Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Inventarisatie aanvullende
maatregelen Nationaal
Preventieakkoord
Mogelijke vervolgstappen richting
de ambities voor 2040

RIVM-rapport 2021-0053
A. van Giessen et al.

Inventarisatie aanvullende maatregelen
Nationaal Preventieakkoord

Mogelijke vervolgstappen richting de ambities voor 2040

RIVM-rapport 2021-0053

RIVM-rapport 2021-0053

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0053
A. van Giessen (Projectleider, auteur), RIVM
E. Douma (auteur), RIVM
T. Kuijpers (auteur), RIVM
E. Nawijn (auteur), RIVM
I. van Gestel (auteur), RIVM
S. Pees (auteur), RIVM
N. Koopman (auteur), RIVM
E. du Pon (auteur), RIVM
J. Boer (auteur), RIVM
Contact:
Anoukh van Giessen
Voeding, Preventie en Zorg\Statistiek, Informatica en Modellering
Anoukh.van.giessen@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het kader van Programma 6.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Publiekssamenvatting

Inventarisatie aanvullende maatregelen Nationaal
Preventieakkoord
Mogelijke vervolgstappen richting de ambities voor 2040
In 2018 is het Nationaal Preventieakkoord gesloten, met daarin
afspraken om roken, problematisch alcoholgebruik en overgewicht terug
te dringen. Het RIVM schatte toen in dat de afspraken niet genoeg zijn
om in 2040 de ambities voor problematisch alcoholgebruik en
overgewicht te halen.
Op verzoek van het ministerie van VWS heeft het RIVM onderzocht
welke extra maatregelen ingezet kunnen worden om problematisch
alcoholgebruik en overgewicht verder te verminderen. Het heeft
hiervoor literatuuronderzoek gedaan en geïnventariseerd welke
maatregelen volgens experts impact hebben. Op basis daarvan is voor
zowel problematisch alcoholgebruik als overgewicht een top 10 van
maatregelen gemaakt.
Om ervoor te zorgen dat minder mensen overgewicht hebben staan in
de top 10 onder andere maatregelen om ongezonde producten duurder
te maken en gezonde producten goedkoper. Voorbeelden zijn belasting
heffen op dranken waar suiker in zit en de BTW op producten uit de
Schijf van Vijf afschaffen. De experts stellen ook voor om met
werkgevers strengere afspraken te maken over gezond eten op de
werkvloer. Verder adviseren ze om op minder plaatsen fastfood te
verkopen.
Ook voor problematisch alcoholgebruik staan er een aantal
prijsmaatregelen in de top 10. Zo raden de experts aan om de accijns te
verhogen, een minimumeenheidsprijs voor alcohol in te voeren en om
kortingsacties te verbieden. Daarnaast adviseren ze om geen reclame te
maken voor alcohol op plaatsen waar veel jongeren komen, zoals op
sportverenigingen. Een ander advies is alcohol alleen nog bij slijters te
verkopen. Meer voorlichting over de schadelijke effecten van alcohol
wordt ook aangeraden.
Er is in dit onderzoek niet gekeken naar de haalbaarheid van de
maatregelen. Bijvoorbeeld of er genoeg geld of draagvlak is. Daarnaast
is een doorrekening van de maatregelen nodig om te bepalen in
hoeverre de ambities uit het NPA hiermee binnen bereik komen.
Kernwoorden: Nationaal Preventieakkoord, alcohol, overgewicht, roken

Pagina 3 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 4 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Synopsis

Inventory of additional measures to support the National
Prevention Agreement
Possible next steps towards the ambitions for 2040
The National Prevention Agreement, which includes agreements to curb
smoking, problematic alcohol consumption and overweight, was
concluded in 2018. At the time, RIVM estimated that these agreements
would not be sufficient to achieve the targets for problematic alcohol
consumption and overweight by 2040.
RIVM was commissioned by the Dutch Ministry of Health, Welfare and
Sport (VWS) to examine what additional measures are necessary to
further reduce problematic alcohol use and overweight. To this end,
RIVM carried out a literature review and drew up an inventory of
measures which, according to the experts, will have impact. The ten
best measures for combating problematic alcohol consumption and for
combating overweight were then selected.
Some of the top ten measures proposed to ensure that fewer people
are, or become, overweight are to raise the prices of unhealthy products
and lower those of healthy products. Taxes could, for instance, be levied
on sugary drinks and the VAT on products in the Disc of Five (food
pyramid) could be removed. The experts also suggest that stricter
agreements be made with employers regarding healthy food in the
workplace and that fast food be sold in fewer places.
A number of price-related measures are included in the top ten
measures to fight problematic alcohol consumption too. For example,
the experts advocate raising the excise duty, introducing a minimum
unit price and banning promotional discounts on alcohol. Moreover, they
recommend against advertising alcohol in places where a lot of young
people congregate, such as at sports clubs, and that alcohol only be sold
at off-licences. More education about the detrimental effects of alcohol is
advised as well.
This research does not take into account the feasibility of the proposed
measures. For example whether there is sufficient support or resources.
Furthermore, a calculation of the impact of measures is required to
assess whether to what extent the targets will be within reach.
Keywords: National Prevention Agreement, alcohol, overweight, smoking

Pagina 5 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 6 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1

Inleiding — 13

2
2.1
2.2

Methoden — 15
Overgewicht en problematisch alcoholgebruik — 15
Roken — 16

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10

Overgewicht — 17
Prijsregulering — 19
Aanbod — 20
Marketing — 21
Productregulering — 22
Voorlichting en educatie — 24
Leefomgeving — 25
(Zorg)interventies — 27
Overige maatregelen — 29
Ranking aanvullende maatregelen — 29
Highlights maatregelen overgewicht — 34

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8

Problematisch alcoholgebruik — 35
Prijsregulering — 36
Aanbod en leefomgeving — 38
Marketing — 40
Voorlichting en educatie — 42
Handhaving en naleving — 43
(Zorg)interventies — 45
Ranking aanvullende maatregelen — 46
Highlights maatregelen problematisch alcoholgebruik — 51

5
5.1
5.2
5.3

Roken (onder jongeren en zwangere vrouwen) — 53
Jongeren — 53
Zwangere vrouwen — 56
Highlights maatregelen roken onder jongeren en
zwangere vrouwen — 58

6

Algemene aanbevelingen — 59

7

Discussie — 63

8

Referenties — 67

9

Dankwoord — 73

Pagina 7 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 8 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Samenvatting

In het Nationaal Preventieakkoord (NPA) staan ambities om in 2040 het
aantal rokers, problematisch alcoholgebruikers en mensen met
overgewicht terug te dringen. Uit een inschatting van het RIVM bleek
eind 2018 dat een deel van de ambities met het huidige pakket aan
afspraken niet kan worden gehaald. Het Ministerie van VWS heeft het
RIVM gevraagd om te onderzoeken welke aangescherpte NPA-afspraken
en/of aanvullende maatregelen substantieel kunnen bijdragen aan het
behalen van de ambities van het NPA. In dit rapport worden deze
aangescherpte en nieuwe maatregelen gepresenteerd. Er wordt het
uitgebreidst ingegaan op de twee thema's waar de geschatte impact van
het huidige NPA het verst weg ligt van de overeengekomen ambities:
overgewicht en problematisch alcoholgebruik.
Voor de thema’s overgewicht en problematisch alcoholgebruik is
(internationale) literatuur geraadpleegd en zijn experts uitgevraagd door
middel van drie rondes met online vragenlijsten. Voor het thema roken
is enkel de literatuur geraadpleegd, met een focus op jongeren en
zwangere vrouwen.
Overgewicht
Uit het literatuuronderzoek en de expert uitvraag volgt een overzicht
van aanvullende maatregelen die kunnen bijdragen aan het verder
terugdringen van overgewicht. In het NPA zijn momenteel geen
prijsmaatregelen opgenomen. Experts adviseerden om ongezonde
voeding duurder te maken en gezonde voeding goedkoper. Concreet
stelden zij een btw-vrijstelling voor Schijf van Vijf producten, een
suikertaks, true pricing en extra belasting op ultra-bewerkt voedsel
voor. Er werden ook aanvullende maatregelen aangeraden voor het
voedings- en beweegaanbod gericht op het overal gratis serveren van
water, een gezonder voedingsaanbod en meer aandacht voor beweging
op de werkplek. Maatregelen gericht op marketing gaan in de literatuur
vooral over marketingrestricties voor kinderen. Experts deden ook
aanbevelingen voor de hele bevolking, zoals het aandeel marketing van
producten binnen de Schijf van Vijf verhogen en marketing van
producten buiten de Schijf van Vijf verbieden. Productregulering is
opgenomen in het NPA, maar kan volgens de geraadpleegde experts
worden aangescherpt door onder andere het wettelijk verplichten van
herformulering. Voorlichting en educatie, bijvoorbeeld door middel van
campagnes, kunnen zorgen voor bewustwording van het belang van een
gezonde leefstijl een gezondere voedingskeuzes promoten. Hierdoor
kunnen ze prijs- en productreguleringen ondersteunen. Wat betreft de
leefomgeving, achten experts het van belang het aantal
fastfoodverkooppunten in gemeentes te verminderen en een verbod op
snoepautomaten in publieke plekken in te stellen. Ook met betrekking
tot (zorg)interventies kan er volgens de experts een volgende stap
worden gezet, bijvoorbeeld door het beweegdeel van de GLI voor
iedereen te vergoeden.

Pagina 9 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Problematisch alcoholgebruik
Veel maatregelen die experts aandroegen hebben betrekking op de drie
“best buys” van de WHO die het meest effectief zijn in het tegengaan
van problematisch alcoholgebruik, namelijk maatregelen met betrekking
tot prijsregulering, beschikbaarheid van alcohol (aanbod) en
alcoholmarketing. In het NPA zijn momenteel geen afspraken gericht op
prijsregulering opgenomen. Wel is inmiddels in een wetsvoorstel van het
wijzigingstraject van de Drank- en Horecawet opgenomen dat prijsacties
voor alcoholhoudende dranken voor gebruik elders dan ter plaatse van
meer dan 25% korting niet langer zijn toegestaan. Experts adviseren om
dit uit te breiden naar een geheel verbod op kortingsacties voor
alcoholhoudende dranken. Ook raden ze aan een minimumeenheidsprijs
voor alcohol in te stellen en accijnzen te verhogen. Verder wordt
geadviseerd om (sport)verenigingen financieel te ondersteunen zodat ze
onafhankelijk kunnen zijn van alcoholverkoop. Het reguleren van de
fysieke beschikbaarheid van alcoholische dranken komt meerdere malen
terug in het NPA, maar met name op gebied van sport- en
studentenverenigingen. Experts adviseren om in de bredere
leefomgeving de verkoop van alcohol te beperken tot enkel slijterijen.
Ook adviseerden experts om de huidige NPA afspraken gericht op
marketing van alcoholhoudende drank aan te scherpen, via bijvoorbeeld
een verbod voor brouwers om contact te leggen met studenten- en
sportverenigingen en een algeheel verbod op marketing van
alcoholhoudende dranken, startend in de leefomgeving van kinderen en
jongeren en in de supermarkt. Verder werd aangeraden dat
universiteiten en hoger onderwijsinstellingen (hbo’s) alcoholbeleid
ontwikkelen en implementeren, en daarmee onder andere aandacht
besteden aan alcoholverkoop- en marketing. Voorlichting en educatie
zijn met name belangrijk om bewustzijn en kennis omtrent
alcoholgebruik te vergroten en om draagvlak te creëren voor
alcoholbeleid in brede zin. In het NPA wordt een aantal van dergelijke
afspraken genoemd, maar experts adviseren aanvullend om vaker de
gezondheidsrisico’s van alcohol door artsen aan hun patiënten te
communiceren.
Roken
Uit het literatuuronderzoek volgt een overzicht van aanvullende
maatregelen die kunnen bijdragen aan het verder verminderen van het
aantal rokers (onder jongeren en zwangere vrouwen). In de literatuur
worden voor jongeren vooral maatregelen aanbevolen rondom prijs en
aanbod van tabaksproducten. Een aantal maatregelen zijn al
opgenomen in het NPA, maar er wordt aangeraden aanvullend accijns te
heffen en het aantal verkooppunten verder te verminderen. Ook kan een
verbod op eetwaren en speelgoed in de vorm van tabaksproducten en
op het kopen van tabaksproducten door jongeren ingesteld worden.
Verder kan overwogen worden de handhaving van de leeftijdsgrens te
verbeteren, bijvoorbeeld door het invoeren van een registratie- of
vergunningensysteem voor de verkoop van tabak. Op het gebied van
leefomgeving, wordt een verbod op roken in de auto met een
minderjarige aan boord aangeraden. Voor rokende zwangere vrouwen,
hun rokende partners en/of huisgenoten worden in de literatuur vooral
interventies en campagnes aangeraden. De afspraken voor zwangere
vrouwen in het NPA bevinden zich ook in deze categorieën. De WHO
Pagina 10 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

raadt tot slot aan om aanvullend onderzoek te doen naar de veiligheid,
werkzaamheid en therapietrouw van farmaceutische stopmethoden voor
zwangere vrouwen.
Algemene aanbevelingen
De experts gaven ook een aantal algemene aanbevelingen voor het
aanscherpen van de huidige NPA afspraken of het invoeren van nieuwe
maatregelen. Zo is het van belang dat maatregelen ambitieus zijn
omdat hiermee het belang van de maatregelen wordt onderstreept.
Daarnaast moeten de maatregelen meetbaar zijn zodat ze gemonitord
kunnen worden. Ook zorgt dit ervoor dat er toezicht gehouden kan
worden op de maatregelen, bijvoorbeeld middels handhaving. Verder is
het van belang dat er voldoende financiering beschikbaar is, zodat
maatregelen langdurig kunnen worden ingezet. De experts gaven ook
aan dat het voor het voorkomen van overgewicht en problematisch
alcoholgebruik belangrijk is dat er een grotere verantwoordelijkheid bij
de industrie wordt gelegd, door bijvoorbeeld meer wet- en regelgeving
in plaats van vrijblijvende afspraken. Ook is het belangrijk dat er
integraal preventiebeleid gevoerd wordt, waarbij er op alle factoren van
een ongezonde leefstijl gefocust wordt. Tot slot is het belangrijk dat
partijen binnen en tussen de thema’s samenwerken. Zo kan er gebruik
worden gemaakt van eerder opgedane kennis en ervaring, en kan
worden voorkomen dat een oplossing voor het ene probleem het andere
probleem in de hand werkt.
Conclusie en discussie
In dit onderzoek worden, met in de literatuur en door experts
aangedragen (veelal effectieve) maatregelen, concrete aanbevelingen
gegeven om een volgende stap te zetten in het terugdringen van het
aantal mensen met overgewicht, het aantal mensen dat problematisch
alcohol drinkt en het aantal rokers (onder jongeren en zwangere
vrouwen). Er is in dit onderzoek geen rekening gehouden met het
draagvlak, de haalbaarheid, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid van de
maatregelen. Ook is niet voor alle aangedragen aanvullende
maatregelen bekend wat de effectiviteit is en is niet altijd bekend wat
het mogelijke bereik van de maatregel is. Op basis van dit onderzoek
kan daarom nog geen inschatting gemaakt worden van de impact die de
voorgestelde maatregelen zullen hebben op het aantal mensen met
overgewicht, het aantal problematisch alcoholgebruikers of rokers. Een
dergelijke doorrekening lag buiten de scope van dit onderzoek. Er kan
dus ook nog niet geconcludeerd worden of met de voorgestelde
aanvullende maatregelen de ambities wél behaald kunnen worden. Wel
worden middels de door de literatuur en experts aangedragen (veelal
effectieve) maatregelen concrete handvatten gegeven om een volgende
stap te zetten in het terugdringen van het aantal mensen met
overgewicht, het aantal mensen dat problematisch alcohol drinkt en het
aantal rokers (onder jongeren en zwangere vrouwen). Veel van deze
geadviseerde maatregelen liggen op het gebied van het invoeren van
prijsmaatregelen, het beperken van verkooppunten en marketing, het
verbeteren van (toegeleiding naar) doelgroep-gerichte zorginterventies
en van (het aanbod in) de leefomgeving.

Pagina 11 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 12 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

1

Inleiding

Ruim 70 partijen sloten in november 2018 het Nationaal
Preventieakkoord (NPA), met daarin ambities om in 2040 het aantal
rokers, problematisch alcoholgebruikers en mensen met overgewicht
terug te dringen (zie volgende bladzijde)[1]. De partijen die het akkoord
ondertekenden hebben afspraken gemaakt om deze ambities na te
streven. Het RIVM heeft eind 2018 een inschatting gemaakt van de
impact die de NPA-afspraken kunnen hebben op het behalen van de
ambities in 2040 [2]. Hieruit bleek dat de maatregelen weliswaar een
gunstig effect hebben, maar dat een deel van de NPA ambities met dit
pakket aan afspraken niet kunnen worden gehaald. Voor het thema
roken kan met de voorgestelde afspraken de ambitie van minder dan
5% volwassen rokers in 2040 mogelijk worden behaald. Er zijn
aanvullende maatregelen nodig om het roken onder jongeren en
zwangere vrouwen terug te dringen. Voor de thema’s problematisch
alcoholgebruik en overgewicht concludeerde het RIVM dat de ambities
vragen om scherpere en/of aanvullende afspraken om de ambities te
behalen.
Het Ministerie van VWS heeft het RIVM in het derde kwartaal van 2020
gevraagd om, in samenwerking met experts, te onderzoeken welke
aangescherpte NPA-afspraken en/of aanvullende maatregelen
substantieel kunnen bijdragen aan het behalen van de ambities van het
NPA. Daarbij werd gevraagd om met name in te gaan op de thema’s
waarvoor de geschatte impact van de afspraken het verst weg ligt van
de overeengekomen ambities voor 2040. Dit is ten eerste overgewicht,
gevolgd door problematisch alcoholgebruik en daarna roken (onder
jongeren en zwangere vrouwen).
Het doel van dit onderzoek was een lijst met aangescherpte en nieuwe
maatregelen te genereren die kunnen bijdragen aan het halen van de
ambities van het NPA. Deze lijst is gebaseerd op aanbevelingen uit
internationale literatuur en expert opinie. Waar mogelijk is de
effectiviteit van de maatregelen gerapporteerd, maar een literatuur
review naar de effectiviteit van de voorgestelde maatregelen en het
doorrekenen van de mogelijke impact ervan lag buiten de scope van dit
onderzoek. Tevens zijn de maatregelen in dit onderzoek niet beoordeeld
op als haalbaarheid, uitvoerbaarheid, betaalbaarheid en draagvlak.
Hoofdstuk 2 beschrijft de methoden van dit onderzoek. In hoofdstukken
3 tot en met 5 worden de resultaten beschreven voor achtereenvolgens
de thema’s overgewicht, problematisch alcoholgebruik en roken. Ook
worden in hoofdstuk 6 een aantal algemene, leefstijlfactor-overstijgende
aanbevelingen voor preventiemaatregelen gegeven. Deze rapportage
sluit af met een discussie over de bevindingen (Hoofdstuk 7).

Pagina 13 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Ambities uit het Nationaal Preventieakkoord
Overgewicht
1. Een daling van het percentage jeugdigen met overgewicht van
13,5% naar 9,1% of lager en een daling van het percentage
jeugdigen met obesitas van 2,8% naar 2,3% of lager in 2040.
2. Ee]n daling van het percentage volwassenen met overgewicht
van 48,7% naar 38% of lager en een daling van het percentage
volwassenen met obesitas 14,5% naar 7,1% of lager in 2040.
3. Een evenredige daling van 40% t.o.v. 2017 van het aantal
Nederlanders dat lijdt aan obesitas gerelateerde ziekten (zoals
diabetes mellitus type II, hart-, vaat-, en leverziekten) in 2040.
Problematisch alcoholgebruik
1. Het percentage Nederlanders van 18 jaar en ouder dat overmatig
drinkt daalt van 8,8% naar 5% met vooral aandacht voor het
aandeel overmatige drinkers van 50+. Het totaal aantal
Nederlanders van 18 jaar en ouder dat zwaar drinkt daalt van
8,5% naar 5%, met vooral aandacht voor het aandeel zware
drinkers onder jongvolwassenen (18-30 jaar).
2. Het aantal zwangere vrouwen dat alcohol drinkt is gedaald van
8,9% naar maximaal 4% (deze groep omvat ook vrouwen in het
stadium dat ze nog niet weten dat ze zwanger zijn). Het aantal
moeders dat heeft gedronken terwijl zij wisten dat ze zwanger
waren, neemt af van 4,6% naar maximaal 2%. Uiteindelijk is het
streven om tot 0% alcoholgebruik tijdens de zwangerschap te
komen.
3. Het aantal scholieren (12-16 jaar) dat ooit alcohol heeft
gedronken daalt van 45% naar maximaal 25%. Het deel van de
scholieren dat de afgelopen maand alcohol heeft gedronken gaat
omlaag van 25% naar 15% procent. Onder het aantal jongeren
dat de afgelopen maand heeft gedronken, daalt het aantal dat
binged van 71% naar 45%. Uiteindelijk is de doelstelling om tot
0% alcoholgebruik te komen onder de 18 jaar.
4. Kennis van het advies van de Gezondheidsraad en
bewustwording van de effecten van het eigen drinkgedrag
worden gestimuleerd, evenals kennis van maatschappelijke
effecten zoals hierboven genoemd. Ambitie is dat 80% van de
Nederlanders van 12 jaar en ouder belangrijke
(gezondheids)effecten kent. Specifiek onderdeel bij vrouwen die
zwanger willen worden, is aandacht voor de invloed van alcohol
op de foetus en verhoging van bewustwording bij mannen van de
mogelijke impact van hun drinkgedrag op hun vruchtbaarheid.
Roken
1. In 2040 rookt minder dan 5% van de inwoners van Nederland
van 18 jaar en ouder en 0% van de jongeren en zwangere
vrouwen.
2. Het aantal zwangere vrouwen dat rookt is in 2020 gedaald van
9% naar minder dan 5%. Het aantal vrouwen dat gestopt is,
maar na de bevalling weer begint, is gedaald van 50% naar 25%.
3. Het aantal volwassen rokers (>18 jaar) is in 2020 minder dan
20%.
4. Het aantal jongeren dat start met roken is in 2020 gehalveerd
(nu 75 per dag, in 2020 minder dan 40).
Pagina 14 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

2

Methoden

Dit hoofdstuk beschrijft kort de methoden die gebruikt zijn voor dit
onderzoek. Omdat de methoden voor overgewicht en problematisch
alcoholgebruik verschillen van die van roken, staan ze apart beschreven.
Een uitgebreidere toelichting van de methoden is te vinden in de online
bijlage.
2.1

Overgewicht en problematisch alcoholgebruik
Er zijn verschillende stappen gezet om te komen tot aanvullende
maatregelen om dichter bij de ambities uit het NPA te komen:
1. Raadplegen van huidige (inter)nationale verdragen, standaarden
en aanbevelingen met een focus op effectieve maatregelen die
kunnen bijdragen aan een vermindering van overgewicht en
problematisch alcoholgebruik. De effectiviteit van de maatregelen
is gerapporteerd uit de literatuur als hierover informatie direct
beschikbaar is. Het valt niet binnen de opdracht om voor elke
maatregel de effectiviteit te rapporteren.
2. Inventariseren welke maatregelen vanuit de literatuur
overeenkomen met de huidige afspraken binnen het NPA waarvan
een direct effect op de doelgroep wordt verwacht. Het doel hiervan
was om maatregelen te identificeren die als aanvulling op de
huidige NPA-afspraken ingevoerd zouden kunnen worden.
3. Expert uitvraag door middel van drie rondes met vragenlijsten.
Voor problematisch alcoholgebruik zijn 17 experts geraadpleegd,
en voor overgewicht waren dit 27 experts. Experts werden
uitgenodigd om deel te nemen als zij werkzaam zijn in de
preventie van (problematisch) alcoholgebruik of overgewicht.
Daarnaast zijn er ook experts uitgenodigd die op het brede thema
van preventie werkzaam zijn. In de eerste ronde werd gevraagd
om huidige NPA-afspraken aan te scherpen en aanvullende
maatregelen aan te dragen die van impact zijn (via effectiviteit en
bereik) op het mogelijk behalen van de ambities. Vergelijkbare
maatregelen zijn waar mogelijk samengevoegd. In de tweede
ronde konden de experts de maatregelen van elkaar aanvullen en
zo nodig concretiseren. In de laatste ronde scoorden de experts de
aanvullende maatregelen middels het toekennen van punten op de
door hun ingeschatte bijdrage aan het behalen van de ambities
van het NPA. Experts moesten in totaal 100 punten verdelen over
de overkoepelende maatregelen. Ze konden per specifieke ambitie
(gericht op bijvoorbeeld kinderen en jongeren) nog eens 100
punten verdelen. Hierdoor zijn de maatregelen binnen de ambities
wel met elkaar te vergelijken, maar maatregelen tussen de
ambities niet.
4. Per thema bepalen van een top 10 van (overkoepelende)
maatregelen. Op basis van hoeveel experts aan maatregelen
punten toekenden, zijn de maatregelen gerangschikt en is een top
10 geselecteerd. Maatregelen voor specifieke doelgroepen zijn op
dezelfde wijze gerangschikt. Deze stap is gezet om een indicatie te
geven van wat experts belangrijke en minder belangrijke
maatregelen vinden, maar dit geeft geen absoluut oordeel.
Pagina 15 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

De maatregelen die uit de stappen 1 en 3 volgden zijn ingedeeld naar de
verschillende ambities per thema. De meeste maatregelen waren gericht
op meerdere ambities en worden daardoor onder ‘overkoepelend’
geplaatst. Verder zijn de maatregelen naar de volgende categorieën
ingedeeld: prijsregulering, aanbod, marketing, voorlichting en educatie,
handhaving en naleving, productregulering, leefomgeving,
(zorg)interventies en eventueel overige maatregelen. Deze indeling is
gebaseerd op categorieën uit de literatuur en naar inzicht van de
onderzoekers gedaan, maar kan verschillen van indelingen elders in de
literatuur.
2.2

Roken
Voor het thema roken is enkel de literatuur geraadpleegd, omdat de
ambitie voor volwassenen met de huidige NPA afspraken mogelijk
gehaald kan worden (mits alle afspraken maximaal effectief worden
ingevoerd). Bij het literatuuronderzoek lag de focus op jongeren en
zwangere vrouwen, omdat de ambities die op deze doelgroepen zijn
gericht naar verwachting niet worden behaald. NPA-afspraken waarvan
een direct effect op de doelgroep wordt beoogd en reeds bestaande
wetgeving voor de doelgroepen jongeren en zwangere vrouwen zijn
vergeleken met uit de literatuur aanbevolen maatregelen. Hierbij is
gebruikgemaakt van het kaderverdrag inzake tabaksontmoediging en
aanbevelingen voor zwangere vrouwen van de
Wereldgezondheidsorganisatie [3, 4], de Tobacco Control Scale [5] en
rapporten van het Trimbos Instituut [6, 7].

