1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

35 221

Overeenkomst tot oprichting van de Square
Kilometre Array Observatory; Rome, 12 maart
2019

A/ nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Ter griffie van de Eerste en van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal ontvangen op
11 juni 2019.
De wens dat het verdrag aan de uitdrukkelijke
goedkeuring van de Staten-Generaal wordt
onderworpen kan door of namens één van de
Kamers of door ten minste vijftien leden van
de Eerste Kamer dan wel dertig leden van de
Tweede Kamer te kennen worden gegeven
uiterlijk op 11 juli 2019.

Aan de Voorzitters van de Eerste en van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal

Het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State wordt niet openbaar gemaakt,
omdat het zonder meer instemmend luidt
(artikel 26, zesde lid jo vijfde lid, van de Wet
op de Raad van State).

Den Haag, 11 juni 2019
Overeenkomstig het bepaalde in artikel 2, eerste lid, en artikel 5, eerste lid,
van de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen, de Raad van
State gehoord, heb ik de eer u hierbij ter stilzwijgende goedkeuring over
te leggen de op 12 maart 2019 te Rome tot stand gekomen Overeenkomst
tot oprichting van de Square Kilometre Array Observatory (Trb. 2019, nrs.
49 en 89).
Een toelichtende nota bij de Overeenkomst treft u eveneens hierbij aan.
De goedkeuring wordt voor het Europese deel van Nederland gevraagd.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-35221-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

1

TOELICHTENDE NOTA
1. Inleiding
Nederland behoort tot de wereldtop op het wetenschappelijke gebied van
de radiosterrenkunde. Met de radiotelescopen Dwingeloo, Westerbork en
LOFAR heeft Nederland een prominente plek verworven in de geschiedenis van de radiosterrenkunde. De drie radiotelescopen hebben
Nederland een grote technische expertise en een actieve en excellente
wetenschappelijke gemeenschap opgeleverd. Hiermee heeft Nederland
een flinke rol kunnen spelen in de ontwikkeling en gedachtenvorming van
de Square Kilometre Array (SKA), waarvan de eerste plannen ontstonden
in de jaren ’90. Zo wordt de LOFAR-telescoop gezien als een voorloper van
SKA. Het NWO-instituut ASTRON, het nationale kennisinstituut op het
gebied van radiosterrenkunde, is sinds het begin betrokken bij de
ontwikkeling van SKA en speelt een leidende rol in het ontwerp ervan.
SKA zal naar verwachting baanbrekende inzichten geven omtrent het
ontstaan en de evolutie van ons universum.
Het SKA-project wordt op dit moment geleid door de Square Kilometre
Array Organisation, opgericht in 2011 en gevestigd nabij Manchester,
Groot-Brittannië. Besloten is om de SKA-telescoop in twee landen te
bouwen: Zuid-Afrika en Australië. Voor de constructie en operationele fase
is door de deelnemende landen (Australië, Zuid-Afrika, het Verenigd
Koninkrijk, Frankrijk, Spanje, Zweden, China, India, Italië, Nieuw-Zeeland,
Portugal, Nederland en Canada) gekozen om bij verdrag een intergouvernementele organisatie op te richten, vergelijkbaar met bestaande
organisaties in de natuurkunde en sterrenkunde zoals de Europese
Organisatie voor kernfysisch onderzoek (CERN) en de Europese Organisatie voor astronomisch onderzoek op het zuidelijk halfrond (ESO).
De deelnemende landen zijn in 2015 onder leiding van het Italiaanse
Ministerie van Buitenlandse Zaken gestart met de onderhandelingen over
de oprichting van de Square Kilometre Array Observatory (SKAO). Deze
onderhandelingen zijn begin dit jaar afgerond. Het onderhandelingsresultaat wordt op dit moment door de afzonderlijke landen verder geleid in
de nationale procedures. Het verdrag, en daarmee de oprichting van
SKAO, zal in werking treden nadat de drie gastlanden (Verenigd
Koninkrijk, Australië en Zuid-Afrika) het verdrag hebben geratificeerd, plus
twee andere staten. Zoals het er nu naar uit ziet is het waarschijnlijk dat
deze twee niet-gastlanden Nederland en Portugal zullen zijn. Het is
daarmee mogelijk dat het verdrag begin 2020 in werking zal treden.
Met de deelname aan SKAO geeft Nederland invulling aan het voornemen
uit het Regeerakkoord om in te zetten op grootschalige onderzoekinfrastructuur1.
2. Belang van het verdrag
De Nederlandse deelname aan SKAO is van belang omdat het de
Nederlandse sterrenkunde toegang geeft tot een wetenschappelijke
faciliteit van wereldformaat. Het zal een enorme impuls betekenen voor de
Nederlandse wetenschap, waarbij circa 450 Nederlandse wetenschappers
gebruik zullen maken van de resultaten die met de telescopen verkregen
worden. De ervaring met de LOFAR-telescoop in Drenthe leert dat de
toegang tot een dergelijk krachtig nieuw instrument een grote aanzuigende werking heeft op internationale toponderzoekers, maar ook op een
1

Regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» 2017–2012, pag. 12 (bijlage bij Kamerstuk 34 700,
nr. 34).

