Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 261

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 november 2017
Eind oktober bleek dat Nederland in het Global Gender Gap Report van
het World Economic Forum was gedaald naar de 32e plaats. Voor uw
Kamer was dat aanleiding om tijdens het debat over de regeringsverklaring (Handelingen II 2017/18, nr. 16, items 3 en 6 en Handelingen II
2017/18, nr. 17, items 2, 5 en 8) en de regeling van werkzaamheden op
2 november jl. (Handelingen II 2017/18, nr. 17, item 4) te vragen om een
brief over dit rapport en over wat de regering wil gaan doen op het gebied
van gendergelijkheid.
Daaraan voldoe ik uiteraard graag, want het is een belangrijk onderwerp.
1. Internationale rapporten
Er zijn diverse ranglijsten op het gebied van gendergelijkheid. Zij maken
verschillende keuzes over welke terreinen worden meegenomen, hoeveel
gewicht elke indicator krijgt, en of zij bijvoorbeeld alleen naar nadelen
voor vrouwen kijken of ook naar nadelen voor mannen.
Dit najaar verschenen er twee indexen waarop ik kort wil ingaan: op
10 oktober jl verscheen een rapport van EIGE, en op 2 november jl het
eerder genoemde WEF-rapport. Beide rapporten vergelijken niet het
niveau van inkomen, kennis, of gezondheid van vrouwen in de diverse
landen – maar focussen op het verschil tussen mannen en vrouwen op
dergelijke punten. Een voorbeeld: de gemiddelde vrouw in Rwanda
verdient volgens het WEF per jaar slechts 5,35% van wat de gemiddelde
Nederlandse vrouw verdient. In Rwanda is het verschil tussen de
jaarinkomens van vrouwen en mannen echter kleiner dan in Nederland,
en daarom scoort Rwanda op dit punt beter dan Nederland op de index
van het World Economic Forum.

kst-30420-261
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 261

1

Het WEF-rapport
Het World Economic Forum is, zoals u weet, een gerenommeerde
particuliere organisatie gericht op publiek-private samenwerking. Vele
grote internationale bedrijven werken samen in het WEF. Als Minister van
Emancipatie ben ik blij dat een dergelijke organisatie gendergelijkheid
hoog op de agenda heeft staan. Het WEF doet dit vanuit de gedachte:
«Gendergelijkheid is fundamenteel voor of en hoe economieën en
samenlevingen floreren. Zorgen voor volledige ontwikkeling en passende
inzet van de helft van alle talent in de wereld, heeft een enorm effect op
de groei, concurrentiekracht, en toekomstgereedheid van economieën en
bedrijven over de hele wereld.»
Deze argumenten deel ik van harte. Emancipatie is van groot belang voor
het individuele welbevinden van vrouwen en mannen, maar ook
economisch zeer gewenst.
Het WEF gebruikt elk jaar, en voor alle 144 landen in het rapport, dezelfde
bron per indicator (bijvoorbeeld cijfers van ILO, UNESCO, of de Interparlementaire Unie). Dat is goed vanuit een oogpunt van vergelijkbaarheid
tussen landen, maar het zijn niet altijd de meest actuele cijfers. Bovendien
zijn er indicatoren waarvoor dergelijke cijfers niet wereldwijd bestaan,
zoals loonverschillen tussen mannen en vrouwen. Daarvoor gebruikt het
WEF de eigen Executive Opinion Survey, waarin leiders van grote
bedrijven wordt gevraagd hoe groot bijvoorbeeld het loonverschil voor
gelijkwaardig werk naar hun inschatting is. Dat levert uiteraard geen
exacte gegevens op over de feitelijke stand van zaken.
Per saldo staat Nederland in de WEF index op de 32e plaats (van de 144).
Enkele opvallende punten:
• Op het onderwerp onderwijs hebben we volgens deze index volledige
gelijkheid bereikt, en we staan daarmee op een gedeelde eerste plaats.
• Bij het thema economie scoort Nederland daarentegen slecht. Dit komt
vooral door een relatief laag aandeel vrouwen in hogere beroepen, en
door een groot verschil in jaarinkomen tussen mannen en vrouwen.
Dit wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door het grote aantal
vrouwen dat in deeltijd werkt.
• Op gezondheid scoort Nederland 97 van de 100 punten voor gelijkheid.
Niettemin staan we op plek 108 in de ranglijst. Dat komt doordat
vrouwen ten opzichte van mannen gemiddeld in Nederland slechts
twee jaar langer in gezondheid leven volgens het WEF. Dat verschil in
het nadeel van mannen (!) is in andere landen groter, en dat leidt in het
systeem van de WEF index tot een lagere plek voor Nederland.
• Op de deelname van vrouwen aan de politiek staat Nederland op
plaats 25. Dat komt voor een belangrijk deel doordat we nog nooit een
vrouwelijke Minister-President hebben gehad. Wat betreft het aandeel
vrouwen in het parlement staan we op de 26e plaats, en wat betreft het
aandeel vrouwelijke Ministers op plaats 15.
De EIGE-index
Het European Institute for Gender Equality, een autonoom EU-instituut,
publiceerde op 10 oktober 2017 de derde editie van de Gender Equality
Index over de situatie in de EU-28. Op 26 oktober jl. vond in het Ministerie
van OCW een conferentie over de Index plaats, die EIGE in samenwerking
met het Ministerie had georganiseerd. Enkele leden van uw Kamer
hebben ook met de EIGE delegatie gesproken.
EIGE baseert de Index op cijfers van Eurostat en Eurofound. Dat betekent
dat bijvoorbeeld voor loonverschillen de feitelijke loonverschillen, in
Nederland gemeten door het CBS, worden gebruikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 261