Pagina 16 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

3

Overgewicht

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste aanvullende maatregelen voor
het terugdringen van overgewicht besproken. Allereerst worden de
aanbevelingen vanuit de internationale literatuur beschreven,
onderverdeeld in categorieën van verschillende typen maatregelen. Zie
Tabel 1 voor een overzicht van de geraadpleegde (inter)nationale
literatuur over beleid gericht op overgewicht. Per categorie volgt een
beschrijving van het type maatregel en het belang van de inzet ervan.
Er wordt besproken of dit type maatregelen al in het NPA voorkomt en
hoe deze volgens de experts eventueel aangescherpt kunnen worden om
een grotere impact te maken op het mogelijk behalen van de ambities in
het NPA (zie Inleiding). Vervolgens wordt besproken welke maatregelen
er in deze categorie aanvullend worden aangeraden vanuit de literatuur
en vanuit de experts. Het hoofdstuk eindigt met een overzicht van de
maatregelen de experts het meest impactvol achten voor het mogelijk
behalen van de NPA-ambities voor overgewicht. In de online bijlage
wordt een overzicht gegeven van alle door de experts aangedragen
maatregelen.
Tabel 1 (Inter)nationale literatuur over beleid gericht op overgewicht

Titel
EU Actionplan on
Childhood Obesity 2014 –
2020 [8]

Chapter 5.2:
recommendations for
preventing excess weight
gain and obesity [9]
Global strategy on diet,
physical activity and
health [10]
Population-based
approaches to childhood
obesity prevention [11]
Physical activity strategy
for the WHO European
Region 2016 – 2025 [12]

Omschrijving
In 2014 werd een actieplan opgesteld door de High Level Group
on Diet, Physical activity and Health, waarin alle EU lidstaten
zijn vertegenwoordigd, met als doel om de stijging van
overgewicht en obesitas bij kinderen en jongeren een halt toe
te roepen. Het plan bevat acties voor de lidstaten op het gebied
van gezonde voeding en lichamelijke beweging.
In 2003 bracht de WHO samen met de FAO het rapport ‘diet,
nutrition and the prevention of chronic diseases’ uit waarbinnen
in hoofdstuk 5.2 aanbevelingen worden gedaan voor het
voorkomen van overgewicht en obesitas.
In dit strategierapport (WHO; 2004) worden aanbevelingen
gedaan voor het opstellen van nationaal beleid en
voedingsrichtlijnen, met betrekking tot ongezonde voeding en
lichamelijke inactiviteit, waarbij rekening gehouden dient te
worden met de lokale situatie van het land.
In 2012 bracht de WHO dit rapport uit met als doel om een
overzicht te geven van de verschillende typen interventies voor
de preventie van obesitas bij kinderen die ondernomen kunnen
worden op nationaal, sub-nationaal of lokaal niveau.
In dit strategierapport van de WHO (2016) ligt de focus op
lichamelijke activiteit als leidende factor voor gezondheid en
welzijn in Europa. Er worden binnen vijf prioriteitsgebieden
doelen gesteld en worden aan de EU lidstaten aanbevelingen
gedaan om de doelen te bereiken.

Pagina 17 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Titel
Obesity update 2017 [13]

The heavy burden of
obesity – the economics
of prevention [14]
Recommended
community strategies
and measurements to
prevent obesity in the US
[15]

Omschrijving
In 2017 heeft de Organisation for Economic Co-operation and
Development (OECD) een rapport opgesteld met
beleidsstrategieën om obesitas te bestrijden. Het rapport richt
met name op communicatiebeleid gericht op het aanpakken
van overgewicht zoals het verbeteren van voedingsinformatie
op voedseletiketten en gebruik sociale en nieuwe media.
Dit OECD rapport (2019) adviseert om in beleid ter bevordering
van een gezonde levensstijl te investeren. Het evalueert
beleidsmaatregelen die gezondheidsuitkomsten aanzienlijk
kunnen verbeteren en die voor landen een goede investering
zijn om overgewicht tegen te gaan.
In 2009 heeft het Center for Disease Control and Prevention
(CDC) een rapport opgesteld, waarin 24 aanbevolen strategieën
geïdentificeerd worden ter preventie van obesitas. Ook worden
voorstellen gedaan die gemeentes kunnen gebruiken om
voortgang te meten.

Tips to help children
maintain a healthy
weight [16]

De CDC heeft deze webpagina gepubliceerd met tips voor
ouders, verzorgers en leraren om te helpen kinderen op een
gezond gewicht te blijven en gezonde eetgewoonten te
ontwikkelen.

Gezond gedrag
bevorderd.
Eindrapportage van de
werkgroep IBO preventie.
2006-2007 [17]

Het interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) rapport richt
zich op de bevordering van gezond gedrag toegespitst op het
tegengaan van o.a. overmatig alcoholgebruik.

IBO Gezonde leefstijl.
Eindrapportage van de
werkgroep “IBO Gezonde
leefstijl”. 2016 [18]

Dit eindrapport van de werkgroep “IBO Gezonde leefstijl”
schetst wat er bekend is over de effectiviteit van het
leefstijlbeleid, waar en hoe deze kennis beter kan, en welke
mogelijkheden er zijn om de invulling van het leefstijlbeleid te
verbeteren.

The Healthy Food
Environment Policy Index
(FOOD-EPI) EU [19]

In 2020 heeft een onderzoeksteam van Utrecht Universiteit en
Wageningen Universiteit een overzicht en analyse gemaakt van
huidig Europees beleid met een directe of indirecte invloed op
de voedselomgeving. Ook worden kloven tussen beleid en
implementatie geïdentificeerd en beleidsprioriteiten
gerapporteerd.
Een onderzoeksteam van Utrecht Universiteit en Wageningen
Universiteit heeft in 2021 een beoordeling gegeven van
rijksoverheidsbeleid met betrekking tot de voedselomgeving in
Nederland. Ook worden beleidsaanbevelingen gedaan voor het
creëren van een gezonde voedselomgeving.

The Healthy Food
Environment Policy Index
(Food-EPI): Nederland
[20]
BMH hoofdstuk 10: Naar
een duurzamer
voedselsysteem [21]

Pagina 18 van 73

De Brede maatschappelijke heroverwegingen (BMH, 2020)
geven inzicht in de effecten en kosten en baten van mogelijke
beleidskeuzes voor de toekomst van ons land op de langere
termijn. Rapport 10 geeft aanbevelingen voor
beleidsmaatregelen voor een duurzamer voedselsysteem.

RIVM-rapport 2021-0053

3.1

Prijsregulering
Prijzen hebben een groot effect op de keuzes van de consument en
prijsveranderingen kunnen worden gebruikt om deze keuzes te
beïnvloeden [11, 19]. Prijsmaatregelen waardoor ongezonde producten
duurder worden dan gezonde producten worden zowel in de literatuur
als door de experts genoemd om overgewicht tegen te gaan. Een lage
belasting op gezonde producten en een hogere belasting op ongezonde
producten wordt in de internationale literatuur genoemd als maatregel
tegen overgewicht [19]. Er wordt aanbevolen om extra
belastinginkomsten belasting te investeren in organisaties voor
gezondheidsbevorderingen [11]. Maatregelen die voedingsprijzen
beïnvloeden zijn op dit moment nog niet opgenomen in de afspraken
van het NPA.
Om gezonde(re) producten goedkoper te maken wordt in de
internationale literatuur bijvoorbeeld subsidie op groente en fruit,
waardoor de prijs voor de consument daalt (met 10%), als
kostenbesparende interventie genoemd [11, 21, 22]. Ook wordt een
korting op snacks met laag vetgehalte in automaten genoemd [11].
Experts adviseren ook gezonde voeding goedkoper te maken,
bijvoorbeeld door geen BTW te heffen op producten binnen de Schijf van
Vijf. De afschaffing van de BTW en de redenen hiervoor zouden dan
moeten worden vermeld op de verpakkingen.
Ook voor het duurder maken van ongezonde producten worden
maatregelen aanbevolen in de literatuur. Accijnsverhoging op ongezonde
voeding die zorgt voor een 10% prijsstijging (een belasting op o.a.
snacks, zoetwaren en frisdranken) is een kostenbesparende interventie
[23]. Ook wordt het lokaal (bijvoorbeeld in kantines) variëren van
prijzen van gezonde en ongezonde voeding [24]. Experts opperen als
maatregel om belasting te heffen op ultra-bewerkt voedsel en
voorlichting hierover te vermelden op de verpakking. Zowel in de
literatuur als door de experts wordt een belasting op suikerhoudende
dranken als (kostenbesparende) maatregel genoemd [9, 25]. Experts
geven aan dat er een belasting moet worden ingevoerd op frisdrank en
andere producten met toegevoegde suikers. Er moet een grens worden
afgesproken aan de hoeveelheid suiker die toegestaan is, waarmee
voorkomen wordt dat sappen op basis van groente ook worden belast.
De reden van de extra belasting wordt op de verpakking toegelicht.
Het heffen van belasting (van 15%) op alle vleestypen wordt genoemd
in de internationale literatuur als effectieve maatregel voor het
terugdringen van chronische ziekten [22]. Experts raden ook aan de
consumptie van rood en bewerkt vlees te ontmoedigen, bijvoorbeeld
door een verbod op aanbiedingen of door hogere belasting. Experts
noemen ook het toepassen van true pricing, ofwel het doorberekenen
van kosten met betrekking tot gezondheid en milieu in de prijs van
voeding. Experts noemden nog meer prijsmaatregelen, zoals een verbod
op kwantumkorting (korting bij het afnemen van een bepaalde minimale
hoeveelheid) voor ongezonde producten en het verbieden van
prijskortingen op producten buiten de Schijf van Vijf. Zie de online
bijlage voor het hele overzicht van door de experts aanbevolen
prijsmaatregelen.
Pagina 19 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

3.2

Aanbod
Voedingskeuzes, en vooral die van kinderen en jong volwassenen,
hangen onder andere af van de zichtbaarheid en de toegankelijkheid van
voeding [8]. Het is daarom belangrijk om het voedingsaanbod in
scholen, horeca, supermarkten en kantines te verbeteren, door gezonde
voeding aan te bieden en de toegang tot ongezonde voeding te
beperken [8]. Daarnaast heeft het beweegaanbod op onder andere
scholen en op het werk en via sportverenigingen of andere
sportaanbieders invloed op de hoeveelheid lichamelijke activiteit van
kinderen en volwassenen. In het NPA staan een aantal afspraken over
het verbeteren van het voedings- en bewegingsaanbod in onder andere
scholen, zorginstellingen en sportgelegenheden. Experts hebben een
aantal suggesties gedaan om deze afspraken aan te scherpen zodat ze
mogelijk meer impact hebben op het behalen van de ambities, zie
hiervoor de online bijlage.
In het ‘EU actionplan on childhood obesity’ wordt het aantrekkelijker
maken van de gezonde keuze genoemd als maatregel tegen
overgewicht, bijvoorbeeld door het gratis aanbieden van water in
restaurants en scholen [8]. De experts sluiten zich hierbij aan en vinden
het belangrijk dat water overal (in restaurants en kantines) gratis
geserveerd wordt.
Aanbod in de publieke sector en bij bedrijven
De WHO en het recent gepubliceerde FOOD-EPI EU rapport adviseren
dat er meer gezonde voedingsopties moeten komen in de publieke
sector en bij bedrijven [11, 19]. Eén van de aanvullende maatregelen
die de meeste experts van belang achten is het maken van afspraken
met werkgevers over het voedingsaanbod op de werkplek aan de hand
van ‘Richtlijnen Gezondere Kantines’ van het Voedingscentrum en het
maken van afspraken over bewegen op de werkvloer. Voor
bedrijfskantines op werkplekken waar veel mensen met een lagere
sociaaleconomische status (SES) werken zou financiële ondersteuning
kunnen komen, zodat werkgevers gezonde maaltijden aan hun
werknemers kunnen aanbieden.
Met betrekking tot bewegingsaanbod beveelt de WHO aan om
lichamelijke activiteit te verhogen door het aanbieden van
mogelijkheden en begeleiding voor lichamelijke activiteit op de
werkplek. Een voorbeeld is het mogelijk maken van lichaamsbeweging
tijdens de werkdag [12]. De experts bevelen aan om binnen de
(thuis)werkomgeving meer aandacht te besteden aan bewegen en
houding, bijvoorbeeld door verstelbare bureaus gemeengoed te maken.
Aanbod in scholen
In het ‘EU action plan on childhood obesity’ staat dat de dagelijkse
consumptie van groenten en fruit, gezonde voeding en water moet
worden verhoogd [8]. Daarom moet in scholen de gezonde optie worden
aangeboden, bijvoorbeeld door gratis toegang tot water in plaats van
het aanbieden van frisdrank. Hierbij moet speciale focus komen op
scholen in wijken met overwegend lage SES [8]. Daarnaast is er volgens
de WHO steeds meer bewijs voor de effectiviteit van interventies om de
consumptie van groente en fruit te verhogen onder kinderen op de
Pagina 20 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

kinderopvang en kleuterschool [11, 26]. Experts adviseren om kinderen
op de kinderopvang, in het basis- en voortgezet onderwijs een gratis
gezonde (zelfsmeer)lunch te geven die voldoet aan de richtlijnen van
het Voedingscentrum. Ook stellen ze voor dat er een verbod komt op
zowel het meenemen als het verkopen van suikerhoudende dranken op
school.
Met betrekking tot bewegingsaanbod beveelt de WHO aan om
lichaamsbeweging op kleuterscholen en basisscholen te bevorderen door
een passend aantal lessen lichamelijke opvoeding te geven [12]. Ook
voor kinderen in de kinderopvang raadt de WHO aan om actief spelen te
verhogen en daarbij schermtijd te verlagen [11]. De experts bevestigen
dit door voor te stellen dat bewegen (minimaal een uur) op
kinderdagverblijven en primair-, voortgezet- en middelbaar
beroepsonderwijs dient te worden gestimuleerd. Ook zou de motorische
ontwikkeling bij kinderen gestimuleerd moeten worden door aandacht te
geven aan motorische fitheid en vaardigheden tijdens het
bewegingsonderwijs, op sportclubs en bij het opleiden van professionals.
Aanbod in supermarkten
In het IBO rapport gezonde leefstijl staat aangepaste plaatsing van
producten op verkooplocaties zoals de supermarkt als maatregel met
beperkte evidentie, maar met potentiële effectiviteit [24]. Ook meerdere
experts opperen maatregelen voor plaatsing van producten in de
supermarkt, zoals het plaatsen gezonde producten op ooghoogte en het
verbieden van ongezonde producten bij de kassa’s.
Zie de online bijlage voor het hele overzicht van door de experts
aanbevolen aanbodmaatregelen.
3.3

Marketing
Om de prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen en jongeren
te laten dalen, is het noodzakelijk om de marketing van ongezonde
voeding gericht op hen aan te pakken [8, 27]. Kinderen en jongeren
hebben moeite onderscheid maken tussen advertenties en de cartoons
die bijvoorbeeld in de advertenties worden gebruikt. Dit maakt ze
kwetsbaar voor de boodschap die de advertentie wil overbrengen, en
dat kan leiden tot de ontwikkeling van ongezonde voedselvoorkeuren
[28]. Er is een sterk verband tussen tv- en schermblootstelling en
overgewicht bij kinderen en jongeren [8]. Onderzoek suggereert dat dit
niet alleen komt door het inactieve tv kijken in plaats van actief bezig
zijn, maar omdat kinderen worden blootgesteld aan advertenties over
ongezonde voeding en andere marketingtactieken [29]. Andersom kan
marketing van gezonde producten eraan bijdragen dat mensen de
gezonde keuze maken [11].
Binnen het thema marketing zijn in het NPA afspraken gemaakt met
betrekking tot gezondere sportsponsoring en het inperken van het
gebruik van ‘branded characters’ en ‘licensed media characters’ op
producten gericht op kinderen [1]. De experts hebben intensiveringen
van deze afspraken voorgesteld die zijn te vinden in de online bijlage.

Pagina 21 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

De WHO raadt aan om gezonde voeding te promoten door onder andere
marketing van producten die bijdragen aan een gezond voedingspatroon
en die consistent zijn met de nationale of internationale
voedingsrichtlijnen [10]. De experts stellen voor dat het aandeel Schijf
van Vijf producten in reclame-uitingen verhoogd moet worden en dat
marketing voor producten buiten de Schijf van Vijf helemaal verboden
moet worden, ook de reclame in supermarkten zelf.
Andere maatregelen die zijn beschreven in de (inter)nationale rapporten
met betrekking tot marketing zijn vooral gericht op kinderen. In het ‘EU
actionplan on childhood obesity’ wordt een verbod op marketing van
ongezonde voeding en dranken op scholen voorgesteld [8]. Ook wordt
geadviseerd marketing via TV gericht op kinderen terug te dringen [11].
In het EU actionplan en door de WHO wordt voorgeschreven dat de
aanbieder van mediadiensten moet worden gestimuleerd om strengere
gedragscodes op te stellen voor audiovisuele commerciële communicatie
naar kinderen over minder gezonde voedingsmiddelen [8, 9]. Daarnaast
zouden er aanbevelingen moeten komen voor marketing van voeding
via TV, internet en sportevenementen, met speciale aandacht voor
aanbevelingen voor kinderen onder de 12 jaar [8].
Evaluaties van reclamereguleringen over voeding bij kinderen
suggereren positieve effecten op calorie-inname en op de kwaliteit van
voeding die de kinderen binnen krijgen [13]. Echter zijn vrijwillige
toezeggingen in plaats van wettelijke voorschriften mogelijk niet zo
effectief om de blootstelling van kinderen aan advertenties over
ongezonde voeding te verminderen [13]. Een gerelateerde
kosteneffectieve interventie is bijvoorbeeld een verbod op
televisiereclame voor voeding met een hoog vet en/of suikergehalte en
suikerhoudende dranken op tijdstippen waarop veel kinderen televisie
kijken [30]. Ook de experts noemen dat er een verbod op marketing
gericht op kinderen moet komen van producten die buiten de Schijf van
Vijf vallen, waarbij de eerste stappen zijn dat reclame van ongezonde
producten niet wordt toegestaan op tijdstippen en plaatsen waar
kinderen er veelal aan blootgesteld worden.
De experts hebben ook aanbevelingen gedaan voor aanvullende
maatregelen op het gebied van vermelding van kilocalorieën bij reclame,
sportsponsoring door voedingsmiddelenproducenten en verbod van
reclame voor ongezonde voedingsmiddelen op diverse locaties. In de
online bijlage is het gehele overzicht van de voorgestelde
marketingmaatregelen te vinden.
3.4

Productregulering
In de categorie productregulering beschrijven we de herformulering en
etikettering van levensmiddelen. Herformulering is het verbeteren van
de samenstelling van bewerkte voedingsmiddelen door de hoeveelheid
zout en calorieën uit suiker en verzadigd vet te verminderen [31].
Herformuleren is een mogelijkheid om een gezonder voedingspatroon te
bereiken, waarbij geprobeerd wordt om specifieke karakteristieken zoals
smaak, textuur en houdbaarheid van producten nauwelijks te
veranderen. Daarnaast wordt het makkelijker gemaakt om de energieinname te verlagen door de energiedichtheid van producten te verlagen.

