Het Landelijk Maatwerkloket
Multiproblematiek - Een
analyse van de casuïstiek
2019-2022

Stimulansz
Programma Maatwerk
Multiprobleemhuishoudens

Inleiding
Mensen in multiprobleemsituaties kunnen volledig klem
komen te zitten tussen de regels van verschillende instanties.
In plaats van een weg omhoog, zien ze hun bestaanszekerheid
verder afbrokkelen. De situatie is dan zo complex dat ook
hulpverleners vastlopen en er op lokaal niveau geen oplossing
kan worden gevonden. Dit moet anders. Daarom ontwikkelde
het Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens (hierna:
PMM1) instrumenten waardoor het voor lokale en andere
professionals makkelijker wordt mensen die klem komen te
zitten tussen de regels van verschillende instanties, beter en
sneller te kunnen helpen. PMM heeft inmiddels een
structureel karakter gekregen en gaat door onder de nieuwe
naam Professionals voor Maatwerk Multiproblematiek (PMM).
Eén van die instrumenten is het Landelijk Maatwerkloket
Multiproblematiek (verder: Maatwerkloket). Het
Maatwerkloket biedt maatwerkprofessionals bij gemeenten en
landelijke uitvoerders één aanspreekpunt bij het Rijk voor
vastgelopen multiprobleemsituaties. Als redelijkerwijs alles in
het werk is gesteld om de situatie lokaal en regionaal op te
lossen, maar dit niet is geslaagd, kunnen gemeenten en
landelijke uitvoerders een beroep doen op het Maatwerkloket.

Een belangrijk onderdeel van de werkwijze van PMM is het
systeemleren. Daarom worden de bevindingen uit de
aangemelde casussen geanalyseerd en gedeeld. In deze
rapportage vindt u de knelpunten die uit de analyse naar voren
komen en de signalen die daaruit gehaald kunnen worden.
Deze analyse is tot stand is gekomen in samenwerking tussen
Stimulansz en het interdepartementale Programmateam van
PMM.

1

Belastingdienst, CAK, CJIB, DUO, SVB en UWV. Zie ook de website
met uitvoerige informatie:
https://maatwerkmultiprobleemhuishoudens.nl/

Professionals voor Maatwerk Multiproblematiek is een initiatief van
de ministeries van SZW, BZK, JenV, OCW, VWS, FIN (DG Toeslagen) in
samenwerking met gemeenten en uitvoeringsorganisaties, o.a.

2

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Reikwijdte analyse
Deze analyse gaat specifiek over de casussen die bij het
Maatwerkloket zijn aangemeld. Dat betekent dat op basis
hiervan geen conclusies mogen worden getrokken over het
totaal aan problemen waar uitvoerders en inwoners in hun
dagelijkse werk tegenaan lopen. De aangemelde casussen zijn
niet representatief voor het aantal vastgelopen casussen in het
land. Bovendien maakt elke organisatie haar eigen afwegingen
in welke casus zij aanmeldt. Dit is mede afhankelijk van de
mate waarin maatwerk kan worden toegepast binnen de
organisatie. Bepalend hiervoor is de aanwezige kennis, de
expertise, het vakmanschap, het netwerk en mandaat van de
maatwerkfunctionaris, de tijd die de organisatie hierin wil
steken en de ruimte die wet- en regelgeving biedt. Het is een

Naar inhoudsopgave

set data om van te leren, maar de set is niet representatief
voor de multiproblematiek zoals die in Nederland voorkomt. Er
kunnen dus nadrukkelijk geen conclusies getrokken worden
over multiproblematiek in Nederland, er kan enkel worden
geleerd van de signalen die zijn aangeleverd. Omwille van de
leesbaarheid zijn de casussen beknopt beschreven. De
complexiteit van de praktijk is echter niet in enkele zinnen te
vangen. Van de verschillende casussen worden hier slechts
enkele deelaspecten benoemd. De genoemde voorbeelden zijn
nadrukkelijk niet uitputtend, maar een kleine selectie van de
voorbeelden uit de ingediende casussen.

Deze rapportage ziet op casussen die aangemeld zijn in de
periode van 2019-2022. In 2019 heeft een kleinschalige proef
gedraaid gedurende een half jaar, met slechts 12 gemeenten.
Inmiddels zijn ruim 50 gemeenten en 16 landelijke uitvoerders
bestuurlijk aangesloten. Daarnaast mag casuïstiek ook worden
ingediend door organisaties die niet bestuurlijk zijn
aangesloten en dit gebeurt in de praktijk ook.

Leeswijzer

● Hoofdstuk 2 biedt een algemeen cijfermatig overzicht van
de aangemelde casuïstiek. Dit geeft de context helder weer.
● In hoofdstuk 3 zijn de knelpunten en relevante signalen
verder uitgewerkt en gaan we in op de details.
● Hoofdstuk 4 bevat de conclusie.

● Dit rapport start met de managementsamenvatting waarin
de knelpunten en relevante signalen te vinden zijn.
● Hoofdstuk 1 gaat over het onderzoek.

3

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

Inhoud
Inleiding ___________________________________________________________________________________________________________________________________________ 2
Reikwijdte analyse _______________________________________________________________________________________________________________________________ 2
Leeswijzer ______________________________________________________________________________________________________________________________________ 3
Inhoud ____________________________________________________________________________________________________________________________________________ 4
De auteurs _________________________________________________________________________________________________________________________________________ 5
De specialisten _____________________________________________________________________________________________________________________________________ 6
De begeleidingscommissie ____________________________________________________________________________________________________________________________ 6
Managementsamenvatting ___________________________________________________________________________________________________________________________ 7
Analyse ________________________________________________________________________________________________________________________________________ 7
Algemene bevindingen ____________________________________________________________________________________________________________________________ 8
Macroniveau ____________________________________________________________________________________________________________________________________ 8
Mesoniveau ____________________________________________________________________________________________________________________________________ 11
Microniveau ___________________________________________________________________________________________________________________________________ 12
1

Het onderzoek _________________________________________________________________________________________________________________________________ 14
1.1

2

3

4

4

Werkwijze ________________________________________________________________________________________________________________________________ 14

Casuïstiek in cijfers ______________________________________________________________________________________________________________________________ 16
2.1

Betrokken gemeenten ______________________________________________________________________________________________________________________ 16

2.2

Waar doen knelpunten zich voor? _____________________________________________________________________________________________________________ 16

2.3

Betrokken wetgeving _______________________________________________________________________________________________________________________ 20

Rode draden en signalen _________________________________________________________________________________________________________________________ 22
3.1

Algemene bevindingen ______________________________________________________________________________________________________________________ 22

3.2

Knelpunten op macroniveau _________________________________________________________________________________________________________________ 22

3.3

Knelpunten op mesoniveau __________________________________________________________________________________________________________________ 29

3.4

Knelpunten op microniveau __________________________________________________________________________________________________________________ 31

Conclusie ______________________________________________________________________________________________________________________________________ 35

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

De auteurs

5

A

Gerrit van Romunde

Evelien Meester

Adviseur met expertise integraal beleid

Teammanager Innovatie en Strategie

06 53811518

06 57311577

Gerrit.vanRomunde@stimulansz.nl

Evelien.Meester@stimulansz.nl

Gerrit is onze strateeg integraal denken en werken in het
sociaal domein. Hij begeleidt gemeenten, op
managementniveau, bij het uitdenken en vormgeven van
integrale processen en houdt daarbij altijd het te bereiken
effect in het vizier. Met een goed gevoel voor politiekbestuurlijke verhoudingen weet hij strategie, beleid en
uitvoering tot een logisch en werkend geheel te vormen.

Evelien is een autoriteit op het gebied van de Participatiewet.
Ze is het brein achter de omgekeerde toets en de omgekeerde
verordening, en vurig pleitbezorgster van kennis van
de gedragspsychologie voor het maken van effectief beleid.
Haar laatste uitgebreide publicatie is ‘Maatwerk in het sociaal
domein’. Het boek biedt professionals concrete handvatten
voor het toepassen van maatwerk met De Omgekeerde Toets.

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

De specialisten
Bibian Ogier – Onderzoeker en adviseur inburgering
Charlotte Vanderhilt – specialist jeugd
Laurens Bouw – adviseur maatwerk
Marion Bijveld – specialist schuldhulp
Tijmen Zentveld – financieel specialist

6

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

De PMMbegeleidingscommissie
Florine Reitsma – ministerie JenV
Frank Wagemans – ministerie OCW
Marjan Jellema – ministerie SZW
Marlon Bosscher – ministerie SZW
Mieke Maas – ministerie BZK
Paula Terra-Pilaar – ministerie VWS

Naar inhoudsopgave

Managementsamenvatting
In deze rapportage is een analyse gemaakt van 160 afgeronde
casussen die zijn aangemeld bij het Landelijk Maatwerkloket in
de periode 2019-20222. Uit deze casussen is een aantal
knelpunten3 gehaald en zijn relevante signalen verzameld. De
signalen geven gelijk het handelingsperspectief weer.

Analyse
De casussen zijn geanalyseerd op 3 niveaus: macro (landelijk),
meso (organisatie) en micro (individu).
Op macroniveau speelt vooral de vraag naar wet- en
regelgeving van de landelijke wetgever. Daarnaast speelt ook
de visie op de samenleving een rol. Waar is de overheid van en
wat moet de inwoner zelf doen Is die visie hetzelfde vanuit de
wetgever en de uitvoerend professional, of zit daar een
verschil?
Op mesoniveau draait het om de samenwerking. Hoe is de
samenwerking binnen de organisatie en tussen organisaties
onderling geregeld? Zijn de systemen leidend of de inwoners?
Op microniveau spelen twee vragen. Ten eerste de vraag of de
ondersteuning past bij het denk- en doenvermogen van de
inwoner, zodat die het eigen leven vorm kan geven. Ten
2

2019 betrof een kleinschalige pilot gedurende een half jaar met een
beperkt aantal gemeenten. Het aantal casussen was daarom in de
opstartfase beperkt. Naast de afgeronde casussen zijn er nog 137
casussen zonder vraag ingetrokken. Die casussen zijn niet
meegenomen in de analyse.

