Nederlandse Vereniging
Burgerzaken
NVVB voor

Mevrouw drs. K.H. Ollongren
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA DEN HAAG

Onderwerp:

Inlichtingen bij

Willeke van Dijk

Datum

1 februari 2018

Ons kenmerk

B2018-006

Uw kenmerk

2017-0000595363

Reactie op adviesaanvraag over het wetsvoorstel wijziging van de Kieswet met als
doel om de procedure rond vaststelling van de verkiezingsuitslag aan te passen

Geachte mevrouw Ollongren,
Graag gaan wij, de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB), in op uw adviesaanvraag
over het wetsvoorstel wijziging van de Kieswet met als doel om de procedure rond vaststelling
van de verkiezingsuitslag aan te passen (brief 8 december 2017, kenmerk 2017-0000595363).
Vanzelfsprekend staan wij positief tegenover het voorstel om te komen tot een transparant,
controleerbaar en integer proces. Transparantie in de totstandkoming van de verkiezingsuitslag is
wat ons betreft het belangrijkste middel om de betrouwbaarheid van en het vertrouwen in het
Nederlandse verkiezingsproces te vergroten. Door stap voor stap inzichtelijk te maken hoe de
gemeente tot de uitslag is gekomen, kan men - tot aan de stembus - alle vormen van twijfel
wegnemen. Het gewaarmerkt online publiceren van alle processen-verbaal (hierna: Pv's) is
hiertoe de sleutel. De berekeningen moeten voor iedereen controleerbaar en verifieerbaar zijn.
Dit maakt de digitale voorziening voor de publicaties van Pv's de meest waardevolle verandering
in de voorgestelde wetswijziging. Het plaatst tegelijkertijd ook kanttekeningen bij een aantal
andere voorgestelde maatregelen, die overbodig lijken in dit kader.
De NVVB plaatst naar aanleiding van gesprekken met gemeenten kanttekeningen bij de
uitvoerbaarheid van de voorgestelde maatregelen. Gemeenten voorzien grote problemen.
Dit zullen we hieronder verder toelichten.
Transparant * openbaar
In het wetsvoorstel is geregeld dat het Gemeentelijk Stembureau (hierna: GSB) zijn
werkzaamheden moet vervullen in een openbare zitting, omdat de afwegingen en besluiten voor
een ieder kenbaar moeten zijn. Het betreft de controle van alle Pv's van de stembureaus op
fouten, de controle op tellingen, de mogelijke correctie van fouten en eventueel het opnieuw
verrichten van de stemopneming van een stembureau, met bevoegdheid tot openen van de
verzegelde pakken. Hoe ziet de regering dit voor zich?
De NVVB is van mening dat dit een mooi uitgangspunt is, maar dat de transparantie slechts in
theorie geldt. In de praktijk zal het weinig transparantie opleveren. Hoe laat je het publiek
meekijken tijdens zo'n controle? Het merendeel van de werkzaamheden vindt plaats achter een
computer. De werkzaamheden zijn wel openbaar, maar niet zichtbaar, verifieerbaar en
controleerbaar.
Voor de openbaarheid van het proces zou iedere correctie van een Pv (zonder nieuwe
stemopneming) tijdens een openbare zitting kunnen worden toegelicht en verder in het Pv
duidelijk kenbaar gemaakt worden door het opnemen van correctievelden die door het GSB zijn
aangebracht. Daarnaast moet iedere nieuwe stemopneming van een stembureau in openbaarheid
gebeuren.

Bezoekadres Boerhaavelaan 14, 2713 HX Zoetermeer Postadres Postbus 79, 2700 AB Zoetermeer
Tel + 31 (0) 79 361 77 47 E mail nvvbiSnvvb.nl
IBAN NL86 INGB 0000 4917 17 KvK 40482707 BTW 806203845B01