Pagina 22 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Het verkleinen van de portiegrootte van ongezonde producten kan ook
gezien worden als een vorm van productregulering.
Voedseletikettering kan mensen helpen gezondere voedselkeuzes te
maken. Voedseletikettering bevat verplichte elementen (nutriënten en
ingrediëntendeclaratie), vastgelegd in Europese en nationale wetgeving
[32, 33]. Daarnaast zijn er mogelijkheden voor vrijwillige initiatieven op
het etiket. Voorbeelden hiervan zijn informatieve logo's die zowel
positieve als negatieve kenmerken van het product kunnen overbrengen
of verkeerslichtschema's [13]. In deze paragraaf gaat het bij
voedseletikettering over de etikettering op vrijwillige basis of om
aanscherpingen van de huidige wet- en regelgeving van de verplichte
vermeldingen op het etiket.
Met betrekking tot herformulering zijn er in het NPA afspraken
vastgelegd als vervolg op het ‘Akkoord verbetering productsamenstelling
zout, verzadigd vet, suiker’ (AVP) [34]. De NPA afspraken gaan over het
verminderen van suiker in suikerhoudende zuivelproducten, het
verminderen van calorieën in A-merk frisdranken en het verkleinen van
portiegroottes voor koek, snoep en chocolade. Ook voedseletikettering is
opgenomen in het NPA, namelijk het introduceren van een
voedselkeuzelogo (de Nutri-score). Experts hebben verschillende
aanscherpingen van deze afspraken aangeraden om de impact op het
mogelijk behalen van de ambities te vergroten (zie online bijlage).
Herformulering
Het NPA gaat uit van vrijwillige afspraken over herformulering. In het
IBO gezonde leefstijl wordt het wettelijk vaststellen van de toegestane
hoeveelheid suiker en verzadigd vet genoemd als maatregel met
potentiële effectiviteit tegen overgewicht [18]. Deze wettelijke
verplichting werd ook door experts geopperd als aanvullende maatregel.
Daarnaast noemen zij dat specifieke ingrediënten, zoals high-fructose
corn syrup en palmolie, verboden zouden moeten worden in
levensmiddelen. Experts noemen ook het verbieden van toegevoegde
suikers in baby-, peuter, en kleuterproducten.
Portiegrootte
Portiegrootte is een belangrijke factor in de obesogene omgeving 1 en
beïnvloedt de hoeveelheid voedsel die wordt geconsumeerd [35, 36].
Het verkleinen van de portiegrootte wordt in meerdere internationale
rapporten aangedragen als maatregel tegen overgewicht [8, 15, 18,
21]. Experts noemen het verkleinen van de portiegrootte van producten
buiten de Schijf van Vijf in de horeca en catering als aanvullende
maatregel. Daarnaast raden experts aan dat er wettelijke afspraken
over portiegroottes en verpakkingseenheden (standaardeenheid waarin
artikelen verpakt zijn) voor alle producten komen.
Voedseletikettering
Voedseletikettering wordt door meerdere van de geraadpleegde
rapporten evenals experts aangedragen als aanvullende maatregel
tegen overgewicht [14, 19]. De WHO benoemt dat consumenten
1

Het voedingscentrum definieert de obesogene omgeving als een omgeving die mensen stimuleert om veel te
eten en daarnaast weinig te bewegen.
Pagina 23 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

behoefte hebben aan nauwkeurige, gestandaardiseerde en begrijpelijke
informatie over de inhoud van voedingsmiddelen om gezonde keuzes te
kunnen maken [10]. Meer specifiek noemen experts dat het wettelijk
verplicht zou moeten worden om op de verpakking te vermelden
hoeveel toegevoegd suiker er in producten zit. Ook stellen ze een
specifiek voedselkeuzelogo voor kindervoeding voor, waarbij onder
andere aandacht besteed wordt aan toegevoegde suikers. Daarnaast zijn
er volgens experts ook maatregelen vergelijkbaar met
voedseletikettering nodig in de horeca.
In de online bijlage is het gehele overzicht van aangedragen
maatregelen op het gebied van productregulering weergegeven.
3.5

Voorlichting en educatie
Het is belangrijk dat kinderen en volwassenen leren over een gezonde
leefstijl [8, 10]. Vooral interventies die worden uitgevoerd op scholen
laten positieve resultaten zien op het gebied van kennis en gedrag en
soms ook fysieke en klinische uitkomsten gerelateerd aan voeding en
lichamelijke beweging [37]. Massamediacampagnes kunnen worden
gebruikt om mensen bewust te maken van het belang van gezonde
voedingskeuzes en een gezonde leefstijl [13]. Daarnaast zijn
massamediacampagnes van belang om het benodigde draakvlak voor
regulering te creëren [18]. Reguleringen, zoals prijs- en
aanbodregulering van voeding, hebben de meeste potentie in
combinatie met ondersteunende campagnes [18]. Voorlichting komt in
het NPA voor op het gebied van campagnes, namelijk door via een cross
mediale aanpak de consumptie uit de Schijf van Vijf te stimuleren.
Educatie en andere vormen van voorlichting, bijvoorbeeld educatie
binnen het thema de Gezonde school, zijn ook in het NPA opgenomen.
Campagnes die intensief gebruik maken van massamedia en een
simpele boodschap overbrengen, zijn het meest effectief om de
bewustwording omtrent gezonde voeding en lichamelijke activiteit te
verhogen en gezond gedrag te stimuleren [11, 37, 38]. De effectiviteit
van campagnes waarbij alleen social media wordt gebruikt is lager [37].
De WHO en de OECD noemen massamediacampagnes een effectieve en
succesvolle manier om de consumptie van groente en fruit te promoten
[11, 14]. In zowel Australië als Engeland zijn er massamediacampagnes,
voor respectievelijk de noodzaak van groente-fruit-consumptie en voor
zuivel met lager vetgehalte, geweest die een significant effect hebben
laten zien op de consumptie [13, 39]. Het Voedingscentrum heeft in
Nederland meerdere online campagnes opgezet die gezonde
voedselkeuzes bevorderen, bijvoorbeeld door het geven van gezonde
recepten en tips om gezonder te eten. Experts geven aan dat
massamediacampagnes gebruikt kunnen worden voor het bewuster
maken van de bevolking en promoten van gezondere voedingskeuzes.
Zij stellen dat gezond gedrag ondersteund moet worden door
massamediacampagnes vanuit de Rijksoverheid. Deze campagnes
moeten aansluiten op de praktijk en aandacht hebben voor de
belemmeringen die consumenten ervaren bij het maken van gezonde
keuzes. Ook adviseren experts dat er aansprekende campagnes komen
om kinderen en jongeren te informeren over een gezonde leefstijl (op
het gebied van voeding, bewegen en slaap) op een manier die aansluit

Pagina 24 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

bij hun belevingswereld, zoals bijvoorbeeld via sociale media en
influencers.
De WHO adviseert dat op scholen standaard aandacht moet zijn voor
gezonde voeding, lichamelijke activiteit en lichaamsbeeld, gymlessen en
gezonde schoolkantines [11]. Ook dient er ondersteuning voor leraren
en ander personeel te zijn om gezondheid bevorderende strategieën en
activiteiten uit te voeren. Educatie over gezonde voedingskeuzes en
lichaamsbeweging zou moeten beginnen op de basisschool, bijvoorbeeld
door dagelijkse gymlessen [8, 10]. Bij educatie is de combinatie van
voeding en bewegen belangrijk gezien schoolprogramma’s gericht op
alleen voeding óf bewegen veelal weinig tot geen effect hebben op
overgewicht [18]. Experts stellen voor op alle scholen structureel
voedsel- en beweegeducatie aan te bieden, waardoor elk kind de
mogelijkheid heeft om zijn of haar voedsel- en beweegvaardigheden te
ontwikkelen, onafhankelijk van de SES van de ouders.
(Buurt)sportcoaches en pedagogisch medewerkers met bewegingskennis
worden onderdeel van de school. Daarnaast adviseren experts om
professionals in het onderwijs te stimuleren om gezond gedrag te laten
zien aan kinderen, zodat zij hier een voorbeeld aan kunnen nemen.
Niet alleen kinderen, maar de hele familie zou moeten worden
geïnformeerd over hoe ze gezonde keuzes kunnen maken, waarbij de
focus ligt op families met lage SES [8]. Daarnaast wordt aanbevolen dat
ouders voorgelicht worden over de juiste portiegroottes voor kinderen
en jongeren [8]. Ouders zouden thuis kinderen meer kunnen stimuleren
om actiever te worden, voedzamer eten en hun schermtijd te
verminderen [11].
Een volledig overzicht van de geadviseerde maatregelen op het gebied
van voorlichting en educatie is te vinden in de online bijlage.
3.6

Leefomgeving
Onder leefomgeving met betrekking tot overgewicht vallen hier de
voedselomgeving en de beweegomgeving. De voedselomgeving wordt
hier gedefinieerd als de voedselvoorzieningen binnen de leefomgeving,
bijvoorbeeld de dichtheid van fastfoodketens in een gemeente. Thema’s
die hieraan gerelateerd zijn en soms ook onder de voedselomgeving
worden geschaard, zoals aanbod, voedingsprijzen en marketing, worden
in andere paragrafen toegelicht.
Voedselomgeving
Omgevingsfactoren die buiten de controle van individuen liggen, zoals
een hoge beschikbaarheid van ongezonde voeding in de omgeving
(bijvoorbeeld horeca met aanbod van ongezonde producten), hebben
een negatieve invloed op ons voedingspatroon [19, 20]. Het is daarom
belangrijk om de beschikbaarheid van ongezonde voeding in de
omgeving te verminderen en de beschikbaarheid van gezonde voeding
te verbeteren. In het NPA zijn afspraken opgenomen over een gezonder
voedingsaanbod in en rondom snelwegen en het openbaar vervoer. De
experts adviseren deze afspraak aan te scherpen door het gezonde
voedingsaanbod qua samenstelling en portiegrootte helder te definiëren
(zie online bijlage).

Pagina 25 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

In de geraadpleegde literatuur worden nog een aantal maatregelen
genoemd met betrekking tot de voedselomgeving. Het FOOD-EPI EU
rapport (2020) noemt het zetten van limieten op locaties van fastfood
restaurants en andere locaties die ongezonde producten verkopen een
maatregel in de voedselomgeving om overgewicht tegen te gaan [19].
Experts adviseren het aantal verkooppunten van fastfood binnen
gemeentes te verminderen, bijvoorbeeld door middel van zonering
rondom school-, transport- en werkomgevingen, of door een maximum
aantal verkooppunten per aantal inwoners vast te stellen. Daarnaast
zouden gemeenten de mogelijkheid kunnen krijgen om nieuwe fastfood
gelegenheden te verbieden. Ook een verbod op snoepautomaten in
publieke plekken zoals (hoge) scholen, universiteiten en ziekenhuizen
wordt door veel experts aangeraden.
Het CDC beveelt ook maatregelen in de voedselomgeving aan om
overgewicht tegen te gaan. Gemeentes kunnen de beschikbaarheid van
betaalbare, gezondere eet- en drinkgelegen op openbare locaties en in
openbare gelegenheden verbeteren [15]. Daarnaast kunnen zij
voedseldistributeurs stimuleren om zich te vestigen in achtergestelde
gebieden en/of in deze gebieden gezondere voedselkeuzes aan te
bieden. De experts raden aan om gemeenten te ondersteunen bij het
ontwikkelen en uitvoeren van preventieve maatregelen gericht op een
gezonde voedselomgeving.
Beweegomgeving
Toegang tot veilige en aantrekkelijke publieke ruimtes voor activiteit en
de mogelijkheid om te genieten van recreatie zijn essentieel voor de
gezondheid en persoonlijke ontwikkeling van mensen. Lichamelijke
activiteit is daarnaast een bepalende factor voor het energieverbruik en
daarom fundamenteel voor het bereiken van energiebalans en
gewichtscontrole [12]. Veilige en uitnodigende omgevingen met
betrekking tot actief vervoer en fysieke activiteit in het dagelijks leven
kunnen een manier zijn om mensen te bereiken en om sociale normen
en gedrag op langere termijn te veranderen [12]. Door beslissingen die
van invloed zijn op stadsontwerp, landgebruik en vervoer, zijn
omgevingen echter autovriendelijker en beweegonvriendelijker
geworden [12]. In het NPA zijn afspraken opgenomen met betrekking
tot bijvoorbeeld het realiseren van gezonde buurten om daarmee
mensen te verleiden tot bewegen en zodat iedereen de kans krijgt om
een gezond leven te leiden.
Het ‘EU actionplan on childhood obesity’ noemt een ondersteunende rol
van stadsontwerp en – planning om zitgedrag na schooltijd te
verminderen [8]. Experts noemen concreet dat er voor alle kinderen in
Nederland op loop/fietsafstand een gelegenheid moet zijn om veilig te
sporten en actief buiten te spelen. Internationale rapporten bevelen ook
aan dat gemeentes de infrastructuur ter ondersteuning van het fietsen
en wandelen en toegang tot recreatieve voorzieningen buitenshuis
verbeteren, en daarnaast autoverkeer verminderen [11, 12, 15].
Experts bevestigen dat de omgeving bewegingsvriendelijker dient te
worden ingericht, en dat bewoners hierbij betrokken moeten worden. Zo
kan bijvoorbeeld een (nader te specificeren) deel van de wegen alleen
toegankelijk worden gemaakt voor fietsers of wandelaars en een
minimaal aantal speel- en sportruimtes worden gecreëerd. Daarnaast
Pagina 26 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

voegen experts hier aan toe dat ouders (waar mogelijk) ontmoedigd
dienen te worden om hun kinderen met de auto naar school te brengen.
Ook wordt geopperd dat bedrijven fietsgebruik stimuleren voor woonwerkverkeer door bijvoorbeeld financiële prikkels zoals gratis
verstrekken van een fiets. Experts vinden het wenselijk dat er extra
financiering komt om mensen met lagere inkomens aan het fietsen te
krijgen en om meer buurtsportcoaches in te zetten.
Zie de online bijlage voor het complete overzicht van de door de experts
aangedragen maatregelen binnen de leefomgeving.
3.7

(Zorg)interventies
Onder de categorie (zorg)interventies definiëren we hier verschillende
interventies, zoals persoonlijke begeleiding van personen met
overgewicht of obesitas. Dit houdt in dat professionals personen met
overgewicht of obesitas begeleiden om bijvoorbeeld gezonder te eten
en/of meer te bewegen of andere gerelateerde leefstijlaspecten als
slaapgewoontes te verbeteren. Ook de ketenaanpak voor overgewicht
en obesitas is hierin van belang. Deze ketenaanpak houdt in dat het
sociale domein met de zorg wordt verbonden, waarbij verschillende
organisaties samenwerken met een gezamenlijke visie, namelijk het
verlagen van de prevalentie van overgewicht en obesitas. Tot slot valt in
deze categorie ook het trainen van professionals. Dit houdt in dat
professionals die werken in de zorg en/of werken met kinderen tijdens
hun opleiding, maar ook tijdens hun werk, leren over een gezonde
leefstijl en dat ze ervan bewust gemaakt worden dat zij een
voorbeeldfunctie hebben [11].
In het NPA zijn afspraken opgenomen over het aantal
kinderopvanglocaties waar een pedagogisch medewerkers aanwezig is
die getraind is op gezondheidsthema’s, de (door)ontwikkeling van een
ketenaanpak voor overgewicht en obesitas, de Gecombineerde Leefstijl
Interventie (GLI), en het ontwikkelen van een integrale aanpak op een
gezonde leefstijl voor mensen met overgewicht of obesitas en diabetes
mellitus type II. De experts hebben voor deze afspraken aanscherpingen
voorgesteld, bijvoorbeeld het vergemakkelijken van de voorwaarden
voor deelname en vergoeding van de GLI (zie de online bijlage).
Persoonlijke begeleiding
Een GLI is een effectieve interventie bij overgewicht en obesitas [40].
Een deelnemer aan een GLI krijgt gedurende twee jaar een combinatie
van advies en begeleiding bij voeding en eetgewoontes, gezond
bewegen en gedragsverandering die gericht is op het krijgen en
behouden van een gezonde leefstijl. De interventie wordt in de vorm van
een programma aangeboden (individueel en in een groep) [41]. Er zijn
op dit moment vier erkende GLI’s die worden vergoedt vanuit de
basisverzekering, waarbij er van drie GLI’s eerste aanwijzingen voor
effectiviteit bekend zijn en waarbij van één GLI goede aanwijzingen voor
effectiviteit bekend zijn [41]. Het geven van advies en ondersteuning
om meer te gaan bewegen door een huisarts of praktijkondersteuner
aan patiënten die een zittend bestaan leiden en het geven van financiële
prikkels om werknemers tot meer bewegen op het werk te stimuleren

Pagina 27 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

zijn mogelijk kosteneffectieve interventies en kunnen op grote schaal
worden toegepast [42, 43].
In het ‘EU action plan on childhood obesity’ wordt aanbevolen om
interdisciplinaire evidence-based programma’s te ontwikkelen in de
zorg, voor kinderen met obesitas. Ook wordt er aanbevolen om
begeleiding te bieden aan zorgmedewerkers [8]. De experts bevelen aan
dat elke jeugdgezondheidswerker in Nederland getraind is om het
gesprek over gezonde leefstijl en overgewicht vaker adequaat uit te
voeren, zodat kinderen met een verhoogd risico op overgewicht toe te
leiden naar een gezonde leefstijl.
Ketenaanpak overgewicht en obesitas
In het rapport ‘IBO gezonde leefstijl’ 2006-2007 wordt benadrukt dat
een sluitende ketenaanpak rondom één probleemgebied (bijvoorbeeld
overgewicht) in verhouding minder complex is dan wanneer alle
beleidssectoren uitgaande van hun eigen beleidsterrein (al dan niet
gezamenlijk) werken aan de bevordering van gezondheid en gezond
gedrag [17]. Vele rapporten wijzen op interdisciplinaire en intersectorale
samenwerking bij de preventie van overgewicht [8, 10, 11, 14, 15, 18].
De experts geven een aantal aanvullende maatregelen met betrekking
tot de GLI en de ketenaanpak. Een belangrijk geachte maatregel
volgens de experts is dat het beweeggedeelte van de GLI in elk geval
voor mensen met een minimum inkomen maar bij voorkeur voor
iedereen wordt gefinancierd 2. Daarbij zeggen de experts dat mensen
nadat ze hebben deelgenomen aan de GLI worden toegeleid naar
duurzaam sporten en bewegen. Daarnaast adviseren zij dat gemeenten
zorgen voor een up-to-date en toegankelijk overzicht van de
beweegmogelijkheden.
Trainen van professionals
De WHO beveelt aan om de onderwerpen voeding, lichaamsbeweging en
preventie van obesitas op te nemen in de curricula van
gezondheidsmedewerkers en andere professionals, zoals leraren en
pedagogisch medewerkers in de kinderopvang [11]. Professionals
kunnen door goed te screen en actief doorverwijzen van personen met
overgewicht of obesitas het bereik van de GLI, en daarmee de impact,
vergroten. Dit komt ook terug in de aanbevelingen van de experts,
bijvoorbeeld door het trainen van jeugdgezondheidswerkers om het
gesprek te voeren over gezonde leefstijl en overgewicht als vast
onderdeel van reguliere controles, zodat kinderen met een verhoogd
risico op overgewicht worden geleid naar begeleiding voor een gezonde
leefstijl. En ook dat huisartsen interprofessionele scholing krijgen om de
actieve schakel te zijn in de aanpak van overgewicht en obesitas.
De experts hebben ook een aantal aanvullende maatregelen geopperd,
bijvoorbeeld de over de toegankelijkheid van de opleiding voor centrale
zorgverlener en het stellen van specifieke eisen aan de opleiding tot
kinderleefstijlcoach. En zijn er ook aanvullende maatregelen aanbevolen
door de experts die in breder zin gerelateerd zijn aan preventie van
overgewicht, zoals op het gebied van schuldhulpverlening. Voor een
overzicht van deze maatregelen, zie de online bijlage.
2
Dit is nu in enkele gevallen mogelijk via bijvoorbeeld X-fittt 2.0, maar wordt nog weinig aangeboden (zie:
https://www.x-fittt.nl/)

Pagina 28 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

3.8

Overige maatregelen
In deze paragraaf worden nog een aantal overige categorieën besproken
die in de literatuur gerelateerd worden aan (preventie) van overgewicht,
maar waarvoor niet altijd concrete maatregelen worden gegeven.
Voedselonzekerheid
Er bestaat voedselzekerheid wanneer alle mensen altijd toegang hebben
tot voldoende, veilig en voedzaam voedsel om een gezond en actief
leven te kunnen leiden [44]. Onderzoek suggereert dat personen met
voedselonzekerheid een 20% tot 40% hoger risico op obesitas hebben
dan personen die voedselzekerheid hebben [45]. Er zijn momenteel
geen afspraken over voedselzekerheid in het NPA opgenomen.
De WHO noemt in het rapport ‘Global strategy on diet, physical activity
and health’ dat de overheid voedselzekerheid moet adresseren [10]. Het
‘EU action plan on childhood obesity’ geeft aan dat achtergestelde
gemeenschappen, gezinnen, kinderen en adolescenten moeten worden
ondersteund door gezonde keuze gemakkelijker beschikbaar,
toegankelijk en betaalbaar te maken [8]. De experts noemen ook
maatregelen voor achtergestelde groepen om de gezonde keuze
gemakkelijker te maken. Zo kan er gezonde voedselhulp worden
geboden aan mensen onder een bepaalde inkomensgrens door gratis
gezonde voedingsmiddelen of groente- en fruitpakketten te verstrekken.
Een bredere maatregel die de experts noemen is om elke Nederlander
een basisinkomen te geven dat in de (gezonde) basis-levensbehoeften
kan voorzien. Dit om mensen in staat te stellen gezonde producten te
kopen en om (financiële) stress te voorkomen, wat zou kunnen
bijdragen aan het voorkómen van overgewicht.
Gezonde start kinderen
Een gezonde start wordt hier gedefinieerd als een gezonde leefstijl in de
eerste levensjaren van een kind. Een gezonde start is belangrijk voor
een gezonde groei en ontwikkeling niet alleen als kind, maar ook op
latere leeftijd [8]. Internationale instituten, zoals de WHO en CDC,
noemen het belangrijk voor een gezonde start van kinderen om
borstvoeding te bevorderen [8, 9, 15]. Dit omdat onderzoek aantoont
dat kinderen die borstvoeding krijgen een verminderd risico op obesitas
op latere leeftijd lijken te hebben [46]. Daarnaast wordt aanbevolen te
promoten dat op tijd aanvullende voeding wordt gegeven en gezonde
voeding en lichamelijke activiteit bij zwangere vrouwen, kleine kinderen
en jonge gezinnen te stimuleren [8, 12]. Experts sluiten hierbij aan door
te adviseren om standaard een consult of programma aan (jonge)
gezinnen of mensen met een kinderwens aan te bieden als onderdeel
van het Basistakenpakket van de Jeugdgezondheidszorg. Hierbij wordt
het aanleren van een gezonde leefstijl en borstvoedingszorg op een
toegankelijke manier besproken.

3.9

Ranking aanvullende maatregelen
Hieronder worden eerst de door de experts voorgestelde maatregelen
voor de gehele bevolking (overkoepelende maatregelen) besproken,
daarna de maatregelen specifiek voor de ambitie gericht op jongeren
(zie de inleiding voor de ambities). Maatregelen gericht op het verlagen
van het aantal volwassenen met overgewicht zijn meegenomen onder de
Pagina 29 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

overkoepelende maatregelen. Voor de ambitie gericht op het verlagen
van overgewicht-gerelateerde ziekten zijn geen specifieke maatregelen
aangeleverd.
Maatregelen voor de gehele bevolking
In de eerste en tweede ronde van de expert uitvraag hebben de experts
zelf 51 verschillende overkoepelende (van mogelijke impact op de
gehele bevolking) maatregelen om overgewicht terug te dringen
voorgesteld en geconcretiseerd. In de derde ronde hebben de experts
vervolgens de maatregelen geselecteerd waarvan ze de grootste
bijdrage verwachtten aan het behalen van de ambities en daarover
honderd punten verdeeld die deze verwachtte bijdrage representeert.
De experts hebben gemiddeld 16 (minimaal 3, maximum 35)
maatregelen aangevinkt om 100 punten over te verdelen. In Figuur 1
worden de tien overkoepelende maatregelen weergegeven waar de
meeste experts de meeste punten aan hebben toegekend. De ranking
geeft aan wat de experts belangrijke maatregelen vinden, maar geeft
geen absoluut oordeel over de maatregelen.
De maatregelen waaraan de meeste experts punten hebben gegeven
zijn het afschaffen van de BTW op Schijf van Vijf producten (20 van de
27 experts), het verminderen van de verkooppunten van fastfood
binnen gemeenten (20 van de 27 experts) en het invoeren van een
belasting op suikerhoudende drank (19 van de 27 experts). De mediaan
van deze maatregelen is 5 (uit 100) toegekende punten, ofwel de helft
van de experts gaf minimaal 5 punten aan deze maatregelen. Aan de
laatste drie maatregelen, namelijk ‘true pricing’, belasting op ultrabewerkt voedsel en het maken van afspraken over gezond
voedingsaanbod op de werkplek gaven 12 experts punten.