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

2

nieuwe generatie studenten. Daarmee biedt SKAO een aanzienlijk
potentieel voor talentonwikkeling.
Deelname aan SKAO geeft ook een impuls aan het hightech bedrijfsleven.
Het is aantrekkelijk voor bedrijven om samen met ASTRON en de
technische universiteiten te investeren in bijvoorbeeld geavanceerde
fotonicatoepassingen. Daarmee wordt voortgebouwd op een lange
traditie van technologieontwikkeling en kennistransfer vanuit de sterrenkunde en de LOFAR-telescoop in het bijzonder. Het gaat daarbij om de
volledige beroepskolom, van academisch en toepassingsgericht
onderzoek tot productie en logistiek. De impact die deelname van
Nederland aan SKAO kan hebben op het gebied van innovatie, valorisatie,
menselijk kapitaal en arbeidsmarkt is beschreven in een onafhankelijke
studie uitgevoerd door SEO en de Technopolis Groep («Astronomische
Welvaart», 2016).
Een belangrijk onderdeel van de valorisatie van SKAO wordt gevormd
door het Science Data Centre dat ASTRON samen met private en publieke
partijen inricht in Noord-Nederland. Dit Science Data Centre beslaat de
hele keten van fysieke infrastructuur, datamanagement en data-analyse.
Op al deze schakels worden publiek-private samenwerkingen gevormd,
waarmee het bedrijfsleven in de slipstream van grote wetenschappelijke
datastromen infrastructuur en applicaties kan ontwikkelen voor markt en
samenleving. Het Science Data Centre richt zich eerst vooral op LOFAR en
groeit dan op natuurlijke wijze door richting SKAO. Dit betekent dat ook
toepassingen rond bijvoorbeeld Space Weather Monitoring binnen het
Science Data Centre kunnen worden ingericht.
3. Gevolgen voor de begroting
Lidmaatschap van SKAO brengt voor het Koninkrijk der Nederlanden
operationele- en contributiekosten met zich mee, die door de Nederlandse
Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) zullen worden
gedragen. De beschikbare Regeerakkoord-middelen voor «faciliteiten van
wereldformaat», waarover de Tweede Kamer d.d. 9 maart 2018 door de
Minister van OCW is geïnformeerd, zullen hiervoor door NWO volledig
voor SKAO worden ingezet2. NWO heeft hiervoor een dekkend financieringsplan ingediend, waarin een 3%-deelname van Nederland aan SKAO
voor 2020–2029 mogelijk zal zijn. Door partij te worden bij het verdrag
committeert Nederland zich aan SKAO voor tenminste 10 jaar, waarna er
een mogelijkheid bestaat om het verdrag op te zeggen en uit de organisatie te stappen.
4. Artikelsgewijze toelichting bij het verdrag
Verdragstekst
Artikelen 1 t/m 6: Beginselen van SKAO
De doelstelling van SKAO is opgenomen in artikel 3. SKAO zal wereldwijde samenwerking op het gebied van radiosterrenkunde faciliteren en
promoten, gericht op het leveren van transformatieve wetenschap, met
als eerste doel de implementatie van het SKA-project. Het hoofdkwartier
van SKAO bevindt zich in het VK. Als eerste fase van het SKA-project zal
de SKA-telescoop in Australië en Zuid-Afrika gebouwd gaan worden,
mede vanwege de beschikbaarheid van afgelegen storingsvrij gebied. Als
gastlanden zullen het Verenigd Koninkrijk, Zuid-Afrika en Australië
2

Brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de oorzitter van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal, met Kamerstuk 29 338, nr. 158.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