7

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

tweede speelt de vraag wat de (maatwerk-)professional nodig
heeft om samen met de inwoner maatwerk te realiseren en te
borgen. Daarbij gaat het om vakmanschap, netwerk en steun
vanuit het management van de eigen organisatie. De
professional moet het begrijpen (hoofd), voelen dat dit nodig is
(hart) en de instrumenten hebben om het uit te voeren
(handen). De (maatwerk-)professional heeft voldoende kennis
van wet- en regelgeving om de mogelijkheden/ruimte voor
maatwerk te zien, heeft de vaardigheden om de oorzaak van
het probleem te achterhalen, samen te werken met anderen
en een oplossing te bedenken. En tot slot heeft de (maatwerk-)
professional steun vanuit het management/ bestuur en is deze
toegerust op de soms toenemende kritiek van de samenleving.
Dit geldt voor de professional die contact heeft met de
inwoner, maar ook voor vakmanschap op de ministeries. Ook
daar is kennis en kunde nodig om de ruimte voor de
professional bij gemeenten en uitvoeringsorganisaties te
realiseren.
Door te analyseren of het knelpunt zit op landelijk niveau
(macroniveau), het niveau van betrokken organisaties
(mesoniveau) of op het niveau het individu (microniveau) kan
worden vastgesteld waar het handelingsperspectief zit. Uit de
analyse zijn 6 knelpunten naar voren gekomen die nader zijn
3

Knelpunt wil zeggen de reden dat de (maatwerk)professional niet
verder kon met de casus. Een signaal wil zeggen dat daar
handelingsperspectief zit om te voorkomen dat in de toekomst
(maatwerk)professionals of inwoners op hetzelfde punt vastlopen.

Naar inhoudsopgave

toegelicht aan de hand van signalen en het
handelingsperspectief.4 Het handelingsperspectief is
herkenbaar aan de dikgedrukte blauwgekleurde tekst.

Algemene bevindingen
Voorafgaand aan de bespreking van de verschillende niveaus
worden een paar algemene bevindingen geschetst.
● Een groot deel van de knelpunten heeft te maken met de
complexiteit van het systeem. De veelheid aan wet- en
regelgeving, wet- en regelgeving die elkaar in sommige
gevallen tegenwerkt, schotten in de financiële stromen
tussen organisaties en binnen organisaties (tussen
verschillende onderdelen) en de grote hoeveelheid
organisaties die nodig is om iets op te lossen.
● Veel casussen zijn uniek en complex. Er kan niet van de
maatwerkprofessional verwacht worden dat diegene kennis
over en ervaring met elke denkbare samenloop van wet- en
regelgeving heeft die nodig is bij het oplossen van
knelpunten.
● Gemeenten hebben veel taken en verantwoordelijkheden.
Zij ervaren druk dit allemaal op te pakken en ook nog
maatwerk te leveren binnen beperkte capaciteit en budget.
Het is prijzenswaardig dat de maatwerkfunctionarissen niet
loslaten en vasthouden en doorzetten tot ze een oplossing
hebben.

● Alle aangesloten departementen zijn zich bewust van het
principe en de noodzaak van maatwerk, maar door de
grootte van de organisatie wordt het nog niet overal even
sterk gevoeld en nagestreefd. Dat blijkt onder meer uit de
tijd die nodig is om een antwoord te geven op de vraag en
uit het feit dat het antwoord niet altijd direct toepasbaar is.
● Het feit dat een wet mogelijkheden tot maatwerk biedt,
betekent niet dat het altijd in de praktijk wordt toegepast.
Dit geldt ook na een wetswijziging, ook dan wordt de wet
niet altijd uitgevoerd zoals bedoeld.
● Er is angst voor precedentwerking als een uitzondering
wordt gemaakt.
● Betrokken partijen zijn vaak beducht voor een beroep op
het gelijkheidsbeginsel als ze maatwerk leveren.

Macroniveau
Op landelijk niveau zien we knelpunten 1 en 2, met
bijbehorende relevante signalen en handelingsperspectief:

Knelpunt 1
Als mensen geen hulp willen, dan is dat lastig
af te dwingen. Dit levert wel (hoge
maatschappelijke en financiële) kosten op
voor de samenleving.

4

Concrete voorbeelden van deze knelpunten staan beschreven in
hoofdstuk 3.

8

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

Signalen en handelingsperspectief bij knelpunt 1
● Mensen veroorzaken soms veel overlast. Dit kost veel geld
en gaat ten koste van het welbevinden van henzelf en van
de omwonenden. Als ze hulp weigeren, kan de gemeente
daar vaak niets aan doen, dwang om hulp te aanvaarden is
lang niet altijd mogelijk. Het vergt dan veel geduld en inzet
om toch hulp te bieden.
● Gemeenten zien aankomen dat een situatie fout gaat, maar
kunnen soms pas overgaan tot actie als het daadwerkelijk
fout is gegaan.
● Deze punten hangen samen met de visie op de samenleving
en de manier waarop deze is ingericht. Daarbij gaat het met
name om de verdeling van verantwoordelijkheden.
Wanneer is iets de verantwoordelijkheid van de inwoner,
wanneer van de Rijksoverheid, wanneer van de gemeente?
Uitwisselen van signalen en dilemma’s met betrekking tot dit
onderwerp via het Maatwerkloket helpt alle betrokkenen om
de juiste rol te pakken. Gemeenten ervaren nu vaak het
probleem van mensen die hulp of zorg weigeren, maar
hebben geen instrumenten om het op te lossen.

9

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Knelpunt 2
Wet- en regelgeving zit een oplossing in de
weg.
Knelpunt 2A
Wet- en regelgeving zit in dit specifieke
geval door bijzondere omstandigheden een
oplossing in de weg.
Knelpunt 2B
Wet- en regelgeving zit een oplossing in de
weg door een bewuste keuze om iets op een
bepaalde manier te regelen.

Signalen en handelingsperspectief bij knelpunt 2a
● Mensen vallen tussen wal en schip. Enkele voorbeelden:
• Ouders met een echtgenoot in het buitenland zonder
BSN krijgen de alleenstaande ouder-kop (ALO-kop)
automatisch toegekend. Zij geven de juiste informatie
en voldoen aan alle verplichtingen, maar omdat het
systeem een partner zonder BSN niet ‘herkent’
ontvangen zij de ALO-kop zonder dat ze dat
aanvragen en zonder dat ze daar recht op hebben.
Vestigt deze ouder zich later in Nederland, dan kan
dat tot hoge terugvorderingen leiden omdat de
toekenning met terugwerkende kracht wordt herzien.
• Kinderbijslag is niet altijd beschikbaar voor degene
die voor het kind zorgt. Daardoor kan bijvoorbeeld
een zus die voor haar minderjarige broer zorgt,

Naar inhoudsopgave

terwijl vader nog leeft maar volledig uit beeld is, in de
problemen komen.
• Bij gezinnen met een bijstandsuitkering die recht
hebben op dubbele kinderbijslag en die extra
kinderbijslag aanvragen, wordt de extra kinderbijslag
teruggevorderd5.
• Schrijft een (vorige) bewoner zich niet uit, dan krijgt
de nieuwe bewoner gedurende het adresonderzoek
dat gestart moet worden geen of minder
huurtoeslag. Dit proces neemt veel tijd in beslag.
Hierbij zou oog moeten zijn voor eventuele
financiële kwetsbaarheid van de nieuwe bewoner.
Signalen bij knelpunt 2b
● De wetgever heeft in een aantal situaties bewust gekozen
voor een lagere bijstandsnorm. Dat leidt regelmatig tot
problemen met betrekking tot bestaanszekerheid. Enkele
voorbeelden:
• Als sprake is van een echtpaar met een nietrechthebbende partner (bijvoorbeeld vanwege niet
rechtmatig verblijf in Nederland, detentie, wonen in
het buitenland of studerend en jonger dan 27).
• Bij een gezin met een jongere tot 21 jaar zonder
arbeidspotentieel is de bijstandsnorm niet toereikend
voor de noodzakelijke kosten van bestaan.
Bij een echtpaar dat een IOAW-, IOAZ- of bijstandsuitkering
ontvangt, wordt de uitkering door twee gedeeld waardoor zij
afzonderlijk niet meer voldoen aan de voorwaarden voor de
toekenning van het extra bedrag aan kinderbijslag, omdat er geen
5

10

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

● Voor mensen die niet met een Nederlander gelijkgesteld
kunnen worden, kunnen veel voorzieningen en uitkeringen
niet worden ingezet. Gemeenten willen weten wat
prioriteit heeft als ze knel komen te zitten tussen de
zorgplicht voor kwetsbare inwoners, het voorkomen van
overlast en het verbod om (langdurig) hulp te verlenen aan
mensen die niet met een Nederlander gelijkgesteld kunnen
worden. Het Rijk kan hier handvatten bieden.
● Remigranten van bepaalde landen (en onverzekerde
remigranten) met een Wlz zorgbehoefte die terugkeren
naar Nederland moeten de eerste Wlz periode (maximaal 1
jaar) zelf betalen. De achterliggende reden is dat
remigranten geen premie hebben betaald voor de Wlz toen
zij in het buitenland woonden. Dat geldt ook voor een
Nederlandse man die jaren in Midden-Amerika heeft
gewoond, vanaf de nek verlamd is, en nu terug komt naar
Nederland. Meneer heeft geen netwerk en kan nergens
terecht.
● Onder de vorige inburgeringsstelsels werden nieuwkomers,
die door problemen op diverse leefgebieden niet binnen de
termijn aan de voorwaarden voldeden, geconfronteerd met
een terugbetalingsverplichting van € 10.000, -.6 Dit
veroorzaakt stress en belemmert werkaanvaarding.

sprake is (lijkt) van een alleenverdiener in de zin van de wet op de
inkomstenbelasting terwijl zij zorgen voor een kind dat intensieve zorg
nodig heeft.
6

Wet inburgering art. 16 en 17

Naar inhoudsopgave

● Schulden in het kader van een schadevergoedingsmaatregel
zijn niet saneerbaar.7

Mesoniveau
Op het niveau van de betrokken organisatie(s) zien we
knelpunten 3 en 4, met bijbehorende relevante signalen en
handelingsperspectieven:
Knelpunt 3
De samenwerking loopt niet soepel. Er is strijd
over wie wat betaalt, wie begint met zorg en
wie de regie heeft. Dit speelt zowel tussen

bijvoorbeeld een lange afhandelingstermijn van een
aanvraag voor tegemoetkomingen. Gemeenten springen
vaak in het financiële gat van de inwoner, omdat zij daar
meer zicht op hebben. In het werkproces zou oog moeten
zijn voor (financiële) kwetsbaarheid waardoor
uitvoeringsorganisaties geen financieel gat laten ontstaan.
● Deelaspecten van plannen van aanpak zijn slecht op elkaar
afgestemd waardoor de inwoner in de knel komt. Daar is
regie op nodig zodat samenhang ontstaat, zeker als de
problemen organisatie-overstijgend zijn.
● De werkprocessen van de betrokken organisaties zijn
leidend, niet het probleem van de inwoner staat centraal.

verschillende uitvoeringsinstanties als binnen
gemeenten.