Pagina 30 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Figuur 1 Boxplot van puntentoekenning experts aan aanvullende maatregelen.
De figuur geeft de spreiding weer van het aantal punten dat de experts
toekennen per maatregel. Experts verdeelden 100 punten over de maatregelen.
De maatregelen zijn geordend op basis van de mediaan van de toegekende
punten, ofwel het aantal punten dat de helft van de experts minimaal aan de
maatregel toekenden. De corresponderende maatregelen staan in dezelfde
volgorde volledig uitgeschreven in Tabel 2.

In Tabel 2 staan de 10 maatregelen die de meeste experts adviseren om
overgewicht terug te dringen (behorend bij Figuur 1) beschreven.
Hieronder vallen 4 prijsmaatregelen, 2 gericht op aanbod, 2
maatregelen gericht op leefomgeving, 1 marketingmaatregel en 1
(zorg)interventie. Een overzicht van alle voorgedragen overkoepelende
maatregelen gericht op het terugdringen van overgewicht staan in de
online bijlage.

Pagina 31 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Tabel 2 Top 10 aanvullende maatregelen volgens experts om overgewicht terug
te dringen.
In deze tabel staan de 10 meest geselecteerde maatregelen, de categorie waarin
ze vallen, het aantal experts dat punten toekende aan de maatregelen en de
mediaan van het aantal punten dat de experts de maatregelen gaven, ofwel
hoeveel punten de helft van de experts de maatregel minimaal gaf.

1

2

3

4
5
6
7

8
9
10

Maatregel
Gezonde voeding wordt goedkoper, door bijvoorbeeld
geen BTW op Schijf van Vijf producten te heffen. De
afschaffing van de BTW en de reden hiervan wordt
vermeld op de verpakkingen.
Het aantal verkooppunten van fastfood wordt binnen
gemeentes verminderd. Dit kan bijvoorbeeld door middel
van zonering rondom school-, transport- en
werkomgevingen, of door een maximum aantal
verkooppunten per aantal inwoners in te stellen.
Daarnaast krijgen gemeenten de mogelijkheid om
fastfood gelegenheden te verbieden.
De suikertaks wordt ingevoerd op frisdrank en andere
producten met toegevoegde suikers. Er wordt een grens
afgesproken aan de hoeveelheid suiker die is toegestaan,
waarmee voorkomen wordt dat sappen op basis van
groente ook worden belast. De reden van de taks wordt
toegelicht op de verpakking.
Het aandeel Schijf van Vijf producten in reclame-uitingen
wordt verhoogd en marketing van producten buiten de
Schijf van Vijf wordt verboden (ook in supermarkten).
Water wordt overal (in restaurants en kantines) gratis
geserveerd.
Er komt een verbod op snoepautomaten in publieke
plekken zoals (hoge) scholen, universiteiten en
ziekenhuizen.
Het beweeggedeelte van de Gecombineerde Leefstijl
Interventie (GLI) wordt voor iedereen gefinancierd, in elk
geval voor mensen met een minimum inkomen. Nadat
mensen hebben deelgenomen aan de GLI worden ze toe
geleid naar duurzaam sporten en bewegen. Gemeenten
zorgen voor een up-to-date en toegankelijk overzicht van
beweegmogelijkheden.
‘True pricing’ wordt toegepast, dit betekent dat kosten
met betrekking tot gezondheid en milieu in de prijs van
voeding worden doorberekend.
Er wordt belasting geheven op ultra-bewerkt voedsel. De
reden van de belasting wordt vermeld op de producten.
Er worden afspraken gemaakt over het voedingsaanbod
op de werkplek met werkgevers aan de hand van
‘Richtlijnen Gezondere Kantines’ van het
Voedingscentrum. Daarnaast worden er afspraken
gemaakt over bewegen op de werkvloer. Voor
bedrijfskantines op werkplekken waar veel mensen met
een lagere sociaaleconomische positie werken komen
subsidies beschikbaar zodat werkgevers gezonde
maaltijden aan hun werknemers kunnen aanbieden.
Pagina 32 van 73

Categorie
Prijsregulering

#experts
20

Mediaan
5

Leefomgeving

20

5

Prijsregulering

19

5

Marketing

15

4

Aanbod

17

2

Leefomgeving

15

2

(Zorg)interventies

15

1

Prijsregulering

12

0

Prijsregulering
Aanbod

12

0

12

0

RIVM-rapport 2021-0053

Maatregelen voor specifieke doelgroepen
De experts hebben voor de ambitie gericht op kinderen en jongeren (zie
de ambities in de inleiding) in de eerste en tweede ronde 20
maatregelen voorgesteld. De experts hadden tevens de mogelijkheid om
100 punten toe te kennen aan maatregelen specifiek gericht op
jongeren. Alle 27 experts hebben over deze specifieke maatregelen 100
punten verdeeld. Gemiddeld hebben zij 100 punten over 12 (minimaal
3, maximaal 20) maatregelen verdeeld. In Tabel 2 staan de drie
maatregelen gepresenteerd waar de meeste experts punten aan hebben
toegekend. Aan deze drie maatregelen hebben 23 van de 27 experts
punten toegekend. De mediaan van het aantal toegekend punten ligt
tussen de 8 en 12,5 punten (uit 100). Een volledig overzicht van de
voorgestelde maatregelen voor het terugdringen van overgewicht onder
kinderen en jongeren is te vinden in de online bijlage.
Tabel 3 Top 3 maatregelen volgens experts om overgewicht terug te dringen
onder kinderen en jongeren*.
In deze tabel staan de 3 meest geselecteerde maatregelen, de categorie waarin
ze vallen, het aantal experts dat punten toekende aan de maatregelen en de
mediaan van het aantal punten dat de experts de maatregelen gaven, ofwel
hoeveel punten de helft van de experts de maatregel minimaal gaf.

Maatregel
1 Op alle scholen wordt structurele
voedsel- en beweegeducatie
aangeboden, waardoor elk kind
de mogelijkheid heeft zijn of haar
voedsel- en beweegvaardigheden
te ontwikkelen, onafhankelijk van
de sociaaleconomische positie van
de ouders. (Buurt)sportcoaches
en pedagogisch medewerkers met
bewegingskennis worden allemaal
onderdeel van de school.
2 Kinderen krijgen op de
kinderopvang, in het basis- en
voortgezet onderwijs een gratis
gezonde zelfsmeerlunch, die
voldoet aan de richtlijnen van het
Voedingscentrum. Dit is conform
het concept van de Gezonde
Basisschool van de Toekomst en
wordt eerst voornamelijk
geïmplementeerd in wijken,
buurten en scholen waar
overgewicht een groot probleem
is.
3 Er komt een verbod op
suikerhoudende drank op scholen
(zowel het meenemen als het
verkopen ervan op school).

Categorie
Voorlichting
en educatie

# experts
23

Mediaan
12,5

Aanbod

23

10

Aanbod

23

8

* De punten voor deze maatregelen zijn niet te vergelijken met de punten voor de
overkoepelende maatregelen, omdat er 100 punten zijn verdeeld over verschillende
hoeveelheden maatregelen.

Pagina 33 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

3.10

Highlights maatregelen overgewicht
•

•

•

•

•

•

•

Prijsmaatregelen zijn momenteel niet opgenomen in het NPA,
maar de experts geven meerdere suggesties voor
prijsmaatregelen. Vier prijsmaatregelen komen terug in de top
tien van door experts meest aangedragen maatregelen, namelijk
een btw-vrijstelling voor Schijf van Vijf producten, een
suikertaks, true pricing en belasting op ultra-bewerkt voedsel.
Aanvullende maatregelen voor het voedings- en beweegaanbod
zijn gericht op de plaatsing van gezonde producten in de
supermarkt, een gezonder voedingsaanbod en meer aandacht
voor beweging op de werkplek, gezonde zelfsmeerlunches en een
verbod op suikerhoudende dranken in scholen, waarbij ook de
beweging van de kinderen op school omhoog gaat. Twee
maatregelen die terug zijn te vinden in de top tien richten zich op
het gratis serveren van water en het maken van afspraken over
het voedings- en beweegaanbod op de werkplek.
Maatregelen gericht op marketing zijn in de literatuur vooral
gericht op marketingrestricties voor kinderen. Aanvullende
maatregelen voorgesteld door experts richten zich op kinderen,
bijvoorbeeld een marketingverbod op ongezonde producten op
tijdstippen dat kinderen vooral televisie kijken. Maar zij hebben
ook aanbevelingen gedaan voor de hele bevolking, zoals het
aandeel marketing van producten binnen de Schijf van Vijf
verhogen. Deze laatste aanbeveling komt terug in de top tien van
door experts meest geadviseerde maatregelen.
Productregulering is opgenomen in het NPA, maar kan worden
uitgebreid door onder andere het wettelijk verplichten van
herformulering, verkleinen van portiegroottes van producten
buiten de Schijf van Vijf en wettelijke vermeldingen op etiketten
zoals de hoeveelheid toegevoegd suiker.
Reguleringen, zoals prijsreguleringen en productreguleringen
hebben de meeste potentie in combinatie met ondersteunde
educatie en voorlichting. Massamediacampagnes kunnen gebruikt
worden voor bewustwording en het promoten van gezondere
voedingskeuzes.
Er zijn al maatregelen over de leefomgeving opgenomen in het
NPA, maar experts bevelen aan als aanvullende maatregelen
onder andere het verminderen van fastfoodverkooppunten en het
beweegvriendelijker inrichten van de omgeving. Twee
maatregelen met betrekking tot de leefomgeving komen terug in
de top tien, namelijk het verminderen van fastfoodverkooppunten
en een verbod op snoepautomaten in publieke plekken.
Ook met betrekking tot (zorg)interventies kan er volgens de
experts een volgende stap gezet worden, bijvoorbeeld door het
beweegdeel van de GLI te vergoeden en het trainen van
jeugdgezondheidswerkers om kinderen met een verhoogd risico
op overgewicht (vaker) naar een gezonde leefstijl toe te leiden.
Het vergoeden van het beweegdeel van de GLI is een maatregel
die terugkomt in de top 10.

Pagina 34 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

4

Problematisch alcoholgebruik

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste aanvullende maatregelen voor
het terugdringen van problematisch alcoholgebruik besproken. Allereerst
worden de aanbevelingen vanuit de internationale literatuur beschreven
en onderbouwd, onderverdeeld in categorieën van verschillende typen
maatregelen. Zie Tabel 4 voor een overzicht van de geraadpleegde
(inter)nationale literatuur over beleid gericht op de aanpak van
problematisch alcoholgebruik. Per categorie volgt een beschrijving van
het type maatregel en het belang van de inzet ervan. Er wordt
besproken of dit type maatregelen al in het NPA voorkomt en hoe deze
volgens de experts eventueel aangescherpt kunnen worden om een
grotere impact te maken op het mogelijk behalen van de ambities in het
NPA (zie de inleiding). Vervolgens wordt besproken welke maatregelen
er in deze categorie aanvullend worden aangeraden vanuit de literatuur
en vanuit de experts. Het hoofdstuk eindigt met een overzicht van de
maatregelen die experts het meest impactvol achten voor het mogelijk
behalen van de NPA-ambities voor problematisch alcoholgebruik. In de
online bijlage wordt een overzicht gegeven van alle door de experts
aangedragen maatregelen.
Tabel 4 (Inter)nationale literatuur over beleid gericht op (problematisch)
alcoholgebruik

Titel
Gezond gedrag bevorderd.
Eindrapportage van de
werkgroep IBO preventie.
2006-2007 [17]
Evidence for the
effectiveness and costeffectiveness of
interventions to reduce
alcohol-related harm [47]
Global strategy to reduce
the harmful use of alcohol
[48]

Preventie van schadelijk
alcoholgebruik – Een update
van de kennissynthese uit
2010 en een Roadmap voor
STAD-Nederland [49]
European action plan to
reduce the harmful use of
alcohol 2012 – 2020 [50]
Alcohol in the European
Union. Consumption, harm
and policy approaches [51]

Omschrijving
Het IBO richt zich op de bevordering van gezond gedrag toegespitst op
het tegengaan van onder andere overmatig alcoholgebruik.
In 2009 publiceert de WHO een update van de kennisbasis over
‘evidence-based’ aanpak voor alcoholbeleid, veelal bestaande uit
systematische reviews en meta-analyses.
In 2010 publiceerde de WHO de ‘Global strategy to reduce the harmful
use of alcohol’ waarin tien ‘target areas’ zijn geformuleerd waarbinnen
beleidsopties en interventies voor het terugdringen van schadelijk
alcoholgebruik zijn gecategoriseerd.
In opdracht van ZonMw heeft het Trimbos-instituut in samenwerking met
het IVO een kennissynthese uitgevoerd. Hierin is geïnventariseerd wat er
(on)bekend is over de effectiviteit en implementatie van maatregelen,
interventies en werkzame elementen ter preventie van schadelijk
alcoholgebruik. Dit document betreft een update van de kennissynthese.
In 2012 publiceerde de WHO een voor Europa specifiek actieplan voor de
aanpak van schadelijk alcoholgebruik. Ook hier worden verschillende
beleidsopties voorgesteld en gecategoriseerd naar de tien ‘target areas’.
In 2012 presenteert de WHO het op dat moment huidige
literatuuroverzicht van effectief alcoholbeleid en een overzicht van data
over de EU op het gebied van alcoholconsumptie, schade en
beleidsbenaderingen.

Pagina 35 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Titel
Updated Appendix 3 of the
WHO Global NCD Action
Plan 2013–2020 [52]
IBO Gezonde leefstijl.
Eindrapportage van de
werkgroep “IBO Gezonde
leefstijl”. 2016 [18]
Global status report on
alcohol and health 2018
[53]
Policy in action. A tool for
measuring alcohol policy
implementation [54]
Successes and Failures of
Health Policy in Europe.
Four decades of divergent
trends and converging
challenges [55]
Inventarisatie
alcoholmarketing [56]
Kennissynthese
alcoholmarketing [57]
Status report on alcohol
consumption, harm and
policy responses in 30
European countries 2019
[58]
4.1

Omschrijving
In 2013 bracht de WHO het ‘Global Action Plan for the Prevention and
Control of NCDs 2013-2020’ uit. Bijlage 3 van bevat een lijst met “best
buys” (effectieve en kosteneffectieve interventies) en andere aanbevolen
interventies voor de aanpak van schadelijk alcoholgebruik wordt
gegeven.
Het ministerie van Financiën publiceert het eindrapport van de werkgroep
“IBO Gezonde leefstijl” en schetst wat er bekend is over de effectiviteit
van het leefstijlbeleid, waar en hoe deze kennis beter kan, en welke
mogelijkheden er zijn om de invulling van het leefstijlbeleid te
verbeteren.
In 2018 publiceerde de WHO een volgende ‘global status report on
alcohol’ met een samenvatting van de huidige kennis van
alcoholconsumptie, de wereldwijde gezondheidsrisico’s van
alcoholgebruik, de gevolgen van alcoholgebruik en het beleid dat in
verschillende landen en regio’s gevoerd wordt.
De WHO beschrijft in dit document de constructie van de samengestelde
indicatoren, opgesteld in het ‘European action plan to reduce the harmful
use of alcohol 2012-2020’ (EAPA). Verder wordt er een evaluatie van het
implementeren van de tien eerder genoemde ‘target areas’
gepresenteerd.
Hoofdstuk drie van dit rapport geeft een overzicht van ‘evidence-based’
beleid dat alcohol-gerelateerde schade verminderd. Het beschrijft de
variatie in succesvol alcoholbeleid in Europese landen en gaat in op
sociale, institutionele en overige determinanten van successen en
mislukkingen van alcoholbeleid.
In 2018 bracht onderzoeks- en adviesbureau Intraval, in opdracht van
het ministerie van VWS, een inventarisatie uit naar de blootstelling aan
verschillende vormen van alcoholmarketing.
In dit onderzoek van Tactus verslavingszorg, de Universiteit van
Amsterdam en Universiteit Twente in opdracht van ZonMw, is de huidige
kennis over de omvang en gevolgen van alcoholmarketing in kaart
gebracht en zijn vervolgens kennislacunes vastgesteld.
Dit WHO rapport geeft een momentopname van alcoholconsumptie,
alcohol-gerelateerde schade en beleidsreacties op het gebied van alcohol
in Europese landen.

Prijsregulering
Het verhogen van de prijs van alcoholische dranken is één van de meest
effectieve interventies om problematisch alcoholgebruik tegen te gaan
[48]. Prijsregulering kan onder andere worden ingezet voor het
verminderen van drankgebruik onder minderjarigen en het stoppen van
de ontwikkeling van het drinken van grote hoeveelheden alcohol en/of
zwaar drinkgedrag. Zware drinkers en jongeren zijn namelijk met name
gevoelig voor de veranderingen in de prijs van alcoholische dranken
[48]. Onderzoek laat consequent zien dat een verhoging van accijnzen
en daarmee de prijs van alcohol invloed heeft op de consumptie [18, 59,
60]. Prijsregulering, door middel van het verhogen van accijnzen, wordt
gezien als één van de “best buys” om alcoholgebruik terug te dringen.
Een “best buy” is een bewezen effectieve en kosteneffectieve maatregel
[52]. De WHO beveelt aan om de belastingen specifiek op alcoholische
Pagina 36 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

dranken die aantrekkelijk zijn voor jongeren te verhogen, of een
stimulans in te stellen op vergelijkbare dranken met een lager
alcoholpercentage [50]. Verder hangt de effectiviteit van het prijsbeleid
af van factoren als persoonlijke voorkeur, veranderingen in inkomen,
alcoholprijzen in buurlanden en alcoholvrije alternatieven aanwezig in
een land [48].
Het reguleren van de prijs van alcohol met beleid kan bijvoorbeeld door
het heffen van alcoholbelastingen [61], het stellen van een
minimumprijs voor alcohol (ofwel minimum unit pricing (MUP)) [48, 50,
53], en het reguleren van kortingsprijzen [62]. Het verhogen van
belastingen op alcohol is de meest gebruikte strategie voor het
verhogen van de prijs van alcoholische dranken. In Nederland worden
alcoholprijzen beïnvloed via accijnzen, waarbij de hoogte van de accijns
afhankelijk is van het type alcoholhoudende drank 3 [61, 63]. Wat betreft
prijsregulering staat in het NPA dat MUP, zoals die nu in Schotland wordt
toegepast, nader zal worden geanalyseerd. Hierbij zal worden gekeken
naar de effectiviteit van een dergelijke maatregel in Nederland. Experts
adviseren ook dat er een wettelijke MUP wordt ingevoerd, waar alle
verkopers van alcohol zich aan moeten houden en zodanig dat in elk
geval een redelijk percentage van de totale alcoholconsumptie er onder
valt.
Om weerstand vanuit consumenten en verkopers tegen te gaan is het
belangrijk dat prijsbeleid ondersteund wordt met voorlichting en
bewustwordingsmaatregelen [48]. Het is belangrijk dat het heffen van
belastingen gecombineerd wordt gedaan in verhouding tot andere
prijzen en inkomsten [52], bijvoorbeeld het regelmatig (her)beoordelen
van de alcoholprijzen in relatie tot het inkomensniveau en inflatie [48].
Deze aanbeveling wordt ook gedaan door de experts. Zij geven aan dat
de prijs van alcoholhoudende dranken middels accijns de komende jaren
geleidelijk verhoogd zou moeten worden, in elk geval met een hoger
percentage dan de inflatie, zodat de prijsverhoging opgemerkt wordt en
de prijs van alcoholhoudende drank hoger wordt dan van alcoholvrije
drank. Specifiek in de sportcontext wordt in de literatuur genoemd dat
de prijzen van alcohol in sportkantines lager zijn dan in de reguliere
horeca. Om alcoholgebruik in sportkantines te verminderen wordt
aanbevolen om de prijs gelijk te trekken [17].
Andere beleidsopties zijn restricties of een verbod op directe en indirecte
prijspromoties, kortingen of prijzen onder de minimumprijs [48, 52] en
het verstrekken van prijsprikkels voor alcoholvrije dranken [48]. Experts
adviseren een verbod op het aanbieden van alcoholhoudende drank met
kortingen (prijsacties). Hieronder vallen ook kortingen gegeven door
brouwers op het kopen van grote hoeveelheden alcoholhoudende
dranken. Deze aanvullende maatregel sluit aan bij het wetsvoorstel van
het wijzigingstraject van de Drank- en Horecawet in Nederland. Hierin is
opgenomen dat prijsacties voor alcoholhoudende dranken voor gebruik
elders dan ter plaatse van meer dan 25% korting niet langer zijn
toegestaan [64]. Een andere beleidsopties die nog in de literatuur naar
3 Ieder type alcoholhoudende drank wordt gedefinieerd met één of meerdere categorieën die aangeven binnen

welke range het alcoholpercentage moet liggen. Aan iedere categorie is vervolgens een accijnshoogte
gekoppeld. Zo zijn er bijvoorbeeld verschillende accijnzen voor wijnen in drie categorieën: ≤ 8,5%, > 8,5%
maar ≤ 15%, en >15% (19).
Pagina 37 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

voren komt is het verminderen of stoppen van het verstrekken van
subsidies aan marktdeelnemers op het gebied van alcohol [48].
4.2

Aanbod en leefomgeving
Het reguleren van de fysieke beschikbaarheid van alcoholische dranken
kan op veel verschillende manieren. Voorbeelden zijn het reguleren van
het aantal en de dichtheid van verkooppunten van alcoholische dranken
in een bepaald gebied en het reguleren van verkooptijden [50, 53, 55].
Internationale studies laten zien dat hoe meer alcohol er beschikbaar is,
hoe meer er geconsumeerd wordt [50]. Implementatie van kleine
aanpassingen op het gebied van de beschikbaarheid van alcohol kunnen
al leiden tot minder problematisch alcoholgebruik [50].
In het NPA staan een aantal afspraken die gericht zijn op het aanbod
van (non-) alcoholische dranken, zoals in de deelthema’s ‘Alcohol en de
school en studie omgeving’ en ‘Een gezonde sportomgeving’. Een
voorbeeld van een afspraak is om bij studentenorganisaties alcoholarm
en alcoholvrij bier standaard beschikbaar te hebben in het assortiment
en dit te promoten. De experts stellen voor deze afspraak uit te breiden
met het promoten van alcoholvrij tijdens evenementen en het gratis
beschikbaar stellen van water. Ook staan er afspraken in het NPA voor
sportverenigingen met een eigen accommodatie om aan de slag te gaan
met hun alcoholbeleid en modelkantines voor sportverenigingen te
ontwikkelen en monitoren. Experts adviseren om sport- en culturele
verenigingen financieel te ondersteunen zodat ze niet meer afhankelijk
hoeven te zijn van de verkoop van alcohol. Ook stellen ze voor dat in
sportkantines geen alcoholhoudende dranken meer aangeboden mag
worden, maar alleen alcoholvrije alternatieven. Ook de ontwikkeling van
een vignetsysteem voor de modelkantines, zoals in Australië via het
Good Sports Program 4, wordt aangeraden [65]. Een overzicht van alle
voorgestelde aanscherpingen is te vinden in de online bijlage. Verder
wordt in de literatuur aangeraden om het gebruik van alcohol in
sportkantines en bij sportevenementen te verminderen [17]. Dit sluit
aan bij de hierboven genoemde aanscherpingen van NPA afspraken van
de experts. Ook noemen de experts het verlagen van het aantal
‘zuipketen’ en het gebruik daarvan door jongeren op het platteland als
aanpak voor problematisch alcoholgebruik voor de doelgroep jongeren.
De WHO noemt het belang van het reguleren van het aanbod van
alcohol voor de aanpak van problematisch alcoholgebruik, onder andere
door het verbeteren van handhaving [50]. Met name wetgeving over de
leeftijdsgrens en het stoppen van de verkoop van alcoholische dranken
aan dronken mensen zijn volgens de WHO vaak lastig te handhaven
[50]. De WHO “availability of alcohol” is één van de tien “target areas”
voor de aanpak van problematisch alcoholgebruik [48]. Hierin wordt
genoemd dat wetgeving, beleid en programma’s belangrijke
instrumenten zijn om de gemakkelijke toegang tot alcohol bij
risicogroepen en kwetsbare groepen te voorkomen, waaronder jongeren
[48]. Ook één van de “best buys” van de WHO is gericht op de fysieke
4

Good Sports is een Australisch programma, georganiseerd door de Alcohol and Drug Foundation (ADF). Good
Sports ondersteunt sport clubs in het ontwikkelen van een op-maat-beleid omtrent alcohol, roken, drugs,
mentale gezondheid en transport. Clubs die alle acties in hun actieplan hebben uitgevoerd mogen zichzelf een
“Gold Medal Good Sports Club” noemen. https://goodsports.com.au/program/
Pagina 38 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

beschikbaarheid van alcoholische dranken. Een “best buy” is een
bewezen effectieve en kosteneffectieve maatregel [52]. De WHO
beschrijft dat interventies zich moeten richten op het wettelijk bepalen
en handhaven van de fysieke beschikbaarheid van alcohol in de
detailhandel (via het terugdringen van het aantal verkoopuren) [52].
Een vereiste hiervoor is een goede infrastructuur en voldoende
capaciteit voor de implementatie en het vaststellen van wetgeving [52].
In Nederland is sinds 2014 bij wet bepaald dat een gemeente verplicht
is een preventie- en handhavingsplan op te stellen. Hierin legt de
gemeente vast hoe ze invulling geeft aan haar toezichts- en
handhavingstaak in het kader van de Drank- en Horecawet. Het plan
bevat de hoofdzaken van het beleid met betrekking tot de preventie van
alcoholgebruik door jongeren en de handhaving van de wet [66].
Beleidsopties en interventies die genoemd worden voor de aanpak van
de fysieke beschikbaarheid van alcohol zijn het opstellen, invoeren,
aanscherpen en handhaven van een systeem dat de productie en
(ver)koop van alcoholische dranken reguleert [48, 50]. Voorbeelden
hiervan zijn het introduceren van een licentiesysteem voor productieen/of verkooppunten, onder meer door het stellen van bepaalde
voorwaarden aan een vergunning, of een monopolie door de overheid op
de verkoop van alcohol door introductie van staatswinkels [48, 53, 54].
Daarnaast wordt in de literatuur het reguleren van het aantal en de
locatie van ‘on-premise’ en ‘off-premise’ 5 verkooppunten genoemd als
een beleidsoptie [48], zoals het reguleren van of restricties op drinken in
het openbaar, bijvoorbeeld bij onderwijsinstellingen, sportevenementen
en openbaar vervoer [53], of het reguleren van verkoop op (officiële)
evenementen. Ook de experts adviseren het aantal verkooppunten van
alcoholische dranken te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld gereguleerd
worden door het moeilijker te maken om een drankvergunning te
krijgen, een limiet te stellen op het aantal vergunningen dat in een
gebied afgegeven mag worden, een grens te stellen aan de dichtheid
van verkoopkanalen in steden, of een verbod in te stellen op blurring 6.
Experts adviseren om alcoholische dranken alleen in slijterijen te
verkopen. Verder adviseren de experts specifiek voor de aanpak van
zwaar en/of overmatig alcoholgebruik om experimenten op te zetten en
uit te voeren om alcoholconsumptie tijdens het uitgaan te verlagen.
Bijvoorbeeld vroegere sluitingstijden van de horeca en niet
doorschenken bij dronkenschap, met aandacht voor het voorkómen van
gezondheidsschade, overlast en uitgaansgeweld.
In de literatuur worden ook het reguleren van verkooptijden [17, 50,
53-55] en verkoopdagen [24, 58] en het vaststellen van een geschikte
minimumleeftijd [48] genoemd als beleidsopties. Verdere aanbeveling
met betrekking tot de leeftijdsgrens van 18 jaar is om in te zetten op
voorlichting en wetgeving, waarmee handhaving van de leeftijdsgrens
verbeterd kan worden [50]. Ook wordt genoemd dat de leeftijdsgrens
verhoogd zou kunnen worden naar 21 jaar [53]. Daarnaast is beleid
gericht op preventie van doorschenken bij dronkenschap, door
bijvoorbeeld wettelijke verantwoordelijkheid te leggen bij de verkopers,
5

‘On-premise’ verkoop van alcohol betreft verkoop in bijvoorbeeld een bar, restaurant of cafe. ‘Off-premise’
verkoop van alcohol betreft verkoop in bijvoorbeeld winkels.
6
‘Blurring’ staat voor grensvervaging tussen kanalen, zoals de retail met horeca. Een voorbeeld voor alcohol is
het aanbieden van alcoholische dranken bij de kapper.
Pagina 39 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

een optie voor beleid [48]. Naar aanleiding van afspraken uit het NPA is
het strafbaar stellen van wederverstrekking in Nederland opgenomen in
een wetsvoorstel om de Drank- en Horecawet te verbeteren en
moderniseren [68, 69]. Experts doen verschillende aanbevelingen voor
maatregelen, zoals regelgeving rondom schenktijden in horeca en clubs,
uitbreiding van het aanbod van alcoholvrije alternatieven op
evenementen en een verbod op het verkopen van alcoholische dranken
voor off-premise gebruik binnen een vastgestelde straal van alle scholen
(zie de online bijlage voor een overzicht van alle voorgestelde
maatregelen in deze categorie).
4.3

Marketing
Volgens de Reclamecode voor alcoholhoudende dranken is reclame voor
alcoholhoudende drank (i.e. alcoholmarketing) gedefinieerd als: ‘iedere
openbare en/of systematische directe dan wel indirecte aanprijzing van
alcoholhoudende drank en van niet-alcoholhoudende drank. Voor zover
deze wordt aangeprezen om te worden gebruikt in combinatie met
alcoholhoudende dranken door een adverteerder of geheel of deels ten
behoeve van deze, al dan niet met behulp van derden. Onder reclame
wordt mede verstaan diensten’ [70]. In de in 2020 verschenen
kennissynthese alcoholmarketing wordt geconcludeerd dat
alcoholmarketing in Nederland zeer aanwezig is en dat deze ook
minderjarigen bereikt [57]. Maatregelen op het gebied van
alcoholmarketing zijn belangrijk, omdat blootstelling aan
alcoholmarketing het nuttigen van alcohol stimuleert [71]. Jongeren
(12-17 jaar) en jongvolwassenen (18-30 jaar) zijn extra vatbaar voor
alcoholmarketing [56]. Uit onderzoek blijkt dat hoe vaker jongeren
worden blootgesteld aan alcoholmarketing, des te groter de kans is dat
zij alcohol gaan drinken voordat zij 18 jaar oud zijn [71].
In het NPA is ‘Marketing van alcoholhoudende drank’ één van de vijf
deelthema’s van het deelakkoord problematisch alcoholgebruik. Hierin
staat bijvoorbeeld de afspraak over het uitfaseren van reclameborden
van alcoholhoudende dranken in de sportomgeving en de afspraak dat
alcoholmarketing jongeren niet bereikt via social media. Daarnaast zijn
in het deelthema ‘Alcohol en de school en studie omgeving’ afspraken
gemaakt die zich richten op universiteiten en hogescholen en de
ontwikkeling en uitvoering van een ‘Alcoholpreventie & Studie’ plan (zie
online bijlage). Aanvullend hierop adviseren experts dat, om
problematisch alcoholgebruik terug te dringen, het van belang is dat
universiteiten en hoger onderwijsinstellingen (hbo’s) een alcoholbeleid
ontwikkelen en implementeren. Hierin dient onder andere aandacht
besteed te worden aan alcohol verkoop- en marketing.
De WHO noemt alcoholmarketing als één van de tien ‘target areas’ voor de
aanpak van problematisch alcoholgebruik [48]. De impact van marketing
zou teruggedrongen moeten worden, met name op jongeren en
adolescenten. Daarnaast is beleid gericht op verboden en restricties
rondom alcoholmarketing om blootstelling te beperken, ook één van de
“best buys” van de WHO [52]. Een “best buy” is een bewezen effectieve en
kosteneffectieve maatregel [52]. Zowel de content als de mate waarin
blootstelling aan alcoholmarketing plaatsvindt zijn belangrijke
aanknopingspunten voor beleid en van belang om te voorkomen dat
Pagina 40 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

alcoholmarketing jongeren bereikt. Daarnaast is de ontwikkeling van een
onafhankelijke organisatie die verantwoordelijk is voor een surveillance
systeem voor alcoholmarketing belangrijk, aangevuld met een systeem dat
overtredingen op het gebied van alcoholmarketing afhandelt [48].
Beleidsopties die genoemd worden in de literatuur voor de aanpak van
alcoholmarketing zijn: het opzetten van regelgeving (bij voorkeur via
wetgeving) voor het reguleren van content van marketing, het reguleren
van de hoeveelheid marketing en reguleren van directe en indirecte
marketing via (een deel van de of) alle media [48]. Sinds 2009 heeft
Nederland de Mediawet. Deze wet betreft een verbod op alcoholreclame op
televisie en radio van 06.00 uur tot 21.00 uur. Experts adviseren het
instellen van een algeheel verbod op marketing van alcoholhoudende
dranken en alcoholvrije alternatieven (inclusief sluikreclame). Daarbij zou
begonnen moeten worden met een marketingverbod in de nabijheid van
kinderdagverblijven, po, vo, mbo’s, hbo’s en universiteiten en
verslavingsklinieken. Ook het tijdslot waarin reclame voor alcoholhoudende
dranken en alcoholvrije alternatieven gemaakt wordt zou volgens de
experts verkleind moeten worden. Daarnaast adviseren de experts dat
marketing voor 0.0% dranken duidelijk te onderscheiden dienen te zijn van
alcoholhoudende dranken. Ook adviseren de experts dat alcoholmarketing
in de supermarkt, zoals indirecte marketing voor prijsstapeling, verboden
zou moeten worden (zie de online bijlage voor het gehele overzicht van
voorgestelde marketingmaatregelen).
In de literatuur wordt ook aanbevolen om sponsoractiviteiten die alcohol
promoten te reguleren [48]. Specifiek wordt hierbij door experts genoemd
dat er een verbod op alcoholsponsoring van sportevenementen of
sportorganisaties zou moeten komen en zou het verboden moeten worden
om een link te leggen tussen sport en alcohol in reclame uitingen.
Daarnaast wordt aanbevolen om promoties gericht op jongeren te
beperken of verbieden en nieuwe vormen van alcoholmarketing,
bijvoorbeeld via social media te reguleren [48]. Ook experts geven aan dat
op evenementen waar (ook) jongeren, zwangere vrouwen en (ex)verslaafden komen in de toekomst alleen nog maar reclame zou mogen
worden gemaakt voor alcoholarm of alcoholvrij bier. Verder noemen de
experts dat brouwers geen contact meer mogen leggen met
studentenverenigingen of sportverenigingen. Daarnaast geven de experts
aan dat alcoholmarketingactiviteiten specifiek in de richting van
studentenverenigingsbesturen zouden moeten stoppen en zij alleen nog
reclame maken voor alcoholvrije varianten in de studentenhoreca.
De WHO benoemt verder dat maatregelen voor het reguleren omvangrijk
moeten zijn door alle verschillende onderdelen (bijvoorbeeld de sportsector
en ‘product placement’) en kanalen (bijvoorbeeld via podcasts en social
media) die gebruikt worden voor marketing aangepakt dienen te worden
[50]. Ook is op internationaal gebied actie nodig, omdat commerciële
communicatie ook landsgrenzen overgaat (‘cross-border marketing’) [50].
Cross-border marketing op social media of tv en radio zou gereguleerd
moeten worden [58]. Daarnaast wordt in de literatuur voorgesteld
restricties te stellen voor ‘window advertising’ 7 [54].
7

Window advertising is een manier van adverteren waarbij ramen van panden op A-locaties volledig beplakt
worden met branding van een bepaald merk.
Pagina 41 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

4.4

Voorlichting en educatie
Onder initiatieven met betrekking tot voorlichting en educatie vallen hier
zowel campagnes als onderwijsprogramma’s. Voorlichting kan binnen
verschillende omgevingen plaatsvinden, waaronder binnen de zorg, scholen
en de sportsector. Vanwege tegenwerkende krachten, zoals verleidende
alcoholmarketing en een brede beschikbaarheid van alcohol, leiden
initiatieven met betrekking tot voorlichting zelf niet tot een langdurige
verandering in alcohol-gerelateerd gedrag [47, 72]. Wel zijn ze essentieel
voor het verhogen van bewustzijn en kennis omtrent alcohol. Ook is
voorlichting een belangrijk onderdeel van alcoholbeleid in bredere zin,
omdat het draagvlak kan creëren voor andere maatregelen [24].
Binnen het NPA zijn in de deelthema’s ‘Alcohol en de school en studie
omgeving’, ‘Bewustwording en vroeg signalering’ en ‘Naleving en
handhaving bij leeftijdsgrens en dronkenschap’ verschillende afspraken
gemaakt met betrekking tot voorlichting en educatie. Voor campagnes gaat
het om voortzetten van IkPas/40 dagen zonder alcohol, het stimuleren van
alcoholvrij, de NIX18 campagne en het creëren van bewustzijn over de
gezondheidsrisico’s van alcohol. Met betrekking tot educatie staat er in het
NPA wat binnen het po, vo, mbo, hogescholen en universiteiten zou
moeten gebeuren om alcoholgebruik tegen te gaan. Binnen het po, vo en
mbo draait het voornamelijk om voorlichting en interventies, terwijl er voor
hogescholen en universiteiten wordt gefocust op beleidsplannen (zie online
bijlage).
Campagnes
Uit de literatuur blijkt dat massamedia campagnes over het algemeen niet
direct schade door problematisch alcoholgebruik verlagen en dat
campagnes georganiseerd door de industrie zelf voornamelijk positieve
gevolgen hebben voor de adverteerder [47]. Desondanks worden er in de
literatuur verschillende aanbevelingen gedaan met betrekking tot
campagnes. Er dient voornamelijk te worden ingezet op bewustwording en
het vergroten van de kennis over de omvang en aard van problemen die
veroorzaakt worden door schadelijk alcoholgebruik, ondersteund door
monitoring [53]. Zo zouden er bewustwordingscampagnes moeten worden
opgezet gericht op “drinking-driving”, gericht op alcoholgebruik onder
jongeren en gericht op het effect van alcoholgebruik op de gezondheid [53,
58]. Massamediale campagnes zouden voornamelijk opgezet moeten
worden ter ondersteuning van ander beleid, zoals aanbodbeperking, omdat
het hier draagvlak voor kan creëren [18]. Deze aanbevelingen vanuit de
literatuur worden onderstreept door de experts, welke adviseren om een
verbod op wederverstrekking aan minderjarigen te ondersteunen met een
campagne. Zo’n campagne dient om burgers te informeren over de nieuwe
wetgeving en handhaving hierop. Ook dient het om de sociale norm met
betrekking tot alcoholgebruik en het doorgeven van alcohol aan
minderjarigen te veranderen. Een andere aanvullende maatregel die door
experts wordt genoemd is de inzet van campagnes om de sociale norm
rond alcoholgebruik te veranderen. De boodschap hierbij is dat
alcoholgebruik niet verbonden is aan gezelligheid en dat alcoholvrij eerder
regel is dan uitzondering. Om jongeren beter te bereiken zou er daarnaast
ingezet moeten worden op de betrokkenheid van influencers bij
voorlichting en cultuurverandering rondom alcohol (zie de online bijlage

Pagina 42 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

voor het overzicht van alle door de experts voorgestelde
voorlichtingsmaatregelen).
Onderwijsprogramma’s
Onderwijsprogramma’s op het gebied van alcoholgebruik die enkel
informerend zijn van aard leiden ook niet direct tot een verlaging van
alcoholgebruik, maar kunnen wel bijdragen aan de kennis en sociale
norm omtrent alcoholgebruik [24, 47]. De effectiviteit van
onderwijsprogramma’s kan vergroot worden door bijvoorbeeld
onderscheid te maken tussen vroege, midden en late adolescentie en
door ouders in de voorlichting te betrekken [18, 49]. Ook experts
adviseren dat ouders via scholen of ouderverenigingen minstens eens
per jaar zouden moeten samenkomen om geïnformeerd te worden en
afspraken te maken over alcoholconsumptie van hun kinderen. Ook is
het volgens de literatuur essentieel dat onderwijsprogramma’s niet enkel
focussen op alcoholgebruik, maar juist ook op sociale vaardigheden en
competenties [18, 49]. In aanvulling daarop raden experts aan om
alcoholvoorlichting op scholen te koppelen aan activiteiten, zodat het
niet concurreert met andere leefstijllessen. Voorlichtingsactiviteiten
zouden moeten worden ingebed in programma's met
deskundigheidsbevordering, beleidsontwikkeling en ouderinterventies en
toeleiding naar zorg. Daarnaast dient op alle onderwijsinstellingen via
evidence-based methoden voorlichting gegeven te worden over
alcoholgebruik. Verder wordt er geadviseerd om in Nederland onder
studenten te investeren in een cultuuromslag wat betreft alcoholgebruik,
in samenwerking met studentenverenigingen, universiteiten en hboinstellingen. Ook raden experts aan een hulpaanbod voor ouders van
aankomende studenten te ontwikkelen, gebaseerd op een evidencebased aanpak (zie online bijlage).
Met betrekking tot voorlichting binnen de sport raden experts aan met
verschillende partijen bewustwordingsbijeenkomsten te ontwikkelen, om
via voorlichting en educatie te werken aan cultuurverandering binnen
sportverenigingen. Met betrekking tot voorlichting binnen de zorgsector
zeggen experts dat artsen vaker de gezondheidseffecten van alcohol
naar patiënten moeten communiceren. In de opleiding dient er dan ook
meer aandacht besteed te worden aan de gevolgen van alcoholgebruik.
Ook dient hierbij gebruik gemaakt te worden van de kennis en ervaring
van artsen van het netwerk poliklinieken en alcohol. Met betrekking tot
zwangere vrouwen adviseren experts om huisartsen een training
motiverende gesprekvoering te laten volgen, om zwangere vrouwen te
motiveren niet te drinken en om het alcoholgebruik bespreekbaar te
maken.
4.5

Handhaving en naleving
Wetgeving valt of staat met de naleving en/of handhaving hiervan [54].
Handhaving is een belangrijk instrument om de impact van interventies
en beleid te vergroten. Zo kan een verbeterde handhaving op het
verbod op doorschenken bij dronkenschap en de verkoop aan
minderjarigen zorgen voor een vermindering van alcoholgerelateerde
schade [47]. Desondanks blijkt uit Nederlands onderzoek dat de
naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar getest onder 17-jarigen
gemiddeld erg laag is (38%). De naleving is het hoogst bij
Pagina 43 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

ketenslijterijen (88%), borrelshops (83%) en ketensupermarkten
(72%), en het laagst bij horecagelegenheden (18%), webshops (2%) en
thuisbezorgdiensten (1%) [73].
In het NPA gaat het deelthema ‘Naleving en handhaving bij
leeftijdsgrens en dronkenschap’ specifiek over handhaving, met als doel
vanaf 2030 100% naleving van de leeftijdsgrens bij verstrekking van
alcohol. De maatregelen in het NPA zijn gericht op het ontwikkelen van
e-learnings over de leeftijdsgrens en doorschenken bij dronkenschap
voor verstrekkers van alcohol, versterking van handhaving door
gemeenten, versterking van naleving door verstrekkers, cursussen voor
Drank- en Horecawet (DHW) inspecteurs, en communicatie ter
bevordering van naleving door de consument. Experts raden aan deze
afspraken aan te scherpen door bijvoorbeeld boetes uit te delen of
vergunningen in te trekken bij overtredingen.
In de literatuur wordt aanbevolen te zorgen voor een aanzienlijke
verbetering van de handhaving [17, 49]. Handhaving door verkopers is
het meest effectief, omdat zij niet hun recht om alcohol te verkopen
willen verliezen [54]. Training voor verkopers van alcohol en bar- en
horecapersoneel, ondersteund met handhaving, leidt dan ook tot een
verbeterde kennis en houding ten aanzien van verantwoord alcohol
schenken [47]. Meer specifiek noemen experts bijvoorbeeld dat
gemeenten toezicht houden op de naleving van niet doorschenken bij
dronkenschap en mogelijke strafbaarstelling als dit overtreden wordt.
Hiervoor dient er een kwaliteitsstandaard en/of richtlijnen te komen voor
de toezichts- en handhavingstaak van gemeenten, zodat grote
verschillen in lokale handhaving worden beperkt. Daarnaast wordt
genoemd dat de opleidingen voor handhavers (van bijvoorbeeld de
leeftijdsgrens) verbeterd moeten worden, zodat zij meer
praktijkervaring krijgen. Ook barvrijwilligers en barcommissies binnen
studentenverenigingen dienen opgeleid te worden. Dit dient ondersteund
te worden met campagnes, onderzoek en voorlichting aan barpersoneel
(zie online bijlage). Specifiek voor de aanpak van zwaar en overmatig
alcoholgebruik adviseren experts om regionaal tweedelijns handhaving
op te zetten voor het doorschenken bij dronkenschap. Bewustwording
van de vervelende situaties voor barpersoneel en verantwoordelijkheid
van barpersoneel om niet door te schenken bij dronkenschap dient
hierbij goed in kaart te worden gebracht.
Vanwege de opkomst van online verkoop van alcohol, waarbij de
naleving van de leeftijdsgrens laag blijkt te zijn, wordt er tot slot
geadviseerd een sluitend identificatiesysteem te ontwikkelen onder
toezicht van een landelijke organisatie. Een alternatief dat geadviseerd
werd door experts is dat online verkoop van alcohol via thuisbezorgd
kanalen geheel verboden wordt. Experts adviseren verder om betere
handhaving te realiseren door de invoering van betere kassa-systemen
die kunnen ondersteunen bij het handhaven van de leeftijdsgrens. Ook
wordt aanbevolen dat specifiek binnen culturele organisaties, studentenen sportverenigingen gevraagd moet worden om een legitimatiebewijs
bij iedereen onder de 25 jaar.

