Prijsgevoeligheid van rokers

Gedragseffecten van accijnsverhoging: stoppen,
minderen, goedkoper product roken of kopen over de
grens?

RIVM-briefrapport 2021-0013
K. Visscher et al.

Prijsgevoeligheid van rokers

Gedragseffecten van accijnsverhoging: stoppen, minderen,
goedkoper product roken of kopen over de grens?

RIVM-briefrapport 2021-0013
K. Visscher et al.

RIVM-briefrapport 2021-0013

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0013
K. Visscher (auteur), RIVM
M. Lambooij (auteur), RIVM
A. Suijkerbuijk (auteur), RIVM
P. van Gils (auteur), RIVM
A. de Wit (auteur), RIVM
Contact: Ardine de Wit
Kwaliteit van Zorg en Gezondheidseconomie (VPZ/KZG)
ardine.de.wit@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het kader van opdracht 5.7.1,
Grenseffecten van accijnsverhoging op tabak (1583526-195278-VGP
d.d. 18 oktober '19)

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Publiekssamenvatting

Prijsgevoeligheid van rokers.
Gedragseffecten van accijnsverhoging: stoppen, minderen, goedkoper
product roken of kopen over de grens?
In Nederland sterven elk jaar 20.000 mensen aan ziekten die een gevolg
zijn van roken, zoals hart- en vaatziekten en kanker. Sterfte als gevolg
van roken is te voorkomen. In het Preventieakkoord staan verschillende
maatregelen om er voor te zorgen dat mensen stoppen met roken of om
te voorkomen dat ze daarmee beginnen. Tabak duurder maken is een
maatregel waarvan bewezen is dat hij effect heeft. Daarom is vanaf 1
april 2020 de accijns op een pakje sigaretten (20 stuks) verhoogd met
€1, en op een pakje shag (50 gram) met €2,50.
Het RIVM heeft onderzocht of deze accijnsverhoging effect heeft gehad
op rookgedrag. Hiervoor is een groep mensen, voordat de
accijnsverhoging werd ingevoerd, gevraagd wat zij verwachten te gaan
doen. Na de accijnsverhoging is hen gevraagd wat zij daadwerkelijk
hebben gedaan. Mensen hebben inderdaad hun rookgedrag veranderd,
maar minder dan zij vooraf verwachtten. Rookgedrag is in de
onderzochte periode niet alleen beïnvloed door de prijsverhoging maar
ook door de uitbraak van SARS-CoV-2 dat jaar.
Vanaf april 2020 is 11 procent van de ondervraagde rokers met roken
gestopt. Dat is meer dan de circa 3 procent van de rokers die gemiddeld
per jaar stoppen. Van de bevraagde mensen is 25 procent minder gaan
roken, en 8 procent een ander, goedkoper product gaan gebruiken. Vier
procent kocht zijn rookwaren vaker in het buitenland. Dat deden vooral
mensen die vlak bij de grens met Duitsland en België wonen, waar tabak
goedkoper is. De accijnsverhoging heeft er niet toe geleid dat veel meer
mensen hun rookwaar over de grens gingen kopen. Dat komt ook omdat
de grens met België gesloten was tijdens de eerste lockdown. Ruim een
kwart van de rokers gaf aan dat zij dat wel vaker zouden hebben
gedaan als de grenzen open waren gebleven.
De resultaten van dit onderzoek zijn duidelijk beïnvloed door de uitbraak
van SARS-CoV-2. Deelnemers gaven aan dat het virus eraan heeft
bijgedragen dat zij zijn gaan minderen of gestopt zijn om gezonder te
leven. Andere deelnemers (32 procent) zijn er juist meer door gaan
roken.
Kernwoorden: tabaksontmoediging, accijnsverhoging,
gedragsverandering, grensverkeer, vragenlijstonderzoek

Pagina 3 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Pagina 4 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Synopsis

How sensitive are smokers to prices
Behavioural effects of an increase in excise duties: stop smoking, reduce
smoking, smoke cheaper tobacco products or buy them from
neighbouring countries?
In the Netherlands, 20,000 people die every year from smoking-related
diseases such as cardiovascular diseases and cancer. Smoking is a cause
of death that can be prevented. The government has taken various
measures to encourage people to stop smoking or to prevent young
people from starting in the first place. Making tobacco more expensive is
a measure that has been proven effective. This is why, as of 1 April
2020, the excise duty on a packet of 20 cigarettes was raised by €1 and,
on a 50-g packet of rolling tobacco, by €2.50.
RIVM has investigated whether this increase in excise duty has affected
smoking behaviour. To this end, prior to the price rise, a group of people
were asked what they thought that they would do once it would go into
effect. After the excise duty was increased, they were asked how they
had actually reacted. People had indeed changed their smoking
behaviour, but less than they had previously thought they would.
Smoking behaviour in the period concerned was not only affected by the
price rise but also by the outbreak of the SARS-CoV-2 virus.
From April 2020, 11 percent of the respondents to the survey stopped
smoking altogether. That is more than the approximately 3 percent of
smokers who, on average, stop every year. Of the respondents, 25
percent are smoking less, 8 percent have started using a cheaper
product and 4 percent have bought their tobacco products abroad more
frequently. The latter applies mainly to people who live near the border
with Germany and Belgium, where tobacco is cheaper. The rise in excise
duty has not led to many more people buying their tobacco products
from neighbouring countries. This may be partly due to the fact that the
border with Belgium was closed during the first lockdown; 28% of
respondents admitted that they would have done so more frequently if
the borders had remained open.
The results of this research were clearly impacted by the outbreak of
SARS-CoV-2. The virus has contributed to smokers smoking less or
stopping smoking altogether to lead a healthier life. Others (32%), on
the other hand, are smoking more as a result.
Keywords: tobacco policies, excise duties, behaviour change, cross
border traffic, survey

Pagina 5 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Pagina 6 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 13
Achtergrond en onderzoeksvraag — 13
Evidentie over de effectiviteit van prijsmaatregelen — 14
Leeswijzer rapport — 16

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.5.1
2.6

Methoden voor dit onderzoek — 17
Inleiding en werkwijze — 17
Literatuurstudie — 17
Focusgroepen — 18
Voormeting — 18
Nameting — 21
Invloed van COVID-19 pandemie op de nameting. — 21
Begeleidingscommissie — 22

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Resultaten voormeting — 23
Achtergrondkenmerken respondenten — 23
Verschillende gedragsopties — 27
Invloed van afstand tot de grens — 32
Beperkte prijsverhoging en grotere prijsverhoging — 34
Resultaten voor jongere respondenten (18-24 jaar) — 36
Conclusie voormeting — 37

4
4.1

4.5
4.6

Resultaten nameting — 39
Achtergrondkenmerken respondenten en vergelijking met
voormeting — 39
Gerapporteerde gedragsverandering — 41
Gedragsverandering bij jongere respondenten — 43
Overeenstemming tussen veronderstelde en gerapporteerde
gedragsverandering — 43
Invloed van COVID-19 pandemie op rookgedrag — 45
Conclusie nameting — 47

5
5.1
5.2

Discussie en conclusie — 49
Conclusie — 49
Discussie — 51

4.2
4.3
4.4

Dankwoord — 57
Referenties — 59
Bijlage 1: Zoekstrategie literatuurstudie — 61
Bijlage 2: Verslag van bijeenkomsten met focusgroepen — 63
Bijlage 3: Vragenlijst voormeting — 66
Bijlage 4: Vragenlijst nameting — 75
Pagina 7 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 5: Verdiepende gegevens voormeting — 82
Bijlage 6: Verdiepende gegevens nameting — 99

Pagina 8 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Samenvatting

Tabaksgebruik draagt voor een groot deel bij aan de ziektelast in
Nederland. Meer dan 20.000 mensen sterven jaarlijks aan ziekten die
gerelateerd zijn aan roken en daarmee is roken nummer één van de te
voorkomen doodsoorzaken. Verschillende beleidsmaatregelen zijn de
afgelopen jaren genomen om het aantal mensen dat rookt omlaag te
brengen en te zorgen dat met name jongeren niet beginnen met roken.
Zo is hulp bij het stoppen met roken opgenomen in het basispakket, is
het op steeds meer plekken verboden om te roken, worden sigaretten
niet verkocht aan jongeren onder de achttien en krijgen pakjes
sigaretten een neutrale verpakking. Een andere bewezen effectieve
maatregel is het verhogen van de prijs van tabaksproducten. In
Nederland werden regelmatig geringe prijsverhogingen (in de orde
grootte van €0,10) doorgevoerd. In het Preventieakkoord is echter
afgesproken om de accijns op tabak fors te verhogen, zodanig dat een
pakje sigaretten in 2023 €10,00 kost. Als eerste stap is de accijns op
een pakje sigaretten (20 stuks) per 1 april 2020 verhoogd met €1 en de
accijns op een pakje shag (50 gram) met €2,50, ook met het doel om
mensen te bewegen te stoppen met roken of er niet mee te beginnen.
Doel van het onderzoek en onderzoeksopzet
Het Ministerie van VWS heeft het RIVM verzocht om te onderzoeken
welke gedragsverandering deze accijnsverhoging teweeg brengt bij
mensen die al roken. In dit onderzoek wordt niet onderzocht wat het
effect van accijnsverhoging is op het beginnen met roken. Vier
verschillende gedragingen worden in dit onderzoek betrokken: stoppen
met roken, minder roken, (deels) overstappen op goedkopere producten
en aanschaf van rookwaren in het buitenland. Allereerst is een
literatuurstudie gedaan naar gedragsverandering naar aanleiding van
een prijsstijging van tabak. Aansluitend zijn een vijftal focusgroepen
georganiseerd. Inzichten uit deze literatuurstudie en focusgroepen
werden gebruikt voor het samenstellen van een vragenlijst die
afgenomen werd vóór de accijnsverhoging op 1 april (de voormeting) en
voor de vragenlijst die in november 2020, na invoering van de
accijnsverhoging, werd afgenomen (de nameting). Beide vragenlijsten
werden online ingevuld. Aan de voormeting deden 1232 respondenten
mee, waarvan 406 (33 procent) shagrokers, en 826 (67 procent)
sigarettenrokers. Deze 1232 mensen werden ook uitgenodigd om aan de
nameting mee te werken. De vragenlijst van de nameting is ingevuld
door 721 respondenten, een respons van 59 procent. Binnen deze groep
waren sinds de voormeting 82 respondenten (11,4 procent) gestopt met
roken. Er bleven daardoor 639 rokers over die tijdens de nameting nog
rookten en die zowel de vragenlijst van de voor- als de nameting
hebben ingevuld.
Meting voorgenomen gedragsverandering bij prijsverhoging
In de voormeting werden aan respondenten hypothetische toekomstige
prijzen voorgelegd en werd gevraagd of ze bij die prijs voor een pakje
sigaretten of een pakje shag zouden stoppen, zouden minderen, op een
ander type rookwaren zouden overstappen of vaker naar het buitenland
zouden gaan om rookwaren te kopen. Een brede range aan
Pagina 9 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

prijsverhogingen werd voorgelegd, voor sigarettenrokers tot €12,70
(groep 1) en €20,00 (groep 2), voor shagrokers tot €16,20. Bij de
laagste prijsverhoging gaf zo’n 30 tot 60 procent van de rokers aan het
gedrag te zullen veranderen. Bij alle hypothetische prijzen gaf
consequent een groter deel van de respondenten aan te zullen minderen
met roken of over te stappen op een goedkoper product dan te zullen
stoppen of naar het buitenland te gaan voor rookwaren. Minderen met
roken en overstappen op een goedkoper product zijn dus de vormen van
gedragsveranderingen die rokers het vaakst overwegen bij
prijsstijgingen. Bij stijgende hypothetische prijzen namen de
percentages rokers die dachten een bepaalde gedragsverandering door
te maken consequent toe. Er was echter ook een groep die zelfs bij de
hoogst voorgelegde prijs het rookgedrag niet zou aanpassen. In het
algemeen was de groep shagrokers minder prijsgevoelig, een groter
deel van deze groep gaf aan ook bij de hoogste hypothetische prijzen
het rookgedrag niet te zullen aanpassen.
Sigarettenrokers gaven bij de voormeting aan anders te zullen reageren
op een accijnsverhoging dan shagrokers. Voor sigarettenrokers was
minder roken gemiddeld gezien de gedragsoptie die als eerste werd
overwogen als reactie op een voorgelegde prijsverhoging. Naar het
buitenland gaan voor rookwaren was gemiddeld genomen de laatst
gekozen vorm van gedragsverandering, sigarettenrokers dachten nog
eerder te stoppen met roken. Voor shagrokers is overstappen op een
goedkoper product de optie die het eerst werd overwogen, en stoppen
met roken de laatste vorm van gedragsverandering die men denkt door
te voeren bij een prijsverhoging. Respondenten die het dichtst bij een
grens wonen gaven aan eerder (bij een lagere prijsverhoging) bereid te
zijn naar het buitenland te reizen voor rookwaren dan de rokers die
verder van een grens wonen. 20 procent van de deelnemers aan de
voormeting was al goed bekend met het kopen van rookwaren in het
buitenland, zij gaven aan dit altijd (5 procent) of regelmatig (15
procent) te doen.
Jongere rokers (18-24 jaar) lijken iets prijsgevoeliger dan alle rokers
gezamenlijk. De percentages jongere rokers die bij bepaalde
hypothetische prijzen voor een pakje sigaretten aangaven het
rookgedrag te veranderen lagen iets hoger dan bij alle rokers
gezamenlijk. De volgorde in het overwegen van de vier opties tot
gedragsverandering is in de groep jongere rokers hetzelfde als bij alle
rokers gezamenlijk. Allereerst (bij lagere prijzen) wordt minderen met
roken gekozen, gevolgd door overstappen op een goedkoper product,
stoppen met roken en kopen in het buitenland.
Gerealiseerde gedragsverandering tijdens de nameting
Bij de nameting kon de voorgenomen gedragsverandering gekoppeld
worden aan het gerapporteerde rookgedrag op het moment van de
nameting, ongeveer een half jaar nadat (per 1 april 2020) een
accijnsverhoging van €1 (inclusief BTW) werd ingevoerd. Als we alle
vormen van gedragsverandering samen nemen, inclusief pogingen tot
stoppen met roken, blijkt 43 procent van de rokers op enigerlei wijze
gereageerd te hebben op de accijnsverhoging die op 1 april 2020 werd
doorgevoerd, waarbij een kanttekening is dat COVID-19 in die (poging
tot) gedragsverandering zeker meegespeeld heeft. Van de vier
Pagina 10 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

gedragsopties die zowel in de voor- als in de nameting onderzocht zijn is
minder roken de gedragsverandering die het meest (25 procent) werd
gerapporteerd. Zo’n 11 procent van de rokers bleek sinds de voormeting
gestopt te zijn met roken (en 30 procent deed een poging te stoppen
met roken sinds 1 april). De meest genoemde redenen om te stoppen
waren gezondheid (76 procent) en financiële redenen (44 procent), 13
procent gaf aan dat de COVID-19 pandemie een belangrijke reden was
om te stoppen met roken (er waren meerdere antwoorden mogelijk).
Overstappen op een goedkoper product (8 procent) en (vaker) naar het
buitenland voor rookwaren (4 procent) werd minder vaak gerapporteerd
dan minderen of stoppen met roken. Wel geeft 31 procent van de
respondenten tijdens de nameting aan dat minstens de helft van de
tabaksproducten die zij gebruiken in het buitenland gekocht zijn. Naast
alle rokers die gestopt zijn of hun rookgedrag op de een of andere
manier aangepast hebben (in totaal 43 procent van de respondenten)
bleek tijdens de nameting ook dat een deel van de respondenten (32
procent) juist meer sigaretten per dag rookte dan tijdens de voormeting.
Vergelijking van voorgenomen en gerealiseerde
gedragsverandering
Uit een vergelijking tussen de voornemens tot gedragsverandering voor
aanvang van de accijnsverhoging en het werkelijk gerapporteerde
gedrag na de accijnsverhoging blijkt dat maar een klein deel van de
respondenten de voornemens ook echt heeft waargemaakt.
Tegelijkertijd zijn mensen die niet dachten hun rookgedrag aan te
passen bij een prijsverhoging wel gestopt of hebben anderszins hun
rookgedrag aangepast. De voorspellende waarde van voorgenomen
gedragsveranderingen is dus klein: rokers die verwachtten te stoppen
met roken, over te stappen op een goedkoper product of vaker in het
buitenland te gaan kopen hebben dit niet vaker gedaan dan rokers die
verwachtten dit niet te doen. Een uitzondering hierop vormt het
voornemen om minder te gaan roken; dit heeft een groter deel van de
respondenten die dit voornemen hadden na 1 april ook daadwerkelijk
gedaan. De accijnsverhoging blijkt voor weinig respondenten de
aanleiding te zijn geweest om vaker in het buitenland te gaan kopen. De
keuze van respondenten om tabakswaren te kopen in het buitenland is
deels afhankelijk van de afstand tot aan de grens. Personen die dichter
bij de grens wonen kopen vaker rookwaren in het buitenland. Daarnaast
gaan ze ook voor andere boodschappen vaker naar het buitenland,
bijvoorbeeld naar supermarkten, drogisterijen en slijterijen in het
grensgebied. Uit dit onderzoek komen aanwijzingen dat bij elke
prijsverhoging een deel van de rokers aangeeft het rookgedrag te zullen
aanpassen. Mogelijk zijn dit rokers die al van plan zijn om te stoppen en
iedere verhoging in prijs aangrijpen om de voornemens te realiseren. In
die zin lijkt het dus nuttig om met enige regelmaat een prijsverhoging
door te voeren om de rookprevalentie verder naar beneden te krijgen.
COVID-19 pandemie ook van invloed op rookgedrag
COVID-19 kan de onderzoeksresultaten vertekend hebben. Veel
Nederlanders hebben in 2020 hun rookgedrag aangepast, zowel in
positieve zin (minder roken) als in negatieve zin (meer roken).
Daarnaast zullen mensen minder vaak naar het buitenland gereisd zijn
door COVID-19. De onafhankelijke invloed van de accijnsverhoging en
Pagina 11 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

van COVID-19 op de waargenomen gedragsverandering kan op basis
van onze gegevens niet vastgesteld worden.
Deze studie heeft voor Nederland unieke data over gedragsverandering
rondom een accijnsverhoging opgeleverd. De per 1 april 2020
doorgevoerde accijnsverhoging van €1 (inclusief BTW) heeft tot een
aantal gedragsveranderingen geleid, die echter minder groot zijn dan
verwacht op basis van de voormeting. Gedragsverandering blijkt
daarmee moeilijker te realiseren dan gedacht.

Pagina 12 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

1

Inleiding

1.1

Achtergrond en onderzoeksvraag
Tabaksgebruik is een van de speerpunten uit het Nationaal
Preventieakkoord [1]. Tabaksgebruik draagt voor een groot deel bij aan
de ziektelast in Nederland. Meer dan 20.000 mensen sterven jaarlijks
aan ziekten die gerelateerd zijn aan roken en daarmee is roken nummer
één van de te voorkomen doodsoorzaken. Ook de zorgkosten
samenhangend met roken zijn met €2,4 miljard per jaar aanzienlijk [2].
Dit is 2,5 procent van de totale uitgaven aan zorg. In het
Preventieakkoord worden ambities, doelstellingen en acties
geformuleerd voor 2040. In 2040 rookt minder dan 5 procent van de
inwoners van Nederland van 18 jaar en ouder en jongeren en zwangere
vrouwen helemaal niet meer. Volgens de ambities van het
Preventieakkoord zal het aantal zwangere vrouwen dat rookt van 9
procent naar 5 procent gedaald moeten zijn in 2020 en het aantal
volwassen rokers minder moeten zijn dan 20 procent (volgens laatst
bekende cijfers lag dat in 2020 op circa 22 procent) [3]. Het aantal
jongeren dat start met roken zou dan in de ambitie van het
Preventieakkoord gehalveerd moeten zijn (dit aantal lag in 2018 op 75
starters per dag). Tal van maatregelen zijn afgesproken om deze
doelstellingen te behalen. Eén van de meest effectieve interventies om
deze doelstellingen te behalen is een accijnsverhoging [4]. In het
Preventieakkoord wordt het voornemen uitgesproken om de prijs van
sigaretten naar €10 te verhogen per 2023. Een eerste stap is gezet met
de accijnsverhoging op 1 april 2020. Verdere prijsverhogingen zijn
afhankelijk van onderzoek naar de mogelijk negatieve effecten van
prijsverhoging, zoals een toename van aankopen van rookwaren in het
(goedkopere) buitenland. Dit is de aanleiding voor het uitvoeren van dit
onderzoek.
Een eerste stap naar verdere prijsverhoging van tabak is dus gezet met
de accijnsverhoging op 1 april 2020. Toen is de accijns op een pakje
sigaretten (20 stuks) verhoogd met €1 (inclusief BTW), en de accijns op
een pakje shag (50 gram) met €2,50 (inclusief BTW). Afhankelijk van
merk en verkooppunt kostten de meest gerookte merken sigaretten van
20 stuks ongeveer €7,20 per pakje voor de accijnsverhoging van 1 april,
wat na de accijnsverhoging ongeveer €8 is geworden, omdat de
accijnsverhoging niet volledig is doorberekend naar de consument. Een
standaardpakje shag (50 gram) van de meest gerookte merken is
gestegen van ongeveer €10,70 voor de accijnsverhoging, naar €13,30
na de accijnsverhoging. De “gewogen gemiddelde kleinhandelsprijs”
(WAP) over 2020 ligt met €7,16 per pakje sigaretten echter een stuk
lager [4], omdat een deel van het volume verkochte sigaretten bestaat
uit goedkopere (huis-)merken.
Prijsstijgingen zijn effectief in het terugdringen van de verkoop van
tabaksproducten. Een literatuuroverzicht van het Nationaal
Expertisecentrum Tabaksontmoediging laat zien dat voor sigaretten de
gemiddelde prijselasticiteit voor volwassenen -0,4 is. Dit betekent dat
wanneer de prijs met 10 procent stijgt de verkoop van sigaretten met 4
Pagina 13 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

procent daalt. Voor jongeren is deze elasticiteit wat sterker: gemiddeld 0,7 [5]. Maar er zitten ook neveneffecten aan een prijsverhoging. Het
kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat rokers overstappen op goedkopere
producten zoals de e-sigaret, of naar het buitenland gaan om daar
rookwaren te kopen. Voor de prijsverhoging van 1 april 2020 lagen de
sigarettenprijzen in ons omringende landen al lager dan in Nederland.
Een standaardpakje van de meest gerookte merken sigaretten kostte in
die tijd in Nederland circa €7,20, in Duitsland circa €6,70, in België circa
€6,80 en in Luxemburg circa €5,40. Dit prijsverschil is dus groter
geworden na de accijnsverhoging. België heeft de accijns op tabak in
2021 echter ook verhoogd. Hierdoor is een standaardpakje sigaretten
ongeveer €0,70 duurder is geworden, en een standaardpakje shag is
ongeveer €1,47 duurder geworden. In de drie komende jaren zal de
accijns op tabak in België verder verhoogd worden [6]. Over een
eventuele accijnsverhoging in Duitsland is op dit moment niets bekend.
De lagere prijzen in België en Duitsland kunnen een reden zijn voor
Nederlandse rokers om (vaker) rookwaren te kopen in deze landen. Ook
kan een prijsverhoging ertoe leiden dat smokkel en/of illegale handel
van rookwaren gaat toenemen.
Het doel van dit onderzoek is na te gaan in hoeverre een
accijnsverhoging op sigaretten en shag leidt tot gedragsverandering. We
richten ons op vier soorten vervangende gedragingen die mogelijk het
gevolg kunnen zijn van een prijsverhoging: stoppen met roken, minder
roken, (deels) overstappen op goedkopere producten of aanschaf van
rookwaren in het buitenland.
Dit leidt tot de volgende onderzoeksvraag:
Wat zijn de gedragseffecten als gevolg van de accijnsmaatregel per 1
april 2020 op
• aantal stoppers/stoppogingen;
• aantal sigaretten dat gekocht en gerookt wordt;
• het overstappen op goedkopere producten
• grenseffecten: verschuiving van verkoop in Nederland naar
andere landen.
De gedragseffecten zullen daarnaast ook uitgesplitst worden op leeftijd
(jongeren – volwassenen) en naar sigaretten- en shagrokers.
1.2