Signalen en handelingsperspectieven bij knelpunt 3
● Problemen worden naar de burger verschoven als
organisaties niet weten wie waarvoor verantwoordelijk is.
Bijvoorbeeld in de situatie waarin een geschil was tussen
werkgever en UWV over wie de Ziektewet aan de inwoner
moest betalen. De verantwoordelijkheid om het geld te
verhalen bij werkgever werd bij de inwoner gelegd.
Organisaties kunnen samen uitzoeken wie
verantwoordelijk is en maken daar afspraken over.
● Problemen worden (onbewust) door
uitvoeringsorganisaties naar gemeenten verschoven,

Knelpunt 4
Soms verstopt één ding het hele systeem.
Heeft iemand geen ID-bewijs of is de
verblijfsvergunning niet tijdig aangevraagd of
verlengd, dan kan geen enkele voorziening
worden ingezet.

Signalen en handelingsperspectieven bij knelpunt 4
● Als iemand geen ID-bewijs heeft en niet in Nederland is
geboren, is het heel moeilijk om aan een nieuw ID-bewijs te
komen (betrokkene moet naar het buitenland om een

7

Er is wel een schuldregeling mogelijk, maar de vordering moet
volledig betaald worden.

11

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

geboortebewijs op te halen, maar dat kan niet zonder IDbewijs).
● Als de verlenging van de verblijfsvergunning te laat wordt
aangevraagd, dan stoppen allerlei uitkeringen en de
(inkomens)ondersteuning. Het is lastig om alles weer (snel)
op te starten als de vergunning weer op orde is.
● ID-bewijs en verblijfsvergunning moeten dus altijd op orde
zijn zodat de hulp direct kan starten en kan doorlopen.

Microniveau
Op het niveau van de (maatwerk-)professional of inwoner8 zien
we knelpunten 5 en 6, met bijbehorende relevante signalen en
handelingsperspectieven:

Om wél alle maatwerkmogelijkheden te benutten, is het
volgende nodig:
• (Uitvoerings)organisaties hebben een visie op
maatwerk en voeren die uit;
• Professionals zijn betrokken, hebben de benodigde
kennis van de mogelijkheden die wet- en regelgeving
biedt, de wil om te doen wat nodig is en de
benodigde vaardigheden op het gebied van
vraagverheldering, samenwerken en motiveren;
• de maatwerkfunctionaris heeft mandaat, budget,
ruimte, doorzettingsmacht, assertiviteit en
vasthoudendheid om een oplossing af te dwingen.
• De maatwerkfunctionaris kan gebruik maken van een
breed netwerk om iedereen die nodig is aan tafel te
krijgen, bijvoorbeeld via het Maatwerkloket.

Knelpunt 5
Er zijn wel maatwerkmogelijkheden binnen de
wet, maar een professional verleent geen

Knelpunt 6

medewerking aan de voorgestelde oplossing.

Het systeem houdt onvoldoende rekening met
het denk- en doenvermogen van de inwoner

Signalen en handelingsperspectieven bij knelpunt 5
● Uitvoeringsorganisaties, gemeenten en departementen
benutten niet in alle gevallen de maatwerkmogelijkheden
uit de wet.

die zich in een problematische situatie
bevindt. Of de inwoner ziet de noodzaak van
hulp of ondersteuning niet in.

Signalen en handelingsperspectieven bij knelpunt 6
8

Het Maatwerkloket richt zich op de professional en niet op de
inwoner. Omdat het systeem soms te complex is voor het denk - of
doenvermogen, is dit hier kort benoemd. Daarbij wordt zoveel

12

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

mogelijk ingegaan op de rol van de professional om dit in goede
banen te leiden.

Naar inhoudsopgave

● De eisen die we aan mensen stellen houden onvoldoende
rekening met (tijdelijke) kwetsbaarheid, bijvoorbeeld
vanwege een ingrijpende gebeurtenis, en (tijdelijk) beperkt
doenvermogen na ingrijpende gebeurtenissen als
echtscheiding of verlies van een partner.
● De (maatwerk-)professional staat machteloos als de
inwoner geen hulp wil of kan aanvaarden.
● Niet alle inwoners die zich in een problematische situatie
bevinden willen hulp ontvangen (zorgmijders). Dit kan het
gevolg zijn van meerdere factoren, zoals misinformatie uit
het eigen netwerk, onvoldoende vertrouwen in de
professionele hulpverlening of omdat ze moeten zorgen
voor achterblijvende gezinsleden. Het kan ook zijn dat de
hulp of de voorwaarden die daaraan gekoppeld zijn niet bij
hun wensen past. Dit vraagt op organisatieniveau om juiste,
begrijpelijke voorlichting vanuit de overheid en herstel van
vertrouwen. Op casusniveau vraagt het om meedenken
over een passende oplossing.
● Wetgever en hulpverleners hebben verschillende
opvattingen over de eigen verantwoordelijkheid van
iemand. Sommige hulpverleners willen daardoor elk gevolg
van (onhandige) keuzes oplossen, terwijl de wetgever inzet
op het zelfoplossend vermogen. Tussen hulpverleners zitten
op dit terrein ook grote verschillen. Dit vraagt om een
overkoepelende visie: hoe is de verdeling van
verantwoordelijkheid tussen inwoner en overheid en hoe

houden we daarbij rekening met de mogelijkheden en
vaardigheden van de inwoner (kan die het probleem zelf
oplossen?)?
● Het kost tijd om zorgmijders te bereiken en er zijn
vaardigheden en expertise voor nodig.
● Voor sommige combinaties van problemen is geen of
moeilijk passende zorg te vinden, waardoor mensen met
een veelvoud aan problemen eerst een deel zelf op moeten
lossen voordat er hulp beschikbaar is9.

9

terecht kunnen, mensen met GGZ-problematiek niet in de
verslavingszorg. Waar kan iemand met beide problemen dan terecht?

Dit heeft te maken met exclusiecriteria die worden gehanteerd,
bijvoorbeeld dat mensen met een verslaving niet in een GGZ-kliniek

13

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

1

Het onderzoek

Voor deze rapportage zijn 146 afgeronde casussen
geanalyseerd die zijn aangemeld bij het Landelijk
Maatwerkloket (zie hoofdstuk 2.1). Het doel van deze analyse
is het leren van de casussen. Welke rode draden zien we en
wat kunnen we daarvan leren voor de toekomst? Deze analyse
heeft geresulteerd in 6 knelpunten op 3 niveaus (macro, meso
en micro) met per knelpunt de relevante signalen en
handelingsperspectieven. Het gaat hier om de casussen die zijn
ingediend in de periode 2019-2022. Het jaar 2019 betrof een
kleinschalige pilot gedurende een half jaar met een beperkt
aantal gemeenten. Het aantal casussen was daarom in de
opstartfase beperkt. Inmiddels is het bereik van het
Maatwerkloket flink gegroeid.
De casussen zijn erg verschillend wat betreft de aard van het
probleem. Het overzicht van cijfers in hoofdstuk 2 moet dan
ook worden gelezen met de wetenschap dat die casussen om
zeer uiteenlopende redenen zijn aangemeld en dat de
onderlinge vergelijking ervan niet geheel zuiver is. De rode
draden die uit deze casussen worden gehaald zijn niet
representatief voor de (multi)problematiek zoals die in
Nederland voorkomt. Het gaat immers om een beperkt aantal
casussen die om uiteenlopende redenen zijn aangemeld. Wel
geldt voor elke casus dat de professional zelf niet verder
kwam.
10

Deze verslagen zijn uitgewerkt door regievoerders van het
Landelijk Maatwerkloket.

14

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Er zijn casussen waarbij iemand klem komt te zitten door een
unieke samenloop van wetten die in dat individuele geval heel
ongelukkig uitpakt (bureaucratisch leed). Er zijn ook casussen
waar wet- en regelgeving alle benodigde ruimte biedt, maar
kennis van deze mogelijkheden bij de indiener ontbreekt,
bijvoorbeeld omdat dit buiten het eigen vakgebied ligt of de
inwoner geen hulp wil. En dan zijn er nog casussen waarbij de
wet geen ruimte biedt en de indiener het oneens is met de wet
zoals die is opgesteld.

1.1

Werkwijze

De onderzoekers hebben een bronnenonderzoek gedaan op
basis van de relevante wet- en regelgeving en aanwezige
overzichten en beschrijvingen10 van de aangemelde casuïstiek.
Vervolgens hebben de onderzoekers alle geanonimiseerde
beschrijvingen van aangemelde casussen gelezen en daaruit in
nauwe samenwerking met specialisten gedestilleerd waar de
pijnpunten lagen.11 De centrale vraag was: Wat is precies de
reden waarom een casus is vastgelopen? In de meeste
casussen speelt een veelheid aan knelpunten, maar de analyse
richt zich op de vraag welk punt exact maakt dat de
professional niet zelfstandig verder komt. Wat is de vraag waar
de professional vastloopt en waardoor diegene besluit om de
vraag voor te leggen aan het Landelijk Maatwerkloket
Multiproblematiek? Uit dit onderzoek zijn 6 knelpunten met
bijbehorende relevante signalen gehaald, onderverdeeld naar
11

De specialisten staan genoemd op pagina 6.