Pagina 44 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

4.6

(Zorg)interventies
Kortdurende interventies kunnen significante verminderingen in
alcoholgebruik teweegbrengen onder problematisch drinkers [74]. Ook
verschillende in Nederland geïmplementeerde interventies, zoals
trainingen, interventies voor signalering, kortdurende interventies en
zelfhulpprogramma’s, zijn bewezen effectief 8. Deze interventies kunnen
plaatsvinden in verschillende settingen, zoals de zorg, maar ook binnen
de schoolomgeving en op het werk.
In het NPA staan verschillende afspraken met betrekking tot
zorg(interventies), zowel via “Alcohol en de school en studie omgeving”
als “Bewustwording en vroegsignalering”. In de online bijlage staan de
door experts aangedragen aanscherpingen op de afspraken uit het NPA.
Zorgverleners hebben een belangrijke rol in het aanpakken van
problematisch alcoholgebruik op individueel niveau. In de internationale
literatuur worden screening, kortdurende interventies en persoonlijke
begeleiding namelijk beschreven als effectieve vormen van behandeling
die in de zorg voor volwassenen met problematisch alcoholgebruik
kunnen worden ingezet [24, 49, 50, 54, 58]. Hiervoor worden
verschillende mogelijkheden genoemd, zoals therapie en advies
aangeboden vanuit de eerste lijn [58], kortdurende psychosociale
interventies [53], evenals farmacologische behandeling en
behandelingsprogramma’s [54]. Volgens de geraadpleegde experts
zouden interventies systematisch aangeboden moeten worden via
maatschappelijk of sociaal werk, de verslavingszorg of de geestelijke
gezondheidszorg. Verder wordt in de literatuur aanbevolen om
behandeling bij alcoholverslaving te vergoeden door de zorgverzekering
[53]. Een vergoeding vanuit het basispakket voor vroegsignalering,
screening op problematisch alcoholgebruik en kortdurende interventies
wordt ook door experts aangeraden.
Verder dient er volgens de literatuur speciale aandacht uit te gaan naar
alcoholgebruik onder specifieke doelgroepen, waaronder ouderen [49].
Ook de experts benoemen dat er binnen preventieve interventies en
voorlichting aandacht nodig is voor alcoholgebruik onder specifieke
groepen, zoals mensen met een licht verstandelijke beperking, jongeren
in justitiële en jeugdinstellingen en ouderen (50+). Dit laatste kan
bijvoorbeeld middels een individueel gesprekkentraject voor personen
die kritisch willen kijken naar hun eigen alcoholgebruik8. Voor de aanpak
van drinken onder zwangere vrouwen adviseren experts een interventie
op te zetten gericht op verloskundigen, in samenwerking met andere
medici (kinderartsen, huisartsen).
Het is voor interventies binnen de zorgsector dus belangrijk dat
zorgverleners goed opgeleid worden en dat er richtlijnen en materialen
beschikbaar zijn, zodat zorgverleners de motivatie en het zelfvertrouwen
hebben om zorgprogramma’s op te zetten en interventies uit te voeren
[54]. Het Trimbos-instituut adviseert het bewustzijn bij zorgverleners
omtrent de schadelijkheid van alcohol te vergroten, zodat zij scherper
oog krijgen voor het signaleren van alcoholproblemen [49]. Hierbij is
met name de rol van huisartsen, praktijkondersteuners huisartsenzorg
Op https://interventies.loketgezondleven.nl/interventieoverzicht2/Alcohol staat een overzicht van de
aanbevolen interventies voor alcohol (niet enkel problematisch alcoholgebruik).
8

Pagina 45 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

(POH’s), wijkteams, verloskundigen en artsen op de spoedeisende hulp
belangrijk [49].
Met betrekking tot interventies op het werk staat er in het NPA dat er
werkgroepen worden opgezet, waaronder één op het deelgebied
werknemers/bedrijven. De werkgroepen werken de acties en
interventies verder uit en zoeken daarbij zoveel mogelijk aansluiting bij
bestaande structuren en initiatieven, inclusief de zorg-, welzijns- en
vrijwilligersinfrastructuur. Aanvullend wordt in de literatuur geadviseerd
“werkprogramma’s” uit te voeren. Dit betekent dat er ingezet moet
worden op preventie en counseling, ondersteuning door collega’s, of
optionele interventies die op verzoek beschikbaar zijn, zoals
voorlichtingsprogramma’s en training van psychosociale vaardigheden
[50]. Specifiek voor de Nederlandse situatie wordt er door experts
geadviseerd in kaart te brengen in welke mate er door werknemers uit
verschillende bedrijfstakken en in verschillende functies wordt
gedronken, en te kijken in hoeverre de bewezen effectieve interventie
“screening and brief intervention” door bedrijfsartsen aangeboden zou
kunnen worden.
Daarnaast dient er voor de aanpak van zwaar en overmatig
alcoholgebruik onder studenten een online en offline hulpaanbod te
komen, die aansluit bij de keten van vroegsignalering. Hierbij dienen
ook lokale preventieafdelingen van de verslavingszorg betrokken te
worden. Daarnaast geven experts aan dat problematisch alcoholgebruik
onder jongeren aangepakt zou moeten worden door te focussen op de
kern van het probleem, zoals de gezinssituatie, de omgeving en/of
buurt. Hierbij dient te worden gekeken naar sociaaleconomische
verschillen van mensen bij de start van alcoholgebruik en geïndiceerde
preventie dient hierop te worden aangepast.
4.7

Ranking aanvullende maatregelen
Hieronder worden eerst de belangrijkste voorgestelde maatregelen voor
de gehele bevolking (overkoepelende maatregelen) gepresenteerd,
daarna worden specifieke maatregelen voor de ambitie gericht op
verminderen van zwaar/overmatig alcoholgebruik en alcoholgebruik
onder jongeren gepresenteerd (zie de inleiding voor de ambities). Voor
de ambitie gericht op zwangere vrouwen zijn vier maatregelen
aangedragen, maar niet gerankt (zie hiervoor de online bijlage).
Maatregelen voor de gehele bevolking
In de eerste en tweede ronde van de uitvraag hebben experts 34
overkoepelende maatregelen voorgesteld en geconcretiseerd voor het
thema problematisch alcoholgebruik. In de derde ronde hebben de
experts vervolgens de maatregelen geselecteerd waarvan ze de grootste
bijdrage verwachtten aan het behalen van de ambities en daarover
honderd punten verdeeld die deze verwachtte bijdrage representeert.
De experts hebben gemiddeld 14 (minimaal 4, maximaal 26)
maatregelen geselecteerd om 100 punten over te verdelen. In Figuur 1
worden de tien overkoepelende maatregelen weergegeven waar de
meeste experts de meeste punten aan hebben toegekend. De ranking
geeft aan wat de experts belangrijke maatregelen vinden, maar geeft
geen absoluut oordeel over de maatregelen.
Pagina 46 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

De maatregelen waar de meeste experts de meeste punten aan hebben
toegekend zijn de Minimum Unit Pricing (14 van de 17),
accijnsverhoging (14 van de 17) en het verbieden van contact tussen
brouwers en studentenverenigingen (13 van de 17). Binnen deze drie
maatregelen hebben de Minimum Unit Pricing (MUP) en de
accijnsverhoging de hoogste mediaan (namelijk 10 en 9 uit 100), het
verbod op contact tussen brouwers en studentenverenigingen kreeg een
mediaan van 5.

Figuur 2 Boxplot van puntentoekenning experts aan aanvullende maatregelen.
De figuur geeft de spreiding weer van het aantal punten dat de experts
toekennen per maatregel. Experts verdeelden 100 punten over de maatregelen.
De maatregelen zijn geordend op basis van de mediaan van de toegekende
punten, ofwel het aantal punten dat de helft van de experts minimaal aan de
maatregel toekenden. De corresponderende maatregelen staan in dezelfde
volgorde volledig uitgeschreven in Tabel 5.

In Tabel 5 staan de Top 10 maatregelen behorend bij Figuur 2
beschreven. Hieronder vallen 3 prijsmaatregelen, 4 maatregelen gericht
op marketing, 2 gericht op leefomgeving en aanbod en 1 maatregelen
gericht op voorlichting en educatie. Een overzicht van alle voorgedragen
overkoepelende maatregelen gericht op het terugdringen van
(problematisch) alcoholgebruik staan in de online bijlage.

Pagina 47 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Maatregel
1

2

3
4

5

6

7
8

9

10

Tabel 5 Top 10 aanvullende maatregelen volgens experts om (problematisch)
alcoholgebruik terug te dringen.
In deze tabel staan de 10 meest geselecteerde maatregelen, de categorie waarin
ze vallen, het aantal experts dat punten toekende aan de maatregelen en de
mediaan van het aantal punten dat de experts de maatregelen gaven, ofwel
hoeveel punten de helft van de experts de maatregel minimaal gaf.

Een wettelijke minimum eenheidsprijs (minimum unit
pricing) wordt ingevoerd waar alle verkopers van alcohol
zich aan moeten houden. Dit wordt zodanig ingevoerd dat
in elk geval een redelijk percentage van de totale
alcoholconsumptie er onder valt.
De prijs van alcoholhoudende dranken wordt middels
accijns de komende jaren geleidelijk verhoogd, in elk
geval met een hoger percentage dan de inflatie, zodat de
prijsverhoging opgemerkt wordt en zodat de prijs van
alcoholhoudende drank hoger wordt dan van alcoholvrije
drank.
Brouwers stoppen hun alcoholmarketingactiviteiten
richting besturen van (studenten)verenigingen en maken
alleen reclame voor alcoholvrij in de (studenten)horeca.
Er komt een algeheel verbod op marketing van
alcoholhoudende dranken en alcoholvrije alternatieven
(inclusief sluikreclame). Er wordt er begonnen met een
marketingverbod in de nabijheid van kinderdagverblijven,
po, vo, mbo’s, hbo’s en universiteiten en
verslavingsklinieken en het verkleinen van het tijdslot
waarin reclame voor alcoholhoudende dranken en
alcoholvrije alternatieven gemaakt kan worden.
Sport- en culturele verenigingen zijn niet meer afhankelijk
van de verkoop van alcohol, hiertoe krijgen ze zo nodig
meer subsidie. In voorbereiding hierop word er onderzoek
gedaan naar in hoeverre sport- en culturele verenigingen
financieel afhankelijk zijn van de alcoholverkoop.
Verbod op het aanbieden van alcoholhoudende drank met
kortingen (prijsacties) door verstrekkers van alcohol.
Hieronder vallen ook kortingen gegeven door brouwers op
het kopen van grote hoeveelheden alcoholhoudende
dranken.
Alcohol wordt alleen verkocht in slijterijen en er komt
daarmee ook een verbod op de verkoop via
thuisbezorgdiensten.
Universiteiten en hoger onderwijsinstellingen (hbo’s)
hebben een alcoholbeleid ontwikkeld en geïmplementeerd.
Hierin wordt onder andere aandacht besteed aan
alcoholverkoop en -marketing.
Artsen communiceren de gezondheidseffecten van alcohol
vaker richting hun patiënten. In hun opleiding wordt er
aandacht besteed aan de gevolgen van alcoholgebruik.
Ook wordt er gebruik gemaakt van de kennis en ervaring
van artsen van het netwerk poliklinieken en alcohol.
Alcoholmarketing in de supermarkt wordt verboden, zoals
indirecte marketing voor prijsstapeling.
Pagina 48 van 73

Categorie

# experts

Mediaan

Prijsregulering

14

10

Prijsregulering

14

9

Marketing

13

5

Marketing

11

5

Aanbod en
leefomgeving

14

4

Prijsregulering

10

4

Aanbod en
leefomgeving

9

4

Marketing

11

3

Voorlichting
en educatie

10

2

Marketing

9

2

RIVM-rapport 2021-0053

Maatregelen voor specifieke doelgroepen
De experts hadden tevens de mogelijkheid om punten toe te kennen aan
maatregelen gericht op specifieke doelgroepen. De experts hebben voor
de ambitie gericht op zwaar/overmatig alcoholgebruik in de tweede en
derde ronde 11 maatregelen voorgesteld specifiek gericht op het
verminderen van zwaar en overmatig alcoholgebruik (zie de Inleiding
voor de ambities). Zestien experts hebben over deze specifieke
maatregelen 100 punten verdeeld. Gemiddeld hebben zij 100 punten
over 7 (minimaal 3, maximaal 11) maatregelen verdeeld. In Tabel 6
staan de drie maatregelen gepresenteerd waar de meeste experts (12
tot 15) de meeste punten aan hebben toegekend. Een volledig overzicht
van de voorgestelde maatregelen gericht op zwaar alcoholgebruik is te
vinden in de online bijlage.
Tabel 6 Top 3 maatregelen gericht op zwaar/overmatig alcoholgebruik*.
In deze tabel staan de 3 meest geselecteerde maatregelen, de categorie waarin
ze vallen, het aantal experts dat punten toekende aan de maatregelen en de
mediaan van het aantal punten dat de experts de maatregelen gaven, ofwel
hoeveel punten de helft van de experts de maatregel minimaal gaf.

1

2

3

Maatregel
Er worden experimenten opgezet en uitgevoerd om
alcoholconsumptie tijdens het uitgaan te verlagen.
Bijvoorbeeld vroegere sluitingstijden van de horeca
en niet doorschenken bij dronkenschap, met
aandacht voor het voorkómen van
gezondheidsschade, overlast en uitgaansgeweld.
Er wordt regionaal tweedelijns handhaving opgezet
voor het doorschenken bij dronkenschap. Dit
vereist inzet van middelen en mensen om de
vaardigheden en kennis van barpersoneel te
ontwikkelen. Bewustwording van de vervelende
situaties voor barpersoneel en
verantwoordelijkheid van barpersoneel om niet
door te schenken bij dronkenschap dient hierbij
goed in kaart te worden gebracht. Ook worden
campagnes gehouden om het geven van drank aan
mensen die dronken zijn te de-normaliseren.
Studentenverenigingen laten hun barvrijwilligers
en barcommissies een training volgen over
alcoholvrije dranken in brede zin. Dit wordt
gegeven als bijscholingstraject vanuit het
horecavakonderwijs. Hierbij wordt ook aandacht
besteed aan het ontwikkelen van vaardigheden om
niet meer door te schenken bij dronkenschap.
Er komt een online en offline evidence-based
hulpaanbod voor studenten die problematisch
drinken. Dit sluit aan bij de keten van
vroegsignalering en hierbij worden lokale preventie
afdelingen van de verslavingszorg betrokken.

Categorie
Aanbod en
leefomgeving

# experts
13

Mediaan
14

Handhaving
en naleving

15

11,5

(Zorg)
interventies

12

10

*De expert die geen punten heeft verdeeld binnen deze ambitie is bij de berekening van
de mediaan niet meegenomen. De punten voor deze maatregelen zijn niet te vergelijken
met de punten maatregelen gericht op andere ambities, omdat er 100 punten zijn
verdeeld over verschillende hoeveelheden maatregelen.

Pagina 49 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Voor de ambitie gericht op jongeren (zie ambitie 3 in tabel 1) hebben de
experts in de eerste en tweede ronden 11 maatregelen voorgesteld.
Zestien experts hebben in de derde ronde 100 punten over gemiddeld 8
(minimaal 2, maximaal 11) maatregelen verdeeld. In Tabel 9 staan de
drie maatregelen gepresenteerd waar de meeste experts (13 of 14) de
meeste punten aan hebben toegekend. Een volledig overzicht van de
voorgestelde maatregelen gericht op alcoholgebruik onder jongeren is te
vinden in de online bijlage.
Tabel 7 Top 3 maatregelen gericht op jongeren.
In deze tabel staan de 3 meest geselecteerde maatregelen, de categorie waarin
ze vallen, het aantal experts dat punten toekende aan de maatregelen en de
mediaan van het aantal punten dat de experts de maatregelen gaven, ofwel
hoeveel punten de helft van de experts de maatregel minimaal gaf.

1

2

3

Maatregel
Alcoholvoorlichting op school wordt gekoppeld
aan activiteiten als klassenfeesten en de
werkweek zodat het niet concurreert met
andere leefstijllessen. Voorlichtingsactiviteiten
zijn ingebed in programma's met
deskundigheidsbevordering, beleidsontwikkeling
en ouderinterventies en toeleiding naar zorg.
Bij het invoeren van het verbod op
wederverstrekking door het ministerie van VWS
wordt een campagne gehouden om burgers te
informeren over de nieuwe regels en de
handhaving van het verbod. Deze campagne is
ook gericht op het veranderen van de sociale
norm met betrekking tot alcoholgebruik en het
doorgeven van alcohol aan minderjarigen.
De opleidingen voor handhavers worden
verbeterd, zodat handhavers meer
praktijkervaring krijgen.

Categorie
Voorlichting
en educatie

# experts
14

Mediaan
10

Voorlichting
en educatie

13

10

Handhaving
en naleving

13

10

* De expert die geen punten heeft verdeeld binnen deze ambitie is bij de berekening van
de mediaan niet meegenomen. De punten voor deze maatregelen zijn niet te vergelijken
met de punten voor maatregelen gericht op andere ambities, omdat er 100 punten zijn
verdeeld over verschillende hoeveelheden maatregelen.

Pagina 50 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

4.8

Highlights maatregelen problematisch alcoholgebruik
•

•

•

•

•

•
•

Met betrekking tot alcoholbeleid formuleert de WHO drie “best buys”
die het meest effectief zijn in het tegengaan van problematisch
alcoholgebruik, namelijk maatregelen met betrekking tot
prijsregulering, beschikbaarheid van alcohol (aanbod) en
alcoholmarketing [52]. Veel van de door experts aangedragen
maatregelen hebben ook betrekking op deze “best buys”. Een “best
buy” is een bewezen effectieve en kosteneffectieve maatregel [52].
Maatregelen gericht op prijsregulering zijn niet opgenomen in het
NPA. Wel is er een maatregel gericht op prijsregulering opgenomen in
het wetsvoorstel van het wijzigingstraject van de Drank- en
Horecawet in Nederland. Hierin is opgenomen dat prijsacties voor
alcoholhoudende dranken voor gebruik elders dan ter plaatse van
meer dan 25% korting niet langer zijn toegestaan [64]. Maatregelen
gericht op prijsregulering worden vaak door experts genoemd als
mogelijke aanvullende maatregelen. Drie maatregelen gericht op
prijsregulering komen terug in de top tien van door experts meest
aangedragen maatregelen, namelijk minimum unit pricing,
accijnsverhoging en een verbod op prijsacties.
Het reguleren van de fysieke beschikbaarheid van alcoholische
dranken komt meerdere malen terug in het NPA, met name op gebied
van sport- en studentenverenigingen. In de top tien staan ook het
(financieel) ondersteunen van verenigingen zodat ze onafhankelijk
kunnen zijn van alcoholverkoop. En gericht op de bredere
leefomgeving het beperken van verkoop van alcohol tot enkel
slijterijen.
In het NPA is ‘Marketing van alcoholhoudende drank’ één van de vijf
thema’s van het deelakkoord problematisch alcoholgebruik. Twee
hieruit aangescherpte afspraken komen tevens terug in de top tien,
namelijk een verbod voor brouwers om contact te leggen met
studenten- en sportverenigingen, en een algeheel verbod op
marketing van alcoholhoudende dranken en alcoholvrije
alternatieven. Verder staan in de top tien nog twee maatregelen
gericht op marketing. Namelijk dat universiteiten en hogescholen
alcoholbeleid ontwikkelen en implementeren dat onder andere
aandacht besteed aan alcoholverkoop- en marketing. Daarnaast de
maatregelen dat alcoholmarketing in de supermarkt, zoals indirecte
marketing voor prijsstapeling, verboden wordt.
Maatregelen die informerend van aard zijn (voorlichting en educatie)
zijn met name belangrijk om bewustzijn en kennis omtrent alcohol te
vergroten en draagvlak te creëren voor alcoholbeleid in brede zin.
Binnen het NPA staan al een aantal maatregelen op dit gebied
genoemd. Experts noemen als belangrijkste aanvullende maatregel
het vaker communiceren van gezondheidsrisico’s van alcohol door
artsen aan hun patiënten.
Vroegsignalering en doelgroepgerichte (zorg)interventies kunnen
zorgen voor significante verminderingen in alcoholgebruik onder
problematisch drinkers en zwangere vrouwen die alcohol drinken.
Handhaving en naleving zijn van belang voor de ondersteuning van
beleid en van specifiek belang voor het terugdringen van
alcoholgebruik onder zware drinkers en jongeren. Experts adviseren
onder andere de invoering van betere kassa-systemen en tweedelijns
handhaving op het verbod op doorschenken bij dronkenschap.
Pagina 51 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 52 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

5

Roken (onder jongeren en zwangere vrouwen)

In dit hoofdstuk worden mogelijk aanvullende maatregelen beschreven
die kunnen bijdragen aan het behalen van de ambities voor roken. Het
RIVM heeft in 2018 ingeschat dat de ambities voor volwassenen met de
afspraken die in het NPA staan mogelijk kunnen worden behaald [2]. De
afspraken van het NPA bleken echter onvoldoende om roken bij
jongeren en zwangere vrouwen in 2040 naar 0% te brengen. Daarom
richt dit onderdeel zich op mogelijk aanvullende maatregelen voor deze
twee doelgroepen.
Deze maatregelen zijn afkomstig uit de literatuur (zie Tabel 8). De
maatregelen worden per doelgroep (jongeren/zwangere vrouwen)
beschreven en daarbij onderverdeeld in type maatregel. Vervolgens zijn
de maatregelen naast de afspraken van het NPA en bestaande
wetgeving gelegd, om te bepalen welke maatregelen aanvullend
ingevoerd zouden kunnen worden voor jongeren en zwangere vrouwen.
Tabel 8 Geraadpleegde (inter)nationale literatuur met aanbevelingen voor
jongeren en zwangere vrouwen

Titel
WHO Framework Convention on Tobacco
Control (FCTC) [3]

WHO Recommendations for the
prevention and management of tobacco
use and second-hand smoke exposure in
pregnancy [4]
Tobacco Control Scale [5]

Rookpreventie bij jongeren: effectieve
interventies en andere mogelijkheden
voor preventie van roken bij jongeren
[6]
Het betrekken van het sociale netwerk in
de stoppen-met-roken begeleiding van
zwangere vrouwen: een verkennende
studie [7]
5.1

Omschrijving
Een wereldwijd verdrag van de WHO dat
maatregelen voor overheden specificeert om roken
terug te dringen. Hierin is een apart artikel
opgenomen dat zich richt op jongeren.
Wetenschappelijk onderbouwde aanbevelingen van
de WHO om (mee)roken bij zwangere vrouwen
terug te dringen.
Een ijkingsinstrument dat het aantal ingevoerde
maatregelen per Europees land in kaart brengt.
Deze maatregelen zijn oorspronkelijk aangeraden
door de Wereldbank.
Een literatuurverkenning van het Trimbos Instituut
naar effectieve beleidsmaatregelen, interventies en
implementatiestrategieën om roken bij jongeren
tegen te gaan.
Een studie van het Trimbos instituut naar de rol van
het sociale netwerk van de zwangere vrouw,
inclusief aanbevelingen voor beleid.

Jongeren
Prijsregulering
Het Trimbos instituut wijst in een literatuurstudie op maatregelen die
roken bij jongeren kunnen ontmoedigen, waaronder het verhogen van
de prijs van tabak via accijns. Deze prijsmaatregel heeft een groter
effect op jongeren dan op volwassenen en kan daarom bijzonder
effectief zijn om roken bij jongeren terug te dringen [6].

Pagina 53 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Zoals afgesproken in het NPA is de accijns in 2020 met 1 euro verhoogd.
Er wordt een evaluatie uitgevoerd voordat tot een verdere
accijnsverhoging wordt besloten [1]. Deze maatregel is niet specifiek op
jongeren gericht, maar op de gehele bevolking. Een verdere
accijnsverhoging kan overwogen worden omdat dit een groter effect
heeft op jongeren [6].
Aanbod
Naast maatregelen om de vraag naar tabaksproducten te verminderen,
bestaan er ook maatregelen rondom het aanbod van tabaksproducten.
Artikel 16 van het WHO Framework Convention on Tobacco Control
(FCTC) verdrag pleit voor een nationale leeftijdsgrens voor de verkoop
van tabaksproducten, het niet onbeheerd achterlaten van
tabaksproducten in winkelschappen, het geheel verbieden (of voor
jongeren ontoegankelijk maken) van tabaksautomaten en het verbieden
van eetwaren en speelgoed in de vorm van tabaksproducten
(imitatieproducten) [3]. Verder wordt er gepleit voor een verbod op
gratis verstrekking van tabaksproducten (bijvoorbeeld door de fabrikant
in het kader van productpromotie) en de verkoop van pakjes met
minder sigaretten erin of de verkoop van losse sigaretten [3].
Het Trimbos instituut wijst ook op maatregelen die de beschikbaarheid
van tabak voor jongeren inperken, zoals het terugdringen van het aantal
verkooppunten [6]. Er is een verband tussen het aantal verkooppunten
van tabak en rookgedrag. Specifiek voor jongeren zijn er aanwijzingen
dat zij vaker lijken te experimenteren met roken als er in hun directe
omgeving veel verkooppunten zijn [6]. In Nederland zijn er volgens een
recente inventarisatie 15.761 verkooppunten van tabak, waarvan ruim
40% bestaat uit supermarkten, 36% uit automaten, 13% uit
tankstations en 10% uit tabak- en gemakszaken [75].
In het NPA staat de doelstelling om het aantal verkooppunten voor
tabak terug te brengen [1]. Hieraan is de afspraak verbonden dat
sigarettenautomaten per 2022 worden verboden. Deze afspraak is niet
specifiek op jongeren gericht, maar op de gehele bevolking. Als het
verbod op automaatverkoop per 2022 van kracht is, heeft de
Nederlandse overheid alle aanbevelingen uit artikel 16 van het FCTC
binnen deze categorie ingevoerd, behalve het verbieden van eetwaren
en speelgoed in de vorm van tabaksproducten [76]. Deze maatregel zou
aanvullend kunnen worden ingevoerd. In aanvulling op het verbod op
automaatverkoop kan een verdere vermindering van het aantal
verkooppunten worden overwogen, om de beschikbaarheid van tabak
voor jongeren te verminderen.
Handhaving en naleving
Het instellen van een landelijke leeftijdsgrens voor de verkoop van tabak
kan alleen effectief zijn als hierop regelmatig en strikt wordt
gehandhaafd. Met betrekking tot handhaving pleit de WHO in artikel 16
van het FCTC voor leeftijdsverificatie bij twijfel over de leeftijd van de
consument en het straffen van verkopers die de leeftijdsgrens
overtreden [3]. Ook wordt voorgesteld om het kopen van tabak door
jongeren strafbaar te maken, naast het verkopen van tabak door
verkopers. Tot slot pleit de WHO in het verdrag voor een bordje bij het
verkooppunt waarop staat dat minderjarigen geen tabak mogen kopen.
Pagina 54 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Het Trimbos instituut wijst erop dat de handhaving van de leeftijdsgrens
in Nederland onvoldoende is [6]. Een recent onderzoeksrapport laat
inderdaad zien dat minderjarige jongeren in 50% van de gevallen nog
aan tabak kunnen komen [77]. Vooral via thuisbezorgkanalen (89%),
zelfstandige supermarkten (75%) en horecagelegenheden (68%)
hadden jongeren vrij toegang tot tabaksproducten [77]. Een rapport
over het beperken van verkooppunten van tabak van SEO Economisch
Onderzoek beschrijft ervaringen in het buitenland [75]. Dit rapport laat
zien dat een registratie- of vergunningensysteem kan worden ingezet
om de illegale verkoop aan jongeren te voorkomen door grotere
handhavings- en sanctioneringsmogelijkheden [75].
Met betrekking tot handhaving van de leeftijdsgrens voor roken staan er
geen afspraken in het NPA. De hierboven genoemde maatregelen voor
handhaving uit artikel 16 van het FCTC waren op één maatregel na
allemaal vóór het NPA al ingevoerd. Een verbod voor jongeren om
tabaksproducten te kopen bestaat in Nederland nog niet en zou
aanvullend kunnen worden ingevoerd [76]. Verder zou de huidige
leeftijdsgrens voor de verkoop van tabaksproducten effectiever kunnen
worden door een betere handhaving. Hiertoe zou bijvoorbeeld een
registratie- of vergunningensysteem voor de verkoop van tabak kunnen
worden ingevoerd.
Marketing
Jongeren die worden blootgesteld aan marketing van en advertenties
voor tabak hebben een grotere kans om te beginnen met roken [6]. Het
Trimbos instituut wijst daarom op marketingverboden zoals een
uitstalverbod voor tabaksproducten [6]. Het afdekken van tabak kan
tevens helpen bij het denormaliseren van tabak voor jongeren.
Marketing is in Nederland op een klein aantal uitzonderingen na
verboden [6, 78]. Een uitzondering op het marketingverbod is reclame
in tabaksspeciaalzaken, inclusief reclame aan de voorgevel [78]. In het
NPA is afgesproken dat reclame aan de voorgevel van alle
verkooppunten per 2021 wordt verboden [1]. Reclame bij
verkooppunten is dan alleen nog toegestaan als minimaal 75% van de
omzet uit tabaksproducten komt. Dit betreft vooral speciaalzaken. Tot
slot is een uitstalverbod voor tabaksproducten in het NPA opgenomen.
Dit uitstalverbod geldt per 2020 voor supermarkten en per 2021 ook
voor de overige verkooppunten. Deze afspraken zijn niet specifiek op
jongeren gericht, maar zullen ook een effect hebben op deze doelgroep.
Leefomgeving (rookvrije omgevingen)
Rookverboden kunnen roken denormaliseren en jongeren beschermen
tegen de gevaren van tweedehands rook [6]. De Tobacco Control Scale
bevat twee maatregelen die gericht zijn op het rookvrij maken van de
leefomgeving van jongeren: een algeheel rookverbod in
onderwijsinstellingen en een verbod op roken in de auto met
minderjarigen aan boord [5].
In het NPA staat één doelstelling om rookvrije schoolterreinen te
realiseren en vier afspraken om kinderboerderijen, kinderopvanglocaties
en schoolterreinen rookvrij te maken [1]. De binnenruimtes van
onderwijsinstellingen zijn sinds 2004 al rookvrij, met het verbod op
Pagina 55 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

roken in openbare ruimtes [78]. De buitenruimtes van
onderwijsinstellingen zijn met het NPA in 2020 rookvrij geworden. In
Nederland geldt er geen verbod op het roken in de auto met een
minderjarige aan boord. Deze maatregel kan aanvullend worden
overwogen.
5.2

Zwangere vrouwen
(Zorg) interventies
Het roken van sigaretten tijdens de zwangerschap wordt in verband
gebracht met een verhoogd risico op gezondheidsproblemen bij zowel de
zwangere vrouw als het ongeboren kind [4]. Het is daarom van belang
dat er effectieve stoppen-met-roken zorg wordt geboden aan zwangere
vrouwen die roken. De WHO heeft richtlijnen voor zwangere vrouwen
gepubliceerd [4]. Hierin raden zij aan dat zorgverleners vragen naar
rookgedrag bij élk consult met de aanstaande moeder, dat zij
psychosociale stoppen-met-roken interventies aanbieden en dat er
onderzoek wordt gedaan naar de veiligheid, werkzaamheid en
therapietrouw van farmaceutische stopmethoden voor zwangere
vrouwen.
Het Trimbos instituut pleit ervoor dat naast stopadvies aan zwangere
vrouwen zélf, ook hun rokende sociale netwerk wordt betrokken, zoals
een rokende partner [7]. Idealiter wordt er gebruik gemaakt van
motiverende gespreksvoering om de motivatie om te stoppen te
vergroten en wordt er vervolgens doorverwezen naar effectieve
stoppen-met-roken begeleiding. Verder raadt het instituut aan om
rokende mensen in het sociale netwerk ook mee te nemen in de
bestaande zorgpaden voor zwangere vrouwen [7].
In het NPA staat de doelstelling dat in 2020 alle zwangere vrouwen
stopadvies krijgen op basis van motiverende gespreksvoering [1].
Hiervoor is de eerste stap gezet met de ontwikkeling van de online
training ‘Rookvrije start’ voor zorgverleners, die inmiddels online door
zorgverleners te volgen is [79]. In deze training is er aandacht voor de
risico’s van tweede- en derdehands rook en wordt er aandacht besteed
aan een stopadvies richting de rokende partner.
Bij een uitvraag onder 32 verloskundige samenwerkingsverbanden
(VSV’s) bleek dat in 2019 tijdens het eerste consult vrijwel altijd wordt
geïnformeerd naar de rookstatus van de zwangere vrouw [80], in lijn
met de aanbevelingen van de WHO [4]. Verder wordt door 91% van de
eerstelijnsverloskundigen, 40% van de gynaecologen en 78% van de
kraamzorgmedewerkers gevraagd naar de rookstatus van de partner en
hebben 10 van de 32 ondervraagde VSV’s een zorgpad voor de partner
of andere huisgenoten [80, 81]. Of er aan zwangere vrouwen ook altijd
een stopadvies en een psychosociale interventie om te stoppen met
roken wordt aangeboden is nog niet bekend. De resultaten van een
onderzoek daarnaar worden in 2021 gepubliceerd [80].
Aanvullende maatregelen kunnen worden overwogen om de rokende
partners of huisgenoten van zwangere vrouwen meer te betrekken.
Hierbij kan worden gedacht aan het verhogen van het aantal VSV’s met
zorgpad voor de partner en/of huisgenoten van de zwangere vrouw en
Pagina 56 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

het verhogen van het aantal zorgverleners dat vraagt naar rookstatus
van de partner. Tot slot kan, in lijn met aanbevelingen van de WHO,
aanvullend onderzoek gedaan worden naar de veiligheid, werkzaamheid
en therapietrouw van farmaceutische stopmethoden voor zwangere
vrouwen.
Leefomgeving (rookvrije omgevingen)
Blootstelling aan tweedehands rook tijdens de zwangerschap wordt
eveneens in verband gebracht met nadelige gezondheidseffecten voor
de baby, zoals een lager geboortegewicht [4]. Om blootstelling van
zwangere vrouwen aan tweedehands rook te voorkómen raadt de WHO
aan dat de gezondheidszorg en alle publieke ruimten rookvrij worden
gemaakt, om iedereen – inclusief zwangere vrouwen – te beschermen
tegen de gevaren ervan [4].
Voor zwangere vrouwen staan er geen specifieke afspraken met
betrekking tot leefomgeving/rookvrije omgevingen in het NPA, maar de
afspraken over rookvrije omgevingen die in het NPA staan hebben óók
effect op zwangere vrouwen. Een voorbeeld hiervan is de doelstelling
dat alle ziekenhuizen rookvrij zijn in 2025. Publieke binnenruimtes zijn
al sinds 2004 rookvrij, met het verbod op roken in openbare ruimtes
[78].
Campagnes en voorlichting
Naast stoppen-met-roken interventies voor zwangere vrouwen en het
rookvrij maken van omgevingen, is het van belang dat de directe sociale
omgeving ook wordt geïnformeerd en geadviseerd over de gevaren van
tweedehands rook voor het ongeboren kind [7]. Landelijke campagnes
kunnen worden ingezet om bewustwording en draagvlak te creëren en
een maatschappelijk verandering te bewerkstelligen [7]. Het Trimbos
instituut raadt aan om publiekscampagnes zoals ‘Rookvrij zwanger’
voort te zetten, omdat hiermee mensen uit het sociale netwerk van
zwangere vrouwen worden bereikt [7].
In het NPA staan twee campagnes om de sociale omgeving van
zwangere vrouwen te betrekken en mensen bewust te maken van de
gevolgen van (mee)roken (zie online bijlage). Dit zijn de campagnes
‘Rookvrij zwanger’ en ‘Rookvrij opgroeien’. Deze campagnes zijn vorig
jaar echter allebei overgegaan in de campagne ‘Puur rookvrij’ waarin
zwangere vrouwen geen specifieke aandacht krijgen. Er kan aanvullend
worden overwogen om campagnes waarin de sociale omgeving van de
zwangere vrouw wordt betrokken, zoals ‘Rookvrij zwanger’, te
continueren.

Pagina 57 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

5.3

Highlights maatregelen roken onder jongeren en zwangere
vrouwen
•

•

•

•

•

•

•

Uit de literatuur blijkt dat voor jongeren vooral maatregelen
rondom de prijs en aanbod van tabaksproducten (waaronder
handhaving) worden aanbevolen. Op dit gebied zijn er al een
aantal maatregelen in Nederland van kracht. Zo staat als
doelstelling in het NPA dat het aantal verkooppunten komende
jaren zal worden verminderd en is er in 2020 een
accijnsverhoging van een euro gekomen.
Er kan worden overwogen aanvullend accijns te heffen, omdat dit
een groter effect op jongeren heeft. Verder kan ook, naast het
verbod op automaatverkoop, worden overwogen het aantal
verkooppunten verder te verminderen, in lijn met de NPA
doelstelling.
Binnen Artikel 16 van het kaderverdrag inzake
tabaksontmoediging van de WHO (FCTC) zijn twee maatregelen
nog niet ingevoerd in Nederland: een verbod op eetwaren en
speelgoed in de vorm van tabaksproducten en een verbod op het
kopen van tabaksproducten door jongeren.
Verder kan overwogen worden de handhaving van de
leeftijdsgrens te verbeteren, bijvoorbeeld door het invoeren van
een registratie- of vergunningensysteem voor de verkoop van
tabak.
In de Tobacco Control Scale staat één maatregel die voor
jongeren nog niet is ingevoerd op het gebied van leefomgeving
(rookvrije omgevingen): het invoeren van een verbod op roken in
de auto met een minderjarige aan boord.
Voor rokende zwangere vrouwen, hun rokende partners en/of
huisgenoten worden in de literatuur vooral (zorg)interventies en
campagnes aangeraden. De afspraken voor zwangere vrouwen in
het NPA bevinden zich ook in deze categorieën.
De WHO raadt tot slot aan om aanvullend onderzoek te doen
naar de veiligheid, werkzaamheid en therapietrouw van
farmaceutische stopmethoden voor zwangere vrouwen.

Pagina 58 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

6

Algemene aanbevelingen

In de literatuur en bij de uitvraag onder experts naar (aanscherpingen
van) maatregelen kwamen een aantal belangrijke algemene
aanbevelingen naar voren. Deze aanbevelingen hebben betrekking op
het invoeren van maatregelen bij alle leefstijlthema’s. Hieronder staan
de belangrijkste aandachtspunten beschreven.
Meetbare en ambitieuze maatregelen
Het is aan te raden dat de maatregelen meetbaar zijn. Zo kunnen ze
worden gemonitord of geëvalueerd. Daarnaast biedt dit de mogelijkheid
tot het handhaven van of toezichthouden op het uitvoeren van de
maatregelen. Dit zorgt ervoor dat het belang van de maatregelen wordt
onderstreept en de maatregelen niet als vrijblijvend worden gezien.
Om een volgende stap richting het behalen van de ambities te zetten
kunnen een aantal van de huidige maatregelen sneller uitgevoerd
worden. Zo zou de afspraak dat in 2025 50% en in 2040 minstens 80%
van de sportverenigingen met een eigen kantine/accommodatie een
gezonde sportomgeving biedt vervroegd kunnen worden naar
bijvoorbeeld 2022 en 2030. Ook zouden de maatregelen completer
gemaakt kunnen worden. Zo zou de maatregel “Om ervoor te zorgen
dat ook de jongste kinderen in de kinderopvang een gezonde start
krijgen, is in 2020 in 50% van alle opvangorganisaties een pedagogisch
professional getraind op de Gezonde Kinderopvang” aangescherpt
kunnen worden naar 75% of 100% van de opvangorganisaties.
Financiering
Om de maatregelen zo goed mogelijk te implementeren is het van
belang dat er voldoende financiële middelen beschikbaar komen.
Voordat een maatregel wordt ingevoerd is het aan te raden om vast te
stellen welke partij voor welke kosten verantwoordelijk is. Ook moeten
de middelen voldoende zijn om niet alleen de implementatie te kunnen
financieren, maar ook om bijvoorbeeld samenwerkingen te financieren.
Daarnaast zijn er voldoende financiële middelen nodig om te zorgen dat
de initiatieven langdurig worden ingezet en niet na implementatie
worden losgelaten.
Financiering kan helpen om te zorgen dat publieke organisaties
onafhankelijk zijn van de verkoop van alcohol, tabak en ongezond eten.
Zo kunnen subsidies ervoor zorgen dat sportverenigingen niet meer
afhankelijk van de baromzet. Ook kunnen financiële prikkels ervoor
zorgen dat partijen afspraken maken of nakomen.
Verantwoordelijkheid van de industrie en wettelijke verplichting
Het is belangrijk dat er een grotere verantwoordelijkheid bij de
industrie, in plaats bij van de consument, wordt gelegd voor het
voorkomen van overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Om dit te
bereiken raden experts aan dat de overheid meer concrete wet- en
regelgeving invoert, in plaats van vrijblijvende afspraken maakt, zodat
de industrie verplicht is te handelen naar wat goed is voor de
Pagina 59 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

consument. Zo kan er bijvoorbeeld een wettelijke maximum hoeveelheid
suiker in frisdranken worden ingesteld.
Integraal beleid
Vaak wordt ook het belang van integraal beleid benoemd. Voor de
aanpak van overgewicht zou bijvoorbeeld niet alleen moeten worden
ingezet op gezonde voeding, maar ook op achterliggende factoren zoals
(financiële) stress, slaap en motorische vaardigheden. Het is belangrijk
dat er op al deze aspecten beleid wordt gevoerd. Daarnaast moet de
focus vooral liggen op buurten waar overgewicht of problematisch
alcoholgebruik, en deze onderliggende factoren, een groot probleem is.
Samenwerking binnen en tussen thema’s
Het is belangrijk dat bij het invoeren van maatregelen gebruik wordt
gemaakt van eerder opgedane kennis en ervaring (bij de andere
leefstijlthema’s) en er zo veel mogelijk evidence-based maatregelen
worden ingevoerd. Dit maakt het proces van invoeren efficiënter, omdat
niet elke partij voor zich de evidentie hoeft te onderzoeken. Daarnaast
kunnen de verschillende leefstijlthema’s ook leren van elkaar. Sigaretten
worden bijvoorbeeld inmiddels verkocht in neutrale verpakkingen. Deze
maatregel wordt ook voorgesteld bij problematisch alcoholgebruik. Als
dit ingevoerd wordt, kan er geleerd worden van hoe het proces bij roken
is verlopen.
Wel is het belangrijk om te voorkomen dat een oplossing voor het ene
probleem het andere probleem in de hand werkt. Zo zijn alcoholarme of
-vrije dranken een veelgebruikte oplossing voor het verminderen van
problematisch alcoholgebruik, maar dragen zij vanwege hun hoge
calorische waarde mogelijk juist bij aan een toename in overgewicht. Bij
het invoeren van maatregelen moet hier rekening mee worden
gehouden.
Onderzoek
In het algemeen heeft onderzoek geen directe impact op het
terugdringen van overgewicht en problematisch alcoholgebruik, maar is
het ondersteunend wel van belang. De WHO beveelt overheden aan om
voor zowel het voorkomen van overgewicht als problematisch
alcoholgebruik onderzoek op te nemen in beleid [10,48]. Voorbeelden
van onderzoeksgebieden die worden genoemd ter voorkoming van
overgewicht zijn redenen voor lichamelijke inactiviteit en ongezonde
voeding, en belangrijke determinanten van een effectief
interventieprogramma. Voor (problematisch) alcoholgebruik wordt
aangeraden systematische en continue dataverzameling en -analyses,
en verspreiding van informatie en feedback naar beleidsmakers en
andere stakeholders een integraal onderdeel van het beleid te maken.
Dit kan helpen trends in (problematisch) alcoholgebruik in beeld te
brengen, de impact van het beleid te onderzoeken en nieuw beleid te
ontwikkelen [48]. Ook wordt aanbevolen om toegepast onderzoek te
promoten, voornamelijk bij het evalueren van beleidsmaatregelen en
interventies. Dit type onderzoek kan in leiden tot beter geïnformeerd
beleid [10].
Ook de experts deden veel suggesties voor onderzoek. Zo bevelen zij
een meerjarig, substantieel onderzoeksprogramma naar de leefbaarheid
Pagina 60 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

van omgevingen in termen van alcohol en jeugdgezondheid,
volwassenen en alcohol en overlast en schade ten gevolge van alcohol
aan. Specifiek voor zwangere vrouwen raden zij onderzoek aan naar de
redenen waarom vrouwen vòòr, tijdens en ná de zwangerschap (de
periode waarin zij borstvoeding geven) alcohol drinken . Verder raden zij
voor het thema overgewicht aan een nationale onderzoeksagenda voor
kennisontwikkeling over de preventie van overgewicht bij verschillende
doelgroepen (waaronder kwetsbare groepen) te ontwikkelen. De focus
zou hierbij moeten liggen op voeding en bewegen, maar ook op andere
factoren die bijdragen aan het tegengaan van overgewicht.

Pagina 61 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 62 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

7

Discussie

Dit onderzoek stelt aanvullende maatregelen voor die bij kunnen dragen
aan het behalen van de ambities van het Nationaal Preventieakkoord
(NPA). Voor het terugdringen van overgewicht, problematisch
alcoholgebruik en roken, specifiek voor jongeren en zwangere vrouwen,
zijn vanuit de literatuur beleidsthema’s en het belang en de mogelijke
werking daarvan besproken. De experts hebben het belang van veel van
deze beleidsthema’s bevestigd en hebben daarnaast concrete
maatregelen voorgesteld, passend in de Nederlandse context. Hiermee
is gekomen tot een top 10 maatregelen voor overgewicht en
problematisch alcoholgebruik, waarvan de meeste experts verwachten
dat ze impact hebben, via effect en/of bereik, op het mogelijk behalen
van de ambities.
De ambities voor het thema overgewicht worden naar verwachting met
de huidige NPA-afspraken niet gehaald [2]. Het merendeel van de 27
geraadpleegde experts gaf aan dat prijsmaatregelen (4 in top 10),
waaronder een suikertaks en btw-vrijstelling voor Schijf van Vijf
producten, impact kunnen hebben op het terugdringen van overgewicht.
Prijsmaatregelen staan momenteel nog niet in het NPA. Ook
(regulerende) maatregelen gericht op de leefomgeving, waaronder het
verminderen van fastfoodverkooppunten, achten veel van de experts
van groot belang. Op het gebied van marketing, aanbod en
(zorg)interventies staan al wel afspraken in het NPA. Hier kunnen
volgens de experts impactvolle volgende stappen gezet worden door
bijvoorbeeld ook het beweegdeel van de GLI voor iedereen (vanuit de
zorgverzekeringswet) te vergoeden, strengere afspraken te maken over
het voedingsaanbod op de werkplek, en (op bepaalde plekken) een
marketingverbod voor producten buiten de Schijf van Vijf in te stellen.
Ook de ambities voor het thema problematisch alcoholgebruik worden
naar verwachting met de huidige NPA-afspraken niet gehaald [2]. Om
problematisch alcoholgebruik terug te dringen verwachten de meeste
van de 17 geraadpleegde experts dat prijsmaatregelen (3 in de top 10),
waaronder verdere accijnsverhoging en minimum unit pricing, impact
hebben. Op het gebied van prijsregulering raden de experts aan de
huidige NPA afspraak van een verbod op kortingsacties van meer dan
25% op alcoholische dranken uit te breiden naar een geheel verbod op
prijsacties. De meeste experts adviseren daarnaast aanvullende
marketingmaatregelen (2 in de top 10), zoals een verbod op contact
tussen brouwers en (sport)verenigingen en een uitgebreider
marketingverbod, met name op plekken waar veel jongeren komen. Ook
wordt het beperken van de verkoop van alcohol tot slijterijen als
impactvolle maatregel geadviseerd. Daarnaast achten experts het van
belang dat er een duidelijk alcoholbeleid komt voor universiteiten en
hbo’s, dat (sport)verenigingen met (financiële) ondersteuning
onafhankelijk kunnen worden van de verkoop van alcohol en dat artsen
meer voorlichting geven over de schadelijkheid van alcohol.