Evidentie over de effectiviteit van prijsmaatregelen
Een substantiële en regelmatige verhoging van de prijs van
tabaksproducten wordt in de wetenschappelijke literatuur gezien als de
meest effectieve manier om de consumptie van tabak te verlagen [710]. Daarbij is het belangrijk om de relatieve betaalbaarheid van
rookwaren gegeven het welvaartsniveau van een land in ogenschouw te
nemen. Hoewel rookwaren in Nederland relatief duur zijn blijken ze in
ons land toch beter betaalbaar te zijn dan in vele andere Europese
landen [8]. Volgens een recent verschenen factsheet van het Nationaal
Expertisecentrum Tabaksontmoediging (onderdeel van het TrimbosInstituut) daalt de vraag naar tabak met 4 procent wanneer de prijs met
10 procent stijgt. De studies die deze percentages rapporteren zijn
uitgevoerd in landen met een hoog inkomensniveau, en geven daarom
een goede indicatie voor de prijsgevoeligheid van Nederlandse rokers.
Pagina 14 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Jongeren zijn over het algemeen prijsgevoeliger dan volwassenen, voor
hen daalt de vraag naar tabak met ongeveer 5-9 procent wanneer de
prijs met 10 procent stijgt [8]. Een systematische review over
interventies voor de preventie van tabaksgebruik laat zien dat een
prijsverhoging een preventief effect heeft op het beginnen met roken
[11]. Naast stoppen met roken en minder roken, kunnen rokers
overstappen op een goedkoper product, of rookwaren in het buitenland
gaan kopen als reactie op een prijsverhoging [12].
Stoppen met roken en minder roken als reactie op een prijsverhoging
zijn de meest onderzochte gedragsveranderingen. Wilson en collega’s
hebben in een systematische review het effect van
tabaksbeleidsmaatregelen onderzocht [13]. Hierin werden 84 studies
bestudeerd. Er werd bewijs gevonden dat het verhogen van de
tabaksprijzen bijdraagt aan verminderde consumptie van tabak. Ook
Hoffman en collega’s hebben een overzicht gepubliceerd van reviews
van overheidsmaatregelen om stoppen met roken te bevorderen [14].
Er was sterk bewijs voor effectiviteit van verhoging van tabaksaccijns op
de prevalentie van roken, het aantal geconsumeerde sigaretten en het
stoppen met roken. Daarnaast bleken financiële vergoedingen effectief
bij het stoppen met roken, helemaal als stopondersteuning beter
betaalbaar werd voor rookverslaafden.
Bij een studie onder Nieuw-Zeelandse studenten werden hypothetische
prijsverhogingen van een pakje sigaretten voorgelegd, en werd
gevraagd naar de verwachte reactie op deze prijsverhoging [15]. De
intenties om te stoppen werden bij elke verhoging hoger, en het aandeel
wat net zo veel sigaretten zou roken daalde bij elke prijsverhoging. Bij
een prijsverhoging van $5 (€2,95) zou 7 procent stoppen met roken, bij
een prijsverhoging van $10 (€5,90) zou 11,9 procent stoppen, en bij
een prijsverhoging van $15 (€8,86) zou 26,5 procent stoppen met
roken. Chaloupka en collega’s tonen in hun review aan dat
prijsstijgingen van sigaretten leiden tot een overstap naar andere,
vergelijkbare producten zoals shag en cigarillos [16]. Mi ah Han gebruikt
gegevens uit 2013 tot 2017 van de Korea Welfare Panel Study om de
effecten van de prijs van tabak op het rookgedrag van volwassen
Koreaanse rokers te onderzoeken [17]. Nadat de tabaksprijzen waren
gestegen, stopte 3,8 procent van de deelnemers met roken, ging 22,8
procent van de deelnemers minder roken en stapte 5,4 procent van de
deelnemers over op e-sigaretten. Jongere deelnemers waren meer
geneigd e-sigaretten te gebruiken nadat de prijs van tabak was
gestegen. Met deze data is tevens onderzocht bij welke prijs rokers
zouden stoppen met roken [18]. De mediane prijs om te stoppen was
KRW5854 (US$5.31) per pakje. Dit was ongeveer twee keer zo hoog als
de toen geldende verkoopprijs voor een pakje sigaretten. Een jongere
leeftijd, hogere opleiding, gebrek aan bezorgdheid over de
gezondheidseffecten van roken, gebrek aan stoppogingen en een hoger
aantal geconsumeerde sigaretten per dag hingen samen met een hogere
prijs die nodig was om te stoppen.
Ross et al. onderzocht de rol van toekomstige sigarettenprijzen op
verwachtingen over rookgedrag [19]. Dit ITC onderzoek vond in 2002
plaats onder 9.058 volwassen sigarettenrokers in de Verenigde Staten,
Canada, Australië en het Verenigd Koninkrijk. De vraag was wat rokers
Pagina 15 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

dachten te zullen doen in reactie op een hypothetische verhoging van 50
procent van de prijs die ze betaalden voor hun laatste
sigarettenaankoop. De intenties om te stoppen en/of minder te roken
waren meer uitgesproken bij degenen die in gebieden woonden met
hogere gemiddelde sigarettenprijzen en die bij de laatste aankoop al een
hogere prijs betaalden voor hun merk van keuze. De auteurs
concludeerden dat de beschikbaarheid van alternatieve (goedkopere)
sigarettenbronnen het effect van hogere prijzen/belastingen op het
verwachte gedrag van rokers kan verminderen maar niet elimineren.
Nagelhout en collega’s hebben grensoverschrijdende sigarettenaankopen
in zes Europese landen onderzocht [12]. Uit deze studie bleek dat in de
meeste van de onderzochte Europese landen slechts een kleine
minderheid van de rokers frequent in het buitenland sigaretten kocht.
Dit kwam wel vaak voor in Franse en Duitse provincies die grenzen aan
landen met lagere sigarettenprijzen (d.w.z. België, Luxemburg,
Zwitserland, Spanje, Polen en Tsjechië), waarbij 24 procent van de
Franse en 13 procent van de Duitse rokers in de grensregio meldden
sigaretten in het buitenland te hebben gekocht. In niet-grensregio's van
Frankrijk en Duitsland, in Ierland, het Verenigd Koninkrijk en in
Nederland kochten slechts 2 procent tot 7 procent van de rokers
sigaretten in het buitenland. Grensoverschrijdende sigarettenaankopen
werden vaker gerapporteerd door rokers met een hogere opleiding of
hoger inkomen, jongere rokers, dagelijkse rokers en rokers die niet van
plan waren om te stoppen met roken.
1.3

Leeswijzer rapport
In hoofdstuk twee worden de methoden van dit onderzoek uitgelegd.
Achtereenvolgens komen aan bod de literatuurstudie, focusgroep
discussies, ontwikkeling van de vragenlijst, de voormeting en de
nameting. Hoofdstuk drie bevat de resultaten van de voormeting die in
maart 2020 werd gehouden. In hoofdstuk vier worden de resultaten van
de herhaalde meting (nameting) in november 2020 behandeld. In
hoofdstuk vijf worden de voornaamste resultaten en conclusies van het
onderzoek samengevat en bediscussieerd. Verdiepende gegevens en de
vragenlijsten zijn opgenomen in bijlagen.

Pagina 16 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

2

Methoden voor dit onderzoek

2.1

Inleiding en werkwijze
Allereerst is een literatuurstudie gedaan naar gedragsverandering naar
aanleiding van een prijsstijging van tabak in het algemeen, en naar
“grenseffecten” in het bijzonder. Met grenseffecten wordt bedoeld dat
mensen als reactie op de accijnsverhoging (vaker) rookwaren in het
buitenland kopen dan voor de accijnsverhoging, omdat rookwaren in het
buitenland goedkoper zijn. Het doel van dit literatuuronderzoek was om
de meest voorkomende vormen van gedragsverandering na een
prijsverhoging te identificeren, om eventueel de vier vooraf
gedefinieerde vormen van gedragsverandering verder aan te vullen voor
het empirische onderzoek. Voor het literatuuronderzoek is een
zoekstrategie ontwikkeld in samenspraak met een informatiedeskundige
van het RIVM (zie bijlage 1). Aansluitend op dit literatuuronderzoek zijn
er een vijftal focusgroepen georganiseerd. Bevindingen van de
literatuurstudie zijn verwerkt in een interviewguide voor focusgroep
discussies. Het doel van deze focusgroepen was om inzicht te krijgen in
de verschillende mogelijke gedragsveranderingen naar aanleiding van de
accijnsverhoging, ook weer om te bekijken of de vier vooraf
gedefinieerde vormen van gedragsverandering verder uitgebreid zouden
moeten worden voor het empirische onderzoek. De belangrijkste
bevindingen van deze focusgroepen worden later in dit rapport
besproken, en bijlage 2 bevat een samenvatting van de resultaten van
de focusgroepen. De input uit het literatuuronderzoek en de
focusgroepen is gebruikt om de vragenlijsten voor het empirische
onderzoek op te stellen. Het onderzoek is goedgekeurd door het Medical
Research Ethics Committees United (MEC-U). Het MEC-U is een erkende
Medisch Ethische Toetsingscommissie van een aantal grotere perifere
ziekenhuizen in Nederland. Alle deelnemers aan de focusgroepen en
vragenlijstonderzoek hebben voorafgaand aan de dataverzameling een
toestemmingsformulier ondertekend.
Om de onderzoeksvraag te beantwoorden zijn op twee verschillende
momenten vragenlijsten uitgezet. De eerste vragenlijst is afgenomen in
maart 2020, deze is dus afgenomen vóór de prijsverhoging op 1 april.
De tweede vragenlijst, de nameting, is eind november uitgezet.

2.2

Literatuurstudie
De literatuursearch leverde 101 artikelen op. Deze zijn op basis van titel
en abstract beoordeeld door twee onderzoekers. Hiervan is van 49
artikelen de volledige tekst beoordeeld waarna 29 studies werden
geïncludeerd om verder te onderzoeken. Gedragsveranderingen die
beschreven worden ten gevolge van een prijsverhoging van rookwaren
zijn (naast de vier gedragsopties die al werden benoemd in de
onderzoeksvraag) met name: via internet kopen, hamsteren
voorafgaand aan een prijsverhoging, smokkelen en aanschaf op de
zwarte markt. Factoren die een rol spelen bij de overweging om
rookwaren over de grens te halen zijn onder meer: de (extra) tijd die
het kost, het risico op betrapt worden, de benzineprijs, en afstand tot de
Pagina 17 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

grens. De bevindingen uit de literatuurstudie zijn opgenomen in de
leidraad voor de focusgroepen.
2.3

Focusgroepen
De organisatie en werving van de deelnemers van de focusgroepen werd
verzorgd door onderzoeksbureau CG Selecties. De verschillende
gedragsopties zoals gevonden in het literatuuronderzoek werden in de
focusgroepen besproken en er werd gediscussieerd over de vraag hoe
waarschijnlijk de verschillende gedragsopties waren voor de deelnemers.
De focusgroepen zijn op verschillende plaatsen in het land
georganiseerd: Amsterdam, Utrecht, Zwolle, Nijmegen en Eindhoven.
Omdat de waarschijnlijkheid van het kopen van sigaretten over de grens
afhangt van de nabijheid van de grens is geprobeerd de locaties voor de
focusgroepen zo veel mogelijk te verspreiden, het bleek echter niet
haalbaar om in kleinere steden in het oosten en zuiden van het land
focusgroepen te organiseren. Elke focusgroep bestond uit ongeveer 8
personen, met verschillende achtergronden en verschillend rookgedrag.
De belangrijkste bevindingen van deze focusgroepen zijn hieronder
samengevat:
• De accijnsverhoging van €1 op 1 april 2020 zal er niet voor
zorgen dat rokers hun gedrag gaan aanpassen, daarvoor is de
prijsstijging te klein in de ogen van deelnemers aan de
focusgroepen;
• Een deel van de rokers rookt al jaren, en is verslaafd. Een groot
deel van deze mensen zou willen stoppen, maar dit lukt niet.
Daarnaast is er een groep rokers die vooral rookt tijdens feestjes,
en niet van plan is te stoppen op korte termijn;
• Rookwaren in het buitenland halen gebeurt op dit moment al
tijdens een vakantie of ander bezoek aan het buitenland. De
accijnsverhoging van €1 zal er niet voor zorgen dat mensen
speciaal voor rookwaren naar het buitenland reizen, daarvoor is
het verschil in prijs met België en Duitsland te klein, ook na de
accijnsverhoging;
• Overstappen op een ander/goedkoper product wordt niet gezien
als een optie, mensen zijn gewend aan hun eigen
rookgewoonten, en willen deze niet aanpassen;
• Veel rokers zijn van mening dat de overheid hen moet helpen
van hun verslaving af te komen in plaats van ze te straffen met
een accijnsverhoging;
• Het kopen van rookwaren op internet of de zwarte markt wordt
door de meeste rokers niet overwogen.
Een uitgebreidere samenvatting van de bevindingen uit de focusgroepen
is te vinden in bijlage 2. Naar aanleiding van de resultaten van de
focusgroepen zijn er geen gedragsopties toegevoegd (ten opzichte van
de vier gedragsopties uit de onderzoeksvraag) aan de vragenlijst die
voor de voormeting is gebruikt.

2.4

Voormeting
Op basis van de literatuurstudie en de focusgroep-interviews is de
vragenlijst voor de voormeting ontwikkeld. Voor het onderzoek werd
gebruik gemaakt van een panel van onderzoeksbureau CG Selecties. De
Pagina 18 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

vragenlijst is getest door het onderzoeksbureau in een sample van
twaalf rokers. Aan deze respondenten werd gevaagd of de vragenlijst
duidelijk was en welke verbeteringen mogelijk waren. Op grond van
deze pilottest werd de uiteindelijke vragenlijst opgesteld.
In deze eerste vragenlijst werden de zogenoemde stated preferences
onderzocht: wat verwachten mensen te doen bij een bepaalde
prijsverhoging? Voor verschillende hypothetische prijzen is gevraagd of
de respondent naar het buitenland zal gaan voor rookwaren, minder
gaat roken, overstapt op een goedkoper product of stopt met roken.
Deze vier gedragsopties zijn gekozen op basis van de onderzoeksvraag.
Zowel het literatuuronderzoek als de focusgroepen gaven geen
aanleiding voor het toevoegen van een extra gedragsoptie. De
voormeting, voorafgaand aan de accijnsverhoging per 1 april 2020 is zo
opgezet dat het mogelijk is om enige tijd na invoering van de
prijsverhoging respondenten nog een keer te benaderen om uit te
vragen of en hoe hun rookgedrag veranderd is, en dit te spiegelen aan
de verwachtingen die respondenten hadden van hun reactie op de
voorgenomen prijsverhoging.
De vragenlijst bestond uit een aantal opeenvolgende vragen waarin de
respondenten werd gevraagd of ze hun gedrag zouden gaan veranderen
bij een bepaalde prijs van een pakje sigaretten of shag. Het doel was te
bepalen bij welke prijs zich het omslagpunt bevindt waarbij de
respondent zijn/haar gedrag zou veranderen. De verschillende prijzen
zijn per gedraging (stoppen, minderen, goedkoper product kopen of in
het buitenland kopen) voorgelegd. Als bij een bepaalde prijs de
respondent aangaf het gedrag niet te veranderen, dan kreeg de
respondent vervolgens dezelfde gedragsverandering aangeboden met
een hogere prijs. Indien de respondent vervolgens aangaf het gedrag
wel te veranderen, kreeg de respondent een vraag aangeboden met een
bedrag voor een pakje rookwaren dat tussen de twee eerdere bedragen,
dus het bedrag waarbij het gedrag niet en het bedrag waarbij het
gedrag wel veranderd werd, in lag. In andere woorden: als een
respondent aangaf niet gevoelig te zijn voor de prijsverandering, dan
werd de prijs verhoogd en de vraag opnieuw gesteld. Als een
respondent aangaf wel gevoelig te zijn voor de voorgelegde prijs, dan
werd de prijs verlaagd en werd de vraag opnieuw gesteld. Op die manier
is voor iedere respondent bepaald bij welk bedrag (het “omslagpunt”) de
respondent het gedrag zou gaan aanpassen. De vragenlijst is
toegevoegd in bijlage 3, hierin staat ook meer informatie over hoe de
omslagpunten zijn berekend.
Wanneer een respondent bij de hoogst voorgelegde prijs aangeeft zijn
gedrag niet te veranderen, was er de mogelijkheid om zelf een bedrag in
te vullen waarbij dit open antwoord laat zien bij welke prijs de
respondent de betreffende gedragsverandering wel verwacht door te
voeren. In de analyses zijn de omslagpunten herberekend bij een
afkappunt van €30 en bij een afkappunt van €100, waarbij antwoorden
hoger dan deze afkappunten dus niet werden meegenomen. Deze
afkappunten werden gehanteerd omdat enkele respondenten
protestantwoorden gaven, zoals €2 miljoen.

Pagina 19 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Voor het onderzoek werden zowel sigaretten- als shagrokers
uitgenodigd. In de analyses worden de resultaten ook voor beide
groepen afzonderlijk gepresenteerd, omdat de verwachting is dat
intenties tot gedragsverandering mogelijk verschillend zijn voor beide
groepen [20]. Voor sigarettenrokers waren er twee verschillende routes
in de vragenlijst. In dit onderzoek zijn we uitgegaan van een prijs van
een pakje sigaretten van €7,20 vóór de accijnsverhoging. Dit was op
moment van het onderzoek de prijs van een pakje van 20 sigaretten
voor de meest verkochte sigarettenmerken in Nederland. In het vervolg
van het onderzoek wordt hiernaar verwezen als het gaat over een
standaard pakje sigaretten. De helft van de sigarettenrokers begon de
vragenlijst over gedragsverandering met een bedrag van €8,20
(ongeveer de verwachte prijs van de meest gerookte merken sigaretten
na de accijnsverhoging op 1 april 2020). In het vervolg van dit rapport
wordt naar deze groep respondenten verwezen als de groep die de
beperkte prijsverhoging voorgelegd heeft gekregen. De andere helft van
de sigarettenrokers begon met een bedrag van €14 (ongeveer een
verdubbeling van de ten tijde van het onderzoek geldende prijs), dit
wordt in het vervolg de groep met de grote prijsverhoging genoemd.
Met deze verschillende opbouw van prijsverhoging kan worden bekeken
of er een eventueel schokeffect plaatsvindt wanneer de prijs in een keer
fors verhoogd wordt, in vergelijking met een geleidelijke prijsverhoging.
De hypothese die we wilden onderzoeken is dat een plotse grote
prijsverandering wellicht meer rokers tot een gedragsverandering zou
aanzetten dan meerdere geringere prijsverhogingen, waaraan men
makkelijker went. Welke van deze twee prijsstructuren werd voorgelegd
aan respondenten is willekeurig bepaald. De shagrokers begonnen de
vragenlijst over gedragsverandering altijd met een bedrag van €13,20,
dit was de verwachte prijs voor een standaardpakje shag na de
accijnsverhoging op 1 april 2020. Voor deze groep is er één route,
omdat er naar verwachting niet voldoende shagrokers zouden zijn voor
twee verschillende routes.
Een van de voorgelegde gedragsopties is naar het buitenland reizen om
daar goedkopere rookwaren te kopen. Vanzelfsprekend is deze optie
gemakkelijker te realiseren voor mensen die in het grensgebied wonen
waardoor de reisafstand en benodigde tijd om over de grens te kopen
minder is dan voor respondenten die ver van de grens af wonen. Op
basis van de postcode van de respondenten is de afstand naar de
dichtstbijzijnde grens bepaald, dit gaat om de hemelsbrede afstand,
onafhankelijk van reistijd. Hier zijn vier groepen van gemaakt, met in de
eerste groep het kwartiel respondenten dat het dichtst bij een grens
woont, en de laatste groep het kwartiel respondenten dat het verst weg
van een grens woont. Voor elke respondent is daarbij de dichtstbijzijnde
grens genomen, voor sommigen is dat dus de grens met Duitsland en
voor anderen de grens met België. Voor deze vier groepen is bekeken of
er verschil is in de mate waarin zij bereid zijn naar het buitenland te
reizen voor rookwaren.
De vragenlijst van de voormeting is bijgevoegd in bijlage 3, evenals
grafische voorbeelden van de twee verschillende vragenroutes, die met
de beperkte en die met de grote prijsverhoging.

Pagina 20 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

2.5

Nameting
Bij de tweede vragenlijst wordt gevraagd naar de revealed preferences:
wat hebben de respondenten uit de voormeting echt gedaan na
invoering van de prijsverhoging? De tweede vragenlijst is uitgezet in
november 2020, dus circa acht maanden na de voormeting. Voor deze
vragenlijst zijn dezelfde respondenten benaderd als de respondenten die
de eerste vragenlijst vóór de accijnsverhoging hadden ingevuld.
Wanneer de respondenten de tweede vragenlijst nog niet hadden
ingevuld ontvingen zij een herinnering. De vragenlijst voor de nameting
bevatte deels andere vragen dan de eerder afgenomen vragenlijst. De
data van de voor- en nameting is gekoppeld op basis van een ID
nummer door het panelbureau. Een van de eerste vragen was of de
respondent rookte op het moment van invullen van de nameting.
Wanneer dit niet het geval was kreeg de respondent voornamelijk nog
vragen over wanneer en waarom deze gestopt was. De groep
respondenten die niet gestopt zijn kregen vragen over hun rookgedrag
na de accijnsverhoging van 1 april, en eventuele veranderingen daarin.
Er werd onder andere gevraagd of ze minder zijn gaan roken,
overgestapt zijn op een goedkoper product of (vaker) naar het
buitenland zijn gegaan voor rookwaren. Ook werden er vragen gesteld
over de impact van de COVID-19 pandemie op hun rookgedrag. De
vragenlijst voor de nameting is opgenomen in bijlage 4.

2.5.1

Invloed van COVID-19 pandemie op de nameting.
De voormeting is uitgevoerd in maart 2020, vlak voordat de eerste
coronamaatregelen van kracht werden. Vrijwel de hele periode tussen
de voor- en nameting golden er verschillende coronamaatregelen die
effect kunnen hebben gehad op rookgedrag. Voorbeelden daarvan zijn
het sluiten van horecagelegenheden, de afwezigheid van feestjes en het
sluiten van de grenzen. Tussen 18 maart 2020 en 15 juni 2020 zijn de
grenzen tussen Nederland en België voor al het niet-essentiële
grensverkeer gesloten geweest, dus ook voor het doen van
boodschappen in België. Tussen Nederland en Duitsland zijn er geen
formele grensafsluitingen geweest, en bleef het doen van boodschappen
in Duitsland (kortdurend verblijf) altijd mogelijk. Wel is het zo dat er een
dringend beroep op Nederlanders werd gedaan om alle niet-essentiële
verplaatsingen zoveel mogelijk te beperken. Het is zeker mogelijk dat er
als gevolg van deze oproep minder grensoverschrijdend verkeer is
geweest dan er zonder COVID-19 geweest zou zijn.
Daarnaast is bekend, o.a. uit de continue RIVM monitor van de
gedragseffecten van (maatregelen ter beperking van) COVID-19, dat de
pandemie voor sommige rokers tot aanpassingen van rookgedrag heeft
geleid. Sommige rokers zijn meer gaan roken terwijl anderen door de
pandemie zijn gaan minderen of stoppen [21], wellicht in een poging om
gezonder te gaan leven en de risico’s van COVID-19 te verkleinen. Ook
ander Nederlands onderzoek bevestigde deze tegengestelde reactie van
rokers op de pandemie, met 14,1 procent rokers die minder en 18,9
procent rokers die meer zijn gaan roken in de eerste zes weken na
ingaan van de beperkende maatregelen in maart 2020.
Het is zeer waarschijnlijk dat de COVID-19 pandemie invloed heeft
gehad op het rookgedrag en zeker ook op het aantal respondenten dat
Pagina 21 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

rookwaren over de grens koopt. De nameting bevatte daarom
verschillende vragen om de invloed van COVID-19 op het gedrag in
kaart te brengen.
2.6

Begeleidingscommissie
Voor dit onderzoek is een klankbordgroep ingesteld die mee heeft
gedacht bij de opzet van het onderzoek en het duiden van de resultaten
van voor- en nameting. Leden van de klankbordgroep waren afkomstig
uit kringen van wetenschappers en beleidsmakers. De klankbordgroep is
in totaal vier keer bij elkaar gekomen en leden hebben daarnaast
verschillende conceptversies van de vragenlijsten en de interim- en
eindrapportage van commentaar en suggesties voorzien.

Pagina 22 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

3

Resultaten voormeting

3.1

Achtergrondkenmerken respondenten
De vragenlijst is ingevuld door 1232 respondenten, waarvan 406 (33
procent) shagrokers, en 826 (67 procent) sigarettenrokers. De
geografische verdeling van de respondenten komt goed overeen met de
verdeling van de Nederlandse bevolking, met een kleine
oververtegenwoordiging van de Randstad provincies, zie bijlage A9.
Onderstaande figuren en tabellen tonen achtergrondgegevens van de
respondenten, en ter vergelijking dezelfde gegevens van de Nederlandse
rokende bevolking.
Tabel 1 Geslacht van respondenten in vergelijking met Nederlandse rokers

Man
Vrouw

Aantal
558
674

% Respondenten
45,3%
54,7%

% Nederlandse rokers
58,4%
41,6%

Totaal

1232

100,0%

100,0%

Bron cijfers Nederlandse bevolking: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS Centraal
Bureau voor de Statistiek i.s.m. RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en
Trimbos-Instituut, 2019.

Binnen de Nederlandse rokende bevolking is 58,4 procent man, en 41,6
procent vrouw. Van de respondenten van de vragenlijst is 45,3 procent
man, en 54,7 procent vrouw. Vrouwen zijn dus oververtegenwoordigd.
Tabel 2 Geslacht respondenten – verdeling sigarettenrokers/shagrokers

Man
Vrouw
Totaal

Aantal
sigarettenrokers
350
476
826

Aantal
shagrokers
208
198
406

%
sigarettenrokers
42,4%
57,6%
100,0%

%
shagrokers
51,2%
48,8%
100,0%

Van de respondenten die hoofdzakelijk sigaretten roken is 42,4 procent
man, en 57,6 procent vrouw. Het aandeel mannen is iets groter onder
shagrokers, 51,2 procent van deze groep respondenten is man, en 48,8
procent is vrouw.