Naar inhoudsopgave

macro-, meso- en microniveau12. Er is gekozen voor deze
niveaus om te analyseren op welk niveau het knelpunt zich
bevindt. Op landelijk niveau, op organisatieniveau of op
individueel niveau ((maatwerk-)professional of inwoner).
Door eerst te analyseren waar het knelpunt zit, kan
doeltreffend worden vastgesteld waar het
handelingsperspectief zit.
Daarnaast zijn interviews gehouden met:
● Maatwerkfunctionarissen van 7 verschillende organisaties
die onderling verschillen in grootte, duur dat ze aangesloten
zijn bij het Maatwerkloket en aantal casussen dat ze
hebben ingediend.
● Ambassadeurs van de aangesloten departementen
● Regievoerders van het Maatwerkloket
● Programmamanager
De geformuleerde knelpunten en bijbehorende signalen zijn op
basis daarvan aangescherpt en uitgebreid. Er is tijdens de
interviews wel over enkele casussen gesproken maar niet elke
casus is nader onderzocht tijdens de interviews.

12

15

Zie hoofdstuk 3 voor een toelichting op de knelpunten.

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

2

Casuïstiek in cijfers

2.1

Betrokken gemeenten

Er zijn in totaal 146 casussen geanalyseerd. Bij de meeste
casussen zijn grote gemeenten betrokken (105), gevolgd door
kleine gemeenten (41). Bij 8 casussen zijn middelgrote
gemeenten betrokken. In totaal zijn 58 verschillende
gemeenten betrokken13.

2.2

Waar doen knelpunten zich voor?

(Samenloop van) leefgebieden
De onderzoekers hebben de leefgebieden waar de
problematiek betrekking op heeft geanalyseerd. Daarvoor
hebben zij gebruikgemaakt van de indeling van leefgebieden
zoals Movisie14 die heeft opgesteld. Daarbij zijn zij uitgegaan
van de informatie die in de beschrijving van de casussen staat.
Mogelijk spelen in een aantal casussen meer leefgebieden,
maar zijn die niet benoemd omdat ze niet relevant waren voor
het knelpunt dat opgelost moet worden.
Problemen op het leefgebied van financiën komen het vaakst
terug (115), dan volgen problemen op het leefgebied wonen
(90) en psychische gezondheid (79). Minder vaak worden
genoemd verblijf (37), werk en activiteiten (23), sociale relaties
(51), zingeving (47) en onderwijs (1).
Problemen op het gebied van financiën gaan vaker gepaard
met andere problemen, met name op het gebied van wonen
(26) en psychische gezondheid (15). Het komt ook voor dat er
op 3 of meer gebieden knelpunten zijn, met name de
combinatie financiën, wonen en gezondheid.

Figuur 1: betrokken gemeenten casuïstiek

13

Onder betrokken wordt verstaan dat een gemeente, organisatie of
ministerie wordt gevraagd om mee te denken of te helpen.

16

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

14

https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/publicationattachment/Leefgebiedenwijzer%20%5BMOV-10489411-1.0%5D.pdf

Naar inhoudsopgave

Figuur 2: leefgebieden
De cijfers geven aan hoe vaak een knelpunt op een bepaald
leefgebied in de casussen wordt genoemd. Staat het cijfer in een vak
waar op de horizontale en verticale as een ander leefgebied wordt
genoemd? Dan geeft het cijfer aan hoe vaak het knelpunt in die
samenloop voorkomt. Staat het cijfer in een vak waar op de
horizontale en verticale as hetzelfde leefgebied wordt genoemd? Dan
geeft het cijfer aan hoe vaak dit leefgebied in de casussen wordt
genoemd als enige knelpunt. Dat betekent nadrukkelijk niet dat er
geen sprake is van multiproblematiek. Het knelpunt van de ALO-kop
(zie § 3.2, onder complexiteit van het systeem) wordt veroorzaakt
door een samenloop van omstandigheden, maar de gevolgen hebben

17

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

enkel betrekking op het leefgebied financiën.
Uit deze cijfers blijkt dat veel knelpunten spelen op het terrein van of
in samenhang met het leefgebied financiën. Met name de combinatie
financiën en wonen komt veel voor. Het leefgebied wonen komt vaak
voor in samenhang met psychische gezondheid. De leefgebieden
onderwijs, sociale relaties en werk en activiteiten worden minder
vaak genoemd. Dat wil overigens niet zeggen dat het niet voor komt,
wel dat het minder vaak wordt genoemd als knelpunt in de
ingediende casussen.

Naar inhoudsopgave

Welke partijen waren betrokken bij de
casussen?
Onderzocht is hoeveel partijen betrokken zijn bij elke
individuele casus en om welke partijen dat gaat. Daarbij is van
belang dat ‘betrokken’ niet betekent dat het knelpunt bij die
organisatie ligt, wel dat de organisatie betrokken is bij het
vraagstuk. Gemeenten zijn in 148 van de 160 casussen
betrokken. Verder zijn er vaak uitvoeringsorganisaties
betrokken. In 11 van de casussen was meer dan 1
uitvoeringsorganisatie betrokken. 15
Onder de categorie ‘anders’ valt een aantal partijen, onder
meer de Autoriteit Persoonsgegevens, werkgevers,
curator/bewindvoerder, onderwijs, , Veilig Thuis, Comensha,
Dienst Terugkeer en Vertrek, Centrale Autoriteit Internationale
Kinderaangelegenheden of de wooncorporatie.

15

Het gaat hier om de casussen die zijn benoemd door de
maatwerkfunctionaris die de casus heeft aangemeld. Mogelijk waren

18

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

In 24 gevallen was de Belastingdienst betrokken, bij 23 de IND.
Verder waren SVB (14) en DUO (12) regelmatig betrokken.
Naast de partijen in de figuur was bij 48 casussen een
zorgaanbieder betrokken, 12 keer een zorgkantoor en 8 keer
een zorgverzekeraar.

Figuur 3: betrokken uitvoeringsorganisaties
Overzicht meest voorkomende samenloop in tabel. Aangezien
in één casus meer dan 2 partijen betrokken kunnen zijn, is het
totaal aantal casussen waarin sprake is van samenloop geen
optelsom van het aantal keren dat een partij betrokken is.
Gemeenten komen in 148 casussen voor.

er ook andere partijen betrokken, maar waren die geen onderdeel
van het knelpunt waarvoor de casus is aangemeld.

Naar inhoudsopgave

Welke ministeries werden betrokken bij het
oplossen van knelpunten?
Hiervoor is gekeken naar alle casussen, ongeacht het knelpunt.
Het betreft hier casussen waarin het knelpunt op micro-, mesoof macroniveau ligt. Het feit dat het betreffende ministerie is
genoemd betekent daarmee niet dat de wetgeving het
knelpunt is. Het betekent uitsluitend dat dat ministerie
betrokken is bij het vinden van een oplossing. Het knelpunt kan
liggen op micro-, meso- of macroniveau. Het ministerie van
VWS is het vaakst betrokken (43x), gevolgd door J&V(27x) en
SZW (23x). De meeste samenloop is tussen VWS en J&V (14
keer). In 24 casussen zijn 2 ministeries betrokken, bij 6
casussen 3 en één keer zijn er 4 ministeries betrokken.
Figuur 4: betrokken ministeries

19

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

2.3

Betrokken wetgeving

Hieronder volgt een overzicht van de meest betrokken
wetgeving bij de casussen. Hierbij is opgemerkt dat het gaat
om de:
● aangebrachte casussen;
● casussen waarbij wetgeving het knelpunt was. In andere
casussen kan deze wetgeving ook een rol spelen, maar lag
daar niet het knelpunt.
De Participatiewet is de wet die het meest genoemd wordt.
Vaak omdat het inkomen te laag is door bijzondere
omstandigheden, bijvoorbeeld een ex-huurder die zich weigert
uit te schrijven waardoor er de nieuwe huurder geen recht
heeft op Huurtoeslag. Ook de wetgeving rondom
vreemdelingenrecht, komt veel terug (zie figuur hierna).
Daarbij gaat het met name om het ontbreken van of te laat
verlengen van de verblijfsvergunning van één of meer
gezinsleden, waardoor zorg, uitkeringen en tegemoetkomingen
stoppen. Deze vragen speelden met name in de beginperiode
van het Maatwerkloket. Die vragen zijn steeds doorgeleid naar
het juiste loket en inmiddels komt dit type vragen veel minder
voor.

20

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Figuur 5: betrokken wetgeving
Het gaat hier om de wetten die het vaakst in de casuïstiek
worden genoemd, maar er spelen nog andere wetten zoals
Algemene kinderbijslagwet, Toeslagenwet, Wet gemeentelijke
schuldhulpverlening, Wet basisregistratie personen, etc.
De zorgwetten worden als knelpunt genoemd, bijvoorbeeld
wanneer de mogelijkheden ontbreken voor gedwongen hulp
bij gezinnen die veel overlast veroorzaken, of de samenleving
heel veel geld kosten. Gedwongen zorg is mogelijk onder
strikte voorwaarden op grond van de Wet verplichte ggz
(Wvggz), als het ernstig nadeel voortkomt uit een psychische
stoornis. In een aantal gevallen is niet aan die voorwaarden

Naar inhoudsopgave

voldaan, terwijl volgens de gemeente wel hulp of zorg nodig is.
Er is echter een groep mensen die wel veel geld
kosten, maar niet gedwongen kunnen worden om hulp te
aanvaarden.
Verder spelen uitkeringen en voorzieningen een rol bij de
casussen, waarbij de hoogte van de bijstand bij gezinnen met
jongeren tot 21 jaar zonder arbeidsvermogen en bij gezinnen
met een niet-rechthebbende partner het vaakst als knelpunt
genoemd worden16.

16

Jongeren tot 21 hebben een lagere bijstandsnorm, omdat de
ouders financieel verantwoordelijk zijn. Dat kan een probleem
opleveren als de ouder(s) zelf een inkomen op minimumniveau
hebben en niet financieel bij kunnen dragen. Het inkomen voor het
hele gezin is dan ontoereikend voor de noodzakelijke kosten.

21

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Datzelfde geldt als er een echtpaar (of daarmee gelijkgesteld gesteld
samenwonend stel) is, waarvan één partner geen recht op bijstand
heeft. Het echtpaar moet de noodzakelijke kosten dan voldoen van
het inkomen voor een alleenstaande (ouder).

