijn daarover positiever. Op de
andere aspecten lopen de ideeën over de effecten van het toezicht minder sterk uiteen tussen onderwijs en gemeenten/leerplichtorganisaties.
Uit de cases
Bij twee van de tien scholen zijn de melding en de registratie van verzuim en verlof door de Inspectie als
onvoldoende beoordeeld. De directeur van de po-school stelt dat het oordeel van de Inspectie veel
teweeg heeft gebracht. De school gaat veel bewuster om met verzuim en gaat bij verlofaanvragen bijvoorbeeld minder mee in de emotie van de ouders. Bij de so-school zijn naar aanleiding van de bevindingen van de inspecteur de gaten in de registratie van het verzuim gedicht. De directrice van de soschool meent dat het gaat om een extra borging van iets dat in de praktijk al goed liep en dat door de
52

omvang van de school (klein) ook eigenlijk geen problemen oplevert. Ze wijst erop dat er voor haar
leerlingen niets is veranderd.
Bij de andere zes scholen die door de Inspectie zijn bezocht, was het oordeel van de Inspectie positief.
Verschillende betrokkenen vanuit de scholen stellen dat het bezoek hun desondanks iets heeft opgeleverd. Zo hebben beide po-scholen de communicatie met de ouders over het aanvragen van verlof aangepast. Eén van de vo-scholen kwam er door eigen onderzoek achter dat leerlingen zich niet altijd bewust zijn dat ze verzuimen (bijvoorbeeld door te laat te komen). Na het bezoek van de Inspectie, waarin
dit onderzoek is besproken, is besloten om de leerlingen daarover te informeren tijdens een klassenbezoek.
Zowel Inspectie als leerplichtambtenaren wijzen erop dat het noodzakelijk is om de scholen af en toe te
bezoeken om na te gaan of de verzuimaanpak (nog) op orde is.

5.2 Effecten van afgeven signalen
In paragraaf 2.4 schreven we dat ruim tachtig procent van de respondenten uit leerplichtorganisaties de
signaalfunctie ten minste enigszins kent (zie paragraaf 2.4, tabel 2.5). In de praktijk hebben de meeste
respondenten geen ervaring met het afgeven van signalen: van de 148 respondenten hebben er twaalf
(8%) één keer of vaker een signaal afgegeven van het (mogelijk) niet naleven van de Leerplichtwet bij
het Loket van de Inspectie (zie tabel 4.9). In deze paragraaf bespreken we de effecten van de meldingen.
Ervaringen van leerplichtorganisaties die een melding hebben gedaan
De meeste respondenten die melding hebben gedaan (8 van de 12) hebben geen zicht op de wijze
waarop de Inspectie de signalen afhandelt (tabel 5.2).
Tabel 5.2

Vervolgacties van de Inspectie naar aanleiding van de gemelde signalen (meerdere antwoorden
mogelijk)
Aantal (n=12)
Geen zicht op
8
Contact met school via telefoon of e-mail
2
(Her)onderzoek op school
1
Handhaving (bestuurlijke boete)
1
Anders*
2
Bron: enquête leerplichtorganisaties
* De inspecteur heeft contact gezocht met leerplicht, maar er is geen vervolg geweest.

Veruit de meeste respondenten hebben geen ervaring met de reactie van de Inspectie op een melding
(tabel 5.3). De rest van de respondenten heeft sterk wisselende ervaringen met de reactie of opvolging
van de Inspectie op een melding van het niet naleven van de Leerlichtwet door een school; deze lopen
uiteen van voldoende tot slecht.
Tabel 5.3

Oordeel over de reactie/opvolging van de Inspectie op een melding van het niet naleven van de
Leerlichtwet door een school
Percentage (n=141)
Goed
2%
Voldoende
4%
Onvoldoende
4%
Slecht
1%
Wisselend
4%
Niet van toepassing
84%
Bron: enquête leerplichtorganisaties

53

Verschillende leerplichtorganisaties melden geen oordeel te kunnen geven, omdat er geen terugkoppeling door de Inspectie heeft plaatsgevonden. Andere vinden dat de Inspectie adequaat heeft opgetreden. Een enkeling heeft twijfels over de urgentie die de Inspectie eraan toe heeft gekend, deels misschien te wijten aan een capaciteitsprobleem bij de Inspectie. Een voorbeeld:
“Het contact met de Inspectie ging over een school die nog beoordeeld moest worden; men zou erop
terugkomen maar dit is, anderhalf jaar later, nog niet gebeurd.”
Leerplicht ziet zelden een vervolg. Als ze al een effect zien van een vervolgactie door de Inspectie, dan is
dat een toegenomen bewustzijn bij de school, meer contact met de school, meer meldingen vanuit de
school en een betere registratie van verzuim. Dit is overigens wel het beoogde effect van het toezicht.
Uit de cases
De leerplichtambtenaren uit de cases hebben zelf vaak geen ervaring met het afgeven van signalen. Op
basis van wat ze van hun collega’s erover weten, bevestigen ze het beeld uit de enquête, dat hun vaak
ontgaat wat de Inspectie met een melding doet. In algemene zin vinden de respondenten (zowel scholen als toezichthouders) het goed dat er een dergelijke stok achter de deur is.

5.3 Effecten van de samenwerkingsovereenkomst
Ervaringen leerplichtorganisaties met samenwerkingsovereenkomst
In zijn algemeenheid hebben respondenten uit gemeenten met samenwerkingsovereenkomst de indruk
dat de naleving van de Leerplichtwet verbetert door de samenwerkingsovereenkomst met de Inspectie
(figuur 5.2).
Figuur 5.2

Mate waarin de naleving van de Leerplichtwet verbetert door een samenwerkingsovereenkomst
tussen gemeente en de Inspectie (alleen gemeenten met samenwerkingsovereenkomst)14

In po
In so/vso
In vo
In mbo
0

2

Veel beter

Beter

Gelijk

4

6

8

10

Slechter

Veel slechter

Niet van toepassing

Bron: enquête leerplichtorganisaties

Uit de cases
In één van de tien cases is het toezicht op de naleving van de leerplichtwet door scholen uitgevoerd
door de leerplichtambtenaar. Tijdens zijn bezoek aan deze mbo-instelling keek de leerplichtambtenaar
naar:
 de verzuimregistratie van leerplichtigen en niet-leerplichtigen;
 de verlofverlening;
 de communicatie over het verzuimbeleid.
14

Gezien de lage aantallen respondenten waar de gegevens betrekking op hebben, presenteren we in deze grafiek we niet de
percentages maar de absolute aantallen.

54

De conclusie van de ambtenaar was dat de instelling voldeed. De instelling heeft na het toezicht door
leerplicht de registratie verder aangescherpt. 15
De leerplichtambtenaar van deze gemeente (die de school niet zelf heeft bezocht), maar veel ervaring
heeft met schoolbezoeken, ziet dat de aandacht nu verslapt bij de scholen sinds leerplicht de controles
niet meer doet.

15

De verzuimcoördinator van deze instelling merkte op dat de school deelnemers trekt uit een groot aantal verschillende gemeenten en dat verschillen tussen gemeenten in de wijze waarop ze handhaven het weleens ingewikkeld maakt (een deelnemer kreeg
van de thuisgemeente verlof dat de gemeente waar de instelling is gevestigd in twijfel trok).

55

Bijlagen

B

Bijlage 1 - Representativiteit

Tabel B1.1
Regio
Noord
Oost
West
Zuid

Respons enquête leerplichtorganisaties naar regio
Respons (%)
18,8%
30,9%
28,2%
22,1%

Populatie (%)
17,2%
27,2%
34,1%
21,6%

Tabel B1.2
Respons enquête leerplichtorganisaties naar gemeenten met samenwerkingsovereenkomst
Samenwerkingsovereenkomst
Respons (%)
Populatie (%)
16
Met samenwerkingsovereenkomst
8,7%
8,2%
Zonder samenwerkingsovereenkomst
90,6%
91,4%
Tabel B1.3
Respons enquête scholen po naar schoolgrootte
Schoolgrootte
Respons (%)
Minder dan 150 leerlingen
34,0%
150 tot 250 leerlingen
30,5%
250 leerlingen en meer
35,5%

Populatie (%)
35,3%
32,3%
32,5%

Tabel B1.4
Regio
Noord
Oost
West
Zuid

Respons (%)
8,9%
17,2%
59,6%
14,3%

Populatie (%)
14,6%
24,8%
38,7%
21,9%

Tabel B1.5
Respons scholen po naar stedelijkheid*
Stedelijkheid
Respons (%)
Zeer sterk stedelijk
29,1%
Sterk stedelijk
27,6%
Matig stedelijk
11,3%
Weinig stedelijk
21,7%
Niet stedelijk
10,3%

Populatie (%)
16,1%
26,4%
18,0%
26,5%
13,0%

*

*

Respons scholen po naar regio*

De verschillen zijn significant (p < 0.05)

De verschillen zijn significant (p < 0.05)

Tabel B1.6
Respons enquête scholen po naar gemeenten met samenwerkingsovereenkomst*
Samenwerkingsovereenkomst
Respons (%)
Populatie (%)
Met samenwerkingsovereenkomst
44,8%
20,1%
Zonder samenwerkingsovereenkomst
55,2%
79,9%
*

De verschillen zijn significant (p < 0.05)

Tabel B1.7
Respons scholen vo naar schoolsoort
Schoolsoort
VMBO
HAVO/VWO
VMBO-tl/HAVO/VWO
VMBO-pg-gl/VMBO-tl/HAVO/VWO
Praktijkonderwijs

Respons (%)
6,5%
14,1%
15,1%
49,2%
15,1%

Populatie (%)
9,9%
14,1%
14,6%
43,6%
17,8%

16

Bij een SWG heeft maar een van de 5 gemeenten een samenwerkingsoverkomst; aangezien dit wel de grootste gemeente
betreft van het SWG, scharen we de gehele organisatie onder ‘met samenwerkingsovereenkomst’.

57

Tabel B1.8
Respons enquête scholen vo naar schoolgrootte*
Schoolgrootte
Respons (%)
Minder dan 885 leerlingen
26,5%
885-1893 leerlingen
34,6%
1894 leerlingen of meer
38,9%
*

Populatie (%)
33,7%
33,7%
32,7%

De verschillen zijn significant (p < 0.05)

Tabel B1.9
Regio
Noord
Oost
West
Zuid

Respons scholen vo naar regio
Respons (%)
10,3%
18,9%
49,7%
21,1%

Populatie (%)
10,7%
20,7%
46,2%
22,4%

Tabel B1.10 Respons scholen vo naar stedelijkheid
Stedelijkheid
Respons (%)
Zeer sterk stedelijk
29,7%
Sterk stedelijk
33,0%
Matig stedelijk
18,4%
Weinig stedelijk
15,7%
Niet stedelijk
3,2%

Populatie (%)
25,8%
35,3%
18,6%
15,4%
5,0%

Tabel B1.11 Respons enquête scholen vo naar gemeenten met samenwerkingsovereenkomst*
Samenwerkingsovereenkomst
Respons (%)
Populatie (%)
Met samenwerkingsovereenkomst
35,7%
27,7%
Zonder samenwerkingsovereenkomst
64,3%
72,3%
*

De verschillen zijn significant (p < 0.05)

58

Bijlage 2 - Casestudies

Bij de tien casestudies ging het om: drie po-scholen, twee (v)so-scholen, drie vo-scholen en twee mboinstellingen. Bij twee scholen ging het om een gemeente met een samenwerkingsovereenkomst en bij
twee (andere) scholen was er bij een eerste onderzoek de beoordeling ‘onvoldoende’ gegeven. We
hebben gesproken met de directeur of verzuimcoördinator, met de leerplichtambtenaar en indien van
toepassing de betrokken inspecteur.
Korte beschrijving acht cases, in gemeenten zonder samenwerkingsovereenkomst
Acht van de tien cases hebben betrekking op toezicht door de Inspectie dat in zeven cases specifiek
gericht was op de naleving van de Leerplichtwet. Hierbij gaat het om drie scholen in het po (a), twee in
het so (één so- en één vso-school) en twee in het vo. Bij de achtste school, een mbo-instelling, heeft de
Inspectie in het kader van het onderzoek naar de Staat van de instelling gekeken naar de naleving van de
leerplicht door de instelling.17
De drie scholen in het po zijn alle drie bezocht door de Inspectie. De Inspectie heeft leerplicht uitgenodigd om mee te gaan. Bij één van de drie scholen was de leerplichtambtenaar ook daadwerkelijk bij het
bezoek aanwezig. Het onderzoek naar melding en registratie van ongeoorloofd verzuim en voortijdig
schoolverlaten is op een vaste manier ingericht (zie paragraaf 2.2).
Op basis van de gegevens die tijdens het bezoek zijn verzameld komt de Inspectie tot een oordeel. Eén
school voldeed niet op een aantal onderzochte onderdelen. Hierbij ging het om de verzuimregistratie,
het melden van ongeoorloofd verzuim en het verlenen van verlof. De school was al bezig haar verzuimaanpak te verbeteren, maar schrok desondanks van het oordeel van de Inspectie. Bij de twee andere poscholen was het oordeel van de Inspectie positief. Wel deed de Inspectie enkele suggesties om de aanpak verder te verbeteren. Twee van de drie gemeenten die bij deze cases betrokken zijn kennen overigens een regionaal verzuimprotocol voor het po.
De bezoeken aan de twee scholen uit het speciaal onderwijs zijn op een vergelijkbare manier ingericht
als de bezoeken in het po. Bij het bezoek aan een van de twee scholen (de so-school) was de leerplichtambtenaar aanwezig. Deze so-school is twee keer bezocht door de Inspectie. Tijdens het eerste bezoek
constateerde de inspecteur een risico dat zaken niet opgepakt worden en dat daar niemand op aangesproken kan worden. Met name de registratie was niet op orde: onvoldoende inzichtelijk. Bij het tweede
gesprek was dat opgelost.18
Bij het bezoek aan de vso-school was de leerplichtambtenaar niet aanwezig. De verzuimaanpak van de
school was volgens de inspecteur in orde, zonder verdere bijzonderheden.
In het vo hebben we drie cases bestudeerd waarvan er twee bezocht zijn door de Inspectie. Tijdens het
bezoek aan de eerste school heeft de inspecteur gesproken met het bevoegd gezag, de directeur en de
verzuimcoördinator. Daarnaast zijn aanvullende documenten onderzocht. Bij het bezoek aan deze
school was de leerplichtambtenaar verhinderd. Voorafgaand aan het onderzoek is er wel telefonisch
contact met hem geweest. De inspecteur stelde vast dat de aanpak van de school voldoet aan de wettelijke vereisten. Binnen de gemeente hebben de scholen samen met de gemeente een protocol vastgesteld. Deze is op onderdelen strenger dan de regelgeving. Scholen signaleren veel aan de voorkant.
Ook bij de tweede vo-school stelde de inspecteur vast dat aanpak van de school voldoet. Bij dit bezoek
was wel een leerplichtambtenaar aanwezig. Ook haar indruk van de school was positief. Er staat een
goed verzuimteam dat ook preventief meldt (dus voordat het verzuim wettelijk ongeoorloofd is).
17

De drie po-scholen zijn bezocht in 2017. De bezoeken aan de so-scholen vonden plaats in 2016, de so-school is in 2017 voor de
tweede keer bezocht. De beide vo-scholen zijn bezocht in 2017. Ook het onderzoek bij de mbo-instelling was in 2017.
18
Bij het schoolhoofd waren er gemengde gevoelens over het bezoek. Ze vond het risico wat vergezocht en verbaasde zich erover
dat er bij vastgestelde gebreken tijdens het tweede bezoek sancties konden volgen. Voor het eerste bezoek was haar gevraagd of
haar school mee wilde doen aan een bezoek om te kijken hoe ze de handhaving van melding en registratie van verzuim en vsv kon
vormgeven. Ze vond de sancties niet in die lijn passen.

59

Bij het bezoek aan de mbo-instelling was geen leerplichtambtenaar betrokken. De inspecteur heeft het
onderzoek uitgevoerd bij een opleiding binnen de instelling. Na het onderzoek stelde hij vast dat de
procedure van de instelling betreffende de verzuimregistratie en de uitvoering in de praktijk voldoet. 19
Korte beschrijving twee cases, in gemeenten met samenwerkingsovereenkomst
Twee scholen uit de cases vallen onder een gemeente met samenwerkingsovereenkomst. Eén van de
scholen is ook daadwerkelijk door de afdeling leerplicht bezocht. Bij deze school, een mbo-instelling, is
leerplicht twee keer langs geweest (in 2013 en 2015). Het bezoek is uitgevoerd door een andere leerplichtambtenaar dan de contactpersoon van de school bij leerplicht. Tijdens de bezoeken zijn enkele
klassen uitgekozen waarvan het verzuim en de meldingen in een periode is gecontroleerd. Het oordeel
van leerplicht was dat het voldoende op orde was. Leerplicht nam volgens de verzuimcoördinator van
deze school het bezoek heel strikt op, telde alles na. De Inspectie, die de school in 2017 heeft bezocht,
gaat, volgens de school, meer uit van de toelichting door de school. De school vindt die benadering prettiger, voelt zich meer serieus genomen door de Inspectie.
Bij de andere school, een vo-school, uit een gemeente met overeenkomst heeft geen specifiek nalevingsonderzoek plaatsgevonden. De leerplichtambtenaar was gedurende een periode een dagdeel per
week op school aanwezig en voerde dan absentiegesprekken. Het doel van haar aanwezigheid was de
preventie van verzuim.

19

Een inspecteur pleit voor een aanpak waarbij Inspectie meer naar de aanpak (Hoe wordt het ingestoken? Wie is verantwoordelijk? Hoe herkenbaar is de aanpakt? Wat is het beeld van het verzuim?). Leerplicht kan dan bijvoorbeeld meer op de details inzoomen (Zijn de individuele meldingen correct?).

60

Bijlage 3 - Juridisch kader

Box 1
Juridisch kader -relevante artikelen uit de Leerplichtwet
Artikelen waar de Inspectie op grond van artikel 16a van de Leerplichtwet toezicht op houdt, zijn:
 2, eerste lid, tweede volzin, vierde en vijfde lid, verantwoordelijke personen
 3a, vijfde lid, tweede volzin, vervangende leerplicht
 3b, tweede lid, derde volzin, vervangende leerplicht laatste school jaar
 4a, derde tot en met zesde lid, inschrijving
 10, afschrijving
 11, gronden voor vrijstelling schoolbezoek
 11a, tweede lid, leeftijd leerling
 12, ziekte van een leerling
 13, plichten voortvloeiend uit godsdienst of levensovertuiging,
 13a, vakantie
 13 b, kennisgeving bij beroep op vrijstelling*
 14, eerste, tweede en derde lid, eerste volzin, andere gewichtige omstandigheden
 18, kennisgevingen in- en afschrijvingen**
 21, decentrale kennisgeving
 21a, centrale kennisgeving
 21 b, overgangsbepaling
 27 sub c, bestuurlijke boete hoofd
Bovenstaand is vetgedrukt aangegeven voor welke onderdelen de Inspectie een bestuurlijke boete op kan leggen.
Daarbij gelden de volgende beperkingen:
* Voor artikel 13 b, eerste, tweede en derde lid, eerste volzin kan geen bestuurlijke boete worden opgelegd.
** Voor artikel 18 lid 3 kan geen bestuurlijke boete worden opgelegd.

61

Bijlage 4 - Tabellen

Tabel B4.1

Oordeel over de volgende aspecten van de huidige verzuimaanpak op de school/instelling (bij
figuur 3.1)
po
vo
mbo
(n=219) (n=185)
(n=142)
De registratie van aan- en afwezigheid van leerGoed
83%
62%
41%
lingen/deelnemers
Voldoende
17%
34%
53%
Onvoldoende
1%
3%
5%
Slecht
1%
De signalering van ongeoorloofd verzuim
Goed
75%
64%
49%
Voldoende
25%
35%
47%
Onvoldoende
1%
4%
Slecht
De reactie van school t.a.v. de leerling/deelnemer in geval van
Goed
68%
63%
43%
ongeoorloofd verzuim
Voldoende
32%
34%
51%
Onvoldoende
3%
5%
Slecht
1%
De samenwerking met leerplicht (van de voor uw
Goed
64%
66%
63%
school/instelling belangrijkste gemeente)
Voldoende
32%
28%
35%
Onvoldoende
4%
6%
1%
Slecht
De melding van het wettelijke ongeoorloofd verzuim bij het
Goed
38%
54%
53%
Digitaal Verzuimloket
Voldoende
49%
41%
43%
Onvoldoende
12%
5%
4%
Slecht
1%
1%
De communicatie over verzuimbeleid richting ouders/verzorgers Goed
61%
56%
26%
en leerlingen/deelnemers
Voldoende
38%
42%
68%
Onvoldoende
1%
2%
6%
Slecht
Bron: enquête scholen/instellingen

62

Tabel B4.2

Oordeel over de volgende verschillende soorten van verzuim/afwezigheid (bij figuur 3.2)
po
vo
mbo
(n=219) (n=185)
(n=142)
Ongeoorloofd verzuim beneden de wettelijk norm (16
Goed
48%
50%
26%
uur in vier aaneengesloten weken)
Voldoende
34%
46%
64%
Onvoldoende/slecht
1%
3%
8%
Komt niet voor
16%
1%
Weet niet
1%
1%
2%
Ongeoorloofd verzuim boven de wettelijke norm (16 uur Goed
46%
55%
49%
in vier aaneengesloten weken)
Voldoende
21%
39%
46%
Onvoldoende/slecht
2%
2%
4%
Komt niet voor
30%
3%
Weet niet
1%
1%
1%
Luxe verzuim
Goed
53%
53%
21%
Voldoende
39%
38%
48%
Onvoldoende/slecht
1%
4%
12%
Komt niet voor
7%
4%
2%
Weet niet
1%
17%
Beginnend verzuim
Goed
39%
45%
18%
Voldoende
42%
47%
59%
Onvoldoende/slecht
3%
7%
17%
Komt niet voor
10%
1%
Weet niet
6%
1%
6%
Signaalverzuim
Goed
31%
39%
20%
Voldoende
40%
52%
60%
Onvoldoende/slecht
3%
4%
12%
Komt niet voor
15%
1%
Weet niet
12%
4%
7%
Verzuim van 18-plussers
Goed
26%
29%
Voldoende
41%
50%
Onvoldoende/slecht
10%
16%
Komt niet voor
15%
1%
Weet niet
6%
8%
4%
Verlofaanvragen van maximaal tien dagen (beoordeling
Goed
73%
65%
36%
door school/instelling)
Voldoende
20%
30%
43%
Onvoldoende/slecht
1%
2%
Komt niet voor
7%
3%
3%
Weet niet
1%
17%
Verlofaanvragen van meer dan tien dagen (beoordeling
Goed
43%
46%
26%
Leerplicht)
Voldoende
14%
25%
31%
Onvoldoende/slecht
1%
3%
Komt niet voor
40%
25%
11%
Weet niet
2%
5%
29%
Bron: enquête scholen/instellingen

63

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
T +31(0)20 531 53 15
www.regioplan.nl