Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 605

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 26 januari 2017
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken, de vaste commissie voor
Defensie en de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking hebben op 22 december 2016 overleg
gevoerd met mevrouw Hennis-Plasschaert, Minister van Defensie, de heer
Koenders, Minister van Buitenlandse Zaken, en mevrouw Ploumen,
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 30 september 2016 inzake artikel-100 Grondwet: Verlenging Nederlandse bijdrage aan Resolute Support en inzet voor de Brussel
Conferentie over Afghanistan (Kamerstuk 27 925, nr. 601);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 5 december 2016 met de beantwoording van vragen van de commissie
over de verlenging van de Nederlandse bijdrage aan Resolute
Support (Kamerstuk 27 925, nr. 604);
− de brief van Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 11 november 2016 met het verslag van de Brussels Conference on
Afghanistan (Kamerstuk 27 925, nr. 602).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,
Ten Broeke
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-27925-605
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

1

Voorzitter: Eijsink
Griffier: Van Toor
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Belhaj, Van Bommel, Ten
Broeke, Eijsink, Knops, Servaes en Van der Staaij,
en mevrouw Hennis-Plasschaert, Minister van Defensie, de heer
Koenders, Minister van Buitenlandse Zaken, en mevrouw Ploumen,
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 15.20 uur.
De voorzitter:
Ik heet de Minister van Buitenlandse Zaken, de Minister van Defensie en
de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van
harte welkom. Uiteraard ook een welkom aan al uw medewerkers, zowel
hier als elders luisterend en meewerkend. Welkom aan de aanwezigen op
de publieke tribune en de mensen die thuis meeluisteren; dank voor de
belangstelling. Welkom ook aan de leden. We bespreken vandaag de
verlenging van de Nederlandse bijdrage aan Resolute Support. Dit
algemeen overleg staat gepland van 15.00 tot 18.00 uur. We zijn twintig
minuten later begonnen. Indien nodig zullen we deze twintig minuten ook
uitlopen.
Alvorens van start te gaan, wil ik de ministers danken voor de technische
briefing van afgelopen maandag door de medewerkers. Ik denk dat deze
briefing veel heeft verduidelijkt. We hebben spreektijden van vijf minuten
afgesproken. Verder is één onderlinge interruptie toegestaan. Ik geef het
woord aan de eerste spreker, de heer Ten Broeke.
De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Voor de VVD is de Nederlandse inzet in Afghanistan altijd
helder geweest. De laatste dagen en weken is die weer veel in discussie.
Mijn fractie heeft nooit de illusie gekoesterd dat het ons zou lukken om dat
land te ontwikkelen tot een tweede Zwitserland, waar de democratie
bloeit, waar ongelovigen veilig op straat kunnen lopen of waar álle
meisjes naar school kunnen. Het land 500 jaar vooruit helpen, heb ik
ergens gezegd, is niet de doelstelling. Ik ben wel onder de indruk van het
feit dat we er met z’n allen, de hele internationale gemeenschap, in
geslaagd zijn om de gemiddelde levensverwachting in de periode dat we
er zaten van 51 naar 61 te krijgen. Dat is misschien ook wel wat waard.
Het doel is dus altijd een stuk beperkter, zo u wilt realistischer geweest.
Gegeven de discussies van vanochtend denk ik dat het niet slecht is dat ik
ons doel nog eens herhaal: Al Qaida eruit en de taliban eronder. Dat was
het uitgangspunt. Het was ook een vechtmissie, geen opbouwmissie. Dat
hebben we van meet af aan gezegd. Er valt veel over te zeggen. De MIVD
(Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) was helder: de situatie is zeer
zorgelijk. De ANSF (Afghan National Security Forces) die we getraind
hebben, worden voortdurend getest. We zitten met een situatie waarin er
wordt samengewerkt met de taliban en er ook wordt gevochten met de
taliban. In sommige provincies is de taliban gewoon de baas. We weten
niet hoe het gaat uitpakken. Dan is het van belang dat je je aanwezigheid
en je inzet continueert, omdat pas op de lange termijn zal blijken of het
echt gaat werken. Ik wil voor nu in ieder geval zeggen, ook tegen de
militairen die hieraan hebben bijgedragen – vandaag spreken we weer
over een verlenging van een missie met mogelijk 100 mensen – dat wij
onze doelen reëel stellen en daar onze succesfactoren bij leggen. Dat is
wel zo fair tegenover de militairen die het betreft.
De taliban is nog niet in staat gebleken om langdurig steden en belangrijke bestuurscentra in handen te krijgen. Men doet daar wel veel
pogingen toe. In Afghanistan kan men niet zonder steun van de interna-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

2

tionale gemeenschap. De Afghaanse strijdkrachten hebben voortuitgang
geboekt, maar zijn nog lang niet in staat om zelfstandigheid en veiligheid
te garanderen.
Ik heb een aantal vragen aan de Minister van Defensie. We horen
aanhoudend berichten over een strijdbare taliban die, hoewel men geen
grote bestuurscentra of steden in handen weet te houden, wel een
significante dreiging vormt. Kan de Minister een laatste stand van zaken
geven? De brief die we hebben dateert alweer van september. Waar is de
taliban in de tussentijd verder opgerukt of juist teruggedrongen? In
hoeverre lukt het de Afghaanse troepen om nu eindelijk zelf de kastanjes
uit het vuur te halen?
Dan over ISIS, eigenlijk de nieuwe groepering die zich in Afghanistan
manifesteert, vooral in het oosten van Afghanistan. De Minister schrijft
dat het onwaarschijnlijk is dat ISIS echt voet aan de grond krijgt. Ik hoop
dat dat zo is. Afghanistan was ooit een vliegdekschip voor terreur over de
hele wereld: Global Jihad. Dat moet het niet opnieuw worden. Is er een
dynamiek te zien waarbij ISIS sterker probeert om voet aan de grond te
krijgen? Het is een groepering die in de rest van de regio zware verliezen
lijdt, maar het moet gezegd dat ISIS vriend en vijand wist te verrassen met
een snelle opmars in sommige landen. Neem Palmyra in Syrië. Is het
uitgesloten dat Afghanistan alsnog een foothold wordt?
De VVD heeft zich ook enthousiast uitgelaten over het nieuws vorig jaar –
ik zeg dit met name tegen de Minister van Buitenlandse Zaken – dat er
tussen de EU en Afghanistan een akkoord is gesloten over het terugnemen van migranten. Vanochtend hadden we het er ook over, in het
kader van het proces in Mali. Ik zou graag zien dat uitgeprocedeerde
asielzoekers en economische migranten daadwerkelijk worden teruggenomen. Daar is ook die steun van de EU voor toegezegd. Het lijkt mij een
prima deal. Ik zou er daar graag meer van willen zien. De Valettadeal is
niet alleen in Afrika op z’n plaats, maar ook daar waar in Azië sprake is
van migrantenstromen. Wat nog niet is geregeld – ik maak dit punt ook
omdat mijn collega Malik Azmani daar eerder op gewezen heeft – is de
mogelijkheid om weeshuizen te bouwen in Afghanistan. Ik spreek de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hierop
aan. Die weeshuizen zijn nodig om het misbruik van Afghaanse kinderen
in de migratiestromen te kunnen voorkomen. De VVD heeft dit eerder aan
de kaak gesteld. Gezien de investeringen die Nederland doet – dat zijn er
nogal wat: voor 60 miljoen nu en voor 50 miljoen op de middellange
termijn – is het gerechtvaardigd om verder druk te zetten op dit punt. Is de
Minister bereid om dit te doen?
Een laatste punt dat hieraan is gerelateerd, gaat specifiek over de inhoud
van de artikel 100-brief die nu voorligt. Vele miljoenen worden besteed
aan genderprogramma’s. Bij sommige van die programma’s vraag ik me
af of ze ook echt bijdragen aan de centrale doelstelling, maar de Minister
zal daarover straks weer een vlammend betoog houden; ik heb haar
daartoe opgepord. Zij gaat dat larderen met haar plek op de lijst, en dat
mag. Ik vraag haar of een deel van ons budget op dit moment ook goed
zou zijn uitgegeven aan die weeshuizen, die zo fundamenteel zijn om
remigratie te kunnen laten plaatsvinden en om misbruik te voorkomen,
zoals we ook op een ander moment hebben gezien.
Ik weet dat er vragen zijn gesteld aan de Minister naar aanleiding van de
uitzending van Brandpunt eerder deze week. Daar hebben een aantal
collega’s, onder wie ikzelf, aan bijgedragen. Ik wil hier ook gezegd
hebben: je zult maar militair zijn en daar gezeten hebben en vervolgens in
allerlei televisieprogramma’s te zien en te horen krijgen dat je het fout
hebt gedaan omdat je niet met Jan Mohammed Khan hebt samengewerkt
en omdat er sprake was van misbruik, terwijl dat daar al honderden jaren
voorkomt. Laat één ding helder zijn, en daarom zijn wij heel helder over
de doelstellingen: het succes van de Nederlandse militairen staat voor mij
en voor mijn fractie buiten kijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

3

De heer Servaes (PvdA):
Voorzitter. Het is bijna een beetje onwerkelijk om in minder dan 24 uur de
situatie in Syrië, Mali en Afghanistan met elkaar te bespreken. Dit zijn
grote conflicthaarden die zekere parallellen kennen. Immers, van alle drie
weten we dat de inspanning van de internationale gemeenschap aldaar en
van Nederland als onderdeel van die gemeenschap zo’n beetje per
definitie een zaak van de lange adem is en zal zijn. Er wordt wel voortgang
geboekt en de PvdA is ervan overtuigd dat we een nuttige bijdrage
leveren. Tegelijkertijd moeten we bescheiden zijn in wat we daar tot stand
kunnen brengen.
Laat ik dit debat beginnen met het uitspreken van mijn grote waardering
voor alle militairen die daar nu zitten, juist in deze dagen voor kerst. Ik heb
de afgelopen weken de televisieprogramma’s met extra veel interesse
bekeken. De Brandpunt-uitzending toonde ongelooflijk ingewikkelde
dilemma’s voor onze militairen. De documentaireserie Onze missie in
Afghanistan laat zien hoe complex die opdracht in Afghanistan überhaupt
is. Ze laat zien van hoever we komen en hoe hevig er is gestreden aldaar.
Je kunt veel zeggen van de diverse missies in de afgelopen jaren, maar ik
vond het aangrijpend om te zien hoe hevig de strijd is gevoerd, ook door
Nederlanders. Terugkijken naar het verloop van dit soort missies is een
les. Het toont het belang van goede Rules of Engagement, het maken van
duidelijke afspraken en het geven van ruimte aan militairen om zelf
inschattingen te maken, maar het laat ook het belang zien van duurzame
betrokkenheid bij conflictgebieden. Je moet niet de illusie hebben dat je
daar wel even de boel kunt veranderen. Je moet streven naar
commitment voor de langere termijn.
In dat kader wil ik even naar deze missie gaan. Aanvankelijk spraken we
een periode van twee jaar met elkaar af. Er waren ook twee fasen
voorzien. Destijds werd de verwachting uitgesproken dat nog voor het
einde van de termijn van president Obama de internationale gemeenschap weer vertrokken was. Ik vond dat toen een optimistisch scenario. Ik
stel vast – dit is geen «gelijkhalerij» – dat dit ook wel gebleken is. Hoe kijkt
het kabinet hierop terug? Moeten we niet net zoals in de technische
briefing van afgelopen maandag constateren dat we veel meer naar de
omstandigheden moeten kijken en niet vooruitlopen door allerlei
faseringen aan te brengen? Ik verneem graag een reactie.
Dan ga ik naar de inhoud van het verlengingsvoorstel zelf, te beginnen bij
de politieke situatie in Afghanistan. Weliswaar hebben we een president
en een chief executive officer, maar een aantal andere ontwikkelingen
verloopt langzaam. Pas recentelijk is eindelijk een Minister van Defensie
benoemd, twee jaar na de presidentsverkiezingen. Het mandaat van het
huidige Afghaanse parlement is formeel al sinds 22 juni 2015 afgelopen.
Verkiezingen voor een nieuw parlement laten op zich wachten vanwege
onenigheid over hervorming van het kiesstelsel. Ik hoor graag een update
van de Minister van Buitenlandse Zaken. In hoeverre denkt hij dat de
politieke impasses in Afghanistan kunnen worden doorbroken dan wel
belemmerend werken voor de voortgang van de missie Resolute Support?
Specifiek vraag ik naar de doelstellingen van de missie op het gebied van
mensenrechten. We willen dat de Afghaanse veiligheidstroepen niet
alleen in staat zijn om de taliban eronder te houden, om in de termen van
collega Ten Broeke te spreken, maar ook dat ze dat op de juiste manier
doen. Daarover blijven zorgen bestaan. Het laatste rapport daarover is van
Human Rights Watch. Die bracht in augustus een rapport uit waarin wordt
gemeld dat scholen nog steeds en misschien zelfs vaker door Afghaanse
veiligheidstroepen worden gebruikt als militaire bases. Dat is in strijd met
alle basisregels die we in het oorlogsrecht kennen. Klopt dit? Zijn deze
berichten bekend? In hoeverre zetten we met deze trainingsmissie ook op
dit soort onderwerpen in?
De operationele inzet is een voortzetting van wat we eerder deden. De
omvang van de missie blijft ook min of meer gelijk. Ik lees echter wel dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