Pagina 23 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

65+

50-64

35-49

18-34
0%

5%

10%

15%

20%

Nederlandse rokende bevolking

25%

30%

35%

Respondenten

Figuur 1 Leeftijd van respondenten in vergelijking met Nederlandse rokers

* Bron cijfers Nederlandse bevolking: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS Centraal
Bureau voor de Statistiek i.s.m. RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en
Trimbos-Instituut, 2019.

De verdeling van de leeftijd van de respondenten komt grotendeels
overeen met de verdeling van rokers binnen de Nederlandse bevolking.
Oudere rokers (65+ jaar) zijn iets oververtegenwoordigd, en jongere
rokers (18-34 jaar) zijn iets ondervertegenwoordigd.

65+
55-64
45-54
35-44
25-34
18-24
0%

5%

10%

15%

Sigarettenrokers

20%

25%

30%

Shagrokers

Figuur 2 Leeftijd van respondenten, uitgesplitst naar sigarettenrokers en
shagrokers

Figuur 2 laat de leeftijdsverdeling zien voor sigarettenrokers (paars) en
shagrokers (groen). In deze figuur is te zien dat shagrokers gemiddeld
een hogere leeftijd hebben dan sigarettenrokers. Van de shagrokers valt
slechts 2 procent in de jongste leeftijdscategorie (18 tot en met 24 jaar)
en is circa driekwart ouder dan 45 jaar. In de jongste leeftijdsgroepen

Pagina 24 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

worden veel vaker sigaretten gerookt, in de oudste leeftijdscategorieën
wordt vaker shag gerookt.

Laag

Midden

Hoog

0%

10%

20%

30%

Nederlandse rokende bevolking

40%

50%

Respondenten

Figuur 3 Opleidingsniveau van respondenten in vergelijking met Nederlandse
rokers

* Bron cijfers Nederlandse bevolking: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS Centraal
Bureau voor de Statistiek i.s.m. RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en
Trimbos-Instituut, 2019.

Het opleidingsniveau van de respondenten is hoger dan representatief
voor de Nederlandse rokende bevolking. Laagopgeleiden zijn
ondervertegenwoordigd, midden- en hoogopgeleiden zijn
oververtegenwoordigd bij onze respondenten.

Laag

Midden

Hoog

0%

10%

20%
Sigarettenrokers

30%

40%

50%

Shagrokers

Figuur 4 Opleidingsniveau uitgesplitst naar sigarettenrokers en shagrokers

Het opleidingsniveau van de sigarettenrokers en shagrokers verschilt
binnen de groep respondenten. Onder de sigarettenrokers in ons panel
bevinden zich meer hoogopgeleiden (46 procent) dan onder de
Pagina 25 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

shagrokers (25 procent). In de groep laagopgeleiden zijn shagrokers in
de meerderheid (34 procent tegenover 12 procent van de
sigarettenrokers).
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

0-4

5-9

10-14

15-19

20-24

Sigarettenrokers

25-29

30-34

35-39

40-44

45+

Shagrokers

Figuur 5 Het aantal jaren roken uitgesplitst naar sigarettenrokers en shagrokers

Figuur 5 toont de verdeling van het aantal jaren dat de groep
sigarettenrokers en shagrokers rookt. Een duidelijk verschil tussen
shagrokers en sigarettenrokers tekent zich af, shagrokers roken vaak al
vele tientallen jaren. Van de shagrokers rookt 94 procent tien jaar of
langer, voor de sigarettenrokers is dit 67 procent.

Van plan te stoppen in de
toekomst - shagrokers

Van plan te stoppen in de
toekomst - sigarettenrokers

Ja, binnen 1 maand

Ja, binnen 6 maanden

Nee

Ja, binnen 1 maand

Ja, binnen 6 maanden

Figuur 6 Stopintenties van sigarettenrokers en shagrokers. Antwoorden op de
vraag: “Bent u van plan in de toekomst te stoppen met roken?”

Bovenstaande figuur laat het aandeel rokers zien dat van plan is binnen
één of zes maanden te stoppen. Ook hier is weer duidelijk dat de
shagrokers de meer verstokte rokers zijn. Sigarettenrokers zijn
vergeleken met shagrokers vaker van plan te stoppen met roken. Onder
shagrokers is juist meer dan de helft niet van plan te stoppen met
Pagina 26 van 102

Nee

RIVM-briefrapport 2021-0013

roken. Onder sigarettenrokers is meer dan de helft van plan te stoppen
met roken, waarvan het grootste deel van plan is binnen zes maanden
te stoppen. Ook het aandeel dat actieve stopplannen heeft, namelijk om
binnen een maand te stoppen, is groter bij sigarettenrokers dan bij
shagrokers.
Binnen de groep sigarettenrokers zijn twee verschillende versies van de
vragenlijst afgenomen, een versie met een beperkte prijsverhoging (€
8,20 tot €12,70, start bij €8,20) en een versie met een forse
prijsverhoging (€10,50-€20,00, start bij €14,00). Welke versie van de
vragenlijst de respondent voorgelegd kreeg werd willekeurig bepaald, er
waren dan ook geen significante verschillen tussen de achtergrond
karakteristieken van deze twee groepen.
3.2

Verschillende gedragsopties
In de vragenlijst zijn vier verschillende gedragsopties onderscheiden:
stoppen met roken, minder roken, overstappen op een goedkoper
product en naar het buitenland gaan voor rookwaren. Voor elke van
deze opties hebben de respondenten verschillende hypothetische prijzen
voorgelegd gekregen, en de vraag gekregen wat hun verwachte reactie
zal zijn op deze prijsverhoging. Elke respondent heeft een zogenaamd
omslagpunt voor elk van deze gedragsopties. Dit omslagpunt geeft aan
bij welke prijs (voor een standaardpakje sigaretten of shag) de
respondent zijn gedrag gaat aanpassen. De respondenten die bij de
hoogste prijs aangaven het gedrag niet aan te passen konden zelf een
bedrag (open antwoord) invullen waarbij ze deze gedragsverandering
wel zouden maken. Tabel 3 toont de gemiddelde omslagpunten per
gedragsoptie. Hierin zijn open antwoorden lager dan de hoogste prijs in
de vragenlijst over gedragsverandering, en bedragen hoger dan €30 niet
meegenomen (zie uitleg hierover in paragraaf 2.4).
Tabel 3 Gemiddelde omslagpunten sigarettenrokers voor vier verschillende
vormen van gedragsverandering – groep met beperkte prijsverhoging

Minder sigaretten gaan roken

€10,28

Overstappen op een goedkoper product

€11,08

Stoppen met roken

€11,86

Sigaretten kopen in het buitenland

€11,94

De bovenstaande tabel toont de gemiddelde omslagpunten van de groep
sigarettenrokers die de beperkte prijsverhoging voorgelegd kregen. De
optie minderen heeft het laagste gemiddelde omslagpunt van de vier
opties, dit is de gedragsverandering die door respondent als eerste
wordt overwogen naarmate de prijs stijgt. Gemiddeld geven de
respondenten aan bij een prijs van €10,28 voor een standaardpakje
sigaretten minder te gaan roken. Overstappen op een goedkoper
product heeft een gemiddeld omslagpunt van €11,08. De opties stoppen
met roken en naar het buitenland reizen voor rookwaren hebben de
hoogste waarden en zullen dus pas bij grotere prijsstijgingen overwogen
worden.
Een substantieel deel van de respondenten (20 tot 46 procent,
afhankelijk van de gedragsverandering, zie figuur 7) gaf aan ook bij de
Pagina 27 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

hoogst voorgelegde prijs (in dit geval €12,70) zijn gedrag niet te
veranderen. Uit de open antwoorden bij welk bedrag de
gedragsverandering dan wel overwogen zou worden werd een
gemiddelde prijs berekend, waarbij zowel afkappunten van €30 als van
€100 per pakje werden gebruikt (zie paragraaf 2.4). Wanneer het
afkappunt van de meegenomen open antwoorden op €100 i.p.v. €30
wordt gezet, verandert de volgorde van de aantrekkelijkheid van de
opties. Naar het buitenland reizen voor rookwaren is dan aantrekkelijker
dan stoppen (zie bijlage A10).
Tabel 4 Gemiddelde omslagpunten shagrokers voor vier verschillende vormen
van gedragsverandering

Overstappen op een goedkoper product

€14,79

Minder sigaretten gaan roken

€15,26

Sigaretten kopen in het buitenland

€15,88

Stoppen met roken

€17,12

Tabel 4 laat de omslagpunten voor shagrokers zien. De startprijs voor
deze groep rokers was €13,20, dat bedrag is gekozen omdat het
(ongeveer) de verwachte prijs is van een pakje shag vanaf 1 april 2020.
Shagrokers geven aan dat naarmate de prijs stijgt, overstappen op een
goedkoper product de meest waarschijnlijke gedragsoptie is. Minderen
met roken heeft daarna het laagste omslagpunt, gevolgd door naar het
buitenland gaan voor rookwaren en stoppen met roken. De volgorde van
waarschijnlijkheid van gedragsverandering naarmate de prijs stijgt is
dus anders voor shagrokers dan voor sigarettenrokers. In lijn met de
antwoorden op de vraag naar stopintentie (figuur 6) blijken de
shagrokers weinig geneigd om te stoppen met roken, zelfs niet bij zeer
forse prijsverhogingen.
De figuren 7 en 8 tonen percentages die zijn afgeleid uit de resultaten
van de vragenlijst over gedragsverandering. De grafieken tonen de
cumulatieve percentages van de respondenten die aangeven bij
oplopende prijzen het rookgedrag te veranderen. Het percentage
sigarettenrokers dat aangeeft het gedrag aan te passen stijgt voor elk
van de gedragsopties naarmate de prijs stijgt. De gele lijn toont
bijvoorbeeld dat bij een prijs van €8,20 per standaardpakje sigaretten,
30 procent van de respondenten zegt te gaan stoppen met roken. Dit
loopt op tot 54 procent bij een prijs van €11,95. Minderen met roken
(groene lijn) is de meest waarschijnlijke gedragsverandering bij elke
voorgelegde prijsverhoging. Bij een stijging van de sigarettenprijs tot
€8,20 per pakje (een prijsverhoging van €1) zegt 50 procent van de
sigarettenrokers minder te gaan roken. Bij deze prijs zegt 38 procent
over te stappen op een goedkoper product, en 34 procent gaat naar het
buitenland voor rookwaren. Figuur 7 laat consistent zien dat bij
oplopende prijzen steeds een wat groter deel van de respondenten
denkt een bepaalde gedragsverandering door te voeren. Tegelijkertijd
laat de grafiek ook zien dat al bij de eerste (laagste) voorgelegde
prijsverhoging (€8,20) een fors deel van de respondenten aangeeft het
gedrag te gaan stoppen. De grootste “klapper” in termen van
gedragsverandering lijkt dan ook bij de eerste prijsverhoging al op te
treden.
Pagina 28 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Sinds 1 april 2020 kost een standaardpakje shag van 50 gram ongeveer
€13,20 (afhankelijk van merk en verkooppunt). Bij deze prijs zegt 27
procent van de respondenten te gaan stoppen, 55 procent gaat
minderen met roken, 59 procent zegt over te stappen op een goedkoper
product, en 46 procent geeft aan naar het buitenland te zullen reizen
voor rookwaren. De hoogte van de omslagpunten verschillen tussen
sigarettenrokers en shagrokers omdat shagrokers andere (hogere)
prijzen voorgelegd kregen. Er is echter ook een verschil in volgorde van
aantrekkelijkheid van de vier gedragsopties. Shagrokers zullen stoppen
met roken en minderen met roken minder snel overwegen dan
overstappen op een goedkoper product. Sigarettenrokers zullen eerder
geneigd zijn om te minderen met roken dan over te stappen op een
goedkoper product. Beide groepen geven aan naar het buitenland te
gaan voor rookwaren minder snel te overwegen dan overstappen op een
goedkoper product of te minderen met roken.
90%
80%
70%
60%

Buitenland

50%

Goedkoper product

40%

Minderen

30%

Stoppen

20%
10%
0%
€8,00

€8,50

€9,00

€9,50

€10,00 €10,50 €11,00 €11,50 €12,00

Figuur 7 Vier vormen van voorgenomen gedragsverandering bij verschillende
hypothetische prijzen van sigaretten – groep met beperkte prijsverhoging
90%
80%
70%
60%

Buitenland

50%

Goedkoper product

40%

Minderen

30%

Stoppen

20%
10%
0%
€13,00

€13,50

€14,00

€14,50

€15,00

€15,50

€16,00

Figuur 8 Vier vormen van voorgenomen gedragsverandering bij verschillende
hypothetische prijzen van shag

Pagina 29 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Figuren 9, 10 en 11 laten de relatie zien tussen (latente) plannen om te
stoppen met roken en de omslagpunten waarbij respondenten denken
het rookgedrag aan te passen. Voor zowel de groep sigarettenrokers
met de beperkte prijsverhoging (figuur 9) als de groep met de grote
prijsverhoging (figuur 10) liggen de omslagpunten lager voor de
respondenten die concrete stopplannen hebben (binnen één maand
stoppen) als voor de groep met meer latente stopplannen en de groep
de nooit zegt te willen stoppen. De groep met meer concrete plannen
om te stoppen met roken gaat dus bij een lagere prijs het huidige
rookgedrag al aanpassen. Dit patroon is echter alleen zichtbaar voor
minder roken en stoppen met roken. Voor overstappen op een
goedkoper product zijn de omslagpunten voor degenen met concrete en
latente stopplannen hetzelfde, maar wel hoger voor degenen die nooit
willen stoppen met roken. Voor wat betreft het kopen van rookwaren in
het buitenland is de relatie tussen de intentie tot stoppen met roken en
het omslagpunt zelfs omgekeerd: degenen met de meest concrete
stopplannen hebben hogere omslagpunten dan degenen die nooit willen
stoppen. Voor shagrokers (figuur 11) zijn de relaties tussen de
gemiddelde omslagpunten en stopplannen minder duidelijk. De
omslagpunten voor minderen liggen lager in de groep met de meeste
concrete stopplannen en hoger voor de groep die nooit zegt te willen
stoppen met het roken van shag. Voor de drie andere gedragingen zijn
de relaties grilliger, en is het niet zo dat de groep die concretere plannen
heeft om met roken te stoppen ook een lager omslagpunt heeft. Meer
gedetailleerde cijfers staan in bijlage 6 (tabellen A18-A20).
€ 20,00
€ 18,00
€ 16,00
€ 14,00

Ja, binnen 1 maand

€ 12,00

Ja, binnen 6 maanden

€ 10,00

Nee

€ 8,00
€ 6,00

Minder roken

Stoppen met roken Overstappen op Naar het buitenland
een goedkoper
voor rookwaren
product

Figuur 9 Gemiddelde omslagpunten voor vier vormen van voorgenomen
gedragsverandering, naar intentie tot stoppen met roken. Sigarettenrokers met
beperkte prijsverhoging

Pagina 30 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

€ 20,00
€ 18,00
€ 16,00
€ 14,00

Ja, binnen 1 maand

€ 12,00

Ja, binnen 6 maanden

€ 10,00

Nee

€ 8,00
€ 6,00

Minder roken

Stoppen met roken Overstappen op
een goedkoper
product

Naar het
buitenland voor
rookwaren

Figuur 10 Gemiddelde omslagpunten voor vier vormen van voorgenomen
gedragsverandering, naar intentie tot stoppen met roken. Sigarettenrokers met
grote prijsverhoging
€ 20,00
€ 18,00
€ 16,00
€ 14,00

Ja, binnen 1 maand

€ 12,00

Ja, binnen 6 maanden

€ 10,00

Nee

€ 8,00
€ 6,00

Minder roken

Stoppen met roken Overstappen op
een goedkoper
product

Naar het
buitenland voor
rookwaren

Figuur 11 Gemiddelde omslagpunten voor vier vormen van voorgenomen
gedragsverandering, naar intentie tot stoppen met roken. Shagrokers.

Pagina 31 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

3.3

Invloed van afstand tot de grens
Op basis van de postcode van de respondenten is de afstand naar de
dichtstbijzijnde grens bepaald. Hier zijn vier groepen van gemaakt, met
in de eerste groep het kwartiel respondenten dat het dichtst bij een
grens woont, en de laatste groep het kwartiel respondenten dat het
verst weg van een grens woont. Tabel 5 toont aan in hoeverre er
verschil is tussen deze groepen in de mate waarin zij bereid zijn naar
het buitenland te reizen voor rookwaren.
Tabel 5 Omslagpunten naar afstand tot dichtstbijzijnde grens

Groep
Groep 1
Groep 2
Groep 3
Groep 4

Gemiddelde
afstand grens
in km
11,75
42,10
65,19
96,99

Omslagpunt
sigarettenrokers
beperkte prijsstijging
€9,79
€10,89
€10,89
€10,67

Omslagpunt
shagrokers
€14,15
€14,41
€14,95
€15,10

Het verschil in afstand tot de grens is aanzienlijk voor de vier groepen,
variërend van een kleine 12 kilometer voor de groep die het dichtst bij
de grens woont tot circa 97 kilometer voor de groep die ver van de
grens woont. Het omslagpunt voor de sigarettenrokers stijgt van groep
1 naar groep 2, de respondenten die het dichtst bij de grens wonen
geven dus aan al bij geringe prijsstijgingen vaker over de grens te gaan
kopen. Groep 2 en groep 3 hebben hetzelfde gemiddelde omslagpunt.
De groep sigarettenrokers die het verst van een grens vandaan wonen
hebben een lager omslagpunt dan groep 2 en 3. Dit betekent dat de
groep die het verst van een grens vandaan woont bij een lagere prijs
bereid is rookwaren in het buitenland te kopen dan de groepen 2 en 3,
die dichterbij (maar niet dichtbij) een grens wonen. Binnen de groep
shagrokers stijgt het omslagpunt naarmate de afstand stijgt. Shagrokers
die verder van een grens wonen geven aan pas bij een hogere prijs naar
het buitenland te gaan voor rookwaren in vergelijking met de groepen
dichterbij een grens. Het algemene beeld dat de groep die relatief dicht
bij de grens woont eerder in het buitenland zal kopen is in beide
groepen zichtbaar.
Figuren 12 en 13 geven meer details over de gemiddelde omslagpunten
per afstandsgroep. De figuren tonen het percentage respondenten dat
aangeeft rookwaren in het buitenland te gaan kopen voor de
verschillende afstandsgroepen voor sigarettenrokers (12) en shagrokers
(13). De oranje lijn toont dit percentage voor de groep die het dichtst bij
een grens woont. Deze lijn ligt voor sigarettenrokers en shagrokers
hoger dan de lijnen van de andere groepen. Binnen deze groep geven
meer mensen aan naar het buitenland te gaan voor rookwaren bij de
verschillende prijzen dan bij de andere groepen het geval is. Met andere
woorden: rokers die dichterbij een grens wonen geven aan eerder bereid
te zijn naar het buitenland te reizen voor rookwaren vergeleken met
groepen die verder van een grens wonen.
Een groot deel van de rokers geeft aan sigaretten in het buitenland te
gaan kopen bij de eerst voorgelegde prijs in de vragenlijst over
gedragsverandering. Onder sigarettenrokers geeft 29 procent tot 45
Pagina 32 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

procent (de percentages verschillen tussen de groepen o.b.v. afstand tot
de grens) van de respondenten aan hun rookwaren in het buitenland te
gaan kopen bij een prijs van €8,20. Binnen de groep shagrokers geeft
30 procent tot 63 procent aan rookwaren in het buitenland te gaan
kopen bij de eerst voorgelegde prijsverhoging (€13,20).
90%
Groep 1
(12 km)

80%
70%

Groep 2
(42 km)

60%
50%

Groep 3
(65 km)

40%
30%

Groep 4
(97 km)

20%
10%
0%
€8,00

€8,50

€9,00

€9,50

€10,00

€10,50

€11,00

€11,50

€12,00

Figuur 12 Aandeel sigarettenrokers dat naar het buitenland gaat om rookwaren
te kopen bij verschillende hypothetische prijzen
90%
80%

Groep 1
(12 km)

70%
60%

Groep 2
(42 km)

50%

Groep 3
(65 km)

40%
30%

Groep 4
(97 km)

20%
10%
0%
€13,00

€13,50

€14,00

€14,50

€15,00

€15,50

€16,00

Figuur 13 Aandeel shagrokers dat naar het buitenland gaat om rookwaren te
kopen bij verschillende hypothetische prijzen

Tabellen 6 (sigarettenrokers, groep met beperkte prijsverandering) en 7
(shagrokers) tonen de gemiddelde omslagpunten waarbij respondenten
dachten dat ze rookwaren in het buitenland zouden gaan kopen, voor de
groepen die tijdens de voormeting al altijd, regelmatig, of op vakantie
rookwaren in het buitenland kochten, en voor de groep die voorheen
geen rookwaren in het buitenland kocht. In deze tabellen zijn open
antwoorden tot een bedrag van €30 meegenomen. Onafhankelijk van de
accijnsverhoging gaf in maart 2020 5 procent van de respondenten
(zowel sigaretten- als shagrokers) aan altijd rookwaren in het buitenland
te kopen, 15 procent deed dit regelmatig, 38 procent wanneer ze op
vakantie zijn, en 41 procent kocht geen rookwaren in het buitenland
Tabel 6 laat de omslagpunten voor sigarettenrokers zien. Het
gemiddelde bedrag (omslagpunt) was €8,62 in de groep die aangaf
Pagina 33 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

altijd rookwaren in het buitenland te kopen op het moment van invullen
van de vragenlijst. Voor de sigarettenrokers die regelmatig rookwaren in
het buitenland kochten is het omslagpunt iets hoger: €8,74. De
sigarettenrokers die alleen rookwaren in het buitenland kochten
wanneer zij op vakantie zijn gaven aan gemiddeld bij een prijs van
€11,57 rookwaren in het buitenland te zullen gaan kopen. Van de
sigarettenrokers die tijdens de voormeting geen rookwaren in het
buitenland kochten was het omslagpunt het hoogst. Zij gaven aan
gemiddeld bij een prijs van €14,19 rookwaren in het buitenland te zullen
gaan kopen. Bij shagrokers is hetzelfde patroon te zien. De
omslagpunten om rookwaren in het buitenland te kopen stijgen
naarmate de respondenten minder vaak rookwaren in het buitenland
kochten ten tijden van de voormeting. Deze omslagpunten laten goed
zien dat de drempel om in het buitenland te kopen voor verschillende
groepen of heel laag of heel hoog is. Omdat de omslagpunten voor de
groepen die nu weinig of geen sigaretten in het buitenland kopen
(€11,57 en €14,19 voor sigarettenrokers) veel hoger liggen dan de
prijzen van sigaretten, zelfs na de accijnsverhoging, is het weinig
waarschijnlijk dat deze groepen bij stijgende prijzen wel naar het
buitenland gaan reizen om sigaretten te kopen.
Tabel 6 Intentie om rookwaren in het buitenland te kopen bij toekomstige
prijsverhogingen, gerelateerd aan het huidige koopgedrag over de grens voor
sigarettenrokers

Gemiddeld
omslagpunt om
rookwaren in het
buitenland te kopen

Koopt u uw rookwaren op dit moment in het
buitenland?
Ja,
Ja,
Ja, als ik op
Nee
altijd
regelmatig vakantie ben
(36%)
(5%)
(15%)
(44%)
€8,62

€8,74

€11,57

€14,19

Tabel 7 Intentie om rookwaren in het buitenland te kopen bij toekomstige
prijsverhogingen, gerelateerd aan het huidige koopgedrag over de grens voor
shagrokers.

