Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 611

Wijziging van het Wetboek van Strafvordering
ter implementatie van de richtlijn 2014/41/EU
van het Europees Parlement en de Raad van
3 april 2014 betreffende het Europees
onderzoeksbevel in strafzaken (implementatie
richtlijn Europees onderzoeksbevel)

Nr. 6 HERDRUK1

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 3 april 2017
I. Algemeen
1. Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag. Zoals de leden
van de VVD-fractie aangaven ziet de richtlijn betreffende het Europees
onderzoeksbevel, die met het voorliggende wetsvoorstel wordt geïmplementeerd, op verbetering van de kleine rechtshulp tussen lidstaten van de
Europese Unie. Een goede regeling voor het verlenen van rechtshulp is
van essentieel belang bij het vervolgen, berechten en in het bijzonder het
opsporen van strafbare feiten. Een goede criminaliteitsbestrijding in ons
land en in andere lidstaten van de Europese Unie is ondenkbaar zonder
Europese samenwerking.
De richtlijn zet in dat verband de stap van rechtshulp naar «wederzijdse
erkenning» van beslissingen van justitiële autoriteiten van andere
lidstaten. Lidstaten stellen in het vervolg als uitgangspunt niet méér eisen
aan de inzet van bevoegdheden in het kader van de bijstand aan buitenlandse autoriteiten, dan de eisen die op grond van het nationale recht
gelden voor gebruik van die bevoegdheden in een eigen opsporingsonderzoek. Dit heeft tot gevolg dat er snelle en adequate samenwerking
mogelijk is: belemmeringen door afwijkende rechtsstelsels en ruime
discretionaire bevoegdheden om al dan niet mee te werken aan een
rechtshulpverzoek, worden opgeheven. Het belang daarvan is vooral ook
met het oog op de veiligheid in ons eigen land groot.
De leden van de PvdA-fractie zeiden met belangstelling te hebben
kennisgenomen van het voorliggende wetsvoorstel. Zij waren van mening
dat het Europees onderzoeksbevel (EOB) de strafrechtelijke samenwerking
tussen de EU-lidstaten kan bevorderen. In het hiernavolgende zal ik de
vragen die deze leden en de leden van de SP-fractie nog hadden over het
wetsvoorstel graag beantwoorden. Datzelfde geldt voor de vragen die de
1

kst-34611-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

I.v.m. een correctie in de tekst op blz. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

1

leden van de CDA-fractie stelden, in het bijzonder over de beklagregeling
en de kennisgeving aan betrokkenen. Daarbij zal ik ook de verhouding
tussen het onderhavige wetsvoorstel en het eveneens bij uw Kamer in
behandeling zijnde wetsvoorstel herziening regeling strafrechtelijke
samenwerking in strafzaken toelichten. De nota naar aanleiding van het
verslag inzake dat wetsvoorstel is op 18 januari 2017 aan de Tweede
Kamer verzonden (Kamerstukken II 2016/17, 34 493, nr. 6).
2. De hoofdpunten van de richtlijn
De leden van de VVD-fractie vroegen in hoeverre tegemoet is gekomen
aan de richtsnoeren die de Tweede Kamer heeft gegeven in drie moties
die werden ingediend tijdens de onderhandelingen over de richtlijn
Europees onderzoeksbevel (Kamerstukken II 2011/12, 32 317, nrs. 82, 85 en
92).
De wijze waarop aan de genoemde moties uitvoering is gegeven, is
beschreven in de brief van de toenmalige Minister van Veiligheid en
Justitie van 11 maart 2014 (Kamerstukken II 2013/14, 32 317, nr. 219). Ten
aanzien van de motie van het lid Van der Steur c.s. op stuk nummer 82,
die aandrong op voorkoming van toepassing van een EOB voor bagatelzaken, is in de tweede fase van behandeling van de richtlijn – in lijn met
de motie – de toetsing van de proportionaliteit van het gevraagde aan de
zijde van de autoriteiten in de uitvaardigende lidstaat nader kracht
bijgezet. Die toetsing, zo verduidelijkt de richtlijn sindsdien, moet van
geval tot geval plaatsvinden: de uitvaardigende autoriteit moet zichzelf
ervan rekenschap geven dat het uitvaardigen van het EOB noodzakelijk en
proportioneel is voor het strafrechtelijk onderzoek dat hij verricht. Verder
moet uitdrukkelijk rekening worden gehouden met de rechten van de
verdachte. Ook is bepaald dat de uitvaardigende autoriteit alleen om een
onderzoeksbevoegdheid kan verzoeken indien die in dezelfde omstandigheden in een vergelijkbare binnenlandse zaak zou kunnen worden
toegepast. Daarnaast is in de fase van de triloog in de richtlijn de
mogelijkheid opgenomen voor autoriteiten van de uitvoerende lidstaat
om, wanneer zij twijfelen over de proportionaliteit, in overleg te treden
met de uitvaardigende autoriteiten en deze te verzoeken om zich opnieuw
te buigen over de proportionaliteit van het EOB. In de ogen van het
kabinet geeft de regeling in de praktijk daarmee voldoende aanknopingspunten om de uitvaardiging van EOB’s voor bagatelzaken zoveel mogelijk
te voorkomen.
Ook op het punt van de eis van dubbele strafbaarheid kon tijdens de
triloog, vanuit Nederlands oogpunt, de inhoud van de richtlijn nog
worden verhelderd. Het ontbreken van dubbele strafbaarheid is
opgenomen als weigeringsgrond (artikel 11, eerste lid, onderdeel g, van
de richtlijn). Die weigeringsgrond is evenwel uit de aard der zaak niet van
toepassing in geval van strafbare feiten die zijn opgenomen op de lijst in
bijlage bij de richtlijn (zogenoemde «lijstfeiten»). Daarbij geldt als
aanvullende voorwaarde, onafhankelijk van de vraag of sprake is van een
«lijstfeit», dat het nationale recht de inzet van de door de uitvaardigende
autoriteit in het EOB verlangde onderzoeksbevoegdheid pas toestaat,
indien zij ook is toegestaan in een gelijksoortige nationale zaak (artikel 11,
eerste lid, onderdeel h, van de richtlijn). Dit betekent dat altijd kan worden
vastgehouden aan de Nederlandse wettelijke voorwaarden voor de inzet
van (bijzondere) opsporingsbevoegdheden: bijvoorbeeld het vereiste dat
het gaat om een misdrijf waarvoor naar Nederlands recht voorlopige
hechtenis is toegelaten.
De motie van het lid Van der Steur c.s. op stuk nummer 92 vroeg aandacht
voor de Nederlandse verworvenheden in het strafrechtelijk beleid ten
aanzien van bijvoorbeeld abortus, euthanasie en prostitutie. Er zouden in
dat verband ten behoeve van andere lidstaten geen opsporingsactiviteiten
en/of inzet van dwangmiddelen mogen plaatsvinden indien dit soort feiten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