NVVB.NL

NVVB

Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken

Juist bij de verwerking van de uitslag zullen fouten naar voren komen, zoals optelfouten. Indien
dit tegelijkertijd met de openbare zitting van het GSB plaatsvindt, zal dit alleen maar leiden tot
meer vragen en verwarring. De NVVB stelt zich een werkwijze voor waarbij de Pv's worden
gecontroleerd door middel van ambtelijke voorbereiding voorafgaand aan de openbare zitting.
Het GSB krijgt een overzicht van alle Pv's en stelt vervolgens tijdens de openbare zitting vast
welke Pv's zonder nieuwe stemopneming worden gecorrigeerd (wegens kennelijke fouten bij het
invullen of optelfouten) en voor welke stembureaus een nieuwe stemopneming gaat plaatsvinden
(wegens het openbaar karakter van de stemopneming). Nadat een of meerdere nieuwe
stemopnemingen in openbaarheid zijn uitgevoerd, komt het GSB opnieuw bijeen om de uitslag op
gemeentelijk niveau vast te stellen. Op deze manier is het ook mogelijk om de nieuwe
stemopneming en de zitting van het GSB in verschillende ruimten te houden, op verschillende
tijden en wordt het daarmee voor de kiezer ook mogelijk om beide processen te volgen.
Instelling Gemeentelijk Stembureau (GSB)
Op gemeenteniveau wordt er voorgesteld om een nieuw orgaan in te stellen, het Gemeentelijk
Stembureau (GSB). Het is niet helemaal duidelijk wat de reden hierachter is.
Voor de verkiezing van elk vertegenwoordigend orgaan wordt er een GSB ingesteld (E 5).
Bij gecombineerde verkiezingen zijn er meerdere GSB's nodig. Wanneer een gemeente twee
Waterschappen binnen haar gemeentegrenzen heeft, moeten er bij gecombineerde verkiezingen
drie GSB's worden ingesteld. De leden mogen geen lid zijn van een stembureau of het Centrale
Stembureau. Daarnaast vergaderen de verschillende GSB's tegelijkertijd. Dit kan bij gemeenten
leiden tot problemen op het gebied van bezetting, logistiek (meerdere ruimtes beschikbaar), etc.
die wellicht onnodig zijn. Ook voor de kiezer is het onwenselijk dat de GSB's tegelijkertijd hun
openbare zitting houden: het is dan ondoenlijk om tegelijkertijd aanwezig te zijn bij alle GSB's.
Indien de verwerking van de uitslag geschiedt zoals in de vorige paragraaf is voorgesteld, vragen
we ons af of het niet voldoende is om één GSB in te stellen, dat vervolgens de diverse uitslagen
van de verschillende verkiezingen achter elkaar vaststelt.
Controle processen-verbaal (Pv's)
Over de wijze van controles van de Pv's wordt in het voorstel niets aangegeven. Feitelijk vindt
deze controle in veel gemeenten plaats door eerst een globale controle uit te voeren van het Pv
tijdens de inlevering door de stembureauvoorzitter. Eventuele optelfouten op lijstniveau worden
vaak pas zichtbaar tijdens de invoer in OSV. Door de dubbele invoer die wordt afgedwongen, is
de kans op invoerfouten nagenoeg nihil. Eventuele 'handmatige' controles met een rekenmachine
door het GSB werkt telfouten juist in de hand. Ook om deze reden is het wenselijk om de zitting
van het GSB ambtelijk te kunnen voorbereiden. Daarnaast is het voor gemeenten essentieel dat
de invoer en controle plaats kan vinden via OSV of een vergelijkbaar digitaal hulpmiddel, om de
kwaliteit van de uitslag te kunnen waarborgen.
Verder worden er weinig handvaten gegeven in welke gevallen nu over moet worden gegaan op
vernieuwde stemopneming. Welke fouten moeten leiden tot het openen van verzegelde pakken
en welke fouten kunnen worden gecorrigeerd zonder nieuwe stemopneming?
Eventuele discussies hierover leiden niet tot vertrouwen in het verkiezingsproces. Het zou helpen
als hier een handreiking voor wordt opgesteld door het ministerie.
Tijdstip openbare zitting Gemeentelijk Stembureau
We plaatsen vraagtekens bij de aanvang van het tijdstip van de openbare zitting van het GSB om
10.00 uur op de dag na de verkiezing. Indien de controle van Pv's ambtelijk voorbereid wordt,
zoals hierboven door ons wordt voorgesteld, is daar nauwelijks tijd voor. Dit zou een verhoging
zijn van de werkdruk, terwijl het wetsvoorstel impliceert dat deze verlaagd wordt. Zoals in het
voorstel staat, kan direct worden overgegaan tot schorsing, maar de vraag is wat dit oplevert als
dit in vrijwel alle gevallen direct zal gebeuren, zoals gemeenten verwachten. Aan de andere kant
zijn er ook gemeenten die aangeven al eerder te willen beginnen, maar nu 'gedwongen' moeten
wachten met correcties tot het tijdstip van 10.00 uur. Ook dit is onwenselijk.

