Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3263
Vragen van de leden Leijten en Jasper van Dijk (beiden SP) aan de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris van
Justitie en Veiligheid over het ethisch profileren bij de IND bij «erkend
referenten» (ingezonden 11 mei 2022).
Antwoord van Staatssecretaris Van der Burg (Justitie en Veiligheid), mede
namens de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ontvangen
24 juni 2022). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr.
2942
Vraag 1
Kunt u aangeven waarom geen ruchtbaarheid is gegeven aan het stopzetten
van risicoprofilering door de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) bij
«erkend referenten»?1 2
Antwoord 1
Het risicomodel erkend referenten was een intern hulpmiddel voor de IND om
een inschatting te kunnen maken bij welke bedrijven een verhoogd risico lag
op niet-naleving van relevante regelgeving. Sinds mei 2021 wordt er niet
meer met dit risicomodel gewerkt. Destijds was vanuit de IND geen reden om
hierover naar buiten toe te communiceren, omdat het model geen gevolgen
heeft gehad voor de besluiten die de IND heeft genomen, er zijn geen
aanvragen op grond van dit model afgewezen.
Vraag 2
Is het stopzetten van deze risicoprofilering door de IND gemeld aan de
ministeries van Justitie en Veiligheid en van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), waarvan het Ministerie van BZK eindverantwoordelijk is voor het «opruimen» van vervuilde data uit het toeslagenschandaal en
het rechtmatig inrichten van risicoprofilering door overheidsdiensten? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, waarom is deze informatie niet gedeeld met de Kamer?

1

Argos, 7 mei 2022, «IND registreerde afkomst voor risicoprofilering», https://www.vpro.nl/
argos/lees/onderwerpen/artikelen/2022/ind-registreerde-afkomst-voor-risicoprofilering.html
2
NRC, 6 mei 2022, «IND maakte zich schuldig aan etnisch profileren», https://www.nrc.nl/nieuws/
2022/05/06/ind-verzweeg-een-dikke-error-met-kennismigranten-a4123661

ah-tk-20212022-3263
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Antwoord 2
De IND is in mei 2021 gestopt met het gebruik van het risicomodel, en
daarmee ook met het registreren van de samenstelling van het bedrijfsbestuur. Er is in het kader van de uitvoering van moties Marijnissen c.s. en
Klaver c.s.3 (hierna Motie#21) melding gedaan van het risicomodel en de
betreffende verandering van werkwijze bij de Minister van Justitie en
Veiligheid. Met het aannemen van deze moties heeft de Kamer het kabinet
verzocht om te inventariseren waar afkomstgerelateerde persoonsgegevens
worden gebruikt. Doel is om discriminatie te voorkomen door het onrechtmatig en oneigenlijk gebruik tegen te gaan van afkomstgerelateerde gegevens in
risico-modellen, -profielen en verwerkingen van systemen en processen. De
Minister van Justitie en Veiligheid informeert de Kamer voor het zomerreces
over de resultaten van de uitvoering van de Motie#21.
Vraag 3
Welke analyse maken de IND en de ministeries van Justitie en Veiligheid en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het ontstaan van de gedachte
dat mensen die in een niet-westers land zijn geboren minder geneigd zouden
zijn zich aan de wetten en regels te houden? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 3
Deze indicator is destijds vastgesteld door de IND op basis van de onjuiste
aanname dat in bepaalde regio’s van de wereld er een andere kijk is hoe om
te gaan met wettelijke bepalingen en dat hierdoor bestuurders uit een
bepaald geboorteland eerder overgaan tot het overtreden van regels. Op
basis van de beschikbare informatie, die ook met het besluit van 18 maart
2022 op het Wob-verzoek van Argos4 openbaar is geworden, is niet te
achterhalen of er een specifieke aanleiding of concrete casus is geweest om
deze indicator op te voeren. De IND is in mei 2021 gestopt met deze
registratie. Het is belangrijk te vermelden dat de IND zich bewust is geworden
dat deze registratie niet had mogen plaatsvinden en het mogelijk gebruik van
de gegevens, had kunnen leiden tot discriminatie.
Vraag 4
Kunt u garanderen dat de IND de indicator «samenstelling van het bedrijfsbestuur» (afkomst) nooit heeft gebruikt, mede gezien zij in hun formele reactie
stellen dat hier geen werkinstructie voor was en dat de indicator niet is
toegepast? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 4
De samenstelling van het bestuur is nooit meegewogen in de risicoscore van
het model. De indicator maakte geen deel uit van het algoritme. De indicator
is enkel geregistreerd en er is niet mee gewerkt. De uitkomst van het
algoritme, die werd verkregen nadat de aanvraag om erkenning als referent
was ingewilligd, vormde een basis voor de inzet van controles en handhaving
op de naleving van verblijfsvoorwaarden en plichten door erkend referenten.
Zij had geen gevolgen voor de aanvraag en de vreemdeling zelf. Ook los van
het algoritme is deze indicator nooit betrokken bij de vaststelling van de
risicoscore. Tegenover bedrijven en bestuurders van bedrijven is dus op geen
enkele wijze mede op grond van deze indicator handhavend opgetreden.
Vraag 5
Waarom is in 2017 niet het intern juridisch advies opgevolgd dat aangaf dat
het risicoprofiel etnisch profileerde en onrechtmatige verwerking van
bijzondere persoonsgegevens betrof? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 5
Ik betreur dat er niet sneller opvolging is gegeven aan een interne notitie van
de afdeling Juridische Zaken van de IND, die in 2017 adviseerde met het
risicomodel te stoppen en daarbij expliciet in ging op de indicator bestuurssamenstelling. Destijds werd te weinig urgentie gevoeld om uitvoering te geven