2

In de EIGE index staat Nederland per saldo op de vierde plaats (van de
28). Enkele opvallende punten:
• Op het terrein van arbeid staat Nederland op de 3e plaats. Nederland
scoort met name goed op de onderwerpen kwaliteit van werk en
segregatie1. Qua gendergelijkheid staan we hier op de eerste plaats
binnen Europa. Op arbeidsparticipatie daarentegen scoren we slecht:
we staan hier op de 20e plaats. Dat komt doordat EIGE niet de
arbeidsparticipatie in personen hanteert (hoeveel mannen en vrouwen
hebben betaald werk), maar de arbeidsparticipatie in uren. Vrouwen
werken in Nederland zoals gezegd vaak in deeltijd.
• Op het terrein van tijdsbesteding staat Nederland op de 2e plaats qua
gendergelijkheid, op het terrein van geld op de 4e plaats, op het terrein
kennis op de 6e plaats, en op het terrein gezondheid op de 7e plaats.
• Op het terrein macht staat Nederland op de 11e plaats. Op de subdomeinen sociale en politieke macht staan we op de 7e plaats, op het
subdomein economische macht op de 15e. Dat komt vooral door het
lage aantal vrouwen in besluitvormende posities bij de Nederlandse
Bank. Dat weegt nogal zwaar in deze index. Het aandeel vrouwen in de
top van de Nederlandse Bank is inmiddels overigens verbeterd. Op dit
moment zijn drie van de acht Commissarissen vrouw. De Directie
bestaat nu uit vier mannen, maar in juli 2018 zal een van hen worden
opgevolgd door een vrouw.
2. Beleid
De rapporten van het WEF en van EIGE onderstrepen het belang van een
daadkrachtig emancipatiebeleid.
Als Minister van Emancipatie ben ik verantwoordelijk voor het beleid voor
gendergelijkheid en voor het beleid voor lhbti-emancipatie. Deze twee
terreinen hangen samen. De stereotiepe invulling van mannelijkheid en
vrouwelijkheid speelt mee in bijvoorbeeld homofobie en transfobie, maar
ook in verschil in beloning tussen «mannenberoepen» en «vrouwenberoepen», of in rolpatronen bij de verdeling van arbeid en zorg.
Ik zal uw Kamer dit voorjaar een nota doen toekomen waarin ik aangeef
wat ik precies ga doen op het gebied van zowel gendergelijkheid als
lhbti-emancipatie.
Vooruitlopend op de nota geef ik in deze brief alvast de contouren aan.
Inhoudelijke prioriteiten
Inhoudelijk zal ik in elk geval aandacht besteden aan de volgende
terreinen:
1. Vrijheid van burgers om hun identiteit zelf vorm te geven, los van
stereotiepe opvattingen over mannelijkheid, vrouwelijkheid, en
seksualiteit.
Dit betekent onder meer dat ik zal inzetten op het versterken van de
juridische en feitelijke gelijke behandeling van mannen en vrouwen, en
van lhbti-personen. Ook zal ik mij inzetten voor ruimte voor genderdiversiteit. Jongeren zijn hierbij een belangrijke doelgroep.
2. Sociale veiligheid van vrouwen en lhbti-personen.
Hierbij gaat het onder andere om sociale acceptatie en sociale
veiligheid van lhbti-personen in alle geledingen van de samenleving.
Minder intimidatie en geweld tegen vrouwen is een ander belangrijk
punt in dit verband. De huidige #metoo ontwikkelingen onderstrepen
1

Hieronder verstaat EIGE: het percentage mannen dat werkt in de sectoren onderwijs, gezondheidszorg, en welzijn; de mogelijkheid om een of twee uur vrij te nemen voor bijvoorbeeld
gezinszaken; en werkzekerheid en loopbaanperspectieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 261

3

het belang hiervan. Uw Kamer heeft hierover onlangs een brief van het
Kabinet ontvangen.
3. Verbetering van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.
Hierbij wil ik mij richten op alle lagen van de (potentiële) beroepsbevolking. Het gaat enerzijds om vrouwen die nog niet economisch
zelfstandig zijn omdat zij niet of weinig werken. Sommigen hebben de
weg naar de arbeidsmarkt nog niet gevonden als gevolg van bijvoorbeeld laaggeletterdheid. Anderzijds gaat het ook om een gelijkere
aanwezigheid van vrouwen in hogere functies, aan de top en in
besluitvormende posities in het algemeen.
Vrouwen werken minder uren dan mannen. Zoals in het Regeerakkoord aangegeven, wil het kabinet dat meer werken meer gaat lonen.
Een ander belangrijk onderwerp is de loonkloof tussen vrouwen en
mannen. De Staatssecretaris van SZW komt naar aanleiding van het
Regeerakkoord met een vervolg op het Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie, waarbij onder andere aandacht wordt gegeven aan het
bestrijden van discriminatie in sollicitatieprocedures, bij zwangerschap
en een stevige handhavende rol voor de inspectie SZW. Daarbij zal ook
aandacht zijn voor beloningsdiscriminatie. Andere oorzaken van de
loonkloof, zoals verschil in functieniveau en ervaring, zullen aan de
orde komen in de eerder genoemde emancipatienota.
Taken voor de Minister van Emancipatie
Een belangrijke taak voor de Minister van Emancipatie bij dit alles is de
coördinatie en mainstreaming van het emancipatiebeleid. Voor effectieve
emancipatie is immers betrokkenheid van andere departementen en
overheden nodig. Zo coördineer ik de uitvoering van het Regenboog
Stembusakkoord, zoals opgenomen in het Regeerakkoord. Ook zorg ik dat
het belang van gendergelijkheid en lhbti-gelijkheid wordt meegenomen
bij wat andere departementen doen op het gebied van bijvoorbeeld
arbeidsparticipatie, sociale veiligheid, of discriminatie. Daarnaast werk ik
samen met gemeenten aan bijvoorbeeld veiligheid en acceptatie van
lhbti’s, en aan economische zelfstandigheid.
De andere rol van de Minister van Emancipatie is het vormgeven en
uitvoeren van het specifieke emancipatiebeleid.
Samenwerking met andere actoren in de maatschappij is daarbij van
groot belang. In dat kader gaan bij beeld in 2018 acht strategische
partnerschappen van start met diverse maatschappelijke allianties die
instellingssubsidie krijgen. Deze partnerschappen richten zich op de
onderwerpen combineren van betaalde arbeid en onbetaalde zorg;
doorbreken van genderstereotiepe beeldvorming in het onderwijs en op
de arbeidsmarkt; gendersensitieve en lhbti-sensitieve gezondheidszorg;
preventie van gender gerelateerd geweld bij jongeren en jongvolwassenen; sociale acceptatie en veiligheid van lhbti’s; sociale veiligheid en
acceptatie van zowel gender- als lhbti-gelijkheid in vluchtelingen- en
migrantengemeenschappen; een bibliotheek en archieffunctie op het
terrein van gendergelijkheid, en een bibliotheek en archieffunctie op het
terrein van lhbti.
Tot slot
De Emancipatiemonitor van SCP en CBS, die in opdracht van mijn
ministerie elke twee jaar verschijnt, houdt de ontwikkelingen op gendergelijkheid in Nederland gedetailleerd bij. Eind 2018 verschijnt de volgende
editie.
Ranglijsten waarin de gendergelijkheid wordt vergeleken met andere
landen zijn een interessante aanvulling hierop, omdat ze laten zien of we
van andere vergelijkbare landen iets kunnen leren. Maar emancipatie is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 261

4

geen wedstrijd. Als Minister vind ik het van minder belang of wij andere
landen «inhalen». Het belangrijkste is dat we de gendergelijkheid in
Nederland een stap verder brengen. Daarvoor zet ik mij in.
Uw kamer heeft mij op 27 oktober gevraagd om u te informeren welke
stukken te verwachten zijn op het terrein van emancipatie. Naast de
onderhavige brief, kunt u in het vroege voorjaar van 2018 een voortgangsbrief over het aandeel vrouwen aan de top tegemoet zien. Hierin staan de
resultaten van de bedrijvenmonitor, en mijn reactie op de aanbevelingen
van de commissie monitoring, op de resultaten van de evaluatie van het
streefcijfer in de Wet bestuur en toezicht, en op het onderzoek naar
doorstroom vanuit de subtop van bedrijven.
Zoals gezegd volgt in het voorjaar van 2018 ook een Emancipatie Nota
waarin ik aangeef hoe het kabinet stappen gaat zetten op het terrein van
gendergelijkheid en op het terrein van lhbti-emancipatie. De eerste
contouren van mijn beleid heb ik in deze brief aangegeven.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 420, nr. 261

5