2

op Nederlands grondgebied worden gepleegd. In het kader van deze
motie is relevant dat de weigeringsgrond die ziet op de mogelijkheid de
uitvoering van een EOB te weigeren dat betrekking heeft op strafbare
(lijst)feiten die geheel of gedeeltelijk op het grondgebied van de uitvoerende lidstaat hebben plaatsgevonden, maar die naar het recht van de
uitvoerende lidstaat niet strafbaar zijn (artikel 11, eerste lid, onderdeel e,
van de richtlijn). Dit betekent dat een EOB gericht op bijvoorbeeld het
horen van een getuige ten behoeve van een onderzoek naar een in
Nederland verrichte abortus of euthanasie kan worden geweigerd,
ondanks het gegeven dat – vanuit de optiek van de uitvaardigende
lidstaat – sprake is van moord (een lijstfeit). Ten aanzien van prostitutie
(geen lijstfeit) geldt dat alleen uitvoering zal kunnen worden gegeven aan
EOB’s die zijn gebaseerd op een feit dat naar Nederlands recht strafbaar is
en bijvoorbeeld het misdrijf mensenhandel oplevert: anders stuit de
uitvoering van het EOB af op het ontbreken van dubbele strafbaarheid
(artikel 5.4.4, tweede lid, onderdeel a, van het wetsvoorstel).
De leden van de PvdA-fractie wezen erop dat de in de richtlijn voorziene
mogelijkheid om videoconferentie toe te passen om een verdachte te
verhoren, in voorkomende gevallen een alternatief kan zijn voor het
uitvaardigen van een Europees Aanhoudingsbevel (EAB). In overweging
26 bij de richtlijn wordt de aandacht van de lidstaten hierop gevestigd.
Het spreekt voor zich dat een Europees onderzoeksbevel een te prefereren
oplossing biedt in situaties waarin een verdachte moet worden gehoord,
maar waarin het nog onzeker is of hij daarna verder zal worden vervolgd.
In dergelijke gevallen is het meteen uitvaardigen van een EAB een zwaar
middel. De beoordeling van wat op het grond van het buitenlandse
onderzoek de juiste keuze is, ligt uiteindelijk echter bij de uitvaardigende
justitiële autoriteiten. Dat is logisch: zij kunnen het beste inschatten wat
gelet op alle feiten en omstandigheden het geëigende middel is om het
onderzoek naar het strafbare feit voort te zetten. Een wijziging van het
kaderbesluit Europees aanhoudingsbevel ligt in die zin niet in de rede. Wel
moet worden gestreefd naar «best practices», die leiden tot een
afgewogen gebruik van het EAB. Die best practices kunnen handen en
voeten krijgen door de aangehaalde overweging in de richtlijn EOB, en in
het EU-Handboek voor het uitvaardigen van een Europees aanhoudingsbevel (zie p. 14), waarin relevante afwegingen voor het gebruik van het
EAB worden gegeven. Het Handboek is breed beschikbaar voor de
justitiële autoriteiten van lidstaten van de Europese Unie, onder andere
via de website van het Europees Justitieel Netwerk (www.ejncrimjust.europa.eu).
De aan het woord zijnde leden van de PvdA-fractie merkten op dat de
uitvoerende lidstaat in beginsel de kosten voor de uitvoering van het EOB
draagt. Dat lijkt nadelig voor lidstaten die meer verzoeken ontvangen van
andere lidstaten, dan dat zij zelf richten aan andere lidstaten. De positie
van Nederland als logistiek knooppunt in Europa maakt dat ons land – ook
thans reeds – tot die groep lidstaten behoort. Om meerdere redenen is in
de regeling van het Europees onderzoeksbevel echter niet gekozen voor
een stelsel van kosten(door)berekening. Naast de meer dogmatische
reden van interstatelijke solidariteit, pleitten ook praktische argumenten
tegen de keuze voor een kostenberekening. Het eerste praktische
argument was de enorme bureaucratie (en daarmee onnodige belasting
van politie en justitie) die het bijhouden van kosten en de doorberekening
met zich zou brengen. Die registratie zou voorts op een uniforme manier
dienen plaats te vinden: van een harmonisatie van systemen waarin door
de lidstaten rechtshulpverzoeken (en binnenkort EOB’s) worden geregistreerd is echter geen sprake. Ook het certificaat van het EOB geeft
onvoldoende aanknopingspunten om tot «weging» van de onderzoekshandelingen te komen. Nog een complicerende factor is het grote verschil
tussen de kosten van de toepassing van – dezelfde – opsporingsmiddelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

3

dat in de lidstaten kan bestaan. Zo heeft het Ministerie van Veiligheid en
Justitie in Nederland afspraken met telecomproviders over de kosten van
het aftappen van telecommunicatie; daarbij wordt gewerkt met een
totaalbedrag per jaar. Dit is in andere lidstaten vaak niet het geval en
dientengevolge moet per telefoontap een vergoeding worden betaald. Dit
leidt tot aanzienlijke verschillen in de «kostprijs» van dezelfde onderzoekshandelingen, naar gelang ze in verschillende lidstaten worden verricht.
Ten slotte zou rekening moeten worden gehouden met verschillen in de
draagkracht van lidstaten, bijvoorbeeld door de kosten van uitvoering van
EOB’s af te zetten tegen de koopkracht en het bruto nationaal product in
de lidstaten. Dit alles heeft ertoe geleid dat Nederland geen voorstander
was van een systeem van doorberekening van kosten. Dat standpunt werd
gedeeld door bijna alle andere lidstaten. Artikel 5.4.12 van het
wetsvoorstel voorziet daarentegen wel in een regeling voor het geval de
uitvoering van een EOB in de ogen van de uitvoerende justitiële autoriteit
uitzonderlijk hoge kosten met zich brengt. Een oplossing is dan om de
uitvaardigende lidstaat een financiële tegemoetkoming te vragen. Andere
opties zijn dat wordt gezocht naar een minder kostbare wijze van
uitvoering, of dat de uitvaardigende lidstaat expertise en opsporingsmiddelen ter beschikking stelt om het EOB uit te voeren.
De leden van de CDA-fractie vroegen de regering of justitiële autoriteiten
momenteel in de rechtshulpverzoeken over en weer op problematische
situaties stuiten omdat bevoegdheden in Nederland, of juist in een andere
lidstaat niet voorhanden zijn.
Ik kan deze leden antwoorden dat dit slechts sporadisch het geval is. Dit
komt omdat, mede op grond van de bestaande internationale instrumenten (verdragen en EU-kaderbesluiten en richtlijnen), lidstaten in hun
nationale wetgeving veelal beschikken over dezelfde onderzoeksbevoegdheden voor de opsporing van strafbare feiten. Maar de situatie kan zich
bijvoorbeeld voordoen dat in lidstaten op grond van hun nationale
wetgeving voor de toepassing van ingrijpende opsporingsbevoegdheden
– zoals het opnemen van vertrouwelijke communicatie – een drempel
bestaat en deze enkel mogelijk is bij onderzoek naar zware misdrijven. Die
eis wordt dan uiteraard ook gesteld aan rechtshulpverzoeken waarin
wordt gevraagd om toepassing van die ingrijpende opsporingsbevoegdheden, waarbij zich tussen de lidstaten onderling afwijkende drempels
voordoen. Op dit punt heeft in Europa weinig tot geen harmonisatie
plaatsgevonden. De richtlijn Europees onderzoeksbevel brengt geen
wijziging in die situatie (vgl. artikel 11, eerste lid, onderdeel h, van de
richtlijn). De aan het woord zijnde leden vroegen in dit verband of de
aangekondigde nieuwe wetgeving in Nederland in het kader van
terrorisme, zoals de toepassing van voorlopige hechtenis bij teruggekeerde jihadisten, maar ook de bevoegdheden zoals die voortvloeien uit
de Wet Computercriminaliteit III, in het buitenland bestaat en aldus
toegepast kan worden wanneer de Nederlandse autoriteiten daarom
zouden verzoeken.
Ik moet vooropstellen dat in het kader van een rechtshulpverzoek of een
Europees onderzoeksbevel niet kan worden verzocht om toepassing van
voorlopige hechtenis. Wat betreft de bevoegdheden opgenomen in het
wetsvoorstel Computercriminaliteit III geldt dat bijvoorbeeld de (door dat
wetsvoorstel aangepaste) bevoegdheid tot het ontoegankelijk maken van
webpagina’s, mede is gebaseerd op Europese instrumenten. Dientengevolge mag worden aangenomen dat deze bevoegdheid in alle lidstaten
van de Europese Unie bestaat. Dat geldt echter niet voor de tevens in het
wetsvoorstel opgenomen bevoegdheid voor opsporingsdiensten om
computersystemen te hacken: deze bestaat slechts in een aantal andere
lidstaten (zie Kamerstukken II 2016/17, 34 372, nr. 6, blz. 92) en er is geen
Europese regelgeving die tot het creëren van deze opsporingsbevoegdheid verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