3
4

Kamerstuk 35 510, nr. 21 en nr. 16
Besluit op Wob-verzoek Wob besluit risicomodellen en algoritmes | Wob-verzoek | Rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

aan dit advies, omdat er in praktijk niet met deze indicator werd gewerkt. De
IND is in mei 2021 wel gestopt met het gebruik van het risicomodel. Het
stoppen met het risicomodel is mede ingegeven door extra alertheid en
urgentie naar aanleiding van de aanscherping van AVG-vereisten en de
uitkomsten van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Ook was er een intern onderzoek naar de technische aspecten van het
model, dat bijdroeg aan de beslissing om te stoppen. Er was in 2021 geen
aanleiding om hier breed over te communiceren, omdat het model geen
gevolgen heeft gehad voor de besluiten die de IND heeft genomen en dus
niet raakte aan de aanvragen van de klant.
Vraag 6
Kunt u een uitputtend overzicht geven waar risicoprofilering wordt gebruikt
voor toezicht, handhaving en fraude-opsporing bij verschillende onderdelen
en diensten van de overheid?
Antwoord 6
Zie beantwoording vraag 11 voor antwoord 6, 7, 9 en 11.
Vraag 7
Kunt u aangeven waarom wijken als Feijenoord en IJsselmonde geprofileerd
worden en wijken waarin het inkomen hoog of hoger ligt niet en op basis van
welke wetenschappelijke grondslag wordt aangenomen dat daar meer
handhaving en toezicht proportioneel is? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 7
Zie beantwoording vraag 11 voor antwoord 6, 7, 9 en 11.
Vraag 8
Zijn gegevens van de IND uit de risicoprofielen van erkend referenten
gedeeld met andere overheden en kunt u aangeven met wie en waarom?
Antwoord 8
Noch risicoscores, noch registraties omtrent samenstelling van bedrijfsbesturen, werden gedeeld met andere overheidsorganisaties. De IND werkt op het
gebied van kennismigratie en handhaving nauw samen met de Nederlandse
Arbeidsinspectie (hierna te noemen: NLA). Met de NLA worden gecombineerde inspecties/controles uitgevoerd bij bedrijven die door de IND zijn
erkend als referent. De NLA is ook bevoegd voor het controleren op de
verplichtingen voortvloeiend uit de Wet modern migratiebeleid. De te
controleren bedrijven worden door de IND geselecteerd. Bij deze selectie
worden gegevens over het bedrijf verzameld. Een deel van deze gegevens
komt overeen met gegevens die werden verzameld in het risicomodel. Het
betreft (handels)naam van het bedrijf, postcode, KvK nummer, SBI-code,
rechtsvorm, datum oprichting, aanwezigheid van een website en de uitkomst
van de risicoscore (het percentagecijfer). De samenstelling van het bestuur
van het bedrijf heeft hierin geen rol gespeeld.
Vraag 9
Bent u het eens met de vaststelling dat er een systeem van «zeven kruisjes»
ontstaat door de risicoprofilering waarbij afkomst, inkomen en woonplek
negatieve voorspellers zijn voor extra controle en wantrouwen vanuit
overheidsdiensten? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 9
Zie beantwoording vraag 11 voor antwoord 6, 7, 9 en 11.
Vraag 10
Kunt u aangeven op basis van welke wetenschappelijke analyse overheidsdiensten en regering in blijven zetten op data-gestuurd toezicht en kunt u
hierover de inzet en de analyses delen met de Kamer?
Antwoord 10
Allereerst hecht het kabinet er met uw Kamer zeer aan dat discriminatie, zoals
bedoeld in artikel 1 van de Grondwet, door het gebruik van risicomodellen/profielen te allen tijde wordt voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Ten tweede moeten overheidsorganisaties die gebruik maken van risicoprofielen de staande wet- en regelgeving in acht nemen.