Gemiddeld
omslagpunt om
rookwaren in het
buitenland te kopen
3.4

Koopt u uw rookwaren op dit moment in het
buitenland?
Ja,
Ja,
Ja, als ik op
Nee
altijd
regelmatig vakantie ben (52%)
(7%)
(14%)
(27%)
€13,20

€13,35

€14,74

€18,19

Beperkte prijsverhoging en grotere prijsverhoging
Een van de sub-vragen van dit onderzoek was of één grote verhoging
(bijvoorbeeld een verdubbeling van prijs, €14) een groter effect zou
laten zien dan meerdere geleidelijke prijsverhoging tot eenzelfde
bedrag. De helft van de sigarettenrokers heeft een beperkte prijsstijging
voorgelegd gekregen, beginnend bij €8,20. Deze resultaten werden
hierboven in paragraaf 3.3. gerapporteerd. De andere helft heeft een
Pagina 34 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

grotere prijsstijging voorgelegd gekregen, beginnend bij €14, dus vrijwel
een verdubbeling van de prijs die ten tijde van de voormeting nog gold
(circa €7,20) De mogelijke omslagpunten van de beperkte prijsstijging
liggen tussen €8,20 en €12,70 (zonder open antwoorden). De mogelijke
omslagpunten van de grotere prijsverhogingen liggen tussen €10,50 en
€20 (ook zonder open antwoorden). Tabel 8 toont de omslagpunten voor
de groep die een grote prijsverhoging voorgelegd kreeg.
Tabel 8 Gemiddelde omslagpunten sigarettenrokers voor vier verschillende
gedragsopties – beperkte prijsverhoging versus grote prijsverhoging

Gedragsoptie
Minder sigaretten gaan roken
Overstappen op een goedkoper
product
Stoppen met roken
Sigaretten kopen in het buitenland

Beperkte
prijsverhoging
€10,28

Grote
prijsverhoging
€12,22

€11,08

€13,33

€11,86

€13,72

€11,94

€14,67

De omslagpunten voor de groep die in de vragenlijst over
gedragsverandering te maken kreeg met de beperkte prijsverhoging zijn
logischerwijs lager dan de omslagpunten voor de groep die te maken
kreeg met de grote prijsverhoging. De volgorde van omslagpunten van
de groep die de grote prijsverhoging heeft voorgelegd gekregen in de
vragenlijst over gedragsverandering was echter hetzelfde als bij de
groep die een minder grote prijsverhoging voorgelegd kreeg. Ook bij
deze groep sigarettenrokers is het omslagpunt voor de optie minder
roken het laagst. Bij een prijs van gemiddeld €12,22 per standaardpakje
sigaretten gaven de respondenten aan minder te gaan roken. Naar het
buitenland gaan voor het kopen van sigaretten had het hoogste
omslagpunt. Deze gedragsverandering wordt waarschijnlijker naarmate
de prijs stijgt, zoals te zien is in figuur 14.
100%
90%
80%

Buitenland

70%
60%

Goedkoper
product

50%

Minderen

40%

Stoppen

30%
20%
10%
0%
€10,00

€12,00

€14,00

€16,00

€18,00

€20,00

Figuur 14 Voorgenomen gedragsverandering per gedragsoptie bij verschillende
hypothetische prijzen voor sigarettenrokers – grote prijsverhoging

Ondanks de verschillende prijzen die de twee groepen sigarettenrokers
voorgelegd kregen, komen de patronen tussen de beide groepen
Pagina 35 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

overeen. Tabellen A6 t/m A8 in bijlage 5 tonen een verdeling van de
omslagpunten per groep. Het lijkt er op dat een bepaalde groep rokers
bij de eerste prijsverhoging die werd voorgelegd, onafhankelijk van de
hoogte van die prijsverhoging, aangeeft zijn/haar gedrag te gaan
veranderen.
Van de groep respondenten die de grote prijsverhoging voorgelegd
kregen, gaf 61 procent aan te zullen stoppen met roken bij een prijs van
€14 per pakje. Binnen de groep respondenten die de beperkte
prijsverhoging voorgelegd kregen, is dit 70 procent (wanneer alle open
antwoorden meegenomen worden). De prijs in één keer verhogen tot
€14 leidt in dit geval dus niet tot meer stoppers dan wanneer deze
(hypothetisch) geleidelijk verhoogd wordt. Ook voor de andere
gedragsopties kwam er geen duidelijk shockeffect van een grote
prijsverhoging ineens naar voren.
3.5

Resultaten voor jongere respondenten (18-24 jaar)
Jongeren lijken iets prijsgevoeliger te zijn dan alle rokers gezamenlijk.
Figuur 15 laat de voorgenomen gedragsveranderingen van de jongste
groep respondenten (18 tot en met 24 jaar) zien, bij relatief beperkte
prijsverhogingen. Figuur 16 toont dezelfde gegevens voor jongeren die
de grote prijsverhogingen voorgelegd kregen. De relatieve
aantrekkelijkheid van de vier uitgevraagde gedragsveranderingen is
hetzelfde als bij alle respondenten, d.w.z. minderen met roken als meest
waarschijnlijke gedragsverandering en kopen in het buitenland als minst
waarschijnlijke gedragsverandering. De groep die zelfs bij de hoogst
voorgelegde prijzen denkt te blijven roken (14 procent) is wat kleiner
dan bij alle rokers gezamenlijk (24 procent). Ook hieruit kan afgeleid
worden dat jongere rokers wat prijsgevoeliger zijn. Wellicht is ook het
rookgedrag bij deze groep rokers nog minder ingesleten, waardoor
stoppen vaker een optie blijft. Omdat er maar negen shagrokers in deze
jongste leeftijdsgroep zaten kunnen de gegevens voor deze groep hier
niet afzonderlijk weergegeven worden.
100%
90%
80%
70%
60%

Buitenland

50%

Goedkoper product

40%

Minderen

30%

Stoppen

20%
10%
0%
€8,00

€8,50

€9,00

€9,50

€10,00 €10,50 €11,00 €11,50 €12,00

Figuur 15 Vier vormen van voorgenomen gedragsverandering bij hypothetische
prijzen van sigaretten – jongeren van 18-24 jaar (groep met beperkte
prijsverhoging)

Pagina 36 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

100%
90%
80%
70%
60%

Buitenland

50%

Goedkoper product

40%

Minderen

30%

Stoppen

20%
10%
0%
€10,00

€12,00

€14,00

€16,00

€18,00

€20,00

Figuur 16 Vier vormen van voorgenomen gedragsverandering bij hypothetische
prijzen van sigaretten – jongeren van 18-24 jaar (groep met grote
prijsverhoging)

Ook voor jongeren geldt dat er relatief weinig verschil is in de
verwachting aangaande gedragsverandering naar aanleiding van
hypothetische prijsverhogingen tussen de groepen met een beperkte en
een forse prijsverhoging. De percentages respondenten die aangeven
hun rookgedrag bij een bepaalde prijs te veranderen verschillen weinig
tussen beide varianten van de vragenlijst. Ook voor jongeren lijkt het zo
te zijn dat een groot deel de eerst voorgelegde hypothetische prijs denkt
aan te grijpen voor een gedragsverandering, ongeacht de hoogte van
het bedrag dat voor een pakje sigaretten betaald moet worden. De
verwachting dat een grote prijsverhoging voor een shockeffect zal
zorgen en veel rokers extra zal laten stoppen in vergelijking met een
geleidelijke prijsverhoging tot hetzelfde bedrag kan op basis van dit
vragenlijstonderzoek dus niet bevestigd worden.
3.6

Conclusie voormeting
Sigarettenrokers gaven bij de voormeting aan anders te zullen reageren
op de accijnsverhoging van 1 april dan shagrokers. Voor
sigarettenrokers was minder roken gemiddeld gezien de gedragsoptie
die als eerste werd overwogen als reactie op de voorgelegde
prijsverhogingen. Naar het buitenland gaan voor rookwaren zagen
sigarettenrokers gemiddeld als de minst waarschijnlijke vorm van
gedragsverandering, ze zouden nog eerder stoppen met roken. Voor
shagrokers is overstappen op een goedkoper product de meest
waarschijnlijke vorm van gedragsverandering, en stoppen met roken de
laatste optie die overwogen werd. Respondenten die het dichtst bij een
grens wonen gaven aan eerder (bij een lagere prijsverhoging) bereid te
zijn naar het buitenland te reizen voor rookwaren dan de rokers die
verder van een grens wonen. In totaal gaf 20 procent van de
respondenten aan dat ze hun rookwaren altijd (5 procent) of regelmatig
(15 procent) in het buitenland kopen. De groepen die al gewend zijn aan
het kopen in het buitenland lieten veel lagere omslagpunten voor kopen
in het buitenland zien dan de groepen die zelden of nooit in het
buitenland rookwaren kopen.
Pagina 37 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Het lijkt weinig uit te maken of rokers meerdere beperkte of één grote
prijsverhoging voorgelegd krijgen. Zowel in de groep met een relatief
beperkte als in de groep met een grote prijsverhoging gaf een
aanzienlijk deel van de respondenten aan dat ze bij de eerste
prijsverhoging die werd voorgelegd al een gedragsverandering zouden
maken. Voor wat betreft minderen met roken waren dit vaker
respondenten die ook aangaven binnen één of binnen zes maanden te
willen stoppen met roken. Voor sigarettenrokers waren de respondenten
die aangaven te zullen stoppen met roken bij de eerst voorgelegde prijs
ook vaker mensen die sowieso binnen één of zes maanden wilden
stoppen met roken. Voor wat betreft overstappen op een goedkoper
product of rookwaren kopen in het buitenland was er geen duidelijke
relatie met de intentie tot stoppen met roken.
Jongere rokers lijken iets prijsgevoeliger dan alle rokers gezamenlijk. De
percentages jongere rokers die bij bepaalde hypothetische prijzen voor
een pakje sigaretten aangaven het rookgedrag te veranderen lagen iets
hoger dan bij alle rokers gezamenlijk. De relatieve aantrekkelijkheid van
de vier voorgelegde gedragsopties is echter hetzelfde: allereerst
minderen met roken, daarna overstappen op een goedkoper product,
gevolgd door stoppen met roken en kopen in het buitenland.

Pagina 38 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

4

Resultaten nameting

4.1

Achtergrondkenmerken respondenten en vergelijking met
voormeting
De 1232 respondenten die de vragenlijst van de voormeting hebben
ingevuld zijn in november 2020 allemaal benaderd voor de nameting.
Uiteindelijk is de vragenlijst van de nameting ingevuld door 721
respondenten (respons van 59 procent). Binnen deze groep waren sinds
de voormeting 82 respondenten (11,4 procent) gestopt met roken. Er
bleven daardoor 639 rokers over die tijdens de nameting nog rookten en
die zowel de vragenlijst van de voor- als de nameting hebben ingevuld.
Figuur 17 laat een flowchart zien van de genoemde aantallen.

Voormeting maart
2020

n=1232

Uitval nameting

n=511

Nameting
november 2020

n=721

Stoppers nameting

n=82

Rokers nameting

n=639

Figuur 17 Respondenten voormeting en nameting, het aantal uitvallers en het
aantal rokers die gestopt zijn.

Tabellen 9 en 10 laten de geslachts- en leeftijdsverdeling van
respondenten van de nameting zien. Het geslacht van respondenten was
gelijk verdeeld. Oudere rokers waren iets oververtegenwoordigd in de
nameting, ook in vergelijking met de voormeting.

Pagina 39 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel 9 Vergelijking van geslacht van respondenten die meededen aan de
voormeting en nameting

Geslacht

Voormeting

Nameting

Vrouw

55%

51%

Man

45%

49%

Tabel 10 Vergelijking van de leeftijdsverdeling van respondenten die meededen
aan de voormeting en nameting

Leeftijd
18-29 jaar
30-44 jaar
45-59 jaar
60 en ouder

Voormeting
23%
26%
25%
26%

Nameting
18%
25%
26%
31%

Ook de verdeling in opleidingsniveau (tabel 11) is vergelijkbaar tussen
de voor- en nameting. Mensen die langer roken zijn bij de nameting
oververtegenwoordigd vergeleken met de voormeting, zie tabel 12.
Tabel 11 Vergelijking van het opleidingsniveau van respondenten die meededen
met de voormeting en nameting

Opleidingsniveau
Hoog
Midden
Laag

Voormeting
39%
42%
19%

Nameting
40%
41%
19%

Tabel 12 Vergelijking van het aantal jaren dat respondenten die meededen aan
voormeting en nameting roken

Aantal jaren
0-4
5-9
10-14
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45+

Voormeting
15%
18%
11%
10%
10%
7%
8%
4%
5%
12%

Nameting
8%
12%
9%
7%
10%
8%
10%
6%
9%
21%

Kenmerken van rokers die gestopt zijn
Van de totale groep die de vragenlijst van de nameting heeft ingevuld
zijn 82 personen (11 procent) gestopt met roken. De gemiddelde leeftijd
van deze groep (44 jaar) ligt iets lager dan de gemiddelde leeftijd van
de hele groep die meedeed aan de nameting (48 jaar). De verdeling in
opleidingsniveau van de stoppers is gelijk aan de verdeling van de hele
sample. Van de groep stoppers rookte 20 procent pas vier jaar of korter,
in de hele sample is dit 8 procent. De meest genoemde redenen om te
stoppen waren gezondheid (76 procent) en financiële redenen (44
procent). Daarnaast gaf 13 procent van de respondenten aan dat
COVID-19 een belangrijke reden was om te stoppen met roken (er
Pagina 40 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

waren meerdere antwoorden mogelijk). De verdeling sigarettenrokers –
shagrokers was gelijk onder stoppers vergeleken met de hele sample.
4.2

Gerapporteerde gedragsverandering
Er zijn 4 verschillende reacties op een prijsverhoging onderzocht:
stoppen met roken, minder roken, overstappen op een ander/goedkoper
product, en naar het buitenland gaan voor rookwaren.
Tabel 13 Gerapporteerde vormen van gedragsverandering sinds 1 april 2020*

Gestopt met roken
Minder gaan roken
Overgestapt op een goedkoper product
Naar het buitenland gegaan voor rookwaren

11%
25%
8%
4%

* één persoon kan meerdere gedragsveranderingen rapporteren

Het is 11 procent van de rokers gelukt om te stoppen met roken.
Hiervan gaf 29 procent tijdens de voormeting aan binnen één maand te
willen stoppen, 48 procent wilde binnen zes maanden stoppen, en de
overige 23 procent gaf aan niet van plan te zijn te gaan stoppen met
roken in de toekomst. Voor 15 procent van de stoppers was de
accijnsverhoging de belangrijkste reden om (te proberen) te stoppen.
Voor nog eens 39 procent was de accijnsverhoging een reden om (te
proberen) te stoppen, maar niet de belangrijkste. Naast de 11 procent
stoppers heeft nog 30 procent een poging gedaan om te stoppen met
roken in het afgelopen half jaar. Het is mogelijk meerdere
gedragsveranderingen gemaakt te hebben, zo is er bijvoorbeeld overlap
tussen het aantal mensen dat een stoppoging gedaan heeft en minder is
gaan roken. In totaal heeft van alle personen die de nameting hebben
ingevuld 43 procent op de een of andere manier gereageerd op de
accijnsverhoging, hetzij door middel van een niet succesvolle
stoppoging, hetzij door te kiezen voor een of meer van de uitgevraagde
gedragsveranderingen.
Van de vier vormen van gedragsverandering die we zowel in de voorals nameting hebben uitgevraagd bleek minder roken de meest
gerapporteerde vorm van gedragsverandering te zijn; 25 procent van de
deelnemers aan de nameting gaf aan minder te zijn gaan roken.
Naast het antwoord op de vraag of respondenten minder zijn gaan roken
hebben we ook op beide meetmomenten het aantal sigaretten dat per
dag gerookt wordt uitgevraagd. Dit geeft een mogelijkheid om
antwoorden uit de voor- en nameting te vergelijken en vormt een
tweede bron van gegevens over verandering in rookgedrag, naast de
zelfrapportage over aanpassing in gedrag sinds 1 april 2020. Tabel 14
toon het verschil in aantal sigaretten dat dagelijks gerookt werd tussen
de voor- en nameting, voor alle deelnemers die niet gestopt zijn met
roken. Deze gegevens laten zien dat 29 procent van de deelnemers die
ten tijden van de nameting niet waren gestopt minder is gaan roken.
Deze groep is dus iets groter dan de groep die aangeeft minder te zijn
gaan roken sinds 1 april (25 procent). Maar daarnaast is een nog iets
grotere groep (32 procent) juist meer gaan roken. Een groot deel van de
respondenten (39 procent) heeft aangegeven een zelfde aantal
Pagina 41 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

sigaretten per dag te roken als tijdens de voormeting.
Tabel 14 Het verschil in gemiddeld aantal sigaretten per dag; vergelijking
gerapporteerde aantallen bij voor- en nameting (exclusief stoppers)

10 of meer sigaretten/shag per dag meer gaan roken
7-9 sigaretten/shag per dag meer gaan roken
4-6 sigaretten/shag per dag meer gaan roken
1-3 sigaretten/shag per dag meer gaan roken

19
8
70
105

3%
1%
11%
17%

Gelijk

245

39%

1-3 sigaretten/shag per dag minder gaan roken
4-6 sigaretten/shag per dag minder gaan roken

98
65

15%
10%

7-9 sigaretten/shag per dag minder gaan roken

8

1%

10 of meer sigaretten/shag per dag minder gaan roken

18

3%

Totaal

636

100%

Overstappen op een ander en/of goedkoper product is gedaan door 8
procent van de respondenten. Hiervan zijn de meesten overgestapt op
een ander merk sigaretten (2 procent), of een ander merk shag (2
procent). Een deel (1 procent) is overgestapt van sigaretten naar shag,
en 2 procent is naar de e-sigaret overgestapt. Een kleiner deel is zelf
sigaretten gaan schieten (<1 procent), overgestapt op heated tobacco
products (<1 procent) of op iets anders (<1 procent).
Een klein deel van de respondenten (4 procent) gaf tijdens de nameting
aan dat ze na 1 april (vaker) naar het buitenland zijn gereisd om
rookwaren aan te schaffen. Van het deel dat tijdens de nameting nog
rookte, kocht 6 procent altijd rookwaren in het buitenland, en 12
procent deed dit regelmatig. Meer dan de helft (53 procent) heeft het
afgelopen jaar wel eens rookwaren in het buitenland gekocht. Dit
gebeurde binnen deze groep ongeveer even vaak in België (20 procent)
als in Duitsland (18 procent), en minder vaak in Luxemburg (10
procent). Daarnaast kocht 18 procent van de deelnemers die het
afgelopen jaar wel eens rookwaren in het buitenland heeft gekocht deze
rookwaren in andere landen dan de hierboven genoemde landen.
Deelnemers gaven aan dat deze andere landen voornamelijk de landen
zijn waar ze op vakantie gingen, of voor een andere gelegenheid,
bijvoorbeeld vanwege werk, waren. In het buitenland worden
voornamelijk pakjes en sloffen sigaretten gekocht, gemiddeld ongeveer
1-2 sloffen (10-20 pakjes). Potten tabak worden minder vaak in het
buitenland gekocht.
Ondanks dat maar 4 procent (vaker) naar het buitenland gaat voor
rookwaren na de accijnsverhoging van 1 april, komt een groter deel van
de tabaksproducten die gebruikt worden uit het buitenland. Uit de
voormeting bleek al dat 20 procent van de respondenten altijd of
regelmatig rookwaren in het buitenland haalt. Ook kunnen
tabaksproducten meegenomen worden door anderen. Tabel 15 laat de
antwoorden van de respondenten zien op de vraag welk deel van de
tabaksproducten die zij gebruiken afkomstig is uit het buitenland. Bijna
een derde van de respondenten geeft aan dat minstens de helft van de
tabaksproducten die zij gebruiken in het buitenland gekocht zijn. We
Pagina 42 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

weten niet hoe vaak respondenten dit zelf gaan kopen, laten kopen door
anderen of gebruik maken van bestellingen via websites, illegale handel
etc. Het verschil tussen enerzijds de 20 procent die altijd of regelmatig
in het buitenland kocht en 4 procent die vanwege accijnsverhoging extra
naar het buitenland ging en anderzijds de 31 procent (tabel 15) die
aangeeft dat de helft of meer van hun rookwaren uit het buitenland
afkomstig is maakt het aannemelijk dat rookwaren ook vaak door
anderen meegenomen worden.
Tabel 15 Deel van de rookwaren die de respondenten gebruiken dat uit het
buitenland afkomstig is (gegevens nameting)

4.3

Alles

81

13%

Het grootste deel

63

10%

(Ongeveer) de helft

49

8%

Een klein deel

124

19%

Niets

322

50%

Totaal

639

100.00

Gedragsverandering bij jongere respondenten
Tabel 16 geeft de gerapporteerde vormen van verandering van het
rookgedrag weer alleen voor de jongere respondenten (18-24 jaar). De
iets hogere prijsgevoeligheid die uit de voormeting al bleek (zie
paragraaf 3.5) zien we ook terug in deze resultaten. Waar in de totale
groep respondenten 11 procent is gestopt met roken in de periode
tussen voor- en nameting lag dit percentage voor jongeren op 18
procent. Daarnaast is een groter deel (39 procent) minder gaan roken.
Tabel 16 Gerapporteerde vormen van gedragsverandering sinds 1 april 2020
onder jongeren (18 t/m 24 jaar)*

Gestopt met roken
Minder gaan roken
Overgestapt op een goedkoper product
Naar het buitenland gegaan voor rookwaren

18%
39%
10%
2%

* één persoon kan meerdere gedragsveranderingen rapporteren

4.4

Overeenstemming tussen veronderstelde en gerapporteerde
gedragsverandering
Tabel 17 laat de overeenkomsten zien tussen de gedragseffecten die
respondenten bij de voormeting verwachtten van een verhoging van de
accijns op tabak en wat respondenten bij de nameting rapporteren te
hebben gedaan. Deze percentages gaan over de overeenkomsten tussen
de voorgenomen gedragsverandering bij een hypothetische prijs van
€8,20 per pakje en de daadwerkelijke gedragsverandering na de
accijnsverhoging. In de voormeting kregen respondenten hypothetische
toekomstige prijzen van een pakje sigaretten of shag voorgelegd met de
vraag of ze bij die prijs een van de vier aanpassingen van het
rookgedrag dachten te gaan maken.

Pagina 43 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel 17 Overeenkomst tussen voorgenomen gedrag tijdens voormeting en
gerapporteerd gedrag tijdens nameting

Gedragsverandering

Sigarettenrokers

Shagrokers

Stoppen met roken

15%

13%

Minder sigaretten gaan roken

39%

26%

Overstappen op een goedkoper product

14%

10%

Rookwaren kopen in het buitenland

5%

10%

De voorgenomen gedragsveranderingen uit de voormeting zijn
grotendeels niet nagekomen. Van de sigarettenrokers die aangaven te
stoppen met roken bij een prijs van €8,20 heeft 15 procent dit
daadwerkelijk gedaan na de accijnsverhoging. Wel heeft 52 procent van
deze groep een poging tot stoppen gedaan. Voor shagrokers is de
overeenkomst tussen voorgenomen en gerapporteerde
gedragsverandering wat betreft stoppen met roken met 13 procent iets
lager. Onder shagrokers heeft 36 procent van de groep die aangaf te
gaan stoppen bij een prijs van €13,20 een stoppoging gedaan. Wel is
het zo dat de prijs van een pakje sigaretten voorgelegd in de
voormeting iets hoger was dan de uiteindelijke prijs van een pakje na de
accijnsverhoging. De prijs van de meest gerookte sigaretten is in de
praktijk gestegen van €7,20 naar ongeveer €8,00, en niet naar €8,20
zoals in de voormeting werd uitgevraagd. De gewogen gemiddelde
verkoopprijs voor sigaretten (WAP) lag in 2020 met €7,16 zelfs nog fors
onder dit bedrag. Bij zowel sigarettenrokers als shagrokers is het
aandeel stoppers niet significant hoger in de groep die voor de
accijnsverhoging aangaf te gaan stoppen bij een prijsverhoging, in
vergelijking met de groep die aangaf dan niet te gaan stoppen.
Veel rokers gaven in de voormeting aan te zullen gaan minderen met
roken. Van de sigarettenrokers gaf 39 procent aan dit voornemen
nagekomen te zijn, van de shagrokers 26 procent. Het aandeel rokers
dat daadwerkelijk minder is gaan roken is hier wel significant hoger
onder de groep die voor de accijnsverhoging aangaf dit te gaan doen na
de prijsverhoging, in vergelijking met de groep die aangaf dit niet te
zullen doen. Dit geldt zowel voor sigarettenrokers en voor shagrokers.
Voor overstappen op een ander of goedkoper product is 14 procent van
de sigarettenrokers zijn voornemen nagekomen. Voor shagrokers is dit
10 procent. Het aandeel rokers dat na de accijnsverhoging echt is
overgestapt op een goedkoper product is zowel voor sigarettenrokers als
voor shagrokers niet significant hoger in de groep die voornemens was
dit te doen dan in de groep die verwachtte niet te zullen overstappen op
een goedkoper product.
Van de sigarettenrokers die aangaven naar het buitenland te zullen gaan
na de accijnsverhoging heeft 5 procent dit ook waargemaakt. Voor
shagrokers is dit 10 procent. Dit percentage is niet significant hoger in
de groepen sigaretten- en shagrokers die in de voormeting aangaven
naar het buitenland te zullen gaan dan in de groepen die aangaven dit
niet te zullen doen (zie tabellen A15 t/m A17 in bijlage 6).

Pagina 44 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

In het algemeen is er dus een geringe overeenstemming tussen
voorgenomen en gerapporteerde gedragsverandering. Alleen rokers die
zich voornamen om bij een prijs van minimaal €8,20 (sigaretten) en
€13,20 (shag) minder te gaan roken hebben dit ook significant vaker
gedaan dan rokers die dachten niet te gaan minderen met roken. Voor
alle andere gerapporteerde gedragsveranderingen is er geen relatie met
de voorgenomen gedragsverandering, de gerapporteerde
gedragsveranderingen na de prijsverhoging komen niet significant vaker
voor bij rokers die aangaven hun gedrag wel te zullen veranderen dan
bij rokers die verwachtten hun gedrag niet te zullen veranderen na een
prijsverhoging. De in de voormeting uitgevraagde hypothetische prijzen
liggen echter wel fors hoger dan de WAP, de gewogen gemiddelde
verkoopprijs, die in 2020 €7,16 per pakje sigaretten en €11,17 per
pakje shag bedroeg. De daadwerkelijke noodzaak tot
gedragsverandering zal gemiddeld dus wat lager hebben gelegen dan bij
een prijsstijging die zo groot was geweest als uitgevraagd in de
voormeting. Het grote gat tussen voorgenomen en gerealiseerd gedrag
kan daarmee deels verklaard worden.
Een tweede manier om naar de overeenstemming tussen voorgenomen
gedragsverandering en gerealiseerde gedragsverandering te kijken is
om de intentie tot stoppen met roken (binnen één of zes maanden of
nooit) af te zetten tegen de gerapporteerde gedragsverandering tijdens
de nameting. Figuur 18 laat deze relatie zien voor de vier uitgevraagde
vormen van gedragsverandering. Van de deelnemers die tijdens de
voormeting aangaven binnen één maand te willen stoppen met roken,
heeft 35 procent dit ook daadwerkelijk gedaan. Voor de andere drie
vormen van gedragsverandering is er geen relatie tussen de intentie tot
gedragsverandering en gerealiseerde gedragsverandering.
40%
35%
30%
25%
20%

Ja, binnen 1 maand

15%

Ja, binnen 6 maanden

10%

Nee

5%
0%

Gestopt met
roken

Minder gaan
roken

Overgestapt (Vaker) Naar
op een
het buitenland
goedkoper
voor
product
rookwaren

Figuur 18 Intentie tot stoppen met roken tijdens de voormeting en
gerapporteerde gedragsverandering in nameting.