4

Een andere vraag die de leden van de CDA-fractie stelden had betrekking
op de negatieve gevolgen van het lang moeten wachten op de uitvoering
van een rechtshulpverzoek. Zoals zij aangaven, heeft dit allerhande
negatieve consequenties, zowel voor de verdachte, als voor politie en
openbaar ministerie. Voor de verdachte betekent het mogelijk dat voor
hem ontlastend materiaal pas op laat moment beschikbaar komt,
waardoor hij misschien onnodig lang in voorlopige hechtenis verblijft.
Voor de politie en het openbaar ministerie kan het belemmerend werken,
omdat bij gebrek aan informatie uit het buitenland het opsporingsonderzoek mogelijk niet vooruit kan. Daarbij kan het ook voorkomen dat de
verdachte niet langer in voorlopige hechtenis kan worden gehouden,
omdat aanvulling van het bewijs tegen de verdachte uitblijft. De termijnen
voor uitvoering van rechtshulpverzoeken die op grond van de richtlijn
Europees onderzoeksbevel worden ingevoerd, zorgen niet alleen voor een
verkorting van de wachttijden, zij zorgen er ook voor dat justitiële
autoriteiten weten wanneer zij resultaten van de uitvoering van hun EOB
door buitenlandse politie en justitie uiterlijk kunnen verwachten. Daarmee
kunnen zij in hun onderzoek en bij de inzet van dwangmiddelen tegen de
verdachte in het vervolg rekening houden.
3. Beslissing tot erkenning en uitvoering van een Europees
onderzoeksbevel
Inleiding
De leden van de SP-fractie vroegen wat zou gebeuren als de doorlooptijden die zijn vastgesteld voor de afhandeling van verzoeken en een
aantal verplichtingen tot informatieverstrekking aan uitvaardigende
staten, niet worden gerespecteerd.
De richtlijn voorziet op dit punt niet in sancties. De werking van de richtlijn
zal echter door de Europese Commissie worden geëvalueerd (artikel 37
van de richtlijn). Bij die evaluatie zal ook kwantitatieve en kwalitatieve
informatie over de toepassing van de richtlijn in de praktijk worden
betrokken. Langs die weg zal dus het (structureel) schenden van termijnen
aan het licht komen. De Europese Commissie beschikt over middelen – in
het uiterste geval een infractieprocedure bij het Hof van Justitie – om een
goede uitvoering van de richtlijn door de lidstaten af te dwingen. In de
memorie van toelichting is, zoals de leden van de SP-fractie vermeldden,
aangegeven dat het feit dat de erkenning van een EOB binnen dertig
dagen na ontvangst en de uitvoering die binnen negentig dagen na
erkenning moet plaatsvinden, naar verwachting in de praktijk meestal
geen problemen zal opleveren. Deze verwachting is gebaseerd op de
huidige praktijk van de rechtshulpverlening, waarin deze termijnen
uitvoerbaar blijken. Enige slag om de arm moet worden gehouden voor
de uitvoering van rechtshulpverzoeken die vanwege de complexiteit of de
aard van het gevraagde, meer tijd in beslag nemen. Artikel 12, zesde lid,
van de richtlijn geeft daarvoor ruimte. Als voorbeeld kan worden gedacht
aan het verzoek om gedurende lange tijd de transacties die worden
verricht via een bepaalde bankrekening te monitoren, of aan een EOB
waarin wordt gevraagd om eerst uit te zoeken op welke locaties een
verdachte allemaal garageboxen heeft gehuurd teneinde deze daarna te
doorzoeken.
De leden van de CDA-fractie vroegen waarom in de memorie van
toelichting soms een termijn van dertig dagen wordt genoemd, terwijl
elders in de toelichting meermaals wordt verwezen naar een termijn van
negentig dagen. Deze leden verduidelijk ik graag dat het, zoals hierboven
al ter sprake is gekomen, gaat om twee verschillende termijnen die op
grond van artikel 12, derde en vierde lid, van de richtlijn gelden voor twee
van elkaar te onderscheiden stappen in het Europees onderzoeksbevel. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

5

termijn van dertig dagen heeft betrekking op de eerste stap: de beoordeling of aan het Europees onderzoeksbevel uitvoering kan worden
gegeven (erkenning) – in de zin van een ingevuld certificaat, afwezigheid
van weigeringsgronden en de beschikbaarheid van opsporingsbevoegdheden om tot uitvoering over te gaan. Doorgaans zal uiteraard vrij snel
duidelijk zijn of het ontvangen Europees onderzoeksbevel kan worden
erkend. Na de erkenning volgt de tweede stap: het verrichten van de in het
EOB aangegeven onderzoekshandeling en het ter beschikking stellen van
de resultaten daarvan aan de uitvaardigende justitiële autoriteit – binnen
negentig dagen na de erkenning van het EOB.
Vatbaarheid voor erkenning
De leden van de PvdA-fractie merkten op dat indien de officier van justitie
van mening is dat het door hem ontvangen EOB niet proportioneel is, hij
dat aan de kan orde stellen bij de uitvaardigende autoriteit. Zoals deze
leden stelden gaat het niet om een weigeringsgrond: de officier van
justitie kan bij twijfel over de proportionaliteit opheldering vragen aan de
uitvaardigende autoriteit. Hij kan er ook voor kiezen om meteen voor te
stellen dat een minder ingrijpende bevoegdheid wordt toegepast, dan de
bevoegdheid die is aangegeven in het EOB (artikel 10, derde lid, richtlijn
en artikel 5.4.7, vierde lid, van het wetsvoorstel). Aan te nemen valt dat
met deze mogelijkheden disproportionele inzet van bevoegdheden in de
meeste gevallen zal kunnen worden voorkomen.
In theorie is het mogelijk, zo beantwoord ik een vraag die de leden van de
PvdA-fractie tevens stelden, dat een uitvaardigende lidstaat een EOB
uitvaardigt om meerdere doorzoekingen te doen teneinde een enkele
geleende DVD op te sporen. In dat geval kan de hierboven geschetste
procedure toepassing vinden en de uitvaardigende autoriteit om nadere
uitleg worden verzocht over de proportionaliteit van het gevraagde.
Daarbij ligt het in de rede om voor te stellen dat aan de verdachte eerst zal
worden gevraagd om de DVD vrijwillig in te leveren. In voorkomende
gevallen wordt bovendien, zoals deze leden aangaven, een grens gesteld
aan disproportionele verzoeken, omdat op grond van de Nederlandse wet
een bepaalde onderzoeksbevoegdheid niet mag worden ingezet,
bijvoorbeeld omdat toepassing alleen kan plaatsvinden in geval van een
misdrijf waarvoor – naar Nederlands recht – voorlopige hechtenis is
toegestaan. Dit vloeit voort uit artikel 11, eerste lid, onderdeel h, van de
richtlijn (en artikel 5.4.4, eerste lid, onderdeel c, van het wetsvoorstel).
Weigeringsgronden
De leden van de VVD-fractie merkten op, dat op alle bij de uitvoering van
het bevel betrokken justitiële autoriteiten de plicht rust na te gaan of het
bevel voldoet aan de voorwaarden en of weigeringsgronden van
toepassing zijn. De aan het woord zijnde leden vroegen hoe ver die plicht
exact strekt en wat deze precies inhoudt. Graag verduidelijk ik dat hiermee
is bedoeld dat niet enkel de officier van justitie die het EOB ontvangt,
maar ook de rechter-commissaris die op grond van artikel 5.4.8 bij de
uitvoering van het EOB wordt betrokken, alsmede de raadkamer die een
eventueel klaagschrift over inbeslagneming van voorwerpen ter
uitvoering van het EOB behandelt, zich zullen moeten vergewissen of het
EOB kan worden erkend, en of daaraan uitvoering kan worden gegeven.
Voor zover van toepassing kan ook de rechtmatigheid van de ter
uitvoering van het desbetreffende EOB toegepaste bevoegdheden aan de
orde worden gesteld.
De leden van de SP-fractie vroegen waarom is besloten om het ontbreken
van de proportionaliteit van een EOB niet als weigeringsgrond op te
nemen in de richtlijn en deze toetsing van proportionaliteit over te laten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

6

aan de uitvaardigende lidstaat. Ik kan deze leden antwoorden dat tijdens
de onderhandelingen is gebleken dat de lidstaten op dit punt wederzijdse
erkenning tot uitgangspunt wilden nemen: wanneer de uitvaardigende
autoriteit, die immers in de beste positie verkeert om te beoordelen of de
inzet van een bepaalde bevoegdheid proportioneel is gelet op de ernst
van het onderzochte strafbare feit en op de inhoud van het strafrechtelijke
onderzoek, van oordeel is dat de toepassing van een onderzoeksbevoegdheid is aangewezen, moeten de autoriteiten van een andere lidstaat
op haar oordeel vertrouwen. In mijn antwoord op vragen van de
PvdA-fractie heb ik beschreven wat de officier van justitie kan doen als
deze het vermoeden heeft dat een onderzoeksbevel disproportioneel is.
Naar mijn overtuiging zal overleg met de uitvaardigende autoriteit in de
meeste gevallen leiden tot de intrekking of wijziging van het EOB, dan wel
tot de inzet van een minder ingrijpende bevoegdheid. Wanneer de
uitvaardigende autoriteit in een uitzonderlijk geval desondanks volhardt in
zijn verzoek, terwijl de richtlijn noch de Nederlandse wet in de weg staat
aan toepassing van de in het EOB gevraagde onderzoeksbevoegdheid,
dan zal daaraan uitvoering dienen te worden gegeven.
De leden van de SP-fractie vroegen in hoeverre het vertrouwensbeginsel
de relatie tussen de lidstaten beheerst, met name in het licht van
misstanden zoals geconstateerd in bijvoorbeeld Polen. De leden van de
CDA-fractie legden hierbij een verband met de weigeringsgrond inzake
een dreigende flagrante schending van mensenrechten.
Graag wil ik vooropstellen dat het kabinet de zorgen deelt die bestaan
over de Rule of Law in sommige lidstaten. Er bestaat in het kader van de
Europese Unie een toegesneden instrumentarium om de mensenrechtensituatie in de lidstaten te waarborgen, onder andere bestaande uit de
artikel 7 VEU-procedure zoals die de Europese Commissie die thans in het
geval van Polen toepast. Ook Nederland heeft zorgen gedeeld met de
Poolse en Hongaarse regering (zie Kamerstukken II 2016/17, 34 648, nr. 3,
blz. 17–20). Het gaat daarbij echter om mensenrechtelijke vraagstukken
die niet primair de strafrechtspleging in de genoemde lidstaten betreffen
en daarop geen of slechts beperkte invloed hebben. Derhalve moet een
onderscheid worden gemaakt tussen de genoemde situatie en de
rechtshulp die aan de autoriteiten van de desbetreffende lidstaten wordt
verleend in concrete strafzaken. Het beoordelingskader dat wordt
gehanteerd om te bepalen of in dat verband bijstand kan worden verleend
– toetsing van de voorwaarden voor erkenning en eventuele toepasselijkheid van weigeringsgronden, inclusief in een uiterste geval weigering
wegens een dreigende flagrante schending van mensenrechten – is niet
zonder reden ook gericht op de individuele zaak waarop het EOB is
gebaseerd.
Dit neemt niet weg dat in uitzonderlijke gevallen ook de algemene
mensenrechtensituatie in een lidstaat een rol spelen. Dat zou het geval
kunnen zijn als die mensenrechtensituatie de strafrechtspleging raakt en
ook van invloed is op de individuele zaak waarvoor een EOB is uitgevaardigd. Het Hof van Justitie heeft in dit kader in zijn arrest van 5 april
2016, C-404/15 en C-659/15 (Aranyosi en Caldararu) bepaald hoe
gehandeld moet worden in (enigszins vergelijkbaar) een overleveringszaak, indien ten aanzien van de uitvaardigende lidstaat een – door
internationale organisaties en rechtspraak bevestigde – structurele
mensenrechtenschending als gevolg van slechte detentieomstandigheden
plaatsvindt, die de persoon die wordt opgeëist mede betreffen (kunnen
zorgen voor een dreigende flagrante schending van diens rechten). Kort
gezegd komt het erop neer, dat als voor het overige aan het ontvangen
Europees aanhoudingsbevel kan worden voldaan, de uitvoering dient te
worden opgeschort. De uitvoerende autoriteit kan dan aan de uitvaardigende autoriteit vragen of de situatie verbeterd is. Indien geen uitzicht op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

7

verbetering bestaat, kan de opschorting van de uitvoering van het
Europees aanhoudingsbevel worden omgezet in een weigering.
Het is juist dat bij bepaling welke bevoegdheid wordt ingezet, zo beantwoord ik een volgende vraag van de leden van de SP-fractie, geen
beoordeling kan plaatsvinden van het onderzoeksbelang (artikel 5.4.7,
eerste lid). Daarmee wordt gedoeld op een oordeel over de noodzaak van
toepassing van specifiek deze bevoegdheid in het licht van het belang van
een adequate opsporing in het strafrechtelijk onderzoek in het buitenland,
en waarbij de officier van justitie of rechter die het onderzoek verricht
middels een EOB de hulp van de Nederlandse justitie inroept. In het
uitzonderlijke geval dat de uitvoerende officier van justitie de idee zou
hebben dat een EOB dat hij ontvangt niet dient ter opheldering van het in
het EOB vermelde strafbare feit, maar betrekking heeft op iets anders,
doet hij er goed aan om onmiddellijk contact op te nemen met de
uitvaardigende autoriteit, teneinde die te vragen of hetgeen is ingevuld in
het certificaat van het EOB juist is (zie artikel 5.4.3, vierde en vijfde lid).
Eén van de gronden die tot weigering van het EOB kunnen leiden is een
slagend beroep op het verschoningsrecht door een advocaat, indien het
EOB bijvoorbeeld zou zien op inbeslagneming van correspondentie tussen
de advocaat en zijn cliënt. Bepalend hierbij is de vraag of – aan de hand
van de ter zake door de Hoge Raad bepaalde criteria – sprake is van een
zeer zwaarwegend (opsporings)belang (in de zin van opheldering van het
strafbare feit dat de buitenlandse justitiële autoriteiten onderzoeken), dat
prevaleert boven het belang dat wordt gediend door het verschoningsrecht. De procedure op grond van de artikelen 98 en 218 Sv is van
toepassing. Daarbij kan de rechter-commissaris die ter zake bevoegd is,
indien hij dit nodig acht, zich laten voorlichten door een vertegenwoordiger van de beroepsgroep (vgl. Kamerstukken II 2013/14, 33 685, nr. 6,
blz. 24).
De aan het woord zijnde leden van de SP-fractie vroegen waarom
beslissingen over weigeringsgronden niet altijd worden genomen door
een rechter-commissaris. Het antwoord daarop is dat de weigeringsgronden gelden voor alle bij de erkenning en uitvoering van een EOB
betrokken justitiële autoriteiten. Of bij de uitvoering van het EOB een
rechter is betrokken hangt af van het feit of voor de uitvoering een
onderzoeksbevoegdheid nodig is die conform het Nederlandse recht (in
nationale zaken) de toestemming van of uitvoering door de rechtercommissaris vergt.
Zoals de leden van de SP-fractie opmerkten moet een EOB in beginsel
worden uitgevoerd als er sprake is van het verkrijgen van reeds uit andere
hoofde vergaarde informatie of bewijs, het verstrekken van politiegegevens of strafvorderlijke gegevens, het horen van een getuige,
deskundige, slachtoffer, verdachte of een derde in Nederland. Deze
verplichting heeft betrekking op het feit dat deze bevoegdheden
beschikbaar moeten zijn en moeten kunnen worden toegepast, indien
erom wordt verzocht in het EOB. Het is echter, anders dan deze leden
veronderstelden, niet zo dat de weigeringsgronden van artikel 11, eerste
lid, niet van toepassing zijn (op artikel 11, eerste lid, onderdeel h, van de
richtlijn na, – vgl. artikel 11, tweede lid, van de richtlijn).
De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering met de wijze waarop
voorgesteld wordt de weigeringsgronden te implementeren, niet verder
gaat dan de richtlijn voorschrijft. Immers schrijft artikel 11 van de richtlijn
een «kan»-bepaling voor, terwijl in het voorgestelde wetsvoorstel sprake
is van dwingende weigeringsgronden.
Graag antwoord ik deze leden dat artikel 5.4.4, dat handelt over de
weigeringsgronden, zowel qua positionering als qua redactie, afwijkt van
artikel 11 van de richtlijn. Artikel 11 van de richtlijn beschrijft welke
weigeringsgronden de lidstaten bij implementatie van de richtlijn mogen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

8

opnemen in hun nationale wetgeving – daartoe wordt «kan» gebruikt. Het
zal echter duidelijk zijn dat in de geest van wederzijdse erkenning het
inroepen van weigeringsgronden zoveel mogelijk moet worden
voorkomen. Daarom is in artikel 5.4.4 het inroepen van een weigeringsgrond enkel mogelijk als na overleg met de uitvaardigende staat en nadat
indien nodig de uitvaardigende autoriteit is verzocht om onverwijld
aanvullende gegevens te verstrekken, moet worden vastgesteld dat
sprake is van een situatie die aanleiding moet geven tot weigering van het
EOB. Er is dan ook geen reden om de redactie van artikel 5.4.4 aan te
passen, zoals de leden van de CDA-fractie voorstelden.
Met betrekking tot de weigeringsgrond inzake het verschoningsrecht geldt
het volgende. Artikel 5.4.4, eerste lid, onderdeel a, verwijst naar de
Nederlandse regeling van het verschoningsrecht. Of een beroep op het
verschoningsrecht wordt gehonoreerd hangt onder andere af van een
belangenafweging die conform criteria aangelegd door de Hoge Raad in
dit verband plaatsvindt. Artikel 5.4.4, eerste lid, onderdeel a, moet
derhalve zo worden begrepen, dat het EOB dient te worden geweigerd
indien een beroep op het verschoningsrecht slaagt.
De leden van de CDA-fractie vroegen naar de precieze uitwerking van de
aangenomen motie-Van der Steur en Recourt over dubbele strafbaarheid
(Kamerstukken II 2011/12, 32 317, nr. 92), waarin de regering werd
opgeroepen ervoor zorg te dragen dat de justitiële autoriteiten in
Nederland geen opsporingsactiviteiten en/of (dwang)middelen moeten
toepassen als het EOB samenhangt met in Nederland gepleegde abortus,
euthanasie en/of prostitutie of feiten die in Nederland niet strafbaar zijn.
In antwoord op een vraag die de leden van de VVD-fractie stelden heb ik
reeds geschetst hoe aan de motie uitvoering is gegeven. Met betrekking
tot de opmerking van de leden van de CDA-fractie dat de scheidslijn
tussen mensenhandel en prostitutie niet altijd even scherp is te trekken,
geldt dat naar Nederlands recht voor een beoordeling van het vereiste van
dubbele strafbaarheid, de in het rechtshulpverzoek geschetste feiten
voorop staan en niet de kwalificatie die daaraan naar buitenlands recht
wordt gegeven: levert het feit dat volgens de buitenlandse autoriteiten het
(in hun land) stafbare feit prostitutie, naar Nederlands recht ook (mede)
het misdrijf mensenhandel, dan kan rechtshulp worden verleend. Is naar
Nederlands recht enkel sprake van prostitutie, dan wordt het EOB
geweigerd wegens het ontbreken van dubbele strafbaarheid. Deze lijn
wordt ook in de huidige praktijk al aangehouden bij de uitvoering van
rechtshulpverzoeken.
4. Uitvoering van een Europees onderzoeksbevel
Toepassing van bevoegdheden
Met betrekking tot het vertrouwensbeginsel vroegen de leden van de
CDA-fractie de regering om een reactie op de opmerking in het advies van
de Raad voor de rechtspraak dat de onafhankelijkheid van buitenlandse
autoriteiten naar de mening van de Raad niet in alle lidstaten van de
Europese Unie in dezelfde mate zou zijn gegarandeerd.
In mijn antwoord wil ik voorop stellen dat ik niet beschik over
voorbeelden uit de praktijk, waarin – conform het hierboven in antwoord
op vragen van de leden van de SP-fractie en de CDA-fractie beschreven
onderscheid tussen de algemene mensenrechtensituatie in lidstaten en
specifiek de rechtshulp in concrete strafzaken – twijfel over onafhankelijkheid van rechterlijke autoriteiten van EU-lidstaten van invloed is op die
samenwerking in concrete zaken. Zij is hoe dan ook slechts in beperkte
mate relevant voor dit wetsvoorstel: zoals eerder uiteengezet is de
structuur van de richtlijn Europees onderzoeksbevel erop gericht de
rechtshulp ten behoeve van concrete strafrechtelijke onderzoeken in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

9

lidstaten te ondersteunen, waarbij tegelijkertijd echter ook grenzen
worden getrokken – in het bijzonder waar sprake is van een eventuele
mensenrechtenschending waaraan uitvoering van het EOB zou bijdragen.
Dan moet op grond van verplichtingen die uit andere hoofde voor
Nederland gelden, verwezen kan worden naar artikel 1 EVRM en artikel 6
VEU, medewerking worden geweigerd. Daartoe verplichten dientengevolge artikel 11, eerste lid, onderdeel f, van de richtlijn en artikel 5.4.4,
eerste lid, onderdeel f, van het wetsvoorstel.
Termijn voor uitvoering
De leden van de VVD-fractie vroegen of de uitvoering van een EOB
voorrang heeft op onderzoeksverplichtingen op grond van nationale
wetgeving die betrekking hebben op nationale opsporingsonderzoeken.
Vooropgesteld moet worden dat de uitvoering van rechtshulp niet zozeer
als prioriteit boven de aanpak van nationale speerpunten geldt, als wel als
verplichting daarnaast: het is van groot belang dat Nederland adequate
uitvoering geeft aan ontvangen EOB’s. De reden daarvoor is drieledig.
Allereerst verlangt een goede criminaliteitsbestrijding een effectieve
samenwerking tussen lidstaten. Nederland wil daaraan een volwaardige
bijdrage leveren. Verder moet worden bedacht dat een EOB dat Nederland
ontvangt vaak informatie bevat die criminaliteit in Nederland aan het licht
brengt, of informatie bevat die kan worden gebruikt in reeds lopende
opsporingsonderzoeken. Met andere woorden: de uitvoering van
buitenlandse EOB’s levert een duidelijke bijdrage aan de criminaliteitsbestrijding in Nederland. Ten slotte is in de internationale strafrechtelijke
samenwerking wederkerigheid niet alleen een theoretisch beginsel, maar
vooral ook kenmerkend voor de intercollegiale relaties die de praktijk van
de samenwerking tussen justitiële autoriteiten in de lidstaten van groot
belang zijn: indien een Nederlandse officier van justitie vandaag de
Spaanse autoriteiten op accurate wijze helpt in een voor hen belangrijk
strafrechtelijk onderzoek, dan zijn de Spaanse autoriteiten zeker ook
bereid om snel te reageren op een urgent verzoek om rechtshulp dat de
Nederlandse justitie morgen aan hen richt. Aangezien bijna elk opsporingsonderzoek dat in Nederland plaatsvindt naar complexe of ernstige
criminaliteit – van financieel-economische criminaliteit tot drugshandel –
de nodige buitenlandse vertakkingen kent, is een goede rechtshulprelatie
van het grootst mogelijke belang.
In het Inrichtingsplan van de Nationale Politie is aparte capaciteit
gereserveerd voor de uitvoering van rechtshulpverzoeken. Naar mag
worden aangenomen hebben andere lidstaten op een zelfde wijze
capaciteit voor rechtshulpverlening geborgd. De richtlijn benadrukt in
artikel 12, eerste lid, immers dat de handeling gevraagd in het EOB met
dezelfde snelheid en prioriteit als in een vergelijkbare binnenlandse zaak
dient te worden uitgevoerd, en in ieder geval binnen de in dit artikel
bepaalde termijnen.
Een volgende vraag van deze leden had betrekking op de consequenties
indien de uitvaardigende autoriteit van oordeel is dat ten onrechte niet
wordt voldaan aan de termijn van negentig dagen voor uitvoering van een
EOB. Ook hier is overleg met de uitvoerende autoriteit primordiaal:
artikel 12, zesde lid, van de richtlijn verplicht de uitvoerende autoriteit om
contact op te nemen met de uitvaardigende autoriteit en de redenen op te
geven voor de vertraging. De uitvoerende autoriteit overlegt daarbij met
de uitvaardigende autoriteit over een passend tijdschema voor de
uitvoering van het EOB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

10

5. Overdracht van resultaten
De leden van de PvdA-fractie vroegen of er sprake is van systeemtoezicht
op Europees niveau op het uitvaardigen van EOB’s, bijvoorbeeld ten
aanzien van de proportionaliteit van verzoeken en de werking van het EOB
in de praktijk.
In aansluiting op hetgeen ik hierboven heb opgemerkt over het toezicht op
het nakomen van de termijnen voor erkenning en uitvoering EOB’s, geldt
dat de Europese Commissie op grond van artikel 37 van de richtlijn is
belast met evaluatie van de implementatie van de richtlijn, inclusief de
werking van de richtlijn in de praktijk van de rechtshulpverlening tussen
de lidstaten. De Commissie rapporteert daarover aan de Raad en aan het
Europees Parlement. Daarnaast hebben lidstaten de mogelijkheid om
eventuele uitvoeringsvraagstukken ad hoc aan de orde te stellen op
werkgroepniveau in Brussel. Om eventuele problemen in de rechtshulpverlening op te lossen, kunnen de justitiële autoriteiten van lidstaten ook
gebruik maken van de kennis en hulp van collega-experts van andere
lidstaten binnen het Europees Justitieel Netwerk. Bij coördinatievraagstukken kan voorts een beroep worden gedaan op Eurojust. Hiermee zijn
voldoende mogelijkheden voorhanden om het rechtshulpverkeer in goede
banen te leiden: er is geen behoefte aan een aanvullend (toezicht)mechanisme.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of het advies van de Raad voor de
rechtspraak, waarin deze erop wees dat EOB’s ook door officieren van
justitie kunnen worden uitgevaardigd en dat de onafhankelijkheid van
deze autoriteiten niet in alle lidstaten van de Europese Unie in dezelfde
mate zou kunnen worden gegarandeerd, wellicht aanleiding zou moeten
geven voor extra rechterlijke toetsing. Ook de leden van de SP-fractie
stelden een vraag met deze strekking.
De huidige rechtshulprelatie met lidstaten van de Europese Unie, zoals die
sinds de inwerkingtreding van de Schengen Uitvoeringsovereenkomst in
1995 bestaat (intussen aangevuld door de EU Rechtshulpovereenkomst
2000) en in de praktijk goed werkt, is gebaseerd op rechtstreeks contact
tussen justitiële autoriteiten, waarbij in de meeste lidstaten een lid van het
openbaar ministerie geldt als de bevoegde autoriteit voor uitvaardiging
van een rechtshulpverzoek. Mij zijn vanuit de praktijk van de rechtshulp
geen signalen bekend dat getwijfeld zou moeten worden aan de onafhankelijkheid van officieren van justitie in individuele zaken. Daarbij moet ik
wel de kanttekening plaatsen dat officieren van justitie in veel lidstaten
van de Europese Unie – net als in Nederland – niet over een zelfde mate
van institutionele onafhankelijkheid beschikken als leden van de rechtspraak. De bestaande structuur heeft de richtlijn EOB eenvoudigweg
overgenomen en ik zie geen reden (noch mogelijkheid) om daarvan af te
wijken.
De leden van de SP-fractie vroegen of de termijnen voor uitvoering van
een EOB niet te kort zijn, omdat dit als reden wordt opgevoerd waarom er
geen verlofprocedure en dus geen rechterlijke toetsing komt.
Allereerst hecht ik eraan om de leden van de SP-fractie te verduidelijken
dat rechterlijke toetsing niet afhankelijk is van een verlofprocedure. De
rechter-commissaris is betrokken bij de uitvoering van een EOB, indien
voor de uitvoering van het EOB bevoegdheden nodig zijn die naar
Nederlands recht zijn voorbehouden aan de rechter-commissaris of diens
toestemming vereisen. Voorts kan de rechter betrokken worden door
instelling van een rechtsmiddel; in het bijzonder het indienen van een
klaagschrift uit hoofde van artikel 552a Sv. De instelling van een rechtsmiddel heeft in beginsel geen opschortende werking op de uitvoering van
het EOB – zo beantwoord ik een vraag die deze leden tevens stelden. Dat
vloeit voort uit artikel 14, zesde lid, van de richtlijn. Datzelfde artikellid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

11

bepaalt echter dat lidstaten bij implementatie van de richtlijn aansluiting
kunnen zoeken bij hun nationale recht, als dat wel een opschortende
werking kent. In lijn hiermee is in artikel 5.4.9, eerste lid, bepaald dat de
overdracht van de resultaten van de uitvoering van een EOB indien
klaagschrift is ingediend of nog kan worden ingediend, pas plaatsvindt
nadat onherroepelijk is beslist op het klaagschrift. Dit is alleen anders
indien de uitvaardigende autoriteit voldoende heeft gemotiveerd dat een
onmiddellijke overdracht essentieel is voor het goede verloop van het
onderzoek of voor de bescherming van de individuele rechten, aan de
uitvaardigende autoriteit bewijsmateriaal vergaard ter uitvoering van het
bevel voorlopig ter beschikking worden gesteld (vgl. artikel 5.4.9, derde
lid). Dit betekent ook dat in veel gevallen sprake zal zijn van een of
meerdere vormen van rechterlijke controle vooraf: controle als gevolg van
een klaagschrift op grond van de artikelen 5.4.10 juncto 552a Sv
(behoudens het geval van voorlopige terbeschikkingstelling), en daarnaast
eerder al controle indien ter uitvoering van het EOB bevoegdheden
moeten worden toegepast door de rechter-commissaris of waarvan de
inzet diens toestemming behoeft. Daarmee is de regeling van toepassing
van bevoegdheden dezelfde als die in nationale strafrechtelijke onderzoeken. Ik zie niet waarom in het kader van de samenwerking binnen de
Europese Unie zou moeten worden afgeweken van de nationale regeling,
zoals de leden van de SP-fractie voorstelden. Dat zou bovendien ook
tegen het uitgangspunt van wederzijdse erkenning ingaan.
Alles overziend luidt mijn antwoord op de vraag die de leden van de
SP-fractie stelden of de doorlooptijd niet belangrijker gevonden wordt dan
de rechtsbescherming, ontkennend. De beoordeling van de rechtmatigheid van de uitvoering van het EOB, zoals deze plaatsvindt in het kader
van een beklagprocedure, kan op grond van artikel 14, tweede lid, van de
richtlijn, waarnaar de leden van de SP-fractie verwezen dat niet dwingt tot
het achterwege laten van een aan de overdracht voorafgaande rechterlijke
toetsing in de uitvoerende staat, zich niet uitstrekken tot de materiële
gronden voor het uitvaardigen van het onderzoeksbevel. Hiermee is
bedoeld dat de rechter niet mag beoordelen of de autoriteiten van de
andere staat voldoende reden hadden om een EOB uit te vaardigen, en of
de gevraagde onderzoeksbevoegdheid nodig is voor de het strafrechtelijke onderzoek dat loopt in de uitvaardigende staat. Dit vloeit voort uit het
vertrouwensbeginsel, waarbij ook moeten worden opgemerkt dat de
Nederlandse rechter over onvoldoende informatie beschikt en onvoldoende inzicht heeft in het recht van de uitvaardigende lidstaat om
daarover te oordelen.
De leden van de SP-fractie vroegen aandacht voor hetgeen moet
geschieden als de indiener van een klaagschrift door de rechter in het
gelijk wordt gesteld. Wanneer de resultaten van de uitvoering van het EOB
nog niet aan de uitvaardigende autoriteit (voorlopig) ter beschikking zijn
gesteld, heeft dit afhankelijk van het exacte oordeel van de rechter,
mogelijk tot gevolg dat de resultaten niet worden overgedragen. Mochten
de resultaten omdat deze essentieel waren voor het goede verloop van
het onderzoek of voor de bescherming van de individuele rechten, al
voorlopig ter beschikking zijn gesteld aan de buitenlandse autoriteiten dan
zullen – wederom afhankelijk van hetgeen de rechter precies bepaalt in
zijn beschikking – de buitenlandse autoriteiten verzocht worden de
terbeschikkingstelling te beschouwen als niet te hebben plaatsgevonden.
Dit betekent dat gebruik niet is toegestaan en de gegevens moeten
worden vernietigd.
De vraag die dezelfde leden stelden, hoe kan worden beoordeeld of
gevolg wordt gegeven aan de voorwaarden die zijn gesteld aan de
voorlopige terbeschikkingstelling, wil ik graag beantwoorden door te
verwijzen naar de algemene uitgangspunten van de internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

12

rechtshulp. Vertrouwen speelt een bepalende rol. Justitiële autoriteiten
zijn ervan doordrongen dat indien zij het vertrouwen beschamen, dat
ernstige schade oplevert voor hun eigen mogelijkheden om rechtshulp
van buitenlandse autoriteiten te ontvangen. Vastgesteld kan worden dat er
in de praktijk zelden of nooit signalen zijn van het met voeten treden van
voorwaarden die zijn verbonden aan, bijvoorbeeld, het verstrekken van
politie-informatie. Bij het verstrekken van politie-informatie wordt als eis
gesteld dat aanvullende toestemming dient te worden gevraagd voor het
gebruik als bewijs in een strafzaak: die aanvullende toestemming wordt in
voorkomende gevallen ook gevraagd. Dit systeem is vergelijkbaar met de
structuur die wordt gekozen in artikel 5.4.9, derde lid, van het
wetsvoorstel.
In hoeverre is het mogelijk om gegevens voorlopig ter beschikking te
stellen, wilden de leden van de SP-fractie weten. Dat is zeer wel mogelijk,
zo luidt mijn antwoord, omdat het voorlopige karakter niet zozeer zit in het
overhandigen, als wel in de voorwaarde die wordt verbonden aan het
gebruik van de verstrekte gegevens: op grond van artikel 5.4.9, derde lid,
is het gebruik als bewijsmiddel pas mogelijk nadat deze gegevens
definitief ter beschikking worden gesteld (na afloop van een eventuele
beklagprocedure). Er is niet voorzien in een apart rechtsmiddel tegen de
voorlopige terbeschikkingstelling: tegen de overdracht kan immers
worden opgekomen door middel van de beklagprocedure (artikel 5.4.10
juncto artikel 552a Sv). Gelet op het spoedeisende en – ten opzichte van
de beklagprocedure – voorlopige karakter van een rechterlijke beslissing
bij een klacht tegen de voorlopige terbeschikkingstelling, kan daarvoor
een civielrechtelijk kort geding worden gebruikt. De betrokkene of
belanghebbende wordt, anders dan via de notificatie van artikel 5.4.10,
eerste en tweede lid, over de toepassing van de onderzoeksbevoegdheid
ter uitvoering van een Europees onderzoeksbevel, niet apart op de hoogte
gebracht van de beslissing tot voorlopige terbeschikkingstelling.
De aan het woord zijnde leden van de SP-fractie gaven aan rechterlijke
controle voorts van belang te vinden in zaken waarin de opsporingsbevoegdheid geheim moet worden gehouden wegens het onderzoeksbelang. Ik wil deze leden graag erop wijzen, dat dit ook in onze nationale
opsporingspraktijk met grote regelmaat voorkomt. De rechtmatigheid van
heimelijk toegepaste onderzoeksbevoegdheden kan dan later aan de orde
worden gesteld, in het bijzonder wanneer het tot een strafzaak komt. Deze
mogelijkheid zal ook bestaan in andere lidstaten van de Europese Unie.
Daarnaast hebben alle lidstaten het individueel klachtrecht bij het
Europees Hof voor de rechten van de mens erkend, teneinde lacunes in de
rechtsbescherming te kunnen redresseren. Daarmee valt de strafrechtelijke samenwerking binnen de Europese Unie niet te vergelijken met de
samenwerking met landen buiten de Europese Unie. Het heeft ook ertoe
geleid dat in het wetsvoorstel herziening regeling internationale samenwerking in strafzaken (Kamerstukken 34 493) in geval van geheime of
geheim gehouden bevoegdheidstoepassing wel is voorzien in een
verlofprocedure.
6. Rechtsmiddelen
De leden van CDA-fractie spraken hun verbazing uit over de keuze om de
verlofprocedure grotendeels af te schaffen, maar tegelijkertijd het bereik
van kennisgevingen, door middel van een nieuw in te stellen klachtenprocedure, uit te breiden.
Allereerst wil ik graag verduidelijken dat de beklagprocedure geenszins
een nieuwe procedure betreft: het gaat om het gebruik van de bestaande
mogelijkheid om een klaagschrift in te dienen tegen inbeslagneming
(artikel 552a Sv). Een van de redenen om de verlofprocedure niet op te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

13

nemen, is het voorkomen van de doublure die in de huidige praktijk volop
plaatsvindt met toepassing van de beklagprocedure waarvan belanghebbenden vaak gebruik maken. Daarom deel ik de verwachting van de leden
van de CDA-fractie niet dat verdachten en betrokkenen, in tegenstelling tot
de huidige situatie, volop gebruik zullen maken van de mogelijkheid tot
beklag, wanneer het openbaar ministerie hen op die mogelijkheid wijst:
dat is nu ook al het geval.
Deze leden vroegen verder aandacht voor het advies van het openbaar
ministerie om geheimhouding van een EOB centraal te stellen. Naar
aanleiding van dit advies van het openbaar ministerie en het advies van
de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) is het wetsvoorstel
aangepast: de thans in artikel 5.4.10, eerste lid, voorgestelde regeling
verlangt, anders dan waar de leden van de CDA-fractie vanuit lijken te
gaan, niet van buitenlandse autoriteiten dat zij expliciet vragen om
geheimhouding.
Ik kan de leden van de CDA-fractie een bevestigend antwoord geven op
hun vraag of het conform de richtlijn nodig is om betrokkenen actief te
informeren bij het inzetten van bevoegdheden. Dit volgt uit artikel 14,
derde lid, van de richtlijn. Gedachte hierachter is dat – in gevallen waarin
geheimhouding niet is aangewezen – belanghebbenden zo optimaal
gebruik kunnen maken van de mogelijkheden tot rechtsbescherming die
het nationale recht hun biedt.
De leden van de CDA-fractie stelden een alternatief model voor. Daarin
zou de kennisgeving van de vordering van gegevens worden uitgesloten
gelet op het ontbreken van deze mogelijkheid in de Nederlandse
rechtspraktijk. Voor de gevallen waarin sprake is van heimelijke inzet van
opsporingsbevoegdheden zou de verlofprocedure in stand kunnen
worden gehouden. De verlofprocedure zou daarmee wel worden
ingeperkt. Bij andere gevallen, bijvoorbeeld bij inbeslaggenomen
voorwerpen, zou de verdachte of een andere betrokkene logischerwijs
ervan op de hoogte raken dat er sprake is van de inzet van internationale
rechtshulp. Om dan bezwaar aan te tekenen zou dan gebruik kunnen
worden gemaakt van artikel 552a Sv om een klaagschrift in te dienen.
Ik zie weinig verschil met de procedure zoals die naar aanleiding van de
ontvangen consultatie-adviezen is opgenomen in de artikelen 5.4.9 en
5.4.10. Enig verschil is dat in het voorstel van deze leden wordt vastgehouden aan de verlofprocedure bij heimelijk toegepaste bevoegdheden,
hetgeen een aanzienlijke vertraging van de uitvoering van een Europees
onderzoeksbevel zou opleveren. Het kabinet kiest niet daarvoor, op basis
van een afweging tussen het belang van een tijdige uitvoering van het
EOB, en de geringe toegevoegde waarde van een verlofprocedure in de
context van de samenwerking met andere EU-lidstaten gebaseerd op
wederzijds vertrouwen en de mogelijkheden om in de andere lidstaat
onrechtmatig handelen aan de orde te stellen – mede gebaseerd op het
feit dat alle EU-lidstaten partij zijn bij het EVRM. Ik zie ook geen aanleiding
tot wijziging van de keuze, in de door deze leden genoemde praktische en
administratieve redenen. De werklast is op dit punt beperkt, zo blijkt uit de
door het openbaar ministerie en de Nationale Politie verrichte impactanalyse, of zal zich uitmiddelen met de werklastbesparing die het
vervallen van de verlofprocedure oplevert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

14

7. Nadere regeling van enkele bijzondere bevoegdheden en
dwangmiddelen
Videoconferentie
De leden van de SP-fractie vroegen wat de gevolgen zouden zijn als de
rechten die de te horen verdachte op grond van het recht van de
uitvaardigende lidstaat heeft, bij toepassing van videoconferentie tot een
lager beschermingsniveau leiden dan in Nederland.
De uitgebreide voorwaarden die – ter uitwerking van artikel 23 van de
richtlijn – zijn opgenomen in artikel 5.4.13 (zie in het bijzonder de leden 2
tot en met 4 van het dat artikel) van het wetsvoorstel voorkomen in hun
onderlinge samenhang dat de verdachte die per videoconferentie wordt
verhoord daarbij minder rechten heeft dan tijdens een normaal verhoor in
Nederland.
8. Uitvoeringsconsequenties
De leden van de SP-fractie vermeldden dat dekking voor in totaal 500.000
euro aan structurele kosten en 200.000 euro aan incidentele kosten is
gevonden door het openbaar ministerie en de Nationale Politie, teneinde
tot een goede uitvoering van de richtlijn Europees onderzoeksbevel te
komen. Deze kosten zijn conform de claim die de Nationale Politie en het
openbaar ministerie hebben ingediend naar aanleiding van hun – na
afloop van de consultatieronde – verrichte implementatieanalyse. De
impactanalyse zend ik graag mee met deze nota naar aanleiding van het
verslag, conform het verzoek van de leden van de CDA-fractie2. De
genoemde kosten zien op implementatie van voor erkenning en
uitvoering van het Europees onderzoeksbevel benodigde procedures in de
organisatie van de IRC’s en aanpassing van de ICT-systemen, onder
andere om de tijdige uitvoering van EOB’s te monitoren. In de impactanalyse zijn niet meegenomen eventuele extra kosten, mocht het aantal
EOB’s het aantal rechtshulpverzoeken dat op het moment van de andere
EU-lidstaten wordt ontvangen, overstijgen. Zoals in de impactanalyse
wordt aangegeven, valt daaromtrent geen betrouwbare voorspelling te
doen.
De Raad voor de rechtspraak heeft geen impactanalyse verricht en maakt
in zijn advies enkel gewag van kosten die voortkomen uit een mogelijke
toename van het aantal EOB’s in verhouding tot het aantal rechtshulpverzoeken dat thans worden ontvangen. Daarover kan weinig met zekerheid
worden gezegd. Het is aangewezen dat de rechtspraak, de Nationale
Politie en het openbaar ministerie na de inwerkingtreding van de richtlijn
Europees onderzoeksbevel gaan monitoren of zich significante wijzigingen in het aantal EOB’s voordoen ten opzichte van het aantal rechtshulpverzoeken dat thans uit lidstaten van de Europese Unie wordt
ontvangen. Een eventuele stijging van het aantal klaagschriften tegen
inbeslagneming wordt, zoals de Raad in zijn advies zelf opmerkt,
gecompenseerd door het vervallen van de verlofprocedure.
De leden van de CDA-fractie kan ik antwoorden dat met het openbaar
ministerie overeen is gekomen dat de dekking van deze bedragen in
beginsel kan plaatsvinden uit de gelden die aan het openbaar ministerie
ter beschikking worden gesteld voor de verbetering van de ICT respectievelijk versterking van de internationale samenwerking (Cross Border
Enforcement). Het gaat dus niet ten koste van andere vormen van
criminaliteitsbestrijding.

2

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

15

De Raad voor de rechtspraak heeft geen melding van kosten gemaakt
voor de rechtspraak, anders dan kosten die zouden voortvloeien uit een
eventuele stijging van het aantal rechtshulpverzoeken, waarop ik in mijn
antwoord op vragen van de SP-fractie ben ingegaan. Het is in dat verband
van belang dat de Nationale Politie, het openbaar ministerie en de
rechtspraak inzichtelijk maken wat op het moment vóór inwerkingtreding
de aantallen inkomende rechtshulpverzoeken zijn, met de uitvoering
waarvan zij zich bezig houden. Een nulmeting wordt thans uitgevoerd. Op
basis van de nulmeting kan na inwerkingtreding worden bekeken of er
zich capacitaire gevolgen voordoen, waar ook de leden van de CDA-fractie
aandacht voor vroegen.
II. Artikelsgewijze toelichting
Artikel 5.4.7
De leden van de SP-fractie wezen erop dat de officier van justitie kan
besluiten een andere opsporingsbevoegdheid in te zetten dan aangegeven in het bevel, indien daardoor met minder indringende middelen
hetzelfde resultaat kan worden bereikt.
De officier van justitie die de uitvoering van een EOB onder handen heeft,
zal inderdaad ernaar streven om de uitvoering op een voor de betrokkene
zo min mogelijk ingrijpende manier te laten plaatsvinden, net zoals dat in
de Nederlandse opsporingspraktijk een belangrijke richtsnoer bij de inzet
van opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen is. Het gaat om een
facultatieve bepaling, omdat de keuze om een andere onderzoeksbevoegdheid in te zetten dan door de uitvaardigende autoriteit gevraagd in
het EOB, altijd in overleg zal dienen te geschieden met de uitvaardigende
autoriteit. Die kan immers goede redenen hebben (in verband met de
bewijskracht in het nationale recht, of het gegeven dat andere middelen
niet effectief zijn gebleken) om toch de in het EOB genoemde
bevoegdheid toe te passen. Dit alles heeft tot gevolg dat de officier van
justitie in de systematiek van de richtlijn Europees onderzoeksbevel niet
verplicht kan zijn om over te gaan tot het inzetten van een minder
ingrijpende bevoegdheid. De geschetste afweging onderscheidt zich in die
zin ook van «proportionaliteitstoetsing» omdat die een bindend oordeel
impliceert over de proportionaliteit van het EOB.
Artikel 5.4.10
De leden van de SP-fractie vroegen om een reactie op de opmerking van
de NVvR dat Nederland niet kan toetsen of rechtsbescherming niet
onnodig wordt geschaad door artikel 5.4.10. Zoals uiteengezet in
antwoord op de vragen van de CDA-fractie, is artikel 5.4.10 mede naar
aanleiding van het advies van de NVvR gewijzigd om het in lijn te brengen
met hetgeen als hoofdregel wordt vermeld in de artikelen 19, eerste lid, en
14, derde lid, van de richtlijn. Daarin is geheimhouding het uitgangspunt.
De uitvaardigende autoriteit kan het beste beoordelen of geheimhouding
noodzakelijk is, omdat zij inzicht heeft in de feiten en omstandigheden van
het lopende opsporingsonderzoek in de uitvaardigende lidstaat. De
uitvoerende Nederlandse autoriteiten hebben dat inzicht niet.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 611, nr. 6

16