Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 016

Energiebesparing: ambities en resultaten

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 7 november 2011
De commissie voor de Rijksuitgaven1 en de vaste commissie voor
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie2 hebben een aantal vragen
voorgelegd aan de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie over de brief van 6 oktober 2011 inzake het rapport van de
Algemene Rekenkamer «Energiebesparing: ambities en resultaten»
(Kamerstuk 33 016, nr. 2).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 7 november 2011.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,
Van Gerven
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie,
Van der Ham
De griffier van de commissie,
Groen

kst-33016-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

1

VRAGEN EN ANTWOORDEN
1
Als inderdaad in 2013 blijkt dat het energiebesparingsdoel voor 2020 niet
wordt gehaald, worden er dan aanvullende maatregelen genomen? Zo
nee waarom niet?
In de conclusies van de Europese Raad van 4 februari 2011 wordt 2013
genoemd als tijdstip voor evaluatie van de implementatie van de
doelstelling van 20 procent voor de EU als geheel. De Europese Raad zal,
indien nodig, verdere maatregelen in beschouwing nemen.
In de ontwerprichtlijn over energie-efficiëntie, die de Europese Commissie
op 22 juni 2011 heeft voorgesteld, wordt gesteld dat de Europese
Commissie, na een evaluatie over het bereiken van de doelstelling van 20
procent, indien gepast, zal komen met een wetgevend voorstel voor
verplichte doelstellingen per lidstaat. Dit kabinet zal een voorstel tot een
verplichte nationale doelstelling op het terrein van energiebesparing niet
steunen. Dit kan weliswaar leiden tot meer energiebesparing, maar zal –
als de doelstelling hoger is dan de markt zonder doelstelling realiseert –
het voor burgers en bedrijven duurder maken om de doelstellingen op het
terrein van duurzame energie en CO2-reductie te realiseren. Dat vindt dit
kabinet onwenselijk. Overigens wordt in de ontwerprichtlijn 30 juni 2014
als datum genoemd voor evaluatie en mogelijk voorstel.
2
Als er aanvullende maatregelen in 2013 genomen moeten worden, zijn
deze dan minder kosteneffectief dan als ze nu zouden worden genomen?
De kostenefficiëntie van een verplichte doelstelling voor lidstaten wordt
sterk bepaald door de hoogte ervan. Op dit moment heeft de Europese
Commissie geen steun gevonden voor een dergelijke verplichtende
doelstelling. Er zijn dan ook geen aanwijzingen voor de eventuele hoogte
ervan. Doelstellingen kunnen gelijk zijn voor alle lidstaten of gebaseerd
zijn op potentiëlen, Bruto Nationaal Product of een combinatie ervan.
3
Hoeveel energiebesparing levert de green deal op?
Op verzoek van de Tweede Kamer zal het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) een doorrekening op hoofdlijnen van de Green Deal
uitvoeren, waarin ook de effecten op energiebesparing worden meegenomen. Deze doorrekening zal uiterlijk 17 november a.s. aan uw Kamer
worden toegezonden.
4
Wat is de reden dat Nederland meer energie per product gebruikt dan
andere landen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO)?
Nederland heeft ten opzichte van veel andere OESO-landen een relatief
energie-intensieve economie door onder andere de aanwezigheid van
grote chemische bedrijven, raffinaderijen en de staalindustrie.
5
Op welke concrete wijze wordt de «voortzetting en versterking» van de
aanpak van energiebesparing vormgegeven en welk doel wordt
nagestreefd?
Het kabinet hanteert geen specifiek doel ten aanzien van de hoogte van
energiebesparing. In het Regeerakkoord is afgesproken dat de bestaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

2

aanpak van energiebesparing, waarbij binnen sectoren samenwerking
tussen overheid en maatschappij voorop staat, door dit kabinet wordt
voortgezet. De aanpak bevat onder andere de bestaande sectorakkoorden,
zoals de Meerjarenafspraken met de industrie. Een aantal van deze
akkoorden in de gebouwde omgeving zal worden herijkt, waarmee de
effectiviteit wordt versterkt (Meer met Minder, Lente-akkoord en energiebesparing corporatiesector). Het versterken van deze gezamenlijke aanpak
van energiebesparing is vormgegeven in de Green Deal-aanpak. Het
kabinet sluit Green Deals met burgers, bedrijven en maatschappelijke
organisaties. Recent zijn nog 59 concrete Green Deals uit de eerste ronde
aan de Kamer aangeboden. In deze deals gaat het om projecten die op
korte termijn al resultaten boeken. Energiebesparing komt in veel van
deze deals terug.
6
Is een besparingstempo van 1,8 procent inderdaad het meest kostenefficiënte doel en wordt dit ook nagestreefd? Zo nee waarom niet?
Het vorige kabinet hanteerde een apart doel voor energiebesparing,
waarbij het energiebesparingstempo werd opgeschroefd naar 2 procent
per jaar. Uit berekeningen van ECN en PBL is toen gebleken dat dit
percentage niet kon worden gerealiseerd, ondanks fors aanvullende
beleidsmaatregelen die zouden leiden tot grote sectorale effecten. Een
energiebesparingspercentage van maximaal 1,8 procent werd daarbij als
bovengrens geraamd. Dit kabinet streeft echter een kosteneffectieve
invulling van de verplichte Europese doelstelling voor CO2-reductie en
duurzame energie na. Energiebesparing is daarbij een middel om
CO2-reductie te realiseren en zal, waar kosteneffectief, dan ook worden
ingezet voor CO2-reductie. Een aparte doelstelling voor energiebesparing
is daarvoor niet noodzakelijk.
De bijdrage van energiebesparing vastleggen in een aparte doelstelling is
zelfs onwenselijk, omdat op voorhand niet met zekerheid vastgesteld kan
worden welk energiebesparingstempo kosteneffectief is. Dit is namelijk
afhankelijk van onder andere toekomstige technologische ontwikkelingen
op het gebied van energiebesparing, maar ook van andere
CO2-reducerende technologieën. Een verkeerd vastgelegde doelstelling
kan Nederland er toe dwingen om ook niet-kosteneffectieve maatregelen
te nemen. Dit zou het energiebeleid onnodig kostbaar maken.
7
In de sector verkeer en vervoer zijn onvoldoende instrumenten ingezet,
welke instrumenten zouden ingezet kunnen worden?
Een belangrijk instrument met veel potentieel is Europese CO2-normen
voor personenauto’s, bestelbusjes en vrachtwagens. Voor personenauto’s
zijn deze normen reeds ingevoerd. Een aanscherping van deze normen
staat nog op het Europese programma. Voor bestelbusjes wordt de
invoering voorzien in 2014. Over de CO2-normen voor vrachtwagens
wordt momenteel nog overlegd tussen lidstaten. Het is onduidelijk of en
zo ja wanneer dit tot introductie van normen zal leiden.
In de referentieraming energie en emissies van het PBL1 wordt uitgegaan
van de aangescherpte normen voor personenauto’s en de introductie van
normen voor bestelbusjes. Het besparingstempo in het verkeer neemt dan
toe tot 1,25 procent per jaar.
8
Wat was het energie-efficiency resultaat uitgedrukt in procenten uitgedrukt van het convenant Benchmarking?
1

PBL, «referentieraming energie en emissies
2010–2020», 29 april 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

3

Zoals weergegeven in de monitoringsrapporten van het Verificatiebureau
Benchmarking (2008), is de energie-efficiëntie bij de deelnemende
industrie aan het convenant Benchmarking verbeterd met gemiddeld 0,5
procent per jaar over de periode 1999–2007.
9
Is er al een tussenevaluatie van de Meerjarenafspraak energie-efficiency
ETS-bedrijven (MEE). Voor het verslag: de afkorting ETS staat voor
Emissions Trading Scheme, de Engelse benaming voor het
CO2-emissiehandelssysteem? Zo nee, wanneer is deze wel beschikbaar?
Het MEE is nog relatief kort geleden afgesloten en kent een cyclus van vier
jaar voor het maken en uitvoeren van energie-efficiëntieplannen. Voor een
evaluatie zijn gegevens nodig over een volledige planperiode. In het
convenant is daarom afgesproken dat partijen de uitvoering en werking
van het convenant elke vier jaar, voor het eerst uiterlijk op 1 april 2013,
evalueren.
10
Een van de belangrijkste beweegredenen om energiebesparende
maatregelen te nemen is de aanwezig van voldoende kapitaal. Is dat er
momenteel voldoende? Zo nee, wat kan het kabinet daaraan doen?
Uit gesprekken die de afgelopen tijd met banken zijn gevoerd, blijkt dat in
principe voldoende kapitaal in de markt aanwezig is. Desondanks kunnen
zich omstandigheden voordoen waaronder energiebesparings- of
duurzame projecten niet van de benodigde financiering worden voorzien.
Daarvoor kunnen verschillende oorzaken zijn: soms is de rentabiliteit van
projecten te laag, soms zijn projecten voor bankinstellingen te gering van
omvang, of is er te veel onzekerheid over onder andere technische
haalbaarheid en risico’s. Daardoor moeten extra kosten worden gemaakt
om te bezien of financiering door banken desondanks kan worden
toegestaan. Deze kosten zijn in deze gevallen voor banken relatief te hoog.
In de Green Deal wordt bezien of een onafhankelijke partij op dit vlak een
oordelende rol kan vervullen waardoor de optredende handling costs voor
banken kunnen worden gemitigeerd. Andere financiële partijen
overwegen daarnaast een nieuwe groene investeringsmaatschappij op te
richten, die eerder bereid zou moeten zijn om bedoelde projecten te
financieren, met name doordat kennis over deze projecten bij een
dergelijke instelling voorradig is. In de Green Deal heeft de Rijksoverheid
een haalbaarheidsstudie op dit terrein mede gefinancierd. De resultaten
moeten worden afgewacht.
11
Worden er maatregelen genomen die er op sturen dat bij de vervanging
van een machine of de uitbreiding van een productielijn een stimulans
wordt gegeven om te investeren in energie-efficiency?
In het kader van de Meerjarenafspraken maken deelnemende bedrijven
energie-efficiëntieplannen, waarin wordt opgenomen welke energiebesparende maatregelen en investeringen de bedrijven gaan nemen. Deze
plannen worden iedere vier jaar geactualiseerd en bevatten alle mogelijke
maatregelen met een terugverdientijd van minder dan vijf jaar. Hierbij
wordt uitdrukkelijk gekeken naar vervangings- en uitbreidingsinvesteringen. De plannen zijn een stimulans omdat bedrijven hiermee structureel en voorafgaand aan de investeringen rendabele energiebesparende
maatregelen in kaart brengen. Daarnaast komen investeringen ter
verbetering van de energie-efficiëntie in aanmerking voor de EnergieInvesteringsaftrek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

4

12
Hoeveel procent van de Nederlandse CO2-uitstoot valt onder het ETS?
In 2010 zat van de totale uitstoot van broeikasgassen (CO2 en overige
broeikasgassen) 40 procent onder het Europese emissiehandelssysteem.
Na 2013 en verder neemt het percentage toe omdat de reikwijdte van het
ETS uitgebreid wordt per 2012. Het PBL verwacht dat dit percentage in
2020 ongeveer 53 procent zal bedragen.
13
Omdat het ETS de eerste drie jaar nauwelijks heeft gewerkt heeft
Nederland dankzij haar eigen beleid toch nog energiebesparing gerealiseerd. Kan het ETS de komende jaren wel leiden tot energiebesparing en
zo ja is dat afdoende?
De Algemene Rekenkamer beoordeelt het ETS als instrument voor
energiebesparing, terwijl het ETS voor een kostenefficiënte invulling van
de CO2-reductiedoelstelling in 2020 is bedoeld. Bij het ETS is het aan
marktpartijen om de meest efficiënte CO2-reductieopties te kiezen. Dit kan
bijvoorbeeld efficiënter energiegebruik, minder energiegebruik, duurzame
energie of CO2-afvang en -opslag zijn. Op die manier wordt ervoor
gezorgd dat de reductie van de CO2-uitstoot wordt bereikt tegen zo laag
mogelijke maatschappelijke kosten. Zoals ook verwoord in de kabinetsreactie, is het kabinet voorstander van een zorgvuldige keuze van doelen en
een efficiënt instrumentarium, waarbij nadrukkelijk aandacht moet zijn
voor de interactie tussen doelen onderling en instrumenten die hier niet
primair voor bedoeld zijn.
In het algemeen geldt overigens dat zodra er sprake is van een CO2-prijs
onder het ETS, hiervan een prikkel uitgaat naar de betrokken bedrijven om
energie te besparen. Dit geldt ongeacht de vraag of een bedrijf wel of
geen overschot aan rechten heeft.
14
Klopt de veronderstelling dat een forse vermindering van de CO2-uitstoot
alleen op een kosteneffectieve manier gerealiseerd kan worden door
vooral energiebesparing toe te passen? Zo nee waarom niet? Zo ja wat is
het optimum en waarom wordt dat niet vastgelegd in een bindende
doelstelling?
Energiebesparing is een van de opties om CO2-reductie op kosteneffectieve wijze na te streven. Andere opties zijn bijvoorbeeld kernenergie, CCS
en duurzame energieopwekking. Sommige van deze andere opties zijn
zeker zo kosteneffectief (bijvoorbeeld wind op land, bij- en meestook van
biomassa). Voor dit kabinet is het CO2-reductiedoel leidend. Het stapelen
van doelen, zoals het hanteren van een aparte doelstelling voor energiebesparing naast de verplichte Europese doelen voor CO2-reductie en
duurzame energie, kan ertoe leiden dat dure maatregelen genomen
moeten worden. De rekening daarvan komt te liggen bij burgers en
bedrijven.
15
Wanneer wordt er een kosten-batenanalyse gemaakt van alle instrumenten die resulteren in CO2-reductie?
Naar aanleiding van de motie Verburg1 heeft de staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu aan SEO en ECN opdracht gegeven een studie te
doen naar mogelijkheden om broeikasgassen te reduceren en de
kosten-baten daarvan in kaart te brengen. De uitkomsten zullen nog voor
het einde van dit jaar openbaar worden.
1

32 343, nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

5

16
Is het mogelijk om energie-intensieve bedrijven te prikkelen met
verhoging van belastingen en ze daarvoor te compenseren via de loon- of
vennootschapsbelasting zodat de internationale concurrentiepositie niet
wordt aangetast?
De praktijk leert dat een dergelijke fiscale vergroening veelal leidt tot
herverdeling van de lasten binnen het bedrijfsleven.
Een verhoging van indirecte belastingen gericht op de energie-intensieve
industrie met een terugsluis van de opbrengsten door verlaging van
directe belastingen zoals de vennootschapsbelasting (Vpb) kan –
afhankelijk van de maatvoering – per saldo leiden tot hogere lasten voor
deze bedrijven en kan daardoor de concurrentiepositie van deze grotendeels op de export gerichte bedrijven nadelig beïnvloeden. Dat komt
doordat bijvoorbeeld een verlaging van de Vpb vooral profijtelijk is voor
de dienstensector, in het bijzonder de financiële sector en niet in
voldoende mate bij energie-intensieve bedrijven neerslaat.
Het kabinet heeft in de fiscale agenda aangegeven dat in deze kabinetsperiode geen verdere stappen op het terrein van de fiscale vergroening
worden gezet.
17
Is er onderzocht of een verhoging van de belastingvrije voet en een
gelijktijdig verlaging van de eerste schijf leidt tot meer energiebesparing
zonder het leidt tot lastenverhoging voor lagere inkomensgroepen? Zo
nee waarom niet?
Dit is niet onderzocht, omdat het niet in de lijn der verwachting ligt dat
een verlaging van de eerste schijf, en daarmee dus lagere marginale
kosten voor het gebruik van energie, een prikkel kan geven aan
huishoudens om meer energie te besparen.
18
Welke maatregelen worden er achter de hand gehouden die kunnen
dienen als stok achter de deur indien een convenant niet de gewenste
besparing oplevert?
Energiebesparing is een belangrijk kosteneffectief middel dat helpt bij het
behalen van de Europese doelen. Goedwerkende convenanten dragen bij
aan een kosteneffectieve inzet van energiebesparing door de samenwerking van bedrijfsleven en overheid. Om de werking van de convenanten te waarborgen is in de convenanten afgesproken dat periodiek
evaluaties worden uitgevoerd. Resultaten van deze evaluaties kunnen
voor alle partijen aanleiding zijn voor wijziging van de convenanten.
19
Op welke soort bedrijven worden de activiteiten uit het convenant
energiebesparing gericht?
De MJA3 richt zich op middelgrote bedrijven en het de MJA-ETS richt zich
op ETS-bedrijven.
20
Wordt het beleid om energiezuinige en/of CO2-arme diensten en
producten in te kopen door de overheid, doorgezet? Zo nee, waarom niet?
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu heeft u 24 juni jl.
geïnformeerd over het advies over Duurzaam Inkopen dat was gevraagd
aan de maatschappelijke organisaties VNO-NCW en MKB-Nederland, De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

6

Groene Zaak, MVO-Nederland en de Nederlandse Vereniging voor
Inkoopmanagement (NEVI), en de wijze waarop met de aanbevelingen
wordt omgegaan1. Eind oktober zal de staatssecretaris van Infrastructuur
en Milieu u informeren over de verdere vormgeving van dit beleid.
Uiteraard blijft dit beleid mede gericht op het inkopen van energiezuinige
en/of CO2-arme diensten en producten door de overheid.
21
Welk energiebesparingsdoel stelt het kabinet zichzelf?
Dit kabinet stelt zichzelf geen energiebesparingsdoel. Voor dit kabinet zijn
de Europese doelen voor CO2-reductie en duurzame energie leidend. Dat
neemt niet weg dat energiebesparing wordt gezien als belangrijk
kosteneffectief middel dat helpt bij het behalen van de genoemde
Europese doelen.
22
Wanneer wordt het onderzoek naar het de gevolgen van vergroening van
belastingen en de gevolgen voor de concurrentiepositie afgerond?
Begin september jl. is een onderzoek van CE Delft en Ecofys naar uw
Kamer verzonden. In dat onderzoek is onder andere een buitenlandvergelijking opgenomen, conform de toezegging die is gedaan tijdens de
behandeling van het Belastingplan 20112 om voor een aantal lidstaten een
overzicht te geven van de energiebelasting in de hoogste schijven. De
buitenlandvergelijking geeft geen aanleiding voor een verhoging van de
tarieven voor de energie-intensieve industrie. Lage tarieven en vrijstellingen voor de energie-intensieve industrie worden in Europa breed
toegepast. Een discussie over beperking van vrijstellingen en een
verhoging van de tarieven voor de energie-intensieve industrie zal
vanwege de concurrentiepositie van Nederland op Europees niveau
moeten worden gevoerd. Het kabinet neemt overigens actief deel aan de
onderhandelingen over het richtlijnvoorstel van de Europese Commissie
betreffende de herziening van de Energiebelastingrichtlijn.
23
Waarop is de verwachting gebaseerd dat ETS-bedrijven in het convenant
MEE en door het sluiten van Green Deals een stap zullen maken op het
gebied van energie-efficiency terwijl dit in het verleden niet is gelukt? En
hoe groot is deze stap dan naar verwachting?
Het MEE-convenant is in aanpak en methode gelijk aan het
MJA3-convenant. Deze MJA-aanpak is de afgelopen jaren succesvol
gebleken, zoals ook door de Rekenkamer wordt geconcludeerd. Nu de
ETS-bedrijven zich ook aan deze aanpak hebben gecommitteerd, is de
verwachting dat de resultaten van deze bedrijven op termijn zullen
toegroeien naar de resultaten van MJA3. De door de ETS-bedrijven
opgestelde plannen wijzen ook in deze richting, want in deze plannen is
een besparingsambitie opgenomen van 2,7 procent per jaar voor de
periode 2010–2012. Dit percentage is inclusief energiebesparing in de
keten.
Met Green Deals worden nieuwe projecten en processen gestimuleerd die
in de toekomst breder navolging kunnen krijgen. Hiermee wordt gestimuleerd dat ook op de langere termijn er voldoende mogelijkheden zijn voor
bedrijven om besparingen te realiseren.

1
2

32 343, nr. 24.
Handelingen II 2010/11, nr. 23, blz. 90.

24
Op welke recente gegevens is de aanname gebaseerd dat het
CO2-reductiedoel in 2020 wel wordt gehaald?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

7

De aanname is gebaseerd op de beoordeling van het PBL van de
effectinschatting van voorgenomen beleidsmaatregelen. Zie ook de
bijlage «Effectinschatting voorgenomen klimaatbeleid» bij de brief
«Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020»1,die 21 juni 2011 aan
uw Kamer is gestuurd door de staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu. Daaruit blijkt dat de voor 2020 geraamde uitstoot uitkomt op 98,8
Mton (waarbij nog wel het effect van de invoering van de 130 km/h en het
mogelijke effect van de «autobrief» moet worden opgeteld) bij een
doelstelling van 104,6 Mton. Ook trekt het PBL bij de doorrekening in het
kader van de motie Halsema c.s.2 de conclusie dat «Nederland op koers
ligt om de broeikasgassen die niet onder het Europese emissiehandelssysteem vallen conform Europese afspraken in 2020 met 16 procent te
reduceren ten opzichte van 2005».
25
Wanneer wordt de Europese Commissie gevraagd om een analyse te
maken naar de samenhang tussen reductie van broeikasgasemissies en
hernieuwbare energie? En wanneer zijn de resultaten daarvan te
verwachten?
Nederland heeft in juli 2011 en recentelijk op 17 oktober jl. in de Raadswerkgroep gevraagd om een reactie van de Europese Commissie op de
samenhang tussen reductie van broeikasgasemissies met de voorstellen
van de Europese Commissie voor verplichte energie-efficiëntiemaatregelen. Het antwoord van de Europese Commissie was dat ze gaan
monitoren vanaf het moment dat de richtlijn energie-efficiëntie is
aangenomen. De resultaten zijn na 2014 te verwachten.
26
Wanneer worden de monitorresultaten over het eerste jaar van de MEE
convenanten voorgelegd aan de Kamer?
Het rapport met monitorresultaten van zowel de MEE als MJA3 is
26 oktober jl. aan uw Kamer gestuurd3.