Naar inhoudsopgave

3

Rode draden en signalen

Er zijn verschillende knelpunten te traceren uit de aangemelde
casussen in combinatie met de interviews. Na enkele algemene
bevindingen worden de rode draden per niveau besproken,
inclusief signalen en voorbeelden uit de ingediende casuïstiek.

3.1

Algemene bevindingen

Voorafgaand aan de bespreking van knelpunten op
verschillende niveaus worden een paar algemene bevindingen
geschetst.
● Een groot deel van de knelpunten heeft te maken met de
complexiteit van het systeem. De veelheid aan wet- en
regelgeving, wet- en regelgeving die elkaar in sommige
gevallen tegenwerkt, schotten in de financiële stromen
tussen organisaties en binnen organisaties (tussen
verschillende onderdelen) en de grote hoeveelheid
organisaties die nodig is om iets op te lossen.
● Veel casussen zijn uniek en complex. Er kan niet van de
maatwerkprofessional verwacht worden dat diegene kennis
over en ervaring met elke denkbare samenloop van wet- en
regelgeving heeft die nodig is bij het oplossen van
knelpunten.
● Gemeenten hebben – met name de afgelopen periode
(coronacrisis, energiecrisis, vluchtelingen Oekraïne) veel
taken en verantwoordelijkheden gekregen. Het is de vraag
of altijd realistisch is dat zij die allemaal oppakken binnen
beperkte capaciteit en budget. Het is prijzenswaardig dat de

22

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

maatwerkfunctionarissen niet loslaten en vasthouden en
doorzetten tot ze een oplossing hebben.
● Alle aangesloten departementen zijn zich bewust van het
principe en de noodzaak van maatwerk, maar door de
grootte van de organisatie wordt het nog niet overal even
sterk gevoeld en nagestreefd. Dat heeft tijd nodig.
● Het feit dat een wet mogelijkheden tot maatwerk biedt,
betekent niet dat het altijd in de praktijk wordt toegepast.
Dit geldt ook na een wetswijziging, ook dan wordt de wet
niet altijd uitgevoerd zoals bedoeld. De mogelijkheden tot
maatwerk worden mogelijk niet altijd gezien als gevolg van
de complexiteit van wet- en regelgeving.
● Er is angst voor precedentwerking als een uitzondering
wordt gemaakt. (Maatwerk)professionals zijn bang dat
anderen ook een beroep op dezelfde uitzondering doen en
dat het maken van een uitzonding een aanzuigende werking
heeft.
● Betrokken partijen zijn vaak beducht voor een beroep op
het gelijkheidsbeginsel als ze maatwerk leveren, omdat een
grote groep mensen zich in dezelfde situatie bevindt. Het is
uiteraard de vraag of je iets juist wel of juist niet moet doen
als er nog veel meer mensen zich in dezelfde (onwenselijke)
situatie bevinden. Dat er ruimte is om ongelijke gevallen in
de mate van ongelijkheid ongelijk te behandelen, is minder
bekend.

3.2

Knelpunten op macroniveau

Knelpunten op macroniveau zien op landelijk niveau, onder
meer de wetgeving. Daarnaast speelt ook de visie op de

Naar inhoudsopgave

samenleving een rol. Is die hetzelfde vanuit de wetgever en de
hulpverlener, of zit daar een verschil?
Knelpunt 1
Als mensen geen hulp willen, dan is dat lastig af te dwingen.
Dit levert in een aantal gevallen wel (hoge maatschappelijke en
financiële) kosten op voor de samenleving en heeft impact op
de situatie voor de betrokkenen. Hier speelt onder meer de
vraag hoe de samenleving als geheel hiernaar kijkt. Wanneer is
gedwongen hulp, tegen de wil van de inwoner wenselijk?
Knelpunt 2
Wet- en regelgeving zit een oplossing in de weg.
Knelpunt 2A: Wet- en regelgeving zit in een specifiek geval
door bijzondere omstandigheden een oplossing in de weg.
Knelpunt 2B: Wet- en regelgeving zit een oplossing in de weg
door een bewuste keuze om iets op een bepaalde manier te
regelen en door complexiteit van het systeem waardoor
professionals vastlopen.

Relevante signalen
Uit de casussen zijn bij de knelpunten op macroniveau de
volgende signalen te halen.
Visie op maatwerk, taken, rollen en verantwoordelijkheden
(knelpunt 1)
Niet alle mensen die zich in een problematische situatie
bevinden, willen hulp aanvaarden. Professionals worstelen met
de vraag wat er nu precies van ze gevraagd wordt. Wat is de

23

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

bedoeling van de wetgever, de verwachting van de
organisatie? Een gedeelde visie zou hierin behulpzaam zijn.
Daarbij gaat het om een visie die over alle wetten heen ligt en
gedeeld wordt door gemeenten, Rijksoverheid en uitvoerders.
Professionals worstelen met de vraag hoe mensen die iedere
hulp weigeren gedwongen kunnen worden om toch hulp te
accepteren.
Aan deze wens liggen verschillende redenen ten grondslag:
● Een inwoner of gezin veroorzaakt ernstige overlast. Dit kost
veel geld en gaat ook ten koste van het welbevinden van de
omwonenden.
Voorbeelden: In één gezin was in 5 jaar tijd 250 keer een
interventie van politie vanwege huiselijk geweld tussen
vader en zoon nodig. Veelplegers vanuit
verslavingsproblematiek. Stankoverlast door een ernstig en
langdurig geïnfecteerde open wond op het been.
● Het probleem laten escaleren, lost dat probleem niet op en
drijft de kosten op.
● Gemeenten zien aankomen dat er zaken echt misgaan,
maar kunnen soms pas ingrijpen als het daadwerkelijk mis is
gegaan. Dit schaadt vertrouwen van omwonenden in de
overheid.
● Deze punten hangen samen met de visie op de samenleving
en de manier waarop deze is ingericht. Daarbij gaat het met
name om de verdeling van verantwoordelijkheden.
Wanneer is iets de verantwoordelijkheid van de inwoner,
wanneer van de Rijksoverheid, wanneer van de gemeente?
Uitwisselen van signalen en dilemma’s met betrekking tot

Naar inhoudsopgave

dit onderwerp via het Maatwerkloket helpt alle
betrokkenen om de juiste rol te pakken.
Wet- en regelgeving staat een oplossing in de weg (knelpunt
2)
Wet- en regelgeving kan in specifieke gevallen een oplossing in
de weg zitten. Ook als dat beleid in de meerderheid van de
gevallen wel heel goed uitpakt. Als het om een individueel
geval gaat kan de mogelijkheid om in het individuele geval,
gezien de omstandigheden af te wijken van de hoofdregel
uitkomst bieden als de wet die mogelijkheid biedt. Een aantal
wetten biedt die mogelijkheid (onder voorwaarden), een
aantal wetten biedt die mogelijkheid niet. Gaat het om een
grote groep, dan ligt het niet voor de hand om voor iedereen
af te wijken van de hoofdregel, dan is een wetswijziging nodig
om het probleem voor iedereen op te lossen. Vaak zit het
probleem niet zo zeer in één wet maar in een samenloop van
problemen die meerdere wetten raken.
Tussen wal en schip in individuele gevallen (knelpunt 2a)
Er doet zich een situatie voor waar de wet geen rekening mee
heeft gehouden. Enkele voorbeelden uit ingediende casussen:
● Kinderbijslag is niet altijd beschikbaar voor degene die
voor het kind zorgt. Soms is het niet de ouder, maar een
ander familielid. Bijvoorbeeld de zus die voor haar
Bij een echtpaar dat een IOAW-, IOAZ- of bijstandsuitkering
ontvangt, wordt de uitkering door twee gedeeld waardoor zij niet meer
voldoen aan de voorwaarden voor de toekenning van het extra bedrag
17

24

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

minderjarige broer met autisme zorgt. Die is nu behalve
verantwoordelijk voor de zorg, ook volledig financieel
verantwoordelijk, zie art. 4 en 7 Akw.
● Gezinnen met een bijstandsuitkering die eigenlijk recht
zouden hebben op dubbele kinderbijslag, hebben hier door
deze samenloop van bijstand met dubbele kinderbijslag
geen recht op17.
● Schrijft een (vorige) bewoner zich niet uit, dan wordt een
adresonderzoek gestart. In afwachting van dat onderzoek
wordt minder of geen huurtoeslag toegekend, omdat de
ingeschrevene als medebewoner wordt aangemerkt. Zie
art. 2, eerste lid onder e Awir en art. 7 Wet op de
Huurtoeslag. Dit proces neemt veel tijd in beslag.
● Op grond van de Wlz hebben alléén echtparen het recht om
bij elkaar te blijven als één van hen naar een zorginstelling
moet verhuizen. Zie art. 3.1.2 Wet langdurige zorg. Dit geldt
niet voor moeder en (zorgbehoeftig) kind. Maar ook bij
echtparen is er niet altijd aanbod om dit recht in de praktijk
te brengen.
● Meneer leidt een zwervend bestaan en belandt ernstig ziek
en onverzekerd in een Duits ziekenhuis. Dat ziekenhuis wil
dat meneer in Nederland wordt geopereerd. Meneer is
geen ingezetene van Duitsland én niet van Nederland. Hij
staat hier geregistreerd in de RNI (Registratie NietIngezetene). Duitsland wil meneer wel naar een Nederlands
aan kinderbijslag, omdat er geen sprake is (lijkt) van een
alleenverdiener in de zin van de wet op de inkomstenbelasting terwijl u
zorgt voor een kind dat intensieve zorg
nodig heeft.

Naar inhoudsopgave

ziekenhuis brengen, maar de Nederlandse ziekenhuizen
willen en/of kunnen deze patiënt niet helpen. Nu ontstaat
dus het probleem dat meneer in beide landen niet
geholpen wordt, terwijl hij wel medische zorg nodig heeft.
Bestaanszekerheid in het geding (knelpunt 2b)
● De wetgever heeft in een aantal situaties bewust gekozen
voor een lagere bijstandsnorm. Dat leidt regelmatig tot
problemen met betrekking tot bestaanszekerheid. Enkele
voorbeelden uit de ingediende casussen:
• Als sprake is van een echtpaar, maar één van beiden
kan niet bijdragen aan het gezinsinkomen
(bijvoorbeeld omdat deze partner gedetineerd is, in
het buitenland verblijft, illegaal in Nederland verblijft
of studeert en jonger is dan 27 jaar, zie art. 24
Participatiewet), dan is het inkomen niet toereikend.
Dit is op te lossen door individualisering van de
bijstandsnorm. Zie art. 18, eerste lid Participatiewet.
• Het gezinsinkomen van een gezin met een jongere tot
21 zonder arbeidspotentieel is te laag. De
jongerennorm, art. 20 Participatiewet, is dan van
toepassing, dat is in combinatie met een ouder
zonder ruimte om financieel bij te springen
onvoldoende om in de kosten van bestaan te
voorzien. Ook dit is op te lossen door
individualisering van de bijstandsnorm.