4.5

Invloed van COVID-19 pandemie op rookgedrag
Tussen de voor- en nameting was COVID-19 niet weg te denken uit de
samenleving en het is zeer waarschijnlijk dat de resultaten van de
nameting door COVID-19 beïnvloed zijn. Van de rokers in dit onderzoek,
gevraagd naar de invloed van COVID-19 op hun rookgedrag, gaf 19
Pagina 45 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

procent aan minder tabak te gebruiken sinds de COVID-19 pandemie,
en 17 procent gebruikte juist meer tabak. Uit de nameting blijkt dat
COVID-19 voor 13 procent van de stoppers een van de belangrijkste
redenen om te stoppen met roken was. Uit onderzoek van de
gedragsunit van het RIVM blijkt dat een flink deel van de rokers
aangeeft sinds de COVID-19 pandemie meer (29 procent) of minder (20
procent) te zijn gaan roken [21]. In het onderzoek van de gedragsunit
wordt niet gevraagd naar de invloed van de accijnsverhoging, maar het
is zeker mogelijk dat deze cijfers over aanpassing van rookgedrag mede
door de accijnsverhoging beïnvloed zijn. De effecten van
accijnsverhoging en COVID-19 op het rookgedrag zijn moeilijk
onafhankelijk van elkaar te beoordelen omdat accijnsverhoging en
COVID-19 gelijktijdig plaatsvonden. Daarnaast is het mogelijk dat rokers
minder snel naar het buitenland zijn gegaan om rookwaren te kopen,
onder andere doordat de grenzen met België bijna drie maanden
gesloten zijn geweest of omdat er een beroep op Nederlanders werd
gedaan om niet onnodig te reizen (zie paragraaf 2.5.1). Tabel 18 laat
veranderingen in het aankoopgedrag over de grens zien voor dat deel
van de respondenten dat ook vóór de accijnsverhoging al wel eens
rookwaren in het buitenland kocht. De stellingen over de invloed van
COVID-19 op het aankoopgedrag in het buitenland zijn alleen aan deze
groep respondenten voorgelegd.
Tabel 18 Stelling over frequentie van rookwaren in het buitenland kopen tijdens
de COVID-19 pandemie

“Vergeleken met de periode vóór de COVID-19 / Corona uitbraak
ben ik … naar het buitenland geweest voor rookwaren”
Aantal
%
Veel minder vaak
123
36%
Minder vaak
97
28%
Net zo vaak
108
32%
Vaker
13
4%
Totaal

341

100%

Ongeveer tweederde (64 procent) van de rokers die wel eens rookwaren
in het buitenland heeft gekocht is dit door COVID-19 veel minder vaak
of minder vaak gaan doen. Ook geeft meer dan de helft (52 procent)
van deze groep respondenten aan het eens te zijn met de stelling dat
het gedeeltelijk sluiten van de grenzen ervoor gezorgd heeft dat zij
minder vaak rookwaren in het buitenland zijn gaan kopen dan zij
normaal gesproken zouden hebben gedaan (tabel 19). Dit is 28 procent
van de hele groep rokers in de nameting. Iets minder dan de helft (43
procent) van de groep rokers die wel eens rookwaren in het buitenland
koopt is het eens met de stelling dat zij minder vaak rookwaren in het
buitenland gingen kopen om de kans op een besmetting te verkleinen
(tabel 20).

Pagina 46 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel 19 Stelling over rookwaren kopen in het buitenland in combinatie met het
sluiten van de grenzen tijdens de COVID-19 pandemie

“Door het gedeeltelijk sluiten van de grenzen ben ik
minder vaak naar het buitenland gegaan voor rookwaren dan dat ik
normaal zou doen”

Helemaal mee eens
Mee eens
Niet eens, maar ook niet oneens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Weet ik niet

Aantal
58
120
72
46
35
10

%
17%
35%
21%
13%
10%
3%

Tabel 20 Stelling over rookwaren kopen in het buitenland en het risico op een
besmetting tijdens de COVID-19 pandemie

“Om de kans op een Corona besmetting te verkleinen ben ik minder
vaak naar het buitenland gegaan voor rookwaren dan dat ik normaal
zou doen”

Helemaal mee eens
Mee eens
Niet eens, maar ook niet oneens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Weet ik niet
4.6

Aantal
51
94
82
55
47
12

%
15%
28%
24%
16%
14%
4%

Conclusie nameting
De nameting is ingevuld door iets meer dan de helft (59 procent) van de
oorspronkelijke groep die de vragenlijst in maart heeft ingevuld. De
achtergrondkarakteristieken van de beide groepen zijn niet significant
verschillend, al deden aan de nameting meer rokers mee die al 20 jaar
of langer rookten. Een deel van de rokers (11 procent) is in de
tussentijd gestopt, waarbij gezondheid als belangrijkste reden om te
stoppen werd genoemd. Van de jongere rokers (18 t/m 24 jaar) is
tussen de voor- en nameting 18 procent gestopt met roken.
Van de vier gedragsopties die zowel in de voor- als in de nameting
onderzocht zijn (stoppen, minderen, overstappen op een goedkoper
product, naar het buitenland gaan om rookwaren te kopen) is minder
roken de gedragsverandering die het meest (25 procent) werd
gerapporteerd. Daarnaast heeft 30 procent van de deelnemers uit de
nameting een stoppoging gedaan sinds 1 april 2020. Overstappen op
een goedkoper product (8 procent) en (vaker) naar het buitenland voor
rookwaren (4 procent) werd minder vaak gerapporteerd. Wel gaf 31
procent van de respondenten aan dat minstens de helft van de
tabaksproducten die zij gebruiken in het buitenland gekocht zijn. Een
deel van de respondenten (32 procent) gaf in de nameting aan dat zij
sinds de voormeting gemiddeld meer sigaretten per dag zijn gaan roken.

Pagina 47 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Uit een vergelijking tussen de voornemens tot gedragsverandering voor
aanvang van de accijnsverhoging en het werkelijk gerapporteerde
gedrag na de accijnsverhoging blijkt dat maar een klein deel van de
respondenten de voornemens ook echt heeft waargemaakt. De enige
vorm van gedragsverandering waarbij de respondenten die voornemens
waren om het gedrag te veranderen dit ook daadwerkelijk vaker hebben
gedaan dan degenen die dat voornemen niet hadden is minder roken.
Voor alle andere vormen van gedragsverandering geldt dat de
veranderingen na invoering van de accijnsverhoging net zo vaak
voorkwamen bij degenen die verwachtten geen aanpassing in het
rookgedrag te maken bij een prijsverhoging dan bij degenen die
verwachtten dat wel te doen. De voorspellende waarde van
voorgenomen gedragsveranderingen is dus heel klein, rokers die
verwachtten te stoppen met roken, over te stappen op een goedkoper
product of vaker in het buitenland te gaan kopen hebben dit niet vaker
gedaan dan rokers die verwachtten dit niet te doen. Wel is het zo dat 35
procent van de rokers die tijdens de voormeting aangaven dat ze binnen
één maand wilden stoppen met roken dit ook daadwerkelijk gerealiseerd
heeft.
We zien veel verandering in gerapporteerd rookgedrag tussen de vooren nameting. Dat kan niet zonder meer toegeschreven worden aan de
accijnsverhoging omdat ook COVID-19 voor veranderingen in het
rookgedrag kan hebben gezorgd. Veel Nederlanders hebben in 2020 hun
rookgedrag aangepast, zowel in positieve zin (minder roken) als in
negatieve zin (meer roken). De onafhankelijke invloed van de
accijnsverhoging en van COVID-19 op de waargenomen
gedragsverandering kan op basis van onze gegevens niet vastgesteld
worden.
Uit onze gegevens blijkt dat een klein deel van de respondenten (4
procent) na invoering van de accijnsverhoging vaker tabakswaren in het
buitenland is gaan kopen. Omdat tegelijkertijd tweederde van de
respondenten aan heeft gegeven door COVID-19 minder vaak over de
grens te zijn gaan kopen dan voor aanvang van de pandemie kunnen we
concluderen dat de grenseffecten van de accijnsverhoging zonder
COVID-19 waarschijnlijk groter zouden zijn geweest dan nu
waargenomen werd.

Pagina 48 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

5

Discussie en conclusie

5.1

Conclusie
Het onderzoek naar gedragsverandering naar aanleiding van
accijnsverhoging op tabak kende twee momenten van dataverzameling.
Er werden twee vragenlijsten afgenomen bij dezelfde respondenten,
voor en na de accijnsverhoging van 1 april 2020. Tijdens de voormeting
werd respondenten gevraagd wat voor gedrag ze zullen vertonen bij een
bepaalde prijs voor een standaardpakje sigaretten of shag. Deze
vragenlijst is afgenomen in maart 2020, dus vóór de accijnsverhoging
op 1 april 2020. De tweede vragenlijst is in november 2020 afgenomen.
Bij deze tweede vragenlijst werd gevraagd of de respondent het
rookgedrag daadwerkelijk heeft aangepast. De resultaten van de
voormeting zijn gebaseerd op zogenoemde stated preferences: wat de
respondenten aangeven te gaan doen bij een bepaalde hypothetische
prijs. De resultaten van de nameting laten de revealed preferences zien:
op wat voor manier de respondenten hun gedrag in de praktijk hebben
aangepast na de accijnsverhoging.
Aan de voormeting namen 1232 rokers deel. Voor verschillende
hypothetische prijzen, te beginnen bij €8,20, werd gevraagd of rokers
verwachten bij die prijs te stoppen, te minderen, over te stappen op een
goedkoper product of in het buitenland te gaan kopen. Een groot deel
van de rokers gaf aan het gedrag te veranderen bij hogere prijzen. Van
de sigarettenrokers zegt 30 procent te gaan stoppen bij een prijs van
€8,20 (een prijsverhoging van €1 per standaard pakje ten opzichte van
de prijs van de meest gerookte merken op het moment van de
voormeting). Voor shagrokers is dit 27 procent (de prijs van een
standaardpakje shag steeg met ongeveer €2,50 per 1 april 2020).
Precies de helft van de sigarettenrokers (50 procent) dacht minder te
gaan roken, onder shagrokers was dit 55 procent. Van de
sigarettenrokers zei 38 procent over te stappen op een goedkoper
product en 34 procent gaf aan naar het buitenland te reizen voor
rookwaren bij een prijs van €8,20 per pakje. Van de groep shagrokers
verwachtte 59 procent over te stappen op een goedkoper product, en 46
procent gaf aan naar het buitenland te reizen voor rookwaren na de
accijnsverhoging van 1 april. Deze percentages voor verwachte
gedragsveranderingen lopen verder op met verder stijgende
hypothetische prijzen, wanneer de prijs van een standaardpakje
sigaretten bijvoorbeeld €11,95 zou zijn, verwachtte 80 procent te gaan
minderen met roken, terwijl 67 procent dacht over te stappen op een
goedkoper product, 65 procent te stoppen met roken, en 54 procent
naar het buitenland te gaan voor rookwaren. Voor zowel de
sigarettenrokers als de shagrokers is het percentage dat aangaf naar het
buitenland te reizen voor rookwaren hoger voor de groep die het dichtst
bij een grens woont.
Van de sigarettenrokers die op het moment van afname van de
vragenlijst alleen rookwaren in het buitenland kopen tijdens vakantie, of
nooit rookwaren in het buitenland kopen, gaf 28-30 procent (afhankelijk
van het gehanteerde afkappunt) aan bij een prijs van €8,20 naar het
Pagina 49 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

buitenland te gaan voor rookwaren. Bij shagrokers was dit 37-42
procent.
In november 2020 werd de groep respondenten uit het onderzoek dat in
maart 2020 gehouden werd uitgenodigd om deel te nemen aan een
nameting. Doel van deze nameting was om te onderzoeken in hoeverre
het rookgedrag na 1 april 2020 daadwerkelijk veranderd was, en of er
overeenstemming was tussen de verwachte gedragsverandering ten
tijde van de voormeting en de gerapporteerde gedragsverandering
tijdens de nameting. Ongeveer 60 procent van de respondenten die de
vragenlijst voor de accijnsverhoging heeft ingevuld heeft ook
deelgenomen aan de nameting. Van de respondenten tijdens de
nameting was 11 procent gestopt met roken, waarbij de belangrijkste
reden om te stoppen de gezondheid was. Minder roken is de meest
gerealiseerde gedragsverandering, 25 procent van de respondenten gaf
aan dit te hebben gedaan. Overstappen naar een goedkoper product is
gedaan door 8 procent, en 4 procent van de respondenten gaf aan sinds
de voormeting (vaker) naar het buitenland te gaan voor rookwaren.
Daarmee was in het buitenland gaan kopen zowel in de voormeting de
minst aantrekkelijke gedragsverandering als in de nameting de minst
gerealiseerde gedragsverandering. Ondanks het lage percentage van 4
procent die vaker in het buitenland is gaan kopen na 1 april geeft 31
procent van de rokers aan dat minstens ongeveer de helft van de
rookwaren die zij gebruiken uit het buitenland afkomstig is. Ook als
consumenten zelf niet direct in het buitenland kopen kunnen rookwaren
door anderen meegebracht worden uit het buitenland of kunnen ze
onderhands van anderen buitenlandse sigaretten betrekken. De meest
betrouwbare schatting van het percentage rookwaren dat in Nederland
gerookt wordt maar uit het buitenland afkomstig is, komt uit een
zogenaamd “pakjesrapen” onderzoek dat door de Nederlandse douane is
uitgevoerd in 2019. Op vooraf bepaalde openbare plaatsen zijn lege
verpakkingen van rookwaren verzameld en beoordeeld op hun afkomst
(wel of niet voorzien van een Nederlandse accijnszegel). Uit dit
onderzoek bleek dat 15,8 procent van alle geraapte pakjes niet in
Nederland gekocht was [22].
Uit de nameting blijkt dat er weinig overeenkomst is tussen de
verwachte aanpassing van het rookgedrag bij een prijsverhoging van €1
op een pakje sigaretten en €2,50 op een pakje shag en de daadwerkelijk
gerapporteerde gedragsverandering. Degenen die tijdens de nameting
aangeven hun rookgedrag aangepast te hebben zijn net zo vaak rokers
die dachten hun gedrag aan te passen bij een prijsverhoging als rokers
die aangaven bij een prijsverhoging te blijven roken, niet over te
stappen op een goedkoper product of niet in het buitenland te gaan
kopen. Alleen respondenten die tijdens de voormeting aangaven na een
prijsverhoging te zullen minderen bleken dit ook daadwerkelijk vaker
gedaan te hebben dan rokers die aangaven niet te zullen minderen. De
voorspellende waarde van voorgenomen gedragsverandering is dus
gering.

Pagina 50 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

5.2

Discussie
Grensverkeer
De keuze van respondenten om tabakswaren te kopen in het buitenland
is deels afhankelijk van de afstand tot aan de grens. De afstand tot de
dichtstbijzijnde grens is berekend op basis van de postcode. Per
postcode is er gekeken naar de hemelsbrede afstand tot de grens met
België en Duitsland. De hemelsbrede afstand tot een bepaald punt kan
aanzienlijk verschillen van de afstand (en de reistijd) tot een bepaald
punt in de praktijk, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van (snel)wegen.
Hoewel de hemelsbrede afstand tot de grens dus een proxy is van de
nabijheid van goedkopere sigaretten uit het buitenland laat ons
onderzoek duidelijk zien dat personen die dichter bij de grens wonen
inderdaad vaker rookwaren in het buitenland kopen. Daarnaast is het
ook mogelijk dat iemand vaak in de buurt is van een grens voor
bijvoorbeeld werk of familiebezoek, dit is niet meegenomen in ons
onderzoek. Personen die in de grensstreek wonen gaan ook voor andere
boodschappen vaker naar het buitenland, bijvoorbeeld naar
supermarkten, drogisterijen en slijterijen in het grensgebied. Sigaretten
kopen in het buitenland past dan in deze gewoonte. De accijnsverhoging
blijkt voor weinig respondenten de aanleiding te zijn geweest om vaker
in het buitenland te gaan kopen. Dit bevestigd het beeld dat naar voren
kwam bij de focusgroepen: een deel van de rokers koopt wel eens
rookwaren in het buitenland, maar de accijnsverhoging zal er niet voor
zorgen dat ze (vaker) speciaal voor sigaretten naar het buitenland zullen
gaan.
Bij de voormeting verwachtte 30 procent van de respondenten dat bij
een prijsverhoging tot €8,20 per pakje sigaretten te zullen stoppen met
roken, en 34 procent verwachtte dan vaker in het buitenland te gaan
kopen. In de praktijk bleek 11 procent van de respondenten gestopt te
zijn met roken, terwijl 4 procent vaker in het buitenland is gaan kopen.
Zelfs een notoir moeilijke gedragsverandering als stoppen met roken is
dus vaker gerapporteerd dan kopen van rookwaren over de grens.
Ondanks de sterke toename van grensverkeer die op basis van de
voormeting verwacht kon worden blijken dus weinig rokers dit
daadwerkelijk in extra aankopen over de grens te hebben omgezet. We
denken daarom dat het minder waarschijnlijk is dat een groot deel van
de Nederlandse rokers extra naar het buitenland gaan reizen om daar
hun rookwaren te kopen bij verdere prijsstijgingen. Daarbij moet
aangetekend worden dat de grenzen met België vanwege COVID-19
enige maanden gesloten waren voor niet-noodzakelijk verkeer. De
grenzen met Duitsland zijn opengebleven, boodschappen doen over de
grens bleef mogelijk. Toch is het waarschijnlijk dat ook hier het
grensverkeer door COVID-19 minder frequent was dan normaal.
Inderdaad gaf 43 procent van de deelnemers aan de nameting aan het
eens te zijn met de stelling dat ze vanwege het besmettingsrisico
minder vaak over de grens aankopen had gedaan dan ze normaal
gesproken gedaan zouden hebben. Een flink deel (28 procent) van de
respondenten die ook voor de accijnsverhoging al rookwaren in het
buitenland kochten gaf aan dat ze zonder COVID-19 vaker in het
buitenland rookwaren zouden hebben gekocht.

Pagina 51 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Invloed COVID-19 pandemie op rookgedrag van Nederlanders
Dat ook de COVID-19 pandemie sinds de voormeting van begin maart
2020 een forse invloed heeft gehad op het rookgedrag staat vast. Door
COVID-19 zou een deel van de rokers extra gemotiveerd kunnen zijn
geweest om te stoppen met roken. In de groep respondenten die deel
nam aan de nameting was 11 procent gestopt met roken, daarnaast had
30 procent een stoppoging gedaan sinds de voormeting en 25 procent
gaf aan minder te zijn gaan roken. Als de 11 procent stoppers uit deze
studie representatief zijn voor het stopgedrag van Nederlandse rokers in
2020 dan zou een combinatie van de accijnsverhoging en verhoogd
gezondheidsbewustzijn vanwege COVID-19 kunnen leiden tot een daling
van de rookprevalentie in Nederland. In elk geval ligt het percentage
stoppers met 11 procent een stuk hoger dan de 2,8 procent rokers die
tussen 2018 (21 procent van Nederlanders van 12 jaar en ouder rookte)
en 2019 (20,4 procent van Nederlanders van 12 jaar en ouder rookte)
zijn gestopt [23]. Gegevens uit de continue monitoring van rookgedrag
in Nederland zullen moeten uitwijzen of de stoppers uit 2020 het
inderdaad ook op lange termijn volhouden om niet weer te gaan roken.
Shockeffect van prijsverhoging?
De helft van de sigarettenrokers heeft de voormeting uitgevoerd met
beperkte prijsverhogingen, de andere helft met grote prijsverhogingen.
Deze groepen hadden een verschillend startpunt, andere eindwaarden
en dus ook andere berekende omslagpunten (zie paragraaf 3.4 en
bijlage 3). Een deel van de eindwaarden overlappen tussen de twee
groepen sigarettenrokers. Ondanks de verschillende prijzen die de
groepen voorgelegd kregen, komen de patronen tussen deze groepen
(de relatieve aantrekkelijkheid van de gedragsopties) overeen.
Onafhankelijk van de beperkte of grote prijsverhoging en het type
gedragsverandering, geeft verreweg de grootste groep van
respondenten die verwacht een gedragsverandering door te voeren aan
dit al bij de eerste prijsverhoging die voorgelegd werd te doen. Verdere
prijsverhogingen laten de intentie tot gedragsverandering weliswaar nog
iets verder oplopen, de grootste “klapper” lijkt te worden gemaakt met
de eerste prijsverhoging. Hoewel het aandeel respondenten dat bij die
eerst uitgevraagde prijsverhoging aangeeft het gedrag te zullen wijzigen
wel hoger ligt bij de groep respondenten die een sterke prijsverhoging
voorgelegd kreeg blijft een duidelijk shockeffect -waarbij meer rokers
het gedrag zullen veranderen door één grote prijsverhoging dan
meerdere kleine prijsverhogingen- uit. Zowel uit de voor- als uit de
nameting komen aanwijzingen dat bij elke prijsverandering een deel van
de rokers aangeeft het rookgedrag te zullen aanpassen. Mogelijk zijn dit
rokers die al van plan zijn om te stoppen en iedere verandering in prijs
aangrijpen om de voornemens te realiseren. In die zin lijkt het dus
nuttig om met enige regelmaat een substantiële prijsverhoging door te
voeren om over de tijd de rookprevalentie verder naar beneden te
krijgen. Dit komt overeen met de bevindingen van een recent rapport
van het Trimbos-Instituut [8]. Voor wat betreft het voornemen dat in
het Preventieakkoord is uitgesproken om de prijs per pakje sigaretten
naar €10 te laten stijgen per 2023 lijkt het op basis van de resultaten
van dit onderzoek een zinvol advies om deze prijsverhoging in
bijvoorbeeld twee kleinere (maar substantiële) stappen van circa €1 te
realiseren en niet via één grote prijsverhoging ineens.
Pagina 52 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Overige observaties
De geobserveerde verschillen tussen voor- en nameting geven aan dat
het percentage respondenten dat aangeeft het gedrag aan te passen bij
een hypothetische toekomstige prijs geen betrouwbare indicatie is van
de te verwachten gedragsverandering. De hypothetische toekomstige
prijzen die wij hanteerden in onze voormeting zijn dan ook niet geschikt
om gebruikt te worden om te bepalen hoe hoog de toekomstige prijs
van tabak moet worden om de rookprevalentie tot een bepaalde waarde
te laten dalen.
Een accijnsverhoging is één van de beleidsinstrumenten die is ingezet
om het aantal rokers kleiner te maken en er is overtuigend bewijs dat
prijsmaatregelen het meest effectieve middel zijn om de rookprevalentie
verder naar beneden te brengen [8]. Verbieden van reclame, het uit het
zicht plaatsen van de rookwaren in winkels en het vergoeden van
stoppen met rokeninterventies zijn voorbeelden van andere
beleidsmaatregelen die rokers moeten helpen te stoppen met roken. Het
is aannemelijk dat al deze maatregelen helpen om het roken minder
aantrekkelijk te maken waardoor minder mensen gaan roken en/of meer
rokers zullen stoppen. Eerder onderzoek liet zien dat de rookprevalentie
het sterkst daalt bij het gelijktijdig inzetten van een veelheid aan
beleidsinstrumenten [24].
Kanttekeningen bij studie
Een aantal tekortkomingen van deze studie moeten genoemd worden.
Een daarvan is dat laagopgeleiden ondervertegenwoordigd zijn onder de
respondenten. Dit zorgt ervoor dat we geen perfect representatieve
steekproef van de Nederlandse rokende bevolking hebben ondervraagd.
Wellicht is het aantal rokers dat aangeeft over de grens te kopen
hierdoor te hoog ingeschat, bijvoorbeeld omdat een hoger opgeleide
groep respondenten vaker over een auto of andere middelen beschikt
om naar het buitenland te reizen. Tegelijkertijd zou het percentage dat
naar het buitenland wil reizen voor rookwaren onder lager opgeleide
rokers hoger kunnen zijn, omdat een lager inkomen eerder aanleiding
geeft tot een dergelijke reactie. Een andere tekortkoming van deze
studie is dat niet bekend is of de respondenten over eigen vervoer
beschikken. Dit zou een belangrijke factor kunnen zijn die de
aantrekkelijkheid van grensaankopen van rookwaren bepaalt. Een
volgende tekortkoming is dat 59 procent van de respondenten
meegedaan heeft aan de nameting. Er is geen non-respons onderzoek
gedaan. Mogelijk kon een aantal deelnemers aan de voormeting niet
meer bereikt worden. Een andere mogelijkheid is dat ze gestopt zijn met
roken en dachten dat invullen van de vragenlijst voor hen niet meer
relevant was. Dat zou betekenen dat het percentage stoppers in de
nameting (11 procent) mogelijk een onderschatting is van het werkelijke
percentage stoppers.
Een methodologische tekortkoming is dat we de gemiddelde
omslagpunten hebben berekenend terwijl een deel van de respondenten
aangaf zelfs bij de hoogst voorgelegde prijs geen gedragsverandering
door te zullen voeren, dus te blijven roken. In een aantal berekeningen
is daarom gekozen voor arbitraire afkappunten van €30 en €100 bij de
antwoorden op de open vraag bij welke prijs de respondent wel een
gedragsverandering zou overwegen. De open antwoorden van de
Pagina 53 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