3

separate zetelverdragen sluiten met SKAO waarin bijvoorbeeld nader
wordt ingegaan op de invulling van de privileges en immuniteiten die
aldaar zullen gelden voor de SKAO en voor de personen die werkzaam
zullen zijn op de SKAO-locaties. Deze verdragen zullen op een later
moment door de Raad op basis van unanimiteit worden vastgesteld. Het
Protocol inzake privileges en immuniteiten van SKAO, dat als bijlage bij
het verdrag is gevoegd, vormt hiervoor de minimumstandaard (zie ook
paragraaf 5 van deze toelichtende nota).
Over de volgende fasen van het SKA-project zal door de Raad worden
besloten. Deelname aan een volgende fase is optioneel. Het Financiële
Protocol van SKAO ziet op de financiële bijdrage die door de leden van de
organisatie geleverd zal worden. Dit Protocol is eveneens als bijlage bij
het verdrag gevoegd (zie ook paragraaf 5 van deze toelichtende nota).
Het lidmaatschap van SKAO staat open voor staten en voor internationale
organisaties. Het is ook mogelijk om geassocieerd lid te worden. De
specifieke invulling van de rechten en de plichten van een geassocieerd
lidmaatschap zal door de Raad met unanimiteit worden bepaald. Ook een
geassocieerd lidmaatschap staat open voor staten en internationale
organisaties.
Artikelen 7 t/m 9: Organen en organisatie
Het bestuur van SKAO bestaat uit een Raad, de Directeur-Generaal en een
stafbureau voor ondersteuning. De Raad is het hoogste besluitvormende
orgaan in de SKAO. Ieder lid van SKAO heeft één stem in de Raad. Een lid
kan in de Raad door maximaal twee vertegenwoordigers worden
vertegenwoordigd, waarbij de mogelijkheid bestaat een vertegenwoordigingsstoel aan een wetenschapper toe te wijzen. Binnen andere intergouvernementele organisaties, zoals ESO, bestaat daarmee goede ervaring.
De voorzitter van de Raad zal in principe uit haar midden gekozen worden
voor een termijn van 2 jaar. Ook bestaat echter de mogelijkheid een
neutrale externe voorzitter aan te wijzen. De Raad komt tenminste een
keer per jaar bijeen om de werkzaamheden van de SKAO te bespreken.
De Directeur-Generaal wordt benoemd door de Raad en is verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van SKAO en vertegenwoordigt de
organisatie. De Directeur-Generaal is daarbij ook verantwoordelijk voor de
personeelsinvulling en het functioneren van haar/zijn wetenschappelijke,
technische en administratieve staf.
Artikel 10 betreft de financiële aangelegenheden van de organisatie. De
leden en geassocieerde leden zullen bijdragen in overeenstemming met
door de Raad goedgekeurde financieringsschema’s. Het artikel verwijst
voor de financiële inrichting naar het Financiële Protocol.
Artikel 11: Intellectueel eigendom
Voor de werken (wetenschappelijk en bedrijfsmatig) van, bij en door
SKAO zal een regeling gelden, waarin de omgang met intellectueel
eigendom wordt vastgelegd. In deze regeling zal bijvoorbeeld ook worden
ingegaan op innovaties die voortkomen uit de bouw van de
SKA-telescoop of het data-management en de data-science. De specifieke
bepalingen van deze regeling zullen op een later moment worden
vastgesteld door de Raad. Dit gebeurt op basis van unanimiteit.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

