Voortgangsrapportage 6
Groot project RRAAM
Verslagperiode 1 juli – 31 december 2013
Evaluatie MIRT-verkenning RRAAM (2010 – 2013)

Inhoudsopgave
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding, samenvatting en leeswijzer—3
Inleiding—3
Samenvatting—4
Leeswijzer—5

Deel A Verslagperiode 1 juli -31 december 2013—7
2
2.1
2.2
2.3

Rijksstructuurvisie en overeenkomsten—8
Rijksstructuurvisie—8
Overeenkomsten—8
Consultatie—10

3
3.1
3.2
3.3

Stand van zaken vervolg op werkmaatschappijen en sociaaleconomische agenda—11
Markermeer-IJmeer—11
Gebiedsontwikkelingen—11
Sociaal-economische agenda—12

4

Stand van zaken andere projecten in relatie tot RRAAM—13

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Projectbeheersing en rapportage—15
Algemeen—15
Financiën—15
Planning—16
Toprisico’s—16

Deel B Evaluatie programma RRAAM (2010 – 2013)—17
6

Opzet evaluatie—18

7
7.1
7.2

Doelstellingen—19
Lange termijn doelstelling—19
Korte termijn doelstelling—19

8
8.1
8.2
8.3

Activiteiten—21
Rijksstructuurvisie en financieel kader—21
Werkmaatschappijen—23
Sociaal-economische agenda—25

9
9.1
9.2
9.3

Besluitvorming, maatschappelijke en marktbetrokkenheid—26
Besluitvorming—26
Maatschappelijke betrokkenheid—27
Marktbetrokkenheid—28

10
Projectbeheersing—29
10.1 Financiën—29
10.2 Planning—29
10.3 Risicomanangement—30
Lijst afkortingen—32
Achtergronddocumenten bij Rijksstructuurvisie —37
Colofon—37

1

Inleiding, samenvatting en leeswijzer

1.1

Inleiding

Op 13 november 2013 heeft de minister van IenM tijdens het bestuurlijk
overleg MIRT Noord-Holland – Utrecht - Flevoland, mede namens de
staatssecretarissen van IenM en van EZ, de Rijksstructuurvisie Amsterdam –
Almere – Markermeer vastgesteld. Ook zijn de Bestuursovereenkomst RRAAM
en de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0 behorende bij deze
Rijksstructuurvisie ondertekend op respectievelijk 13 en 20 november 2013.
Deze documenten zijn op 20 november 2013 aan de Kamer aangeboden1. Met
het uitkomen van de Rijksstructuurvisie en de getekende overeenkomsten is
het programma RRAAM (2010 – 2013) beëindigd. Het Groot Project zoals
gedefinieerd in de Basisrapportage van april 20112 is in zijn geheel uitgevoerd.
De RRAAM-partijen hebben afgesproken dat ook na de totstandkoming van de
Rijksstructuurvisie de samenwerking wordt voortgezet. Hiervoor zijn in de
Bestuursovereenkomst RRAAM en de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0
afspraken gemaakt. De samenwerking wordt daarbij meer uitvoeringsgericht
en dicht bij de uitvoerende partijen vormgegeven. Daarnaast wordt voor een
goede afstemming aangesloten op de bestaande overlegstructuren rond het
MIRT en de daaraan gekoppelde Gebiedsagenda Noord-Holland, Utrecht en
Flevoland. De minister van IenM treedt op als regievoerend minister namens
het Rijk. Namens de betrokken regionale partijen treedt de wethouder van
Almere op als regievoerend bestuurder.
De Tweede Kamer heeft bij de start van het programma RRAAM aangegeven
dat na het uitbrengen van de Rijkstructuurvisie de Groot Project status en de
afspraken over informatievoorziening opnieuw te bezien. In de
procedurevergadering van 2 oktober 2013 heeft de vaste commissie voor
Infrastructuur en Milieu besloten ook voor de (nieuwe) vervolgfase de status
van Groot Project te willen handhaven. De commissie heeft vervolgens in de
procedurevergadering van 16 oktober 2013 besloten dat Rapporteur Jacobi in
februari 2014 een voorstel zal doen aan de commissie voor de herziening van
de afspraken met de minister van IenM over de informatievoorziening over het
Groot Project in de vervolgfase. De rapporteur heeft nu reeds voorgesteld de
rapportagefrequentie te beperken tot één maal per jaar. Naar aanleiding van
een (nieuwe) uitgangspuntennotitie van de Tweede Kamer zal de minister van
IenM een (nieuwe) Basisrapportage voor het vervolg uitbrengen.
Deze zesde Voortgangsrapportage is de laatste Voortgangsrapportage die met
betrekking tot het afgelopen programma RRAAM wordt uitgebracht. De
structuur van de Voortgangsrapportage is daarom iets aangepast. Deze
rapportage bestaat uit twee delen:

1 Tweede Kamer 31 089, nr. 108 HERDRUK en Eerste Kamer 31089 nr. A, Den Haag 2013.
2 Tweede Kamer 31 089, nr. 83, Den Haag 2011

Pagina 3 van 37

1. In deel A is ingegaan op de inhoud en het proces tijdens de laatste periode
van het afgelopen programma RRAAM (periode 1 juli – 31 december
2013);
2. In deel B is de evaluatie van het afgelopen programma RRAAM
opgenomen. De evaluatie is opgezet conform de aanwijzingen in artikel 16
van de Regeling Grote Projecten. De evaluatie is, conform de Regeling
Grote Projecten, een verklarende analyse van de verschillen tussen de
uitgangspunten uit de Basisrapportage en de actuele stand van zaken van
het project.

1.2

Samenvatting

Deel A: verslagperiode 1 juli – 31 december 2013
Op 13 november 2013 heeft de minister van IenM tijdens het bestuurlijk
overleg MIRT Noord-Holland – Utrecht - Flevoland, mede namens de
staatssecretaris van IenM en de staatssecretaris van EZ, de Rijksstructuurvisie
vastgesteld. De Rijksstructuurvisie is op 20 november 2013 naar de Kamer
toegestuurd3. Gelijktijdig met de defintieve Rijksstructuurvisie is ook de Nota
van Antwoord gepubliceerd, waarin wordt ingegaan op de in de periode 7 mei
t/m 17 juni 2013 binnengekomen zienswijzen op de ontwerpRijksstructuurvisie.
Voor de uitvoering van de in de Rijksstructuurvisie neergelegde visie zijn
tussen het Rijk en de overheden in de Noordvleugel wederzijdse afspraken
gemaakt in de Bestuursovereenkomst RRAAM en de Uitvoeringsovereenkomst
Almere 2.0. Beide overeenkomsten zijn samen met de Rijksstructuurvisie aan
de Kamer aangeboden. De gemeenteraad van Almere heeft op 28 november
2013 unaniem ingestemd met de overeenkomsten.
In de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0 zijn specifieke afspraken gericht
op de uitvoering van de stedelijke ambitie Almere vastgelegd. Almere kan in
de toekomst verder worden ontwikkeld uit de dan gerealiseerde opbrengst van
de verkoop van rijksgrond in Oosterwold en een voorgenomen extra uitkering
van 7 miljoen euro per jaar uit het gemeentefonds. Deze uitkering heeft een
maximale looptijd van 22 jaar. In het kader van de sociaal-economische
agenda zijn afspraken gemaakt over o.a. de realisatie van een extra
onderdoorgang onder de A6, een ‘green deal Almere 2.0’ en voor het
monitoren van de leefbaarheid in Almere.
In september 2013 heeft het College van Rijksadviseurs (CRA) een reactie op
de ontwerp-Rijksstructuurvisie uitgebracht. Daarin concludeert zij dat de
organische strategie en de gefaseerde aanpak goed zijn onderbouwd.
Het RRAAM-werk heeft in november 2013 een brief gestuurd ter afronding van
het maatschappelijk proces bij de verkenning van RRAAM. In de brief geeft
men aan blij te zijn met het bereikte resultaat en dit te zien als een goede
basis voor het vervolg.

3 Tweede Kamer 31 089, nr. 108 HERDRUK en Eerste Kamer 31089 nr. A, Den Haag 2013.

Pagina 4 van 37

Natuurmonumenten en het Rijk hebben partners gezocht voor de realisatie van
de eerste fase van het project Marker Wadden. De provincie Flevoland heeft
zich aangemeld als samenwerkingspartner.
Deel B: evaluatie programma RRAAM (2010 – 2013)
Om de afronding van het programma RRAAM en de opmaat naar het vervolg te
markeren is, conform de aanwijzingen in artikel 16 van de Regeling Grote
Projecten (RGP), het programma RRAAM geëvalueerd. De evaluatie is,
conform de RGP, een verklarende analyse van de verschillen tussen de
uitgangspunten uit de Basisrapportage en de actuele stand van zaken van het
project.
In de Basisrapportage Groot Project RRAAM is een onderscheid gemaakt in een
lange en een korte termijn doelstelling. Voor beide doelstellingen geldt dat
deze niet zijn veranderd tijdens de duur van het RRAAM-programma. De korte
termijn doelstelling is gehaald en de lange termijn doelstelling is nog steeds
actueel (als ambitie met concrete eerste stappen opgenomen in de
Rijksstructuurvisie).
De activiteiten zoals opgenomen in de Basisrapportage Groot Project RRAAM
zijn uitgevoerd met inbreng van de markt en maatschappelijke partijen. De
definitieve Rijksstructuurvisie is conform planning gepubliceerd.

1.3

Leeswijzer

Deel A: verslagperiode 1 juli – 31 december 2013
In hoofdstuk 2 worden de belangrijkste activiteiten die ter afronding van de
Rijksstructuurvisie en bijbehorende overeenkomsten zijn ondernomen,
weergegeven.
Hoofdstuk 3 beschrijft de stand van zaken van het vervolg op de activiteiten
van de werkmaatschappijen en de activiteiten in het kader van de sociaaleconomische agenda.
Binnen hoofdstuk 4 worden de ontwikkelingen aangegeven van de projecten
die een relatie hebben met RRAAM. In dit hoofdstuk zijn alleen de projecten
opgenomen waar ten opzichte van de vorige Voortgangsrapportage voor
RRAAM relevante ontwikkelingen zijn te melden.
Hoofdstuk 5 geeft inzicht in de beheersaspecten gedurende de afgelopen
periode met informatie over de organisatie, planning, kosten kwaliteit en
risicomanagement.
Deel B: evaluatie programma RAAM (2010 – 2013)
Binnen hoofdstuk 6 wordt de opzet van de evaluatie behandeld.
In hoofdstuk 7 is de stand van zaken ten aanzien van de doelstellingen en
effecten opgenomen.

Pagina 5 van 37

In hoofdstuk 8 is de stand van zaken ten aanzien van de activiteiten
afgezet tegen de Basisrapportage.
Hoofdstuk 9 bevat een beschrijving van de gedurende de MIRT-verkenning
RRAAM door het Rijk en de regionale partijen genomen projectbesluiten
evenals een beschrijving van de maatschappelijke en marktbetrokkenheid.
Hoofdstuk 10 geeft een overzicht van de financiën, de planning en de
toprisico’s afgezet tegen de Basisrapportage.

Pagina 6 van 37

Deel A Verslagperiode 1 juli -31 december 2013

Pagina 7 van 37

2

Rijksstructuurvisie en overeenkomsten

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste activiteiten in de afgelopen periode
weergegeven, die tot deze producten hebben geleid.

2.1

Rijksstructuurvisie

De ontwerp-Rijksstructuurvisie is in de afgelopen periode op basis van de
binnengekomen zienswijzen, de besluitvorming over het project OV SAAL
middellange termijn (zie hoofdstuk 4), het (vervolg) algemeen overleg met de
vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu d.d. 5 september en 6 november
2013 en de uitwerking van de vervolgafspraken aangepast en definitief
gemaakt. Op 13 november 2013 heeft de minister van IenM tijdens het
bestuurlijk overleg MIRT Noord-Holland – Utrecht - Flevoland, mede namens
de staatssecretaris van IenM en de staatssecretaris van EZ, de
Rijksstructuurvisie vastgesteld. De Rijksstructuurvisie is op 20 november 2013
naar de Kamer toegestuurd4.
De Rijksstructuurvisie Amsterdam-Almere-Markermeer schetst de ambitie van
het Rijk voor dit deel van de Noordelijke Randstad. Een gebied dat van groot
belang is voor de economische ontwikkeling van Nederland. Centraal in de
visie staat de verdere groei van Almere met, in principe, 60.000 woningen.
Daarbij wordt uitgegaan van een hoogstedelijke ontwikkeling aan de westkant
van de stad met een IJmeerverbinding als stip op de horizon5. Dit alles
gebeurt met een adaptieve aanpak; zonder vaste einddatum en vast
eindbeeld, op basis van de concrete marktvraag. De ambitie voor het
Markermeer IJmeer is dat het uitgroeit tot een omvangrijk natuur- en
recreatiegebied, van essentiële waarde voor de aantrekkingskracht van de
regio. De bereikbaarheid van de regio zal verder worden verbeterd met de
uitbreiding van de weg en het spoor tussen Schiphol, Amsterdam en Almere.
Zo krijgt Almere een betere aansluiting op het hart van de metropoolregio
Amsterdam.

2.2

Overeenkomsten

De Rijksstructuurvisie is in goed overleg met de betrokken overheden in de
Noordvleugel opgesteld, maar heeft formeel een eenzijdig karakter: het bindt
alleen het Rijk. Over de uitvoering van de in de Rijksstructuurvisie neergelegde
visie zijn daarom tussen het Rijk en de overheden in de Noordvleugel
wederzijdse afspraken gemaakt in de Bestuursovereenkomst RRAAM en de
Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0. Beide overeenkomsten zijn samen met
de Rijksstructuurvisie op 20 november 2013 aan de Kamer aangeboden.

4 Tweede Kamer 31 089, nr. 108 HERDRUK en Eerste Kamer 31089 nr. A, Den Haag 2013.
5 Meerdere alternatieven (zowel een alternatief met als een alternatief zonder IJmeerverbinding (waaronder een

hoogwaardige openbaar vervoerverbinding in Almere aansluitend op de bestaande spoorcorridor via de Hollandse Brug)
zullen worden meegenomen in de afwegingen op weg naar deze stip.

Pagina 8 van 37

De gemeenteraad van Almere heeft op 28 november 2013 unaniem ingestemd
met de overeenkomsten. Ook provincie Flevoland legt de overeenkomsten voor
aan Provinciale Staten om deze te bekrachtigen. Dit zal naar verwachting voor
de zomer van 2014 gebeuren.
Bestuursovereenkomst RRAAM
De Bestuursovereenkomst RRAAM werd op 13 november 2013, aansluitend
aan het bestuurlijk overleg MIRT, ondertekend door alle 8 RRAAM-partners: de
provincies Flevoland, Noord-Holland en Utrecht, de stadsregio Amsterdam, de
gemeenten Amsterdam en Almere en de ministeries van BZK en IenM namens
het Rijk. Allen onderschrijven daarmee het toekomstperspectief van de
Rijksstructuurvisie.
De afspraken in de Bestuursovereenkomst gaan over het tot uitvoering
brengen van de drievoudige ambitie op het gebied van verstedelijking,
bereikbaarheid en natuur & recreatie ter versterking van de internationale
concurrentiepositie van de Noordvleugel. Concreet zijn afspraken gemaakt
over de monitoring van de verstedelijking, bereikbaarheid en ecologie; het
vervolgonderzoek naar verdere infrastructuurmaatregelen voor de ontsluiting
van Almere Pampus (inclusief go/no-go besluit) en hetgeen hier qua stedelijke
ontwikkeling mee samenhangt; de ecologische boekhouding; en een pilot
inzake optimalisatie grondstromen.
Ook zijn afspraken gemaakt over een op uitvoering gerichte
samenwerkingsstructuur tussen alle betrokken partijen. Er is een Stuurgroep
Markermeer-IJmeer (natuur en recreatieambitie) en Overleg Almere 2.0
(stedelijke ambitie; zie hieronder) opgericht. Daarnaast wordt gebruik
gemaakt van de bestaande cyclus van MIRT-overleggen en het jaarlijkse
bestuurlijk overleg MIRT. Aanvullend hierop komen in 2014 en 2015 partijen
minimaal eens per jaar bijeen om de drievoudige ambitie te borgen. Eind 2015
wordt de overlegstructuur geëvalueerd. Afgesproken is dat de Minister van
IenM regievoerend minister blijft namens het Rijk. De wethouder van Almere
zal regievoerend bestuurder zijn namens regionale partijen.
Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0
Op 20 november 2013 is door het Rijk (namens deze, de ministeries BZK en
IenM) met de provincie Flevoland en de gemeente Almere, aanvullend op de
Bestuursovereenkomst RRAAM, de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0
gesloten. Hierin zijn specifieke afspraken gericht op de uitvoering van de
stedelijke ambitie Almere vastgelegd.
In de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0 benadrukken partijen de
gezamenlijke verantwoordelijkheid om de verstedelijkingsambitie voor Almere
te ontwikkelen. Naast afspraken over woningbouw en de stedelijke
bereikbaarheid zijn er ook afspraken gemaakt over de sociaal-economische
ontwikkeling van Almere.
Belangrijk onderdeel van deze overeenkomst is het creëren van financiële
condities voor de integrale ontwikkeling van Almere. Omdat de uitzonderlijke
groeikosten van Almere niet via de reguliere systematiek van het
gemeentefonds kunnen worden vergoed heeft de minister van BZK het

Pagina 9 van 37

voornemen om te komen tot een decentralisatie-uitkering voor de groeiopgave
van Almere vanaf 2015, ter grootte van € 7 miljoen per jaar en voor maximaal
22 jaar. Dit voornemen wordt meegenomen bij de herijking van het
Gemeentefonds, waarover de Minister van Binnenlandse Zaken de Kamer in
het voorjaar van 2014 nader bericht.
Daarnaast hebben de gemeente Almere, de provincie Flevoland en het Rijk het
voornemen een Fonds Verstedelijking Almere in te stellen dat gevoed wordt
met gemeentelijke, provinciale en Rijksbijdragen. De Rijksbijdrage betreft de
opbrengst van de verkoop van Rijksgronden in Almere Oosterwold en op
termijn in Almere Pampus.

2.3

Consultatie

Gelijktijdig met de definitieve Rijksstructuurvisie is ook de Nota van Antwoord
gepubliceerd, waarin wordt ingegaan op de in de periode 7 mei t/m 17 juni
2013 binnengekomen zienswijzen op de ontwerp-Rijksstructuurvisie. De
indieners van zienswijzen hebben de Nota van antwoord ontvangen en deze is
tevens te raadplegen op de website van het Centrum voor Publieksparticipatie
(www.centrumpp.nl). In de Nota van Antwoord zijn alle zienswijzen
geanalyseerd, beantwoord en is aangegeven op welke wijze ermee omgegaan
is in de definitieve Rijksstructuurvisie.
Het RRAAM-werk heeft op 12 november 2013 een brief gestuurd ter afronding
van het maatschappelijk proces bij de verkenning van RRAAM. In de brief
geven de maatschappelijke organisaties aan blij te zijn met het bereikte
resultaat en dit te zien als een goede basis voor het vervolg. Het RRAAM-werk
voelt zich door de (inter)actieve betrokkenheid verbonden met de keuze voor
de adaptieve strategie en wil daar een succes van maken. Zij stellen voor om
van het RRAAM-werk een RRAAM-werkplaats te maken; gericht op de
uitvoering, op expertise en kennisnetwerken en op het oppakken van
vraagstukken die spelen op het schaalniveau van de Noordvleugel.
Communicatie
In de tweede helft van 2013 is de nieuwsbrief (RRAAM-update) drie keer
verschenen. De leden van het RRAAM-netwerk zijn geïnformeerd via LinkedIn.
Nieuwe beschikbare informatie is op de website van RRAAM (www.rraam.nl)
geplaatst, meestal vergezeld van een nieuwsbericht.
Op woensdag 20 november is een persbijeenkomst georganiseerd in Almere,
waar de minister van IenM samen met de wethouder van Almere, de
gedeputeerde van Flevoland en de voorzitter van het maatschappelijk proces
de definitieve plannen voor RRAAM heeft gepresenteerd.
De vastgestelde Rijksstructuurvisie en de onderliggende stukken hebben in de
periode 4 december 2013 tot en met 15 januari 2014 voor kennisgeving ter
inzage gelegen. Tegen de vaststelling van de Rijksstructuurvisie staat geen
mogelijkheid tot beroep open.

Pagina 10 van 37

3

Stand van zaken vervolg op werkmaatschappijen
en sociaal-economische agenda

De verschillende werkmaatschappijen hebben in 2012 allemaal hun opdrachten
voltooid. Ook zijn voor alle sociaal-economische thema’s de beleidsvisies als
onderdeel van de realisatie van Almere 2.0 gereed.
Vanwege het integrale karakter van de opgave, de compleetheid van
informatieverstrekking aan de Tweede Kamer en het afronden van het
programma RRAAM, is in deze rapportage nog een laatste stand van zaken van
het vervolg op de activiteiten van de werkmaatschappijen en de activiteiten in
het kader van de sociaal-economische agenda opgenomen.

3.1

Markermeer-IJmeer

Door Natuurmonumenten is samen met de ministeries van EZ en IenM en het
RVOB gewerkt aan de inrichting van een samenwerkingsverband dat de
planvorming en uitvoering van de eerste fase van het project Marker Wadden
ter hand gaat nemen. Hiertoe is als één van de eerste stappen een publicatie
geplaatst in de Staatscourant van 17 september 2013 om partijen uit te
nodigen mee te doen met de eerste fase van het project. Naar aanleiding van
deze publicatie hebben drie partijen gereageerd. Een van de partijen, te weten
de provincie Flevoland, zal binnenkort als samenwerkingspartner toetreden tot
het project. De provincie Flevoland heeft onder voorbehoud van bestuurlijke
goedkeuring toegezegd zich in te spannen voor een incidentele bijdrage van €
3,5 mln. Hiertoe wordt een samenwerkingsovereenkomst uitgewerkt. Met de
overige geïnteresseerde partijen worden mogelijk op het gebied van kennis en
kunde samenwerkingsverbanden gevormd.
Daarnaast heeft de minister van IenM in augustus 2013 in samenspraak met
Natuurmonumenten besloten dat Rijkswaterstaat (RWS) zal optreden als
aanbestedende dienst van de eerste fase van het project Marker Wadden.
Natuurmonumenten en RWS zetten een projectorganisatie op en bereiden de
aanbesteding voor.

3.2

Gebiedsontwikkelingen

Almere Oosterwold en Almere Centrum Weerwater
Voor de ontwikkeling van Almere Oosterwold en Almere Centrum Weerwater
zijn afspraken gemaakt in de Uitvoeringsoverkomst Almere 2.0. Deze betreffen
voor Oosterwold onder andere het instellen van een gemeenschappelijke
regeling voor het gebied omdat het in twee gemeenten ligt (Almere en
Zeewolde). Daarnaast zijn er in de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0
diverse proces- en financiële afspraken gemaakt over kostenverhaal,
proceskosten, het inbrengen van Rijksgronden, etc.

Pagina 11 van 37

3.3

Sociaal-economische agenda

Stedelijke Bereikbaarheid Almere
De werkzaamheden voortkomend uit het convenant Stedelijke Bereikbaarheid
Almere fase 1a worden uitgevoerd. Aanvullend op dit maatregelenpakket is
een afspraak gemaakt over de realisatie van een extra onderdoorgang. Tussen
Almere Centrum en Nobelhorst wordt een gecombineerde fiets/busverbinding
onder de A6 door gerealiseerd binnen het project A1/A6/A9 SAA. Deze
afspraak is opgenomen in de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0. De verder
afgesproken maatregelen zijn toereikend tot minimaal 2020.
Duurzaamheid
De staatssecretaris van IenM en de wethouder van de gemeente Almere
tekenden 15 november 2013 de intentieverklaring voor een Green Deal
‘Duurzaam Almere 2.0. Dit gebeurde op de landelijke Klimaatdag
“HIEROpgewekt”, waar overheden en bedrijven met elkaar spraken over
haalbare, betaalbare en winstgevende lokale initiatieven.
Almere werkt samen met meerdere ministeries aan deze Green Deal. Het doel
is om één integrale Green Deal te maken, zodat ondernemers en bewoners
gemakkelijker en goedkoper kunnen bouwen aan een duurzamere stad en er
in de toekomst kansen over de volle breedte van het pakket – van
energieneutrale nieuwbouw tot het opwekken van alternatieve energiestromen
– verzilverd kunnen worden.
Bestaande stad / Almere tafel
Ten behoeve van het monitoren van de leefbaarheid richt de gemeente Almere
zich, met ondersteuning van het ministerie van BZK, op het operationeel
maken van de Straatkubus / Early Warning. De gezamenlijke inzet en sturing
zijn erop gericht dat er een pilot wordt gestart waarbinnen het systeem wordt
getest. Hiertoe hebben de minister voor Wonen en Rijksdienst en de gemeente
Almere op 7 oktober 2013 de notitie “kaderdocument pilot Straatkubus / Early
Warning” vastgesteld. Op basis van dit document onderzoekt de gemeente de
(on)mogelijkheden en betekenis van het monitoren van de stad op
postcodeniveau. De gemeente Almere agendeert de resultaten van de pilot
voor de Almere Tafel in 2014.

Pagina 12 van 37

4

Stand van zaken andere projecten in relatie tot
RRAAM

In de Rijksstructuurvisie (hoofdstuk 5) is voor projecten waarmee RRAAM
raakvlakken heeft de samenhang beschreven. Deze samenhang zal onder
continue aandacht blijven van de betrokken overheden. Onderstaand een
overzicht van de relevante ontwikkelingen in deze rapportageperiode:
OV SAAL (korte en middellange termijn)
In augustus 2013 heeft de staatssecretaris van IenM in overleg met de
betrokken regionale partijen besloten om aanvullend op de al afgesproken
investeringen voor OV SAAL korte termijn ook te investeren in maatregelen
voor de middellange termijn.
Met deze extra investering van € 497 mln. wordt een kwaliteitssprong naar
hoogfrequent spoorvervoer concreet mogelijk. Het betreft de uitbreiding van
station Weesp van 6 naar 8 sporen. Deze variant voorziet in twee extra sporen
in Weesp zodat de IC’s de Sprinters in deze corridor daar kunnen passeren. Na
oplevering van deze infra-uitbreiding en ERTMS kan iedere tien minuten een
Intercity en iedere tien minuten een Sprinter rijden op de SAAL-corridor.
Daarnaast nog eens vier IC’s per uur vanuit Flevoland naar Amsterdam
Centraal. En ook op de Gooilijn kan iedere tien minuten een Sprinter rijden.
Met de regionale overheden en de sector is afgesproken om zodra de
infrastructuur is opgeleverd en het technisch mogelijk is allereerst in de spits
met de introductie van hoogfrequent spoorvervoer te beginnen.
Met deze investeringen wordt een aantrekkelijk vervoerproduct voor deze
metropoolregio geboden, dat tevens bijdraagt aan een hoogwaardige en
robuuste ontsluiting van Almere. De woningbouwontwikkeling in Almere zoals
beschreven in de Rijksstructuurvisie en het commitment van partijen hierop is
daarbij een voorwaarde voor een succesvolle realisatie van OV SAAL en
omgekeerd.
Luwtemaatregelen Hoornse Hop
Het afgelopen jaar zijn er vier werkbijeenkomsten georganiseerd met alle
belanghebbende partijen en daarnaast een expertbijeenkomst. Op basis van
deze bijeenkomsten zijn drie alternatieven opgesteld. Ook is er in
samenspraak met de partijen een beoordelingskader opgesteld om de
alternatieven tegen elkaar af te wegen. Besluitvorming over een
voorkeursalternatief is voorzien in mei 2014.

Pagina 13 van 37

Lelystad Airport
In juli 2013 heeft Lelystad Airport aangegeven dat het voornemens is een
aanvraag voor een nieuw luchthavenbesluit te doen. Ten behoeve daarvan zal
er door de luchthaven een milieueffectrapport (MER) worden opgesteld. Ter
voorbereiding van het MER hebben dit voornemen en de concept Notitie
Reikwijdte en Detailniveau voor het MER van 6 augustus tot en met 16
september 2013 ter inzage gelegen. Hierop zijn 318 zienswijzen
binnengekomen.
Deze zienswijzen zijn in de “Nota van Antwoord op zienswijzen en adviezen
Lelystad Airport” geanalyseerd en van reacties voorzien. Hierbij is onder
andere aangegeven dat het MER voor elke betrokken gemeente een schets
moet geven van alle optredende milieu- en veiligheidseffecten, zodat
inzichtelijk wordt welke hinder (en de beleving ervan) en risico’s aldaar zijn te
verwachten.
Uit eerdere analyses voor de Alderstafel Lelystad is gebleken dat de
ontwikkeling van de luchthaven naar alle verwachting niet interfereert qua
geluids- en planologsiche contouren met de (woningbouw)plannen voor
Almere. Evenwel kan het voorkomen dat toekomstige inwoners toch hinder van
het vliegverkeer zullen ervaren. Het MER moet hier definitief uitsluitsel over
geven.
Alle betrokkenen bij dit dossier hebben afgesproken dat het een gezamenlijke
verantwoordelijkheid is om de verschillende ruimtevragende functies
(waaronder luchtvaart, woningbouw, natuur en windenergie) toekomstvast op
elkaar af te stemmen, zodat eventuele hinder en hinderbeleving in een
vroegtijdig stadium kan worden voorkomen of kan worden geminimaliseerd.
Deltaprogramma
In het Deltaprogramma IJsselmeergebied wordt toegewerkt naar een
Deltabeslissing IJsselmeergebied. Deze gaat uit van het niet of hooguit beperkt
meestijgen van het winter-waterpeil met de zeespiegel. Wel is het streven erop
gericht om het watersysteem in het hele gebied flexibeler te maken.

Pagina 14 van 37

5

Projectbeheersing en rapportage

5.1

Algemeen

In deze afrondende fase van het programma RRAAM is conform het
beheersplan invulling gegeven aan de projectbeheersing van RRAAM. De
governance zoals die is neergelegd in de Basisrapportage heeft goed
gefunctioneerd en is niet veranderd. Taken, verantwoordelijkheden en
sturingslijnen zijn helder en onveranderd.
Scopemanagement
In een verkenningsfase (MIRT) wordt toegewerkt naar optimalisatie en
uitwerking van de verschillende oplossingsrichtingen en trechtering. Dit heeft
geresulteerd in de definitieve Rijksstructuurvisie die op 13 november 2013 is
vastgesteld. De Rijsksstructuurvisie past binnen de scope, zoals vastgelegd in
de Basisrapportage Groot Project RRAAM.
Kwaliteitsmanagement
Kwaliteitsmanagement is een continu aandachtspunt. Het is belangrijk dat het
besluitvormingsproces zorgvuldig verloopt en navolgbaar is.
Op 11 september 2013 heeft het College van Rijksadviseurs (CRA) een reactie
op de ontwerp-Rijksstructuurvisie uitgebracht. Daarin concludeert zij dat de
organische strategie en de gefaseerde aanpak goed zijn onderbouwd. Almere
Pampus draagt volgens het CRA bij aan de internationale concurrentiekracht
als het een excellente locatie wordt ten aanzien van bereikbaarheid,
bouwdichtheid en voorzieningen. Het CRA signaleert bij de ontwikkeling van
Almere Oosterwold een spanningsveld tussen het realiseren van collectieve
voorzieningen en het “afdwingen” van duurzaamheid versus de nadruk op
particulier initiatief. Bij de verdere uitwerking van de spelregels voor
Oosterwold dient daarom volgens de CRA een balans gevonden te worden
tussen de vrijheid voor initiatieven en sturing op duurzaamheidsdoelstellingen.
De relatie tussen woningbouw en werkgelegenheid in Almere vraagt volgens
het CRA om een verder en gezamenlijk uitgewerkte werkgelegenheidsstrategie.

5.2

Financiën

Proceskosten
De besteding van de budgetten voor RRAAM blijft binnen de begroting die
hiervoor is opgesteld en is geaccordeerd in de Stuurgroep RRAAM. Vrijwel het
gehele totaal beschikbare budget van ruim € 16 mln. is inmiddels uitgegeven
en/of gereserveerd. De resterende middelen (inclusief de resterende
reservering in de post onvoorzien van € 0,715 mln.) worden ingezet voor
onderwerpen en activiteiten die voortvloeien uit de Rijksstructuurvisie, de
overeenkomsten en vervolgbesluiten die hiermee samenhangen.

Pagina 15 van 37

5.3

Planning

Op 20 november 2013 is de definitieve Rijksstructuurvisie aan de Kamer
aangeboden6. Zoals in de Vierde Voortgangsrapportage is gemeld7, is de
planning van de ontwerp-Rijksstructuurvisie licht aangepast ten opzichte van
de planning die is opgenomen in de Basisrapportage Groot Project RRAAM door
de brede heroverweging van de infrastructuurmiddelen naar aanleiding van de
bezuiniging op het “Infrafonds”. De definitieve Rijksstructuurvisie is eerder
uitgebracht dan gepland (november 2013 in plaats van 2014). De activiteiten
zoals opgenomen in de Basisrapportage zijn uitgevoerd.

5.4 Toprisico’s
Met de vaststelling van de Rijksstructuurvisie en de ondertekening van de
Bestuursovereenkomst RRAAM en Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0, zijn
bijna alle (top)risico’s die gekoppeld waren aan de korte termijn doelstelling
van RRAAM (transparante en door betrokken partijen zo goed mogelijk
gedragen Rijksbesluitvorming over de drievoudige ambitie) komen te
vervallen. Alle RRAAM-partners zijn het eens geworden over het
toekomstperspectief voor de Noordvleugel, de adaptieve aanpak, het
“spoorboekje” en alle inhoudelijke, procesmatige en financiële afspraken in de
beide overeenkomsten.
De Rijksstructuurvisie en overeenkomsten zijn op 28 november 2013 in de
Gemeenteraad van Almere behandeld en unaniem aangenomen. De
behandeling door Provinciale Staten van Flevoland is voorzien voor de zomer
van 2014. Deze planning maakt dat er nog een beperkt risico bestaat ten
aanzien van het draagvlak voor de besluiten in de Rijksstructuurvisie en
overeenkomsten. Om dit risico te beheersen werken provincie en Rijk de
komende maanden samen om een goede behandeling door Provinciale Staten
mogelijk te maken.

6 Tweede Kamer 31 089, nr. 108 HERDRUK en Eerste Kamer 31089 nr. A, Den Haag 2013.
7 Tweede Kamer 31 089, nr. 89, Den Haag 2013.

Pagina 16 van 37

Deel B Evaluatie programma RRAAM (2010 – 2013)

Pagina 17 van 37

6

Opzet evaluatie

Op voorstel van de voormalige commissie voor Verkeer en Waterstaat heeft de
Tweede Kamer op 18 februari 2010 besloten de Rijksbesluiten zoals verwoord
in de RAAM-brief aan te wijzen als groot project, in de zin van de Regeling
Grote Projecten (31 089, nr. 70). De eerste formele stap in het kader van de
Regeling Grote Projecten is het maken van een Basisrapportage Groot Project
RRAAM (april 2011) geweest op basis van de Uitgangspuntennotitie van de
Tweede Kamer. De Basisrapportage bevat de uitgangspunten, ijkpunten en
basisgegevens voor de zes reguliere halfjaarrapportages die vanaf het najaar
van 2011 zijn verschenen.
Met het uitkomen van de Rijksstructuurvisie, Bestuursovereenkomst RRAAM en
de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0 is het programma RRAAM, dat in de
jaren 2010 – 2013 heeft gelopen, beëindigd. Het Groot Project zoals
gedefinieerd in de Basisrapportage van april 2011 is in zijn geheel uitgevoerd.
Om het toekomstperspectief uit de Rijksstructuurvisie en de stappen daar
naartoe te realiseren, hebben het Rijk en de overheden in de Noordvleugel in
de eerder genoemde overeenkomsten gezamenlijke afspraken gemaakt voor
de komende jaren. Die afspraken vormen de (uitvoerings)agenda voor de
komende jaren. De samenhang tussen de stapsgewijze ontwikkelingen naar
het toekomstperspectief wordt geborgd door het monitoren van de voortgang
van de maatregelen en de effecten van de ontwikkelingen. Zo kan door het
Rijk en de overheden in de Noordvleugel tussentijds worden bijgestuurd.
De Tweede Kamer heeft aangeven ook voor de vervolgfase de status van Groot
Project te willen handhaven. Naar aanleiding van een (nieuwe)
uitgangspuntennotitie van de Tweede Kamer zal er vervolgens door de minister
van IenM een (nieuwe) Basisrapportage voor het vervolg worden uitgebracht.
Om de afronding van het programma RRAAM en de opmaat naar het vervolg te
markeren is, conform de aanwijzingen in artikel 16 van de Regeling Grote
Projecten (RGP), het programma RRAAM geëvalueerd. De evaluatie is,
conform de RGP, een verklarende analyse van de verschillen tussen de
uitgangspunten uit de Basisrapportage en de actuele stand van zaken van het
project. Binnen de evaluatie zal worden ingegaan op de volgende
onderwerpen:

Doelstellingen;

Activiteiten;

Besluitvorming, maatschappelijke en marktbetrokkenheid;

Projectbeheersing.

Pagina 18 van 37

7

Doelstellingen

In de Basisrapportage Groot Project RRAAM is een onderscheid gemaakt in een
lange en een korte termijn doelstelling. Voor beide doelstellingen geldt dat
deze niet zijn veranderd tijdens de duur van het RRAAM-programma.

7.1

Lange termijn doelstelling

De lange termijn doelstelling (2030 en verder):
Realiseren van een drievoudige ambitie (Almere als sociaal,
economisch en ecologische duurzame stad en met 60.000 woningen
gegroeid, realiseren bijbehorende ontsluiting en realiseren van een
Toekomst Bestendig Ecologisch Systeem), om daarmee de
internationale concurrentiepositie van de Noordelijke Randstad te
verbeteren.
Deze doelstelling is nog actueel en als ambitie opgenomen in de
Rijksstructuurvisie. In de Rijksstructuurvisie is de ambitie van Rijk en regio
voor dit deel van de Noordelijke Randstad nader uitgewerkt en zijn afspraken
gemaakt om de ambitie door middel van een adaptieve aanpak te realiseren.
Die afspraken staan in de realisatieparagraaf van de Rijksstructuurvisie, in de
Bestuursovereenkomst RRAAM en de Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0.
Tezamen vormen zij de agenda voor de komende jaren.

7.2

Korte termijn doelstelling

De korte termijn doelstelling:
Transparante en door betrokken partijen zo goed mogelijk gedragen
Rijksbesluitvorming over de drievoudige ambitie, waarbij de
budgettaire consequenties aanzienlijk worden beperkt en de
kostenbatenratio substantieel verbetert.
De doelstelling is gehaald. Uit de ingebrachte zienswijzen op de ontwerpRijksstructuurvisie blijkt dat er veel steun is voor de hoofdlijnen van het
toekomstperspectief, de organische strategie, de adaptieve aanpak en het
open en interactieve proces dat met veel betrokkenheid van partijen is
doorlopen. Daarnaast hebben het maatschappelijke proces RRAAM, de
wettelijke adviseurs en verschillende adviescolleges positieve adviezen en
reacties gegeven.

Pagina 19 van 37

De optimalisatie van de plannen uit 20098 hebben Rijk en regio, samen met
marktpartijen en maatschappelijke organisaties, opgepakt. De optimalisatie is
gelukt. De kosten voor infrastructuur, verstedelijking en natuur zijn flink
omlaag gebracht, met behoud van effectiviteit. Dat neemt niet weg dat er voor
een IJmeerverbinding sprake blijft van een zwaar negatief welvaartseffect.
Echter, op basis van het onderzoek kan worden geconcludeerd dat een
gefaseerde aanpak haalbaar en realistisch is.

8 Tweede Kamer 31089, nr. 57, Den Haag 2009.

Pagina 20 van 37

8

Activiteiten

In de Basisrapportage Groot Project RRAAM zijn verschillende activiteiten
opgenomen die voortvloeiden uit de RAAM-brief (2009) en waarover in het
Integraal Afspraken Kader (IAK, 2010) afspraken zijn gemaakt tussen het Rijk
en de regionale overheden in de Noordvleugel van de Randstad. In dit rapport
is voor de periode 2010 – 2013 onderscheid gemaakt in activiteiten ten
aanzien van de Rijksstructuurvisie en het financieel kader, activiteiten in
werkmaatschappijen en activiteiten ten behoeve van de sociaal-economische
agenda. In dit hoofdstuk is het eindresultaat van deze activiteiten aangegeven.
Dit is afgezet tegen de voorgenomen activiteiten zoals opgenomen in de
Basisrapportage Groot Project RRAAM.

8.1

Rijksstructuurvisie en financieel kader

Basisrapportage Groot Project RRAAM

Eindresultaat

Opdracht is het vastleggen van het
Rijksbeleid voor de regio AmsterdamAlmere-Markermeer in een Rijksstructuurvisie. Het is daarmee het
ruimtelijke, bestuurlijke en financiële
kader voor de gebiedsontwikkeling. De
Rijksstructuurvisie vormt zo het
integrerend kader voor het programma
RRAAM. Kansrijke oplossingsrichtingen
worden beoordeeld. Tot het in te zetten
instrumentarium bij het opstellen van de
Rijksstructuurvisie behoort een ruimtelijk
ontwerp, een MKBA, een planMER en een
passende beoordeling in het kader van
Natura 2000. Tevens wordt een financieel
overzicht opgesteld.

In de startfase van de verkenning (20102011) is de RRAAM-organisatie ingericht,
een maatschappelijk proces ontworpen,
een participatieplan en de Notitie
Reikwijdte en Detailniveau9 opgesteld. In
deze Notitie zijn de kaders en criteria voor
het genereren van kansrijke oplossingsrichtingen en het beoordelen en
selecteren van deze kansrijke
oplossingsrichtingen vastgelegd.
In de daaropvolgende analytische fase
(2011) is de in de RAAM-brief gekozen
oplossingsrichting (de westelijke
ontwikkeling van Almere inclusief een
IJmeerverbinding) en de ontwikkeling van
een TBES uitgewerkt en geoptimaliseerd,
waarbij (mede door inbreng van de
markt) mogelijke oplossingsrichtingen
zijn onderzocht en getoetst op
randvoorwaarden en kosten. Op basis van
dit onderzoek en de inbreng vanuit het
maatschappelijk proces is de Notitie
Kansrijke Oplossingsrichtingen10
opgesteld, waarin een selectie is gemaakt
van nader te onderzoeken alternatieven
en varianten.

9 Tweede Kamer 31089, nr. 88, Den Haag 2011.
10 Tweede Kamer 31089, nr. 89, Den Haag 2012.

Pagina 21 van 37

Parallel is op verzoek van de Tweede
Kamer een houdbaarheidsstudie naar de
woningbehoefte11 uitgevoerd.
In de Beoordelingsfase (2012) zijn de
overgebleven alternatieven en varianten
onderzocht en met behulp van een vooraf
opgesteld Beoordelingskader beoordeeld
op basis van verschillende effectenonderzoeken en bijdrage aan doelbereik.
Aan het eind van deze fase zijn
overheden, maatschappelijke organisaties
en burgers geconsulteerd op basis van
een Consultatienotitie, waarin de richting
van de ontwikkelingen en de
vraagstukken zijn geschetst. Tevens is in
deze periode een rapport over de kosten
en opbrengsten van RRAAM opgeleverd,
waarin de financiële
informatie is samengebracht. Verder is
advies uitgebracht door de London School
of Economics, naast de toetsadviezen van
de Commissie MER, de planbureaus
(CPB/PBL) en College van Rijksadviseurs.
In de Besluitvormingsfase tot slot (2013)
is door het Rijk in overleg met de
overheden in de Noordvleugel en rekening
houdend met de adviezen, de ontwerpRijksstructuurvisie opgesteld en
aangeboden12 aan de Tweede Kamer.
De definitieve Rijksstructuurvisie is op
basis van de binnengekomen zienswijzen13
op de ontwerp-structuurvisie, adviezen
van verschillende adviseurs, de
besluitvorming over OV SAAL middellange
termijn14, overleggen met de Kamer op 5
september en 6 november 2013 opgesteld
en vastgesteld. Het Rijk en de overheden
in de Noordvleugel hebben afspraken
gemaakt over de uitvoering in de
Bestuursovereenkomst RRAAM en de
Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0.

11 Tweede Kamer 31089, nr. 88, Den Haag 2011.
12 Tweede Kamer 31089, nr. 100, Den Haag 2013.
13 Tweede Kamer 31089, nr. 108 HERDRUK, Den Haag 2013.
14 Tweede Kamer 32404, nr. 66, Den Haag 2013.

Pagina 22 van 37

8.2

Werkmaatschappijen

Basisrapportage Groot Project RRAAM

Eindresultaat

Amsterdam-Almere (WAA)
Opdracht is de IJmeerlijn en de westelijke
ontwikkeling zo te optimaliseren, dat de
MKBA substantieel verbetert ten opzichte
van het oorspronkelijke alternatief ‘West
met IJmeerlijn‘, zoals doorgerekend door
de planbureaus, en dat de budgettaire
consequenties aanzienlijk worden beperkt.

De kosten voor de alternatieven
IJmeerverbinding brug respectievelijk
tunnel zijn teruggebracht van € 4,55 – 5,6
miljard in 2009 (uitgaande van een trein)
tot € 1,9 – 2,3 miljard in 2012 (uitgaande
van een metro). Ook het
stedenbouwkundig plan is geoptimaliseerd
door het kiezen van andere woonmilieus
en het schrappen van IJland (een eiland
direct voor de noordkust van Almere
Pampus). Door inbreng vanuit het
maatschappelijk proces RRAAM is ook een
zuidelijk tracé van de IJmeerverbinding
onderzocht en een variant van de
IJmeerverbinding waarbij er een
tramverbinding van Almere via IJburg
naar Amsterdam CS loopt: de
IJmetrotram.
15

In de RAAM-brief uit 2009

is een

verhouding/ratio tussen baten en kosten
genoemd van 0,2 voor sec de IJmeerlijn.
De baten-kostenverhouding van het
alternatief IJmeerverbinding brug uit de
MKBA RRAAM 2012 is 0,4 uitgaande van
het GE-scenario en 0,15 uitgaande van
het RC-scenario. De kosten voor
infrastructuur en verstedelijking zijn flink
omlaag gebracht, met behoud van
effectiviteit. Dat neemt niet weg dat er
voor een IJmeerverbinding sprake blijft
van een zwaar negatief welvaartseffect.
Markermeer-IJmeer (WMIJ)
Opdracht is te komen tot een optimalisatie
van het maatregelenpakket voor de
uitvoering van het toekomstbestendig
Ecologisch Systeem (TBES) met als twee
belangrijkste actiepunten de
financieringsstrategie en de relatie met
Natura 2000.

De maatregelen voor een TBES zijn
binnen de kaders van Natura 2000
geoptimaliseerd. Eind 2011 is een
optimalisatierapport opgeleverd.
Op verzoek van de Tweede Kamer is begin
2012 de marktuitvraag Ecologie RRAAM
georganiseerd, waarbij marktpartijen
alternatieve plannen hebben ingebracht
om de kosten van een TBES terug te
dringen. Natuurmonumenten heeft op
eigen initiatief ook een alternatief plan
ingediend: Marker Wadden als stap om te
komen tot een TBES.

15 Tweede Kamer 31089, nr. 57, Den Haag 2009.

Pagina 23 van 37

Als de voorgestelde innovaties succesvol
worden doorgevoerd, kunnen de kosten
van een TBES gemiddeld met zo’n 40%
worden teruggedrongen ten opzichte van
het basisplan: naar circa € 350-880
miljoen voor de lange termijn.
Almere Centrum Weerwater (WACW)
Opdracht is om de integrale opgave
Almere Centrum Weerwater – A6,
overkluizing èn gebiedsontwikkeling – uit
te werken in een
gebiedsontwikkelingsplan, gebruik
makend van de mogelijkheden die de
Crisis- en Herstelwet daarvoor biedt,
inclusief een sluitende businesscase.

De integrale opgave Almere Centrum
Weerwater is uitgewerkt in een
gebiedsontwikkelingsplan, op basis van
een in 2011 uitgevoerde stads- en
marktdialoog. Dit plan gaat uit van een
tweefasestrategie, waarbij in de eerste
fase (tot 2020) het gebied van een
basiskwaliteit wordt voorzien, en in de
tweede fase (2020 – 2040) wordt ingezet
op het benutten van kansen, door flexibel
in te kunnen spelen op ontwikkelingen en
programma’s. De toewijzing van de
Floriade 2022 geeft een impuls aan het
gebied.

Almere Oosterwold (WAO)
Opdracht is het opstellen van een
ontwikkelingstrategie voor het gebied,
uitgaande van organische stedenbouw in
een landschappelijke setting. De
businesscase voor de gebiedsontwikkeling
moet geoptimaliseerd worden, opdat met
behoud van kwaliteit een positief saldo
wordt verkregen.

De “Ontwikkelstrategie Almere
Oosterwold, Land-Goed voor Initiatieven”
is opgesteld, waarin de strategie voor
organische ontwikkeling van het gebied is
uitgewerkt en de businesscase is
geoptimaliseerd. Dit is onder andere
gelukt door op een andere manier te
ontwikkelen waarbij het uitgangspunt
wordt gehanteerd dat ‘de baat voor de
kost uit gaat’.

Hollandse Brugteam
Naast alternatieven met een
IJmeerverbinding wordt een Hollandse
Brug alternatief onderzocht. Hier zal een
bijpassende ruimtelijke vulling van Almere
bij worden uitgewerkt.

Het Rijk heeft n.a.v. afspraken met de
regio in het BO-MIRT 2010, een alternatief
met verschillende varianten via de
Hollandse Brug ontwikkeld (combi van
stedenbouwkundig ontwerp en
infrastructuur) en onderzocht op de
effecten.
De uitwerking, kosten, opbrengsten,
baten en effectbepaling is deels door
diverse externe deskundige partijen
uitgevoerd en van adviezen voorzien.
De kosten van de HOV-verbinding van het
Hollandse brug alternatief bedragen ca. €
220 miljoen. De baten-kostenverhouding
is 1,9 bij het GE-scenario en 1,0 bij het
RC-scenario.

Pagina 24 van 37

8.3

Sociaal-economische agenda

Basisrapportage Groot Project RRAAM

Eindresultaat

Opdracht is de sociaal-economische
agenda verder uit te werken (Rijk en
regio) en periodiek de feitelijke sociale en
economische ontwikkelingen in de stad in
beeld te brengen (gemeente Almere).

Parallel aan de uitwerking van de plannen
voor de gebiedsontwikkeling en de natuur
door de werkmaatschappijen zijn onder
leiding van de gemeente Almere de
sociaal-economische thema’s uitgewerkt.
Visies en programma’s voor economie,
voorzieningen (onderwijs, sport, cultuur),
duurzaamheid, groenblauw en stedelijke
bereikbaarheid Almere zijn opgesteld.
In het kader van de Almere Tafel is en
wordt de ontwikkeling van de bestaande
stad gemonitord.

Pagina 25 van 37

9

Besluitvorming, maatschappelijke en
marktbetrokkenheid

Dit hoofdstuk bevat een beschrijving van de gedurende de MIRT-verkenning
RRAAM door het Rijk en de regionale partijen genomen projectbesluiten
evenals een beschrijving van de maatschappelijke en marktbetrokkenheid.

9.1

Besluitvorming

Gedurende de MIRT-verkenning RRAAM (2010 – 2013) hebben het Rijk en de
regionale partijen besluiten genomen over de volgende projecten:

Fase 1 Stedelijke bereikbaarheid Almere: € 142,5 mln. (december 2011);
Dit project heeft onder andere betrekking op de verdubbeling van de
Waterlandseweg en een deel van de Hogering en is gekoppeld aan de
locaties Almere Poort, Nobelhorst en Oosterwold.

Eerste fase project Marker Wadden: € 45 mln. (januari 2013);
Het project behelst het aanleggen van een natuureilanden in het
Markermeer en geeft zowel invulling aan land-waterovergangen, ondiepe
heldere zones als een gradiënt in slib. Daarnaast draagt het bij aan de
realisatie van het robuuste ecologische systeem als toekomstperspectief..

OV SAAL middellange termijn: € 497 mln. (augustus 2013);
Het project betreft de uitbreiding van station Weesp van 6 naar 8 sporen.
Na oplevering van deze infrastructuuruitbreiding en het European Rail
Traffic Management System (ERTMS), kan de mogelijkheid worden
geboden om iedere tien minuten een Intercity en iedere tien minuten een
Sprinter te laten rijden op de SAAL-corridor. Met de regionale overheden
en de sector is afgesproken om zodra de infrastructuur is opgeleverd en
het technisch mogelijk is allereerst in de spits met de introductie van
hoogfrequent spoorvervoer te beginnen.

Onderdoorgang A6: € 7,6 mln. (november 2013).
Dit project voorziet in de aanleg van een tunnel onder de A6 die een
openbaar vervoerverbinding tussen Almere Hout / Nobelhorst en Almere
Stad mogelijk moet maken. De aanleg houdt verband met de verbreding
van de A6.
Daarnaast heeft het Rijk toegezegd dat zij meewerkt aan een marktconforme
overdracht van de gronden die zij in bezit heeft. De Rijksbijdrage is
gemaximeerd tot de gerealiseerde rijksopbrengsten van maximaal 15.000
woningen en bestaat uit:
a. De gerealiseerde opbrengst van de verkoop van rijksgrond in Almere
Oosterwold benodigd voor 7.000 standaardkavels (zie toelichting); en
b. Op termijn, de gerealiseerde opbrengst van de verkoop van Rijksgrond in
Almere Pampus benodigd voor 8.000 woningen daar als dit gebied wordt
ontwikkeld.
Ten slotte heeft de minister van BZK het voornemen om te komen tot een
decentralisatie-uitkering voor de groeiopgave van Almere vanaf 2015, ter

Pagina 26 van 37

grootte van € 7 miljoen per jaar en voor maximaal 22 jaar. Dit voornemen
wordt meegenomen bij de herijking van het Gemeentefonds (2014).

9.2

Maatschappelijke betrokkenheid

Gedurende de MIRT-verkenning RRAAM is continu de mogelijkheid geboden
voor participatie door maatschappelijke organisaties. Daarnaast is op een
drietal momenten aan het brede publiek de mogelijkheid geboden om te
reageren of een zienswijze in te dienen. De resultaten hiervan zijn vastgelegd
in de volgende documenten:
• Reacties op Participatieplan (maart 2011);
• Reactiedocument Consultatie 2012 (april 2013);
• Nota van antwoord - Zienswijzen bij ontwerp-Rijksstructuurvisie
Amsterdam-Almere-Markermeer (november 2013).
Participatie
Maatschappelijke organisaties hebben vanaf de start meegedacht en -gewerkt
met het Rijk en de overheden in de Noordvleugel over de vraag hoe de
drievoudige ambitie in de Noordelijke Randstad gerealiseerd kan worden. De
maatschappelijke organisaties waren verenigd in het zogeheten RRAAM-werk,
een kerngroep van 13 maatschappelijke partijen. Daarnaast is er een breder
RRAAM-netwerk ontstaan, dat regelmatig is betrokken bij RRAAM. Het
maatschappelijk proces heeft op meerdere momenten (tussentijdse) adviezen
uitgebracht. Die adviezen hebben er onder andere toe geleid dat er naast de
alternatieven voor een IJmeerverbinding en de Hollandse Brug, in RRAAM ook
gekeken is naar het Zuidelijke Tracé en een variant van de IJmeerverbinding
waarbij er een tramverbinding via IJburg naar Amsterdam CS loopt: de
IJmetrotram. Eind oktober 2012 heeft het RRAAM-werk een hoofdlijnenadvies
uitgebracht en in maart 2013 haar eindbijdrage.
Consultatie
Het brede publiek is gevraagd mee te denken met de toekomst van de
Noordelijke Randstad. Er hebben twee formele rondes plaatsgevonden en een
consultatieronde. In de eerste formele ronde, in maart 2011 is het
participatieplan voorgelegd en is gevraagd naar de gewenste betrokkenheid bij
het RRAAM-programma. In de tweede ronde, van 2 juli t/m 7 september 2012,
kon eenieder zijn of haar mening geven over het consultatiedocument voor
RRAAM. Samen met de overheden in de Noordvleugel heeft het Rijk een aantal
publieksbijeenkomsten en bijeenkomsten met de regionale overheden
georganiseerd. De inbreng van de tweede consultatieronde (114 reacties) is
gebundeld in een oogstdocument en meegegeven aan de bestuurders ten
behoeve van de besluitvorming. In het Reactiedocument Consultatie 2012
(april 2013) is aangegeven wat er met de binnengekomen reacties is gedaan.
De ontwerp-Rijksstructuurvisie en de planMER hebben van 7 mei tot en met 17
juni 2013 op verschillende plaatsen in de regio en in Den Haag ter inzage
gelegen. Ook waren de stukken te raadplegen via de website van het Centrum
Publieksparticipatie en via het internetportaal “Ruimtelijkeplannen.nl”. Er zijn
in totaal 35 zienswijzen ontvangen, waarvan 33 unieke; twee paar zienswijzen

Pagina 27 van 37

zijn identiek aan elkaar. Van de 33 zijn er 20 zienswijzen afkomstig van
(regionale) overheden, 8 van maatschappelijke organisaties, 4 van bewoners
en 3 van bedrijven. 33 zienswijzen is een relatief laag aantal in vergelijking tot
de 114 reacties die in de vrijwillige consultatiefase in medio 2012 zijn
ingebracht. In de Nota van Antwoord (november 2013) zijn alle zienswijzen
geanalyseerd, beantwoord en is aangegeven op welke wijze ermee omgegaan
is in de definitieve Rijksstructuurvisie.

9.3

Marktbetrokkenheid

De Werkmaatschappij Amsterdam-Almere heeft via een openbare Europese
aanbestedingsprocedure drie marktconsortia ingeschakeld om hun visie op de
westelijke ontwikkeling van Almere inclusief IJmeerverbinding uit te werken tot
een vervoersconcept, ontwerp en businesscase.
Tevens heeft de Werkmaatschappij Amsterdam-Almere door de markt
onderzoek laten doen naar de mogelijkheden om naast de openbaar
vervoersverbinding ook een autoweg via het IJmeer aan te leggen.
Het in december 2011 geformuleerde integrale IJmeeralternatief (met brug en
tunnel) en de bijbehorende varianten is door marktpartijen in het voorjaar van
2012 verder uitgewerkt.
In 2012 heeft de Werkmaatschappij Amsterdam-Almere in samenwerking met
de PPS Kennispool een ‘marktscan’ voor de IJmeerverbinding uitgevoerd. Het
doel van een marktscan is de meerwaarde van vroegtijdige betrokkenheid van
de markt bij een project te onderzoeken.
Op verzoek van de Tweede Kamer is begin 2012 de Marktuitvraag Ecologie
georganiseerd. Aan marktpartijen is gevraagd om een alternatief plan op te
stellen voor het realiseren van het TBES met als doel om nieuwe creatieve
ideeën en visies uit de markt te verkrijgen die goedkoper kunnen worden
uitgevoerd dan het plan van de WMIJ. Drie consortia hebben de opdracht
gekregen een alternatief plan uit te werken. Natuurmonumenten heeft op
eigen initiatief ook een alternatief plan ingediend: Marker Wadden.

Pagina 28 van 37

10

Projectbeheersing

Binnen dit hoofdstuk wordt ingegaan op de beheersaspecten gedurende de
MIRT-verkenning RRAAM met informatie over de financiën, planning, en
risicomamangement.
10.1 Financiën
Conform de afspraken in het Integraal Afspraken Kader (2010) is door de
Stuurgroep RRAAM een begroting van de proceskosten voor de periode 2010
tot en met 2012 van € 15.755.000 vastgesteld. Deze begroting is in het BO
RRAAM in november 2010 goedgekeurd16.

Begroting

Realisatie

x 1000
RRAAM
Totaal

15.755

2010+2011
9.228

2012
3.696

2013
2.116

Totaal
15.040

Restant
715

WMIJ

990

643

347

0

990

0

16.745

9.871

4.043

2.116

16.030

715

De proceskosten voor RRAAM zijn voor een deel via de gemeente Almere en
een deel via het Rijk besteed. De verantwoording over het Rijksdeel ligt bij het
Rijk, voor het regiodeel ligt de verantwoordelijkheid bij de gemeente.
Daarnaast zijn de proceskosten van de Werkmaatschappij Markermeer-IJmeer
besteed en verantwoord door de provincie Flevoland.

10.2

Planning

Vanaf de start van het grootproject RRAAM tot aan december 2012 is conform
de vastgestelde planning in de Basisrapportage Groot Project RRAAM17
gewerkt door actief te sturen op de planning en de risico’s voor de planning te
beheersen. Als gevolg van de forse taakstelling op de budgetten van IenM eind
2012 heeft een brede heroverweging van projecten plaatsgevonden. Deze
brede heroverweging is afgerond alvorens tot de besluitvorming over OV SAAL
middellange termijn en RRAAM is overgegaan. Dit maakte dat het RRAAMprogramma de ontwerp-Rijkstructuurvisie Amsterdam-Almere-Markermeer op
een later moment heeft uitgebracht dan eerder voorzien was. Deze is op 25
april 2013 gepresenteerd in plaats van in december 2012, zoals in de
Basisrapportage is aangegeven. De definitieve Rijksstructuurvisie is in
november 2013 gepubliceerd (eerder dan gepland).
16 Tweede Kamer 32500-A nr. 12, Den Haag 2010.
17 Tweede Kamer 31 089, nr. 83, Den Haag 2011

Pagina 29 van 37

10.3

Risicomanangement

Vanaf de start van het programma RRAAM heeft er risicomanagement
plaatsgevonden. Dit proces was ingericht met de volgende doelen:

Beheersen van risico’s
Door gestructureerd risico’s en beheersmaatregelen te inventariseren,
expliciet te maken en te bespreken, zijn risico’s structureel beheerst;

Ondersteunen van besluitvorming en draagvlak voor voorstellen
Door het identificeren en benoemen van risico’s van mogelijke
besluitvormingsalternatieven en processtappen is relevante informatie
aangeleverd voor een afgewogen, onderbouwde en succesvolle
besluitvorming.

Onderbouwen van raming en planning
Door risico’s te inventariseren die van invloed zijn op de raming of de
planning van RRAAM, is inzicht verkregen in de haalbaarheid van de
raming, de planning en in de bijzondere gebeurtenissen en onzekerheden
van invloed op de raming en de planning.
Voor het risicomanagement is gebruik gemaakt van een systeem dat het
mogelijk maakt om op een uniforme wijze onzekerheden te registreren, te
analyseren, te rapporteren en te beheersen. Hiermee is gewaarborgd dat
systematisch, volledig en effectief risico’s zijn geïnventariseerd, beheerst en
gemonitord.

Pagina 30 van 37

Toprisico’s
Tijdens de duur van het RRAAM-programma zijn de volgende categorieën
toprisico’s geïdentificeerd:

Risico’s ten aanzien van de omvang en aard van de opgaven;

Risico’s op onvoldoende middelen ten behoeve van de besluitvorming;

Risico’s t.a.v. uitstel of niet integrale besluitvorming;

Risico’s t.a.v. de optimalisatiemogelijkheden en haalbaarheid;

Risico’s op niet voldoen aan de randvoorwaarden van Natura 2000;

Risico’s voortkomend uit de samenhang met andere ontwikkelingen in de
regio waarmee RRAAM raakvlakken heeft;

Risico’s t.a.v. draagvlak en (regionale) politieke steun en/of de urgentie
van de drievoudige ambitie.

Pagina 31 van 37

Lijst afkortingen
BZK Binnenlandse Zaken
CieMER Commissie Milieu Effect Rapportage
CPB Centraal Planbureau
CPP Centrum voor Publieksparticipatie
CRA College van Rijksadviseurs
ERTMS European Railway Traffic Management System
EZ Ministerie van Economische Zaken
IAK Integraal Afsprakenkader
IenM Ministerie van Infrastructuur en Milieu
MIRT Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
MKBA maatschappelijk kosten-batenanalyse
OV SAAL Openbaar Vervoer Schiphol-Amsterdam-Almere-Lelystad
PBL Planbureau voor de Leefomgeving
MER milieueffectrapportage (het product)
RAAM-brief Rijksbesluiten Amsterdam-Almere-Markermeer
RRAAM Rijk-regioprogramma Almere-Amsterdam-Markermeer
RVOB Rijksvastgoed Ontwikkelingsbedrijf
RWS Rijkswaterstaat
TBES Toekomstbestendig Ecologisch Systeem
WAA Werkmaatschappij Amsterdam-Almere
WACW Werkmaatschappij Almere Centrum Weerwater
WAO Werkmaatschappij Almere Oosterwold
WMIJ Werkmaatschappij Markermeer-IJmeer

Pagina 32 van 37

Achtergronddocumenten programma RRAAM

Overeenkomsten
1. Bestuursovereenkomst RRAAM, RRAAM, november 2013
2. Uitvoeringsovereenkomst Almere 2.0., RRAAM, november 2013
Consultatie, participatie en zienswijzen
3. Nota van Antwoord Zienswijzen op de ontwerp-Rijksstructuurvisie,
RRAAM, november 2013
4. Brief van het maatschappelijk proces, RRAAM maatschappelijk proces,
november 2013
5. Reactiedocument Consultatie 2012, RRAAM, april 2013
6. Advies RRAAM-werk over de Rijksstructuurvisie Amsterdam-AlmereMarkermeer, RRAAM maatschappelijk proces, 12 maart 2013
7. Oogst Consultatie 2012, RRAAM, 7 november 2012
8. Hoofdlijnenadvies RRAAM-werk over de Rijksstructuurvisie AmsterdamAlmere-Markermeer, RRAAM maatschappelijk proces, oktober 2012
9. Consultatienotitie, RRAAM, juli 2012
10. Voorstel IJmeerlijn(en), Rover, 21 juni 2012
11. Advies uitwerking alternatief Stichting Almere Bereikbaar en resultaten
werkmaatschappijen Weerwater en Oosterwold, RRAAM maatschappelijk
proces, 20 februari 2012
12. IJmeerverbinding. Een brug voor iedereen, Stichting Almere Bereikbaar,
januari 2012
13. Advies over kansrijke oplossingsrichtingen, RRAAM maatschappelijk
proces, december 2011
14. Briefadvies scope van de RRAAM-opgave, RRAAM maatschappelijk proces,
14 juni 2011
15. Meedenken over de toekomst van de Noordelijke Randstad.
Participatieplan 2011-2012, RRAAM, maart 2011
Externe adviezen
16. Reactie van het CRA op de ontwerp-Rijkstructuurvisie, College van
Rijksadviseurs, 11 september 2013
17. Definitief toetsingsadvies over het milieueffectrapport RRAAM, Commissie
voor de milieueffectrapportage, 28 mei 2013
18. CRA Advies consultatienotitie RRAAM, College van Rijksadviseurs, 19
december 2012
19. Oplegger en oordeel gevoeligheidsanalyses verkeersberekeningen RRAAM,
RRAAM, 16 november 2012
20. International Review Panel Report RRAAM, LSE Cities, november 2012
21. Second Opinion MKBA RRAAM, Centraal Planbureau en Planbureau voor de
Leefomgeving, 30 oktober 2012
22. Tussentijds toetsingsadvies over het milieueffectrapport RRAAM,
Commissie voor de milieueffectrapportage, 3 september 2012
(Effect)onderzoek en doelbereik
23. Beoordelingskader RRAAM, Ecorys en DHV, 13 november 2012
24. PlanMER RRAAM (inclusief bijlagen), DHV, november 2012

Pagina 33 van 37

25. MKBA RRAAM, Ecorys, 22 oktober 2012
26. Notitie Fasering, RRAAM, 3 augustus 2012
27. Aanvullend effectenonderzoek RRAAM, Ecorys en DHV, 29 juni 2012
28. RRAAM benchmark studie. Quick scan van vergelijkbare complexe
ruimtelijke projecten, RIGO, juni 2012
29. Optimalisatie en onderzoek alternatief Stichting Almere Bereikbaar,
RRAAM, februari 2012
30. Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen, RRAAM, december 2011
31. Houdbaarheid Woningbehoefteprognoses Noordvleugel, ABF Research, 10
oktober 2011
32. Notitie Reikwijdte en Detailniveau, RRAAM, mei 2011
Werkmaatschappij Amsterdam-Almere (WAA)
33. Marktscan IJmeerverbinding, WAA, december 2012
34. IJmetrotram alternatief Rover, RRAAM, WAA, december 2012
35. Het IJmeeralternatief. Eindrapport WAA, WAA, 29 juni 2012
36. Quick Scan optimalisatiemogelijkheden IJmeerlijn & IJmeertram, WAA, 26
juni 2012
37. Rapportage faseringsvariant IJtram-IJmeerlijn Rover
Vervoerwaardestudie en kostenraming, Oranjewoud, 28 juni 2012
38. Ruimtelijk Ontwerp IJ Venster, Gemeenten Amsterdam, Almere en Bureau
Planmaat in opdracht van de WAA,16 maart 2012
39. Optimalisatierapport WAA. Een metro van Amsterdam naar Almere, WAA,
december 2011
40. De Nieuwe Lijn. The Integration of Amsterdam en Almere, Jacobs
Engineering Group in samenwerking met APPM en Posad, september 2011
41. Regiometro Amsterdam Almere. Verbinding in de blauwe metropool,
Movares in samenwerking met Allianz, Rebel Group, Stichting Natnl en
Strukton, 23 september 2011
42. M55 IJmeerlijn, Mott MacDonald ondersteund door BACA Architects,
Balancia, EconoVision, HTM Consultancy, MNO Vervat, Project & Proces
Consultancy en Zwarts & Jansma Architecten, 23 september 2011
43. Quick scan KKBA. Tolverbinding Almere-Amsterdam, Ecorys, 1 juli 2011
44. Een verkenning naar de kansrijkheid. Tolverbinding Almere-Amsterdam,
Goudappel Coffeng, juni 2011
Werkmaatschappij Markermeer-IJmeer (WMIJ)
45. Een goede vangst! Ontwikkelingsperspectief sportvisserij voor het
Markermeer-IJmeer, Tauw en LAgroup, 4 februari 2013
46. Een toekomstbestendig Markermeer-IJmeer. Eindrapport WMIJ, WMIJ, 27
september 2012
47. Marker Wadden. Sleutel voor een natuurlijk en toekomstbestendig
Markermeer, Natuurmonumenten, 13 juli 2012
48. Kunstmatige structuren als katalysator voor ecologie in het MarkermeerIJmeer, Consortium Kransmeer (Tauw in samenwerking met LAgroup,
Posad, Robusta en Tebezo), 13 juli 2012
49. Ecologie en veiligheid Markermeer: twee halen één betalen, Grontmij in
samenwerking met de Vries & van de Wiel, 12 juli 2012
50. Luwtestructuren, de essentie van het TBES. Naar een stapsgewijze
realisatie van doelen, Witteveen + Bos, ondersteund door Altenburg en

Pagina 34 van 37

Wymenga, Boskalis, B-WARE, HOSPER en Radboud Universiteit Nijmegen,
12 juli 2012
51. Economische baten en financieringsinstrumenten, (Kans)rijk in natura en
harde baten, Triple E, mei 2012
52. Quickscan slibeffecten verbreding gedeelte vaargeul Markermeer,
Deltares, december 2011
53. Optimalisatierapport WMIJ. Naar een toekomstbestendig ecologisch
systeem, WMIJ, 17 november 2011
54. Grondstromen en natuur, Kansen voor optimalisatie, Ecorys, november
2011
55. Onderbouwing ecologische optimalisaties TBES, Arcadis, 31 oktober 2011
56. Uitwerking vooroever Lepelaarsplassen, Arcadis, 31 oktober 2011
57. Onderzoek naar financiële potenties voor duurzame energie, Arcadis, 7
oktober 2011
58. Grondstromen RRAAM en WMIJ. Oriëntatie op realisatie en economie van
het TBES met de achtergrond en potenties van marktinbreng, J.J. de
With, 13 september 2011
59. Juridische strategie realisatie Structuurvisie Amsterdam-AlmereMarkermeer, AKD, 31 augustus 2011
60. Eindrapportage Markttoets en economische impact toerisme & recreatie
Markermeer-IJmeer, LAgroup, 30 augustus 2011
61. Initiële Haalbaarheidsstudie Financiële aspecten Windpark Markermeer,
MECAL, 15 juli 2011
Werkmaatschappij Almere Centrum Weerwater (WACW)
62. Bestuursconvenant Almere Centrum Weerwater, RRAAM, 20 maart 2013
63. Concept Gebiedsontwikkelingsplan Almere Centrum Weerwater, WACW,
april 2012
Werkmaatschappij Almere Oosterwold(WAO)
64. Bestuurlijk advies Oosterwold, mw L. Spies, mei 2013
65. Bestuursconvenant ter uitwerking van Oosterwold, gemeenten Almere,
Zeewolde en ministerie van Financiën, 18 september 2012
66. Ontwikkelstrategie Almere Oosterwold: Land-Goed voor initiatieven, WAO,
maart 2012
Hollandse Brugteam
67. Rapportage Hollandse Brug. Resultaten van het onderzoek naar
alternatieven met een OV-ontsluiting via de Hollandse Brug in het kader
van RRAAM, ministerie van IenM, juli 2012
68. Onderzoek alternatieven via de Hollandse Brug, ministerie van
Infrastructuur en Milieu, 1 december 2011
Sociaal-economische agenda (thema’s IAK)
69. Afspraken duurzaamheid Almere 2012-2014, RRAAM, 18 september 2012
70. Visie Cultuur 2.0, Almere 2.0, RRAAM, juni 2012
71. Almere, stad van talent, Almere 2.0, RRAAM, juni 2012
72. Almere Werkt! Programma voor het economisch offensief Almere,
gemeente Almere en provincie Flevoland, RRAAM, januari 2012

Pagina 35 van 37

73. Intentieovereenkomst Uitwerking IAK-programma Groenblauw, gemeente
Almere, Staatsbosbeheer, Stichting Flevolandschap, ministerie van EL&I,
december 2011
74. Themabericht Het groenblauwe raamwerk van Almere 2.0, ministerie van
EL&I, RVOB, Staatsbosbeheer, Stichting Flevo-landschap, gemeente
Almere en Dienst Landelijk Gebied, in afstemming met provincie
Flevoland, december 2011
75. Convenant Stedelijke Bereikbaarheid Almere fase 1a, ministerie van IenM,
provincie Flevoland en gemeente Almere, 15 december 2011
76. Staat van de Stad 2011. Doorstroming en Early Warning, IAK partners,
gemeente Almere, ministerie van BZK, 3 mei 2011
77. Urban Development: The State of the Sustainable Art. International
benchmark of sustainable urban development, Dutch Research Institute
for Transitions (DRIFT), Urgenda, TUDelft, International Newtown
Institute, mei 2011
78. Groei door samenwerking in Almere, Dr. Jan Peter van den Toren, Inge
van Bussel MSc., met medewerking van prof. dr. Marius Meeus, in
opdracht van ministerie van EL&I in samenwerking met gemeente Almere
en provincie Flevoland, januari 2011
79. Samenvatting Stedelijke Bereikbaarheid Almere, Almere 2.0, november
2010
Rapportages Groot Project RRAAM
80. Vijfde voortgangsrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM,
RRAAM, 2 oktober 2013
81. Vierde voortgangsrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM,
RRAAM, februari 2013
82. Derde voortgangsrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM,
RRAAM, september 2012
83. Tweede voortgangsrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM,
RRAAM, maart 2012
84. Eerste voortgangsrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM,
RRAAM, oktober 2011
85. Basisrapportage Groot Project RRAAM, ministerie van IenM, RRAAM, maart
2011
RAAM-brief en IAK
86. Integraal Afsprakenkader Almere, ministerie van Verkeer en Waterstaat,
Randstad Urgent project, 29 januari 2010
87. Randstad-besluiten: Amsterdam-Almere-Markermeer (RAAM-brief),
ministerie van Verkeer en Waterstaat, Randstad Urgent project, november
2009

Pagina 36 van 37

Colofon

Uitgave

Informatie
Telefoon
E-mail
Internet

: Ministerie van Infrastructuur en Milieu/
Rijksteam Amsterdam-Almere-Markermeer in
het kader van Rijk-Regio programma Amsterdam-AlmereMarkermeer (RRAAM)

: 070 – 4567050
: info@rraam.nl
: www.rraam.nl

Pagina 37 van 37