respondenten die hoger zijn dan deze waarde (bijvoorbeeld: een
respondent die aangeeft pas bij een prijs van €1000 per pakje te
stoppen met roken) zijn dus niet meegenomen bij het bepalen van de
omslagpunten (prijs waarbij het gedrag zou veranderen) voor
gedragsverandering. De berekende gemiddelde omslagpunten zijn dus
waarschijnlijk iets lager dan de werkelijke gemiddelde omslagpunten
omdat een enkele roker daadwerkelijk meer dan €100 per pakje zou
willen én kunnen betalen. Hierboven gaven we al aan dat de
omslagpunten berekend zijn op basis van stated preferences
(veronderstelde gedragsverandering) en daarom sowieso niet gebruikt
kunnen worden om te berekenen hoe hoog de prijs moet worden om
een bepaalde gewenste rookprevalentie te bereiken.
Uit de nameting bleek dat de gedragsveranderingen minder vaak waren
doorgevoerd dan aangegeven in de voormeting. Ook was er voor de
meeste gedragsveranderingen geen significant verschil tussen de groep
die in de voormeting had aangegeven het gedrag aan te passen en de
groep die aangaf het gedrag niet aan te passen. In de voormeting
(maart 2020) gaf 55 procent aan van plan zijn te stoppen binnen één of
zes maanden. In de nameting (november 2020) bleek dat 11 procent
gestopt was met roken en 30 procent een poging daartoe had gedaan.
Het grootste deel heeft de stopplannen dus niet gerealiseerd. Dit komt
overeen met de bevindingen uit de focusgroepen, waarbij een groot deel
van de rokers aangaf graag te willen stoppen, maar dit nog niet voor
elkaar had gekregen. Omdat in dit onderzoek alleen mensen zijn
meegenomen die roken, kunnen we op basis van dit onderzoek niets
zeggen over het effect van de accijnsverhoging op het aantal mensen
dat begint met roken.
De prijs van de meest verkochte merken sigaretten in Nederland (circa
€7,20 voor de accijnsverhoging) werd als basis voor dit onderzoek
gekozen. Bij een accijnsverhoging van €1 zijn we er daarom vanuit
gegaan dat een pakje na de accijnsverhoging €8,20 zou kosten. Er zijn
echter ook pakjes die duurder of goedkoper zijn. Daarom betekenden de
hypothetische prijzen die uitgevraagd werden tijdens de voormeting niet
voor iedere respondent eenzelfde verhoging in prijs. De gewogen
gemiddelde verkoopprijs (WAP) lag in 2020 met €7,16 fors lager dan de
door ons uitgevraagde hypothetische prijsverhoging tot €8,20 per pakje.
Een reden daarvoor is dat een deel van het volume verkochte sigaretten
bestaat uit goedkopere (huis-)merken. Ook is de accijnsverhoging van
€1 niet volledig doorberekend naar de consument, in de praktijk zijn de
meest gerookte merken sigaretten ongeveer 80 cent duurder geworden
per pakje, afhankelijk van het merk. Er was dus een verschil tussen de
door ons uitgevraagde minimale prijs per pakje sigaretten van €8,20 en
de door de consument daadwerkelijke gemiddeld betaalde prijs (€7,16
over heel 2020, en dus wat hoger dan €7,16 na de accijnsverhoging per
1 april 1). Dit verschil, waarmee sigaretten in de praktijk ook na 1 april
2020 beter betaalbaar waren dan in onze voormeting werd
verondersteld, kan deels het verschil tussen voorgenomen
gedragsverandering en gerealiseerde gedragsverandering verklaren.
1 Over 2020 is alleen de gemiddelde WAP bekend gemaakt. Het is onbekend hoe de WAP voor en na 1 april

was. Daarmee is het exacte verschil tussen de uitgevraagde prijs van €8,20 en de door de consument ervaren
prijs na 1 april 2020 niet vast te stellen.
Pagina 54 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Ontwikkeling van prijzen van rookwaren in het buitenland
De ontwikkeling van prijzen van rookwaren in het buitenland – en dan
met name in België en Duitsland – zullen invloed hebben op het aandeel
Nederlandse rokers dat rookwaren in het buitenland koopt. In een aantal
landen rondom Nederland wordt ook de komende jaren fors ingezet op
prijsverhoging van rookwaren. Zo heeft Frankrijk in het streven naar
een rookvrije generatie aangekondigd de prijs van sigaretten per 2021
naar €10 per pakje te verhogen. Ook België streeft naar een rookvrije
generatie en zal de komende jaren fors inzetten op verhoging van de
prijs van rookwaren. In België zullen de accijnzen op tabak in 2021 en in
de drie jaren daarna stijgen. Een standaardpakje van de meest gerookte
merken dat in 2020 in België €6,80 kostte, kost vanaf 2021 €7,50. Dat
is op het moment van schrijven nog ongeveer €0,50 goedkoper dan in
Nederland. Ons onderzoek geeft geen aanwijzingen dat bij een dergelijk
prijsverschil Nederlandse rokers massaal hun aankopen over de grens
zullen gaan doen. Degenen die dat nu al doen zullen dit naar
verwachting blijven doen, maar de accijnsverhoging in zowel Nederland
als België zijn geen aanleiding om hier grote veranderingen in te
verwachten. In Duitsland zijn er vooralsnog geen plannen om de accijns
op tabak te verhogen. De prijsverschillen met Duitsland zullen dus
mogelijk wel groter worden op termijn.
Tot slot
Deze studie heeft voor Nederland unieke data over gedragsverandering
rondom een accijnsverhoging opgeleverd. De per 1 april 2020
doorgevoerde accijnsverhoging van €1 heeft tot een aantal
gedragsveranderingen geleid, die echter minder groot zijn dan verwacht
op basis van de voormeting. Daaruit blijkt dat gedragsverandering
moeilijker is dan gedacht werd tijdens de voormeting. De respondenten
die hun rookgedrag aangepast hebben na de accijnsverhoging zijn het
vaakst minder sigaretten gaan gebruiken of hebben een stoppoging
gedaan. Weinig respondenten zijn overgestapt op een goedkoper
product of zijn vaker over de grens hun rookwaren gaan kopen. Bij deze
laatste bevinding zal de situatie rondom COVID-19 zeker ook
meegespeeld hebben.

Pagina 55 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Pagina 56 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Dankwoord

De auteurs danken de leden van de klankbordgroep voor hun zeer
waardevolle bijdragen aan dit onderzoek. De klankbordgroep heeft input
gegeven op de onderzoeksopzet, op de concept vragenlijsten en op de
rapportage. Wij danken (in alfabetische volgorde):
Mw. I. Boukris (ministerie van Financiën)
Mw. S. Evers (Universiteit Maastricht)
Dhr. L. Hagenaars (ministerie van VWS)
Mw. J. Haring-Lohman (ministerie van Financiën)
Dhr. G. Klaver (Landelijk kantoor Douane / Belastingdienst)
Dhr. J. Möhlmann (Centraal Plan Bureau)
Mw. W. Slingerland (ministerie van VWS)
Dhr. M. Willemsen (Trimbos instituut en Universiteit Maastricht)
Daarnaast danken we onze collega’s Koen van der Swaluw en Eline
Roordink voor waardevolle opmerkingen op een eerder concept van dit
rapport.

Pagina 57 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Pagina 58 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Referenties

1.
2.

3.
4.

5.
6.
7.

8.
9.

10.
11.
12.

13.
14.

Nationaal Preventieakkoord. 2018, Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
de Kinderen, R.J.A., et al., Social cost-benefit analysis of tobacco
control policies in the Netherlands. 2016, Faculty of Health,
Medicine and Life Sciences. CAPHRI, School for Public Health and
Primary Care: Maastricht.
Trimbos-instituut. Cijfers roken. 2020; Available from:
https://www.trimbos.nl/kennis/cijfers/cijfers-roken.
Rijksoverheid. Bekendmaking van de gewogen gemiddelde
kleinhandelsprijs (WAP) van sigaretten en rooktabak over 2020.
2021; Available from:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/02/2
3/bekendmaking-van-de-gewogen-gemiddelde-kleinhandelsprijswap-van-sigaretten-en-rooktabak-over-2020.
Ketelaars, T. and E. Croes, Effecten van accijns en prijs op het
gebruik van tabaksproducten, Trimbos-instituut, Editor. 2015,
Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging: Utrecht.
Verhoging van de accijnzen op tabaksproducten. 2020; Available
from: https://financien.belgium.be/nl/programmawet/verhogingaccijnzen-tabaksproducten.
Mannocci, A., et al., What public health strategies work to reduce
the tobacco demand among young people? An umbrella review of
systematic reviews and meta-analyses. Health Policy, 2019.
123(5): p. 480-491.
Croes, E. and M. Willemsen, Effecten van accijns en prijs op het
gebruik van tabaksproducten. 2020, Trimbos-Instituut, Nationaal
Expertisecentrum Tabaksontmoediging.
Bader, P., D. Boisclair, and R. Ferrence, Effects of tobacco
taxation and pricing on smoking behavior in high risk
populations: a knowledge synthesis. International journal of
environmental research and public health, 2011. 8(11): p. 41184139.
WHO. Tobacco Fact Sheet. 2020; Available from:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco.
Bafunno, D., et al., Impact of tobacco control interventions on
smoking initiation, cessation, and prevalence: a systematic
review. J Thorac Dis, 2020. 12(7): p. 3844-3856.
Nagelhout, G.E., et al., Socioeconomic and country variations in
cross-border cigarette purchasing as tobacco tax avoidance
strategy. Findings from the ITC Europe surveys. Tobacco Control,
2014. 23(SUPPL. 1): p. i30-i38.
Wilson, L.M., et al., Impact of tobacco control interventions on
smoking initiation, cessation, and prevalence: a systematic
review. J Environ Public Health, 2012. 2012: p. 961724.
Hoffman, S.J. and C. Tan, Overview of systematic reviews on the
health-related effects of government tobacco control policies.
BMC Public Health, 2015. 15: p. 744.

Pagina 59 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

15.

16.
17.
18.
19.

20.

21.

22.
23.

24.

Wamamili, B., Change in smoking intentions of university
students in New Zealand following simulated cigarette price
increases: results of the first of two cross-sectional surveys. N Z
Med J, 2020. 133(1515): p. 46-53.
Chaloupka, F.J., K. Straif, and M.E. Leon, Effectiveness of tax and
price policies in tobacco control. Tobacco control, 2011. 20(3): p.
235-238.
Han, M.A., The price of tobacco and its effects on smoking
behaviors in Korea: The 2015 Korea Community Health Survey.
Prev Med, 2019. 120: p. 71-77.
Park, E.J., et al., What cigarette price is required for smokers to
attempt to quit smoking? Findings from the ITC Korea Waves 2
and 3 Survey. Tob Control, 2015. 24 Suppl 3: p. iii48-iii55.
Ross, H., et al., Predictors of what smokers say they will do in
response to future price increases. Findings from the
International Tobacco Control (ITC) Four Country Survey.
Nicotine Tob Res, 2011. 13(6): p. 419-25.
Joseph, S., et al., Differences in nicotine dependence, smoke
exposure and consumer characteristics between smokers of
machine-injected roll-your-own cigarettes and factory-made
cigarettes. Drug and alcohol dependence, 2018. 187: p. 109115.
RIVM. Welbevinden en leefstijl tijdens de coronacrisis. 2020;
Available from:
https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/maatregelenwelbevinden/welbevinden-en-leefstijl.
Lam, M.t., Empty Pack Survey - nulmeting 2019. 2020, Douane
DLTC Accijns.
CBS. Gezondheid, leefstijl, zorggebruik en -aanbod,
doodsoorzaken; kerncijfers. 2020 12-02-2021]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/81628NED/table?searc
hKeywords=rokers.
De Kinderen, R., et al., Social cost-benefit analysis of tobacco
control policies in the Netherlands. European Journal of Public
Health, 2019. 29.

Pagina 60 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 1: Zoekstrategie literatuurstudie

Zoekstrategie en –termen gebruikt voor literatuur m.b.t.
gedragseffecten van prijsverhoging tabak en alcohol (Pubmed /
Embase) 2
#39
#38
#37
#36
#35

#36 AND (#18 OR #19 OR #23 OR #37) AND [2000-2019]/py 101
#36 AND (#18 OR #19 OR #23 OR #37)
116
'europe'/exp
1,589,730
#34 AND (#35 OR #4 OR #7)
735
alcohol*:ti OR tobacc*:ti
218,055

#34 #24 OR #25

1,233

#33 #27 OR #29 OR #31
#32 #26 OR #28 OR #30

24
114

#31 #25 AND (#11 OR #12 OR #13)
#30 #24 AND (#11 OR #12 OR #13)

14
91

#29 #25 AND (#18 OR #19)
#28 #24 AND (#18 OR #19)

10
19

#27 #23 AND #25
#26 #23 AND #24

8

#25 #21 AND #22
#24 #20 AND #22

478
782

#23
#22
#21
#20

#14 OR #15 OR #16
#10 OR #17
#5 OR #6 OR #7 OR #8 OR #9
#1 OR #2 OR #3 OR #4

8,637
75,709
280,804
111,006

#19
#18
#17
#16
#15
#14
#13
#12
#11
#10

border:ti OR borders:ti
country:ti OR countries:ti
excise*:ti,ab
'consumer attitude'/exp/mj
'shopping'/exp/mj
'purchasing'/exp/mj
'economics'/exp/mj
'commercial phenomena'/exp/mj
'cost control'/exp/mj
'tax'/exp/mj

11,926
54,955
69,548
1,805
299
6,580
28,833
37,748
8,078
6,406

#9
#8

'drinking behavior'/exp/mj
'alcoholism'/exp/mj

16,360
82,678

2 Deze zoekstrategie werd tegelijkertijd gebruikt om informatie over grenseffecten van
prijsverhogingen voor tabak en alcohol te vinden in de literatuur. Daarom zijn er ook
zoektermen opgenomen die refereren naar alcohol.

Pagina 61 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

#7
#6
#5

'alcohol consumption'/exp
'alcoholic beverage'/exp/mj
'alcohol'/exp/mj

119,485
11,723
108,716

#4
#3
#2
#1

'tobacco consumption'/exp
'tobacco use'/exp/mj
'smoking device'/exp/mj
'tobacco'/exp/mj

2,328
93,207
3,786
17,839

Pagina 62 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 2: Verslag van bijeenkomsten met focusgroepen

Verslag van focusgroepenbijeenkomsten over verwachte
gedragsveranderingen naar aanleiding van accijnsverhoging
Doel focusgroepbijeenkomsten
In 2020 gaat de prijs van tabak omhoog: in januari met 14 cent per
pakje van 20 sigaretten. Daarnaast stijgt de prijs op 1 april nog eens
met €1 vanwege een accijnsverhoging. Deze maatregelen komen voort
uit het Nationaal Preventie akkoord, met het doel om in 2040 een
rookvrije generatie te realiseren. Deze prijsstijgingen kunnen ertoe
bijdragen dat mensen minder gaan roken of zelfs stoppen. Een andere
mogelijkheid is dat mensen in het buitenland hun rookwaren gaan
kopen. In verschillende focusgroepen is verkend hoe mensen die roken
verwachten hun gedrag te zullen aanpassen. Deze focusgroepen zijn
verspreid door het land georganiseerd: in Amsterdam, Utrecht, Zwolle,
Nijmegen en Eindhoven. In totaal 39 personen hebben aan deze
focusgroepen deelgenomen: van jongvolwassenen tot mensen op
middelbare leeftijd; van mensen die alleen op feestjes of tijdens het
uitgaan roken tot verstokte rokers en van shag tot sigaretten rokers. De
resultaten van deze focusgroepen worden betrokken in het ontwerp van
een online de vragenlijst over gedragsverandering onder mensen die
roken. In 2020 wordt dit onderzoek in opdracht van VWS uitgevoerd.
Hieronder volgt een samenvatting van de resultaten uit de
focusgroepen.
Gedrag verandert niet
Vrijwel alle deelnemers geven aan dat de accijnsverhoging van €1 op 1
april 2020 er niet voor zal zorgen dat mensen hun rookgedrag drastisch
aanpassen. Een enkeling zal bewuster gaan roken en bijvoorbeeld
minder sigaretten gaan uitdelen aan andere mensen die roken. Voor de
meeste mensen verandert er echter niets; de accijnsverhoging wordt
met gelatenheid geaccepteerd. Een accijnsverhoging zal pas een
gedragsverandering teweeg brengen wanneer de accijns met een grote
stap omhoog gaat zoals bij een verdubbeling van de prijs van een pakje
sigaretten. Mensen denken wel dat een verhoging van de prijs van tabak
er toe zal bijdragen dat jongeren minder vaak beginnen met roken.
Twee typen rokers
In de focusgroepen is een duidelijke tweedeling onder de deelnemers
waar te nemen. Over het algemeen zien de mensen die al langer roken
dit niet als vrije keuze, zij zijn verslaafd en kunnen niet stoppen,
ondanks talloze pogingen daartoe. Deze groep vindt het belangrijk dat
de jongere generatie niet begint met roken, en zijn het erover eens dat
de accijnsverhoging hiertoe bijdraagt. De jongere rokers, die nog niet zo
lang roken, zien het wel als keuze en roken vaak in gezelschap. Zij zien
zichzelf ook niet als verslaafd en zeggen te kunnen stoppen op het
moment dat ze geen plezier meer beleven aan roken, of wanneer ze
door omstandigheden zoals bij een nieuwe relatie of bij
gezondheidsproblemen zouden willen stoppen. Beide groepen roken
vaak en meer in combinatie met alcohol, en wanneer ze veel stress
ervaren.
Pagina 63 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Niet extra naar buitenland voor tabakswaren
De accijnsverhoging van €1 zal er niet voor zorgen dat rokers massaal
naar het buitenland gaan voor hun rookwaren. De meeste deelnemers
aan de focusgroepen kopen op dit moment al goedkopere sigaretten in
het buitenland wanneer ze de kans hebben, bijvoorbeeld omdat ze voor
vakantie of werk in het buitenland zijn. Daarnaast wordt het sociale
netwerk af en toe ingeschakeld om, wanneer dat kan, rookwaren uit het
buitenland mee te brengen. Zelfs rokers die dicht bij de grens wonen
zullen niet speciaal voor de aanschaf van sigaretten naar het buitenland
reizen, omdat ze dit te veel gedoe vinden. Bovendien hechten de
deelnemers veel waarde aan hun vaste gewoontes wat betreft het kopen
van rookwaren. Tot slot vinden de meeste rokers dat de prijzen in België
en Duitsland niet genoeg verschillen van de prijzen in Nederland,
waardoor het niet de moeite waard is om naar deze landen te reizen.
E-sigaret geen alternatief
De meeste deelnemers aan de focusgroepen zeggen niet over te
stappen naar een ander, goedkoper product naar aanleiding van de
accijnsverhoging. Een aantal is in het verleden al overgestapt op een
goedkoper merk sigaretten of shag om kosten te besparen. De e-sigaret
wordt niet gezien als een alternatief. Een groot deel van de rokers vindt
dit niet te vergelijken met ‘echt’ roken. De e-sigaret kan wel zinvol zijn
als hulpmiddel om te stoppen, omdat het nicotinegehalte aangepast kan
worden. Hiermee kan de verslaving afgebouwd worden. Het verkrijgen
van rookwaren op een illegale manier is niet populair onder rokers. De
meeste rokers vinden het belangrijk dat de sigaretten betrouwbaar zijn
en goed smaken, dit is bij illegale- of nepsigaretten vaak niet het geval.
Zelf sigaretten schieten wordt door een klein aantal deelnemers gedaan
of overwogen, maar de meeste zien dit toch niet als optie omdat het
moeilijk uitvoerbaar is. Daarnaast vereist het enige planning omdat je
van te voren moet bedenken hoeveel sigaretten je wanneer nodig hebt.
Het online bestellen van sigaretten wordt amper gedaan.
Roken is een verslaving
Het overgrote deel van de deelnemers die al langer roken wil graag
stoppen, maar de stoppogingen mislukken omdat ze te verslaafd zijn.
Roken is gewoontegedrag; op vaste momenten op een dag wordt er
gerookt. Het is hun ‘momentje’. Deze momenten op een dag zorgen
voor ontspanning en het verminderen van stress. Rokers zijn het erover
eens dat hulpmiddelen of prijsverhogingen er amper voor zorgen dat
mensen stoppen met roken. Hulpmiddelen zoals nicotinevervangers
geven daarbij veel bijwerkingen en zijn duur. De allerbelangrijkste factor
om te stoppen noemen ze de eigen wilskracht; desondanks lukt het door
allerlei omstandigheden niet om blijvend te stoppen met roken.
Overheid zou rokers meer moeten steunen
Veel deelnemers van de focusgroepen vinden het vervelend dat er vaak
negatief gesproken wordt over roken, maar bijna nooit over
alcoholgebruik, terwijl dit ook voor veel problemen zorgt. Ze voelen zich
bijna behandeld als crimineel, terwijl alcoholgebruik volledig
geaccepteerd is. Het beeld bestaat dat de accijns alleen maar verhoogd
wordt om inkomsten voor de staatskas te genereren. Een stijging van de
accijns zou tenminste ook moeten gelden voor alcohol. Veel deelnemers
aan de focusgroepen vinden dat de overheid een rol heeft gespeeld in
Pagina 64 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

het promoten van tabak, in de tijd dat zij verslaafd zijn geraakt. De
overheid zou in plaats van de consument te straffen, de tabaksindustrie
moeten aanpakken. De tabaksindustrie heeft zoveel mogelijk
verslavende middelen in de sigaretten gestopt, waardoor een groot
aantal mensen verslaafd is geraakt. De overheid zou ook moeten
aandringen op het gebruik van een andere testmethode. De huidige ISO
methode meet onrealistisch lage waarden van stoffen in sigaretten. De
betere Canadian Intense methode is beschikbaar in Nederland, maar
wordt niet gebruikt omdat de tabaksindustrie deze verandering
tegenhoudt. Zij vinden dat de overheid nu zijn verantwoordelijkheid zou
moeten nemen, en de rokers moet helpen van hun verslaving af te
komen in plaats van ze te straffen met een accijnsverhoging. Veel
deelnemers aan de focusgroepen weten niet dat hulp bij het stoppen
met roken vergoed wordt via de basisverzekering.

Pagina 65 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 3: Vragenlijst voormeting

Wat gaat u doen na de belastingverhoging op tabak?
In de loop van 2020 zal de prijs van rookwaren gaan stijgen. Het RIVM
onderzoekt in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport hoe mensen die roken reageren op een prijsverhoging.
Het onderzoek bestaat uit een aantal vragen die soms op elkaar lijken.
We willen hiermee achterhalen wat rokende mensen waarschijnlijk gaan
doen bij een prijsverhoging. De beslissing om roken duurder te maken is
al genomen. Resultaten van dit onderzoek zullen dus geen invloed meer
hebben op de prijsverhoging.
De vragenlijst bestaat uit 2 onderdelen. In het eerste deel worden er
een aantal algemene vragen over onder andere uw rookgedrag gesteld.
In het tweede deel vragen we naar uw reactie op verschillende
prijsstijgingen van rookwaren. Het beantwoorden van alle vragen zal
ongeveer 20 minuten in beslag nemen.