4

Artikel 12: Inkoop
Teneinde de inkoop van diensten, goederen en werken ten behoeve van
de effectieve uitvoering van het SKA-project succesvol te laten verlopen
zal er een regeling worden vastgesteld waarin de voorschriften over
inkoop worden vastgelegd. De specifieke bepalingen van deze regeling
zullen op een later moment worden vastgesteld door de Raad op basis
van unanimiteit. Belangrijke principes van deze regeling zullen zijn
transparantie, concurrentie, billijkheid en een goede verhouding tussen de
financiële contributie van een lid en de (bedrijfsmatige) opbrengsten van
datzelfde lid.
Artikel 13: Toegang tot de telescoop
De SKA-telescoop zal wetenschappers in staat stellen om baanbrekend
onderzoek te verrichten. Niet iedereen kan echter tegelijk van de
SKA-telescoop gebruik maken. De exacte bepalingen over de toegang en
daarmee de tijd die onderzoekers hebben om waarnemingen te doen met
behulp van de telescoop, zullen in een aparte regeling worden vastgelegd.
De specifieke bepalingen van deze regeling zullen op een later moment
worden vastgesteld door de Raad op basis van unanimiteit. Een leidend
principe van deze regeling zal zijn dat er een proportionele verhouding is
tussen het financiële aandeel van een (geassocieerd) lid in het
SKAO-project en de tijd die het (geassocieerd) lid krijgt toegewezen om
gebruik te maken van de SKA-telescoop.
Artikel 14: Geschillenbeslechting
Nederland hecht aan vreedzame geschillenbeslechting. Het verdrag
voorziet voor geschillen tussen leden van SKAO, of tussen leden en
SKAO, betreffende de interpretatie of toepassing van dit verdrag, in
onderhandeling. Mocht dit niet tot een oplossing leiden, dan kunnen
geschillen worden voorgelegd aan het Permanent Hof van Arbitrage in
Den Haag, tenzij de partijen bij het geschil voor een andere vorm van
geschillenbeslechting kiezen.
Artikelen 16 t/m 18 Opzegging, beëindiging en nalatigheid
Elk lid heeft kan vanaf 10 jaar na het in werking treden van dit verdrag
SKAO verlaten, door een kennisgeving aan de depositaris, mits het lid aan
zijn verplichtingen heeft voldaan. Het lid kan niet aansprakelijk worden
gehouden voor kosten als gevolg van beslissingen van SKAO na deze
kennisgeving. Het is de intentie van Nederland om ook na afloop van deze
periode van 10 jaar aan SKAO verbonden te blijven, aangezien bij de
bouw van de SKA-telescoop een operationele fase van zeker 50 jaar
voorzien is.
In het geval een lid zijn (financiële) verplichtingen niet nakomt kan door de
Raad zijn stemrecht worden geschorst. In een ultieme situatie kunnen de
overige leden van de Raad besluiten dit nalatige lid uit SKAO te zetten,
door het lidmaatschap te beëindigen.
Artikelen 19 en 20 Slotbepalingen
De staten die hebben deelgenomen aan de onderhandelingen kunnen
partij worden bij het verdrag en de in paragraaf 5 toegelichte protocollen.
Ook staten die op een later moment willen deelnemen, zoals Spanje en
Frankrijk, kunnen, mits de Raad dit goedkeurt, toetreden tot dit verdrag en
op die manier lid worden van SKAO. Dit verdrag zal in werking treden 30

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

5

dagen nadat de drie gastlanden (VK, Australië en Zuid-Afrika), plus twee
andere staten, het verdrag hebben geratificeerd.
5. Bijlagen
Bijlagen bij het verdrag zijn het Protocol inzake de privileges en immuniteiten van de SKAO en het Financiële Protocol van de SKAO. De Protocollen vormen een integrerend onderdeel van het verdrag en zijn aan te
merken als zijnde van uitvoerende aard. Verdragen tot wijziging van de
Bijlagen behoeven ingevolge artikel 7, onderdeel f van de Rijkswet
goedkeuring en bekendmaking verdragen geen parlementaire
goedkeuring, tenzij de Staten-Generaal zich thans het recht tot
goedkeuring terzake voorbehouden.
Bijlage A Protocol aangaande Privileges en Immuniteiten
In het Protocol inzake de privileges en immuniteiten van de SKAO
verlenen de verdragspartijen privileges en immuniteiten aan SKAO om
het ongehinderd en onafhankelijk functioneren van de organisatie te
verzekeren en de onafhankelijkheid van de betrokken personen te
waarborgen.
Artikel 2 Immuniteit van rechtsmacht
SKAO heeft binnen de uitvoering van haar officiële activiteiten, zoals
gedefinieerd in de missie, immuniteit van rechtsmacht. Daarop geldt wel
een aantal uitzonderingen, zoals bijvoorbeeld de uitzondering onder sub
b, op grond waarvan civielrechtelijke immuniteit niet geldt voor aansprakelijkheid voor schade toegebracht aan derden bij een verkeersongeluk.
Artikel 3 Onschendbaarheid
Het perceel, het gebouw en de bouwwerken van SKAO zijn onschendbaar.
Dit brengt mee dat een persoon het SKAO-terrein enkel kan betreden met
toestemming van de Directeur-Generaal. In geval van brand of andere
noodsituaties waarbij onmiddellijk ingrijpen gewenst is, hoeft die
toestemming niet te worden afgewacht. Ook de archieven van SKAO zijn
onschendbaar.
SKAO zal het terrein niet gebruiken voor onrechtmatige activiteiten of als
schuilplaats voor personen die in een SKAO-lidstaat vervolgd worden.
Artikelen 4 en 5 Vrijstelling van belastingen
SKAO is binnen de reikwijdte van haar officiële activiteiten vrijgesteld van
directe en bepaalde indirecte belastingen, zoals BTW. Dit betreft de
gebruikelijke vrijstellingen die ook gelden voor gelijksoortige internationale organisaties waar Nederland lid van is.
Artikelen 7, 8 en 9 Privileges en immuniteiten van personen
Onder bepaalde voorwaarden, overeenkomstig de praktijk van gelijksoortige internationale organisaties waar Nederland lid van is, komt de
Directeur-Generaal, het personeel en vertegenwoordigers van
SKAO-leden een aantal in deze artikelen benoemde privileges en
immuniteiten toe. Het gaat daarbij, bijvoorbeeld, om functionele
immuniteit, onschendbaar van officiële stukken en fiscale privileges met
betrekking tot het salaris en importvrijstellingen. Daarnaast betreft het de
gebruikelijke vrijstellingen van immigratieregelingen of de verplichting
om publieke diensten uit te voeren. Deze privileges en immuniteiten