Pagina 63 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

De NPA ambities voor het terugdringen van het aantal volwassen rokers
zouden met de huidige NPA afspraken mogelijk behaald kunnen worden.
Voor jongeren en zwangere vrouwen zijn aanvullende maatregelen
nodig. In Nederland zijn drie vanuit de literatuur aanbevolen
maatregelen nog niet ingevoerd: een verbod op tabaksproducten in de
vorm van snoep, snacks of speelgoed (aanbod), een verbod voor
jongeren om tabaksproducten te kopen (handhaving) en een verbod op
roken in de auto met minderjarigen (leefomgeving/rookvrije
omgevingen). Voor zwangere vrouwen zijn de maatregelen uit de
literatuur vooral gericht op (zorg) interventies om te stoppen met roken
en op campagnes. Vanuit de literatuur wordt aangeraden de rokende
partner te betrekken in de zorgpaden en onderzoek te doen naar de
veiligheid, werkzaamheid en therapietrouw van farmaceutische
stopmethoden voor zwangere vrouwen.
De experts gaven ook een aantal algemene aanbevelingen voor het
aanscherpen van de huidige NPA afspraken of het invoeren van nieuwe
maatregelen. Zo is het van belang dat maatregelen ambitieus zijn
omdat hiermee het belang van de maatregelen wordt onderstreept.
Daarnaast moeten de maatregelen meetbaar zijn zodat ze gemonitord
kunnen worden. Ook zorgt dit ervoor dat er toezicht gehouden kan
worden op de maatregelen, bijvoorbeeld middels handhaving. Verder is
het van belang dat er voldoende financiering beschikbaar is, zodat
maatregelen langdurig kunnen worden ingezet. De experts gaven ook
aan dat het voor het behalen van de ambities belangrijk is dat er een
grotere verantwoordelijkheid bij de industrie wordt gelegd voor het
voorkomen van overgewicht en problematisch alcoholgebruik, in plaats
van bij de consument. Ook is het belangrijk dat er integraal
preventiebeleid gevoerd wordt, waarbij er op alle factoren van een
ongezonde leefstijl gefocust wordt. Tot slot is het belangrijk dat partijen
binnen en tussen de thema’s samenwerken. Zo kan er gebruik worden
gemaakt van eerder opgedane kennis en ervaring, en kan worden
voorkomen dat een oplossing voor het ene probleem het andere
probleem in de hand werkt.
In deze studie zijn vele internationale rapporten op het gebied van
preventie van overgewicht, problematisch alcoholgebruik en roken
gescreend op aanbevolen maatregelen en de werking ervan. Het
uitvoeren van een (systematische) review naar de effectiviteit van
(leefstijl)interventies en maatregelen paste echter niet binnen de scope
van dit onderzoek. Het kan daardoor zijn dat er effectieve
preventiemaatregelen gemist zijn. We verwachten echter dat deze via
de twee inventariserende vragenrondes door de experts alsnog zijn
aangedragen. Voor het thema overgewicht hebben 27 experts
deelgenomen en voor het thema problematisch alcoholgebruik 17. Deze
experts vormden een brede vertegenwoordiging van onderzoeksvelden
op het gebied van overgewicht- en alcoholpreventie. Het is echter niet
de bedoeling uitspraken te doen over bijvoorbeeld de representativiteit
van de aangedragen maatregelen, de scores en de top 10. Voor het
thema roken (onder jongeren en zwangere vrouwen) paste het niet
binnen de scope van het onderzoek om ook experts te raadplegen en is
alleen de (internationale) literatuur geraadpleegd. Experts kunnen
mogelijk nog aanvullende maatregelen aandragen, passend in de
Nederlandse context.
Pagina 64 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Niet voor alle aangedragen aanvullende maatregelen is bekend hoe
groot de effectiviteit is. Ook is niet altijd bekend wat het mogelijke
bereik is van de maatregel. Op basis van dit onderzoek kan daarom nog
geen inschatting gemaakt worden van de impact die de voorgestelde
maatregelen zullen hebben op het aantal mensen met overgewicht, het
aantal problematisch alcoholgebruikers of rokers. Een dergelijke
doorrekening lag buiten de scope van dit onderzoek. Er kan dus ook nog
niet geconcludeerd worden of met de voorgestelde aanvullende
maatregelen de ambities wél behaald kunnen worden. Uiteindelijk zal de
combinatie van het effect van een maatregel en het bereik ervan
bepalen wat de impact ervan is. Om dit te kunnen bepalen is ten eerste
aanvullend literatuuronderzoek nodig naar bestaande kennis over
effectiviteit. Daarnaast is aanvullend onderzoek nodig, over de
(verwachte) effectiviteit van maatregelen als dit nog niet bekend is,
bijvoorbeeld door het verder bevragen van experts. Ook is aanvullend
onderzoek nodig naar het mogelijke bereik van maatregelen.
Er is in dit onderzoek geen rekening gehouden met het draagvlak, de
haalbaarheid, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid van de maatregelen.
Wel worden in dit onderzoek, met in de literatuur en door experts
aangedragen (veelal effectieve) maatregelen, concrete handvatten
gegeven om een volgende stap te zetten in het terugdringen van het
aantal mensen met overgewicht, het aantal mensen dat problematisch
alcohol drinkt en het aantal rokers (onder jongeren en zwangere
vrouwen). Veel van deze geadviseerde maatregelen liggen op het gebied
van het invoeren van prijsmaatregelen, het beperken van
verkooppunten en marketing, het verbeteren van (toegeleiding naar)
doelgroep-gerichte zorginterventies en van (het aanbod in) de
leefomgeving.

Pagina 65 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 66 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

8

Referenties

1.
2.
3.
4.

5.
6.

7.

8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.

16.
17.
18.
19.

Ministerie van VWS, Nationaal Preventieakkoord. 2018.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Quickscan
mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord. 2018, RIVM:
Bilthoven.
World Health Organization, WHO Framework Convention on
Tobacco Control. 2003.
World Health Organisation, Recommendations for the prevention
and management of tobacco use and second-hand smoke
exposure in pregnancy 2013, World Health Organisation:
Geneva.
Joossens, L., A. Feliu, and E. Fernandez, The Tobacco Control
Scale 2019 in Europe. 2019.
Kleinjan, M., M. Willemsen, and J. Bommelé, Rookpreventie bij
jongeren: effectieve interventies en andere mogelijkheden voor
preventie van roken bij jongeren. 2019, Trimbos Instituut:
Utrecht.
Willemse, E., L. Springvloet, and M. van Laar, Het betrekken van
het sociale netwerk in de stoppen-met-roken begeleiding van
zwangere vrouwen: een verkennende studie. 2019, Trimbos
Instituut: Utrecht.
EU Action Plan on Childhood Obesity 2014-2020. 2014.
Joint WHO/FAO Expert consultation, Diet, nutrition and the
prevention of chronic diseases. World Health Organ Tech Rep
Ser, 2003. 916(i-viii).
World Health Organization, Global strategy on diet, physical
activity and health. 2004, WHO: Geneva, Switzerland.
World Health Organization, Population-based approaches to
childhood obesity prevention. 2012, WHO: Geneva, Switzerland.
World Health Organization, Physical activity strategy for the WHO
European Region 2016-2025. 2015: Vilnius, Lithuania.
OECD, Obesity Update 2017. 2017, OECD.
OECD, The Heavy Burden of Obesity: The Economics of
Prevention. 2019, OECD Publishing Paris, France:.
Khan, L.K., et al., Recommended community strategies and
measurements to prevent obesity in the United States, in
Morbidity and Mortality Weekly Report: Recommendations and
Reports. 2009, CDC. p. 1-29.
(CDC), C.f.D.C.a.P. Healthy Weight, Nutrition, and Physical
Acitivity - Tips for Parents. 2021 01-02-2021]; Available from:
https://www.cdc.gov/healthyweight/children/index.html.
Ministerie van Financiën, Gezond gedrag bevorderd Eindrapportage van de werkgroep IBO preventie. 2006-2007.
Ministerie van Financiën, Eindrapportage van de werkgroep “IBO
Gezonde leefstijl”. 2016.
Djojosoeparto, S.K., C.B. Kamphuis, and M. Poelman, The
Healthy Food Environment Policy Index (Food-EPI): European
Union. An overview of EU-level policies influencing food
environments in EU Member States 2020, Utrecht University
Utrecht.
Pagina 67 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

20.

21.
22.

23.

24.
25.

26.
27.
28.
29.
30.

31.
32.

33.
34.

Djojosoeparto, S.K., et al., The Healthy Food Environment Policy
Index (Food-EPI): Nederland: Een beoordeling van
rijksoverheidsbeleid met betrekking tot de voedselomgeving in
Nederland en beleidsaanbevelingen voor het creëren van een
gezonde voedselomgeving. 2021, Utrecht University.
Ministerie van Financiën, BMH 10 Naar een duurzamer
voedselsysteem. 2020.
Broeks, M.J., et al., A social cost-benefit analysis of meat
taxation and a fruit and vegetables subsidy for a healthy and
sustainable food consumption in the Netherlands. BMC public
health, 2020. 20: p. 1-12.
Sacks, G., et al., ‘Traffic-light’nutrition labelling and ‘junkfood’tax: a modelled comparison of cost-effectiveness for obesity
prevention. International Journal of Obesity, 2011. 35(7): p.
1001-1009.
Ministerie van Financiën, IBO gezonde leefstijl. Eindrapportage
van de werkgroep “IBO Gezonde leefstijl, 2016.
Long, M.W., et al., Cost-effectiveness analysis and stakeholder
evaluation of 2 obesity prevention policies in Maine, US. Journal
of nutrition education and behavior, 2019. 51(10): p. 11771187.
Hesketh, K.D. and K.J. Campbell, Interventions to prevent
obesity in 0–5 year olds: an updated systematic review of the
literature. Obesity, 2010. 18(S1): p. S27-S35.
World Health Organization, Marketing of foods high in fat, salt
and sugar to children: update 2012–2013. 2013, WHO:
Copenhagen, Denmark.
Boyland, E.J. and J.C. Halford, Television advertising and
branding. Effects on eating behaviour and food preferences in
children. Appetite, 2013. 62: p. 236-241.
World Health Organization, Lax marketing regulations contribute
to obesity crisis in children. 2013, WHO: Copenhagen, Denmark.
Magnus, A., et al., The cost-effectiveness of removing television
advertising of high-fat and/or high-sugar food and beverages to
Australian children. International journal of obesity, 2009.
33(10): p. 1094-1102.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Food
Reformulation. 2016; Available from:
https://www.rivm.nl/en/food-reformulation.
Verordening (EU) nr. 1169/2011 van het Europees Parlement en
de Raad van 25 oktober 2011 betreffende de verstrekking van
voedselinformatie aan consumenten, tot wijziging van
Verordeningen (EG) nr. 1924/2006 en (EG) nr. 1925/2006 van
het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van
Richtlijn 87/250/EEG van de Commissie, Richtlijn 90/496/EEG
van de Raad, Richtlijn 1999/10/EG van de Commissie, Richtlijn
2000/13/EG van het Europees Parlement en de Raad, Richtlijnen
2002/67/EG en 2008/5/EG van de Commissie, en Verordening
(EG) nr. 608/2004 van de Commissie
Warenwetbesluit informatie levensmiddelen. Geldend van 14-122019 t/m heden.
VWS, M.v., Akkoord verbetering productsamenstelling zout,
verzadigd vet, suiker. 2014.

Pagina 68 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.

42.
43.

44.
45.
46.
47.
48.
49.

50.
51.
52.
53.
54.
55.

Matthiessen, J., et al., Size makes a difference. Public health
nutrition, 2003. 6(1): p. 65-72.
Ledikwe, J.H., J.A. Ello-Martin, and B.J. Rolls, Portion sizes and
the obesity epidemic. The Journal of nutrition, 2005. 135(4): p.
905-909.
World Health Organization, Interventions on diet and physical
activity: what works: summary report. 2009.
Organization, W.H., Scaling up action against noncommunicable
diseases: how much will it cost? 2011.
Pollard, C.M., et al., Increasing fruit and vegetable consumption:
success of the Western Australian Go for 2&5® campaign. Public
health nutrition, 2008. 11(3): p. 314-320.
Van der Meer, F., et al., Preventie bij overgewicht en obesitas: de
gecombineerde leefstijlinterventie. 2009: College voor
zorgverzekeringen.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Lokeltgezondleven.nl. 2017; Available from:
https://interventies.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/inter
venties-zoeken/1600185.
Dalziel, K., L. Segal, and C.R. Elley, Cost utility analysis of
physical activity counselling in general practice. Australian and
New Zealand journal of public health, 2006. 30(1): p. 57-63.
Dallat, M.A.T., et al., A lesson in business: cost-effectiveness
analysis of a novel financial incentive intervention for increasing
physical activity in the workplace. BMC Public Health, 2013.
13(1): p. 1-9.
FAO, Rome Declaration on World Food Security. 1996: Rome.
Robertson, A., Obesity and socio-economic groups in Europe:
Evidence review and implications for action. 2007.
OECD, Health at a Glance: Europe 2012. 2021, OECD Publishing.
World health Organization, Evidence for the effectiveness and
cost-effectiveness of interventions to reduce alcohol-related
harm. 2009, WHO Regional Office Europe: Kopenhagen.
World Health Organization, Global strategy to reduce the harmful
use of alcohol. 2010, WHO: Geneve.
Lemmers, L., Mulder, J. Onrust, S., Verdurmen, J, van Hasselt,
N., Preventie van schadelijk alcoholgebruik. Een update van de
kennissynthese uit 2010 en een Roadmap voor STAD-Nederland.
2016, Trimbos-instituut: Utrecht.
World Health Organization, European action plan to reduce the
harmful use of alcohol 2012-2020 2012.
Moeller, L., G. Galea, and W.H. Organization, Alcohol in the
European Union: consumption, harm and policy approaches.
2012: Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.
World Health Organization, Updated appendix 3 of the WHO
global NCD action plan 2013-2020. Technical Annex, 2017.
World Health Organization, Global status report on alcohol and
health 2018. 2019: World Health Organization.
World Health Organization, Policy in action: A tool for measuring
alcohol policy implementation. 2017, WHO Regional Office for
Europe: Copenhagen, Denmark.
World Health Organization, Successes and Failures of Health
Policy in Europe - Four decades of divergent trends and
converging challenges. 2013.
Pagina 69 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

56.
57.

58.
59.
60.
61.

62.
63.
64.

65.

66.

68.
69.
70.

Kruize, A.M., R.; Bieleman, B., Inventarisatie alcoholmarketing.
2018, INTRAVAL: Groningen-Rotterdam.
Van Hoof, J.J.H., H.; Noort, P. D.; Van Eck, J. M.; Basemans, S.
E.; Pieterse, M. E.; Walet, M.; Van Reijmersdal, E., A.,
Kennissynthese Alcoholmarketing. Literatuuronderzoek naar de
impact en het effect van alcoholmarketing op problematisch
alcoholgebruik naar aanleiding van het Nationaal
Preventieakkoord. 2020, Universiteit Twente: Enschede.
World Health Organization, Status report on alcohol consumption,
harm and policy responses in 30 European countries 2019. World
Health Organization: Geneva, Switzerland, 2019.
Burton, R., et al., A rapid evidence review of the effectiveness
and cost-effectiveness of alcohol control policies: an English
perspective. Lancet, 2017. 389(10078): p. 1558-1580.
Jiang, H., et al., Price elasticity of on- and off-premises demand
for alcoholic drinks: A Tobit analysis. Drug Alcohol Depend, 2016.
163: p. 222-8.
Centers for Disease Control and Prevention, O.o.t.A.D.f.P.a.S.
Pricing Strategies for Alcohol Products. Preventing excessive
drinking to save lives. 2016 [cited 2021 19-03-2021]; Available
from:
https://www.cdc.gov/policy/hst/hi5/alcoholpricing/index.html.
World Health Organization, European status report on alcohol and
health - pricing policies. 2014: Geneve.
Douane, B., Tarievenlijst Accijns en verbruiksbelastingen.
P. Blokhuis, s.v.V., Welzijn en Sport, Voortgang uitvoering
Nationaal Preventieakkoord, W.e.S. Ministerie van
Volksgezondheid, Editor. 2019, Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport: Den Haag.
Rowland, B., F. Allen, and J.W. Toumbourou, Impact of alcohol
harm reduction strategies in community sports clubs: Pilot
evaluation of the Good Sports program. . Health Psychology,
2012. 31(3): p. 323-333.
(CCV), C.v.C.e.V. Preventie- en Handhavingsplan Drank- en
Horecawet. Available from: https://hetccv.nl/onderwerpen/highimpact-crimes/hic-preventiewijzer/geweld/preventie-enhandhavingsplan-drank-enhorecawet/#:~:text=In%20artikel%2043a%20van%20de,het%2
0kader%20van%20de%20DHW.
Ministerie van Volksgezondheid, W.e.S., Nationaal
Preventieakkoord. Een gezonder Nederland. 2018, Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport: Den Haag.
P. Blokhuis, s.v.V., Welzijn en Sport, Voortgang Nationaal
Preventieakkoord, W.e.S. Ministerie van Volksgezondheid, Editor.
2019: Den Haag.
Reclamecode, S. Reclamecode voor alchoholhoudende dranken
(RVA). [cited 2021 19-03-2021]; Available from:
https://www.reclamecode.nl/nrc/reclamecode-vooralcoholhoudende-dranken-rva/?zoeken=definitie&redirect_nrc=.

Pagina 70 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

71.

72.

73.
74.

75.
76.
77.
78.
79.

80.
81.

Anderson, P., et al., Impact of alcohol advertising and media
exposure on adolescent alcohol use: a systematic review of
longitudinal studies. Alcohol and alcoholism, 2009. 44(3): p.
229-243.
Consumption, W.H.O.E.C.o.P.R.t.A., WHO Expert Committee on
Problems Related to Alcohol Consumption. Second report. World
Health Organ Tech Rep Ser, 2007(944): p. 1-53, 55-7, back
cover.
Wolters, T., van Amerongen, G., Geerlings, M., Hessels, M.,
Huijsman, R., Kallen, M., Voogt, L. , Nalevingsonderzoek
leeftijdsgrens alcoholverkoop. 2018, Objectief: Nijmegen.
Whitlock, E.P., et al., Behavioral counseling interventions in
primary care to reduce risky/harmful alcohol use by adults: a
summary of the evidence for the U.S. Preventive Services Task
Force. Ann Intern Med, 2004. 140(7): p. 557-68.
Kok, L., et al., Beperken van het aantal verkooppunten tabak.
2020, SEO economisch onderzoek: Amsterdam.
World Health Organisation, Core questionnaire of the reporting
Instrument of WHO FCTC, The Netherlands. 2020, World Health
Organisation: Geneva.
Amerongen van, G., et al., Landelijk Onderzoek naar de Naleving
van de Leeftijdsgrens bij Alcohol- en Tabaksverkoop in 2020.
2020, Bureau Objectief: Nijmegen.
Rijksoverheid, Tabaks- en rookwarenwet, Rijksoverheid, Editor.
1988.
Start, T.R. Rookvrije start E-learning. 22-3-2021]; Available
from:
https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/product/af1570-elearning-rookvrije-start.
van Giessen, A., et al., Voortgangsrapportage Nationaal
Preventieakkoord 2019. 2020.
Aerde van, M. and D. Meije, Stoppen-met-roken begeleiding
binnen het Verloskundig SamenwerkingsVerband (VSV). 2019,
Trimbos Instituut: Utrecht.

Pagina 71 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

Pagina 72 van 73

RIVM-rapport 2021-0053

9

Dankwoord

Voor het onderzoek in dit rapport heeft het RIVM uitvraag gedaan bij
experts op het gebied van preventie, voeding, bewegen, overgewicht of
alcoholgebruik van verschillende organisaties. Wij danken hen hartelijk
voor het meedoen aan één of meerdere rondes van het
vragenlijstonderzoek. Het was dankzij hun waardevolle input dat wij dit
rapport hebben kunnen schrijven. De inhoud van het rapport blijft onder
verantwoordelijkheid van de RIVM auteurs.
Voor het onderdeel overgewicht danken wij:
Pim Assendelft (RadboudUMC), Rebecca Beck (Kenniscentrum Sport &
Bewegen), Fleur Boulogne (ZonMw), Dorine Collard (Mulier Instituut),
Eva Corpeleijn (Universitair Medisch Centrum Groningen), Hans Dagevos
(Wageningen Universiteit), Sanne Djojosoeparto (Universiteit Utrecht),
Ellen Govers (Kenniscentrum Diëtisten, Overgewicht en Obesitas/
Nederlandse Vereniging van Diëtisten), Jutka Halberstadt (Vrije
Universiteit Amsterdam/Care for Obesity), Guus de Hollander
(Planbureau voor de Leefomgeving), Machteld Huber (Institute for
Positive Health), Maria Jansen (GGD Zuid Limburg/Universiteit
Maastricht), Jessica Kiefte-de Jong (Leids Universitair Medisch Centrum),
Frank van Lenthe (Erasmus Medisch Centrum), Gerard Molleman (GGD
Gelderland Zuid/RadboudUMC), Marga Ocké (Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu), Suzanne Pieper (Jongeren Op Gezond
Gewicht), Hanno Pijl (Leids Universitair Medisch Centrum), Marieke Plas
(Partnerschap Overgewicht Nederland), Maartje Poelman (Wageningen
Universiteit), Liesbeth van Rossum (Partnerschap Overgewicht
Nederland/Erasmus MC), Maureen Ros (Kenniscentrum Sport &
Bewegen), Onno van Schayck (Universiteit Maastricht), Jaap Seidell
(Vrije Universiteit Amsterdam), Annette Stafleu (Voedingscentrum),
Ingrid Steenhuis (Vrije Universiteit Amsterdam), Karien Stronks
(Amsterdam UMC), Liesbeth Temme (Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu), Liesbeth Velema (Voedingscentrum), Anita
Vreugdenhil (Maastricht Universitair Medisch Centrum), Annemarie
Wagemakers (Wageningen Universiteit) en Wanda Wendel-Vos
(Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu).
Voor het onderdeel problematisch alcoholgebruik danken wij:
Floor van Bakkum (Verslavingskunde Nederland), Rob Bovens (Stichting
Positieve Leefstijl/Tranzo, Tilburg University), Wim van Dalen
(Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP), Hans Dupont
(Mondriaan/Universiteit Maastricht/Radboud Universiteit Nijmegen),
Ninette van Hasselt (Trimbos Instituut), Hanneke Hendriks (Universiteit
van Amsterdam), Joris van Hoof (Universiteit Twente), Ronald Knibbe
(Universiteit Maastricht), Helle Larsen (Universiteit van Amsterdam),
Nicolaas van der Lely (Stichting Jeugd en Alcohol), Lex Lemmers
(Trimbos Instituut), Han Luijkx (Vereniging voor
Verslavingsgeneeskunde Nederland), Dike van de Mheen (Tranzo,
Tilburg University), Jochen Mierau (Aletta Jacobs School of Public
Health), Margot Peeters (Universiteit Utrecht), Ruud Roodbeen (Tranzo,
Tilburg University/NIVEL), Carmen Voogt (Trimbos Instituut) en Ardine
de Wit (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu).
Pagina 73 van 73

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag