Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 445

Goedkeuring van de op 18 februari 2017 te
München tot stand gekomen
Samenwerkingsovereenkomst inzake
partnerschap en ontwikkeling tussen de
Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de
Islamitische Republiek Afghanistan, anderzijds
(Trb. 2017, 45)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 10 september 2020
De regering dankt de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal voor haar verslag van 5 juni 2020 met
betrekking tot het wetsvoorstel tot goedkeuring van de Samenwerkingsovereenkomst inzake partnerschap en ontwikkeling tussen de Europese
Unie en haar lidstaten, enerzijds, en de Islamitische Republiek Afghanistan, anderzijds (hierna: de Overeenkomst). Met belangstelling is kennis
genomen van de vragen en opmerkingen van de leden van de desbetreffende fracties. In deze nota naar aanleiding van het verslag worden de
vragen beantwoord, waarbij de volgorde van de vragen wordt
aangehouden.
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie vragen wat de invloed van het vredesakkoord
tussen de Verenigde Staten en de Taliban op de uitvoering van het
verdrag zal zijn. Kan de regering aangeven in hoeverre zal dit akkoord
ervoor zal zorgen dat de EU het gat op gaat vullen dat eventueel geslagen
wordt door de Amerikaanse terugtrekking, in zowel militaire als politieke
zin? Betekent mogelijke deelname van de Taliban aan een toekomstige
Afghaanse regering dat de EU middels dit verdrag met de Taliban kan
gaan samenwerken? Kan Nederland hier indien nodig aan ontkomen? Zo
ja, hoe?
De partnerschapsovereenkomst is gesloten vóór het akkoord, en de
bijbehorende Amerikaanse troepenreductie in Afghanistan, dat de
Verenigde Staten met de Taliban sloot. De Overeenkomst beoogt de
samenwerking tussen de EU en Afghanistan op een breed scala aan
beleidsterreinen te vergroten om zo een bijdrage te leveren aan de
ontwikkeling van Afghanistan. Uit het verdrag vloeit logischerwijs niet
voort dat de EU de rol van de VS gedeeltelijk of geheel overneemt. De
overeenkomst legt aan de Europese Unie geen verplichtingen op ten
aanzien van een militaire inzet.

kst-35445-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

1

Samenwerking met de Taliban is momenteel niet aan de orde. Ten aanzien
van de samenwerking met toekomstige Afghaanse administraties, ook als
de Taliban daar deel van zou uitmaken, geldt dat de algemene beginselen
van de Overeenkomst te allen tijde door beide partijen dienen te worden
gerespecteerd. Artikel 2 lid 3 dat ziet op de eerbiediging van de democratische beginselen en de rechten van de mens, zoals deze zijn vastgelegd in
de Universele Verklaring van de rechten van de mens en andere desbetreffende internationale mensenrechteninstrumenten, is zelfs als
essentieel onderdeel van de Overeenkomst aangemerkt. Dit betekent dat
bij schending van dit artikel door één der beide partijen spoedig passende
maatregelen kunnen worden genomen als voorzien in artikel 54 van de
Overeenkomst. In het uiterste geval hebben partijen ook de mogelijkheid
de Overeenkomst te beëindigen ingevolge artikel 59, lid 6.
De leden van de VVD-fractie vragen of er financiële verplichtingen uit het
verdrag voortvloeien, bijvoorbeeld in de uitvoering of op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking. Zo ja, kan de regering aangeven om hoeveel
geld het gaat voor Nederland en voor de EU? Vloeien er verplichten over
militaire samenwerking uit het verdrag voort? Zo ja, kan de regering
aangeven welke verplichtingen dit zijn?
In artikel 50 van de Overeenkomst staat dat de Unie aan Afghanistan,
binnen de geldende regelgeving, procedures en middelen, technische en
financiële bijstand biedt om de samenwerking op de thema’s zoals
vastgelegd in deze overeenkomst ten uitvoer te brengen.
Uit de overeenkomst vloeien echter niet rechtstreeks financiële verplichtingen voort. De besluitvorming over de omvang en de allocatie van
EU-fondsen bestemd voor Afghanistan blijft plaatsvinden volgens de
daarvoor geldende regels.
Een van de prioritaire doelstellingen van deze overeenkomst is de steun
van de EU aan het bewerkstelligen van vrede en veiligheid in Afghanistan
en de regio. De EU beoogt dat primair te realiseren door de dialoog met
Afghanistan te intensiveren. Van verplichtingen betreffende militaire
samenwerking is geen sprake.
De leden van de VVD-fractie vragen welke invloed het verdrag en de
voorlopige toepassing ervan sinds 2017 heeft gehad op de samenwerking
bij het tegengaan van irreguliere migratie. Welke afspraken over het
terugnemen van illegaal in Europa verblijvende onderdanen zijn er
voortgekomen uit het verdrag, en hoeveel extra onderdanen heeft
Afghanistan hierdoor teruggenomen? Biedt het verdrag een effectieve
basis voor de more for more, less for less-benadering? Gezien het profijt
dat het verdrag betekent voor de regering van Afghanistan: welke
concrete positieve stappen op het gebied van migratie heeft Afghanistan
gezet als gevolg van het sluiten van het verdrag, en op welke stappen
mag worden gerekend bij Nederlandse ratificatie van het verdrag?
Parallel aan de Overeenkomst hebben de Europese Unie en de Islamitische Republiek Afghanistan een informele overeenkomst gesloten over
migratie, de zogenaamde «Joint Way Forward» (JWF). In de JWF worden
o.a. afspraken gemaakt over (gedwongen) terugkeer, herintegratie en het
bestrijden van mensenhandel en -smokkel. Dit is in lijn met artikel 28 van
de Overeenkomst, waarin de Partijen overeenkomen samen te werken om
irreguliere migratie te voorkomen en een dialoog te voeren over migratiemanagement. Ook spreekt dit artikel over de mogelijkheid tot capaciteitsopbouw en overeenkomst over terugkeer. Waar individuele EU-Lidstaten,
waaronder Nederland, al bilaterale terugkeerafspraken hebben met
Afghanistan, blijven deze leidend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

2

De regering beschouwt de JWF als een nuttig instrument om afspraken te
maken over o.a. terugkeersamenwerking. De totale terugkeercijfers
worden echter niet alleen beïnvloed door de JWF, maar bijvoorbeeld ook
door de mate waarin (herhaalde) aanvragen worden ingediend die het
terugkeerproces kunnen vertragen. Het is dan ook niet vast te stellen welk
deel van de terugkeer gerealiseerd is door de totstandkoming en
voorlopige toepassing van de Overeenkomst en/of door de JWF. De
regering verwacht op dit moment naast de JWF vooralsnog geen concrete
additionele stappen bij Nederlandse ratificatie of inwerkingtreding van de
Overeenkomst.
De leden van de VVD-fractie lezen op pagina 5 van de memorie van
toelichting dat er met spoed passende maatregelen worden genomen bij
schendingen van de grondslagen van de overeenkomst. Kan de regering
duidelijkheid geven over hoe die passende maatregelen eruitzien? Zou dat
bijvoorbeeld samenhangen met het minderen van financiering?
Passende maatregelen zijn in beginsel vormvrij. Wel moet bij de keuze
voorrang worden gegeven aan maatregelen die het functioneren van de
overeenkomst het minst verstoren (artikel 54, lid 4). Daarnaast kunnen de
maatregelen alleen betrekking hebben op de samenwerkingsovereenkomst of op additionele specifieke overeenkomsten zoals bedoeld in
artikel 53, lid 2. De overeenkomst laat ruimte voor het treffen van
passende maatregelen in de vorm van het minderen van financiering. Een
dergelijke maatregel moet wel betrekking hebben op financiële bijstand
die, via de beschikbare Europese financieringsinstrumenten, wordt
verleend ter uitvoering van dit verdrag.
De leden van de VVD-fractie lezen op pagina 6 van de memorie van
toelichting dat het draagvlak voor het vredesproces bij de bevolking wordt
genoemd als van essentieel belang: Afghanistan zal daarom een leidende
rol spelen in het vredesproces. Kan de regering aangeven hoe dit zich
verhoudt tot bijvoorbeeld de controversiële presidentsverkiezingen,
waarbij de verdeeldheid van de Afghaanse kiezer en dientengevolge van
de regering sterk naar voren komt?
Op 17 mei 2020 hebben president Ghani en de belangrijkste oppositieleider Dr. Abdullah een politiek akkoord gesloten, waarmee een einde aan
de verdeeldheid rondom het Afghaanse presidentschap is gekomen. Het
kabinet verwelkomt dit akkoord en roept alle partijen op om snel een
Afghaanse regering te vormen en met een intra-Afghaans vredesproces te
starten. Het kabinet is van mening dat een door Afghanen geleid inclusief
intra-Afghaans vredesproces de meest kansrijke oplossing is voor het
decennialange conflict.
De leden van de VVD-fractie lezen op pagina 8 van de memorie van
toelichting dat naar het oordeel van de regering het verdrag een aantal
eenieder verbindende bepalingen bevat. De leden vragen of er redelijkerwijs een ander oordeel mogelijk is. Zo ja, welke? Vervolgens noemt de
regering de artikelen 14 en 24. Vormen deze twee artikelen het totaal aan
eenieder verbindende bepalingen? Zo nee, kan de regering een uitputtend
overzicht geven van de eenieder verbindende bepalingen? Kan de
regering van de bepalingen die naar haar oordeel eenieder kunnen
verbinden, per bepaling tevens toelichten waarom deze bepalingen in de
Nederlandse rechtsorde zonder meer als objectief recht zouden kunnen
functioneren? Kan de regering bij dit antwoord specifiek ingaan op de
vraag waarom in eerdere Samenwerkingsovereenkomsten, zoals tussen
de EU en Kazachstan (Kamerstuknummer 35062, Trb. 2016, nr. 91) zij tot
het oordeel kwam dat bepalingen betreffende de bescherming van
intellectuele eigendomsrechten, inclusief geografische aanduidingen, niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

3

eenieder verbindend waren, terwijl in onderhavig wetsvoorstel het
oordeel is gegeven dat dit wel eenieder verbindende bepalingen zijn?
Op grond van artikel 2, tweede lid, van de Rijkswet goedkeuring en
bekendmaking verdragen wordt door de regering in de toelichting bij een
verdrag vermeld welke bepalingen naar het oordeel van de regering naar
hun inhoud een ieder kunnen verbinden. Dit is een voorlopig oordeel van
de regering. Uiteindelijk is het aan de rechter om te bepalen of en in
hoeverre bepalingen van een verdrag een ieder verbindend zijn in een
concreet, individueel geval, gelet op de specifieke feiten en omstandigheden van het geval.
Volgens de rechtspraak van de Hoge Raad zijn de criteria voor de
beantwoording van de vraag of een bepaling uit een verdrag of een
besluit van een volkenrechtelijke organisatie een ieder verbindt: de aard,
de inhoud, het doel en de strekking van de bepaling, en de bewoordingen
daarvan. Daarnaast kunnen tevens de bedoeling van de nationale
wetgever bij de totstandkoming van de goedkeuringswetgeving van het
desbetreffende verdrag en – zo hiervan sprake is – de bedoeling van de
opstellers van het desbetreffende verdrag van belang zijn. Tot slot kan ook
de aan- of afwezigheid van uitvoeringswetgeving van belang zijn en of het
binnen het nationale bestel mogelijk is de bepaling rechtstreeks toe te
passen.1
Bovenstaande toetsingskader is tevens gehanteerd bij de beantwoording
van de vraag of de Overeenkomst bepalingen bevat die naar hun inhoud
een ieder kunnen verbinden. Op basis daarvan is door de regering
geoordeeld dat de Overeenkomst voor het overgrote deel verplichtingen
tussen de partijen bevat. Twee bepalingen bevatten afspraken, waaraan
naar het oordeel van de regering door de rechter rechtstreekse werking
toegekend zou kunnen worden. Dit betreft artikel 14, waarin verdragspartijen afspreken meestbegunstigingsbehandeling toe te passen, en
artikel 23, waarin verdragspartijen afspreken de bescherming en
handhaving van intellectuele eigendomsrechten, inclusief geografische
aanduidingen, overeenkomstig bepalingen van verdragen waarbij zij partij
zijn, te waarborgen en misbruik tegen te gaan. Het valt niet uit te sluiten
dat de rechter onder concrete omstandigheden in individuele gevallen
gevolgen verbindt aan niet-naleving van deze afspraken door
verdragspartijen.
In andere EU-partnerschapsovereenkomsten met derde landen kunnen
vergelijkbare bepalingen – hoewel vaak in verschillende bewoordingen –
voorkomen. Bij ieder verdrag wordt zo zorgvuldig mogelijk bekeken welke
bepalingen naar het oordeel van de regering een ieder verbindend zouden
kunnen zijn, ook op basis van voortschrijdend inzicht. Het uiteindelijke
oordeel is zoals gezegd aan de rechter in een concreet, individueel geval,
gelet op de specifieke feiten en omstandigheden van het geval.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
Voor de leden van de CDA-fractie is het tegengaan van irreguliere migratie
een prioriteit. Dat houdt ook in dat van Afghanistan wordt verwacht dat
het, wanneer de veiligheidssituatie het toelaat, meewerkt aan de
terugname van uitgeprocedeerde asielzoekers en illegalen. In hoeverre
doet Afghanistan dit? Welke samenwerking tussen de EU en Afghanistan
wordt voorzien en/of beoogd op het gebied van migratie?

1

Kabinetsnotitie inzake de huidige goedkeuringspraktijk van verdragen van 4 juli 2016; Kamerstukken II 2015/16, 34 158 (R2048), nr. 12 (herdruk), Ad II.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

4

Afghanistan werkt mee aan de terugname van onderdanen zonder geldige
verblijfsstatus. In de Joint Way Forward die de EU en de Islamitische
Republiek Afghanistan eind 2016 overeenkwamen zijn o.a. afspraken
gemaakt over (gedwongen) terugkeer, herintegratie en het bestrijden van
mensenhandel en -smokkel. Waar individuele EU Lidstaten, waaronder
Nederland, al bilaterale terugkeerafspraken hadden met Afghanistan
blijven deze leidend.
In artikel 5 en 6 wordt de samenwerking met betrekking tot twee belangrijke subthema’s verder uitgewerkt: gelijkheid van mannen en vrouwen en
de rol van het maatschappelijk middenveld. Daar valt inderdaad nog veel
te verbeteren in Afghanistan. De leden van de CDA-fractie vragen zich
echter wel af welke aandacht het thema godsdienstvrijheid krijgt. Het
wordt in de memorie van toelichting niet genoemd, terwijl het toch een
van de prioriteiten is in het mensenrechtenbeleid van Nederland. Kan de
regering hierop nader ingaan?
De leden van de CDA-fractie wijzen er daarnaast op dat de regering zelf
aangaf: «De Afghaanse wet biedt zeer beperkte ruimte aan aanhangers
van andere religies dan de islam om hun geloof uit te oefenen».2
Afghanistan staat op nummer 2 (!) van de ranglijst christenvervolging van
de organisatie Open Doors. Dat is ernstig. De laatste openbare kerk in
Afghanistan is in 2010 gesloten. Klopt het dat bekering tot het christendom zelfs bij wet verboden is, waarvoor een christen zelfs de doodstraf
kan krijgen? Klopt het dat «afvalligheid» in Afghanistan betekent dat je
alles kwijt kunt raken: je bezittingen, je sociale contacten, je rechten, je
kinderen?
Tevens vragen de leden van de CDA-fractie of de regering bereid is
nadrukkelijk aandacht te vragen voor kwetsbare religieuze minderheden in
Afghanistan, zoals Hazara en christenen, bilateraal en in het kader van de
EU-Afghanistan mensenrechtendialoog? Kan zij daarbij ingaan op
artikel 24, waarin partijen afspreken informatie over juridische systemen
en wetgeving uit te wisselen, waarbij bijzondere aandacht uitgaat naar de
rechten van vrouwen en andere kwetsbare groepen?
Zoals op 26 september 2019 gemeld in antwoord op Kamervragen
(2019ZS16151) hecht de regering groot belang aan het recht op vrijheid
van religie en levensovertuiging, zoals onder meer neergelegd in
artikel 18 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en
van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten.
Bevordering van vrijheid van religie en levensovertuiging is een prioriteit
in het Nederlandse mensenrechtenbeleid. Het thema godsdienstvrijheid
valt in de samenwerkingsovereenkomst met Afghanistan onder artikel 4
(mensenrechten). Vrijheid van religie en levensovertuiging staat jaarlijks
op de agenda van de EU-Afghanistan mensenrechtendialoog. Daarnaast
vraagt Nederland bilateraal aandacht voor de positie van gemarginaliseerde groepen, waaronder religieuze minderheden, en rechtsstatelijkheid.
Sinds de val van de Taliban in 2001 wordt er vanuit de Afghaanse
overheid geen strenge interpretatie van de soennitische islam opgelegd
aan de gehele bevolking, noch is er sprake van strenge kledingvoorschriften voor vrouwen en van het opleggen en uitvoeren van
hadd-bestraffingen op basis van de sharia door de Afghaanse overheid.
Het klopt dat de laatste openbare kerk in Afghanistan in 2010 is gesloten,
2

Beantwoording van schriftelijke vragen van de leden Voordewind en Van der Staaij over het
onderwerp godsdienstvrijheid in het Algemeen Ambtsbericht over Afghanistan, 26 september
2019 (Aanhangsel van de Handelingen 2019–2020, nr. 197).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

5

maar er zijn geen wettelijke beperkingen voor religieuze minderheidsgroepen om gebedshuizen op te richten.
Tot slot vragen de leden van de CDA-fractie of de speciaal gezant voor
religie en levensovertuiging al naar Afghanistan is gegaan om daar met
overheid en maatschappelijke organisaties te spreken over vrijheid van
religie en levensovertuiging, zoals de Minister van Buitenlandse Zaken
zich heeft voorgenomen?
De Speciaal Gezant voor Religie en Levensovertuiging was voornemens
om in mei 2020 naar Afghanistan te reizen. Door de uitbraak van
COVID-19 is dit bezoek uitgesteld.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie lezen dat in de samenwerking tussen de EU
en Afghanistan voor Nederland onder andere het wegnemen van de
grondoorzaken van irreguliere migratie voorop staat, en dat zij dit wil
aanpakken door het voeren van een «omvattende dialoog met betrekking
tot alle relevante migratiekwesties». Deze leden onderstrepen het belang
van het wegnemen van grondoorzaken van armoede, slecht bestuur en
corruptie. Voorts zijn zij van mening dat dergelijke grondoorzaken
voornamelijk aangepakt dienen de worden door bij te dragen aan het
opbouwen van goed bestuur, bestrijding van armoede en ongelijkheid en
het stimuleren van welvaart. Deelt de regering deze analyse? Hoe is de
regering concreet van plan zich in te spannen voor het wegnemen van
deze grondoorzaken? Is de regering het ermee eens dat irreguliere
migratie met name ook verminderd kan worden wanneer geïnvesteerd
wordt in kansen en perspectief voor potentiële migranten in Afghanistan?
Kan de regering nader toelichten wat zij precies verstaat onder het
«voeren van een omvattende dialoog met betrekking tot alle relevantie
migratiekwesties»? Om welke kwesties gaat dit volgens de regering?
Welke gesprekspartners worden hierbij betrokken? In hoeverre worden
hier ook bijvoorbeeld ngo’s en de lokale bevolking betrokken?
De regering deelt de analyse van de D66-fractie, deze aanpak is ook in lijn
met de Integrale Migratieagenda van de regering. Het bevorderen van
veiligheid en rechtsorde, en daarbij ook het tegengaan van corruptie en
bevorderen van goed bestuur en mensenrechten, is een belangrijke focus
van de Nederlandse OS-inzet in Afghanistan. De regering tracht op deze
manier ook een bijdrage te leveren aan het wegnemen van de grondoorzaken van conflict.
In 2016 hebben de Europese Unie en de Islamitische Republiek Afghanistan een informele overeenkomst gesloten over migratie, de zgn. «Joint
Way Forward (JWF)» In de JWF worden o.a. afspraken gemaakt over
(gedwongen) terugkeer, herintegratie en het bestrijden van mensenhandel
en -smokkel. Op basis van de JWF vindt tweejaarlijks overleg plaats
tussen de EU en haar lidstaten en de Islamitische Republiek Afghanistan.
Dit is een overleg tussen Afghanistan, de EU-Lidstaten en de EU. Hier zijn
geen ngo’s of burgers bij aanwezig. Uiteraard zijn dit wel belangrijke
gesprekspartners van de Nederlandse Ambassade te Kaboel en de
EU-delegatie ter plaatse.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De eerste vraag is waarom het zo lang heeft geduurd voordat deze
overeenkomst, die al in 2017 tot stand is gekomen en voor een groot deel
(voorlopig) al in werking is, is voorgelegd aan de Kamer. Kan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

6

daarop ingaan, in het bijzonder omdat de PSO betrekking heeft op een
periode (2014–2024), deze periode is grotendeels al verlopen.
De Overeenkomst bevestigt de toewijding van de EU aan de beoogde
ontwikkeling van Afghanistan in het zgn. «decennium voor verandering»
(2014–2024). Het verdrag is op 18 februari 2017 tot stand gekomen en
wordt sinds 1 december 2017 gedeeltelijk voorlopig toegepast tussen de
EU en Afghanistan. Het verdrag treedt in werking als het door alle partijen
is geratificeerd; ondertussen hebben 18 EU-lidstaten en Afghanistan de
Overeenkomst geratificeerd.
De regering streeft ernaar elk verdrag binnen afzienbare tijd na de
totstandkoming aan het parlement voor te leggen. Daarbij hecht de
regering aan een zorgvuldige voorbereiding van de goedkeuringsstukken,
alvorens deze aan de Raad van State worden toegestuurd en vervolgens
worden voorgelegd aan het parlement.
De leden van de SP-fractie vragen de regering ook of deze PSO gezien
moet worden als aanvulling op de vele militaire inspanningen van
westerse landen in Afghanistan. Is dit onderdeel van een grotere,
geïntegreerde strategie, waar het militaire onderdeel van uitmaakt? Kan
de regering dat toelichten? Anders gevraagd; zou er ook een vergelijkbare
PSO met Afghanistan zijn uitonderhandeld als er niet een dergelijke,
inmiddels twee decennia lange militaire betrokkenheid bij het land was?
Hoe verhoudt deze PSO zich tot de militaire strategie van het Westen?
Het PSO versterkt de samenwerking tussen de EU en Afghanistan op een
groot aantal beleidsterreinen. De overeenkomst moet niet worden gezien
als aanvulling op de militaire inspanningen van westerse landen in
Afghanistan in de afgelopen jaren. De regering en de EU achten het zeer
van belang dat wordt gewerkt aan vrede en ontwikkeling in Afghanistan.
Die mening zou de regering ook zijn toegedaan wanneer Westerse landen
in de afgelopen jaren geen militaire activiteiten in Afghanistan zouden
hebben ontplooid. Die stelling wordt onderbouwd door het gegeven dat
de EU inmiddels met verschillende derde landen een dergelijke brede
samenwerkingsovereenkomst heeft gesloten.
De leden van de SP-fractie vernemen graag van de regering in hoeverre
respect voor mensenrechten, waar in Afghanistan een groot gebrek aan
is, onderdeel is van en voorwaardelijk is gemaakt aan de versterkte
(reguliere) politieke dialoog en samenwerking. Geldt hier het zogenaamde
less for less dan wel more for more-principe, dus dat intensivering van de
betrekkingen gelijk opgaat met verbetering van de mensenrechtensituatie? Als dat niet het geval is, kan dan toegelicht worden waar intensivering van de betrekkingen dan op gebaseerd wordt?
In het verdrag is eerbiediging van de democratische beginselen en de
rechten van de mens aangemerkt als essentieel onderdeel. Indien
Afghanistan deze beginselen niet voldoende eerbiedigt heeft de EU de
mogelijkheid de schending aanhangig te maken bij het gemengd comité.
Indien de situatie in Afghanistan vervolgens niet verbetert zal dat
consequenties hebben voor de mate van intensiteit van de dialoog onder
het verdrag. De overeenkomst laat ruimte voor het treffen van passende
maatregelen, onder andere in de vorm van het minderen van financiering
indien via de beschikbare Europese financieringsinstrumenten financiële
bijstand is verleend ter uitvoering van dit verdrag.
De leden van de SP-fractie vragen de regering ook een beeld te schetsen
van de ontwikkelingen in Afghanistan met betrekking tot het respecteren
van mensenrechten de afgelopen jaren. Is het aangaan van de PSO met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

7

het land een gevolg van verbeterde omstandigheden in Afghanistan? Kan
dit toegelicht worden? Zien onafhankelijke ngo’s een duidelijke toename
van respect voor mensenrechten in Afghanistan?
Zoals beschreven in het meest recente Algemeen Ambtsbericht van maart
2019, zijn in Afghanistan de afgelopen jaren meerdere wetten aangenomen om de mensenrechtensituatie te verbeteren. Het nieuwe Wetboek
van Strafrecht is sinds februari 2018 van kracht. Dit wetboek heeft de
bescherming van mensenrechten verbeterd. Verschillende onafhankelijke
ngo’s en organisaties die rapporteren over mensenrechten in Afghanistan
steunen de verschillende stappen die de Afghaanse overheid recentelijk
heeft genomen om de mensenrechtensituatie te verbeteren. Tegelijkertijd
uiten deze organisaties ook kritiek op de Afghaanse overheid, die er
vanwege gebrek aan financiële middelen, expertise en toezicht niet altijd
in slaagt om de veelzijdige problematiek effectief aan te pakken. De
samenwerkingsovereenkomst biedt de EU en haar lidstaten een extra
handvat om Afghanistan aan te spreken op misstanden.
Strijd tegen terrorisme maakt ook onderdeel uit van de PSO. De leden van
de SP-fractie zijn van mening dat de afgelopen decennia laten zien dat het
Westen faliekant heeft gefaald in de aanpak daarvan in Afghanistan. Deze
leden vernemen van de regering graag of zij dat falen ook ziet. Is de
regering het ermee eens dat een duidelijke breuk met de vooral militaire
aanpak van terrorisme nodig is om te komen tot een redelijke, op enige
vorm van gelijkheid en samenwerking gebaseerde samenwerkingsrelatie
met Afghanistan? Zo nee, waarom niet?
Zoals gemeld in de Geïntegreerde Buitenland en Veiligheidsstrategie
(33 694, nr. 12) zet de regering zoveel mogelijk in op het voorkomen en
tegengaan van terrorisme. Deze samenwerkingsovereenkomst draagt bij
aan deze doelstelling. Zoals in de voortgangsrapportage van Resolute
Support is gemeld (Kamerstuk 29 521), hebben de versterkte Afghan
National Defence and Security Forces (ANDSF) met steun van de NAVO
missie Resolute Support bijgedragen aan het perspectief op een politieke
oplossing van het conflict. Bovendien heeft de regering altijd onderstreept
dat alleen militaire inspanningen onvoldoende zijn om terrorisme
duurzaam te verslaan en de voedingsbodem voor extremisme te
verkleinen. De Nederlandse inzet in Afghanistan is dan ook gebaseerd op
een geïntegreerde benadering, waarbij militaire, diplomatieke en
OS-middelen gezamenlijk worden ingezet om veiligheid en stabiliteit in
Afghanistan in de breedte te bevorderen.
Samenwerking op het gebied van migratie maakt ook onderdeel uit van
de PSO. De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op het
huidige beleid dat op dit moment door EU-landen, met name Nederland,
wordt gehanteerd, vooral wat betreft het terugsturen van asielzoekers
naar het door oorlog verscheurde land. Welke beperkingen legt de PSO op
aan landen om Afghanen terug te sturen naar oorlogsgebied? Wordt het
door de PSO moeilijker om Afghanen terug te sturen of faciliteert de PSO
dit eerder?
De PSO treedt niet in de materiële normen waaraan wordt getoetst
voorafgaand aan de terugkeer. De vreemdeling kan te allen tijde een
beschermingsverzoek indienen. In de asielprocedure kan de vreemdeling
alles aanvoeren dat hij/zij in zijn/haar geval relevant acht en dit zal worden
beoordeeld tegen de achtergrond van hetgeen bekend is en kan – als dit
geen reden is om een vergunning te verlenen – worden getoetst door de
rechter. Vanzelfsprekend wordt de vreemdeling bijgestaan door een
advocaat en een tolk. Als zijn/haar aanvraag is afgewezen, is terugkeer
aan de orde. De veiligheidssituatie in Afghanistan is niet zodanig dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

8

eenieder gevaar loopt simpelweg door aanwezig te zijn in Afghanistan. Bij
de terugkeer naar Afghanistan staat vrijwillige terugkeer voorop. Daarbij
kan hulp en ondersteuning worden geboden, onder meer door tussenkomst van ERRIN. Als de vreemdeling echter geen medewerking aan
terugkeer verleent is gedwongen terugkeer ook een mogelijkheid.
Het doel van het Nederlandse Afghanistan-beleid is om bij te dragen aan
een zelfredzaam Afghanistan, zo stelt de regering. De leden van de
SP-fractie hebben er al herhaaldelijk op gewezen dat dat, in ieder geval
vanuit de westerse perceptie van het begrip zelfredzaamheid, een illusie
is. Deze leden vragen de regering aan te geven wanneer, naar
verwachting, Afghanistan zelfredzaam zal zijn en hoe dat er precies uitziet,
zo’n zelfredzaam Afghanistan. Wat bedoelt de regering als zij deze term
gebruikt?
De leden van de SP-fractie vragen de regering aan te geven wat de
afgelopen jaren de ontwikkelingen zijn op het gebied van wederopbouw
en ontwikkelingshulp. Neemt dit vanuit de EU en afzonderlijke EU-landen
af of juist toe? In de PSO wordt het belang van deze hulp benadrukt, maar
verplicht de PSO landen ook om actiever op wederopbouw en ontwikkelingshulp in te zetten?
Zoals gemeld in de memorie van toelichting, bevindt Afghanistan zich in
de periode van 2014–2024 in het «decennium voor verandering» waarin
de internationale gemeenschap Afghanistan ondersteunt in het bereiken
van zelfredzaamheid. Over de gehele linie genomen brengen internationale donoren in deze periode hun bilaterale bijdragen daarom
geleidelijk omlaag en wordt Afghanistan ondersteund in het genereren
van eigen inkomsten. De samenwerkingsovereenkomst omvat geen
verplichting om actiever op wederopbouw en ontwikkelingshulp in te
zetten. Zoals recent nog aan uw Kamer gemeld is het altijd duidelijk
geweest dat de ontwikkeling van het land een proces van lange adem zou
zijn (Kamerstukken 2019Z21002/2019D43761/2019Z).
Het realiseren van de millenniumdoelen is het doel, staat in de memorie
van toelichting. Deze doelen, constateren de leden van de SP-fractie,
zouden al in 2015 behaald moeten zijn. Worden deze doelen niet
bijgesteld naar de huidige ambitie van de Sustainable Development Goals
(SDG’s)? Wat gaan de regering en de EU doen om de SDG’s te integreren
in de PSO? Welke eisen worden gesteld aan de integratie in de wereldeconomie als ontwikkelingsdoel? Wanneer acht de regering dit gerealiseerd?
Wordt er rekening mee gehouden dat dit de ontwikkeling van Afghanistan
juist kan tegenwerken? Hoeveel schulden heeft Afghanistan richting de EU
en de EU-lidstaten?
In de samenwerkingsovereenkomst is opgenomen dat de EU en Afghanistan verder samenwerken aan het realiseren van de milleniumdoelstellingen en latere ontwikkelingsdoelstellingen. Hier vallen ook de SDGs
onder. In artikel 12 is een aantal eisen omtrent economische samenwerking opgenomen, o.a. dat de belangen van de meest kwetsbaren
dienen te worden beschermd en dat handel duurzame ontwikkeling in al
haar dimensies moet ondersteunen. Daarbij wordt ook een aantal
richtlijnen benoemd, zoals de richtsnoeren van de OESO voor multinationale ondernemingen. In antwoord op uw vraag over de schulden van
Afghanistan richting de EU kan ik u antwoorden dat de totale Afghaanse
staatsschuld zowel in absolute als in relatieve zin beperkt is. In 2018
bedroeg deze $ 1,3 mld., wat 6,89% van het Afghaanse BBP is. Het
aandeel hiervan dat de EU en haar lidstaten voor haar rekening namen is
verwaarloosbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

9

De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op handel en
investeringen, wat ook onderdeel uitmaakt van de PSO. Klopt het dat de
omvang hiervan in het niet valt met andere landen in de regio, bijvoorbeeld Pakistan of zelfs Iran, waartegen allerlei vergaande sancties zijn
ingesteld door de Verenigde Staten? Hoe ziet zo’n vergelijking eruit? Bevat
de PSO bepalingen over investeringsbescherming? Zo ja, is er ook sprake
van een ISDS of ICS (-achtig) systeem? Hoe wordt gegarandeerd dat
sprake is van eerlijke handel met het straatarme Afghanistan?
De omvang van de handel tussen Nederland en Afghanistan is inderdaad
beperkt vergeleken met andere landen in de regio.3 Door de dialoog
tussen de EU en Afghanistan te versterken op het gebied van onder
andere handelsbeleid, sanitaire en fytosanitaire vraagstukken en
intellectuele eigendomsrechten beoogt de PSO een positieve bijdrage te
leveren aan het bevorderen van de handelsrelaties tussen de EU en
Afghanistan. De PSO bevat geen bepalingen over investeringsbescherming. De PSO heeft tot doel wederzijds voordeel te creëren in de
handelsrelatie. Om Afghanistan zoveel mogelijk bij te staan zich
financieel-economisch te ontwikkelen is de samenwerking op het gebied
van investeringen nadrukkelijk gericht op het bevorderen van Europese
investeringen in Afghanistan.
Wat betreft samenwerking met de Afghaanse politie en veiligheidssector
vragen de leden van de SP-fractie hoe voorkomen wordt dat de EU
betrokken raakt bij mensenrechtenschendingen die schering en inslag zijn
bij het Afghaanse veiligheidsapparaat, waaronder marteling. Kan de
regering daarop ingaan? Is de regering verder van mening dat het gehele
veiligheidsapparaat van Afghanistan, inclusief de krijgsmacht, nogal
omvangrijk is? Is het logisch te streven naar een minder omvangrijk
apparaat, ook met het oog op de duurzame in stand houding ervan, ook
financieel?
De huidige omvang van de Afghaanse veiligheidssector is nodig om de
Afghaanse regering in staat te stellen de onveiligheid in het land het
hoofd te kunnen bieden. Een duurzame uitkomst van een inclusief
intra-Afghaans vredesproces moet een verbetering van de veiligheidssituatie tot gevolg hebben, waardoor de omvang van het Afghaanse
veiligheidsapparaat op termijn verkleind kan worden. Zoals gemeld in de
memorie van toelichting zijn in de samenwerkingsovereenkomst
afspraken gemaakt om samen te werken aan de verdere hervorming van
de Afghaanse politie en veiligheidssector. Hierbij gaat aandacht uit naar
het voorkomen van mensenrechtenschendingen.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

3

De handelscijfers tussen Nederland en Afghanistan zijn te raadplegen via de website van de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland: https://www.rvo.nl/sites/default/files/2020/02/
Handelscijfers-Afghanistan-januari-2020.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 445, nr. 6

10