Deel 1
1. Wat is uw leeftijd?
2. Wat is uw hoogst voltooide opleiding?
☐ Basisonderwijs
☐ Vmbo-b/k, mbo1
☐ Vmbo-g/t, havo- vwo-onderbouw
☐ Mbo2 en mbo3
☐ Mbo4
☐ Havo, vwo
☐ Hbo-, wo-bachelor
☐ Hbo-, wo- master, doctor
3. Wat zijn de vier cijfers van uw postcode?
4. Hoe lang rookt u al? (antwoord in jaren)
5. Wat rookt u? (meerdere antwoorden mogelijk)
Sigaretten (@CG: wanneer alleen deze wordt ingevuld kan de
respondent door naar vraag 7, en krijgt de respondent
random boom A of B)
Shag (@CG: wanneer alleen deze optie wordt aangevinkt kan
respondent door naar vraag 7, en krijgt boom C)
Anders (@CG: Wanneer alleen deze ingevuld wordt gaat
respondent niet verder en telt niet mee)
6. Welk van onderstaande rookwaren rookt u het meest?
Pagina 66 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

-

Sigaretten (@CG: de helft van de sigarettenrokers krijgt
boom A, de andere boom B, random)
Shag (@CG: de respondenten die aangeven shag te roken
krijgen de shagboom / boom C)
Anders (@CG: niet verder met vragenlijst wanneer dit het
geval is, we willen dus alleen mensen die hoofdzakelijk of
sigaretten of shag roken, en bijvoorbeeld niet mensen die
vooral/alleen sigaren of e-sigaret gebruiken)

7. Hoeveel sigaretten rookt u gemiddeld per dag? (getal tussen 0 en
200)
8. Bent u van plan in de toekomst te stoppen met roken? (j/n)
- Nee
- Ja, binnen 6 maanden
- Ja, binnen 1 maand
9. Heeft u al eens geprobeerd te stoppen? (j/n) (@CG: Bij ja  naar
vraag 10, bij nee  naar vraag 11)
10.Hoe vaak heeft u dat geprobeerd? (antwoord optie tussen 0 en
200). Als u het niet precies weet mag u een schatting maken.
Stellingen
11.Ik ben een echte roker (1=helemaal oneens, 3=neutraal, 5=
helemaal eens)
12.Ik hoor bij de rokers (1= helemaal oneens, 3=neutraal, 5=
helemaal eens)
13.Rookt uw partner? (j/n/nvt)
14.Rookt uw beste vriend(in)? (j/n/nvt?)
15.Roken uw kinderen (j/n/nvt)
16.Hoeveel van uw vrienden en bekenden roken?
(1=niemand, 3=neutraal, 5=allemaal)
17.Hoeveel van uw familieleden roken?
(1=niemand, 3=neutraal, 5=allemaal)
18.Hoeveel van uw directe collega’s roken?
(1=niemand, 3=neutraal, 5=allemaal)

19.Hoe acceptabel is het wanneer iemand
- Rookt op straat
- Rookt als er kinderen bij zijn
- Rookt als er niet-rokende volwassenen bij zijn
- Rookt wanneer hij/zij op bezoek is bij niet-rokers
- Rookt terwijl hij/zij op trein of bus wacht
Pagina 67 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

- Rookt op een terras waar veel anderen zitten
(1= zeer onacceptabel 3= neutraal, 5= zeer acceptabel)
20.Hoeveel van de rokers die u regelmatig ziet hebben de laatste
drie maanden geprobeerd om te stoppen?
(1= geen, 5=de helft, 10= allemaal)
21.Wat zouden de mensen die belangrijk voor u zijn (bijvoorbeeld
familie of vrienden) er van vinden als u de komende drie
maanden stopt met roken?
(1= zouden heel blij zijn, 3=zou hen niet uitmaken, 5= zouden
ze niet blij mee zijn)
22.Het lukt me altijd moeilijke problemen op te lossen, als ik er
genoeg moeite voor doe.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
23.Als iemand mij tegenwerkt, vind ik toch manieren om te krijgen
wat ik wil.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
24.Het is voor mij makkelijk om vast te houden aan mijn plannen en
mijn doel te bereiken.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
25.Ik vertrouw erop dat ik onverwachte gebeurtenissen doeltreffend
aanpak.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
26.Dankzij mijn vindingrijkheid weet ik hoe ik in onvoorziene
situaties moet handelen.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
27.Ik kan de meeste problemen oplossen als ik er de nodige moeite
voor doe.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
28.Ik blijf kalm als ik voor moeilijkheden kom te staan omdat ik
vertrouw op mijn vermogen om problemen op te lossen.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
29.Als ik geconfronteerd word met een probleem, heb ik meestal
meerdere oplossingen.
Pagina 68 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)
30.Als ik in een benarde situatie zit, weet ik meestal wat ik moet
doen.
(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)

31. Wat er ook gebeurt, ik kom er wel uit.

(1= volledig onjuist, 2= nauwelijks juist, 3= enigszins juist, 4=
volledig juist)

Pagina 69 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Deel 2
We laten u nu verschillende denkbeeldige prijzen voor een pakje
sigaretten zien. Het gaat om een standaardpakje van 20 stuks. Bij shag
gaat het om een standaardpakje van 50 gram. De prijzen zijn hoger dan
u nu gewend bent. We vragen u wat u bij zo’n denkbeeldige prijs gaat
doen. Blijft u roken zoals nu? Of verwacht u te stoppen of minder te
gaan roken? Misschien wilt u wel overstappen op een goedkoper product
of naar het buitenland gaan om rookwaren te kopen. Deze verschillende
mogelijkheden worden één voor één behandeld.
De prijs van een pakje sigaretten/shag wordt … ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga minder roken
☐ Ik ga niet minder roken
De prijs van een pakje sigaretten/shag wordt …( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga overstappen op een goedkoper product
☐ Ik ga niet overstappen op een goedkoper product
@CG: Bij overstappen open vraag: Op welk product stapt u over?
De prijs van een pakje sigaretten/shag wordt … ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga mijn rookwaren in het buitenland kopen
☐ Ik ga mijn rookwaren niet in het buitenland kopen
De prijs van een pakje sigaretten/shag wordt … ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga stoppen met roken
☐ Ik ga niet stoppen met roken

Pagina 70 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Helft van de sigarettenrokers krijgt boom A, andere helft boom B (dus
400 boom A en 400 boom B)
Boom A: lage boom sigarettenrokers

Boom B: hoge boom sigarettenrokers

Pagina 71 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Boom C: shagrokers (400 mensen of als er minder zijn zo veel mogelijk)

Pagina 72 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Uitleg beslisbomen:
De helft van de sigarettenrokers krijgt boom A, de andere helft boom B.
Shagrokers krijgen altijd boom C. Voor de respondenten die beginnen
met boom A is de eerste vraag als volgt:
De prijs van een pakje sigaretten wordt €13,20 ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga niet minder roken
☐ Ik ga minder roken
Bij antwoord “Ik ga niet minder roken” gaat respondent door naar het
volgende punt in de boom aan de rechterkant:
De prijs van een pakje sigaretten wordt €14,20 ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga niet minder roken
☐ Ik ga minder roken
Bij antwoord “Ik ga minder roken” gaat respondent door naar de het
volgende punt in de boom aan de linkerkant:
De prijs van een pakje sigaretten wordt €13,70 ( beslisboom). Wat
gaat u doen?
☐ Ik ga niet minder roken
☐ Ik ga minder roken
Zo gaat de respondent door tot een eindpunt van de boom. Elke
respondent krijgt dus 4 vragen met verschillende prijzen afhankelijk van
het eerder gegeven antwoord. Dit werkt hetzelfde voor boom B en boom
C.
Wanneer een respondent helemaal rechts, bij de hoogste prijs aangeeft
niet te stoppen/minderen/overstappen op goedkoper product/naar
buitenland te gaan, wordt er een open vraag gesteld bij welke prijs de
respondent dit wel zou doen. Voor elke van de vier gedragsopties krijgt
de respondent een boom, in totaal dus 4x4=16 vragen, en daarnaast
nog maximaal 4 open vragen wanneer iemand bij het hoogste bedrag
aangeeft zijn gedrag niet aan te passen.
Open vraag wanneer iemand helemaal rechts bij het hoogste bedrag
eindigt (>11,20 of >20 of >16,20):
Bij welk bedrag gaat u stoppen met roken / minder roken / overstappen
op een goedkoper product / rookwaren in het buitenland kopen?
€……………………
Wanneer de respondent bij boom A of C bij de eerste vraag aangeeft
zijn gedrag te gaan aanpassen (Dus voor boom A: bij een prijs van
€8,20 ga ik stoppen/minderen/naar het buitenland/overstappen op een
goedkoper product) dan is de boom meteen klaar voor deze persoon, en
gaat hij door naar de volgende gedragsverandering

Pagina 73 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

32.Heeft u nog andere opmerkingen over uw rookgedrag of
verandering in uw rookgedrag die in deze vragenlijst niet aan bod

zijn gekomen?

Vragen pilot (alleen voor de eerste 15 respondenten)
33.Hoe heeft u het invullen van de vragenlijst ervaren?
34.Waren er onduidelijkheden in de vragenlijst? Zo ja, welke?
35.Heeft u iets gemist in de vragenlijst?
36.Hoe zou deze vragenlijst verbeterd kunnen worden?
37.Vond u het makkelijk of moeilijk deze vragenlijst in te vullen?
38.Heeft u nog opmerkingen of aanbevelingen over deze vragenlijst?
Hartelijk dank voor uw medewerking. In oktober 2020 zullen wij u nog
een keer vragen om een andere vragenlijst in te vullen over dit
onderwerp.

Pagina 74 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 4: Vragenlijst nameting

Belastingverhoging op tabak
In 2020 heeft twee keer een prijsverhoging op tabak plaatsgevonden. In
januari steeg de belasting op een standaardpakje sigaretten van 20
stuks met 14 cent, op 1 april kwam daar nog 1 euro bij. Het RIVM
onderzoekt in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport hoe mensen die roken reageren op een prijsverhoging.
Afgelopen maart heeft u een vragenlijst ingevuld waarin we u vroegen
hoe u zou reageren op een prijsverhoging van tabak. De vragenlijst die
u nu gaat invullen is een vervolg op deze vragenlijst. De vragen gaan
over uw rookgedrag in de afgelopen tijd. Het is niet van belang of u op
dit moment wel of niet rookt. Het beantwoorden van alle vragen zal
ongeveer 15 minuten in beslag nemen.
Deel 1
1. Wat is uw leeftijd?
2. Wat is uw geslacht?
□ Man
□ Vrouw
□ Anders
3. Wat is uw hoogst voltooide opleiding?
☐ Basisonderwijs
☐ Vmbo-b/k, mbo1
☐ Vmbo-g/t, havo- vwo-onderbouw
☐ Mbo2 en mbo3
☐ Mbo4
☐ Havo, vwo
☐ Hbo-, wo-bachelor
☐ Hbo-, wo- master, doctor
4. Wat zijn de vier cijfers van uw postcode? (@CG: VERPLICHT IN
TE VULLEN)
5. Rookt u op dit moment?
□ Ja
□ Nee, ik ben gestopt met roken  ga naar vraag 12
6. Wat rookt u? (meerdere antwoorden mogelijk)
□ Sigaretten
□ Shag
□ E-sigaret
□ Anders

Pagina 75 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

7. Welk van onderstaande rookwaren rookt u het meest?
□ Sigaretten
□ Shag
□ E-sigaret
□ Anders
8. Hoeveel sigaretten/gerolde sigaretten (shag) rookt u gemiddeld
per dag? (getal tussen 0 en 200)
9. Bent u van plan in de toekomst te stoppen met roken?
□ Nee
□ Ja, binnen 6 maanden
□ Ja, binnen 1 maand
10.Heeft u in het afgelopen half jaar geprobeerd te stoppen met
roken? (j/n) (@CG: Bij ja  naar vraag 11, bij nee  naar vraag
15)
11.Hoe vaak heeft u dat geprobeerd in het afgelopen half jaar? Als u
het niet precies weet mag u een schatting maken. (antwoord
optie tussen 0 en 200)  ga naar vraag 14
12.@CG: Vraag 12 t/m 14 alleen voor respondenten die bij vraag 5
aangeven gestopt te zijn met roken, en vraag 14 ook voor
respondenten die bij vraag 10 aangeven een stoppoging gedaan
te hebben.
Hoe lang bent u nu al gestopt met roken?
□ Korter dan 1 week
□ 1-2 weken
□ 3-4 weken
□ 1-2 maanden
□ Langer dan 2 maanden

13. Wat was de belangrijkste reden om te stoppen met roken?
(meerdere antwoorden mogelijk)
□ Gezondheid

□ Financiële redenen
□ Sociale redenen / sociale druk (bijvoorbeeld op verzoek van uw partner,
familie of vrienden)
□ Kinderwens
□ Covid-19 / Corona
□ Anders, namelijk …
14.Was de accijnsverhoging van 1 euro per pakje op 1 april een
reden voor u om (te proberen) te stoppen?
□ Ja, de belangrijkste reden
□ Ja, maar niet de belangrijkste reden
□ Nee
□ Weet ik niet
Pagina 76 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Mensen die aangeven gestopt te zijn met roken, krijgen
alleen nog vraag 34 (en eventueel pilot vragen) en zijn
daarna klaar met de vragenlijst.
15.Koopt u uw rookwaren op dit moment in het buitenland?
□ Ja, altijd  ga naar vraag 17
□ Ja, regelmatig  ga naar vraag 17
□ Ja, als ik op vakantie ben  ga naar vraag 17
□ Nee  ga naar vraag 16
16.U heeft aangegeven uw rookwaren op dit moment niet in het
buitenland te kopen. Heeft u dit in het afgelopen jaar wel eens
gedaan?
□ Ja  ga naar vraag 17
□ Nee  ga naar vraag 23
17.Wanneer u uw rookwaren in het buitenland koopt, in welk land
doet u dit dan? (meerdere antwoorden mogelijk)
□ België
□ Duitsland
□ Luxemburg
□ Een ander land, namelijk …
18.Hoe vaak heeft u uw rookwaren in het buitenland gekocht in het
afgelopen half jaar?
□ Meer dan eens per week
□ Ongeveer eens per week
□ Ongeveer 2-3 keer per maand
□ Ongeveer eens per maand
□ Minder dan eens per maand
□ Geen enkele keer (vraag 22 overslaan)
19.Hoeveel rookwaren heeft u per keer gekocht, toen u uw
rookwaren in het buitenland kocht? (meerdere antwoorden
mogelijk, kan ook potten/bussen en pakjes kopen, meerdere
opties pakjes is niet mogelijk)
□ 1 pakje
□ 2-5 pakjes
□ 6-9 pakjes
□ 10-20 pakjes (1 of 2 sloffen)
□ 21-40 pakjes (3 of 4 sloffen)
□ 41-60 pakjes (5 of 6 sloffen)
□ Meer dan 60 pakjes (meer dan 6 sloffen)
□ Ik koop potten/bussen tabak  ga naar vraag 20
20.Hoeveel potten/bussen tabak heeft u per keer gekocht, toen u
uw rookwaren in het buitenland kocht?
□ 1 pot of bus
□ 2-5 potten of bussen
□ 6-9 potten of bussen
Pagina 77 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

□ Meer dan 9 potten of bussen
21.Toen u rookwaren in het buitenland kocht, voor wie kocht u dan
rookwaren? (meerdere antwoorden mogelijk)
□ Alleen voor mijzelf
□ Voor mijzelf en gezinsleden/huisgenoten
□ Voor mijzelf en vrienden/bekenden
22.Toen ik het afgelopen half jaar rookwaren in het buitenland
kocht.. (meerdere antwoorden mogelijk)
… ging ik speciaal voor rookwaren naar het buitenland
… combineerde ik dit met andere aankopen (zoals benzine,
alcohol, drogisterij artikelen)
… combineerde ik dit met een uitje (familiebezoek, markt, bezoek
aan een stad)
… was ik in het buitenland op vakantie
… was ik in het buitenland voor werk
□ Anders, namelijk…
23.Welk deel van de tabaksproducten die u gebruikt, zijn gekocht in
het buitenland? (door uzelf of door anderen)
□ Alles
□ Het grootste deel
□ (Ongeveer) de helft
□ Een klein deel
□ Niets
Op 1 april 2020 is de belasting op rookwaren gestegen. Een
standaardpakje sigaretten van 20 stuks is ongeveer €1 duurder
geworden. Een standaardpakje shag van 50 gram is ongeveer €2,50
duurder geworden. De volgende vragen gaan over uw reactie op
deze prijsverhoging.
24.Heeft u uw rook- of koopgedrag aangepast door de
belastingverhoging van 1 april?
Hier kunt u bijvoorbeeld denken aan minder roken, een ander
product roken, rookwaren in het buitenland halen of stoppen met
roken.
□ Ja  ga naar vraag 25
□ Ik heb mijn rookgedrag wel aangepast sinds 1 april, maar om
een andere reden dan de belastingverhoging  ga naar vraag 25
□ Nee  ga naar vraag 27
25.Op wat voor manier heeft u uw rook- of koopgedrag aangepast?
(meerdere antwoorden mogelijk)
□ Ik heb geprobeerd te stoppen met roken  ga naar vraag 27
□ Ik ben minder gaan roken  ga naar vraag 27
□ Ik ben overgestapt op een ander product/merk  ga naar
vraag 26
□ Ik koop mijn rookwaren (vaker) in het buitenland  ga naar
vraag 27
Pagina 78 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

□ Ik ben minder (gerolde) sigaretten gaan roken, en meer
alternatieve producten  ga naar vraag 26
□ Anders, namelijk …  ga naar vraag 27
26.Op welk product bent u overgestapt, of welk product bent u meer
gaan gebruiken? (meerdere antwoorden mogelijk)
□ Ik rook nog steeds sigaretten, maar een ander merk
□ Ik rook nog steeds shag, maar een ander merk
□ Ik rook nog steeds e-sigaretten, maar een ander merk
□ Ik rookte eerst sigaretten, en ben overgestapt op shag
□ E-sigaret
□ Heated tobacco products / verhitte tabaksproducten
□ Ik ben zelf sigaretten gaan schieten (met tabak uit een pot of
bus)
□ Cigarillo’s
□ Anders namelijk …
27.De regering heeft de belasting op tabaksproducten verhoogd in
april 2020, en zal in januari 2021 de belasting opnieuw verhogen.
Bent u het eens met deze belastingverhogingen?
□ Helemaal mee eens
□ Mee eens
□ Niet eens, maar ook niet oneens
□ Mee oneens
□ Helemaal mee oneens
□ Weet ik niet
28.Is de belastingverhoging die in januari (2021) gaat plaats vinden
een reden voor u om na te denken over stoppen met roken?
□ Helemaal niet
□ Enigszins
□ Heel erg veel
□ Weet ik niet

29. Zou u een belastingverhoging op tabaksproducten steunen als al
het extra belastinggeld zou worden gebruikt om een gezonde
levensstijl te bevorderen, inclusief rokers helpen om te stoppen?
□ Helemaal mee eens
□ Mee eens
□ Niet eens, maar ook niet oneens
□ Mee oneens
□ Weet ik niet

Pagina 79 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

De volgende vragen gaan over de invloed die de COVID-19 / Coronasituatie op uw rookgedrag heeft gehad.
30.Vergeleken met de periode vóór de COVID-19 / Corona uitbraak,
gebruik ik:
□ Veel minder tabak
□ Minder tabak
□ Evenveel tabak
□ Meer tabak
□ Veel meer tabak
□ Ik weet niet of ik meer of minder tabak gebruik.
31.(@CG: Mensen die bij vraag 16 nee hebben geantwoord krijgen
deze vraag niet, en de volgende twee vragen ook niet)
Vergeleken met de periode vóór de COVID-19 / Corona uitbraak
ben ik:
□ Veel minder vaak naar het buitenland geweest voor rookwaren
□ Minder vaak naar het buitenland geweest voor rookwaren
□ Net zo vaak naar het buitenland geweest voor rookwaren
□ Vaker naar het buitenland geweest voor rookwaren
□ Veel vaker naar het buitenland geweest voor rookwaren
In hoeverre bent u het eens of oneens met elk van de volgende
stellingen?
32.“Door het gedeeltelijk sluiten van de grenzen als gevolg van de
coronamaatregelen ben ik minder vaak rookwaren in het
buitenland gaan kopen dan dat ik normaal gesproken had
gedaan”
□ Helemaal mee eens
□ Mee eens
□ Niet eens, maar ook niet oneens
□ Mee oneens
□ Helemaal mee oneens
□ Weet ik niet
33.“Om de kans op een Covid-19/Corona besmetting te verkleinen
ben ik minder vaak rookwaren in het buitenland gaan kopen dan
dat ik normaal gesproken had gedaan”
□ Helemaal mee eens
□ Mee eens
□ Niet eens, maar ook niet oneens
□ Mee oneens
□ Helemaal mee oneens
□ Weet ik niet

Pagina 80 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

34.Heeft u nog andere opmerkingen over uw rookgedrag of
verandering in uw rookgedrag die in deze vragenlijst niet aan bod
zijn gekomen?

Hartelijk dank voor uw medewerking!

Pagina 81 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 5: Verdiepende gegevens voormeting

Tabel A1 Groepen o.b.v. afstand tot grens

Groep

Gemiddelde
afstand in km

N

%

Groep 1
Groep 2
Groep 3
Groep 4

11,75
42,1
65,19
96,99

307
306
304
304

25%
25%
25%
25%

1.221

100%

Totaal
Tabel A2 Dichtstbijzijnde grens

Land
België
Duitsland

N
562
659

%
46%
54%

Totaal

1.221

100%

Tabel A3 Open antwoorden groep beperkte prijsverhoging

U geeft aan niet te stoppen met roken bij de prijs van €12,70 voor
een pakje sigaretten. Bij welke prijs zou u dit wel doen?
Antwoord
N
%
Cumulatief
0
5
3.50
3.50
10
4
2.80
6.29
12.5
1
0.70
6.99
13
4
2.80
9.79
14
3
2.10
11.89
15
37
25.87
37.76
16
3
2.10
39.86
17
1
0.70
40.56
18
3
2.10
42.66
20
33
23.08
65.73
21
1
0.70
66.43
25
15
10.49
76.92
26
1
0.70
77.62
30
4
2.80
80.42
35
2
1.40
81.82
40
1
0.70
82.52
50
7
4.90
87.41
99
1
0.70
88.11
100
10
6.99
95.10
200
1
0.70
95.80
1000
4
2.80
98.60
1000000
1
0.70
99.30
1.00e+14
1
0.70
100.00
Total
143
100.00

Pagina 82 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

U geeft aan niet over te stappen op een goedkoper product bij de prijs van
€12,70 voor een pakje sigaretten. Bij welke prijs zou u dit wel doen?
Antwoord
0
5
6
6.5
7
8
8.2
9
10
13
14
15
16
18
20
21
25
27
30
33
35
50
99
100
1000
1.00e+08

N
6
2
1
1
2
1
1
3
3
7
7
49
1
2
15
1
10
1
2
1
3
2
2
2
3
1

%
4.65
1.55
0.78
0.78
1.55
0.78
0.78
2.33
2.33
5.43
5.43
37.98
0.78
1.55
11.63
0.78
7.75
0.78
1.55
0.78
2.33
1.55
1.55
1.55
2.33
0.78

Cumulatief
4.65
6.20
6.98
7.75
9.30
10.08
10.85
13.18
15.50
20.93
26.36
64.34
65.12
66.67
78.29
79.07
86.82
87.60
89.15
89.92
92.25
93.80
95.35
96.90
99.22
100.00

Total

129

100.00

Pagina 83 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

U geeft aan niet naar het buitenland te reizen voor rookwaren bij de
prijs van €12,70 voor een pakje sigaretten. Bij welke prijs zou u dit wel
doen?
Antwoord
N
%
Cumulatief
0
31
16.76
16.76
1
1
0.54
17.30
2
2
1.08
18.38
6
3
1.62
20.00
6.5
1
0.54
20.54
7
2
1.08
21.62
8
3
1.62
23.24
9
3
1.62
24.86
10
5
2.70
27.57
11
1
0.54
28.11
13
5
2.70
30.81
13.5
1
0.54
31.35
14
6
3.24
34.59
15
54
29.19
63.78
17
1
0.54
64.32
20
30
16.22
80.54
25
17
9.19
89.73
30
2
1.08
90.81
35
1
0.54
91.35
40
1
0.54
91.89
50
4
2.16
94.05
99
1
0.54
94.59
100
4
2.16
96.76
200
1
0.54
97.30
500
1
0.54
97.84
999
1
0.54
98.38
1000
3
1.62
100.00
Total

Pagina 84 van 102

185

100.00

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A4 Open antwoorden groep grote prijsverhoging

U geeft aan niet te minderen met
roken bij de prijs van €20,00 voor
een pakje sigaretten. Bij welke prijs
zou u dit wel doen?
Antwoord
N
Percent Cum.
0
2
4.17
4.17
9
1
2.08
6.25
10
1
2.08
8.33
15
2
4.17
12.50
20
1
2.08
14.58
21
3
6.25
20.83
25
12
25.00
45.83
30
6
12.50
58.33
35
1
2.08
60.42
40
1
2.08
62.50
50
9
18.75
81.25
60
1
2.08
83.33
100
6
12.50
95.83
1000
2
4.17
100.00
Total
48
100.00

U geeft aan niet te stoppen met
roken bij de prijs van €20,00 voor
een pakje sigaretten. Bij welke prijs
zou u dit wel doen?
Antwoord N
Percent Cum.
-1
1
1.02
1.02
0
5
5.10
6.12
5
1
1.02
7.14
9
1
1.02
8.16
20
3
3.06
11.22
21
2
2.04
13.27
22
1
1.02
14.29
25
21
21.43
35.71
30
15
15.31
51.02
35
2
2.04
53.06
40
2
2.04
55.10
50
19
19.39
74.49
60
1
1.02
75.51
80
1
1.02
76.53
100
15
15.31
91.84
900
1
1.02
92.86
1000
3
3.06
95.92
10000
1
1.02
96.94
100000
1
1.02
97.96
1.00e+07 1
1.02
98.98
1.00e+17 1
1.02
100.00
Total

98

100.00

Pagina 85 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

U geeft aan niet over te stappen
op een goedkoper product bij de
prijs van €16,20 voor een pakje
shag. Bij welke prijs zou u dit
wel doen?
Antwoord
N
Percent Cum.
-25
1
1.01
1.01
0
7
7.07
8.08
1
1
1.01
9.09
10
1
1.01
10.10
13
1
1.01
11.11
17
6
6.06
17.17
17.5
3
3.03
20.20
18
5
5.05
25.25
18.4
1
1.01
26.26
20
34
34.34
60.61
23
1
1.01
61.62
25
12
12.12
73.74
30
3
3.03
76.77
34
1
1.01
77.78
35