1

32 813, nr. 1.
32 417, nr 39.
3
Resultaten 2010, resultatenbrochure
convenanten Meerjarenafspraken energieefficiëntie.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

8

1

Samenstelling:
Leden: Omtzigt, P.H. (CDA), Veen, E. van der (PvdA), Neppérus, H. (VVD),
Gerven, H.P.J. van (SP), Voorzitter, Blanksma-van den Heuvel, P.J.M.G.
(CDA), Dijck, A.P.C. van (PVV), Broeke, J.H. ten (VVD), Ondervoorzitter,
Ouwehand, E. (PvdD), Heijnen, P.M.M. (PvdA), Bashir, F. (SP), Sap, J.C.M.
(GL), Harbers, M.G.J. (VVD), Kortenoeven, W.R.F. (PVV), Plasterk, R.H.A.
(PvdA), Groot, V.A. (PvdA), Braakhuis, B.A.M. (GL), Vliet, R.A. van (PVV),
Mulder, A. (VVD), Dijkgraaf, E. (SGP), Verhoeven, K. (D66), Koolmees, W.
(D66), Schouten, C.J. (CU), Vacature CDA.
Plv. leden: Knops, R.W. (CDA), Vermeij, R.A. (PvdA), Ziengs, E. (VVD),
Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Haverkamp, M.C. (CDA), Gerbrands, K. (PVV),
Beek, W.I.I. van (VVD), Thieme, M.L. (PvdD), Monasch, J.S. (PvdA),
Irrgang, E. (SP), Grashoff, H.J. (GL), Straus, K.C.J. (VVD), Besselaar, I.H.C.
van den (PVV), Hamer, M.I. (PvdA), Kuiken, A.H. (PvdA), Gent, W. van (GL),
Beertema, H.J. (PVV), Boer, B.G. de (VVD), Staaij, C.G. van der (SGP),
Pechtold, A. (D66), Koşer Kaya, F. (D66), Slob, A. (CU), Hijum, Y.J. van
(CDA).
2
Samenstelling:
Leden: Dijksma, S.A.M. (PvdA), Snijder-Hazelhoff, J.F. (VVD), Koopmans,
G.P.J. (CDA), Ham, B. van der (D66), Voorzitter, Smeets, P.E. (PvdA),
Samsom, D.M. (PvdA), Jansen, P.F.C. (SP), Ondervoorzitter, Jacobi, L.
(PvdA), Koppejan, A.J. (CDA), Graus, D.J.G. (PVV), Thieme, M.L. (PvdD),
Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Wiegman-van Meppelen Scheppink, E.E. (CU),
Tongeren, L. van (GL), Ziengs, E. (VVD), Braakhuis, B.A.M. (GL),
Gerbrands, K. (PVV), Lodders, W.J.H. (VVD), Vliet, R.A. van (PVV),
Dijkgraaf, E. (SGP), Schaart, A.H.M. (VVD), Verhoeven, K. (D66), Werf,
M.C.I. van der (CDA).
Plv. leden: Jadnanansing, T.M. (PvdA), Elias, T.M.Ch. (VVD), Blanksma-van
den Heuvel, P.J.M.G. (CDA), Koolmees, W. (D66), Dikkers, S.W. (PvdA),
Dekken, T.R. van (PvdA), Irrgang, E. (SP), Groot, V.A. (PvdA), Holtackers,
M.P.M. (CDA), Dijck, A.P.C. van (PVV), Ouwehand, E. (PvdD), Gerven, H.P.J.
van (SP), Schouten, C.J. (CU), Gent, W. van (GL), Leegte, R.W. (VVD),
Grashoff, H.J. (GL), Mos, R. de (PVV), Taverne, J. (VVD), Bemmel, J.J.G.
van (PVV), Staaij, C.G. van der (SGP), Houwers, J. (VVD), Veldhoven, S.
van (D66), Ormel, H.J. (CDA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 016, nr. 5

9