4

de Nederlandse troepen flexibeler zullen worden ingezet, dat wil zeggen
niet alleen op de vaste trainingslocaties in het noorden van Aghanistan,
maar ook op andere locaties. Het is dan belangrijk om ons ervan te
verzekeren dat de veiligheidssituatie op die andere locaties op dezelfde
manier wordt gemonitord en gewaarborgd. Die garantie zou ik graag van
de Minister van Defensie ontvangen.
De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter. Ik wil dit debat beginnen met een paar opmerkelijke citaten; zet
uw oren open, zou ik zeggen. «Afghanistan is a total and complete
disaster.» Of wat dacht u van deze: «Let’s get out of Afghanistan. Our
troops are being killed by the Afghanis we train and we waste billions
there. Nonsense!» Deze woorden zijn natuurlijk van president elect
Donald J. Trump. De Amerikaanse president heeft straks veel invloed op
het buitenlands beleid. Sommigen juichen dat toe omdat dat minder
avontuurlijk en minder interventionistisch zal zijn, maar wat betekent dit
als uitgangspunt voor het beleid rond Afghanistan? De Amerikanen
spelen daar al meer dan een decennium een centrale rol. Het is ook een
zeer kostbare missie; ik zal daar zo op terugkomen. Nederland levert altijd
een bijdrage, in de wetenschap dat we een grote partner hebben, een
grote bondgenoot, in dat land. Wat gaat er gebeuren met de Amerikaanse
plannen voor Afghanistan? Kan de Minister eens reflecteren op deze
woorden? Stelt dat daar ook maar een beetje van wordt omgezet in
beleid, wat zou dat dan betekenen voor de Nederlandse bijdrage? Je kunt
ook zeggen: moeten we niet eerst duidelijkheid krijgen over de Amerikaanse positie, over de toekomst van de Amerikaanse bijdrage in
Afghanistan? Ik verneem graag een reactie van de Minister.
Ook zonder de Amerikaanse twijfels, of eigenlijk het Amerikaanse oordeel
over deze missie in Afghanistan, hebben we zelf een oordeel als politieke
partij in Nederland. Ook de Nederlandse regering zal hierover een oordeel
moeten hebben. Niet voor niets begon collega Ten Broeke met allerlei
dingen die we in Afghanistan niet zullen halen. Het meeste zullen we niet
halen, maar het meest cruciale dat we niet zullen halen, is iets wat wel
degelijk in de doelstellingen zit, namelijk de opbouw van een geloofwaardig veiligheidsapparaat in Afghanistan. Per jaar moet 4,5 miljard
dollar worden betaald om de veiligheidstroepen op de been te houden. In
2024 zou Afghanistan dat volledig zelf moeten doen, maar volgens mij is
er in Nederland niemand die gelooft dat Afghanistan daartoe in staat zal
zijn. Waar komt die verantwoordelijkheid voor de veiligheidssector dan te
liggen? Waar moet Afghanistan het verdienmodel vandaan halen om dat
te realiseren?
Ten aanzien van de veiligheid zelf kunnen we vaststellen dat de opstandelingen, bijvoorbeeld de taliban maar ook andere groepen, op dit moment
een groter gebied in Afghanistan in handen hebben dan eind 2001, toen
de taliban uit Kabul werden verjaagd. De resultaten, ook na trainen van en
investeren in Afghaanse veiligheidstroepen, blijven dus uit op de grond.
Dat is problematisch. De internationale gemeenschap zit er wel met een
redelijke hoeveelheid manschappen en eigenlijk zijn we onderdeel van het
probleem geworden. We zijn het conflict in Afghanistan zelf – de internationale presentie duurt meer dan vijftien jaar – aan het hospitaliseren.
Vandaar dat een van de eisen van de taliban voor het hervatten van het
vredesproces is dat die troepen weg moeten. Dan pas willen vijandelijke
partijen aan de onderhandelingstafel komen om te spreken over iets wat
op vrede of stabiliteit in Afghanistan lijkt. Afghanistan heeft zelf een
geschiedenis van intern conflict en ook van conflict met andere partijen en
andere landen. Dat gaat niet zomaar over. Dat bleek tijdens de aanwezigheid van 100.000 buitenlandse militairen en het blijkt nu nog steeds bij
een veel geringere presentie, namelijk 10.000 buitenlandse militairen. In
de weg naar de onderhandelingstafel vormen die blijkbaar een obstakel. Ik
verneem graag een reactie. Kan de Minister ook aangeven wat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

5

bemoeienis is van de andere kant van het spectrum, namelijk van
Saudi-Arabië? De taliban zouden worden gesteund vanuit Saudi-Arabië,
financieel en anderszins. The New York Times berichtte hier recentelijk
over. Kan de Minister ingaan op die beïnvloeding van de situatie in
Afghanistan?
Het geweld in Afghanistan was altijd al groot, met elk jaar duizenden dode
burgers. De vluchtelingenstroom blijft groeien. Volgens de VN zou blijken
dat het dodental als gevolg van luchtaanvallen in het afgelopen jaar maar
liefst met 72% is toegenomen. Kan de Minister eens ingaan op deze
directe onveiligheid in het land zelf en dus ook, niet in de laatste plaats,
voor de eigen burgerbevolking van Afghanistan? Dat is een serieus
probleem.
Eerder deze maand verscheen er een opmerkelijk bericht op de website
thediplomat.com; ik weet dat de Minister hiervoor ook aandacht heeft. De
Afghaanse vicepresident, de voormalige krijgsheer Abdul Rashid Dostum,
noem ik weleens de Ronnie Brunswijk van Afghanistan. Immers, wat komt
ervan als je een van de mensen die eerst voor een hoop rottigheid hebben
gezorgd, later in het bestuur opneemt? Dat zien we in Afghanistan en
overigens ook in dat deel van de wereld waar Brunswijk actief is. Tijdens
een sportwedstrijd – ook hier dus een overeenkomst – zou hij een politieke
rivaal hebben laten kidnappen en martelen. Dat wordt natuurlijk tegengesproken, maar wat weet de Minister van dit gebeuren? Dit is hoogst
opmerkelijk. Het gaat om een vicepresident. Op dat moment was de
president overigens het land uit. Ik neem aan dat Nederland zich op de
hoogte stelt van dergelijke opmerkelijke gebeurtenissen.
Ten slotte het strafhof en de misdaden in Afghanistan. Een van de
conclusies van het voorlopig onderzoek is dat de Verenigde Staten naar
alle waarschijnlijkheid gevangenen hebben gemarteld in Afghanistan,
onder andere in geheime gevangenissen van de CIA (Central Intelligence
Agency). Wat de Amerikanen doen, komt toch altijd uit. Wat gaat
Nederland doen? Wij hebben toch ook gevangenen overgedragen, niet
zozeer aan de Amerikanen – dan wisten we immers dat het niet goed zou
aflopen – maar wel aan de Afghanen. Ook de Afghaanse veiligheidsdiensten worden beschuldigd van martelingen op grote schaal. Kan de
Minister daar eens op ingaan? Het is niet uit te sluiten dat Nederlandse
gevangen die zijn overgedragen, bij de Afghanen terecht zijn gekomen en
dus slachtoffer zijn geworden van martelingen. Graag een reactie van de
Minister.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter. Ik heb het genoegen om vandaag ook te spreken namens de
fractie van GroenLinks. Al vijftien jaar lang is de westerse gemeenschap
intensief betrokken bij Afghanistan. Door de inzet van militairen, ontwikkelingsmedewerkers en diplomaten is Afghanistan enorm vooruit geholpen.
Vandaag de dag gaan meer dan 8 miljoen kinderen naar school, is
moedersterfte flink teruggedrongen en stijgt de levensverwachting. Daar
staat wel tegenover dat er nog veel zorgen zijn. De veiligheidssituatie is
het afgelopen jaar weer verslechterd, 70% van de begroting wordt door
donoren betaald en de productie van opium neemt toe. Dat vinden wij
zorgelijk. Tegelijkertijd toont het de noodzaak van voortdurende betrokkenheid van de internationale gemeenschap.
Mijn collega’s refereerden er al aan: de afgelopen weken zijn er in de
media veel berichten verschenen over de inzet van Nederland in Afghanistan in de afgelopen tien jaar. Wij vinden het opvallend dat de teneur
over de Nederlandse betrokkenheid vooral negatief is. Ik denk dat we
onszelf tekortdoen. We kunnen zeker lessen trekken uit wat niet goed is
gegaan. Zo hebben we geleerd dat de politiek weinig beperkingen moet
opleggen, opdat militairen hun werk fatsoenlijk kunnen uitvoeren. Maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

6

we moeten ook trots zijn op wat is bereikt. Het is nu onze taak om onze
betrokkenheid voort te zetten, dus om Afghanistan niet de rug toe te
keren.
De hoofdmoot van Resolute Support is het trainen van het Afghaanse
leger en de Afghaanse politie. Uiteindelijk zal Afghanistan immers
volledig zelf voor de veiligheid moeten zorgen. Uit onderzoek van Human
Rights Watch blijkt echter dat de Afghaanse veiligheidsdiensten in
toenemende mate gebruikmaken van scholen als militaire bases; een van
de collega’s refereerde er al aan. Krijgen de Afghaanse veiligheidsdiensten in de training mee dat dit geen juiste manier van opereren is? Zo
nee, wil de Minister dit dan adresseren?
Het aantal burgerslachtoffers in Afghanistan is ook dit jaar weer ongekend
hoog. Ook de Afghaanse veiligheidsdiensten hebben hier een aandeel in.
Kan de Minister toelichten of in de trainingen hiervoor aandacht is? Als
het Afghaanse leger burgerslachtoffers maakt zonder dat daarover enige
vorm van verantwoording wordt afgelegd, ontstaat er een cultuur van
straffeloosheid. Daardoor kan de steun onder de bevolking voor het leger
en de politie afnemen. Kan de Minister hierop reageren?
De uitzending van Brandpunt is al genoemd. Ik zal er niet uitgebreid op
ingaan, maar is de Minister bereid om de Kamer een brief te sturen om
een aantal zaken op te helderen die aan bod komen in deze uitzending?
Ik ga door met het politieke proces. Bij de Afghaanse overheid is sprake
van een politieke impasse. De parlementsverkiezingen zijn uitgesteld en
de regering verliest populariteit en gezag. Dat vinden wij zorgelijk.
Immers, alleen met een functionerende overheid is een duurzame en
stabiele oplossing mogelijk. Kan de Minister toelichten welke inspanningen worden verricht om ook op dit vlak verbeteringen te realiseren?
Ten aanzien van de vluchtelingen merk ik het volgende op. Er zijn
duidelijke afspraken gemaakt, maar ik heb toch nog enkele vragen.
Worden er Afghaanse kinderen teruggestuurd? Zo ja, hoe verhoudt zich
dat tot het feit dat veel Afghaanse kinderen voor hun 5de sterven, dat het
aantal kindsoldaten toeneemt en dat veel Afghaanse kinderen ondervoed
zijn? Mijn vraag is eigenlijk: is Afghanistan wel veilig genoeg voor hen?
De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng. Naar aanleiding van de Brandpuntuitzending merk ik op dat uw naam onder de Kamervragen staat. We
moeten de reactie van de regering even afwachten. Ik neem aan dat u dat
bedoelt.
Mevrouw Belhaj (D66):
We hebben schriftelijke vragen gesteld. Die beperken zich tot een enkel
gegeven, namelijk het mortuarium dat mede door Nederland is betaald. In
deze uitzending zijn meer aspecten aan bod gekomen. Daarop zouden wij
graag een reactie willen. We vragen de regering om in brede zin te
reageren op de uitzending. Ook willen we weten of de militairen goed zijn
getraind en of ze weten hoe ze moeten omgaan met het fenomeen van
bacha bazi. Wordt er gemeld? Ik wilde dit niet vermelden, maar ik heb dat
nu toch gedaan om het wat specifieker te maken. Kan de Minister behalve
op de schriftelijke vragen ook hierop reageren, in een aparte brief?
De voorzitter:
Mevrouw Belhaj, als u mij toestaat. Er zijn Kamervragen gesteld. Het is
gebruikelijk dat de regering dan even de tijd krijgt om daarop te reageren.
Ik laat het verder aan de regering, maar ik wilde dit punt even opmerken.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik denk dat er sprake is van een misverstand. Die schriftelijke vragen
hebben betrekking op een klein stukje uit die uitzending. Daar staat mijn
naam onder, maar ook die van andere woordvoerders. Ik heb aanvullende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