● Voor mensen die niet met een Nederlander gelijkgesteld
kunnen worden, kunnen veel voorzieningen en uitkeringen
niet worden ingezet. Dat is een bewuste keuze. Gemeenten
worstelen daarmee en willen wel graag hulp leveren, omdat
ze een zorgplicht hebben voor hun inwoners. Gemeenten
hebben tot taak om te zorgen dat kinderen gezond en veilig
kunnen opgroeien en de zorg voor veiligheid van alle
inwoners van hun gemeente. Het inzetten van zorg kan
slechts heel beperkt bij het ontbreken van een
verblijfsvergunning. Gemeenten willen weten wat prioriteit
heeft als ze knel komen te zitten tussen de zorgplicht voor
inwoners in een kwetsbare positie, het voorkomen van
overlast en het verbod om (langdurig) hulp te verlenen
aan mensen die niet met een Nederlander gelijkgesteld
kunnen worden.
Bewuste keuze terugbetalen lening inburgering (knelpunt 2b)
Onder de 2 voorgaande stelsels moesten nieuwkomers binnen
een bepaalde termijn inburgeren. Lukte dat niet, dan werd de
nieuwkomer geconfronteerd met een
terugbetalingsverplichting van € 10.000, -. Zie art. 16 en 17
Wet inburgering. Dit belemmert werkaanvaarding. In de
nieuwe wet is dit anders georganiseerd. Daarnaast zijn

Dilemma zorgplicht versus geen recht op hulp of voorziening
bij mensen zonder verblijfsvergunning (knelpunt 2b)

25

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

verbetermaatregelen ingezet om problemen voor deze groep
nieuwkomers te voorkomen18.
Bewuste keuzes rondom schulden (knelpunt 2b)
● Bij het opbouwen van een buffer lopen mensen het risico
om de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen kwijt te
raken wanneer daar een lagere vermogensgrens voor geldt.
Het niet opbouwen van een buffer vergroot het risico op
financiële problemen bij een tegenvaller.
● Urgentie en impact van schulden of het moeten leven op of
onder het bestaansminimum wordt niet altijd gevoeld bij
het maken van beleid. Het vangnet, de
draagkrachtberekening, maakt dat mensen niet terug
hoeven te betalen, maar dat neemt de impact van het
hebben van een (grote) schuld niet weg (bijvoorbeeld bij
terugbetalen van de lening als inburgering niet binnen de
wettelijke termijn wordt afgerond).
Andere bewuste keuzes (knelpunt 2b)
● Er is een bewuste keuze gemaakt om medicinale wiet niet
te vergoeden, omdat er onvoldoende wetenschappelijk
bewijs is dat dit effectief is.
● Er is (nog) geen toegang tot het doelgroepenregister als
iemand een WW-uitkering ontvangt. Dat betekent dat in
gevallen waarin een baan zonder inschrijving in dat register
niet realistisch is, eerst de WW-uitkering moet worden

‘uitgezeten’ en iemand in de bijstand terecht moet komen
voordat iemand wordt toegelaten tot het
doelgroepenregister.
● Remigranten van bepaalde landen (en onverzekerde
remigranten) met een Wlz zorgbehoefte die terugkeren
naar Nederland moeten de eerste Wlz periode (maximaal 1
jaar) zelf betalen. De achterliggende reden is dat
remigranten geen premie hebben betaald voor de Wlz toen
zij in het buitenland woonden. Dat geldt ook voor een
Nederlandse man die jaren in Midden-Amerika heeft
gewoond, vanaf de nek verlamd is, en nu terug komt naar
Nederland. Meneer heeft geen netwerk en kan nergens
terecht.
● Een nareizende dochter mag hier wel verblijven, maar kan
op grond van haar verblijfsrecht geen studiefinanciering
krijgen. De dochter kan wel bijstand krijgen. Zie
Vreemdelingenwet art. 8 onder a en WSF 2000 art. 2.1 en
2.2.
Complexiteit van het systeem
Het systeem is in een aantal gevallen zo complex, dat
professionals vastlopen.
● Ouders met een echtgenoot in het buitenland zonder BSN
krijgen de alleenstaande ouderkop (ALO-kop) automatisch
toegekend. Vestigt deze ouder zich later in Nederland, dan
kan dat tot hoge terugvorderingen leiden omdat de

18

Zie tabel 6 in de Uitvoeringsbrief Inburgering van de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid, C.E.G. van Gennip, van
20.12.2022

26

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

toekenning met terugwerkende kracht wordt herzien
(onterecht toegekend in deze situaties, omdat iemand geen
alleenstaande ouder is). Over een oplossing wordt hard
nagedacht door meerdere partijen, maar het is heel
complex.
● In veel ingediende casussen spelen vraagstukken op heel
veel terreinen van wet- en regelgeving. Dit maakt een
oplossing moeilijk, omdat niet alle benodigde kennis
aanwezig is bij de professional of in de organisatie, niet
iedereen die nodig is om het probleem echt op te lossen
(organisatie overstijgend) aan tafel zit en omdat niet alle
problemen worden onderkend (door onbekendheid met het
terrein).
● Door schotten in de financiering is het lastig om zorg of
ondersteuning geregeld te krijgen. Dit kan gaan om
schotten tussen organisaties, maar ook binnen organisaties
tussen verschillende onderdelen.
Er zijn ook oplossingsrichtingen in gang gezet. Per 1 april 2021
is in de Algemene wet bestuursrecht de bevoegdheid voor
bestuursorganen opgenomen (art. 4:94a) om – tenzij bij
wettelijk voorschrift anders is bepaald – een geldschuld geheel
of gedeeltelijk kwijt te schelden indien de nadelige gevolgen
van de invordering onevenredig zijn in verhouding tot de met
de invordering te dienen doelen.

27

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

Voorbeeld complexiteit casuïstiek
Wat speelt er?
Het gaat om een meisje van 9 jaar dat als gevolg van een
syndroom een aantal lichamelijke beperkingen heeft. Eén van
haar beperkingen is dat ze niet kan spreken, al kan ze wel
horen. Om die reden is het voor haar belangrijk om
gebarentaal te leren, zodat zij op die manier met anderen kan
communiceren.
Wat is het probleem?
Dit meisje heeft een indicatie cluster 2 (voor dove,
slechthorende leerlingen en leerlingen met een
taalontwikkelingsstoornis), ook al voldoet ze feitelijk niet aan
de richtlijnen omdat zij horend is. De scholen in de regio zeggen
toe om te doen wat nodig is. Op dit moment maakt het meisje
gebruik van een stemtolk en communicatie-assistent. Deze
worden betaald vanuit een PGB op grond van de Jeugdwet. Er
is echter een structurele oplossing nodig, zij zal haar hele leven
afhankelijk zijn van deze faciliteiten. Hier speelt een aantal
knelpunten:
De aanvraag om een stemtolk is afgewezen omdat er geen
auditieve beperking is. Daarnaast speelt het probleem dat er
aangepast materiaal is aangeschaft op cluster 3 onderwijs. Dat
mag niet meegenomen worden naar cluster 2 onderwijs, omdat
het uit en ander potje is betaald. Cluster 2 heeft geen budget
om dit aan te schaffen. Het derde knelpunt is dat er geen
passend onderwijs in haar eigen woonplaats is, enkel een heel
stuk verderop. De diverse wetten die gaan over de inzet van

28

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

een tolkvoorziening (OCW voor onderwijs, VWS voor
leefdomeinen en SZW voor arbeid) hanteren allemaal een strikt
percentage voor wat betreft de auditieve beperking. Er is geen
hardheidsclausule in de verschillende wetten.
Hoe is deze casus opgelost?
Er zijn 3 gesprekken geweest met een grote groep betrokkenen.
De moeder van het meisje, de gemeente waar ze woont, UWV,
cluster 2 en cluster 3 onderwijs en de Zorgverzekering. Tijdens
deze gesprekken zijn alle knelpunten benoemd,
oplossingsrichtingen bedacht en is per knelpunt een
verantwoordelijke aangewezen. Uiteindelijk zijn alle
knelpunten opgelost door UWV en zorgverzekering.
Wat betekent dit voor toekomstige vergelijkbare
vraagstukken?
Er is een interdepartementale werkgroep in het leven geroepen
om tot een structurele oplossing te komen voor vergelijkbare
vraagstukken. Daarnaast is er overleg geweest met het
ministerie van OCW in het kader van toegankelijkheid van
dovenonderwijs voor kinderen zonder auditieve beperking en
voor wat betreft de mogelijkheden om aangepast materiaal
mee te nemen van de ene school naar de andere school.

Naar inhoudsopgave

3.3

Knelpunten op mesoniveau

Op mesonniveau draait het om knelpunten op
organisatieniveau. Hoe is de samenwerking binnen de
organisatie geregeld en hoe is het tussen organisaties
onderling? Zijn de systemen leidend of de inwoners? Dit is een
taai vraagstuk, omdat multiproblematiek van velen is en
daarmee van niemand.
Knelpunt 3
De samenwerking loopt niet soepel. Er is strijd over wie wat
betaalt, wie begint met zorg en wie de regie heeft. Dit speelt
tussen gemeenten en uitvoeringsinstanties, tussen
uitvoeringsinstanties onderling, tussen rijk en gemeenten en
binnen gemeenten.
Knelpunt 4
Soms verstopt één ding het hele systeem. Heeft iemand geen
ID-bewijs of is de verblijfsvergunning niet tijdig aangevraagd of
verlengd, dan kan geen enkele voorziening worden ingezet.

