Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2064
Vragen van het lid Bergkamp (D66) aan de Minister voor Rechtsbescherming
over de wenselijkheid van de legitieme portie in het hedendaagse erfrecht
(ingezonden 25 februari 2021).
Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming) (ontvangen 19 maart
2021).
Vraag 1
Bent u bekend met het rapport van het Centrum voor Notarieel Recht van de
Radboud Universiteit en Netwerk Notarissen over de wenselijkheid van de
legitieme portie in het hedendaagse erfrecht?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2, 3
Hoe verhoudt de legitieme portie zich volgens u tot de huidige opvattingen in
de maatschappij waarin zelfstandigheid en onafhankelijkheid van het individu
als belangrijke waarden worden gezien?
Hoe verhoudt de legitieme portie zich volgens u tot het zelfbeschikkingsrecht
van het individu met betrekking tot de testeervrijheid van de erflater?
Antwoord 2, 3
De testeervrijheid is een belangrijk uitgangspunt in het erfrecht, dat uitdrukking geeft aan het zelfbeschikkingsrecht van ieder individu om zelf te bepalen
aan wie hij zijn goederen wil nalaten. Het doet daarmee recht aan de
zelfstandigheid en onafhankelijkheid van het individu. De testeervrijheid is
van oudsher niet absoluut. Kinderen van de erflater kunnen door een
testament niet volledig worden onterfd. Zij hebben in geval van onterving
naar huidig recht een minimumaanspraak bestaande in een geldvordering op
de nalatenschap ter waarde van hun legitieme portie. Deze beperking op de
testeervrijheid vindt zijn grondslag in een afweging tussen enerzijds het
uitgangspunt van de testeervrijheid van de erflater en anderzijds de rechtsovertuiging dat kinderen de natuurlijke erfopvolgers van hun ouders zijn, het
bestaan van bloedverwantschap en de verzorgingsgedachte voor de kinderen

1

ah-tk-20202021-2064
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit en Netwerk Notarissen, december
2020, «Rapport Legitieme portie», www.legitiemeportie.com