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

6

gelden in principe niet ten opzichte van een lid van SKAO en zijn eigen
onderdanen en de aard en omvang van privileges en immuniteiten zijn
afhankelijk van de functie van de betrokken persoon. Ook de officiële
stukken van experts, die voor een bepaalde periode werkzaamheden voor
SKAO verrichten, genieten onschendbaarheid.
Artikel 11 Doel en afstand van privileges en immuniteiten
De bovengenoemde privileges en immuniteiten zijn toegekend teneinde
een efficiënt en ongehinderd functioneren van SKAO te verzekeren en de
onafhankelijkheid van de organisatie en haar medewerkers te
waarborgen. Indien het belang van SKAO zich hier niet tegen verzet,
hebben de organen van SKAO en de lidstaten de plicht om afstand te
doen van de betreffende immuniteiten (waiver), om de rechtsgang niet te
belemmeren.
Bijlage B Financieel Protocol
Artikel 2 Financieel management
SKAO verplicht zich in dit artikel om een «gezond» financieel
management te voeren op basis van efficiëntie, transparantie, verantwoording in haar planning en beheer van financiële middelen. Zo zal pas
met de bouw van de SKA-telescoop begonnen worden en contracten
daartoe worden gegund, wanneer daar een sluitende begroting aan ten
grondslag ligt.
Artikel 3 Financieringsschema
Elk lid en elk geassocieerd lid draagt bij aan SKAO in overeenstemming
met een door de Raad unaniem vastgesteld financieringsschema. In dit
schema wordt vastgesteld welke betalingen de verschillende leden zullen
doen en op welk moment. Een land kan niet gedwongen worden tot het
leveren van een hogere bijdrage dan waarmee hij zelf heeft ingestemd. De
betalingen zijn hoofdzakelijk bestemd voor de constructie en de operationele kosten van de SKA-telescoop.
Artikel 4 Wijzigingen in het financieringsschema
De Raad heeft de mogelijkheid om het contributie schema te herzien en te
amenderen. Ook kunnen nieuwe leden of geassocieerde leden worden
toegevoegd. Dit alles gebeurt enkel op basis van een unaniem besluit.
Artikel 6 Goedkeuring van budget
Voor de goedkeuring van het budget door de Raad is een dubbele
meerderheid vereist, waarbij geldt dat naast een 2/3e meerderheid op
basis van gewogen stemmen ook een 2/3e meerderheid op basis van het
aantal aanwezige en stemgerechtigde leden is vereist. De gewogen
stemming houdt in dat een lid dat financieel meer bijdraagt, ook een
evenredig grotere stem heeft.
Artikel 8 Leningen en schulden
SKAO is in de positie om, binnen de daarover gemaakte afspraken,
schulden of leningen aan te gaan. Beslissingen hieromtrent worden
genomen door de Raad met unanimiteit.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

7

6. Een ieder verbindende bepalingen
Naar het oordeel van de regering bevat het Verdrag geen eenieder
verbindende bepalingen in de zin van artikel 93 en 94 Grondwet die aan
rechtssubjecten rechtstreeks rechten toekennen of plichten opleggen. In
het Protocol inzake privileges en immuniteiten van SKAO zijn in enkele
bepalingen opgenomen waaraan door de rechter rechtstreekse werking
toegekend zou kunnen worden. Het gaat hierbij om de artikelen 7 t/m 11
van dit Protocol.
7. Koninkrijkspositie
Het verdrag zal voor wat betreft het Koninkrijk der Nederlanden alleen
voor het Europese deel van Nederland gelden. Zoals is toegelicht in de
inleiding van deze Toelichtende Nota bevinden de faciliteiten en de
expertise op het gebied van radiosterrenkunde zich in Nederland. Het
Nederlandse instituut voor radioastronomie ASTRON, speelt hierbij een
belangrijke rol.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 35 221, nr. 1

8