Binnen de werkingssfeer van de Algemene Verordening Gegevens bescherming (AVG), alsook de Wet Politiegegevens (Wpg), de Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens (Wjsg) en de Wet Basisregistraties Personen (BRP)
moeten verwerkingen van persoonsgegevens naast de wettelijke grondslag
voldoen aan de eisen van behoorlijkheid, transparantie, rechtmatigheid,
proportionaliteit en subsidiariteit.
Ten derde, ministeries kunnen voor het toetsen verschillende instrumenten
als hulpmiddel hanteren voor de ontwikkeling en het gebruik van algoritmen,
zoals de Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmen (IAMA)5, de
handleiding Privacy by design6, de handreiking Non-discriminatie by design7,
het Toetsingskader algoritmen van de Algemene Rekenkamer8 en het
mensenrechtelijk toetsingskader «discriminatie door risicoprofielen» dat het
College voor de Rechten van de Mens heeft opgesteld.9 Hierdoor wordt het
mogelijk om bias en non-discriminatie in data-analyses aan de voorkant bij
de ontwikkeling en tijdens het gebruik van een risicomodel te herkennen.
Ten vierde, neemt het kabinet conform het regeerakkoord structurele
maatregelen om het toezicht op de ontwikkeling en het gebruik van algoritmen vorm te geven. Met deze maatregelen worden de nodige waarborgen
getroffen om discriminatie in de toekomst door het gebruik van risicomodellen, profielen, verwerkingen en algoritmen overheid breed te voorkomen.
In Europees verband wordt wetgeving voorbereid voor de ontwikkeling en
het gebruik van AI en algoritmen. Het voorkomen van discriminatie is hierbij
een belangrijk aandachtspunt. Vooruitlopend daarop maakt de Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en Digitalisering (rijksbrede) afspraken over het
(externe) toezicht op de ontwikkeling en gebruik van algoritmen.
Daarin zal ook het gebruik van de IAMA, de handleiding Privacy by design, en
de handreiking Non-discriminatie by design worden meegenomen en het
door de Algemene Rekenkamer ontwikkelde Toetsingskader algoritmen als
uitgangspunt worden gebruikt voor het toezicht. Uw Kamer wordt over de te
nemen structurele maatregelen voor het zomerreces per brief geïnformeerd.
Tot slot wordt met het maken van deze rijksbrede afspraken voor het toezicht
op algoritmen invulling gegeven aan de motie Bouchallikh en DekkerAbdulaziz c.s.10, en de motie Van Baarle c.s.11.
Vraag 11
Bent u bereid om risicoprofilering door overheidsdiensten te staken totdat
helder is dat de profielen wetenschappelijk deugdelijk zijn en proportioneel
op hun uitkomst?
Antwoord 6, 7, 9 en 11
Een uitputtend overzicht waar risicoprofilering wordt gebruikt binnen de
overheid is er op dit moment niet. Wel wordt gewerkt aan de uitvoering van
het onderzoek naar discriminerende risicomodellen op basis van de Motie#21.
Werken met risicoprofielen is een standaard werkwijze in alle vormen van
toezicht, handhaving en fraude-opsporing. Verschillende overheden gebruiken
bij de uitoefening van hun taken dergelijke risicoprofielen. Deze profielen
hebben tot doel om doelgerichter en efficiënter te handhaven, te controleren
en/of dienstverlenend te zijn, bijvoorbeeld als zij worden ingezet om foutieve
aanvragen te voorkomen. Dat is ook nodig: de capaciteit van overheden om
te handhaven en/of te controleren is namelijk schaars. Risicoprofielen zijn dan
ook van belang voor de uitvoering en het stopzetten van alle signalen en
risicosystemen kan tot grote verstoringen in die uitvoering leiden.