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

van de erflater. De discussie over de rechtsgronden van de legitieme portie
speelt al heel lang en dateert al van vóór de invoering van het huidige
erfrecht in 2003. De maatschappelijke veranderingen in de samenleving, in
het bijzonder de veranderde visie op zelfstandigheid en onafhankelijkheid van
het individu en steeds losser wordende familiebanden, houden de discussie
over het uitgangspunt van de testeervrijheid tegenover de verschillende
rechtsgronden van de legitieme portie actueel. Het rapport van het Centrum
voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit (CNR) en Netwerk
Notarissen past in het licht van deze discussie en draagt, zoals de onderzoekers ook in de inleiding van hun rapport vermelden, bij aan nader onderzoek.
Vraag 4
In hoeverre bent u bekend met signalen van het probleem dat de legitieme
portie voor ouders die geen goede band hebben met hun kinderen als
kwellend wordt ervaren, bijvoorbeeld in situaties waar sprake is of is geweest
van ouderenmishandeling?
Antwoord 4
Voor ouders bij wie het contact met hun kind is verbroken, bestaat de
mogelijkheid om dit kind bij testament te onterven. Ik kan mij voorstellen dat
de aanspraak die het kind op de legitieme portie houdt voor deze ouders als
kwellend wordt ervaren. Tegelijkertijd kan het voor een kind ook heel pijnlijk
zijn als na het overlijden van een van zijn ouders blijkt dat het is onterfd. De
aanspraak op de legitieme portie bevestigt de afstammingsband tussen de
ouder en het kind en zijn familiale identiteit.
In gevallen waarin sprake is van ouderenmishandeling kan een kind dat zich
hieraan schuldig maakt onwaardig worden om enig voordeel uit de nalatenschap te halen. Onwaardigheid werkt van rechtswege en leidt tot verlies van
het erfgenaamschap of het verkrijgen van andere voordelen, zoals een
eventuele aanspraak op de legitieme portie. Van onwaardigheid is sprake
wanneer iemand onherroepelijk is veroordeeld voor het ombrengen van de
overledene (of een poging daartoe of deelname daaraan), voor een opzettelijk
tegen de overledene gepleegd misdrijf waarop een gevangenisstraf van ten
minste vier jaar staat, of bij wie onherroepelijk is vastgesteld dat tegen de
erflater lasterlijk een beschuldiging van een misdrijf is ingebracht. Ook kan
onwaardigheid ontstaan wanneer iemand de overledene heeft gedwongen of
belet een testament te maken of het testament heeft verduisterd, vernietigd
of vervalst. Zo kan zowel een fysieke als geestelijke mishandeling van een
ouder worden afgestraft door onwaardigheid van een kind van de erflater.
Buiten de genoemde onwaardigheidsgronden in de wet kan de rechter in
uitzonderlijke omstandigheden een beroep op de legitieme portie afwijzen op
grond van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid.
Vraag 5, 6
Wat is uw reactie op de resultaten van het onderzoek waaruit naar voren is
gekomen dat een zeer groot deel van de professionals tegen de legitieme
portie is, bij (kandidaat-)notarissen zelfs een percentage van 76%?
Wat is uw reactie op het resultaat van het onderzoek dat de legitieme in de
huidige vorm niet op grote sympathie kan rekenen nu een groot gedeelte van
het geënquêteerde Nederlandse publiek, bij de online enquêtes maar liefst
68%, liever geen legitieme dan wel een genuanceerd dwingendrechtelijk
regime wil?
Antwoord 5, 6
Zoals de onderzoekers in de inleiding van hun rapport opmerken, beoogt het
rapport een aanzet voor nader onderzoek te creëren en de discussie over de
legitieme portie levend te houden. Het onderzoek biedt hiervoor een goede
basis. De resultaten die uit het onderzoek van het CNR en Netwerk Notarissen
volgen, zijn min of meer vergelijkbaar met het onderzoek dat de Koninklijke
Notariële Beroepsorganisatie (KNB) in 2016 heeft laten uitvoeren. Ook uit dat
onderzoek bleek onder notarissen een ruime meerderheid voor afschaffing
van de legitieme portie (62%) tegenover een lager percentage onder het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Nederlandse publiek (40%).2 Het rapport van de onderzoekers geeft wel een
diepgaander inzicht in de percentages dat voor of tegen een ongewijzigde
regeling van de legitieme portie is en van de motieven van de deelnemers
aan het onderzoek.
Volgens het onderzoeksrapport is een groot deel van de deelnemende
burgers aan het onderzoek en de juridische professionals voor wijziging van
de legitieme portie. Dit geldt, onder de professionals, vooral voor (kandidaat)notarissen. Een verklaring van het hoge percentage onder deze beroepsgroep kan mede gelegen zijn in de omstandigheid dat met name (kandidaat)notarissen te maken krijgen met de wens van ouders om bij testament hun
kind te onterven. De wettelijke beperking om als dienstverlener van deze
cliënten in die wens te kunnen voorzien vanwege het bestaan van de
legitieme portie, kan van invloed zijn op het hoge percentage onder
(kandidaat-)notarissen. Het percentage van de aan het onderzoek deelnemende burgers dat de legitieme portie niet terecht vindt, respectievelijk niet
in zijn huidige vorm wil handhaven, ligt een stuk lager. Dat geldt zowel voor
de online enquête (43% respectievelijk 68%) als voor de straatinterviews (27%
respectievelijk 52%). Volgens de peiling van marktonderzoekbureau Motivaction uit dezelfde periode (begin 2017) is de steun voor afschaffing of
aanpassing van de legitieme portie onder de bevolking zelfs nog iets lager
(22% respectievelijk 41%). Een interpretatie van deze cijfers en van de
conclusies die hieruit getrokken moeten worden, zouden een nadere analyse
vergen.
Vraag 7
Hoe evalueert u de functie van de legitieme in het licht van de conclusie uit
het rapport dat de legitieme portie een ongeschikt instrument is om financieel
misbruik van ouderen tegen te gaan, terwijl dit een van de functies was die
voorheen aan de legitieme werd toegeschreven?3
Antwoord 7
Aan de conclusie uit het rapport op pagina 52 dat de legitieme portie in het
kader van financiële bescherming van ouderen geen geschikt instrument is,
gaat een pleidooi vooraf om het mogelijk te maken dat een testament als
eenzijdige rechtshandeling kan worden vernietigd op de grond dat het door
misbruik van omstandigheden tot stand is gekomen. Naar huidig recht kan
een testament niet worden aangetast op de grond dat bijvoorbeeld iemand
misbruik heeft gemaakt van zijn positie tegenover een kwetsbare oudere door
deze te hebben beïnvloed bij het maken of veranderen van een testament.
Volgens de onderzoekers zou het toestaan van een direct beroep op het
leerstuk misbruik van omstandigheden een beteremanier zijn om financieel
misbruik van kwetsbare ouderen te bestrijden.
Het pleidooi voor een direct beroep op het leerstuk van misbruik van
omstandigheden staat los van de discussie over de legitieme portie en zou
nadere bestudering vergen. Van oudsher heeft de legitieme portie in situaties
waarin kwetsbare ouderen een kind achterlaten, een beschermende functie.
De legitieme portie kan de omvang van financieel misbruik van ouderen door
derden beperken in gevallen waarin de kinderen van de erflater in een
testament worden benadeeld ten voordele van die derden. Het doel van de
legitieme portie is in dit verband een preventieve werking om financieel
misbruik van kwetsbare ouderen te beperken en om tegenover misbruikende
derden de rechtsovertuiging te benadrukken dat aan kinderen en hun
afstammelingen een deel van de nalatenschap toekomt.
Vraag 8
Bent u op de hoogte dat Curaçao en Sint Maarten geen legitieme portie
kennen, dat Aruba deze landen zal volgen en dat daarmee Nederland het
enige land binnen het Koninkrijk is dat nog een legitieme kent? Bent u
bekend met de redenen voor afschaffing in deze landen en zouden deze
redenen ook voor ons kunnen gelden?

2

knb.nl, 23 november 2016, «40 procent Nederlanders voor onterven van kind», https://
www.knb.nl/nieuwsberichten/40-procent-nederlanders-voor-onterven-van-kind.
3
Zie pagina 50 tot en met 52 van het rapport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 8
Mij is bekend dat Curaçao in 2012 en Sint Maarten in 2014 de legitieme portie
hebben afgeschaft. Het Arubaanse parlement heeft in 2016 ingestemd met de
afschaffing van de legitieme portie. De afschaffing van de legitieme portie
door de overige landen van het Koninkrijk heeft destijds geen aanleiding
gegeven de Nederlandse regeling van de legitieme tegen het licht te houden.
Hierbij merk ik op dat de legitieme portie binnen de andere landen van het
Koninkrijk de vorm had zoals Nederland die tot 2003 kende. Binnen de andere
landen van het Koninkrijk volgde een onterfd kind dat een beroep deed op
zijn legitieme portie de erflater onder algemene titel op en had het recht op
goederen van de nalatenschap. In Nederland is de goederenrechtelijke
aanspraak bij de wetswijziging van 2003 omgezet in een geldvordering. De
legitieme portie geeft sindsdien niet meer recht op goederen van de
nalatenschap, maar alleen nog op de waarde daarvan. Daarnaast is een
onterfd kind dat een beroep doet op zijn legitieme portie geen erfgenaam
meer, maar alleen schuldeiser van de nalatenschap.
Een belangrijk argument voor de afschaffing van de legitieme portie binnen
de andere landen van het Koninkrijk was dat deze regeling strijdigheid
oplevert met artikel 1 van het Eerste Protocol bij het Europese Verdrag van de
Rechten van de Mens (EVRM): het recht van iedere natuurlijke persoon op
«peaceful enjoyment of his possessions» (het recht op bescherming van
eigendom). De opvatting dat de legitieme portie op gespannen voet staat met
artikel 1 van het Eerste Protocol deel ik niet. Hiervoor verwijs ik naar de
uitspraak van het gerechtshof Amsterdam waarin de stelling dat de regeling
van de legitieme portie in strijd is met dit artikel, werd verworpen (ECLI:NL:GHAMS:2018:2246). Het hof overwoog dat de regeling van de legitieme een
inbreuk maakt op het recht van een erflater om bij testament over zijn
nalatenschap te beschikken, maar dat deze inbreuk op artikel 1 Eerste
Protocol van het EVRM gerechtvaardigd is gelet op de (hoofd)doelen van de
regeling van de legitieme portie. Het hof verwees in zijn uitspraak ook naar
een passage in de parlementaire geschiedenis waarin de toenmalige Minister
van Justitie erop heeft gewezen dat het bestaan van het instituut van de
legitieme portie in het rechtsstelstel van de ons omringende landen, lidstaten
van de Raad van Europa, een van oudsher gebruikelijke rechtsfiguur is.4
Vraag 9
Wat is uw reactie op de bevinding van het onderzoek dat veel rechtsstelsels
goed functioneren zonder een legitieme portie en dat indien de legitieme
portie wordt gewijzigd, Nederland derhalve geen unieke positie inneemt
internationaal gezien?
Antwoord 9
Met betrekking tot de legitieme portie kunnen drie types van wetgeving
worden onderscheiden. Er zijn landen met een «zware» regeling waarin het
onterfde kind erfgenaam van de nalatenschap is en met een beroep op de
legitieme portie aanspraak kan maken op goederen van de nalatenschap
(bijvoorbeeld Italië en Portugal). Tot de wetswijziging van 2003 behoorde
Nederland tot deze categorie. De tweede categorie landen, waartoe Nederland met het huidige erfrecht behoort, kent een «lichte» regeling van de
legitieme portie. In dit regime is een onterfd kind geen erfgenaam, maar
alleen een schuldeiser met een geldvordering op de nalatenschap. Andere
landen die een soortgelijke regeling kennen zijn Duitsland, Frankrijk en sinds
2018 België. Tot slot zijn er landen die geen regeling van de legitieme portie
kennen (Engeland en Wales). Anders dan Nederland, zijn de andere landen
binnen het Koninkrijk van de eerste naar deze derde categorie overgestapt.
Als in Nederland de legitieme portie wordt gewijzigd, nemen wij internationaal gezien geen unieke positie in. Evenzeer geldt dat, gezien dit kleine
overzicht, Nederland met de huidige regeling van de legitieme portie ook
geen unieke positie binnen Europa inneemt.

4

Tegen dit oordeel van het hof is geen cassatie ingesteld, zie HR 14 februari 2020,
ECLI:NL:HR:2020:262.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 10
In hoeverre bent u van mening dat het belang van kinderen niet in het geding
hoeft te komen door het wijzigen van de legitieme portie, vanwege de
werking van som ineens?
Antwoord 10
De legitieme portie en de som ineens zijn verschillende regelingen binnen het
erfrecht, waaraan verschillende rechtsgronden ten grondslag liggen. De som
ineens behoort tot de «andere wettelijke rechten» van dwingend recht die ook
een beperking vormen op de testeervrijheid van de erflater. De som ineens
geeft een kind een bepaalde aanspraak op het vermogen van zijn overleden
ouder voor zover dat nodig is voor zijn verzorging en opvoeding tot het
bereiken van zijn achttiende levensjaar of voor zijn levensonderhoud en
studie totdat het kind zijn eenentwintigste levensjaar heeft bereikt. Anders
dan de legitieme portie, kent de regeling van de som ineens geen forfaitair
karakter. De som ineens is afhankelijk van de behoefte van het kind en de
middelen waarover het beschikt of had kunnen beschikken en bedraagt
maximaal de helft van de waarde van de nalatenschap. Door het ontbreken
van het forfaitaire karakter en de afhankelijkheid van de behoeftigheid van het
kind is het de rechter die vaststelt of een kind aanspraak heeft op een som
ineens en wat de omvang daarvan is als de erfgenamen en de wettelijk
vertegenwoordiger van het kind daarover onderling geen overeenstemming
weten te bereiken. In de praktijk wordt de som ineens weinig ingeroepen.
Bezien vanuit de verzorgingsgedachte voor minderjarige en jongmeerderjarige kinderen die mede aan de legitieme portie ten grondslag ligt, hoeft het
belang van kinderen niet in het gedrang te komen als aanspraken op de
legitieme portie worden afgeschaft en de effectiviteit van de regeling van de
som ineens wordt versterkt. De aanbeveling van de onderzoekers in het
rapport om de klassieke legitieme af te schaffen onder handhaving van het
regime dat minderjarigen en jongmeerderjarigen goed beschermt op het vlak
van verzorging en opvoeding, levensonderhoud en studie bij het overlijden
van een ouder, is van belang voor de discussie over een eventuele afschaffing of wijziging van de legitieme portie.
Vraag 11
In hoeverre bent u van mening dat deze resultaten aanleiding geven om uw
uitspraak te herzien dat er geen «dringende en breed gedragen noodzaak
wordt ervaren om over te gaan tot het schrappen van de legitieme portie»?5
Antwoord 11
De regeling van de legitieme portie is een juridisch leerstuk dat op een brede
maatschappelijke belangstelling kan rekenen. Dat komt doordat aan het
leerstuk van de legitieme portie sterke rechtsovertuigingen ten grondslag
liggen. Tegenover de overtuiging dat iedere erflater zonder wettelijke
beperkingen moet kunnen bepalen aan wie hij zijn vermogen nalaat, staat de
overtuiging dat vanwege familiebanden, bloedverwantschap en de verzorgingsgedachte aan kinderen en hun afstammelingen een deel van de
nalatenschap van hun ouders toekomt. Zoals ik hiervoor op eerdere vragen
heb geantwoord, zie ik het rapport van de onderzoekers met de daarin
opgenomen resultaten als een onderdeel van de discussie over de grondslagen van de legitieme portie en de in de samenleving veranderende opvattingen over zelfstandigheid en onafhankelijkheid van het individu tegenover de
waarde die wordt gehecht aan bloedverwantschap en familiebanden. Voordat
de eventuele conclusie kan worden getrokken dat een dringende en breed
gedragen noodzaak wordt ervaren om over te gaan tot schrapping of
aanpassing van de legitieme portie zouden in die discussie in ieder geval ook
de maatschappelijke, sociologische en financiële gevolgen van een eventuele
afschaffing of wijziging van de legitieme portie moeten worden betrokken.
Vraag 12, 13
Bent u bereid om de huidige wetgeving inzake de legitieme portie te herzien
nu blijkt dat de draadkracht ervoor minimaal is, ouders het als knelpunt
kunnen ervaren, het geen geschikt middel is tegen financieel misbruik, de
5

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3922

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

som ineens een goed alternatief is en de aanbeveling van dit rapport is om
de klassieke legitieme af te schaffen? Zo nee, waarom niet?
Bent u bereid de som ineens, indien u tot herziening van deze wet overgaat,
uit te breiden en de effectiviteit daarvan te versterken, zoals wordt aanbevolen door dit rapport, om zo minderjarigen en jongeren goed te beschermen?
Antwoord 12, 13
Gelet op de verschillende deels principiële rechtsovertuigingen die aan de
legitieme portie ten grondslag liggen, en de nadere afweging die een en
ander vergt, ligt het – mede gezien de demissionaire status van het huidige
kabinet – niet voor de hand om op dit moment te beslissen over herziening
van de huidige wetgeving inzake de legitieme portie. Een eventuele beslissing
hierover dient te worden overgelaten aan een volgend kabinet.
Ten aanzien van de som ineens acht ik de aanbeveling van de onderzoekers
om deze regeling uit te breiden en de effectiviteit daarvan te versterken om
minderjarigen en jongmeerderjarigen goed te beschermen, een belangrijke
suggestie om bij een verdere discussie over de eventuele herziening van de
legitieme portie te betrekken. Ik verwijs hiervoor verder naar mijn antwoord
op vraag 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6