Bezoekadres Boerhaavelaan 14, 2713 HX Zoetermeer Postadres Postbus 79, 2700 AB Zoetermeer
Tel + 31 (0) 79 361 77 47 E mail nvvb(anvvb.nl
IBAN NL86 INGB 0000 4917 17 KvK 40482707 BTW 806203845B01

NVVB.NL

I ^ ^ ^ ^ ^ g { Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken

Wij verzoeken dan ook om dit te heroverwegen.
Publicatie en fysieke overdracht van Pv's
Zoals wij aan het begin van onze brief al meldden, zijn wij groot voorstander van transparantie.
Het gewaarmerkt online publiceren van alle Pv's is de sleutel tot het wegnemen van twijfel over
de uitslag.
Naast het publiceren van de Pv's, vindt er ook een digitale overdracht plaats van versleutelde
uitslagbestanden naar het centrale stembureau via een beveiligde verbinding.
Door de invoer van deze twee stappen, is een fysieke overdracht overbodig geworden.
De getotaliseerde uitslagen kunnen immers door iedereen gecontroleerd en geverifieerd worden.
De inspanning die het kost voor alle gemeenten om de Pv's fysiek over te brengen naar Den Haag
is enorm en voor het centraal stembureau op zijn zachtst gezegd een logistieke uitdaging.
Het levert veel ruis op en werkt fouten in de hand.
Daarnaast moet er ook nog een fysiek exemplaar ter inzage worden gelegd op het gemeentehuis,
wat ook weer een tijdrovende klus is.
Zolang de leden van het GSB bereikbaar zijn voor vragen van het centraal stembureau, is er geen
argument te bedenken die een noodzakelijke fysieke overdracht rechtvaardigt. Een latere fysieke
overdracht van een aantal specifieke Pv's kan altijd nog worden bewerkstelligd indien dit nodig
wordt geacht.
Tot slot is een fysieke overdracht van documenten van de briefstembureaus in het buitenland
helemaal onwenselijk in verband met onbetrouwbaarheid en onveiligheid van het transport.
Privacy
Bij het online publiceren van het PV vragen we aandacht voor de privacy van de stembureauleden
en de kiezers die bezwaar hebben gemaakt en met naam en toenaam genoemd worden in het Pv.
Om de privacy te beschermen zouden deze gegevens afgeschermd moeten worden, voordat de
Pv's gepubliceerd worden. De meest eenvoudige manier is om een apart blad toe te voegen aan
het model Pv waarop deze gegevens worden ingevuld.
Wijziging tijdstip zitting Centraal Stembureau (CSB)
Wij zijn het niet eens met het voorstel om het tijdstip van de zitting van het (CSB) over, onder
meer, de geldigheid van de ingeleverde kandidatenlijsten te verplaatsen van 16.00 uur naar
19.00 uur. Voor veel gemeenten is dit onnodig en onwenselijk. Indien het toch nodig wordt
geacht om het CSB meer tijd te geven, stellen wij voor om in plaats van het tijdstip van de zitting
van het CSB naar achteren te verplaatsen, de sluitingstijd voor politieke partijen een aantal uur
te vervroegen, naar bijvoorbeeld 13.00 uur op de laatste dag.
Eisen aan digitale hulpmiddelen
In paragraaf 5, artikel E 15 en de bijbehorende passage op pagina 15 in de memorie van
toelichting over het gebruik van digitale hulpmiddelen, hebben wij nog wat kanttekeningen.
De NVVB onderschrijft het belang van betrouwbaarheid bij de inzet van digitale hulpmiddelen.
De werking moet transparant en controleerbaar zijn.
In de memorie van toelichting wordt verwezen naar het rapport van de Commissie van
Geloofsbrieven na de Tweede Kamer verkiezing van 15 maart 2017, waarin zij aandacht vraagt
voor het gebruik van de stembureauapp. Deze stembureauapp wordt al jaren succesvol ingezet
bij de gemeente Rotterdam en sinds enkele verkiezingen ook bij vier andere gemeenten.
Uit de evaluatie is gebleken dat de stembureauapp zorgt voor een hogere kwaliteit tijdens het
gehele verkiezingsproces, een grotere efficiency en een betrouwbaardere verkiezingsuitslag. Ook
is er een volledig fall-back scenario, waarbij bij uitval volledig overgeschakeld kan worden op het
analoge proces. Papier blijft te allen tijde leidend. De stembureauapp wordt voor elke verkiezing
gekeurd op veiligheidseisen door een gerenommeerd en ook door de overheid veel bevraagd
cybersecurity-bedrijf. De stembureauapp voldoet aan alle eisen van de BIG (Baseline
Informatiebeveiliging Gemeenten). Dit zou in principe voldoende moeten zijn. De NVVB vraagt
dan ook om de eisen conform bovenstaande aanpak op te stellen.