Relevante signalen
Uit de casussen zijn bij de knelpunten op mesoniveau de
volgende signalen te halen. Deze signalen geven ook weer
waar handelingsperspectief is.
Probleem wordt naar andere organisaties of de inwoner
verschoven (knelpunt 3)

29

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Soms moeten gemeenten een probleem oplossen omdat
niemand anders dat oppakt. Bijvoorbeeld omdat er niets
geregeld is, of omdat de afhandelingstermijn bij andere
partijen te lang duurt voor inwoners zonder buffer. Uit de
casussen blijkt overigens niet dat dit bewust gebeurt. Het kan
ook zijn dat onduidelijk is waar de verantwoordelijkheid ligt.
Gemeenten pakken de handschoen vaak op, omdat ze meer
zicht hebben op de financiële problemen van mensen als deze
tegemoetkomingen te lang op zich laten wachten. In het
werkproces zou oog moeten zijn voor (financiële)
kwetsbaarheid. Gemeenten en uitvoeringsinstanties kunnen
afspraken maken over de risico’s van lange
afhandelingstermijnen en hoe die risico’s te ondervangen.
Gemeenten hebben onvoldoende budget om al deze zaken op
te pakken die anders blijven liggen. Als de oorzaak in het ene
domein plaatsvindt en het gevolg in het andere domein, dan is
de vraag wie verantwoordelijk is en wie betaalt. In 1
ingediende casus werd het probleem bij de inwoner zelf
gelegd, omdat de organisaties er onderling niet uitkwamen wie
verantwoordelijk was.
Werkprocessen volstaan niet (knelpunt 3)
Het knelpunt zit in de werkprocessen. Enkele voorbeelden uit
de ingediende casussen.
● De afhandelingstermijn is te lang en de inwoner kan niet zo
lang wachten op het inkomen (bijvoorbeeld de aanvraag om
kinderbijslag van iemand die uit het buitenland naar
Nederland verhuist). In het werkproces kan oog voor

Naar inhoudsopgave

(financiële) kwetsbaarheid worden ingebouwd,
bijvoorbeeld door waar nodig voorschotten te verstrekken.
● Deelaspecten van het plan van aanpak zijn slecht op elkaar
afgestemd, zeker als sprake is van problematiek over de
grenzen van de eigen afdeling of zelfs organisatie.
Voorbeelden: kind is geplaatst in een instelling op 170 km
van het ouderlijk huis (reistijd 3½ uur enkele reis met OV bij
gebrek aan auto en rijbewijs), er wordt van moeder
verwacht dat ze wekelijks bij de therapie aansluit. Of bij een
gescheiden echtpaar verlangt de jeugdhulpverlener dat
vader steun biedt bij de opvoeding, de inkomensconsulent
verdenkt de ex-echtgenoten van fraude omdat vader
regelmatig langskomt. Hieruit blijkt het belang om de regie
goed te beleggen.
● De werkprocessen zijn leidend, niet het probleem van de
inwoner. Zo is de toekenning van jeugdhulp niet mogelijk
nu moeder op een camping verblijft, omdat het systeem de
aanmelding dan niet kan verwerken.
● De WSNP19 is persoonlijk. Door het overlijden van een vader
1 maand voordat hij schuldenvrij is, eindigt de WSNP
voortijdig. Er is geen schone lei en het restant van de schuld
komt in de erfenis, waardoor de erfgenaam
noodgedwongen moet afzien van de erfenis of met een
schuld wordt geconfronteerd. Voor het overlijden had dit
opgelost kunnen worden, daarna niet meer. Hier is niet
tijdig op geacteerd door de betrokken professionals, de
dochter kan het niet meer recht zetten. De complexiteit van
19

30

deze casus zit in de technische, juridische en cultuurkant.
Wie pakt wat wanneer op?
● Jeugdhulp wordt in principe uitsluitend op Nederlands
grondgebied verstrekt. Zie art. 1.3, eerste lid Jeugdwet. In
de casus waarin een vader permanent naar Frankrijk wil
met zijn kinderen, die als gevolg van trauma’s aangewezen
zijn op jeugdhulp, zijn niet alle mogelijkheden ingezet als
gevolg van onbekendheid met de mogelijkheden.
ID-bewijs en verblijfsvergunning als obstakel (knelpunt 4)
Als iemand geen ID-bewijs (meer) heeft en niet in Nederland is
geboren, is het heel moeilijk om aan een nieuw ID-bewijs te
komen. Zeker als iemand dat persoonlijk moet gaan halen in
het geboorteland (dat is niet mogelijk zonder ID-bewijs). En
zonder ID-bewijs geen hulp. Het is bijna onmogelijk om uit die
cirkel te geraken.
Als de verlenging van de verblijfsvergunning te laat wordt
aangevraagd, al is het maar één dag, dan stoppen allerlei
uitkeringen en (inkomens)ondersteuning. Dat leidt tot grote en
acute financiële problemen. Daar komt bij dat het weer
opstarten van alle ondersteuning als het wel in orde is, vaak
lang duurt waardoor de problemen verergeren door het lange
wachten op inkomen of hulp. Ook hier is oog voor financiële
kwetsbaarheid – in ieder geval bij het weer opstarten – van
belang, bijvoorbeeld door het verstrekken van voorschotten
waar nodig.

Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

3.4

Knelpunten op microniveau

Het gaat hier om knelpunten op niveau van het individu. Dat
kan zijn de inwoner of de professional20. Op microniveau
spelen twee vragen. Ten eerste de vraag of de ondersteuning
past bij het denk- en doenvermogen van de inwoner, zodat die
het eigen leven vorm kan geven21. Ten tweede speelt de vraag
wat de (maatwerk-)professional nodig heeft om samen met de
inwoner maatwerk te realiseren en te borgen? Daarbij gaat het
om vakmanschap, netwerk en steun vanuit het management
van de eigen organisatie. De professional moet het begrijpen
(hoofd), voelen dat dit nodig is (hart) en de instrumenten
hebben om het uit te voeren (handen). De (maatwerk-)
professional heeft voldoende kennis van wet- en regelgeving
om de mogelijkheden/ruimte voor maatwerk te zien, heeft de
vaardigheden om de oorzaak van het probleem te achterhalen,
samen te werken met anderen en een oplossing te bedenken.
En tot slot heeft de (maatwerk-)professional steun vanuit het
management/ bestuur en is deze toegerust op de soms
toenemende kritiek van de samenleving. Dit geldt voor de
professional die contact heeft met de inwoner, maar ook voor
vakmanschap op de ministeries. Ook daar is kennis en kunde
nodig om de ruimte voor de professional bij gemeenten en
uitvoeringsorganisaties te realiseren.

Op microniveau komen we 2 typen knelpunten tegen.
Knelpunt 5
Er zijn wel maatwerkmogelijkheden binnen de wet, maar een
professional verleent geen medewerking aan de voorgestelde
oplossing.

20

21

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek richt zich op de
professional. Toch is hier ook een aantal knelpunten op het niveau
van de inwoner benoemd, omdat dat de professional belemmert om
het werk goed uit te voeren.

31

De knelpunten

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Knelpunt 6
Het systeem houdt onvoldoende rekening met het denk- en
doenvermogen van de inwoner die zich in een problematische
situatie bevindt. Of de inwoner ziet de noodzaak van hulp of
ondersteuning niet in.

Relevante signalen
Uit de casussen zijn bij de knelpunten op microniveau de
volgende signalen te halen. Deze signalen geven ook weer
waar handelingsperspectief is.
Benutten maatwerkmogelijkheden (knelpunt 5)
Uitvoeringsorganisaties en gemeenten benutten niet in alle
gevallen de maatwerkmogelijkheden uit de wet. Uit de analyse
blijkt dat dit type casussen in de eerste periode vaker werden
aangeleverd dan in de tweede periode. Uit de interviews komt
het beeld naar voren dat organisaties dit type casussen in de
loop van de tijd vaker zelf hebben opgepakt en om die reden
Het denk- en doenvermogen in relatie tot de complexiteit van het
systeem heeft ook raakvlakken met het macroniveau.

Naar inhoudsopgave

niet meer aan (hoeven te) melden bij het Maatwerkloket. Om
wél alle mogelijkheden te benutten, is het volgende nodig:
● (Uitvoerings)organisaties hebben een visie op maatwerk en
voeren die uit.
● Professionals zijn betrokken, hebben de benodigde kennis
van de mogelijkheden die wet- en regelgeving biedt, de wil
om te doen wat nodig is en de benodigde vaardigheden op
het gebied van vraagverheldering, samenwerken en
motiveren.
● De maatwerkfunctionaris heeft mandaat, budget, ruimte,
doorzettingsmacht, assertiviteit en vasthoudendheid om
een oplossing af te dwingen. Daarbij is de
maatwerkfunctionaris afhankelijk van de medewerking van
verschillende professionals binnen de eigen organisatie.
● De maatwerkfunctionaris kan gebruik maken van een breed
netwerk om iedereen die nodig is aan tafel te krijgen,
bijvoorbeeld via het Maatwerkloket.
● Enkele voorbeelden uit de casussen:
• Verhogen bijstandsnorm door individualisering als
het bestaansminimum door bijzondere
omstandigheden (ernstig) in het geding is.
• Geen verkorting WSNP aangevraagd in verband met
voorzienbaar overlijden op korte termijn.
Denk- en doenvermogen (knelpunt 6)
● De eisen die we aan mensen stellen houden onvoldoende
rekening met (tijdelijke) kwetsbaarheid, bijvoorbeeld
vanwege een ingrijpende gebeurtenis, en (tijdelijk) beperkt

32

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

doenvermogen na ingrijpende gebeurtenissen als
echtscheiding of verlies van een partner.
● De (maatwerk-)professional staat machteloos als de
inwoner geen hulp wil of kan aanvaarden.
● Wetgever en hulpverleners hebben verschillende
opvattingen over de eigen verantwoordelijkheid van
iemand. Sommige hulpverleners willen daardoor elk gevolg
van (onhandige) keuzes oplossen, terwijl de wetgever inzet
op het zelfoplossend vermogen. Tussen hulpverleners zitten
op dit terrein ook grote verschillen. Dit vraagt om een
overkoepelende visie: hoe is de verdeling van
verantwoordelijkheid tussen inwoner en overheid en hoe
houden we daarbij rekening met de mogelijkheden en
vaardigheden van de inwoner (kan die het probleem zelf
oplossen?)?
Zorgmijders (knelpunt 6)
Inwoners die op veel gebieden problemen hebben, willen niet
altijd hulp ontvangen. Hiervoor zijn uit de casussen de
volgende oorzaken te destilleren:
● Er is sprake van misinformatie uit de eigen omgeving/het
eigen netwerk (bijvoorbeeld dat een verblijfsvergunning
automatisch volgt bij verblijf in een Blijf-van-mijn-lijf-huis).
De correcte informatie bereikt deze mensen niet of niet
voldoende. Dit wordt een knelpunt als het samengaat met
een gebrek aan vertrouwen in de professionele
hulpverlening.

Naar inhoudsopgave

● Uit de interviews komt het beeld naar voren dat
zorgmijders gebrek aan vertrouwen in de professionele
hulpverlening hebben en daarom geen hulp zoeken.
● Er is een al dan niet terechte zorg voor de achterblijvende
gezinsleden vanuit de zorgbehoeftige (een moeder die haar
dochter met een beperking niet wil achterlaten, een man
die zijn zorgbehoevende echtgenote niet alleen wil laten).
● Wetgever en hulpverlener hebben verschillende
opvattingen over eigen verantwoordelijkheid van burgers.
Moet de overheid alle problemen die voortkomen uit
minder handige keuzes oplossen? Bijvoorbeeld: het niet
kunnen krijgen van een VOG als gevolg van eerder
handelen. Betrokkene kan werk in een andere richting
zoeken.22
Daarnaast speelt dat er tijd, vaardigheden en expertise nodig
zijn om zorgmijders te bereiken. Het begint bij aanbellen en
vragen hoe het gaat. Hier spelen ook vraagstukken die gaan
om het wegnemen van drempels om zorg te aanvaarden, zoals
het kwijtschelden van het eigen risico of het in een
zorginstelling plaatsen van het hele gezin als één persoon een
Wlz-indicatie heeft (bijvoorbeeld de moeder die haar dochter
met een beperking niet alleen wil achterlaten). In de casussen
waar het mijden van zorg een rol speelt en het uiteindelijk toch
is gelukt om de benodigde zorg te verlenen, is actief gewerkt
aan een vertrouwensband en is aangesloten bij dat wat de

zorgmijder graag wil bereiken (echtgenote/ dochter met
beperking mee naar verpleeghuis).
Het vinden van passende zorg voor sommige combinaties van
problemen is niet of nauwelijks mogelijk door exclusiecriteria.
Bijvoorbeeld als mensen als gevolg van een verslaving
psychische problemen krijgen. Zeker als ze dan (licht) strafbare
feiten plegen, is dit voor de GGZ een reden om hen niet op te
nemen of te behandelen. Deze mensen vallen dan tussen wal
en schip, omdat ze niet altijd ergens terecht kunnen voor zorg
en/of behandeling.
Mensen in kwetsbare situaties (knelpunt 6)
Mensen die zich in een kwetsbare situatie bevinden raken
soms verder in de knel door het systeem in combinatie met
hun kwetsbare situatie. Na een echtscheiding of verbroken
relatie kan een ex-partner zich in een kwetsbare positie
bevinden. Zeker als sprake is van een vecht- of pestscheiding,
kunnen ex-partners elkaar veel kwaad doen. Bijvoorbeeld het
maken van schulden op naam van de ex, waardoor die
financieel in grote problemen komt. Er is nu weinig
bescherming voor ex-partners.
Voor sommige mensen is het niet mogelijk door een (tijdelijke)
kwetsbare situatie om binnen de gestelde termijn een diploma
te halen met studiefinanciering, bijvoorbeeld door

22

Daarnaast speelt hier mee dat het niet afgeven van een VOG dient
ter bescherming van de samenleving.

33

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

persoonlijke problemen. De mogelijkheid tot verlenging biedt
niet altijd uitkomst:
● Verlenging is niet mogelijk bij een 2e opleiding, de
gemeente ziet zonder opleiding geen baankans.

34

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

4

Conclusie

Er zijn verschillende oorzaken waardoor casuïstiek vastloopt.
De conclusies uit deze rapportage zijn uitsluitend van
toepassing op de casuïstiek rond multiprobleemsituaties die is
aangemeld bij het Maatwerkloket. Het is daarmee niet
representatief voor alle casuïstiek in Nederland die mogelijk
vastloopt.

Complexiteit
Het systeem is complex, in een aantal gevallen té complex. Dat
geldt met name als er op meer dan één leefgebied sprake is
van problemen. In dat geval kan een inwoner klem komen te
zitten tussen elkaar tegensprekende wetten of
financieringsstromen die een oplossing moeilijk maken.
Dit is niet eenvoudig op te lossen. In veel gevallen is de
wetgeving logisch en pakt deze goed uit, maar in specifieke
gevallen kan deze heel ongelukkig uitpakken. Dit heeft vaak te
maken met een samenloop van problemen op meerdere
leefgebieden waar de afzonderlijke wetten niet op geschreven
zijn.
Daar komt bij dat het oplossen van de knelpunten vaak vraagt
om een combinatie van wet- en regelgeving, structuur en
cultuur. Met andere woorden, het probleem kan alleen
opgelost worden als de wet- en regelgeving ruimte biedt,
betrokken organisaties samenwerken en elkaar weten te
vinden en de maatwerkprofessional het vakmanschap en de
tijd en ruimte heeft en ervaart om een oplossing te realiseren.

35

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Een oplossing vraagt dus om ruimte op alle drie de niveaus:
macro, meso en micro.
Hieronder zijn handelingsperspectieven benoemd om
knelpunten in de toekomst te voorkomen of (sneller) op te
lossen. Dit zijn handelingsperspectieven die niet in alle gevallen
direct resultaat opleveren, daar is tijd voor nodig. Nut en
noodzaak hiervan wordt wel duidelijk gevoeld bij alle
betrokken partijen. Uit de interviews in combinatie met de
analyse van de ingebrachte casussen blijkt dat er duidelijk een
beweging in gang is gezet waarbij meer wordt gezocht naar het
oplossen van multiproblematiek. Deze beweging wordt door
het Maatwerkloket gestimuleerd en gefaciliteerd.

Handelingsperspectief macroniveau
Op macroniveau zijn de volgende punten van belang.
● Uitvoerders worstelen met tegenstrijdige opdrachten.
Bijvoorbeeld mensen die geen hulp willen, maar wel (veel)
overlast veroorzaken of door hun keuzes veel geld kosten.
Of waarbij gemeenten aan zien komen dat een situatie
volledig uit de hand gaat lopen, maar pas kunnen ingrijpen
op het moment dat het misgegaan is. Hoe vinden ze de
balans tussen gedwongen hulp aan mensen die dit niet
willen en het beschermen van de andere inwoners dan wel
het efficiënt inzetten van publieke middelen? Uitwisselen
van signalen en dilemma’s met betrekking tot dit
onderwerp, bijvoorbeeld via het Maatwerkloket, helpt alle
betrokkenen om de juiste rol te pakken.
● Het is niet mogelijk om wetgeving te maken die goed past
op 100% van de situaties. Een mogelijkheid om af te

Naar inhoudsopgave

wijken, bijvoorbeeld omdat in een individueel geval het
doel van een of meerdere wetten niet wordt behaald, zou
helpend zijn.

Handelingsperspectief mesoniveau
Op mesoniveau zijn de volgende punten van belang.
● Als onduidelijk is welke organisatie verantwoordelijk is, dan
lossen de organisaties dat onderling op en wordt het
probleem niet bij de inwoner neergelegd.
● Werkprocessen en plan van aanpak worden zodanig
georganiseerd dat onderdelen goed op elkaar afgestemd
zijn.
● Bij de afhandelingstermijn is oog voor (financiële)
kwetsbaarheid van mensen. De afhandelingstermijn wordt
daarop afgestemd of er wordt een tussenoplossing
geboden.

Handelingsperspectief microniveau

● Organisaties hebben een visie op maatwerk en de verdeling
van verantwoordelijkheid tussen de verschillende
overheidsinstanties en inwoners en voeren die uit. Ze
zorgen voor mandaat bij een maatwerkfunctionaris als het
gaat om vastgelopen casussen.
● Het vakmanschap van de professional wordt versterkt:
Meer kennis van de mogelijkheden die wet- en regelgeving
biedt, ruimte, doorzettingsmacht, assertiviteit en
vasthoudendheid om een oplossing af te dwingen.
● Houd bij alles rekening met het denk- en doenvermogen
van inwoners en de kwetsbare situatie waarin ze zich
(tijdelijk) kunnen bevinden.
● Er is voor samenloop van verschillende problemen
passende zorg beschikbaar. Nu wordt in een aantal
gevallen iemand niet geholpen omdat er geen plek is waar
iemand met deze samenloop van problematiek welkom is
(bijvoorbeeld verslaving en psychiatrische problematiek).

Hoe voorkomen we dat zich in de toekomst nieuwe knelpunten
op microniveau voordoen? Daarvoor zijn de volgende punten
van belang.

36

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave

Over Stimulansz
Stimulansz is kennis- en adviespartner van gemeenten en
levert praktische oplossingen die écht werken. We vertalen de
theorie van wet- en regelgeving naar de werkvloer, waarbij we
laten zien dat er meer mogelijk is in de regelgeving dan vaak
wordt gedacht.
We adviseren en trainen beleidsmedewerkers, klantmanagers
en andere professionals en doen dat met veel enthousiasme
en betrokkenheid en vanuit een grote kennis van de praktijk.
En we helpen mee aan het verbeteren van de bedrijfsvoering
van uw organisatie.
Zo zit Stimulansz in het hart van alle werkprocessen met als
doel de dienstverlening van gemeenten in het sociaal domein
beter, en daarmee het leven van mensen die afhankelijk zijn
van die dienstverlening, een stuk makkelijker te maken.

Benieuwd wat Stimulansz nog meer te bieden heeft?
Ga naar www.stimulansz.nl voor meer trainingen, kennis en advies.

Volg ons ook op social media:
37

Het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek - Een analyse van de casuïstiek • 1 februari 2023

Naar inhoudsopgave