7

vragen. Ik kan daarover ook schriftelijke vragen stellen, maar dat lijkt mij
overbodig. Een brief lijkt mij prima.
De voorzitter:
Nogmaals dank voor uw toelichting. We zijn wel wat gewend hier, maar ik
laat het graag aan de bewindspersonen over. Het woord is aan de heer
Knops van de CDA-fractie.
De heer Knops (CDA):
Voorzitter. Dit debat over Resolute Support is belangrijk, maar je kunt je
afvragen hoe resolute die support is als je die afzet tegen de omvang van
de missie die we daar ontplooien. De taliban lopen nog steeds in grote
delen van het land rond en de resultaten van ruim veertien jaar inzet, ook
van Nederland, blijven broos. Zowel de stad Kunduz als Tarin Kowt in
Uruzgan dreigt te vallen. Soms worden de steden veroverd en terugveroverd. Eén ding is zeker: de Afghanen kunnen nog niet op eigen benen
staan. Dat kwam ook naar voren in de technische briefing die we hebben
gekregen; waarvoor dank.
De NAVO kampt nog steeds met een troepentekort. Nederland levert in
het kader van een missie slechts, zou ik zeggen, 100 militairen. Ik heb het
vorig jaar ook gezegd, ik blijf het een bescheiden bijdrage vinden op een
totaal van ruim 13.000 NAVO-troepen die daar aanwezig zijn. De taliban
zijn nog steeds heel actief en ook in opmars. Diverse provinciale hoofdsteden worden belaagd en soms tijdelijk veroverd. Het lijkt erop dat de
taliban meer grondgebied in handen hebben dan ooit tevoren sinds de
inval van de VS in Afghanistan in 2001. Is dat juist?
Er staat veel op het spel. Uit een rapport van de Amerikaanse Special
Inspector General for Afghanistan Reconstruction uit oktober blijkt dat er
een toename is in armoede, werkloosheid, geweld, migratie, het aantal
interne ontheemden en in onderwijsongelijkheid. Overheidsvoorzieningen
en particulieren investeringen zouden zijn gedaald. Ook zouden eerder
gedane investeringen in de infrastructuur onder druk staan. 20% van de
wegen zou zijn verwoest en de resterende 80% zou verslechteren door
achterstallig of geen onderhoud. Het aantal asielzoekers zou het eerste
halfjaar 83% hoger zijn dan in de dezelfde periode in 2015. Veel Afghanen
vragen asiel aan, ook in Nederland. De EU is tot afspraken gekomen over
terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers. De Joint Way Forward is op
zich goed, maar minstens zo belangrijk is het terugdringen van de taliban,
de oorzaak van een hoop ellende. We moeten voorkomen dat mensen op
de vlucht slaan. De VN houdt in haar scenario’s zelfs rekening met 400.000
ontheemden door geweld.
Wat ook explosief stijgt, is de opiumproductie. We hadden het vanochtend
nog over cashewnoten. Dat was heel onschuldig, maar de papaveroogst
zou volgens de VN fors stijgen. Speciaal voor de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking merk ik op dat we het
hebben over een gebied zo groot als Limburg dat volstaat met papaverplanten. Sommigen zijn daar trots op, wij niet. Volgens de commandant
van de Resolute Support, generaal Nicholson, is het grensgebied met
Pakistan erg poreus en kunnen jihadisten zich gemakkelijk verplaatsen van
en naar het Pakistaanse talibannetwerk, het Haqqani-netwerk, en ISIS. Het
Haqqani-netwerk, dat verantwoordelijk is voor de grootste aanslagen in
Kabul, zou zelfs een vrijhaven genieten in Pakistan, aldus de commandant.
Zo is het natuurlijk dweilen met de kraan open. Er moet druk komen, ook
op Pakistan, om de grens beter te bewaken en op te treden tegen deze
terreurnetwerken. Ziet de Minister van Buitenlandse Zaken samen met zijn
coalitiecollega’s mogelijkheden daartoe? We kunnen wel alleen aan de
gevolgenkant actief zijn, maar als we de oorzaken niet wegnemen, blijft
het probleem bestaan.
De Afghaanse veiligheidstroepen kunnen niet volledig op eigen benen
staan; ik zei het al eerder. Dit kwam ook nadrukkelijk naar voren in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

8

technische briefing. Er zijn dus verbeteringen nodig op het gebied van
leiderschap, personeelsmanagement en integratie van lucht- en vuursteun
en communicatiemiddelen in operaties. Daar is deze missie ook voor. Het
is dan ook goed dat we deze missie blijven steunen. Ik zeg het nog een
keer: wat ons betreft had het wat robuuster gemogen.
Het model van hub and spoke kan nu niet volgens planning worden
uitgevoerd. Nu komt er een soort flexibeler variant, maar feit is dat het is
vertraagd omdat de beoogde successen niet zijn gerealiseerd. Hoe schat
het kabinet dit voor de nabije toekomst in? Kunnen we naar volgende
fases toe? Kan er een situatie komen waarin de Afghaanse veiligheidstroepen op eigen benen kunnen staan?
Het kabinet gaat door met het actieprogramma voor vrouwen, maar ook
daarvoor geldt: als je om de haverklap onder de voet wordt gelopen door
de taliban, zijn programma’s niet sustainable.
De Resolute Support kampt met een troepentekort van 3.000 functies. Ook
in de commandogroepen in het noorden, waar Nederland actief is,
worden enkele tientallen functies niet vervuld, zo geeft het kabinet zelf
aan. Toch overweegt Nederland geen grotere bijdrage. Ik stel de vraag
opnieuw: waarom niet? Ik heb wel een vermoeden wat het antwoord is,
maar mede gezien de nadrukkelijke vragen van SACEUR (Supreme Allied
Commander Europe) tijdens bijeenkomsten van de Noord-Atlantische
Raad lijkt het me goed om hierbij stil te staan. Wij leveren 10 adviseurs op
een bijdrage van circa 100 militairen, en dat weer op een troepentotaal
van ca. 12.000 tot 15.000. Het kabinet noemt dat een proportionele,
significante bijdrage. U kunt zich voorstellen dat ik daar iets anders over
denk. Het is een bijdrage en het is ook een nuttige bijdrage. Wij leveren
kwalitatief goede mensen, maar significant en proportioneel? Dat is een
beetje een understatement.
In zijn algemeenheid hebben we op dit moment, als het gaat om de
landstrijdkrachten in NAVO-operaties, moeite om voldoende troepen te
leveren. Dat probleem hebben we al vaker besproken. De Minister van
Defensie schrijft in antwoord op onze vragen daarover: we doen meer op
zee dan we zouden moeten doen; het is daarom verdedigbaar om onder
te presteren op land. Ik vind eigenlijk dat Nederland de ambitie moet
hebben om op al die terreinen boven het gemiddelde te scoren. Ik krijg
hierop graag een reactie van de Minister van Defensie.
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Ik mag mede het woord voeren namens de fractie van de
ChristenUnie.
Ik herinner me dat we een jaar of tien geleden op bezoek gingen bij
troepen in Kabul. Op weg daarnaartoe las ik het boek De vliegeraar van
Hosseini. In het debat over de toenmalige missie bleken velen het boek
gelezen te hebben en dat het boek indruk op hen had gemaakt. Een van de
redenen daarvoor was juist dat in het boek naar voren komt wat mensen
allemaal in Afghanistan hebben meegemaakt in hun recente geschiedenis.
Mensen hebben de Russische bezetting meegemaakt en de gruwelijke
burgeroorlog die daarop volgde. Mensen hebben de talibanperiode
meegemaakt en de periode daarna, waarin allerlei mensen vanuit het
buitenland zeiden het goede met hen voor te hebben en dat het voortaan
echt goed zou gaan. Je snapt dat het een overlevingswijsheid kan zijn om
eerst de kat uit de boom te kijken en te zeggen: maar blijven die internationale troepen hier of gaan ze straks met de staart tussen de benen weer
weg? Daaraan terugdenkend ben ik blij dat we opnieuw mogen beslissen
over een verlenging van een missie in Afghanistan. Ik aarzelde bijna over
het uitspreken van die woorden, want tegelijk is het triest dat de missie
nodig is en blijft. De veiligheidsopbouw is immers nog niet zodanig dat
we kunnen zeggen dat het allemaal niet meer hoeft. De lange adem, het
voet bij stuk houden en het niet loslaten zijn juist in de context van
Afghanistan ongelooflijk belangrijk. Dit heeft tot gevolg dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

9

uitgangspunt van mijn fractie is om positief te staan tegenover het
opnieuw leveren van een bijdrage aan de missie Resolute Support in
2017.
Gelukkig zijn er goede ontwikkelingen geweest in de afgelopen tijd. Er is
een eenheidsregering, ook al is het een zwakke regering. Er is een
versterkt bankensysteem. Er zijn soms stappen gezet binnen het verzoeningsproces. Op heel veel terreinen, zoals niet alleen in de bestrijding van
corruptie, maar ook in de veiligheidssituatie, is echter nog een hoop mis.
Soms is er zelfs sprake van een verslechtering. De regering zegt dan ook
terecht: Afghanistan kan nog niet zonder steun in de rug van de internationale gemeenschap.
Operatie Resolute Support dient diverse doelen. Zo worden Afghaanse
strijdkrachten getraind, geadviseerd en ondersteund in de lange,
uitputtende strijd tegen de taliban. Welke vooruitgang is inmiddels
geboekt? Hoe wordt voorkomen dat ISIS verder voet aan de grond kan
krijgen in Afghanistan? Daarnaast moet de internationale en Nederlandse
inzet bijdragen aan politieke stabiliteit, corruptiebestrijding, versterkte
rechtsstaat en nog een aantal andere belangrijke doeleinden. In de
stukken wordt ook nadrukkelijk geschreven over de bescherming van
kwetsbare groepen, zoals kinderen. Er zijn ook vandaag weer vragen
gesteld over het helaas wijdverbreide fenomeen van kindermisbruik in
Afghanistan. Ik ben benieuwd naar het antwoord op de Kamervragen die
daarover gesteld zijn. Los van de kwestie van de betrokkenheid van
Nederlandse militairen bij de bescherming gaat het natuurlijk in het
algemeen over een afschuwelijk, wijdverbreid fenomeen in Afghanistan,
waarbij we alle mogelijkheden moeten benutten om ons ertegen te keren.
Ik wil nadrukkelijk de bijzonder kwetsbare positie van christenen in
Afghanistan genoemd hebben. Afghanistan staat nog altijd op plaats vier
van de christenvervolging van Open Doors. Binnen het systeem van de
versterking van de veiligheidssituatie moet er ook oog zijn voor de
noodzakelijke bescherming van minderheden. Juist de groep christenen is
heel vaak slachtoffer van uitsluiting, gevangenschap, marteling en soms
zelfs moord. Ik vraag om daar blijvende bijzondere aandacht voor te
houden.
Er wordt het nodige positieve bericht over de goede samenwerking met
partners als de Verenigde Staten, Duitsland en de Scandinavische landen.
Ik ben benieuwd hoe de Nederlandse inspanning zich verhoudt tot de
inspanningen van de overige NAVO- en EU-landen, maar ook tot die van
de landen rondom Afghanistan, ook wat betreft het krijgen van voldoende
capaciteit voor de operatie Resolute Support, nu en in de toekomst. Juist
ook de beperkte vooruitgang die geboekt wordt, heeft tot gevolg dat er
nog altijd niet kan worden doorgeschakeld naar een volgende fase, terwijl
afbouw ervan de kwetsbare resultaten in Afghanistan in gevaar kan
brengen. Daarom heb ik de vraag welke mogelijkheden er nog zijn voor
andere landen om positief bij te dragen aan de versterking van deze
missie in de toekomst.
De voorzitter:
We zijn hiermee gekomen aan het einde van de eerste termijn van de
Kamer.
De vergadering wordt van 15.57 uur tot 16.10 uur geschorst.
De voorzitter:
Wilt u geen foto’s maken hier? We gaan graag op de foto, maar hier mag
toevallig niet gefotografeerd worden.
Minister Koenders:
Voorzitter. Ik dank de Kamer voor de vragen die in de eerste termijn zijn
gesteld. We spreken vandaag over het besluit om de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

10

deelname aan Resolute Support te verlengen. Het kabinet stuurde de
Kamer daarover een brief op 30 september. Even voor alle duidelijkheid:
Resolute Support is een adviesmissie. We zitten dus in een heel andere
fase dan hiervoor. Sommigen van de leden spraken over die geschiedenis,
toen we gebiedsverantwoordelijkheid hadden, een directe verantwoordelijkheid van de NAVO. In het kader van de overdracht van bevoegdheden
is het een adviesmissie zonder gevechtstaken. Wij adviseren en trainen
niet op het uitvoerende niveau, zoals het geval was tijdens de ISAF-missie
(missie van de International Security Assistance Force), maar de adviesinspanningen zijn gericht op het middenkader en hogere kader binnen leger
en politie.
Zoals de Kamer weet, vindt de missie in vier regio’s plaats. Oorspronkelijk
was het de bedoeling dat Resolute Support na 2015 zou overgaan in
uitsluitend een presentie in Kabul en na 2016 in een civiel geleide missie.
Sommigen van de leden hebben terecht gevraagd: had u dat niet wat
eerder kunnen inzien? Resolute Support ging – dat vind ik terecht – van
het begin af aan uit van een «conditions based»-benadering, waarbij de
voorwaarden het tempo bepalen, om het zo maar even te zeggen. De
voortgang naar de volgende fases van de missie en het uiteindelijke
vertrek waren afhankelijk van de actuele veiligheidssituatie en het
vermogen van de Afghaanse veiligheidstroepen om de veiligheid
zelfstandig te waarborgen. In 2014 was de inschatting dat hiervoor
ongeveer twee jaar nodig zou zijn. Dat bleek te optimistisch; daar heeft de
heer Servaes gelijk in. De werkelijkheid laat zien dat hier langere tijd voor
nodig zal zijn. Daarom wordt de missie in 2017 op hoofdlijnen ongewijzigd
voortgezet. Dat gebeurt op basis van een besluit dat de staatshoofden en
regeringsleiders met elkaar hebben genomen op 8 en 9 juli in Warschau.
Daar is eigenlijk gewoon geregistreerd dat de ANDSF (Afghan National
Defense and Security Forces) nog niet op het verwachte niveau zijn en dus
nog niet in staat zijn om overal in het land de veiligheid geheel zelfstandig
te garanderen. De Minister van Defensie zal meer specifiek op die punten
ingaan. In ieder geval is in de brief duidelijk geworden dat dit te maken
heeft met leiderschap – vandaar de adviseringsfuncties op dat terrein – en
met de mogelijkheden van eigen close air support (CAS); vandaar dat er
ook adviestaken zijn op het gebied van de luchtmacht. Ook is er bredere
samenwerking van de Verenigde Staten met Afghanistan.
De regionale benadering is flexibeler gemaakt. Je moet ook leren van je
ervaringen. Vanuit Kabul kunnen adviseurs worden ingezet in een regio
waar dat het meest noodzakelijk is. Dat is in algemene termen zo en geldt
dus niet voor de Nederlandse bijdrage. Een overgang naar de volgende
fase wordt jaarlijks op basis van een strategic review overwogen. Dat
heeft ook te maken met de politieke impasse. Daar kom ik zo nog op
terug. De missie richt zich op de training van de Afghaanse veiligheidstroepen, maar het is aan de Afghaanse regering om te besluiten over de
hervorming en ontwikkeling van de veiligheidsstructuur waarbinnen de
capaciteitsopbouw gestalte krijgt. Politieke impasses kunnen die besluitvorming vertragen. Dat is hiermee ook gebeurd; zij hebben de voortgang
belemmerd. Ik betreur het zeer dat de aanstelling van de Minister van
Defensie zo lang op zich heeft laten wachten, waardoor er aan Afghaanse
zijde geen aangewezen persoon was om sturing te geven aan de brede
ontwikkeling van het Afghaanse veiligheidsapparaat. Ik zal zo nog
toelichten waarom die impasse eigenlijk ontstaan is.
De internationale gemeenschap, waaronder de speciale vertegenwoordiger van de Europese Unie, heeft destijds diplomatieke druk uitgeoefend
op de regering om tot overeenstemming te komen. Ik herinner mij dat ik
zelf nog een bezoek heb gebracht aan Afghanistan. We staan ook
regelmatig in contact met zowel Minister Rabbani als president Ghani en
de CEO (chief executive officer). CEO is natuurlijk een beetje een bizarre
term voor een land, al merk ik dat hij steeds actueler wordt bij sommige
verkiezingen en benoemingen. Desalniettemin was het daar toch nog een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

11

redelijke vernieuwing. Dat heeft te maken met de enorm ingewikkelde
structuur van Afghanistan. De heer Van Bommel heeft daar terecht op
gewezen, dus laat ik daar maar gelijk op ingaan. Regionaal ligt het
ingewikkeld. Dat hoef ik de Kamer niet uit te leggen; dat hebben we hier
herhaaldelijk gewisseld. Het land is eigenlijk nooit centraal bestuurd
geweest. Er zijn altijd een heleboel verschillende groeperingen zijn
geweest die bestuurd werden, meestal vrij autoritair, op basis van het
warlordsysteem. Je kunt daar dus niet van de ene op de andere dag een
moderne regeringsstructuur zoals wij die kennen ontwikkelen zonder dat
deze een weerspiegeling is van de oude structuren.
Dat is precies wat er gebeurd is in het genoemde incident met Dostum op
25 november. Dat is een zeer ernstig incident. Er zijn ook nog andere grote
warlords. Je merkt dat Ghani en Abdullah dat met z’n tweeën proberen te
minimaliseren, verkleinen en in te dammen, maar dat lukt hun niet altijd.
Het incident met Dostum was zeer ernstig. De Europese Unie heeft dan
ook direct opgeroepen tot een onafhankelijk onderzoek. President Ghani
heeft toegezegd dat dat onderzoek er komt. Hij is zich er zeer van bewust
dat dit in feite een ondergraving van de eenheidsregering is. Laten we
eerlijk zijn: die eenheidsregering was een verstandshuwelijk, dat gesloten
is naar aanleiding van de laatste verkiezingen daar. Er is toen een enorme
discussie gevoerd over de uitslag. Dat hebben we destijds ook besproken
in de Kamer. De samenwerking tussen president Ghani en CEO Abdullah
verloopt moeizaam – ik ga het niet mooier maken dan het is – en dat staat
daadkracht in de weg. Daarnaast heeft het parlement op 12 november het
vertrouwen in zeven Minister opgezegd, onder wie de Minister van
Buitenlandse Zaken, die ik hier twee weken geleden over sprak. Dat is een
ernstige situatie. President Ghani heeft nu het supreme court gevraagd
om te onderzoeken of het parlement conform de Grondwet de ministers
tot aftreden kan dwingen, aangezien het officiële mandaat van het
parlement op 22 juni 2015 afliep. In afwachting van die uitspraak zijn de
ministers overigens gewoon nog in functie. Zij kunnen dus functioneren,
maar – laten we daarover duidelijk zijn – dit maakt het uitvoeren van
beleid natuurlijk wel moeilijker. Daarover is een hele discussie geweest –
ik neem aan dat de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking daar nog over zal spreken – tijdens de vergadering in
Brussel, waarin gesproken is over de manier waarop en de condities
waaronder financiering plaatsvindt.
Een van de moeilijkste elementen hierin is de vraag hoe je de strijd om de
macht kunt beslechten via de stembus in plaats van met militaire
middelen. Afghanistan is een land dat een democratische ontwikkeling
heeft meegemaakt, al in de jaren zestig. Iedereen zegt dat het land ineens
een stap maakt van de middeleeuwen naar de 21ste eeuw, maar dat is
echt een versimpeling van de situatie. Afghanistan heeft namelijk een
periode meegemaakt die weliswaar niet direct vergelijkbaar is met de
situatie in West-Europa, maar wel alleszins anders was dan de situatie van
regionale inmenging en later de Russische bezetting, die veel kapotgemaakt heeft. We zitten dus nog gedeeltelijk met niet alleen het tribale
systeem, maar ook het warlordsysteem. Je merkt dat niet alleen president
Ghani maar ook anderen zich proberen daaraan te ontworstelen. Dat is de
strijd die nu gevoerd wordt.
Wij staan daarin aan de kant van degenen die niet van buitenaf een
systeem willen opdringen. Ik refereerde al aan tradities in Afghanistan
zelf, die wel degelijk van belang zijn voor de toekomst van het land. Ik zeg
er direct bij dat ik er eigenlijk geen oordeel over wil vellen. Dat is moeilijk,
want als je de situatie van buitenaf moet waarderen, kom je vaak terecht
in discussies over de vraag of het glas halfvol of halfleeg is. Het is
duidelijk dat er op dit moment op een aantal punten grote zorgen zijn,
bijvoorbeeld over de langetermijnfinanciering van de strijdkrachten en het
functioneren van deze regering. Ik wijs er echter wel op dat er vooruitgang
is geboekt op het gebied van democratie en bestuur; dat is misschien toch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

12

belangrijk om te noemen. Voor 2001 was er geen democratie, geen
functionerende overheid, geen belastingstelsel. In 2004, 2009 en 2014 zijn
er verkiezingen gehouden. Die waren weliswaar aan kritiek onderhevig –
en terecht; dat moet ook benoemd worden – maar die zijn wel gehouden.
Inmiddels is er een toename van de belasting met 30% en heeft Afghanistan een veiligheidsapparaat van 300.000 veiligheidstroepen, die veel
meer eigen verantwoordelijkheid hebben genomen en dus ook heel veel
slachtoffers kennen. Er is een heleboel gaande, maar er moet ook nog een
heleboel gebeuren. Vandaar dat eigen verantwoordelijkheid van de
Afghaanse regering nodig blijft. We gaan dat dus ook niet meer zelf doen.
Dat is wel belangrijk om te noemen.
Dat geldt ook voor het element van gender. Dat wordt nu een beetje
afgedaan als een bijzaak, maar dat is het in Afghanistan natuurlijk niet. De
kern van de ontwikkeling daar zal zijn dat ook vrouwen en meisjes de kans
krijgen om onderwijs te volgen en werk te zoeken. Dat is in alle landen in
die regio hét recept voor economische ontwikkeling. In de jaren negentig
groeide een complete generatie op in totale genderapartheid. Nu zijn 40%
van de schoolkinderen meisjes en 27% van de parlementariërs vrouwen.
Het aantal vrouwelijke agenten is toegenomen. Dat is echt enorm
belangrijk voor de economische ontwikkeling en de ontwikkeling van
Afghanistan in het algemeen. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld het
medialandschap – er zijn 180 radiozenders en televisiekanalen – en de
gezondheid en levensverwachting. In 2001 woonde slechts 5% van de
bevolking op een uur of minder lopen van een gezondheidscentrum. In
2008 was dit bijna 60%. De kindersterfte in Afghanistan is enorm gedaald.
Dit is allemaal niet dankzij ons, ISAF, de NAVO of deze missie, maar
daarmee zijn wel de omstandigheden gecreëerd om vooruitgang te
boeken in een buitengewoon ingewikkelde situatie in een geografisch
buitengewoon controversiële regio. Denk maar even aan de problematiek
met Pakistan; er is nog steeds een duidelijk probleem met de grens, die de
Pashtunbevolking scheidt.
Ik zeg niet dat alles nu prima is – laat daarover geen enkel misverstand
bestaan – want ik maak mij grote zorgen over een aantal punten, die de
leden terecht hebben genoemd. De heer Ten Broeke en anderen hebben
ISIS aan de orde gesteld. Is dat een factor die erbij komt, terwijl de
veiligheid daar toch al kwetsbaar is? Ik neem aan dat de Minister van
Defensie nader zal analyseren hoe de situatie is, maar over ISIS wil ik toch
iets opmerken. In Afghanistan is ISIS beperkt aanwezig, in het bijzonder in
de provincies Nangarhar en Kunar, waar van oudsher een zeer salafistische bevolking woont. In die regio heeft ISIS, weliswaar beperkt, maar
desalniettemin ernstig, een aantal districten onder controle. ISIS wordt
bestreden door de ANDSF, de antiterreurmissie van de Verenigde Staten
en de taliban. Dat is een interessante coalitie. Hierdoor is ISIS niet in staat
geweest om zijn invloedsgebied uit te breiden; het is echter ook niet
verslagen of verdreven. Wel heeft ISIS in de hoofdstad Kabul enkele zware
aanslagen gepleegd, voornamelijk gericht tegen de sjiitische bevolking. Er
gaan geruchten dat uit Irak en Syrië verdreven ISIS-strijders van plan zijn
om naar Oost-Afghanistan af te reizen om de strijd daar te steunen. Dat
valt niet uit te sluiten. We zullen daar zeer alert op zijn. Met «we» bedoel ik
dan iedereen die zich geëngageerd weet met Afghanistan. Het is dus niet
uit te sluiten, maar naar onze huidige inschatting is het niet waarschijnlijk
dat er in de nabije toekomst sprake zal zijn van een snelle opmars van ISIS
in de regio.
In dat kader wil ik ook iets zeggen over de onderhandelingen in het kader
van het vredesproces. Ik heb altijd een beetje moeite met dat woord, want
dat doet me gelijk denken aan het Midden-Oosten en de situatie daar, die
we hier vaak bespreken. Ook als er geen vredesproces is, noemen we het
nog zo. Iedereen begrijpt dat ook hier, na zoveel jaren strijd, in the end
alleen een politieke oplossing zal werken. De taliban, die van zichzelf
gespleten zijn, breiden zich in bepaalde rurale gebieden uit, maar er zal in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

13

de verschillende gebieden in Afghanistan, Pashtun of niet, op de een of
andere manier toch een politiek akkoord moeten komen. Een aantal
dingen is positief en een aantal wat minder. Over de prioriteitstelling is bij
de eenheidsregering een grote mate van overeenstemming. Dat is
belangrijk, want ondanks de verschillen die ik net noemde, is het van
essentieel belang dat de regering van Afghanistan hier zo duidelijk
mogelijk op inspeelt. Er zijn drie processen gaande. Belangrijk is de
overeenkomst die de Afghaanse eenheidsregering in september bereikte
met de opstandelingengroep Hezb-e-Islami. Dat is echt een belangrijke
stap die gezet is. Dan zijn er de vierzijdige gesprekken tussen Afghanistan,
Pakistan, China en de Verenigde Staten. Tot slot zijn er informele
gesprekken tussen de regering en de taliban. Meest recentelijk zijn deze
gehouden in Doha, in oktober. President Ghani heeft gezegd dat hij bereid
is om te onderhandelen en dat is best een stap. We moeten niet vergeten
dat dit allemaal begonnen is vanuit een interventie van westerse kant om
een einde te maken aan Al Qaida en Bin Laden, na de hele geschiedenis
van 9–11. Nadat het gastheerschap van de taliban aan Bin Laden was
verschaft en men daar vervolgens gedurende een lange periode misbruik
van had gemaakt, wordt nu natuurlijk geprobeerd dat weer in te dammen.
Ghani heeft een aantal voorwaarden daarvoor. De Afghaanse Grondwet
moet worden gerespecteerd. Er wordt geen einddatum vastgesteld
waarop internationale troepen Afghanistan moeten verlaten; de taliban
willen graag dat er wel een einddatum wordt gesteld, want dan hebben zij
weer een mogelijkheid om zelf vrij te opereren. Afghaanse democratische
instituties zijn niet onderhandelbaar. Pakistan moet oprecht meewerken
aan het vredesproces; daar zal ik zo nog een enkele opmerking over
maken, want dat is nog wel een uitdaging. Tot slot moeten de taliban aan
het proces deelnemen als groep en niet als parallelle regering of
islamitisch emiraat.
Belangrijke eis voor de taliban is dat de internationale troepen Afghanistan verlaten. Daarnaast eisen de taliban dat al hun gevangenen worden
vrijgelaten. Nederland heeft altijd aangegeven bereid te zijn om het
vredesproces te ondersteunen als Afghanistan daar behoefte aan heeft.
Vooral Iran – volgens mij vroeg de heer Van Bommel daarnaar –
beschuldigt Saudi-Arabië ervan de taliban te financieren. Ik heb overigens
ook de analyse gelezen in de New York Times. Saudi-Arabië is gehouden
aan implementatie van resolutie 1269 van de VN-Veiligheidsraad over het
financieel bestrijden van de taliban; de tegoeden van de taliban in
Saudi-Arabië zijn dan ook bevroren. Het belangrijkst is het land in de
buurt, de Verenigde Arabische Emiraten, die bemiddelen in het kader van
het vredesproces met de taliban. Saudi-Arabië faciliteert dat deels – dat
was volgens mij ook de kern van dat artikel in de New York Times, als ik
het mij goed herinner; Saudi-Arabië zou een soort dubbele rol hebben –
maar dat is iets anders dan financiering van de taliban.
Pakistan blijft essentieel. Verder is de geografische ligging van Afghanistan zodanig, dat ook de grootmacht aan de oostkant van belang is.
China, dat het vredesproces ondersteunt en daar nu ook economische
enorm van profiteert, investeert economisch in Afghanistan. Dat is goed
voor de werkgelegenheid en groei in Afghanistan, als dat op een juiste
manier blijft gebeuren. Landen als Iran en Pakistan maar ook de CentraalAziatische republieken hebben allemaal – ik wil het niet vergelijken met
Syrië – het risico van steun aan een bepaalde proxy of groepering in
Afghanistan. Vandaar dat het regionale overleg zo belangrijk is. We weten
van de geschiedenis dat vooral Pakistan hierin een essentiële rol speelt.
Dat land doet mee aan die vierzijdige besprekingen. Er is zelfs ook geld
toegezegd, althans, gepledged, door Pakistan aan Afghanistan, maar dat
zegt nog niet alles. Pakistan is zelf overigens een tamelijk arm land, zoals
de Kamer weet. President Ghani heeft dat verworpen. Hij heeft gezegd: u
moet het extremisme in eigen kring aanpakken, om op die manier een
constructieve bijdrage te leveren aan het vredesproces. Daaruit blijkt dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

14

de relatie tussen Pakistan en Afghanistan nog slecht is. Even leek het
anders, want toen Ghani president werd, ging zijn eerste autorit naar
Pakistan. Toen bekend werd dat de voormalig talibanleider Mullah Omar
al twee jaar eerder in Pakistan overleden was, beschuldigde Afghanistan
Pakistan er echter van te weinig druk uit te oefenen op de Afghaanse
taliban. De Kamer weet dat Pakistan zelf ook last heeft van zijn eigen
taliban, om het zo maar even te zeggen. Het is niet zeker dat Pakistan nu
nog zo veel goede connecties heeft met de Afghaanse taliban. Bovendien
vreest Pakistan dat, als het de Afghaanse taliban harder aanpakt, dit zal
leiden tot meer aanslagen op Pakistaans grondgebied. Dat maakt het dus
ingewikkeld.
Daarnaast heeft Pakistan zeer grote aantallen Afghaanse vluchtelingen
terug laten keren naar Afghanistan. Dat is begrijpelijk. We hebben zelf ook
immigratiewensen vanuit Europa, maar dat is voor Afghanistan
ingewikkeld. In totaal waren er anderhalf miljoen Afghanen in Pakistan;
die gaan nu terug; dat zijn er zo’n 1.000 per dag. Daar zit een hele
problematiek aan vast, die door mijn collega’s zal worden beschreven.
Kortom: het vredesproces is absoluut de topprioriteit. Er zijn informele en
formele gesprekken. Er is vooruitgang met Hezb-e-Islami. Vooral de rol
van Pakistan zal belangrijk zijn.
Dan kom ik op de vraag die in elk overleg aan mij gesteld wordt: wat gaat
de nieuwe president van de Verenigde Staten doen? Ik moet eerlijk
zeggen: ik weet het niet. Hij is nog geen president. Natuurlijk heb ik ook
kennisgenomen van de campagne. In één ding heeft hij in ieder geval
gelijk: de situatie in Afghanistan is moeilijk en gecompliceerd. Daar heeft
hij groot gelijk in. Dat hebben we zelf ook gezien. Zoals bij alle conflicten
en instabiele situaties en onze pogingen om deze op te lossen, is echter
meer nuance nodig. Dat geldt ook voor Afghanistan. De internationale
gemeenschap, de NAVO, de VN en Nederland hebben aan positieve
ontwikkelingen bijgedragen. Dat wil ik hier echt onderstrepen. Ik wil ook
uitspreken dat de Nederlandse regering respect heeft voor alle mensen,
de militairen, diplomaten en ontwikkelingswerkers, die gedurende een
heel lange periode in Afghanistan hebben gewerkt. Ik herinner mij de
periode 2007–2010, toen ik zelf Minister voor Ontwikkelingssamenwerking
was. Toen is een enorme militaire bijdrage geleverd, waarbij mensen zijn
omgekomen. Ik heb daar enorm respect voor. De voortgang die in
Afghanistan gemaakt is, zou anders nooit gemaakt zijn. Dat is echt de kern
van het debat.
Ik kom nog even terug op Trump. Ik wijs erop dat hij gezegd heeft dat hij
NAVO-commitments zal respecteren. Dat betekent dat hij ook het
commitment van de Verenigde Staten aan Resolute Support zal respecteren; daar zullen we hem ook op aanspreken als dat nodig zou zijn.
Er zijn vragen gesteld over de mensenrechten. Een aantal daarvan zal
schriftelijk worden beantwoord; daar ga ik nu dus niet op in.
De heer Knops (CDA):
Voordat de Minister Pakistan ontvlucht, wil ik hem daar een vraag over
stellen. De commandant van Resolute Support heeft zijn zorgen over met
name Pakistan geuit. Ziet de Minister in de overleggen waar China,
Pakistan, de VS en Afghanistan aan tafel zitten, een rol voor Nederland
om dat probleem aan de orde te stellen? Wij willen vooral het probleem
bestrijden, terwijl Pakistan de mogelijkheid heeft om te voorkomen dat er
een probleem ontstaat. Het lijkt mij goed om te verkennen in hoeverre er
op dit punt mogelijkheden zijn. Ziet de Minister mogelijkheden voor
zichzelf om hierin iets te doen?
Minister Koenders:
De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik de Nederlandse invloed hierop
als beperkt, maar niet als onmogelijk zie. Recentelijk hebben we
gesproken met de Minister van Buitenlandse Zaken van Pakistan, in nauw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

15

overleg met onze collega’s in Afghanistan. Ik denk dat we dit zo veel
mogelijk gezamenlijk moeten doen. De Verenigde Staten zijn daar
essentieel in, gezien hun nauwe relatie met Pakistan en het Pakistaanse
leger. Er is een moeilijke relatie met de inlichtingendiensten, die een grote
rol spelen in Pakistan. Ik vind het echter absoluut essentieel. Wij hebben
aangeboden om, mocht het nodig zijn, dit te faciliteren waar mogelijk. Ik
heb zorgen over de rol van Pakistan. Er zijn berichten dat het Haqqaninetwerk in Pakistan actief is. De problematiek is echter vaak anders dan
wij zelf misschien zouden willen geloven via een eenvoudige interventie
in de richting van Pakistan, omdat in Pakistan zelf grote gebieden buiten
de directe controle van de overheid vallen. In de North-West Frontier
Province zitten namelijk de taliban van Pakistan zelf. Er zitten ook
vluchtelingen. Het Haqqani-netwerk heeft hier een relatief grote mate van
bewegingsvrijheid. Het is een zeer gewelddadige groep. En dat is maar
één voorbeeld. De groep beweegt zich tussen Pakistan en Afghanistan
omdat de grens poreus is. Toch is er een beetje positief nieuws: ondanks
alles is er toch veel meer samenwerking tussen Pakistan en Afghanistan
om de grens te controleren, omdat beide kanten daar belang bij hebben.
In deze landen heeft de regering niet automatisch de macht over de
structuren waar we nu over spreken. Dat neemt niet weg dat de oproep
van de heer Knops een zeer juiste is. Het engagement met de adviesfunctie die we hebben met die honderd man, die belangrijk werk doen,
kan zich dus nooit beperken tot dat element; aan de andere kant moet er
ook iets gebeuren. De heer Knops noemde dat dweilen met de kraan
open. Dat risico is er inderdaad. Ik denk dat het verminderd is en van
karakter veranderd is, maar het is absoluut een belangrijk punt.
Ten slotte kom ik op de vragen over mensenrechten en migratie die aan
mij gesteld zijn. De collega’s zullen de andere vragen hierover beantwoorden. Ik begin met de mensenrechten. Ondanks de cijfers die ik net
genoemd heb, is het vooral in de rurale gebieden nog slecht gesteld met
de vrouwenrechten. Er is sprake van uithuwelijking – dat heeft te maken
met armoede en cultuur – bedreiging en mishandeling, maar hier wordt
wel iets aan gedaan, want er is in Afghanistan een enorme beweging
gaande. Het is tot op het hoogste niveau een onderwerp. Ook de regering
is hieraan gecommitteerd; dat geldt zeker voor de president en een aantal
van zijn ministers. Minister-President Rutte heeft hiervan ook een
hoofdpunt gemaakt tijdens de NAVO-top in Warschau op 8 en 9 juli. De
krachten in de Afghaanse samenleving die vooruitgang tegenwerken,
kunnen alleen blijven bestaan bij de gratie van angst en instabiliteit. Wij
hebben heel specifieke projecten op een aantal terreinen – ik neem aan
dat deze punten door mijn collega’s besproken zullen worden – zoals de
vrijheid van meningsuiting, de toegang tot de rechtspraak, de vluchtelingen en het hele probleem van martelingen. Dat laatste is van al die
problemen het meest zichtbare probleem waar we mee te maken hebben.
Daarbij gaat het om zowel het recht als de uitvoering van dat recht. Dat
was een hoofdpunt tijdens de Brusselse conferentie, waar de Minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over zal
spreken.
Ik kom op het gebruik van scholen als militaire basis. Hierover zijn
berichten bekend. Dat is zeer ernstig. Het is absoluut onaanvaardbaar om
een school te gebruiken als militaire basis, maar je ziet het in veel landen.
Als er niet voldoende gebouwen zijn, wordt er een school gebruikt. Dat is
het makkelijkst. Dat betekent echter dat de kinderen niet naar school gaan.
Ook zijn er berichten over mensenrechtenschendingen en misbruik door
militairen bekend. Dat raakt de kern van ons advieswerk en de activiteiten
van onze ambassade en die van andere internationale organisaties. Het is
in ieder geval niet aanvaardbaar. De Nederlandse ambassadeur heeft dit,
inclusief de beschermde status van gebouwen, aan de orde gesteld bij de
heer Atmar. Misschien kennen de leden hem via de parlementaire
contacten die zij hebben. Atmar is nu de National Security Advisor van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

16

Afghanistan. Hij is vroeger Minister van onderwijs en Minister van rurale
ontwikkeling geweest. Waar we kunnen, stellen we dit probleem scherp
aan de orde. Gelukkig heeft ook de Afghaanse overheid nu de Safe
Schools Declaration getekend, die gericht is op het veiliger maken van
scholen. Dat is belangrijk. Ik heb in andere landen gezien dat er dan
namelijk een duidelijk commitment is om die situatie te veranderen. In
ieder geval blijft Nederland er samen met NAVO-bondgenoten en
EU-landen op toezien dat de Afghaanse overheid waarborgt dat de
scholen niet gebruikt worden als militaire basis of er in ieder geval alerter
op is dat dit niet gebeurt. Op al deze terreinen gaat het, ook in de
advisering, om naleving van het humanitair recht en de mensenrechten.
Minister Hennis-Plasschaert:
Voorzitter. Na de uitvoerige beantwoording door de Minister van
Buitenlandse Zaken kan ik het kort houden. De heer Ten Broeke heeft
gesproken over aanhoudende berichten over de strijdbare taliban.
Daarnaast merkte de heer Van Bommel volgens mij op dat de taliban op
dit moment over meer grondgebied in Afghanistan beschikken dan in het
jaar 2001, maar ik weet niet of ik dat goed heb verstaan. Als dat inderdaad
zijn uitspraak was, moet hij wel beschikken over een eigen inlichtingendienst, want dat is echt niet waar. Wat wel waar is, is dat de taliban in
2016 in heel Afghanistan terreinwinst hebben geboekt. Zij hebben een
aantal districtscentra in handen gekregen en hebben meerdere provinciale
hoofdsteden aangevallen, waarbij zij de veiligheidsring rondom deze
steden hebben weten te doorbreken. In de steden Tarin Kowt en Kunduz
wisten zij tot het centrum door te dringen. Voor de taliban zijn dit
natuurlijk overwinningen, die zij uitbuiten in allerhande propagandacampagnes. Daarmee weten zij steeds de draagkracht van de Afghaanse
overheid te ondermijnen. De situatie is niet florissant, maar tegelijkertijd
moeten we constateren dat de taliban deze provinciale hoofdsteden maar
voor een beperkte periode in handen hadden. De ANDSF wisten de
taliban, weliswaar met hulp van de internationale gemeenschap, namelijk
steeds weer te verdrijven. Het is een feit – daar hoeven we niet omheen te
draaien – dat de ANDSF de grootste moeite hebben om in heel Afghanistan de taliban te weerstaan, zoals de Minister van Buitenlandse Zaken
al zei. We moeten echter ook vaststellen – dat heeft de Commandant der
Strijdkrachten al vaker benadrukt in briefings en andere bijeenkomsten –
dat er vroeger niets was, maar dat er nu door de coalitie een veiligheidsapparaat is opgebouwd, dat al een aantal jaren leidend is in het
handhaven van de veiligheid. Het gaat allemaal niet bepaald vanzelf. Men
gaat stappen voorwaarts en ook weer stappen terug, maar uiteindelijk is
men van niets tot veel gekomen en dat is een grote prestatie. Over de
planning heeft mijn collega van Buitenlandse Zaken al het nodige gezegd,
ook dat die iets te optimistisch was. Ik sluit mij daarbij aan.
De heer Servaes sprak over de flexibele inzet van de Nederlandse
eenheden. Naast de inzet in kamp Shaheen in Mazar-e-Sharif worden
Nederlandse adviseurs en personeel van de transport- en beveiligingseenheid periodiek ingezet in kamp Pamir in Kunduz, waar de Duitsers een
versterkt kamp hebben neergezet binnen het reeds bestaande ANDSFkamp. Deze inzet is een gevolg van de acties van de taliban in en rond
Kunduz. De Nederlandse troepen worden alleen ingezet binnen de
bestaande kaders, het bestaande mandaat, als onderdeel van het plan van
de commandant ter plaatse. We gaan niet opeens mandaten uitbreiden of
caveats liften. Als er noodzaak is om tot inzet elders over te gaan in het
noordelijke deel, dan geldt ook hiervoor dat dit binnen de bestaande
kaders gebeurt en dat het Concept of Operations door de CDS zelf moet
worden goedgekeurd. Vanochtend hadden wij het er ook al over. De heer
Servaes had dat scherp voor zich, net als nu. Uiteindelijk geldt na namelijk
voor elke operatie, onder welk mandaat dan ook, dat er een separate

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

17

risicoafweging volgt. Van executieve taken is geen sprake. Dat hoef ik niet
te zeggen. Dat weet de Kamer, maar ik benadruk het toch nog een keer.
Ik kom op de veiligheidssituaties op andere locaties. Needless to say,
maar daarvoor gelden dezelfde voorwaarden als voor Mazar-e-Sharif. De
zelfstandigheid van de Nederlandse nationale inlichtingenpositie wordt
gewaarborgd door een detachement van de MIVD ter grootte van
ongeveer acht personen, verspreid over de locaties Kabul en Mazar-eSharif. Zij dragen bij aan het Nederlandse vermogen tot zelfstandige en
onafhankelijke besluitvorming. Ik wijs voorts nog op de Nederlandse SNR
die als red card holder kan besluiten om geen Nederlandse eenheden in te
zetten.
Over scholen is al het nodige gezegd.
De taliban hebben, kijkend naar de situatie in 2001, nu geen groter gebied
in handen.
Mevrouw Belhaj verwees naar de schriftelijke vragen naar aanleiding van
de uitzending van Brandpunt. Zij vroeg mij ook nog een brief te schrijven,
maar ik nodig haar uit de resterende vragen ook op papier te zetten. Ik kan
wel een brief schrijven naar aanleiding van een uitzending, maar dan weet
ik nog steeds niet of ik de vragen voldoende beantwoord. Mijn vriendelijk
verzoek aan mevrouw Belhaj is om de vragen op papier te zetten. Dan
zullen wij er namens de drie departementen op reageren.
Ten slotte een reactie op de opmerking van de heer Knops. Ik vertaal die
even in mijn eigen woorden, dus pin mij er niet op vast: we doen een
beetje meer op zee en dus wat minder op land, maar dat vinden we
allemaal wel prima. Dat is helemaal niet prima. Ik heb het meerjarig
perspectief niet voor niets geformuleerd en daar geef ik ook actief
invulling aan. Zo staat het overigens ook helemaal niet verwoord in de
antwoorden. Ik ga die niet letterlijk herhalen, want de heer Knops heeft ze
zelf. Ik heb de boodschap van de heer Knops echter wel begrepen. Ik werk
graag met hem verder aan het meerjarig perspectief en daarmee aan een
krijgsmacht die niet alleen vandaag, maar ook morgen is opgewassen
tegen de dreigingen en risico’s en die een belangrijk houvast is in een
onzekere wereld. Die missie delen wij uiteindelijk met zijn allen.
Minister Ploumen:
Voorzitter. Er is al veel gezegd over wat er in de afgelopen jaren is bereikt
in Afghanistan. Wij zijn er het erover eens dat er nog heel veel moet
gebeuren en dat de Afghanen daarvoor zelf ook verantwoordelijkheid
moeten nemen. In toenemende mate kunnen zij dat ook. Als voorbeeld
wijs ik erop dat de organisatiegraad van de centrale overheid is versterkt.
De belastinginkomsten in Afghanistan zijn in 2015 met 22% gestegen ten
opzichte van 2014. Overigens is het nog steeds een te klein deel van de
inkomsten van dezelfde overheid, maar het laat zien dat het beleid en de
wetgeving beter toegerust zijn om op eigen benen te staan.
De bijdrage van Nederland richt zich op veiligheid, stabilisatie, toegang tot
het recht, en de positie van vrouwen en meisjes. Daar gaan wij mee door.
Dat hebben we samen met een aantal andere landen ook herbevestigd
tijdens de conferentie in Brussel een paar maanden geleden. Die steun
wordt gegeven onder de conditie dat Afghanistan ook zelf hervormingen
moet doorvoeren. Dat dit allemaal niet gemakkelijk is, daar heeft de
Minister van Buitenlandse Zaken ook al iets over gezegd. De regering – ik
heb nu vooral veel contact met de Minister van Financiën – is echter zeer
gecommitteerd wat dit betreft.
Er was een aantal specifieke vragen over het lot van Afghaanse kinderen
die vanuit Iran of Pakistan of soms vanuit westerse landen terugkomen
naar het land waar ze of zelf of waar hun ouders zijn geboren en de
problemen die daar soms mee gepaard gaan. De heer Ten Broeke vroeg
naar de situatie van voorzieningen, zoals weeshuizen. Het gaat vooral
over kinderen die terugkomen uit Iran en Pakistan. Er zitten grote
hoeveelheden Afghanen in die landen. Zowel de situatie in Iran als die in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

18

Pakistan, maar ook de hoop op een beter Afghanistan doet die mensen
terugkeren. Daar liggen grote uitdagingen voor dit toch al kwetsbare land.
Er komen kinderen uit Iran en Pakistan terug zonder dat ze ergens
terechtkunnen. Nederland werkt mee aan programma’s die opvang
bieden voor vrouwen en kinderen en waarmee wordt gewerkt aan de
rechten van kinderen. We doen dat onder andere via UN Women. Onze
ambassade in Kabul heeft lokaal ook al een weeshuis ondersteund door
spullen en voedsel ter beschikking te stellen. We hebben Artsen zonder
Grenzen in het verleden gesteund bij het verlenen van medische zorg aan
dergelijke kwetsbare groepen. Het is echter bekend dat men nu geen geld
meer aanneemt van overheden.
We doen dus al een aantal dingen. Ik versta de oproep van de heer Ten
Broeke daarom in die zin dat hij mij verzoekt om te bezien of er nog meer
mogelijk is voor die groepen, want niemand wil dat kinderen
onbeschermd in Kabul of waar dan ook rondlopen. Ik ga dit onderwerp
aankaarten bij de Afghaanse overheid, want ik wil horen wat zijzelf doet,
wat wij kunnen doen en in welke regio’s specifieke behoeften bestaan op
dit punt.
De heer Ten Broeke (VVD):
Een vraag, met daarin tegelijkertijd dank aan de Minister voor het feit dat
zij mijn vraag in eerste termijn op deze manier heeft willen beantwoorden.
De Minister zegt dat er meer moet gebeuren en dat zij het gesprek zal
aangaan met de Afghaanse overheid. Mijn collega Azmani, die dit punt al
eerder heeft opgebracht – de Minister knikt, dus zij is daarvan op de
hoogte – heeft wat dit betreft begrepen dat juist het bouwen van
weeshuizen cruciaal is om de terugkeer daadwerkelijk gestalte te kunnen
geven. Misschien overdrijf ik, of zie ik het te zwaar, maar daarom zijn wij
van mening dat je, als je dat programma succesvol wilt laten zijn, die
weeshuizen nodig hebt. Anders gaan de kinderen niet mee, of er is zelfs
sprake van misbruik. De Minister zegt dat zij er meer aan gaat doen. Dat is
heel goed, maar ik neem aan: meer binnen het programma. Dat betekent
dus dat zij moet herprioriteren.
Minister Ploumen:
Ja, tenzij de heer Ten Broeke aanbiedt om het budget voor Ontwikkelingssamenwerking beperkt op te toppen. Dat zou een mooi einde van dit jaar
zijn. Dan kan ik nog meer aan zijn wens tegemoetkomen. Misschien dat hij
dit wil overwegen.
In brede zin roert de heer Ten Broeke wel een belangrijk punt aan. Ook de
Afghaanse overheid ziet Afghanen uit bijvoorbeeld buurlanden als Iran en
Pakistan in grote aantallen terugkomen. Dat wil niet zeggen 100 mensen
per dag, maar soms wel 1.000 mensen per dag. In de gesprekken die ik
daarover met de Afghanen heb gevoerd, ook in het kader van onze
toekomstige relatie, geven zij aan dat zij hun eigen mensen graag
verwelkomen, maar ze zeggen ook: kijk om u heen, hoe ziet het er hier uit?
Zijn er banen voor die mensen, zijn er opleidingen, kunnen wij de
kinderen beschermen? In dat brede kader zie ik de oproep over
weeshuizen. We streven er in deze tijd naar om kinderen vooral terug te
laten gaan naar hun gezin, naar hun familie, om ze in hun gemeenschap
op te laten vangen en niet meer in weeshuizen as such. Dat wil echter niet
zeggen dat dit in bepaalde omstandigheden niet een heel goede manier
kan zijn om kinderen op te vangen. Soms is dat dan tijdelijk. Ik plaats de
specifieke vraag over weeshuizen in het wat bredere gesprek met de
Afghanen over wat er gebeurt als mensen terugkomen en wat ze die
mensen te bieden hebben om ervoor te zorgen dat ze duurzaam kunnen
bijdragen aan de opbouw van hun eigen land en in hun eigen onderhoud
kunnen voorzien. Ik zal de Kamer op een aangelegen moment informeren
over hoe die gesprekken zich hebben ontwikkeld en wat wij eventueel
additioneel nog kunnen doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

19

De heer Ten Broeke (VVD):
Die aanvullende toezegging noteren wij graag. Ik verwijs verder even naar
de vragen 27 tot en met 30 in de schriftelijke voorbereiding op dit debat.
Het gaat ons om kinderen die vaak zonder begeleiding zijn. Dan spreek je
dus over weeshuizen in de echte zin van het woord.
Over de extra fondsen kan ik alleen tegen de Minister zeggen dat ik die op
dit moment niet heb, maar hoe lager de asielinstroomprognoses hoe
meer de Minister op haar begroting overhoudt. Zij kent het verdienmodel.
Ik zou zeggen: werk daar hard aan.
Minister Ploumen:
Dat ik hard werk, dat weet de heer Ten Broeke. Mijn punt was meer een
algemeen punt. Als wij met overheden willen samenwerken – Nederland
niet alleen, maar ook de Europese Unie – wat betreft het investeren in het
wegnemen van de grondoorzaken van migratie, dan kun je niet voor een
dubbeltje op de eerste rang zitten. Als wij van die kant een serieus
commitment vragen – en dat wil men ook geven – dan moeten wij er zelf
ook iets aan bijdragen. De afgelopen jaren hebben wij binnen de
bestaande budgettaire kaders ingezet op aanscherping van een aantal
programma’s in een aantal landen, juist om dat mogelijk te maken. Je
kunt een euro echter maar een keer uitgeven. Er zijn 65 miljoen mensen
op drift geraakt, niet omdat ze dat zelf willen, maar omdat ze op de vlucht
voor de oorlog en geweld zijn.
Mevrouw Belhaj vroeg naar kindsoldaten. We kennen de berichten. De
taliban zetten vaker kinderen in bij de strijd. Er zijn ook heel beperkt
berichten bekend dat de ANDSF kinderen zou inzetten. Dat is volstrekt
onacceptabel. Ghani heeft anderhalf jaar geleden een decreet ondertekend waarin de rekrutering van kindsoldaten nadrukkelijk wordt
verboden. Het heeft ook de aandacht van de Afghaanse regering. De
Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties heeft in een rapport ook
gewag gemaakt van de problematiek. Dit sluit aan bij het punt dat de heer
Ten Broeke eerder maakte, namelijk dat kinderen in Afghanistan door
allerlei omstandigheden niet altijd de bescherming krijgen die ze zouden
moeten hebben, uit moreel oogpunt, maar ook rechtens allerlei verdragen
over kinderrechten.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik maak een opmerking in het verlengde van de discussie die zojuist
plaatsvond. Het is leuk als je met elkaar een afspraak maakt over hoe je
vluchtelingen laat teruggaan, maar het gaat hier over kinderen. Zij hebben
bepaalde rechten. Uit een recent rapport van Save the Children blijkt dat
nog steeds 94.000 Afghaanse kinderen voor hun vijfde jaar sterven en dat
41% van de kinderen onder de 5 jaar chronisch ondervoed is. Een deal
over hoe je vluchtelingen terugbrengt, en of je ze wel of niet in een
weeshuis kunt stoppen, is leuk, maar er is gewoon sprake van grove
schendingen van de rechten van deze kinderen. Mijn vraag is in welke
mate je – los van de middelendiscussie, want die is eigenlijk secundair –
op basis van die gegevens zou moeten willen dat je stimuleert dat die
kinderen teruggaan.
Minister Ploumen:
Het terugkeerbeleid voor alleenstaande minderjarigen vanuit Nederland –
ik zei net dat de grote aantallen kinderen met name vanuit Iran en Pakistan
komen – komt er in de praktijk op neer dat minderjarigen alleen maar
uitgezet worden als er herenging met hun gezin of familie in, in dit geval,
Afghanistan kan plaatsvinden. Ik begrijp het punt dat mevrouw Belhaj
maakt. Kort samengevat: je zou je eigen kinderen de situatie voor
kinderen in Afghanistan niet toewensen. Dat heeft ook zijn weerslag op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

20

wijze waarop het beleid in Nederland vorm krijgt, want we sturen
natuurlijk niet zomaar kinderen terug.
Mevrouw Belhaj (D66):
Ik refereerde juist aan de samenwerking tussen de Europese Unie en
Afghanistan samenwerking, de Joint Way Forward. Als je in het kader
daarvan afspraken met elkaar maakt en besluit om kinderen terug te
sturen, dan maakt het me niet uit of we dat vanuit Nederland of vanuit
elders doen. Ik vind dat geen goede basis. Mijn vraag ging dus eigenlijk
verder dan alleen de actie die Nederland kan ondernemen. Het ging
specifiek om de samenwerking tussen de Europese Unie en Afghanistan.
Minister Ploumen:
Mij is het echt niet bekend dat andere EU-landen dat anders zouden doen
dan de manier waarop Nederland dat doet, die ik net beschreef. Ik geloof
niet dat er hier een verschil van inzicht is tussen mevrouw Belhaj en de
regering. De Joint Way Forward betreft inderdaad afspraken over
terugkeer van mensen die niet in de EU kunnen blijven. Ik geloof niet dat
ook maar iemand daar in eerste instantie heeft gedacht om kinderen die
daar niemand meer hebben, onderdeel te laten zijn van die overeenkomst.
De voorzitter:
De Minister vervolgt haar betoog.
Minister Ploumen:
Ik ben aan het einde daarvan gekomen.
De voorzitter:
Die indruk kreeg ik ook. Ik dank de regering voor de beantwoording in
eerste termijn. Ik kijk even naar de leden. Willen zij, gezien het aantal
heftige interrupties van hun kant, een tweede termijn of niet? Ik zie dat er
behoefte is aan een tweede termijn. Ik stel een tweede termijn met twee
minuten spreektijd voor, waarin de leden ook hun oordeel over de missie
geven. We hebben de tijd. Het woord is aan de heer Ten Broeke van de
VVD-fractie.
De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Wat betreft de VVD-fractie krijgt deze missie opnieuw een
verlenging, omdat we hier – anders dan waarover we vanochtend spraken
– veel nadrukkelijker de discussie over «end date» en «end state» zouden
moeten voeren. In het verleden zijn die twee te vaak verward. Hier zit je
niet alleen vast aan een einddatum, maar ook aan een resultaat dat je zou
willen bereiken. Ik denk dat het cruciaal is dat Afghanistan niet afglijdt
naar de periode onder de taliban. In Afghanistan is het verre van perfect.
Daar zijn eindeloos veel voorbeelden van te noemen. Daarvoor hoef je
alleen maar de bijdrage van de SP op een rijtje te zetten. Tegelijkertijd
moeten we constateren dat Afghanistan niet meer zoals in het verleden
een bedreiging vormt voor het Westen. Er is wel degelijk meer dan
lichtpuntjes aan te geven. Daarvoor kun je kijken naar wat de ministers
vandaag naar voren hebben gebracht. Ik denk dat het goed is dat we daar
zijn en dat we daar blijven. Ik denk ook dat het goed is dat dat weer in
connectie met de Duitse bijdrage is. De Duitsers zijn met name in het
noorden heel fors aanwezig. Ook zij verwachten daar iets. De VVD-fractie
stemt dan ook in met een verlenging van deze missie en wenst alle
betrokken mannen en vrouwen die ook het komende jaar daarvoor weer
worden uitgezonden, alle goeds en veel sterkte voor het thuisfront.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

21

De PVV-fractie heeft laten weten helaas niet aan dit debat te kunnen
deelnemen, maar geeft bij dezen via mij door dat ze niet instemt met een
verlenging.
De heer Servaes (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de drie bewindspersonen voor de beantwoording van
de vragen die in de eerste termijn zijn gesteld. Van mijn zijde waren dat
niet eens zo gek veel vragen, moet ik zeggen. Het gaat dan ook om een
voortzetting van een missie, waarvan eerder iets te optimistisch gesteld
was dat die maar twee jaar zou duren. Sterker nog: ik zou me zomaar
kunnen voorstellen dat we over een jaar hier in een vergelijkbare sessie
bijeenzijn. Moet je daardoor volstrekt pessimistisch worden? Dat geloof ik
niet. Ik denk dat het juist in deze fase essentieel is dat de internationale
gemeenschap naast de Afghanen blijft staan en hen helpt in deze
transitiefase. De PvdA-fractie stemt dan ook in met de voorliggende
verlenging en wenst alle mannen en vrouwen heel veel succes en een
behouden thuiskomst.
De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter. De Minister van Buitenlandse Zaken memoreerde dat er vanuit
Amerika is aangegeven dat het NAVO-commitment van de VS overeind
zal blijven. Dat maakt de uitspraken van Donald Trump over Afghanistan
en hetgeen daar bereikt is of wordt, of niet bereikt kan worden, volgens
mij niet minder juist. Het geeft ook een intentie aan van in ieder geval de
centrale figuur in de toekomstige Amerikaanse regering over de voortzetting van de presentie in Afghanistan. Tegen die achtergrond moet ook
de Nederlandse bijdrage op enig moment opnieuw geëvalueerd worden,
want de aanwezigheid van een grote partner is voor Nederland altijd, en
terecht, een voorwaarde in het toetsingskader geweest. Ik vraag de
Minister dus om dat in ieder geval in de loop van de verdere aanwezigheid scherp in de gaten te blijven houden. Ja, natuurlijk kan wat Trump
in de afgelopen weken en maanden gezegd heeft zo verdampen. Ik zie dat
voor een deel ook al gebeuren, maar het is wel zorgelijk.
Met betrekking tot de ontwikkeling van het veiligheidsapparaat ben ik een
stuk minder positief dan de Minister van Buitenlandse Zaken. Er komt wel
geld voor het veiligheidsapparaat, maar dat is geld van onder anderen de
Saudi’s. Dat is ook de strekking van het artikel in The New York Times,
waar de Minister zelf naar verwees. De financiering is wel degelijk een
probleem. Ik ben ervan overtuigd dat de internationale gemeenschap niet
de miljarden die nodig zijn en die nu nog worden geleverd, tot in de
lengte van jaren zal blijven betalen. Daar zal ook vanuit Afghanistan zelf
wat op verzonnen moeten worden.
Ten slotte ben ik blij dat de Minister serieus inging op wat er vanuit
Europa gezegd is over het incident met Dostum. Dat is namelijk slechts
een illustratie van het heel grote politiek-bestuurlijke probleem dat
eronder ligt. De krijgsheren zijn op een of andere wijze geïntegreerd in het
nationale bestuur. Ik zie ook wel dat je ze erbij moet betrekken om ze zo
medeverantwoordelijk te maken voor het probleem Afghanistan. Ik ken
ook de geschiedenis die accuraat door de Minister is beschreven, namelijk
dat Afghanistan nooit een effectief centraal bestuur heeft gehad en dat dat
dus als zodanig ook niet hervormd kan vormen. Tegen die achtergrond
ziet mijn fractie weinig in het internationale model dat is gekozen om
veiligheid en stabiliteit te creëren in Afghanistan. We zien ook dat de open
grenzen met Pakistan maken dat er een overloop is van het probleem dat
daar speelt op het vlak van de taliban, financiering, terrorisme et cetera. Ik
zie nog steeds een bedreiging vanuit Afghanistan voor de rest van de
wereld, mede onder invloed van de internationale presentie in Afghanistan. Ik herhaal wat ik in eerste termijn zei: wij zijn onderdeel van het
probleem in plaats van de oplossing geworden. Daarom zal mijn fractie
geen goedkeuring verlenen aan verlenging van de Nederlandse bijdrage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

22

aan de missie in Afghanistan. Desondanks wensen wij de Nederlandse
militairen, die daar onder buitengewoon moeilijke omstandigheden hun
werk verrichten, veel succes en een behouden terugkeer.
Mevrouw Belhaj (D66):
Voorzitter. Ik dank de bewindspersonen voor de beantwoording van de
vragen die in de eerste termijn zijn gesteld. Ik twijfelde even of ik zelf de
volgende vraag wel had gesteld; vandaar dat ik hem hier nog even moet
herhalen. Recentelijk bleek dat het aantal burgerslachtoffers niet alleen
veroorzaakt wordt door de oppositie, maar ook door het Afghaanse leger
zelf. Mijn vraag is in welke mate wij mogelijkheden zien om de straffeloosheid die daarvan kan uitstralen als er geen gevolgen aan zijn
verbonden, kunnen tegengaan. Wat kan Nederland doen om ze, in het
kader van het belang dat we aan de rechtsstaat hechten, daarin te trainen?
Op die manier voorkomen we dat er een cultuur van straffeloosheid
ontstaat.
Tot slot zeg ik namens de fractie van D66 en ook namens de fractie van
GroenLinks dat wij instemmen met de verlenging van de Nederlandse
bijdrage aan de missie Resolute Support in Afghanistan. In het verlengde
van mijn collega’s wens ik alle mannen en vrouwen veel succes en
sterkte, en uiteraard ook een behouden thuiskomst.
De heer Knops (CDA):
Voorzitter. Het soort missies zoals Nederland de afgelopen jaren heeft
uitgevoerd in Afghanistan, vergt een lange adem. Dankzij de inzet van
onze Nederlandse militairen en diplomaten hebben we de huidige situatie
bereikt. Die situatie is buitengewoon broos. Dat schept verplichtingen en
verantwoordelijkheden. Ook Nederland moet in de huidige fase zijn
verantwoordelijkheid nemen. Het kabinet noemt die verantwoordelijkheid
«significant» en «proportioneel». Daarvan heb ik gezegd dat ik er anders
tegen aankijk. Wij hebben deze missie in het verleden gesteund en dat
zullen we nu blijven doen. Ik zeg de Minister van Defensie na dat je, als je
actief lid van de NAVO wilt zijn, hoger in het lijstje van bijdragen voor
NAVO-grondtroepen moet willen staan dan we nu staan. Dat had ook op
deze missie gekund. Desalniettemin stemmen wij dus in met deze missie.
Ook wij wensen de daaraan deelnemende militairen en het thuisfront
buitengewoon veel succes.
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Namens de fracties van de SGP en de ChristenUnie spreek ik
steun uit voor de verlenging van de Nederlandse bijdrage aan de missie in
Afghanistan. We wensen alle betrokken militairen en hun thuisfront alle
goeds toe. Geconfronteerd met zo veel geweld en onrecht op zo veel
plaatsen in de wereld, kan de moed je weleens in de schoenen zinken.
Juist rond de kerstdagen bidden wij van harte om vrede op aarde. We
wensen alle militairen, ontwikkelingswerkers en diplomaten die daar in de
praktijk handen en voeten aan proberen te geven, alle goeds toe.
De voorzitter:
Hiermee zijn we aan het einde gekomen van de inbreng van de Kamer in
tweede termijn. Het woord is aan de Minister van Buitenlandse Zaken.
Minister Koenders:
Voorzitter. Ik dank de Kamer voor de gemaakte opmerkingen in tweede
termijn. Aan mij zijn geen nieuwe vragen gesteld. Ik stel alleen dat de
regering het zeer waardeert dat ook vanmiddag deze belangrijke missie de
ondersteuning krijgt van een substantiële, grote meerderheid van de
Tweede Kamer. Dat is belangrijk als gevoel van ondersteuning. Ik weet dat
iedereen mensen het beste wenst, maar de politieke steun is belangrijk.
Het commitment aan Afghanistan en de Afghaanse bevolking blijft. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

23

zijn zeer ingenomen met de steun die de Kamer aan deze missie wil
geven. Uiteraard hebben wij ook alle respect voor mensen die daar anders
over denken. Vanzelfsprekend spreek ik namens Buitenlandse Zaken
enorme steun en waardering uit, en hoop ik op een goede missie voor de
mensen die daar volgend jaar opnieuw het belangrijke advieswerk zullen
verrichten.
Minister Hennis-Plasschaert:
Voorzitter. Ik denk dat iedereen het er inmiddels over eens is dat «conditions based» de enige weg voorwaarts is, willen we ook op langere
termijn een ander Afghanistan laten bestaan dan we in 2001 hebben
gezien. Ik ben het erg eens met de heer Servaes: optimisme is goed. Maar
we moeten wel oppassen dat we ons niet vergalopperen als het gaat om
militaire operaties. Ik denk dat niet alleen wij maar ook andere landen, de
internationale gemeenschap, inmiddels door schade en schande
behoorlijk wijs zijn geworden. Je gaat niet ergens naar binnen om een
paar jaar later weer weg te gaan en een prachtig land achter te laten. De
praktijk is buitengewoon weerbarstig en complex. Conditions based it is.
In Warschau hebben we afgesproken om in ieder geval de betrokkenheid
van de internationale gemeenschap tot 2020 te laten voortduren. Daar is
geen keuze gemaakt voor hub-and-spokes of «centralised base Kabul».
Ook daarvoor geldt dat de situatie uiteindelijk zal moeten leiden tot
beslissingen daarover. Langdurige betrokkenheid zal voor veel militaire
inzet het uitgangspunt worden; dat is het eigenlijk al.
Mevrouw Belhaj sprak over straffeloosheid bij het maken van burgerslachtoffers. Dat beeld herken ik niet helemaal. Volgens mij is het beeld
juist dat we een president zien die daar heel fel op is. We zien ook dat de
VN en de commandant van Resolute Support dit volop aan de orde
stellen, onder meer het accuraat zijn van de vuursteun en het
niet-accuraat zijn van de rocketpots die onder de Afghaanse helikopters
hangen. Dit heeft dus juist de volle aandacht. Dat wil niet zeggen dat de
situatie goed is. Er vallen te veel burgerslachtoffers. Precies om die reden
wordt op dit moment de discussie met de Amerikanen, de VN en anderen
volop gevoerd. De Afghaanse president accepteert, en terecht, eigenlijk
geen burgerslachtoffers door toedoen van de internationale gemeenschap. Dat geldt natuurlijk ook voor zijn eigen troepen. Ik moet wel zeggen
dat de middelen waarover de Afghanen beschikken niet altijd het
gewenste resultaat opleveren in vergelijking met de middelen die wij zelf
gebruiken. Ik realiseer me heel goed dat dit geen bevredigend antwoord
is, maar het is iets anders dan de straffeloze situatie die ik zojuist even
voorbij hoorde komen.
Ik dank de Kamer. Ook ik wens iedereen die in Afghanistan zit veel succes
en vooral een behouden thuiskomst.
Minister Ploumen:
Voorzitter. Ook van mijn kant dank aan de leden van de commissie voor
alle vragen en opmerkingen. Ook ik wens de militairen, de diplomaten en
de ontwikkelingswerkers een goed verblijf en een behouden thuiskomst,
zeker de ontwikkelingswerkers van Nederlandse maatschappelijke
organisaties, die al langjarig in echt moeilijke omstandigheden daar een
bijdrage leveren. Zij doorkruisen het land op brommertjes en wonen en
leven onder moeilijke omstandigheden. Ook zij verdienen onze
waardering. Bij dezen geef ik die graag.
De voorzitter:
Ik dank de regering voor haar reactie in tweede termijn. Alvorens de
vergadering te sluiten, maak ik nog enkele opmerkingen.
Allereerst de toezegging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

24

– De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
zegt toe bij de Afghaanse overheid mogelijkheden voor hulp bij de bouw
van weeshuizen aan de orde te stellen en de Kamer hierover te informeren.
Ik kijk even of ik de toezegging juist heb geformuleerd. Dat is het geval.
Ook van mijn kant wens ik alle goeds aan allen die op welke wijze dan ook
bijdragen aan de missie, die de Kamer zojuist heeft besloten te verlengen.
Dit was het laatste algemeen overleg in 2016 dat wij als commissie voeren
met u als bewindspersonen. We hebben afgelopen jaren diverse keren – ik
heb het niet geteld – met u drieën hier aan tafel gezeten, maar uiteraard
ook apart met u in AO’s. Namens de commissie dank ik u voor al uw
bijdragen aan de Kamer, de discussies en de vele keren dat u door ons
naar de plenaire zaal werd geroepen. Dat deed u iedere keer snel, mondig
en vlug, zoals wij u vragen. Wij spreken daarvoor onze waardering en
dank uit.
Namens de hier aanwezige leden en de gezamenlijke commissies spreek
ik ook heel veel dank uit aan uw ondersteuning. De Commandant der
Strijdkrachten is namens de militairen aanwezig en ook de directeurgeneraal Politieke Zaken van Buitenlandse Zaken, de heer Kleiweg de
Zwaan, is op dit moment aanwezig. Mogen wij in uw personen al uw
mensen danken? Niet alleen de hier aanwezigen, maar ook de mensen die
meeluisteren en die gedurende het hele jaar bijvoorbeeld de begrotingen
voorbereiden. Zij doen het vele werk dat voor ons onzichtbaar is, maar wij
weten dat een Kamerbrief niet overnight geschreven is. Daar gaan heel
wat nachtjes slapen overheen. Heel veel dank daarvoor van de leden.
Last but not least bedanken we de griffier van onze eigen commissie. De
heer Van Toor is als griffier namelijk de postillon d’amour naar de
commissies toe. Dat geldt niet alleen voor de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken, maar ook voor de algemene commissie voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. In de persoon van
de heer Van Toor dank ik graag ook al zijn mensen die het vele onzichtbare
werk doen, waardoor wij hier vandaag ons werk op deze manier kunnen
afsluiten.
Ik wens u allen fijne dagen en een goed, bovenal gezond 2017. We zien u
graag terug. We zullen even wachten en u niet gelijk 17 januari terughalen, maar we zullen u gauw weer gaan zien. Heel veel dank.
Sluiting 17.17 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 27 925, nr. 605

25