Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 246

Samenvoeging van de gemeenten Wervershoof,
Andijk en Medemblik

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 16 maart 2010
Inhoudsopgave
1.
2.
2.1.
2.2.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
4.

blz.

Inleiding
Voorgeschiedenis en totstandkoming van het herindelingsadvies
Totstandkoming herindelingsadvies
Regionale visie bestuurlijke organisatie West-Friesland
Toets aan Beleidskader gemeentelijke herindeling en
coalitieakkoord
Bestuurlijke draagvlak
Maatschappelijk draagvlak
Toets interne samenhang
Toets regionale samenhang en evenwicht
Financiële aspecten

1
2
2
4
8
9
9
11
12
13

1. Inleiding
Hierbij biedt de regering u de nota naar aanleiding van het verslag met
betrekking tot het wetsvoorstel tot samenvoeging van de gemeenten
Wervershoof, Andijk en Medemblik aan.
Het wetsvoorstel heeft geleid tot een aantal bevindingen en vragen van de
vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De
leden van de VVD- en van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennis genomen en de leden van de CDA-fractie en van de PvdAfractie hebben kennis genomen van het voorliggende voorstel. De leden
van de SP-fractie hebben met verbazing kennis genomen van dit voorstel
tot herindeling. De leden van de PVV-fractie hebben enkele opmerkingen
gemaakt en vragen gesteld over de totstandkoming van, en het draagvlak
voor het herindelingsvoorstel.
Bij de beantwoording heeft de regering zoveel mogelijk de volgorde van
het verslag aangehouden. Uit praktisch oogpunt is de regering een enkele
keer van die volgorde afgeweken, door vragen van gelijke strekking
samen te nemen.

KST141768
0910tkkst32246-6
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

1

2. Voorgeschiedenis en totstandkoming van het
herindelingsadvies
2.1. Totstandkoming herindelingsadvies
De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe de regering aankijkt tegen
het feit dat deze herindeling zo kort op de vorige herindelingsronde volgt.
Is de problematiek in de gemeenten Wervershoof en Andijk zo groot dat er
nu opnieuw heringedeeld moet worden? Is de periode waarin de nieuwe
gemeente Medemblik met herindelingskwesties doende is niet dermate
lang aan het worden dat de uitvoering van de feitelijke taken van de
gemeente voor een te lange tijd in het geding is?
Mede in het licht van het duurzaamheidscriterium bij een herindelingsproces willen de leden van de PvdA-fractie hun ongenoegen uitspreken
dat de vorige herindeling van de gemeente Medemblik pas vier jaar
geleden was. Zo snel elkaar opvolgende herindelingen zijn voor deze
leden onwenselijk. Bovendien leidt deze snelle volgende herindeling tot
de vraag hoe sterk de organisatie van de gemeente Medemblik in de
afgelopen periode geworden is, en in hoeverre het verstandig is deze
organisatie nu al weer aan te passen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering het op dit moment
verantwoord acht de gemeente Medemblik, die pas in 2007 is ontstaan
door de samenvoeging van de toenmalige gemeenten Medemblik,
Noorder-Koggenland en Wognum, nu opnieuw te onderwerpen aan een
herindeling. Deelt zij de opvatting van deze leden dat het over het algemeen enige jaren duurt voordat gemeenten herindelingen bestuurlijk
hebben verwerkt? En dat dit zeker het geval is bij deze herindeling? Kent
de regering de bestuurlijke problemen in Medemblik voldoende? Waarom
deelt zij niet de opvatting van deze leden dat Medemblik eerst intern orde
op zaken moet stellen, voordat het zich in een nieuwe herindeling stort?
De regering heeft in de memorie van toelichting van het onderhavige
wetsvoorstel aangegeven dat zij onderkent dat de voorgestelde samenvoeging van de gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik «betrekkelijk kort» plaatsvindt na de vorming van de huidige gemeente Medemblik
op 1 januari 2007. De regering verwijst echter naar de bijzondere aanleiding en achtergronden van het voorstel, het feit dat sprake is van een
vrijwillige samenvoeging die voldoet aan de criteria van het Beleidskader
gemeentelijke herindeling en kan rekenen op een positief oordeel van
gedeputeerde staten van Noord-Holland.
De bijzondere aanleiding tot en achtergronden van het onderhavige voorstel komt er in de kern op neer dat de besluitvorming door de gemeentebesturen van Andijk en Wervershoof om te fuseren met Medemblik te laat
kwam om onderdeel uit te kunnen maken van de besluitvorming over de
samenvoeging van de toenmalige gemeenten Medemblik, Wognum en
Noorder-Koggenland met ingang van 1 januari 2007. Dit terwijl het eindperspectief van een nieuw te vormen gemeente, bestaande uit de huidige
gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik, vanaf medio 2007 door de
betrokken gemeentebesturen gezamenlijk werd gedeeld. Dit proces sloot
aan bij de oorspronkelijke wens in 2004 om te komen tot een samenvoeging tussen de toenmalige gemeenten Medemblik en Noorder-Koggenland en de huidige gemeenten Wervershoof en Andijk. Deze wens paste
bovendien in de toekomstvisie van de huidige gemeente Medemblik om
door te groeien naar ongeveer 40 000 inwoners.
Voorts wijst de regering er op dat de besturen van de drie betrokken
gemeenten het initiatief hebben genomen tot een herindelingsvoorstel dat
in het bijzonder is ingegeven door de gevoelde noodzaak tot versterking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

2

van de bestuurskracht van de gemeenten Andijk en Wervershoof. De
voorgestelde samenvoeging is mede urgent, omdat vooral de gemeente
Andijk wordt geconfronteerd met (grote) financiële problemen. Deze
gemeente heeft al enkele jaren moeite een sluitende begroting te presenteren en heeft dat meestal alleen kunnen doen door middelen uit de (algemene) reserves in te zetten.
De gemeente Andijk heeft bij de provincie aangeklopt om financiële steun,
wat de provincie heeft afgewezen op grond van het feit dat de gemeente
Andijk nog over voldoende reserves beschikt om haar lasten te dragen tot
1 januari 2011. Het opvangen van de gevolgen van uitstel, en zeker afstel,
van de voorgenomen samenvoeging zijn voor de gemeente Andijk financieel niet of nauwelijks haalbaar. Wervershoof is een kleine gemeente die
haar operationele taken nog net aankan maar kwetsbaar is als het gaat om
het vervullen van haar overige taken.
Voor Medemblik geldt dat deze gemeente na de vorige herindeling in 2007
een pas op de plaats heeft gemaakt en de organisatorische fusie slechts
beperkt heeft geïmplementeerd, dit in afwachting van de besluitvorming
door de gemeentebesturen van Wervershoof en Andijk over een samenvoeging met Medemblik. Omdat het besluitvormingsproces over het
herindelingsvoorstel langer duurde dan de betrokken gemeentebesturen
hadden verwacht, is de kwaliteit van de gemeentelijke dienstverlening in
Medemblik nu niet optimaal. Nu eerst de organisatorische fusie van 2007
geheel afronden om daarna de gevolgen van de thans voorgestelde
samenvoeging te implementeren, is echter niet efficiënt. Efficiënter is het
de organisatie direct door te ontwikkelen naar een niveau dat past bij de
opgaven en ambities van de nieuwe gemeente Medemblik. Bovendien
ervaren de inwoners van de nieuw te vormen gemeente dan ook sneller
de noodzakelijke kwaliteitsverbetering van de gemeentelijke dienstverlening.
Aan het onderhavige wetsvoorstel ligt een door de betrokken gemeentebesturen gezamenlijk vastgesteld herindelingsadvies ten grondslag. Uit
het feit dat het initiatief tot de voorgestelde samenvoeging berust bij de
betrokken gemeentebesturen, mag worden afgeleid dat het gemeentebestuur van Medemblik ook de gevolgen van deze samenvoeging voor de
organisatie heeft beoordeeld en tot het oordeel is gekomen dat een
nieuwe herindeling per 1 januari 2011 verantwoord is. Dit standpunt
wordt door gedeputeerde staten van Noord-Holland gedeeld. Van «onderwerpen aan een herindeling» in dit verband, zoals wordt gesteld door de
leden van de SP-fractie, is geen sprake omdat het gemeentebestuur van
Medemblik uit vrije wil deze samenvoeging aangaat en de ontwikkeling
van de eigen organisatie daar zelfs op heeft laten wachten.
Kijkend naar de herindelingen in het gebied van West-Friesland, valt het
de leden van de VVD-fractie op dat het herindelingsproces in drie etappes
heeft plaatsgevonden. De eerste fase, te weten het vormen van de
gemeente Drechterland, is, zo kan worden geconcludeerd, zeer bepalend
geweest voor de mogelijkheden die resteerden voor de andere
gemeenten in het gebied. De leden van de VVD-fractie vragen de regering
of het niet beter is om dit soort processen streeksgewijs aan te pakken,
zoals ook in andere delen van Nederland is gebeurd.
Gemeentelijke herindeling is, naar de opvatting van de regering, maatwerk waarbij de afweging van belangen het beste op lokaal en regionaal
niveau gemaakt kan worden. Het staat gemeentebesturen vrij om voortgang en tempo van het eigen besluitvormingsproces te bepalen. Dat
neemt niet weg dat het op de weg van het provinciebestuur ligt om, in
dialoog met gemeenten, te bevorderen dat er zoveel mogelijk samenhang
ontstaat tussen discussies over versterking van (boven)lokale bestuurs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

3

kracht en eventuele initiatieven tot samenwerking of herindeling. Dat kan
bijvoorbeeld op basis van een integrale visie op de gewenste bestuurlijke
organisatie in een bepaalde regio, maar het is aan de provinciebesturen
om dat te bepalen.
De leden van de PVV-fractie vinden dat er pas van een zorgvuldig proces
kan worden gesproken als de burgers in meerderheid het voorgestelde
veranderingsproces steunen. Dit is de essentie van democratie. De regering heeft verzuimd de plaatselijke bevolking de invloed te geven die deze
verdient en dit is in de ogen van de leden van de PVV-fractie erg kwalijk.
Ondanks dat deze leden het grote belang van schaalvergroting zien, zijn
zij, in tegenstelling tot de regering van mening dat een unaniem lokaal
draagvlak hiervoor wel een vereiste is. De leden van de PVV-fractie zijn
dan ook benieuwd naar de uitleg van de regering over de bovenstaande
opmerkingen.
De regering verschilt van mening met deze leden wanneer zij stellen dat
pas van een zorgvuldig proces kan worden gesproken als burgers in meerderheid een herindelingsvoorstel steunen. De Wet algemene regels herindeling (Wet arhi) en het Beleidskader gemeentelijke herindeling bieden de
nodige procesmatige zorgvuldigheidseisen die in acht moeten worden
genomen. Het is de primaire verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur om te investeren in een zo breed mogelijk maatschappelijk draagvlak voor een herindelingsvoorstel.
De bevoegdheid tot het vaststellen van een herindelingsadvies komt toe
aan de gemeenteraad die als direct gekozen volksvertegenwoordiging de
uiteindelijke belangenafweging maakt. Voor deze procedure bestaat brede
steun in de Tweede Kamer. De regering verwijst in dat verband naar de
uitslag van de stemming over de motie van het lid Van Raak (Kamerstukken II 2008/09, 28 750, nr. 6) en de motie van het lid Brinkman (Kamerstukken II 2008/09, 31 815–31 819, 31 840, nr. 6), die beide betrekking
hadden op een procedure waarbij herindelingsvoorstellen eerst aan de
bevolking moeten worden voorgelegd door middel van een referendum.
Overigens merkt de regering op dat het een gemeenteraad in beginsel vrij
staat een referendum te houden om het maatschappelijk draagvlak voor
een herindelingsvoorstel te kunnen vaststellen.
2.2 Regionale visie bestuurlijke organisatie West-Friesland
De leden van de CDA-fractie merken op dat, nu de provincie NoordHolland zich over de verdere toekomst en schaal van de gemeenten in de
kop van Noord-Holland heeft uitgesproken, een nieuwe herindelingsronde
aanstaande lijkt. Wat is het oordeel van de regering over de plannen om
recent heringedeelde gemeenten opnieuw te gaan herindelen? Heeft de
regering een opvatting over de termijn waarop deze visie van de provincie
Noord-Holland in behandeling zou moeten worden genomen?
Is het verantwoord om recent gevormde gemeenten als Drechterland en
Koggenland nu reeds een kort toekomst perspectief te geven? En kan de
ruimtelijke problematiek van de gemeente Hoorn als zodanig een nieuwe
herindelingsronde in het gebied rechtvaardigen?
De leden van de CDA-fractie vragen zich tevens af of de regering van plan
is de alternatieven voor gemeentelijke herindeling, zoals in de Kamer vaak
bepleit, onder de aandacht van het bestuur van de provincie NoordHolland, alsmede van de betrokken gemeenten te brengen. Deze leden
ontvangen graag een reactie van de regering op deze punten.
Allereerst merkt de regering op dat het onderhavige wetsvoorstel betrekking heeft op de samenvoeging van drie gemeenten die zijn gelegen in de
regio West-Friesland. Ten aanzien van de bestuurlijke organisatie van de
Kop van Noord-Holland is er geen vastgestelde visie van het provinciebe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

4

stuur van Noord-Holland. Op grond daarvan neemt de regering aan dat
deze leden in hun vraagstelling doelen op de «Regiovisie bestuurlijke
organisatie West-Friesland». Deze regiovisie is, na consultatie van alle
gemeenten in de regio West-Friesland, door gedeputeerde staten vastgesteld; de uitvoering van deze visie is een aangelegenheid van het provinciebestuur zelf.
In de regionale visie van gedeputeerde staten van Noord-Holland wordt
weliswaar aangegeven in welke richting gemeenten als Koggenland en
Drechterland een (fusie)partner kunnen zoeken, maar daarbij wordt geen
dwingend tijdspad aangegeven.
Ten aanzien van de bestuurlijke toekomst van de gemeente Koggenland
geven gedeputeerde staten van de provincie Noord-Holland expliciet aan
dat een herindeling van deze gemeente op korte termijn niet aan de orde
is. Een eventuele nieuwe herindelingsdiscussie voor de gemeente Drechterland zou kunnen ontstaan als gevolg van de door buurgemeenten
Hoorn en Enkhuizen ervaren bestuurskrachtproblemen. Het is uiteraard
minder gelukkig te noemen wanneer dit al zo kort na de vorige herindeling aan de orde zou zijn. Belangrijkste oorzaak is dat eerder een regionaal
eindbeeld ontbrak en er daardoor ad hoc oplossingen zijn gekozen. Nu er
wel een regionaal eindbeeld is, kunnen gedeputeerde staten sturen op
voortgang en samenhang van eventuele herindelingsvoorstellen. Gedeputeerde staten van de provincie Noord-Holland hebben echter, vooruitlopend daarop, in hun zienswijze op het herindelingsadvies aangegeven dat
een samenvoeging van de gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik
zeer goed past in het regionale eindbeeld voor de bestuurlijke organisatie
in West-Friesland.
Wat de ruimtelijke problematiek van de gemeente Hoorn betreft, merkt de
regering het volgende op. Uitgangspunt van het herindelingsbeleid dat de
regering voor ogen staat is dat herindelingsvoorstellen van onderop tot
stand moeten komen. Het is derhalve aan de betrokken gemeentebesturen
of aan het provinciebestuur om de afweging te maken op welke wijze de
ruimtelijke problematiek van de gemeente Hoorn het beste kan worden
opgelost. De door de gemeente Hoorn ervaren ruimtelijke problematiek is,
zo geven gedeputeerde staten aan, op zichzelf onvoldoende reden om een
herindeling te rechtvaardigen. Indien de problematiek van de gemeente
Hoorn echter meer omvat dan ruimtegebrek, zou een herindeling in de
vorm van een grenscorrectie of een wijziging van de gemeentelijke indeling in beeld kunnen komen. Gedeputeerde staten zijn in gesprek met de
gemeente Hoorn om te inventariseren welke (bestuurskracht)problemen
er zijn en welke oplossingen daarvoor mogelijk zijn.
De regering heeft bij brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties van 19 november 2009 (Kamerstukken II 2009/10,
28 750, nr. 16) aangegeven hoe zij invulling zal geven aan de motie van
het lid Bilder c.s. (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 VII, nr. 22) en de motie
van de leden Anker en Bilder (Kamerstukken II 2008/09, 28 750, nr. 10) over
intergemeentelijke samenwerking als alternatief voor gemeentelijke herindeling.
De kern van deze brief, als het gaat om samenwerking, is enerzijds dat
samenwerking als afgewogen alternatief wordt beschreven in het herindelingsadvies en anderzijds ingaat op de rolneming van provincies ten
aanzien van samenwerking, die meer stimulerend, en waar nodig, ondersteunend moet zijn. De voornoemde brief van de staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is in afschrift aan gedeputeerde
staten van de provincies verzonden met het verzoek deze onder de
aandacht te brengen van de gemeenten waar thans een Arhi-traject is
gestart of die betrokken zijn in een herindelingsdiscussie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

5

De leden van de PvdA-fractie hebben begrip voor het standpunt van de
gemeenten Hoorn en Enkhuizen dat de voorgenomen vorming van een
nieuwe gemeente Medemblik de opties in de regio, om tot alternatieve
herindelingen te komen, beperkt. Deze leden zijn dan ook blij dat de
provincie Noord-Holland een gebiedsvisie heeft opgesteld, maar zien ook
dat enkele gemeenten hun medewerking weigeren aan het bereiken van
het eindbeeld. De voorliggende herindeling, gecombineerd met de weigering van enkele gemeenten om mee te werken aan verdere herindeling
voor Hoorn en Enkhuizen zorgen voor een lastige situatie. Graag horen de
leden van de PvdA-fractie van de regering hoe zij de verdere route ziet op
weg naar de verwezenlijking van het door de provincie geschetste regionale eindbeeld. In hoeverre ziet de regering in deze situatie ruimte voor de
provincie om actief het voortouw te nemen in herindelingen rond Hoorn
en Enkhuizen?
Het is de primaire verantwoordelijkheid van het provinciebestuur om zorg
te dragen voor de verwezenlijking van een provinciale gebiedsvisie. Dat
betekent dat het provinciebestuur, nu er een provinciale visie is, de
dialoog met de West-Friese gemeenten kan starten over de verwezenlijking van het regionale eindbeeld. Zoals in de beantwoording van vragen
van de leden van de CDA-fractie is aangegeven, zijn gedeputeerde staten
van Noord-Holland in gesprek met het gemeentebestuur van Hoorn om te
inventariseren welke (bestuurskracht)problemen er zijn en welke oplossingen daarvoor mogelijk zijn. Tevens is de regering ingegaan op de vraag
langs welke weg de ruimtelijke problematiek van Hoorn zou kunnen
worden opgelost door de betrokken gemeenten en de provincie.
Ten aanzien van de positie van de gemeente Enkhuizen merkt de regering
op dat het bestuur van deze gemeente een voorkeur heeft uitgesproken
voor samenvoeging van de gemeenten Enkhuizen, Andijk en Stede Broec,
waarvan gedeputeerde staten van de provincie Noord-Holland constateren dat daarvoor geen bestuurlijk draagvlak bestaat. Met aanvaarding
van het onderhavige wetsvoorstel blijven er volgens de regering genoeg
andere opties open voor de gemeente Enkhuizen om, binnen de kaders
van de provinciale regiovisie, te zoeken naar oplossingen ter versterking
van de (boven)lokale bestuurskracht in het gebied.
De leden van de SP-fractie vragen de visie van de regering op de toekomstige bestuurlijke indeling van West-Friesland. Welke herindelingen zijn
naar haar opvatting nog nodig? Hoe past de voorgestelde herindeling van
Wervershoof, Andijk en Medemblik in deze toekomstvisie? Waarom past
een samenvoeging van uitsluitend Andijk en Wervershoof niet in deze
toekomstvisie? Hoe zwaar wegen met het oog op de bestuurlijke toekomst
van West-Friesland de bezwaren en kritiek op deze herindeling van de
gemeenten Enkhuizen, Stede Broec en Drechterland – dat op haar beurt
pas in 2006 is ontstaan, uit een samenvoeging tussen de toenmalige
gemeenten Drechterland en Venhuizen? Deze leden ontvangen hierover
graag een reactie van de regering.
Het is aan het provinciebestuur van Noord-Holland om, nu er een
provincie regiovisie is, in verdere dialoog met de West-Friese gemeenten
invulling te geven aan de bestuurlijke organisatie van deze regio en de
oplossingen die nodig zijn voor versterking van bestuurskracht indien
deze tekort schiet. Indien er gekozen wordt voor gemeentelijke herindeling
als oplossing ter versterking van bestuurskracht, zal de regering pas een
standpunt daarover innemen op het moment dat zij een herindelingsadvies heeft ontvangen. De regering constateert dat gedeputeerde staten
van Noord-Holland hebben aangegeven dat de voorgestelde samenvoeging van de gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik zeer goed
past binnen het regionale eindbeeld van de bestuurlijke organisatie van
West-Friesland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

6

Als gemeenten zelf het initiatief nemen tot een herindelingsvoorstel,
impliceert dat vrijheid van betrokken gemeentebesturen in de keuze van
hun toekomstige fusiepartners. Dat neemt niet weg dat het belangrijk is
dat een herindelingsvoorstel kan rekenen op zo breed mogelijk regionaal
bestuurlijk draagvlak, maar dat belang gaat echter niet zo ver dat naburige
gemeenten een veto kunnen uitspreken over de keuze van fusiepartners
door gemeenten. Het is vervolgens aan het provinciebestuur om het
herindelingsadvies mede te beoordelen of er realistische alternatieven
zijn. Overigens merkt de regering ten aanzien van het door deze leden
gestelde op dat de gemeentebesturen van Enkhuizen, Hoorn en Stede
Broec een negatieve zienswijze op het herindelingsontwerp hebben ingediend en niet het gemeentebestuur van Drechterland. Het gemeentebestuur van Stede Broec heeft zijn bezwaren tegen de voorgenomen samenvoeging van de gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik in een
later stadium overigens ingetrokken.
Zoals de leden van de VVD-fractie al aangaven, ervaren zij geen
problemen met de onderhavige samenvoeging, maar liggen er elders wel
een paar problemen, en wel bij gemeenten die niet in dit wetsvoorstel
voorkomen. Zo is er nog steeds geen oplossing voor het ruimtetekort van
de gemeente Hoorn gevonden. Hoe ziet de regering dat? Is de regering
bereid om, samen met de provincie Noord-Holland, het ruimtetekort van
de gemeente Hoorn op te lossen? Gaarne krijgen de leden van de
VVD-fractie daarop een reactie van de regering.
Daarnaast vragen zij de regering aandacht voor de positie van de
gemeenten Enkhuizen en Stede Broec. Naar de mening van de leden van
de VVD-fractie zijn deze twee gemeenten nu echt op elkaar aangewezen.
Gaarne krijgen zij de opvatting van de regering over deze optie.
Voor het antwoord op de door deze leden gestelde vraag over de oplossing van de ruimtelijke problematiek van de gemeente Hoorn verwijst de
regering kortheidshalve naar het eerdere antwoord op vragen van
dezelfde strekking door de leden van de CDA- en van de PvdA-fractie.
Wat betreft de positie van de gemeenten Enkhuizen en Stede Broec merkt
de regering op, dat het gemeentebestuur van Enkhuizen zich tot op heden
op het standpunt heeft gesteld te willen fuseren met de gemeenten Andijk
en Stede Broec. Om deze reden was het gemeentebestuur van Enkhuizen
niet bereid om alternatieven te onderzoeken. Het gemeentebestuur van
Stede Broec is ervan overtuigd dat deze gemeente zelfstandig kan blijven
en is daarom niet bereid om met buurgemeenten te spreken over de
bestuurlijke toekomst. Het gemeentebestuur van Enkhuizen wil graag
fuseren en heeft daartoe, gelet op het regionale eindbeeld van gedeputeerde staten, minimaal de gemeente Stede Broec nodig.
Beide gemeentebesturen waren echter tot op heden niet bereid om daarover met elkaar of met gedeputeerde staten het gesprek aan te gaan. Met
aanvaarding van het onderhavige wetsvoorstel zal echter een nieuwe
situatie ontstaan, die mogelijk wel leidt tot de bereidheid om het gesprek
aan te gaan.
De regering heeft tegen deze achtergrond begrip voor de opstelling van
gedeputeerde staten van Noord-Holland dat zij de besluitvorming over het
onderhavige wetsvoorstel afwachten alvorens zij bezien hoe hun rol en
betrokkenheid bij de bestuurlijke organisatie in West-Friesland verder kan
worden vormgegeven.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat Gedeputeerde Staten van
Noord-Holland op grond van een eigen afweging tot de conclusie zijn
gekomen dat samenvoeging van de gemeenten Wervershoof, Andijk en
Medemblik naadloos past binnen de regionale visie. Deze regionale visie
wordt echter door een substantieel aantal buurgemeenten niet onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

7

schreven. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering om
een toelichting op de zinsnede dat «geen sprake is van zogeheten restproblematiek als gevolg van dit voorstel en de overige West-Friese
gemeenten voldoende ruimte wordt gelaten in hun bestuurlijke en / of
ruimtelijke ontwikkelingen voor de komende jaren» (p. 8 MvT). Waaruit
bestaat deze ruimte, en moet deze gelet op het verdeeld gemeentelijk
draagvlak voor de regiovisie reëel worden geacht?
Voor geen van de overige gemeenten wordt versterking van bestuurskracht door samenwerking of herindeling uitgesloten. Bovendien zijn er
verschillende opties denkbaar, al zal het gemeentebestuur van Enkhuizen
na aanvaarding van onderhavig wetsvoorstel in elke variant de samenwerking met buurgemeente Stede Broec moeten zoeken. Deze ruimte is zeker
reëel, aangezien alleen het gemeentebestuur van Enkhuizen een andere
bestuurlijke indeling in deze regio wenste. De gemeentebesturen van
Drechterland en van Stede Broec waren weliswaar kritisch op de provinciale regiovisie – omdat zij herindeling als oplossing afwijzen – maar daar
staat tegenover dat zij de indeling in een landelijke en een meer verstedelijkte zone voor het gebied niet hebben afgewezen, noch de clustering van
gemeenten ten behoeve van het versterken van de bestuurskracht. In dat
perspectief ziet de regering voldoende ruimte voor de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn en Stede Broec om hun bestuurskracht te
versterken. In die zin is er dus geen sprake van restproblematiek.
3. Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling en het
coalitieakkoord
De leden van de VVD-fractie vragen of het Beleidskader gemeentelijke
herindeling niet tekort schiet ten aanzien van de regionale component en
de relatie met andere gemeenten, als gemeentelijke herindeling van
onderop tot stand komt. Deze leden menen dat dat het geval is. Hoe ziet
de regering dat? Gaarne krijgen zij een reactie van de regering.
Bij een herindelingsvoorstel op initiatief van gemeenten is sprake van een
vrije keuze van fusiepartners door de betrokken gemeenten. Dat neemt
niet weg dat het belangrijk is dat een herindelingsvoorstel zo breed mogelijk bestuurlijk wordt gedragen in de regio. In het Beleidskader gemeentelijke herindeling wordt daarom de procesmatige eis gesteld dat het herindelingsontwerp wordt toegezonden aan buurgemeenten en omliggende
gemeenten die een belang (kunnen) hebben bij de voorgenomen herindeling, opdat zij in staat worden gesteld hun zienswijze te geven. Vervolgens
zullen de betrokken gemeentebesturen moeten aangeven op welke wijze
de zienswijzen van de besturen van naburige gemeenten (en van burgers)
zijn meegewogen in het herindelingsadvies.
Het belang van een zo breed mogelijk regionaal bestuurlijk draagvlak en
een zorgvuldige weging van regionale belangen gaat naar de mening van
de regering echter niet zo ver dat naburige gemeenten een veto kunnen
uitspreken over de keuze van fusiepartners door gemeenten. Het is vervolgens aan het provinciebestuur om het herindelingsadvies mede te beoordelen op de mate van regionaal bestuurlijk draagvlak en realistische alternatieven die aan de orde kunnen zijn. Dit volgt uit de bestuurlijke
rolverdeling tussen gemeenten en de provincie, zoals beschreven in het
Beleidskader. Op grond hiervan onderschrijft de regering de mening van
deze leden, dat het Beleidskader gemeentelijke herindeling «tekort schiet
ten aanzien van de regionale component en de relatie met andere
gemeenten» niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

8

3.1 Bestuurlijk draagvlak
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat het herindelingsadvies door de drie betrokken gemeenteraden niet unaniem is vastgesteld.
Nu het herindelingsontwerp, waarop een drietal afwijzende zienswijzen
werden ingediend door buurgemeenten, aanvankelijk wel unaniem werd
vastgesteld, verzoeken de leden van de ChristenUnie-fractie om een
nadere toelichting op deze afname van het bestuurlijk draagvlak.
Het herindelingsontwerp is door de betrokken gemeenteraden unaniem
vastgesteld, terwijl het herindelingsadvies door de betrokken gemeenteraden is vastgesteld met telkens één stem tegen. De regering acht het – uit
respect voor de lokale representatieve democratie – niet haar taak om een
verklaring te geven voor of een waardeoordeel te geven over de besluitvorming door gemeenteraden. De regering kan slechts constateren dat
het herindelingsadvies nagenoeg unaniem is vastgesteld wat duidt op een
breed lokaal bestuurlijk draagvlak voor het onderhavige voorstel.
3.2 Maatschappelijke draagvlak
Met een herindeling wordt, naar de mening van de leden van de
SP-fractie, de lokale democratie opgeheven om op te gaan in een nieuw
en groter geheel. Dat werpt volgens deze leden de vraag op van wie de
lokale democratie is. Wie heeft volgens de regering de belangrijkste stem
als de lokale democratie wordt opgeheven? Waarom deelt zij niet de
opvatting van deze leden dat dit alleen kan met instemming van de bevolking? Hoe hebben de gemeenten Wervershoof, Andijk en Medemblik het
draagvlak voor deze herindeling onder de inwoners gemeten? Wat waren
hiervan de uitkomsten? Deze leden ontvangen hierover graag een toelichting van de regering.
De leden van de SP-fractie constateren dat de inwoners van Andijk zich
hoofdzakelijk oriënteren op de gemeenten Enkhuizen en Stede Broec. Uit
een onderzoek door De Andijker in mei 2008 bleken de deelnemende
inwoners zeer kritisch over samenvoeging met Wervershoof en Medemblik en minder kritisch over samenvoeging met Stede Broec en Enkhuizen.
Het merendeel van de deelnemers wilde dat Andijk zelfstandig zou blijven.
80 procent van de deelnemers zei in ieder geval een referendum te willen
over een herindeling. Deelt de regering de opvatting van de aan het
woord zijnde leden dat deze enquête weliswaar niet representatief is,
maar wel voldoende aanleiding geeft om vraagtekens te plaatsen bij de
mate waarin de gemeenteraad bij deze herindeling de opvattingen van de
bevolking vertegenwoordigt?
Naar het oordeel van de regering is de lokale democratie zoals deze in ons
land is vormgegeven niet een kwestie van eigendom of bezit zoals deze
leden stellen, maar een vorm van bestuur waarin het primaat ligt bij de
direct gekozen volksvertegenwoordiging: de gemeenteraad. De bevoegdheid tot het vaststellen van een herindelingsadvies komt toe aan de
gemeenteraad die de uiteindelijke belangenafweging maakt. In beantwoording van vragen van de leden van de PVV-fractie heeft de regering
geconstateerd – onder verwijzing naar de uitslag van de stemming over
de motie van het lid Van Raak (Kamerstukken II 2008/09, 28 750, nr. 6) en
de motie van het lid Brinkman (Kamerstukken II 2008/09, 31 815–31 819,
31 840, nr. 6) – dat voor deze procedure brede steun bestaat bij de Tweede
Kamer. Tevens herhaalt de regering haar opmerking tegenover deze leden
dat het een gemeenteraad in beginsel vrij staat een referendum te houden
om het maatschappelijk draagvlak voor een herindelingsvoorstel te
kunnen vaststellen.
Het gemeentebestuur is primair verantwoordelijk om te investeren in
maatschappelijk draagvlak voor een herindelingsvoorstel. De betrokken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

9

gemeentebesturen hebben in de verschillende fasen voorafgaande aan de
besluitvorming verschillende informatie- of burgeravonden gehouden en
voorlichting gegeven door middel van huis-aan-huis-bladen, gemeentelijke website en een fusiekrant. Daarnaast heeft het herindelingsontwerp
ter inzage gelegen en bestond de mogelijkheid tot inspreken in de desbetreffende raadsvergaderingen. Vervolgens hebben de betrokken gemeenteraden de opvattingen van burgers meegewogen in hun besluitvorming
en is het herindelingsadvies vastgesteld.
De regering heeft geen overtuigend bewijs kunnen vinden voor de stelling
van deze leden dat de inwoners van de gemeente Andijk meer op de
gemeenten Stede Broec en Enkhuizen zouden zijn georiënteerd dan op de
gemeenten Wervershoof en Medemblik. De gemeente Andijk is een landelijke gemeente, waardoor de inwoners voor bepaalde voorzieningen op
buurgemeenten zijn aangewezen. Deze voorzieningen zijn echter redelijk
verspreid in de regio. Bepaalde voorzieningen (scholen, NS-station) zijn
gesitueerd in de gemeenten Enkhuizen en Stede Broec, andere (werk,
recreatie) in de gemeente Medemblik en Wervershoof.
De volksvertegenwoordigende functie van de gemeenteraad bestaat
daarin dat alle gerechtvaardigde belangen en opvattingen worden
gewogen en dat er uiteindelijk democratische besluitvorming plaatsvindt.
Daarop zijn gemeenteraden aanspreekbaar door en verantwoording
schuldig aan burgers. De regering acht het niet haar taak, uit respect voor
de lokale representatieve democratie, een waardeoordeel te geven over
de wijze waarop de betrokken gemeenteraden aan de volksvertegenwoordigende functie invulling hebben gegeven.
De leden van de PVV-fractie merken op dat in de memorie van toelichting
van het wetsvoorstel een aantal keren wordt aangegeven dat draagvlak
een centraal begrip is bij gemeentelijk herindeling en dat oplossingen die
niet door alle betrokken partijen worden gedragen, alleen kunnen worden
gekozen als daaraan een zeer zorgvuldig proces vooraf is gegaan.
Op beide punten vinden de leden van de PVV dat de regering is tekort
geschoten. Ten eerste is er onvoldoende maatschappelijk draagvlak. Zo
wil een aanzienlijk deel van de inwoners van Andijk de zelfstandigheid van
hun gemeente behouden. De PVV is van mening dat zulke ingrijpende
veranderingen dienen te worden gedragen door de meerderheid van de
inwoners van alle betrokken gemeenten. In de visie van de PVV dienen er
in zulke situaties altijd bindende referenda te worden ingesteld.
In eerdere beantwoording van vragen van deze leden is de regering al
ingegaan op de betekenis van het draagvlakcriterium, de rol van de
gemeenteraad in dat verband en het houden van referenda ter vaststelling
van maatschappelijk draagvlak voor een herindelingsvoorstel.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe breed het maatschappelijk draagvlak in de afzonderlijke gemeenten precies is. Met betrekking tot
het maatschappelijk draagvlak wordt immers aangegeven dat uit informatiebijeenkomsten met de inwoners van de gemeenten Wervershoof,
Andijk en Medemblik niet is gebleken dat geen draagvlak bestaat voor
herindeling. Deze leden ontvangen graag een nadere toelichting op dit
punt.
Er zijn verschillende fasen van het besluitvormingsproces te onderscheiden waarbij het maatschappelijk draagvlak voor een herindelingsvoorstel aan de orde is. Het is de primaire verantwoordelijkheid van het
gemeentebestuur om te investeren in het bedoelde maatschappelijk
draagvlak. De betrokken gemeentebesturen hebben in de verschillende
fasen voorafgaande aan de besluitvorming verschillende informatieavonden gehouden en voorlichting gegeven door middel van huis-aan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

10

huis-bladen, gemeentelijke website en een fusiekrant. De gemeentebesturen hebben uit de informatieavonden de conclusie getrokken dat er
(voldoende) draagvlak bestaat voor het voorstel. Daarnaast heeft het
herindelingsontwerp ter inzage gelegen waarop twee negatieve zienswijzen zijn ingediend. Een zienswijze is ingediend door het Actiecomité
ZelfstAndijkig, dat mogelijk door verschillende inwoners wordt ondersteund. Een exact aantal is echter niet aan te geven, omdat bij deze zienswijze geen handtekeningenlijst of opgave van namen was gevoegd. Tot
besluit bestond de mogelijkheid tot inspreken in verschillende raadsvergaderingen en vergaderingen van de zogeheten fusieraad, maar daarvan is
niet of nauwelijks gebruik gemaakt.
3.3 Toets interne samenhang
Wat de interne samenhang betreft vragen de leden van de PvdA-fractie
met name aandacht voor de positie van Andijk. Voor werk en voorzieningen zijn de inwoners van Andijk veel meer op Enkhuizen en Stede
Broec aangewezen dan op Wervershoof en Medemblik. Wat voor invloed
meent de regering dat dit heeft op de interne samenhang van de nieuwe
gemeente? Daarnaast begrepen deze leden dat er zicht is op realisatie van
een gezamenlijk gemeentehuis in Wognum; behoorlijk decentraal in de
gemeente. Hoe beoordeelt de regering de invloed hiervan op de interne
samenhang van de nieuwe gemeente?
De leden van de van de PvdA-fractie lezen met instemming dat er in de
herindelingsplannen ruimte is gemaakt voor een kernenbeleid om het
bestuur zo dicht mogelijk bij de burgers te brengen. Zeker in een
gemeente met een groot oppervlak en veel kernen, zoals de nieuw te
vormen gemeente, is een actief kernenbeleid van groot belang. Graag
worden deze leden door de regering nader geïnformeerd over de wijze
waarop de nieuwe gemeente dit kernenbeleid vorm wil geven.
Onder verwijzing naar het eerdere antwoord op vragen van de leden van
de SP-fractie, merkt de regering op dat zij geen overtuigend bewijs heeft
kunnen vinden voor de stelling van deze leden dat de inwoners van de
gemeente Andijk meer op de gemeenten Stede Broec en Enkhuizen
zouden zijn georiënteerd dan op de gemeenten Wervershoof en Medemblik. De beschikbaarheid van collectieve voorzieningen is volgens de regering niet noodzakelijk het enige element dat de interne samenhang
versterkt van een nieuw te vormen gemeente. In het geval van deze
samenvoeging wordt de interne samenhang van de nieuw te vormen
gemeente Medemblik vooral versterkt door de vergelijkbare opgaven
waar de drie betrokken gemeenten voor staan, zoals de leefbaarheid van
de kernen en de onderlinge versterking van de «groene» en «blauwe»
functies die in het gebied aanwezig zijn.
De betrokken gemeentebesturen hebben, zoals is beschreven in de
memorie van toelichting van het onderhavige wetsvoorstel, beleidsuitgangspunten vastgesteld als het gaat om aandacht voor de identiteit en
leefbaarheid van de 17 dorpen en kernen die de nieuw te vormen
gemeente zal bevatten. Uitgangspunten van het beleid dat de drie
gemeenten voor ogen staat zijn: aandacht voor de eigen identiteit van
dorpen en kernen en laagdrempelige en goede voorzieningen die minimaal op het huidige peil blijven. Tevens zullen onderdelen van de
gemeentelijke dienstverlening worden uitgevoerd door middel van
gemeentelijke ondersteuningspunten (loketfunctie) die worden verspreid
over het gebied van de nieuwe gemeente. Wat het borgen van maatschappelijke betrokkenheid en participatie betreft, is men voornemens het
burgerinitiatief te introduceren en krijgen dorpsraden een (nog) actievere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

11

rol. Tot besluit moet worden opgemerkt dat het aan het nieuwe gemeentebestuur is om deze beleidsuitgangspunten verder inhoud en vorm te
geven.
Het is aan het gemeentebestuur om de locatie voor de huisvesting van het
nieuwe gemeentehuis te bepalen. Recent is bekend geworden dat de
betrokken gemeenten voor de vestiging van het gemeentehuis een pand
in Wognum hebben aangekocht, waarin de hoofdvestiging van de voormalige DSB was gevestigd.
Door de betrokken gemeenten is tevens de wens uitgesproken om, naast
een hoofdvestiging, te voorzien in een aantal gemeentelijke ondersteuningspunten, verspreid over het gebied van de nieuwe gemeente. Daarbij
wordt door de betrokken gemeentebesturen aangegeven dat criteria zoals
bereikbaarheid, beschikbaarheid (waaronder openstellingsuren), aard en
niveau van dienstverlening en dergelijke van grotere betekenis zijn voor
de burgers dan de locatie van het gemeentehuis.
De leden van de SP-fractie vragen waar het gemeentehuis van de nieuwe
gemeente Medemblik zal komen. Deelt de regering de opvatting van deze
leden dat een gemeentehuis zo veel mogelijk centraal in een gemeente
moet zijn gelegen?
In de beantwoording van de vraag van de leden van de PvdA-fractie is de
regering ingegaan op de locatie van het gemeentehuis van de nieuw te
vormen gemeente Medemblik. De regering deelt niet de mening van deze
leden dat een gemeentehuis zoveel mogelijk centraal moet liggen in een
gemeente. De locatiekeuze van het gemeentehuis is een aangelegenheid
van het gemeentebestuur dat in dat verband ook eventuele andere maatregelen kan nemen met betrekking tot het realiseren van een adequate
dienstverlening en een efficiënte bedrijfsvoering.
3.4 Toets regionale samenhang en evenwicht
De leden van de PvdA-fractie vragen aandacht voor de samenwerkingsverbanden waar de betrokken gemeenten op dit moment in participeren.
Welke samenwerkingsverbanden betreft dit en hoe wil de nieuw te
vormen gemeente hiermee omgaan?
Voor een overzicht van de gemeenschappelijke regelingen waaraan de
betrokken gemeenten deelnemen wordt verwezen naar de bijlage bij deze
nota. Het is aan het bestuur van de nieuw te vormen gemeente om te
beslissen in welke gemeenschappelijke regelingen de deelname zal
worden voortgezet dan wel zal worden beëindigd.
Naar de mening van de leden van de PVV-fractie is er ook op regionaal
niveau een te gering draagvlak. Dat blijkt uit de oppositie die tegen het
voorstel leeft. Zo blijven de gemeentebesturen van Enkhuizen en Hoorn
bij hun afwijkende standpunten.
In de beantwoording van de vragen van de leden van de SP- en de
VVD-fractie is de regering al ingegaan op de betekenis van het criterium
«regionaal bestuurlijk draagvlak». Daarbij heeft de regering aangegeven
hoe dit criterium zich verhoudt tot de vrije afweging die gemeenten
moeten kunnen maken als het gaat om hun fusiepartners. Naar de mening
van de regering kan het belang van een zo breed mogelijk regionaal
bestuurlijk draagvlak en een zorgvuldige weging van regionale belangen
echter niet zo ver gaan dat omliggende gemeenten een vetorecht hebben
op een voorgenomen herindeling. Het is vervolgens in eerste aanleg aan
het provinciebestuur om een gemeentelijk herindelingsadvies mede te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

12

toetsen aan de mate van bestuurlijk draagvlak die in de regio bestaat en er
realistische alternatieven voorhanden zijn.
Zoals eerder aangegeven, constateert de regering dat gedeputeerde
staten van Noord-Holland in de bezwaren van de gemeentebesturen van
Enkhuizen en Hoorn geen aanleiding hebben gezien zich te onthouden
van een positief oordeel over de samenvoeging van de gemeenten
Wervershoof, Andijk en Medemblik.
4. Financiële aspecten
De leden van de SP-fractie nemen kennis van de mededeling van de regering dat de nieuwe gemeente € 1,1 mln. minder gaat ontvangen in de
algemene uitkering uit het gemeentefonds dan nu het geval is bij de som
van de algemene uitkeringen van de drie gemeenten. De regering
verwacht dat deze structurele verlaging opgevangen wordt door de te
verwachten vermindering van de bestuurskosten en andere efficiencyvoordelen van de nieuwe organisatie. Wat als deze verwachtingen
uitblijven, zo vragen de aan het woord zijnde leden. Herindelingen kosten
geld, de uitkering op grond van de maatstaf herindeling zal hiervoor nodig
zijn. Wat als blijkt dat er straks toch een tekort op de begroting ontstaat als
gevolg van de herindeling? Deze leden ontvangen graag een reactie van
de regering op dit punt.
De lagere algemene uitkering uit het gemeentefonds volgt de veronderstelde efficiencywinst die de fusiegemeenten kan bereiken door de toegenomen schaal. Eerdere gemeentelijke herindeling laten zien dat, zeker als
daarop bewust door het gemeentebestuur wordt gestuurd, de bestuurskosten inderdaad na verloop van tijd minder zijn en er synergievoordelen
worden behaald. In wezen krijgt de fusiegemeenten eenzelfde bedrag als
een bestaande gemeente met dezelfde kenmerken. De frictiekosten, die
het gevolg zijn van de herindeling, zijn incidenteel van aard. Deze worden
binnen het gemeentefonds gecompenseerd door de tijdelijke uikering op
grond van de maatstaf herindeling. Met ingang van het uitkeringsjaar
2009 is de maatstaf herindeling in het gemeentefonds verruimd. Deze
verruiming heeft plaatsgevonden op basis van het advies van de Interbestuurlijke Taakgroep Gemeenten, de zogeheten commissie D’Hondt.
Mocht er alsnog sprake zijn van een begrotingstekort dan is het aan de
gemeente om het tekort te dekken of kan op enig moment preventief
toezicht door gedeputeerde staten worden ingesteld.
De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A. Th. B Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

13

Bijlage

Het onderstaande overzicht bevat een overzicht van de
gemeenschappelijke regelingen en andere samenwerkingsverbanden
waaraan de betrokken gemeenten deelnemen en is gebaseerd op een
opgave van de gemeenten.
Gemeenschappelijke regelingen
Samenwerkingsorgaan Westfriesland (SOW) Gemeenschappelijke regeling in liquidatie
Gemeenschappelijke regeling GGD Hollands Noorden
Regionale ambulancedienst Noord-Holland Noord
Gemeenschappelijke regeling Recreatieschap Westfriesland
Centraal Afvalverwijderingsbedrijf Westfriesland (CAW)
Gemeenschappelijke regeling bestuurlijke ondersteuning West-Friesland
Veiligheidsregio Noord-Holland Noord
Openbaar Speciaal en Voortgezet Speciaal Onderwijs in West-Friesland
Op/maat
Archiefdienst West-Friese gemeenten (Regionaal Historisch Centrum)
De Milieudienst Westfriesland
Samenwerking HALT-bureau Noord-Holland Noord
Financiering personeelsplan Muziekschool Westfriesland
Centrale Instelling Zorg (CIZ)
Samenwerkingsovereenkomst Sociale Recherche arrondissement
Alkmaar.
Samenwerkingsovereenkomst Zelfstandigenloket Alkmaar e.o.
Regionale Rekenkamer
Stichtingen
Museumstoomtram
Stichting De Omring Maatschappelijk Werk
Stichting Welzijn Ouderen
Stichting WOWON (onderwijs)
Deelnemingen
Publiekprivate samenwerkingsconstructie met WFO/ABC BV
NV Houdstermaatschappij Gaskop Noord-Holland
Bank Nederlandse gemeenten (BNG)
Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord NV
BV Pekelharinghaven
Houdstermaatschappij Grootschalige basiskaart Noord-Holland GKNH

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 246, nr. 6

14