Bezoekadres Boerhaavelaan 14, 2713 HX Zoetermeer Postadres Postbus 79, 2700 AB Zoetermeer
T e l + 31 (0)79 361 77 47 E mail nvvb(g)nvvb.nl
IBAN NL86 INGB 0000 4917 17 KvK 40482707 BTW 806203845B01

NVVB NL

NVVB

Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken

Daarnaast stelt de regering voor om de minister van BZK de bevoegdheid te geven om te
besluiten dat bepaalde digitale hulpmiddelen niet kunnen worden gebruikt voor de toelating van
de kiezer tot de stemming of voor de berekening van de verkiezingsuitslag of de zetelverdeling.
De NVVB wil de regering eraan herinneren dat een dergelijke maatregel vlak voor de Tweede
Kamer verkiezing in 2017 tot enorme chaos heeft geleid. De gemeenten wisten niet waar ze aan
toe waren, er is veel geld uitgegeven aan alternatieven en er was grote onduidelijkheid over een
alternatief. Uiteindelijk bleek het besluit tot het verbieden van OSV voorbarig en mocht de
software onder bepaalde voorwaarden toch worden gebruikt. Dit heeft menig projectleider en
bestuurder enorm veel stress opgeleverd. De evaluatiegesprekken die daarna zijn gevoerd met
gemeenten, BZK, Kiesraad, VNG en NVVB zijn door ons als zeer prettig ervaren. Wij zouden dan
ook graag in gesprek blijven over mogelijke verbeteringen.
De NVVB vraagt aandacht voor zorgvuldig overleg van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties met de VNG, NVVB en Kiesraad vóóraf, indien een dergelijk besluit bij de
minister wordt overwogen.
Correcties in wetsvoorstel
•
Op pagina 2 1 , laatste alinea: een persoon kan niet tot lid van het GSB worden benoemd als
hij lid is van het Hoofdstembureau (HSB). Het HSB wordt afgeschaft. Wordt hiermee
stembureau bedoeld?
•
Pagina 25, tweede alinea, eerste zin: met gemeentelijk briefstembureau wordt waarschijnlijk
bedoeld gemeentelijk stembureau?
•
Lid 5 van artikel J 25 (controle ROS) is niet van toepassing voor kiezerspassen. In lid 6 nog
wel: "Indien het volgnummer van de stempas niet voorkomt in het ROS...". Dit houdt in dat er
toch een controle moet plaatsvinden. Alleen lid 5 niet van toepassing te verklaren lijkt wat
kort door de bocht?
Overige vragen
1. Hoe en door wie wordt de trainingsmodule ontwikkeld voor leden van het Gemeentelijk
Stembureau (GSB)?
2. Hoe verhoudt dit voorstel zich tot het concept wetsvoorstel voor kiezers in het buitenland?
Hoe is een en ander geregeld indien een andere Nederlandse gemeente dan de gemeente Den
Haag een briefstembureau krijgt? Het lijkt erop dat dit nog niet goed is ingeregeld.
3. In welke mate wordt er rekening gehouden met het experiment van centraal tellen van de
stemmen? Indien blijkt dat na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 het experiment een
succes is, dan zijn een aantal voorgestelde maatregelen (zoals het houden van een openbare
zitting van het GSB om 10.00 uur de volgende dag) contraproductief voor het centraal tellen
van de stemmen. Dit lijkt dus tegenstrijdig aan elkaar.
Tot slot willen wij opmerken dat wij het j a m m e r vinden dat er nog niet gesproken wordt over een
aantal zaken die betrekking hebben op de modernisering van verkiezingen, zoals het verbeteren
van het stembiljet (dat nu gebruikt wordt door kiezers in het buitenland), het digitaal tellen van
de stemmen en mogelijke andere experimenten.
Uiteraard zijn wij graag tot nader overleg bereid.
Hoogachtend,
N a m ^ s h e y i e s t u u r van de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken

S.A.J. Rijsdijk
Voorzitter
CC

VNG

Bezoekadres Boerhaavelaan 14, 2713 HX Zoetermeer Postadres Postbus 79, 2700 AB Zoetermeer
Tel + 31 (0) 79 361 77 47 E-mail nvvb@nvvb.nl
IBAN NL86 INGB 0000 4917 17 KvK 40482707 BTW 806203845B01

NVVB.NL