1

Onderbouwing maximale resolutieheffing i.v.m. nationalisatie SNS Reaal

1. Aanleiding
Bij de nationalisatie van SNS Reaal heeft de Minister aangekondigd dat hij in 2014 een eenmalige resolutieheffing van €1 miljard zal opleggen aan het Nederlandse bankwezen. Tegelijkertijd wordt banken twee jaar uitstel geboden bij het storten van ex-ante bijdragen aan het
depositogarantiestelsel (DGS). Dit levert de sector bij benadering een compensatie van €500
miljoen na belasting op.1 Per saldo wordt het bankwezen in 2014 dus met circa €500 miljoen
extra aangeslagen. Deze brief gaat in op de vraag welke risico’s de resolutieheffing voor de
kredietverlening in Nederland met zich brengt.
Het is in dit verband goed het volgende voor ogen te houden. Voordat de kredietcrisis uitbrak,
werd de reële economie nauwelijks belemmerd door financieringsrestricties. Banken konden
toen aanslagen als de bankenbelasting of de resolutieheffing zonder grote gevolgen doorberekenen aan hun klanten. Die wereld is gekanteld. De financiële sector stelt nu duidelijke beperkingen aan wat er in de reële economie gebeurt, onder andere doordat kapitaal zeer schaars is
geworden. Aanslagen op het eigen vermogen van banken kunnen zo direct ten koste van de
kredietverlening gaan en daarmee de reële economie ernstig schaden.

2. De transmissie van resolutieheffing naar kredietverlening
Net als elke andere belasting vermindert de resolutieheffing de winstgevendheid van het
bankwezen. Onder normale omstandigheden zullen banken proberen via hun rentetarieven
belastingen door te berekenen aan hun klanten. De vermindering van de kredietvraag die
hiervan het gevolg is, hangt af van de mate waarin huishoudens en bedrijven reageren op
renteveranderingen. Bij een dergelijke – marktconforme – aanpassing blijft het effect van een
extra belasting van €500 miljoen op de kredietverlening beperkt tot een bedrag in dezelfde
orde van grootte. Dit wordt bereikt via een opslag van circa 17 basispunten op de rentes van
nieuwe leningen en leningen waarvan de rente in 2013 of 2014 opnieuw wordt vastgesteld.2
Wanneer het bankbedrijf wordt gelimiteerd door kapitaalschaarste, vindt de doorwerking van
heffing naar kredietverlening echter anders plaats. In dat geval is het instrument van loutere
De compensatie bedraagt €700 miljoen voor belasting.
De berekeningen zijn uitgevoerd met het macro-economische model van DNB: De Nederlandsche
Bank, DELFI: DNB’s Macroeconomic Policy Model of the Netherlands, DNB Occasional Studies
Vol. 9/No. 1 (2011).
1
2

2
tariefaanpassingen te bot en wordt het aanbod van krediet ook rechtstreeks beperkt. De mate
waarin dit gebeurt, hangt af van de zogenoemde hefboom, die op zijn beurt wordt bepaald
door de kapitaalseisen van de toezichthouder en het gemiddelde risicogewicht van de activa.
De hefboom bedraagt momenteel circa 33.3 Deze factor houdt in dat elk miljard aan extra
winstbelasting van banken de kredietverlening met €33 miljard doet afnemen, gesteld dat
kapitaalseisen bindend zijn en er op korte termijn geen nieuw eigen vermogen valt aan te
trekken. De intuïtie achter dit grote effect is als volgt. Waar banken voor de crisis met een
beetje extra kapitaal de kredietverlening uitbundig konden laten groeien, vergt een aanslag op
de winst nu een forse reductie van de kredietverlening om te blijven voldoen aan de vigerende
kapitaalseisen.
Bij een hefboom van 33 bedraagt het effect van een extra belasting van €500 miljoen op de
kredietverlening €16,5 miljard. Dit is een maximumeffect, waarbij nieuwe kredietverlening
volledig wordt begrensd door de winsten van banken. In het vervolg van deze brief wordt toegelicht dat een dergelijk rantsoeneringscenario door de crisis aan belang heeft gewonnen. De
implicatie hiervan is dat rekening moet worden gehouden met een effect op de kredietverlening dat een veelvoud van de resolutieheffing bedraagt. Dat veelvoud kan disproportioneel
stijgen als de winsten van banken sterker worden belast en de sector in toenemende mate kapitaalkrapte ervaart. Dit gegeven is bepalend geweest voor het vaststellen van een resolutieheffing waarvan de risico’s voor de kredietverlening nog enigszins aanvaardbaar lijken.

3. Kredietverlening in de knel
De kredietverlening neemt – na jaren van uitbundige groeicijfers – nauwelijks meer toe en is
daarmee ontoereikend om een normale economische ontwikkeling te ondersteunen. Dit betreft
zowel woninghypotheken als zakelijk krediet (zie figuur 1). De totale toename van deze posten in 2012 – €8 miljard plus €7 miljard (blauwe staafjes in figuur) – is lager dan het hierboven becijferde maximumeffect van €16,5 miljard.
Uit recent onderzoek van DNB blijkt dat zowel vraag- als aanbodfactoren ten grondslag
liggen aan de beperkte groei van de kredietverlening.4 De stagnatie van het hypotheekbedrijf
3

Volgens de kapitaalseis van de European Banking Association mag tegenover elke euro kapitaal
maximaal 11 euro aan risicogewogen activa (RWA) staan. Gegeven een gemiddeld risicogewicht voor
Nederlandse banken van circa 1/3, correspondeert 1 euro aan RWA met zo’n 3 euro aan ongewogen
activa. Dit houdt in dat tegenover elke euro kapitaal gemiddeld 33 euro aan ongewogen activa staat.
4
Koen van der Veer, Banken beperken zakelijke kredietverlening, Economisch Statistische Berichten,
Jaargang 98 (4651), 11 januari 2013.

3
hangt samen met de malaise op de woningmarkt en het feit dat Nederlandse banken voor de
financiering van hypothecair krediet een groot beroep op de openbare kapitaalmarkt moeten
doen. Deze financieringsbron is ten tijde van oplaaiende marktonrust niet of alleen tegen relatief hoge tarieven beschikbaar. Daarnaast gaat een zekere invloed uit van de solvabiliteitsregels, die voorschrijven dat tegenover elk nieuw krediet extra eigen vermogen moet staan.
Doordat woninghypotheken een laag risicogewicht hebben, zal op korte termijn echter maar
weinig kapitaalsbeslag kunnen worden ontlopen door nieuwe productie te beperken of zelfs
geheel achterwege te laten.
Figuur 1. Kredietverlening aan huishoudens en bedrijven: 1991-2012
Woninghypotheken

Zakelijk krediet

40

24

40

24

20

30

20

30
16

20

12

16

20

12

8

10

8

10
4

0

0

1995

2000

2005

2010

Mutaties in miljarden euro's (linkeras)

4

0

0

1995

2000

2005

2010

Procentuele jaarmutaties (rechteras)

Toelichting: gecorrigeerd voor securitisaties en breuken.
Bron: DNB

Verlaging van het kapitaalsbeslag zal daarom vooral moeten lopen via de zakelijke kredietverlening, die hogere risicogewichten en kortere looptijden kent. Tussen 1991 en 2008 (het
jaar vóór de Grote Recessie) nam de zakelijke kredietverlening jaarlijks met gemiddeld 7 procent toe, terwijl de investeringsuitgaven van bedrijven jaarlijks met gemiddeld 4½ procent
stegen. Dit laatste percentage blijft ver buiten bereik bij voortgaande stagnatie van de zakelijke kredietverlening. Tegen de achtergrond van het feit dat de investeringen sinds 2008 per
saldo sterk zijn gedaald, vormt dat een significant risico voor herstel van de Nederlandse economie.
Beperkingen aan bancaire kredietverlening treffen vooral het midden- en kleinbedrijf (MKB),
dat voor zijn financiering in overgrote mate is aangewezen op bankkrediet. De signalen over
de kredietverlening aan het MKB zijn ongunstig. Sinds het begin van de crisis zijn de leenvoorwaarden voor het MKB doorlopend aangescherpt. Een enquête van de ECB onder bedrij-

4
ven in de eurozone wijst uit dat in Nederland relatief veel kredietaanvragen van het MKB
worden afgewezen (zie figuur 2). Daarbij geven meerdere banken aan dat zij het afgelopen
halfjaar de meest risicovolle leningen hebben gerantsoeneerd om aan kapitaalseisen te voldoen en verwachten hiermee in 2013 door te gaan.
Figuur 2. Hoog afwijzingspercentage kredietaanvragen MKB in Nederland
Percentage

100
80
60

40
20
0
GR

NL

PT

IE

IT

ES

Antwoord ongeldig
Grotendeels toegewezen
Geweigerd door te hoge kosten

EA

BE

FR

DE

AT

FI

Volledig toegewezen
Beperkt toegewezen
Afgewezen

Bron: ECB survey on access to finance of SMEs in EA, April-September 2012.

4. Kapitaalschaarste
Nederlandse banken zullen de komende jaren hun buffers fors moeten versterken om in 2019
te voldoen aan de nieuwe kapitaalseisen uit hoofde van Bazel III en CRD IV. De additionele
kapitaalbehoefte wordt geschat op €39 miljard, waarvan €11 miljard moet bestaan uit kernkapitaal. Volgens de in 2012 opgestelde migratieplannen zou dat doel bijna volledig door winstinhouding kunnen worden bereikt. Winstgevendheid van banken is dus van belang voor bufferversterking van de sector en bepaalt daarmee tevens de ruimte voor nieuwe kredietverlening en bedrijfsinvesteringen. Omstandigheden die de winstgevendheid van het bankwezen
verminderen, zullen bufferherstel vertragen. Daartoe behoren de verslechterde economische
vooruitzichten voor 2013 en 2014, maar ook de bankenbelasting en de resolutieheffing, waartoe door de regering is besloten.
In principe kunnen banken hun winstgevendheid tevens laten toenemen door de efficiëntie
van de bedrijfsvoering te vergroten. Ook kunnen dividenduitkeringen verder worden beperkt.
Het effect van deze maatregelen is echter onzeker. Ten eerste zijn recentelijk al vergaande rationalisaties doorgevoerd, met name in het kantorennet, en ten tweede wordt er momenteel al

5
weinig dividend uitgekeerd aan gewone aandeelhouders. Aandelenemissies of beperking van
de kredietverlening zijn daarom eveneens nodig om bufferversterking te realiseren.
Het klimaat voor emissie van bankaandelen is momenteel zeer ongunstig door de risicoaversie
tegen banken in het algemeen en Europese banken in het bijzonder. Dit blijkt bijvoorbeeld uit
hun price-to-book ratios, die op een langjarig dieptepunt zijn beland (zie figuur 3).
Figuur 3. Price-to-book ratios van banken: 1980-2012
3,0
Nederland
EMU

2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
80

82

84

86

88

90

92

94

96

98

00

02

04

06

08

10

12

Bron: Thomson Financial

De geringe interesse in bankaandelen wordt uiteraard ook gevoed door de lage rendementen
die momenteel door het bankwezen worden behaald (zie figuur 4).
Figuur 4. Winstgevendheid Nederlandse banken
1,0

20

0,8

16

0,6

12

0,4

8

0,2

4

0,0

0

-0,2

-4

Return on assets (linkeras)
Return on equity (rechteras)

-0,4

-8

-0,6

-12

92

94

96

98

Bron: DNB (2012 betreft raming)

00

02

04

06

08

10

12

6
Het is voor veel banken al lange tijd onmogelijk of heel kostbaar om kapitaal van hoge kwaliteit uit de markt te verkrijgen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de wijze waarop banken vorig jaar
hebben voldaan aan de herkapitalisatievereisten van de European Banking Association. De
betrokken banken versterkten hun buffers met in totaal €200 miljard aan extra kapitaal, waarvan meer dan €60 miljard via overheden en een groot deel door winstinhouding. Daarnaast
vergrootten banken hun kapitaalspositie in beperkte mate door het herschikken (de-risken)
dan wel afstoten van activa. Er werd vrijwel geen kapitaal op de markt opgehaald.
Geconcludeerd kan worden dat bij een tegenvallende winstontwikkeling niet valt te ontkomen
aan beperking van de kredietverlening om de solvabiliteit te verbeteren.

5. Ratings en de beschikbaarheid van financiering voor Nederlandse banken
Het gemak waarmee en de prijs waartegen banken financiering en kapitaal kunnen ophalen, is
sterk afhankelijk van het gedrag van rating instituten. De nationalisatie van SNS Reaal en de
daarmee gepaard gaande onteigening van aandelenkapitaal en achtergestelde leningen hebben
duidelijk gemaakt dat ook de vermogensverschaffers van een systeemrelevante instelling substantiële verliezen kunnen leiden. Hoewel dit het uitgangspunt vormt van Europese regelgeving die momenteel wordt voorbereid, is daarmee in zekere zin een nieuw feit gecreëerd.
Quote
“The government has announced its intention to recoup some of the cost of the SNS recapitalisation
by imposing a levy of €1 billion on other Dutch banks, in proportion to their shares of insured Dutch
deposits. This levy will negatively affect their profitability and ability to generate capital, which we
estimate in the exhibit below.” [Moody’s ‘Nationalisation of SNS Reaal Is Credit Negative for Dutch
Banks’, 4 februari 2013]

7
Dat geldt ook voor de beslissing om andere banken via de resolutieheffing te laten meedelen
in de verliezen. Moody’s heeft op 4 februari jl. kenbaar gemaakt dat de nationalisatie van SNS
Reaal credit negative is voor de Nederlandse grootbanken. Dit gebeurde mede op grond van
de redenering dat de aan deze instellingen opgelegde resolutieheffing een negatieve invloed
zou hebben op hun winstgevendheid en vermogen om kapitaal te genereren (zie kader).
Een verlaging van de rating verhoogt de kosten van ongedekte marktfinanciering. Deze financieringsbron is voor Nederland van groot belang door de kloof tussen de bancaire kredietverlening aan de private sector en de bij banken aangehouden deposito’s. De drie grootbanken
hebben momenteel circa €400 miljard aan ongedekte marktfinanciering uitstaan. Daardoor is
het Nederlandse bankwezen extra kwetsbaar voor downgrades, die via slechtere financieringscondities ook van invloed kunnen zijn op de prijs en beschikbaarheid van woninghypotheken
en bedrijfsleningen. De kans op zo’n scenario stijgt met de hoogte van de resolutieheffing.

6. Tot besluit
De van banken gevraagde netto bijdrage van €500 miljoen doet recht aan de politieke en
maatschappelijke opvatting dat de sector medeverantwoordelijkheid dient te nemen voor de
oplossing van de bij SNS Reaal gerezen problemen. Dit zou ook het geval zijn geweest – met
vergelijkbare financiële consequenties – als voor een andere oplossing dan nationalisatie was
gekozen, zoals verkend in een eerdere fase. Belangrijk is verder dat de resolutieheffing en
daarmee de effecten – anders dan bij de bankenbelasting – eenmalig zijn. Een hogere bijdrage
zou met het oog op de mogelijke consequenties voor de kredietverlening en de reële economie
onwenselijk zijn geweest. Met een heffing van €1 miljard en de bijbehorende compensatie via
uitstel van DGS-bijdragen is de grens van het verantwoorde opgezocht.