5

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/02/25/impact-assessmentmensenrechten-en-algoritme
https://www.cip-overheid.nl/media/1574/20170507-handleiding-privacy-by-design-v3_0.pdf
7
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/06/10/handreiking-non-discriminatieby-design
8
https://www.rekenkamer.nl/onderwerpen/algoritmes/algoritmes-toetsingskader
9
Bij brief van 14 december 2021 is uw Kamer geïnformeerd over dit toetsingskader (Kamerstuk
30 950, nr. 281).
10
Kamerstuk 26 643, nr. 835.
11
Kamerstuk 35 925 VII, nr. 39.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Bij brief van 14 december 202112 bent u geïnformeerd over het mensenrechtelijk toetsingskader dat het College voor de Rechten van de Mens heeft
opgesteld. Daarin staan de juridische maatstaven om te bepalen wanneer
risicoprofielen leiden tot discriminatie op grond van de ras (waaronder
etniciteit valt) of nationaliteit. Uit het toetsingskader komt duidelijk naar voren
dat slechts in uitzonderlijke situaties een dergelijk onderscheid objectief
gerechtvaardigd kan zijn. Daar moeten volgens het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens zeer zwaarwegende redenen voor zijn. Het mag en kan
dus nooit zo zijn dat je afkomst, inkomen, of het wonen in een bepaalde wijk
zomaar met zich meebrengen dat je een «kruisje» bij je naam krijgt om
strenger gecontroleerd te worden. Onderscheid op dergelijke gronden mag
alleen in uitzonderlijke gevallen als daar een dergelijke zware juridische
rechtvaardiging voor is. Afkomst mag bovendien nooit als enige of doorslaggevende criterium gebruikt worden.
Overheidsorganisaties die gebruik maken van risicoprofielen moeten zich
ervan bewust zijn dat dit onderscheid het risico van discriminatie met zich
mee brengt. En discriminatie is verboden. Het non-discriminatiebeginsel uit
het eerste artikel van onze Grondwet is daar heel helder over. Waarborgen ter
voorkoming van discriminatie zijn van groot belang.
De Staatssecretaris van BZK coördineert nu de uitvoering van het onderzoek
naar discriminerende risicomodellen op basis van Motie#21. Onderdeel van
dit onderzoek is het stopzetten van het gebruik ervan en het opruimen van
vervuilde data binnen de overheid. De Tweede Kamer is hierover geïnformeerd door middel van de tweede voortgangsrapportage. Op 25 mei is over
dit onderwerp een technische briefing geweest. In oktober van dit jaar volgt
de volgende voortgangsrapportage over de uitvoering van deze motie.
De bewindspersonen informeren de Kamer over de resultaten van de
uitvoering van Motie#21 door hun eigen ministerie. Het Ministerie van JenV
informeert uw Kamer voor het zomerreces over de resultaten.
Volledigheidshalve kan ik u ook mededelen dat de uitvoering van de motie
Azarkan c.s.13, die verzoekt om een brede doorlichting van de overheid op
discriminatie en etnisch profileren, is meegegeven in de taakopdracht van de
Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme14.
Vraag 12
Is de overheid gehouden aan het meewerken aan WOB-verzoeken als het
gaat om risicoprofielen, gericht op de indicatoren die daarbij worden
gebruikt? Kunt u bij uw antwoord rekening houden met de adviezen van De
Algemene Rekenkamer, De Raad van State als het gaat om transparantie en
de eerdere brief van de Minister voor Rechtsbescherming?15 16 17
Antwoord 12
Zie beantwoording vraag 13 voor antwoord.
Vraag 13
Hoe reageert u op de opmerking van de journalist Davidson van Argos, die
vertelde dat in de praktijk de wens mee te werken aan het verstrekken van
informatie niet overhoudt met als argument dat dan burgers hun gedrag
zouden gaan aanpassen? Waar is die redenering over het gedrag op
gestoeld?
Antwoord 12 en 13
Per situatie zal moeten worden beoordeeld of door openbaarmaking afbreuk
wordt gedaan aan de doeltreffendheid van de gehanteerde inspectie, controle
en toezichttechnieken wat een effectieve handhaving zou kunnen belemme12

Kamerstuk 30 950, nr. 281.
Kamerstuk 35 510, nr. 33.
Zie artikel 2 lid 2 sub b van het instellingsbesluit van de Staatscommissie. Staatscourant 2022,
nr. 11349, 12 mei 2022.
15
De Algemene Rekenkamer, 26 januari 2021, «Aandacht voor algoritmes», https://
www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2021/01/26/aandacht-voor-algoritmes
16
De Raad van State, 31 augustus 2018, «Ongevraagd advies over de effecten van digitalisering
voor de rechtsstatelijke verhoudingen», https://www.raadvanstate.nl/@112661/w04-18-0230/
17
Kamerstuknummer 26 643, nr. 570, Kamerstuk 26 643, nr. 570 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl)
13
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

ren. Indien gemotiveerd wordt vastgesteld dat daarvan sprake is dan kent de
Wet open overheid (Woo), per 1 mei 2022 de vervanger van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), een uitzonderingsgrond die kan worden
ingeroepen. Dit zal per situatie nader moeten worden gemotiveerd. Daarbij
zal moeten worden meegewogen hoe aannemelijk het is dat burgers hun
gedrag gaan aanpassen wanneer men bekend is met de risicoprofielen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6