Position Paper Rondetafelgesprek Vaccineren Vaste Commissie VWS 21 januari 2019
Denise de Ridder, hoogleraar psychologie Universiteit Utrecht (d.t.d.deridder@uu.nl)

Uit de jaarverslagen van het RIVM blijkt dat de vaccinatiegraad in Nederland met name
onder jonge kinderen dalende is (soms wel tot 90%, onder de kritieke grens van 95%). Dit
heeft negatieve consequenties voor de collectieve bescherming tegen ernstige infectieziekten
met een grotere kans op uitbraak van bijvoorbeeld mazelen (zoals recent in Frankrijk waar de
vaccinatiegraad <85% is).
Niet alleen de dalende vaccinatiegraad in Nederland baart zorgen, maar ook en vooral de
groepen die het betreft en de redenen die ze daarbij aanvoeren. Tot niet zo lang geleden ging
het vooral om een relatief kleine groep mensen in de biblebelt met een streng religieuze
achtergrond die vaccinatie weigert om principiële redenen die voor hen persoonlijk gelden,
maar als zodanig geen kanttekeningen zet bij het nut en de effectiviteit van vaccinatie. In de
afgelopen jaren is daar een significante groep hoog opgeleide mensen bijgekomen die om
heel andere redenen afziet van vaccinatie en zich sterk laten leiden door desinformatie op
internet en discussies in sociale media. Mensen in deze antivax groep (waarvan onduidelijk is
hoe groot die groep nu precies is en in welke mate ze anderen aan het twijfelen brengen over
vaccinatie) zetten vraagtekens bij de effectiviteit van vaccinatie als zodanig en vooral bij de
vermeende bijwerkingen ervan (zoals het hardnekkige maar onjuiste idee dat vaccinatie leidt
tot een grotere kans op autisme). Pogingen om de discussie aan te gaan en hen te overtuigen
met wetenschappelijke argumenten dat vaccinatie zinvol en vrijwel risicoloos is, lijken
vruchteloos. Sterker nog, elke poging om mensen in deze groep van het tegendeel te
overtuigen, vergroot hun wantrouwen in de overheid en de wetenschap. Deze reactie is het
gevolg een cognitieve vertekening die bekend staat als het Dunning-Kruger effect waarmee
bedoeld wordt dat juist mensen die weinig weten van een bepaalde kwestie denken dat ze
intellectueel superieur zijn omdat ze de argumenten niet goed op waarde kunnen schatten en
zo hun onzekerheid proberen weg te moffelen. (Het Dunning-Kruger effect is ook
geconstateerd bij andere heikele kwesties waar de wetenschap het moet opnemen tegen
mensen met sterke persoonlijke overtuigingen, zoals klimaatverandering).
Gezien de vruchteloze pogingen om tegenstanders van vaccinatie met argumenten te
overtuigen van het tegendeel, is het begrijpelijk dat er steeds vaker gesproken wordt over de

mogelijkheid van het verplichten van vaccinatie of het weigeren van vaccinatie te bestraffen
met (financiële) boetes. De vraag is echter of dit verstandig is. In landen waar vaccinatie
verplicht is (bijvoorbeeld Italië) heeft het geleid tot sociale onrust en leidt de verplichting
juist tot meer achterdocht (NRC, 31-7-2018). In Australië (‘no jab, no play’, waar de ouders
van niet-ingeënte kinderen geen toegang krijgen tot het kinderdagverblijf of gekort worden
op de kinderbijslag) lijkt de vaccinatiegraad groeiende door dit soort maatregelen, maar
worden vraagtekens gezet bij de nadelen (zoals bijvoorbeeld dat kinderen uit
achterstandsgezinnen niet langer gebruik kunnen maken van kinderopvang; NRC, 10-82018). Hoewel grondige evaluaties ontbreken, kunnen er dus kanttekeningen gezet worden
bij verplichten van vaccinaties of bij het opleggen van boetes als mensen nalaten om hun kind
te vaccineren – nog los van de vraag of het praktisch haalbaar is om dit intensief te
controleren.
Een nog niet onderzocht maar veelbelovend alternatief is om de behoefte aan autonome
keuze van mensen die vaccinatie in twijfel trekken te respecteren (en niet in discussie te gaan
over de redenen die ze daarvoor aanvoeren), door een beroep te doen op empathie met andere
kinderen die mogelijk slachtoffer worden van infectieziekten als gevolg van de dalende
vaccinatiegraad. Empathie wordt vaak spontaan genoemd als reden door ouders die hun
kinderen wel (vrijwillig) laten vaccineren: zo liet de Italiaanse volleyballer Ivan Zaytsev die
zijn dochtertje liet inenten en daardoor ‘een sociale shitstorm’ van de anti-vax beweging over
zich heen kreeg, weten dit te doen “voor het welzijn van de gemeenschap” (NRC 31-7-2018).
Dit perspectief – autonoom kiezen voor het collectieve goed met een beroep op empathie staat centraal in het multidisciplinaire onderzoeksnetwerk Prompted Rationality van de
Universiteit Utrecht, Erasmus Universiteit Rotterdam en de Technische Universiteit
Eindhoven (https://promptedrationality.com). In de context van dit netwerk wordt dit voorjaar
samen met Volksgezondheid Utrecht een experiment gedaan waarin in de uitnodiging voor
vaccinatie (op dit moment een brief die ouders oproept hun kind te laten vaccineren zonder
nadere toelichting) een beroep wordt gedaan op hun bekommernis met andere kinderen met
als doel om hen op het moment van kiezen te laten ervaren wat de mogelijke impact is van
niet laten vaccineren. Deze invalshoek heeft gelijkenis met nudging maar houdt veel
explicieter rekening met de behoefte aan vrije keuze die veel mensen hebben en biedt tevens
het voordeel dat hun keuzecompetentie wordt ‘geboost’.