1

1.01

78.79

50
55
100
150
3500

8
1
9
2
1

8.08
1.01
9.09
2.02
1.01

86.87
87.88
96.97
98.99
100.00

Total

99

100.00

U geeft aan niet naar het
buitenland te reizen voor
rookwaren bij de prijs van
€16,20 voor een pakje shag. Bij
welke prijs zou u dit wel doen?
Antwoord
N
Percent Cum.
-33
1
0.60
0.60
-17
1
0.60
1.20
-1
1
0.60
1.81
0
21
12.65
14.46
1
2
1.20
15.66
2
1
0.60
16.27
5
1
0.60
16.87
7
1
0.60
17.47
8
2
1.20
18.67
10
3
1.81
20.48
11
1
0.60
21.08
12
1
0.60
21.69
13.5
1
0.60
22.29
14
1
0.60
22.89
15
3
1.81
24.70
17
5
3.01
27.71
17.5
5
3.01
30.72
18
3
1.81
32.53
20
45
27.11
59.64
23
1
0.60
60.24
25
25
15.06
75.30
27
1
0.60
75.90
30
9
5.42
81.33
34
1
0.60
81.93
35
1
0.60
82.53
45
1
0.60
83.13
50
5
3.01
86.14
60
1
0.60
86.75
100
19
11.45
98.19
1000
2
1.20
99.40
3500
1
0.60
100.00
Total

Pagina 86 van 102

166

100.00

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A5 Open antwoorden shagrokers

U geeft aan niet te minderen
met roken bij de prijs van
€16,20 voor een pakje shag.
Bij welke prijs zou u dit wel
doen?
Antwoord N Percent Cum.
0
5
4.35
4.35
1
1
0.87
5.22
2
1
0.87
6.09
11
1
0.87
6.96
17
2
1.74
8.70
18
2
1.74
10.43
20
38
33.04
43.48
20.1
2
1.74
45.22
21
1
0.87
46.09
25
23
20.00
66.09
30
4
3.48
69.57
35
1
0.87
70.43
40
2
1.74
72.17
50
9
7.83
80.00
54
1
0.87
80.87
89
1
0.87
81.74
100
15
13.04
94.78
150
2
1.74
96.52
200
1
0.87
97.39
1000
1
0.87
98.26
3500
1
0.87
99.13
1000000
1
0.87
100.00
Total

115

100.00

U geeft aan niet te stoppen
met roken bij de prijs van
€16,20 voor een pakje shag.
Bij welke prijs zou u dit wel
doen?
Antwoord N Percent Cum.
-19
1
0.45
0.45
-1
1
0.45
0.90
0
14
6.33
7.24
1
1
0.45
7.69
2
1
0.45
8.14
8
1
0.45
8.60
10
1
0.45
9.05
15
1
0.45
9.50
16.5
3
1.36
10.86
17
5
2.26
13.12
18
3
1.36
14.48
19
1
0.45
14.93
19.9
1
0.45
15.38
20
78
35.29
50.68
20.1
3
1.36
52.04
22
1
0.45
52.49
25
32
14.48
66.97
30
8
3.62
70.59
34
2
0.90
71.49
35
3
1.36
72.85
40
2
0.90
73.76
41
1
0.45
74.21
45
2
0.90
75.11
50
24
10.86
85.97
52
1
0.45
86.43
56
1
0.45
86.88
60
1
0.45
87.33
66
1
0.45
87.78
69
1
0.45
88.24
100
16
7.24
95.48
150
1
0.45
95.93
200
1
0.45
96.38
850
1
0.45
96.83
1000
5
2.26
99.10
3500
1
0.45
99.55
1000000
1
0.45
100.00
Total

221

100.00

Pagina 87 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A6 Omslagpunten gebruikt voor berekening gemiddelden – groep
sigarettenrokers beperkte prijsverhoging

Minderen
Omslagpunt
N
Percent Cum.
8.2
208
54.88
54.88
8.35
7
1.85
56.73
8.75
22
5.80
62.53
9.23
17
4.49
67.02
9.58
8
2.11
69.13
9.95
30
7.92
77.04
10.45
5
1.32
78.36
10.95
14
3.69
82.06
11.45
10
2.64
84.70
11.95
9
2.37
87.07
13
1
0.26
87.34
14
2
0.53
87.86
15
16
4.22
92.08
20
13
3.43
95.51
25
14
3.69
99.21
30
3
0.79
100.00
Total

379

100.00

Goedkoper product
Omslagpunt
N
Percent Cum.
8.2
156
41.05
41.05
8.35
14
3.68
44.74
8.75
15
3.95
48.68
8.95
5
1.32
50.00
9.23
7
1.84
51.84
9.58
13
3.42
55.26
9.95
31
8.16
63.42
10.45
4
1.05
64.47
10.95
8
2.11
66.58
11.45
16
4.21
70.79
11.95
10
2.63
73.42
12.45
6
1.58
75.00
13
7
1.84
76.84
14
7
1.84
78.68
15
49
12.89
91.58
16
1
0.26
91.84
18
2
0.53
92.37
20
15
3.95
96.32
21
1
0.26
96.58
25
10
2.63
99.21
27
1
0.26
99.47
30
2
0.53
100.00
Total

Pagina 88 van 102

380

100.00

RIVM-briefrapport 2021-0013

Omslagpunt
8.2
8.35
8.75
8.95
9.23
9.58
9.95
10.45
10.95
11.45
11.95
12.45
13
14
15
16
17
18
20
21
25
26
30
Total

Omslagpunt
8.2
8.35
8.75
8.95
9.58
9.95
10.45
10.95
11.45
11.95
12.45
13
13.5
14
15
17
20
25
30
Total

Stoppen
N
Percent Cum.
125
33.24
33.24
10
2.66
35.90
15
3.99
39.89
8
2.13
42.02
10
2.66
44.68
14
3.72
48.40
40
10.64
59.04
10
2.66
61.70
13
3.46
65.16
12
3.19
68.35
11
2.93
71.28
3
0.80
72.07
4
1.06
73.14
3
0.80
73.94
37
9.84
83.78
3
0.80
84.57
1
0.27
84.84
3
0.80
85.64
33
8.78
94.41
1
0.27
94.68
15
3.99
98.67
1
0.27
98.94
4
1.06
100.00
376

100.00

Buitenland
N
Percent
142
41.16
10
2.90
3
0.87
4
1.16
14
4.06
26
7.54
5
1.45
7
2.03
10
2.90
4
1.16
4
1.16
5
1.45
1
0.29
6
1.74
54
15.65
1
0.29
30
8.70
17
4.93
2
0.58
345
100.00

Cum.
41.16
44.06
44.93
46.09
50.14
57.68
59.13
61.16
64.06
65.22
66.38
67.83
68.12
69.86
85.51
85.80
94.49
99.42
100.00

Pagina 89 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A7 Omslagpunten gebruikt voor berekening gemiddelden – groep
sigarettenrokers grote prijsverhoging

Minderen
Omslagpunt
N
Percent Cum.
10.5
248
64.42
64.42
10.75
26
6.75
71.17
11.25
6
1.56
72.73
11.75
20
5.19
77.92
12.25
6
1.56
79.48
12.75
15
3.90
83.38
13.25
1
0.26
83.64
13.75
6
1.56
85.19
14.25
4
1.04
86.23
14.75
3
0.78
87.01
15.25
2
0.52
87.53
15.75
2
0.52
88.05
16.5
7
1.82
89.87
17.5
3
0.78
90.65
19
15
3.90
94.55
21
3
0.78
95.32
25
12
3.12
98.44
30
6
1.56
100.00
Total
Omslagpunt
10.5
10.75
11.25
11.75
12.25
12.75
13.25
13.75
14.25
14.75
15.25
15.75
16.5
17.5
19
21
22
25
30
Total

Pagina 90 van 102

385

100.00

Stoppen
N
Percent Cum.
156
44.19
44.19
31
8.78
52.97
9
2.55
55.52
17
4.82
60.34
5
1.42
61.76
17
4.82
66.57
8
2.27
68.84
9
2.55
71.39
10
2.83
74.22
5
1.42
75.64
2
0.57
76.20
4
1.13
77.34
20
5.67
83.00
9
2.55
85.55
12
3.40
88.95
2
0.57
89.52
1
0.28
89.80
21
5.95
95.75
15
4.25
100.00
353

100.00

RIVM-briefrapport 2021-0013

Goedkoper product
Omslagpunt
N
Percent Cum.
10.5
173
47.27
47.27
10.75
34
9.29
56.56
11.25
3
0.82
57.38
11.75
25
6.83
64.21
12.25
4
1.09
65.30
12.75
10
2.73
68.03
13.25
4
1.09
69.13
13.75
5
1.37
70.49
14.25
29
7.92
78.42
14.75
5
1.37
79.78
15.25
4
1.09
80.87
15.75
1
0.27
81.15
16.5
13
3.55
84.70
17.5
3
0.82
85.52
19
13
3.55
89.07
21
9
2.46
91.53
22
1
0.27
91.80
25
23
6.28
98.09
28
1
0.27
98.36
30
6
1.64
100.00
Total
Omslagpunt
10.5
10.75
11.25
11.75
12.25
12.75
13.25
13.75
14.25
14.75
15.25
16.5
17.5
19
21
22
25
27
30
Total

366

100.00

Buitenland
N
Percent
135
43.13
24
7.67
1
0.32
16
5.11
5
1.60
9
2.88
3
0.96
9
2.88
11
3.51
8
2.56
2
0.64
14
4.47
1
0.32
17
5.43
6
1.92
1
0.32
35
11.18
1
0.32
15
4.79
313
100.00

Cum.
43.13
50.80
51.12
56.23
57.83
60.70
61.66
64.54
68.05
70.61
71.25
75.72
76.04
81.47
83.39
83.71
94.89
95.21
100.00

Pagina 91 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A8 Omslagpunten gebruikt voor berekening gemiddelden – groep
shagrokers

Minderen
Omslagpunt

N

Percent Cum.

13.2
13.33
13.83
14.08
14.45
14.95
15.7
17
18
20
20.1
21
25

224
4
4
6
9
23
21
2
2
38
2
1
23

61.71
1.10
1.10
1.65
2.48
6.34
5.79
0.55
0.55
10.47
0.55
0.28
6.34

61.71
62.81
63.91
65.56
68.04
74.38
80.17
80.72
81.27
91.74
92.29
92.56
98.90

30

4

1.10

100.00

Total

363 100.00

Stoppen
Omslagpunt N Percent Cum.
13.2
108 33.75
33.75
13.33
3
0.94
34.69
13.58
2
0.63
35.31
13.83
1
0.31
35.63
14.08
11
3.44
39.06
14.45
16
5.00
44.06
14.95
21
6.56
50.63
15.7
23
7.19
57.81
16.5
3
0.94
58.75
17
5
1.56
60.31
18
3
0.94
61.25
19
1
0.31
61.56
19.9
1
0.31
61.88
20
78
24.38
86.25
20.1
3
0.94
87.19
22
1
0.31
87.50
25
32
10.00
97.50
30
8
2.50
100.00
Total

Pagina 92 van 102

320 100.00

RIVM-briefrapport 2021-0013

Goedkoper product
Omslagpunt N Percent Cum.
13.2
240 64.52
64.52
13.33
7
1.88
66.40
13.58
2
0.54
66.94
13.83
6
1.61
68.55
14.08
9
2.42
70.97
14.45
12
3.23
74.19
14.95
18
4.84
79.03
15.7
13
3.49
82.53
17
6
1.61
84.14
17.5
3
0.81
84.95
18
5
1.34
86.29
18.4
1
0.27
86.56
20
34
9.14
95.70
23
1
0.27
95.97
25
12
3.23
99.19
30
3
0.81
100.00
Total

372 100.00

Buitenland
Omslagpunt N Percent Cum.
13.2
188 56.29
56.29
13.33
11
3.29
59.58
13.83
2
0.60
60.18
14.08
4
1.20
61.38
14.45
16
4.79
66.17
14.95
12
3.59
69.76
15.7
7
2.10
71.86
17
5
1.50
73.35
17.5
5
1.50
74.85
18
3
0.90
75.75
20
45 13.47
89.22
23
1
0.30
89.52
25
25
7.49
97.01
27
1
0.30
97.31
30
9
2.69
100.00
Total

334 100.00

Pagina 93 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A9 Verdeling respondenten in provinciecategorieën

Woonplaats - Provincie

Nederlandse
bevolking

Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht
Friesland, Groningen, Drenthe
Noord-Brabant, Limburg en Zeeland
Overijssel, Gelderland en Flevoland
Totaal

46%
10%
24%
21%
100%

Sample
54%
9%
18%
18%
100%

Tabel A10 Omslagpunten sigarettenrokers en shagrokers, bij afkappunt €30 of
€100

Minderen
Goedkoper product
Stoppen
Buitenland

Sigarettenrokers (<31)
N
Mean
379
10,28
380
11,08
376
11,86
345
11,94

Min
8.2
8.2
8.2
8.2

Max
30
30
30
30

Minderen
Goedkoper product
Buitenland
Stoppen

Sigarettenrokers (<101)
N
Mean
384
10,88
390
12,43
356
13,74
397
15,16

Min
8.2
8.2
8.2
8.2

Max
99
100
100
100

Goedkoper product
Minderen
Buitenland
Stoppen

Shagrokers (<31)
N
Mean
372
14,79
363
15,26
334
15,88
320
17,12

Min
13.2
13.2
13.2
13.2

Max
30
30
30
30

Goedkoper product
Minderen
Buitenland
Stoppen

Shagrokers (<101)
N
Mean
406
17,61
392
19,76
362
21,07
375
23,91

Min
13.2
13.2
13.2
13.2

Max
100
100
100
100

Pagina 94 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A11 Omslagpunten buitenland sigaretten rokers zonder afkappunt,
exclusief open antwoorden lager dan hoogste voorgelegde bedrag per pakje

Omslagpunt
€8,20
€8,35
€8,75
€8,95
€9,58
€9,95
€10,45
€10,95
€11,45
€11,95
€12,45
€13,00
€13,50
€14,00
€15,00

N
142
10
3
4
14
26
5
7
10
4
4
5
1
6
54

Percent
39,23%
2,76%
0,83%
1,10%
3,87%
7,18%
1,38%
1,93%
2,76%
1,10%
1,10%
1,38%
0,28%
1,66%
14,92%

Cumulatief
39,23%
41,99%
42,82%
43,92%
47,79%
54,97%
56,35%
58,29%
61,05%
62,15%
63,26%
64,64%
64,92%
66,57%
81,49%

€17,00

1

0,28%

81,77%

€20,00
€25,00
€30,00
€35,00
€40,00
€50,00

30
17
2
1
1
4

8,29%
4,70%
0,55%
0,28%
0,28%
1,10%

90,06%
94,75%
95,30%
95,58%
95,86%
96,96%

€99,00

1

0,28%

97,24%

€100,00
€200,00
€500,00

4
1
1

1,10%
0,28%
0,28%

98,34%
98,62%
98,90%

€999,00

1

0,28%

99,17%

€1000,00

3

0,83%

100,00%

362

100,00%

Pagina 95 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A12 Omslagpunten buitenland shagrokers zonder afkappunt, exclusief
open antwoorden lager dan hoogst voorgelegde bedrag per pakje

Omslagpunt
€13,20
€13,33
€13,83
€14,08
€14,45
€14,95
€15,70
€17,00
€17,50
€18,00
€20,00
€23,00
€25,00
€27,00

N
188
11
2
4
16
12
7
5
5
3
45
1
25
1

Percent
51,51%
3,01%
0,55%
1,10%
4,38%
3,29%
1,92%
1,37%
1,37%
0,82%
12,33%
0,27%
6,85%
0,27%

Cumulatief
51,51%
54,52%
55,07%
56,16%
60,55%
63,84%
65,75%
67,12%
68,49%
69,32%
81,64%
81,92%
88,77%
89,04%

€30,00

9

2,47%

91,51%

€34,00
€35,00
€45,00
€50,00
€60,00
€100,00
€1000,00

1
1
1
5
1
19
2

0,27%
0,27%
0,27%
1,37%
0,27%
5,21%
0,55%

91,78%
92,05%
92,33%
93,70%
93,97%
99,18%
99,73%

€3500,00

1

0,27%

100,00%

365

100,00%

Pagina 96 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A13 Aandeel sigarettenrokers dat op dit moment al rookwaren in het
buitenland koopt – alle omslagpunten beperkte prijsverhoging

Ja, als ik op
vakantie ben

Ja, altijd

Ja, regelmatig

€8,20
€8,35
€8,75
€8,95
€9,58
€9,95
€10,45
€10,95
€11,45
€11,95
€12,45
€13,00
€13,50
€14,00
€15,00
€17,00
€20,00
€25,00
€30,00
€35,00
€40,00
€50,00

55
7
1
3
8
15
4
2
3
2
2
1
0
3
18
0
18
3
0
0
1
1

15
1
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0

47
1
1
0
2
4
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0

25
1
0
1
4
7
1
4
6
2
2
4
1
3
34
1
11
12
2
1
0
3

142
10
3
4
14
26
5
6
10
4
4
5
1
6
53
1
29
16
2
1
1
4

€99,00

1

0

0

0

1

€100,00
€200,00
€500,00
€999,00

1
1
1
0

0
0
0
0

0
0
0
0

3
0
0
1

4
1
1
1

€1.000,00

1

0

2

0

3

Totaal

152

18

59

129

358

Omslagpunt

Nee Totaal

Pagina 97 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A14 Aandeel shagrokers dat op dit moment al rookwaren in het buitenland
koopt – alle omslagpunten

Omslagpunt
€13,20
€13,33
€13,83
€14,08
€14,45
€14,95
€15,70
€17,00
€17,50
€18,00
€20,00
€23,00
€25,00
€27,00
€30,00
€34,00
€35,00
€45,00
€50,00
€60,00
€100,00
€1.000,00
€3.500,00
Totaal

Pagina 98 van 102

Ja, als ik op
vakantie ben Ja, altijd Ja, regelmatig
58
30
52
5
0
0
2
0
0
3
0
0
8
0
1
7
0
0
2
0
0
0
0
0
2
0
0
0
0
0
9
0
1
0
0
0
3
0
0
0
0
0
1
0
0
1
0
0
0
0
0
1
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
103

30

54

Nee Totaal
45
185
6
11
0
2
1
4
7
16
5
12
5
7
5
5
3
5
3
3
35
45
1
1
22
25
1
1
8
9
0
1
1
1
0
1
4
5
1
1
19
19
2
2
1
1
175

362

RIVM-briefrapport 2021-0013

Bijlage 6: Verdiepende gegevens nameting

Tabel A15 Kruistabellen en significantietest vergelijking gedragsverandering
voor- en nameting, per gedragsoptie – Sigarettenrokers beperkte prijsverhoging

De prijs van een pakje sigaretten wordt €8,20. Wat
gaat u doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Rookt u op dit moment?
Ja

143

67

210

Nee, ik ben gestopt met roken

19

12

31

Totaal

162

79

241

Pearson chi2(1) = 0.5677 Pr = 0.451

Afgelopen half jaar geprobeerd te
stoppen?

Niet significant

De prijs van een pakje sigaretten wordt €8,20. Wat
gaat u doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Ja

52

41

93

Nee

91

26

117

143

67

210

Totaal
Pearson chi2(1) = 11.4006 Pr = 0.001

Minder gaan roken na 1 apr

Signifcant

De prijs van een pakje sigaretten wordt €8,20. Wat gaat
u doen?
Ik ga minder
Ik ga niet minder roken
roken
Totaal

Ja

20

40

60

Nee

87

63

150

107

103

210

Totaal
Pearson chi2(1) = 10.4998 Pr = 0.001

Overgestapt na 1 apr

Significant

De prijs van een pakje sigaretten wordt €8,20. Wat gaat
u doen?
Ik ga niet overstappen
Ik ga overstappen Totaal

Ja

5

11

16

Nee

128

66

194

Totaal

133

77

210

Pearson chi2(1) = 8.1640 Pr = 0.004

Niet significant (n<10)

De prijs van een pakje sigaretten wordt €8,20. Wat gaat
u doen?
Vaker buitenland na 1 apr

Ik ga niet naar buitenland Ik ga naar buitenland Totaal

Ja

2

4

6

Nee

135

69

204

137

73

210

Totaal
Pearson chi2(1) = 3.3073 Pr = 0.069

Niet significant (n<10)
Pagina 99 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A16 Kruistabellen en significantietest vergelijking gedragsverandering
voor- en nameting, per gedragsoptie – Shagrokers

Rookt u op dit moment?

De prijs van een pakje shag wordt €13,20. Wat gaat u
doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Ja

169

56

225

Nee, ik ben gestopt met roken

13

8

21

Totaal

182

64

246

Pearson chi2(1) = 1.7404 Pr = 0.187

Stoppoging gedaan na 1 apr

Niet significant

De prijs van een pakje shag wordt €13,20. Wat gaat u
doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Ja

34

23

57

Nee

135

33

168

169

56

225

Totaal

Pearson chi2(1) = 9.7627 Pr = 0.002

Significant

De prijs van een pakje shag wordt €13,20. Wat gaat u
doen?
Ik ga niet minder roken

Ik ga minder roken

Totaal

Ja

Minder gaan roken na 1 apr

16

32

48

Nee

85

92

177

101

124

225

Totaal

Pearson chi2(1) = 3.1253 Pr = 0.077

Significant p<0.1

De prijs van een pakje shag wordt €13,20. Wat gaat u
doen?
Overgestapt na 1 apr

Ik ga niet overstappen

Ik ga overstappen

Totaal

Ja

2

13

15

Nee

94

116

210

96

129

225

Totaal
Pearson chi2(1) = 5.9132 Pr = 0.015

Niet significant (n<10)

De prijs van een pakje shag wordt €13,20. Wat gaat u
doen?
Vaker buitenland na 1 apr Ik ga niet naar buitenland Ik ga naar buitenland

Totaal

Ja

2

10

12

Nee

118

95

213

105

225

Totaal

120
Pearson chi2(1) = 7.2702 Pr = 0.007

Pagina 100 van 102

Niet significant (n<10)

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A17 Kruistabellen en significantietest vergelijking gedragsverandering
voor- en nameting, per gedragsoptie – Sigarettenrokers grote prijsverhoging

Rookt u op dit moment?

De prijs van een pakje sigaretten wordt €10,50. Wat gaat
u doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Ja
Nee, ik ben gestopt met
roken
Totaal

Pearson chi2(1) =

2.3064

Stoppoging gedaan na 1
apr

Pr = 0.129

17

73

90

1

19

20

92

110

18

Niet significant

De prijs van een pakje sigaretten wordt €10,50. Wat gaat
u doen?
Ik ga niet stoppen met
Ik ga stoppen met
roken
roken
Totaal

Ja

6

36

42

Nee

11

37

48

73

90

Totaal

Pearson chi2(1) =

1.0891

Pr = 0.297

17

Niet significant

De prijs van een pakje sigaretten wordt €10,50. Wat gaat
u doen?
Minder gaan roken na 1 apr Ik ga niet minder roken

Ik ga minder roken

Totaal

Ja

2

38

40

Nee

16

81

97

18

119

137

Totaal
Pearson chi2(1) =

2.7915

Pr = 0.095

Niet significant (n<10)

De prijs van een pakje sigaretten wordt €10,50. Wat gaat u
doen?
Overgestapt na 1 apr

Ik ga niet overstappen

Ik ga overstappen

Totaal

Ja

4

8

12

Nee

13

82

95

Totaal

17

90

107

Pearson chi2(1) =

3.0641

Pr = 0.080

Niet significant (n<10)

De prijs van een pakje sigaretten wordt €10,50. Wat
gaat u doen?
Vaker buitenland na 1 apr Ik ga niet naar buitenland Ik ga naar buitenland

Totaal

Ja

0

8

8

Nee

9

56

65

64

73

Totaal

9
Pearson chi2(1) =

1.3127

Pr = 0.252

Niet significant

Pagina 101 van 102

RIVM-briefrapport 2021-0013

Tabel A18 Gemiddelde omslagpunten (sd) voor sigarettenrokers (beperkte
prijsverhoging), naar (latente) plannen om te stoppen met roken.

Minder roken
Stoppen met roken
Overstappen op een goedkoer
product
Naar het buitenland voor
rookwaren

Ja, binnen 1
maand

Ja, binnen 6
maanden

Nee

9,19 (2,57)
9,27 (2,19)

9,61 (3,45)
10,73 (4,07)

11,6 (5,32)
14,43 (5,76)

10,72 (3,91)

10,63 (3,65)

11,8 (4,92)

13,41 (5,21)

11,74 (4,7)

11,73 (5,15)

Tabel A19 Gemiddelde omslagpunten (sd) voor sigarettenrokers (grote
prijsverhoging), naar (latente) plannen om te stoppen met roken.

Ja, binnen 1
maand

Ja, binnen 6
maanden

Nee

Minder roken

11,23 (1,84)

11,77 (3,63)

13,09 (4,55)

Stoppen met roken
Overstappen op een goedkoper
product
Naar het buitenland voor
rookwaren

11,94 (4,05)

12,71 (4,06)

15,79 (6,25)

12,99 (5,01)

13,03 (4,26)

13,79 (5,04)

15,46 (6,32)

14,57 (5,86)

14,56 (5,97)

Tabel A20 Gemiddelde omslagpunten (sd) voor shagrokers, naar (latente)
plannen om te stoppen met roken.

Ja, binnen 1
maand

Ja, binnen 6
maanden

Minder roken

14,05 (2,69)

14,45 (2,9)

Stoppen met roken

16,55 (5,6)

15,43 (3,66)

Overstappen op een goedkoper
product

14,82 (3,23)

14,72 (3,07)

Naar het buitenland voor rookwaren

17,31 (5,62)

15,9 (4,46)

Pagina 102 van 102

Nee
15,95
(4,16)
18,54
(4,28)
14,83
(3,22)
15,73
(4,15)

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag