Arbeid in Zorg en Welzijn 2014
Integrerend Jaarrapport
Stand van zaken en vooruitblik voor de sector Zorg
en de sector Welzijn en Maatschappelijke
Dienstverlening, Jeugdzorg en Kinderopvang

A rb e i d i n Z org e n W e l z i j n 2 01 4
I nte g re re nd J aa rr ap p o rt
Stand van zaken en vooruitblik voor de sector
Zorg en de sector Welzijn en
Maatschappelijke Dienstverlening, Jeugdzorg
en Kinderopvang

Zoetermeer, maart 2014

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits
de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm
ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke
toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of
andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting of numbers
and/or text as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only
when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or
published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior
written permission of Panteia. Panteia does not accept responsibility for printing errors
and/or other imperfections.

2

Inhoudsopgave

Voorwoord

5

Samenvatting

7

1

11

Inleiding

1.1 Onderzoeksprogramma AZW

11

1.2 Leeswijzer

12

2

13

Diagnose van de arbeidsmarkt

2.1 Beleidsontwikkelingen, zorgvraag en gevolgen

13

2.2 Ontwikkelingen in de vraag naar arbeid

20

2.3 Recente ontwikkelingen in het aanbod van arbeid

23

2.4 Discrepanties op de arbeidsmarkt

26

2.5 Conclusie arbeidsmarktdiagnose

38

3

Oplossingen voor arbeidsmarktdiscrepanties in zorg en
welzijn

43

3.1 Introductie

43

3.2 Organisatie en randvoorwaarden arbeidsmarktbeleid

45

3.3 Oplossingsrichtingen voor personeelsoverschotten

49

3.4 Oplossingen voor tekorten (functies, competenties binnen functies)

70

3.5 Conclusie oplossingen voor arbeidsmarktdiscrepanties

86

Bijlagen
BIJLAGE 1

Belangrijke ontwikkelingen in zorgvraag per branche

BIJLAGE 2

Verwachte arbeidsmarktontwikkelingen per beroepsgroep

89

(cliëntgebonden; niet-VOV)

93

BIJLAGE 3

Vacatures, ingeschrevenen en Spanningsindicator UWV

97

BIJLAGE 4

Instroom in het onderwijs en sectorrendementen

99

BIJLAGE 5

SWOT-analyse

105

BIJLAGE 6

Geraadpleegde literatuur

109

BIJLAGE 7

Respondenten expertinterviews

121

BIJLAGE 8

Factsheets

123

3

4

Voorwoord
Het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn (AZW) brengt arbeid smarktknelpunten, onderwijsknelpunten en knelpunten in de aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt in de sector zorg en WJK (Welzijn en Maatschappeli jke Dienstverlening [WMD], Jeugdzorg en Kinderopvang) in kaart. Het beoogt r elevante organisaties te voorzien van eenduidige en betrouwbare informatie over
de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de zorg en de WJK.
Het onderzoeksprogramma AZW wordt uitgevoerd door een consortium bestaa nde uit Panteia, SEOR en Etil in opdracht van de volgende organisaties:
 Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Sport (VWS)
 Stichting Arbeidsmarkt- en Opleidingsbeleid Verpleeg- Verzorgingstehuizen en
Thuiszorg (A+O VVT)
 FCB Dienstverlenen in Arbeidsmarktvraagstukken
 Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg (StAG)
 Stichting Arbeidsmarkt Ziekenhuizen (StAZ)
 Stichting O&O Fonds Geestelijke Gezondheidszorg (OOfGGZ)
 Calibris, kenniscentrum voor leren in de praktijk in Zorg, We lzijn en Sport
Voor de aansturing van het onderzoeksprogramma is een stuurgroep sameng esteld bestaande uit:
 Aart Bertijn (VGN, namens StaG)
 Aloys Kersten (Ministerie van VWS)
 Anja Cremers (NU'91, namens StAZ)
 Jaap Scholten (NVZ, namens StAZ)
 Johan Siegert (FCB Dienstverlenen in Arbeidsmarktvraagstukken)
 Lars Pothast (Calibris)
 Louis Rutten (FCB Dienstverlenen in Arbeidsmarktvraagstukken)
 Machteld Alsbach (GGZ Nederland, namens OOfGGZ)
 Paul de Jonge (Actiz, namens A+O VVT)
Het programma brengt elk jaar een integrerend rapport uit. Input hiervoor vormt
de - kwantitatieve en kwalitatieve - informatie uit de verschillende deelprojecten
van het onderzoeksprogramma. Het rapport is geschreven door Peter de Klaver
(Panteia), Matthijs de Jong (SEOR) en ondergetekende. Verder werkten Marcel
Spijkerman van SEOR en Simone Freijer en Paul Vroonhof van Panteia er aan
mee.
De stuurgroep heeft een begeleidingscommissie in het leven geroepen om de t otstandkoming van dit rapport te begeleiden. Naast de stuurgroepleden De Jonge
(voorzitter), Bertijn, Kersten en Siegert waren Pieter Osterthun van Calibris en
Joost Trienekens van het ministerie van VWS daarvan lid. Joost Kamoschinski
van GGZ Nederland heeft schriftelijk commentaar ingebracht. Deze mensen worden hierbij hartelijk bedankt voor hun constructieve bijdrage.
Douwe Grijpstra,
Projectleider integrerend rapport/directeur arbeidsmarktstudies Panteia

5

6

Samenvatting
O n tw ik k el in g en o p d e a rb e id s ma rk t
Trendbreuk in de werkgelegenheid
De aankomende stelselwijzigingen in de langdurige zorg, de decentralisatie van
de jeugdhulp, de bereikte onderhandelingsresultaten in de cure en de recente
bezuinigingen op de kinderopvang hebben invloed op de werkgelegenheidsontwikkeling in zowel de sector zorg als de sector welzijn, jeugdzorg en kindero pvang (WJK). De werkgelegenheid neemt de komende jaren niet meer toe. Er is
tot 2015 zelfs sprake van een daling, daarna van een beperkte stijging.
De ontwikkelingen zijn niet in alle branches hetzelfde. Een afname van de werkgelegenheid is vooral aan de orde in de Verpleging en verzorging (V&V), Geha ndicaptenzorg (GHZ), Geestelijke gezondheidszorg (GGZ curatief en langdurig),
Jeugdzorg en Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening (WMD). De gevolgen
voor de branches Ziekenhuizen en Overige zorg zijn vooralsnog beperkt. Voor de
Kinderopvang is het nog ongewis: er is weer meer overheidsbudget, maar het
aantal faillissementen stijgt nog en de effecten van eerdere bezuinigin gen werken mogelijk nog langer door. Voor de Thuiszorg is enerzijds sprake van krimp
als gevolg van de bezuinigingen op de huishoudelijke hulp en is anderzijds spr ake van groei als gevolg van de extramuralisatie.
Nieuwe organisatie van zorg en welzijn, vraagt nieuwe competenties
Er ontstaat een nieuw sociaal domein met meer nadruk op preventie, zelfre dzaamheid en samenwerking. Mensen blijven langer thuis wonen. Dit is mogelijk
door zorg meer lokaal en vaak in de wijk te organiseren en een groter beroep te
doen op mantelzorg en vrijwilligers. Gezinnen met ernstige problemen krijgen
voortaan één regisseur. In de cure is sprake van concentratie van de complexe
medisch-specialistische zorg, een verschuiving van tweedelijns- naar eerstelijnszorg en een verschuiving van eerstelijnszorg naar zelfzorg.
De inhoud van het werk verandert hierdoor, ook voor veel werknemers die d ezelfde baan houden. Er ontstaat door deze ontwikkelingen meer behoefte aan
competenties op het gebied van coördinatie, coaching/begeleiding, teamwork,
zelfstandigheid, omgang met mantelzorg e.d. Verder treden er verschuivingen
van werk tussen aanbieders op. Door de nieuwe inrichting van het sociale domein alleen al krijgen naar schatting 200.000 werknemers te maken met een
verandering van baan en/of baaninhoud.
Van personeelstekorten naar overschotten
De grote personeelstekorten die enkele jaren geleden nog werden voorspeld, zu llen de komende jaren niet optreden. Vrijwel alle branches verwachten de k omende jaren te maken te krijgen met personele overschotten. Dit komt vooral
door de stelselwijzigingen, maar ook door de latere uittredeleeftijd van het pe rsoneel als gevolg van pensioenhervormingen. Voor specifieke functies, zoals
thuis- en wijkverpleging, kunnen er echter tekorten ontstaan.
De totale vraag naar personeel in de sector Zorg en WJK is onvoldoende om het
aanbod aan werkzoekenden vanuit het onderwijs, andere sectoren en inactiviteit

7

op te vangen. Naarmate minder personeel uit andere sectoren aangetrokken
wordt, is er meer ruimte voor instroom vanuit het onderwijs.
Onzekerheden
De ontwikkeling van de vraag naar arbeid is sterk afhankelijk van de wijze waa rop gemeenten en zorgverzekeraars invulling zullen geven aan hun nieuwe regi erol. Hoe ze dit gaan doen, is vaak nog onzeker. Beleidskeuzes en de manier
waarop gemeenten aansturen, bekostigen en contracteren, vormen een steeds
belangrijkere factor voor de kwantiteit en de gevraagde kwaliteit van de werkg elegenheid in zorg en WJK.

U i td ag in g en vo o r h e t a r b e id s m ark tb el e id
Niet overhaast, maar ook niet te traag reageren op veranderingen
Voor instellingen is de centrale vraag hoe zij met HR-beleid in kunnen spelen op
de veranderingen. Op dit moment is nog onduidelijk hoe gemeenten en verzek eraars gaan handelen. Hoe gaat innovatie vorm krijgen? Welke kwalificaties hebben medewerkers straks nodig? Hoeveel ontslagen zullen er vallen? Instellingen
moeten er tijdig op anticiperen dat ze, in ieder geval tijdelijk, minder personeel
in dienst kunnen hebben. Te lang afwachten leidt tot problemen: er is in het HRbeleid een sense of urgency nodig. Tevens is het niet goed om te snel hard in te
grijpen en teveel medewerkers te ontslaan. Er is, om frictiekosten zoveel mogelijk te beperken een middenweg nodig.
Juist in deze situatie van onzekerheid is het belangrijk over de nodige beleidsmatige aanknopingspunten te beschikken. Dat vraagt om strategische personeelsplanning. Werkgevers kunnen daarbinnen anticiperen op al de onzekerheden
door meerdere scenario’s in die planning te betrekken. Sectorale en regionale
arbeidsmarktpartijen kunnen instellingen ondersteunen bij het ontwikkelen van
hun HR-strategie.
Mobiliteit van werknemers
De mobiliteit van personeel is afgenomen. Op dit moment durven veel werknemers niet van baan te veranderen. Ze wachten af. Een deel van de werknemers
beschikt echter niet over de in de toekomst benodigde competenties; een ander
deel zal een andere positie binnen de instelling of bij een andere instelling mo eten krijgen. Mobiliteit is dus nodig. Daarin kunnen van -werk-naar-werk-trajecten
een rol spelen: binnen de instellingen, binnen de branche of regio, naar elders
binnen de sector of naar buiten de sector. De sectorplannen kunnen hiervoor een
financiële impuls geven.
Verandering van competenties
Aan medewerkers worden steeds hogere eisen gesteld. Het personeel heeft ook
andere competenties nodig. De komende jaren zijn vooral overschotten aan personeel te verwachten, maar voor specifieke competenties en kwalificaties kunnen
bij instellingen tekorten ontstaan. Dit vraagt om bijscholing van zittende medewerkers en aanpassing van de huidige inhoud van opleidingen waar dat mogelijk
is. Dit heeft tot gevolg dat, mede op basis van onderzoek van de Commissie Innovatie Zorgberoepen en –opleidingen, door partijen een nieuwe beroepen- en
opleidingenstructuur met aangepaste curricula zal worden ontwikkeld. In deze
nieuwe structuur is het de bedoeling de overstap van het ene naar het andere
zorgberoep te vergemakkelijken wat de flexibiliteit van de arbeidsmarkt ten go ede komt.

8

Bestaande werknemers versus kansen voor nieuwe instroom
Een belangrijk dilemma is de keuze tussen nieuwe en zittende werknemers. Als
er geen personeel nodig is, kiezen arbeidsorganisaties, ook in zorg en WJK, er
vaak voor de instroom van nieuwe werknemers tot een minimum t e beperken.
Zowel een gevoel van verantwoordelijkheid voor de eigen medewerkers als f inanciële redenen spelen hierbij een rol. Hierdoor is het baanperspectief voor een
deel van de pas afgestudeerden verminderd. Dit speelt overigens niet voor alle
opleidingen: perspectieven voor verpleegkundigen en artsen zijn bijvoorbeeld
goed. Als recent gediplomeerden uit andere opleidingen wel een baan vinden,
gaat het vaak om tijdelijke contracten; zeker in 2015 bestaat het risico dat dergelijke contracten niet worden bestendigd. Voor de betreffende werknemers is
dat een weinig aantrekkelijke oplossing en de instellingen moeten mogelijk medewerkers laten lopen die ze eigenlijk zouden willen vasthouden. Dit is slecht
voor het imago van de sector, waardoor de sector onaant rekkelijker wordt voor
schoolverlaters en er op termijn juist weer tekorten aan goed geschoold pers oneel kunnen ontstaan.
Wanneer instellingen teveel kiezen voor jonge werknemers, zijn het juist oudere
werknemers voor wie de kans op baanbehoud afneemt. Oudere werkzoekenden
komen ook nog eens moeilijk aan een andere baan. Instellingen moeten in dezen
de goede afwegingen maken, mede op basis van hun strategische personeel splanning. Het lijkt verder aan te bevelen dat de opleidingen in ieder geval de i nstroom op peil houden, mede gezien de toenemende vraag naar zorgpersoneel
vanaf 2017. Wel is het zaak de instroom in de minst kansrijke opleidingen te b eperken.
Hogere versus lagere niveaus
De sector staat voor het dilemma medewerkers met een lager opleidingsniveau
perspectief te blijven bieden en tegelijkertijd de juiste mensen te vinden voor de
invulling van nieuwe taken. Naar verwachting stijgt de vraag naar hoger gekwal ificeerd personeel en neemt de vraag naar personeel op de lagere-mbo niveaus
af. Voor de laatste groep bestaan er weinig alternatieven op de arbeidsmarkt.
Gemeenten en Rijk lopen het risico dat ontslagen in zorg en WJK elders op de
begroting, namelijk op de uitkeringen, gaan neerslaan. Als dat effect groter is
dan bij het Regeerakkoord voorzien, dan kan hierdoor de financiële speelruimte
van gemeenten afnemen. Wellicht dat voor een deel van deze werknemers de
particuliere markt soelaas biedt. Voor huishoudelijke hulpen bestaat echter ook
de kans dat ze aangewezen raken op het informele circuit. Dit lijkt te vragen om
een betere organisatie van de particuliere markt voor huishoudelijke werk.
Een brug slaan naar een toekomst met een krappere arbeidsmarkt
De vraag naar zorg en dus ook de vraag naar zorgpersoneel zal na 2015 weer
toenemen. Bovendien moet de bulk van de uittrede van de babyboomers nog
komen. Ook dat verhoogt de vraag naar nieuw personeel. Een belangrijke uitd aging is dan ook om op de langere termijn medewerkers te interesseren en te b ehouden voor de sector zorg en WJK. Dat vraagt enerzijds om verstandig mobiliteitsbeleid gericht op de loopbaan en inzetbaarheid van werknemers in de sector
zorg en WJK en anderzijds om te blijven investeren in stageplaatsen voor sch olieren en studenten. Het vraagt ook dat oplossingen ter verhoging van de arbeidsproductiviteit in beeld moeten blijven. Dat geldt niet alleen voor technologische innovaties maar ook voor sociale innovaties zoals jobcarving en taakdifferentiatie. Dit kan toekomstige tekorten aan hoger opgeleid personeel verkleinen

9

en tevens een gedeeltelijke oplossing bieden voor overschotten aan lager opg eleid personeel.
Ten slotte: alle partijen moeten hun verantwoordelijkheid nemen
Dit rapport maakt duidelijk dat er in grote delen van zorg en WJK sprake is, en
de komende jaren zal zijn, van grote veranderingen. Veranderingen die grote gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt. Aanbieders komen voor grote uitdagingen
en dilemma’s te staan. Daar komt bij dat de veranderingen in een kort tijdsb estek hun beslag moeten krijgen en dat er op dit moment nog veel onzekerheid
bestaat. Het risico op onbedoelde effecten is daarmee groter dan voorheen. Het
gaat bovendien om een complex proces. Het gedrag van de verschillende partijen
op de arbeidsmarkt (zorgaanbieders, werknemers, zorginkopers, opleidingsinst ituten en de rijksoverheid) is op elkaar van invloed.
In het rapport worden vele oplossingsrichtingen die op dit moment in de praktijk
worden toegepast in beeld gebracht. Er is niet één oplossing voor alle problemen
en het zal niet mogelijk zijn alle problemen op te vangen of te voorkomen. Om
het proces hanteerbaar te houden en de transitie op de arbeidsmarkt zo goed
mogelijk te laten verlopen, moeten alle partijen hun rol oppakken en hun ve rantwoordelijkheid nemen en gezamenlijk oplossingen zoeken voor de verwachte
arbeidsmarktgevolgen voor instellingen, werknemers en opleidingsinstituten.

10

1

Inleiding
Het onderzoeksprogramma AZW brengt elk jaar een integrerend rapport uit. I nput hiervoor vormt de - kwantitatieve en kwalitatieve - informatie uit de verschillende deelprojecten van het onderzoeksprogramma. Het vorige integrerend jaa rrapport (eind 2012) had betrekking op het jaar 2011. Voorliggend integrerend
jaarrapport 2014 bevat de meest recent beschikbare data (2012), maar trekt tevens de analyse door naar 2013 en latere jaren. Dit inleidende hoofdstuk bevat
een korte uiteenzetting over het onderzoeksprogramma AZW (paragraaf 1.1) en
een leeswijzer voor het rapport (paragraaf 1.2).

1.1

Onderzoeksprogramma AZW
D o e l va n he t on de r zo ek s p ro g ra mma
Het onderzoeksprogramma AZW brengt de arbeidsmarkt en de aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt in de sector zorg en WJK in kaart. Doel van het pr ogramma is de bij de arbeidsmarkt in de sector betrokken partijen handvatten te
bieden om proactief beleid te voeren: landelijk, aan de cao-tafel, binnen de landelijk opererende instituties en op lokaal/regionaal niveau. Dit doet het door hen
te voorzien van eenduidige en betrouwbare informatie over de recente en to ekomstige ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in de sector.

A f ba k en in g va n he t on de r z oek sp r og ra m ma
Het onderzoeksprogramma AZW richt zich primair op de arbeidsmarkt voor ve rpleegkundigen, verzorgenden en sociaal agogen. Het accent ligt daarbij vooral op
het middelbare en hogere opleidings-/beroepsniveau. Waar beschikbaar zorgt het
onderzoeksprogramma ook voor arbeidsmarktinformatie over andere beroepen in
zorg en WJK. In het programma wordt - waar mogelijk en zinvol - de volgende
indeling van de sector zorg en WJK in branches aangehouden:
 Ziekenhuizen
 Verpleging, verzorging en thuiszorg (VVT), inclusief kraamzorg
 Gehandicaptenzorg
 Geestelijke gezondheidszorg (GGZ), inclusief verslavingszorg
 Overige zorg
 Welzijn en maatschappelijke dienstverlening (WMD)
 Jeugdzorg
 Kinderopvang.

O p ze t v a n he t in te g re r en d ra pp o rt
Het onderzoeksprogramma AZW hanteert een modelmatige aanpak, waarbij ook
een nadere (kwalitatieve) duiding van de (kwantitatieve) gegevens plaatsheeft.
Met het oog hierop is een model voor arbeidsmarktanalyse - bestaande uit een
aantal onderling samenhangende deelmodellen - ontwikkeld. In dit model is,
naast (prognoses van) ontwikkelingen en knelpunten op de arbeidsmarkt, ook
plaats voor context (omgeving van de arbeidsmarkt) en oplossingsrichtingen. Dit
model vormt - naast leidraad voor het onderzoeksprogramma AZW als geheel ook de 'kapstok' voor het integrerend jaarrapport. Een beschrijving van (de ve rschillende deelmodellen van) het arbeidsmarktmodel is te vinden in bijlage I van
Arbeid in Zorg en Welzijn 2010.

11

Het programma brengt elk jaar een integrerend rapport uit. Het integrerend jaarrapport 2014 analyseert de huidige en toekomstige arbeidsmarktsituatie in zorg
en WJK en trekt daaruit conclusies voor het arbeidsmarktbeleid in de sector. I nput voor het rapport vormt de informatie uit de verschillende deelprojecten van
het onderzoeksprogramma (en eventuele additionele onderzoeken) en een nad ere duiding daarvan op basis van een interviewronde onder stakeholders.

1.2

Leeswijzer
De rest van dit rapport kent de volgende opbouw:
 Hoofdstuk 2 bevat een diagnose van de arbeidsmarkt in zorg en WJK. Het beschrijft de ontwikkelingen aan de vraag- en aanbodzijde, waarna een analyse
volgt van knelpunten op de arbeidsmarkt in zorg en WJK. De analyse van
knelpunten onderscheidt kwantitatieve discrepanties, kwalitatieve discrepa nties en intransparanties.
 Vervolgens schetst hoofdstuk 3 oplossingsrichtingen voor arbeidsmarktdiscrepanties: in de randvoorwaardelijke sfeer, voor dreigende personeelsoverscho tten en voor de te verwachten tekorten, waarbij in het laatste geval oplossingen voor zowel kwantitatieve als kwalitatieve tekorten aan bod komen.
De bijlagen bij dit hoofdrapport bevatten te verwachten ontwikkelingen per branche en per beroepsgroep (bijlagen 1 en 2), UWV-gegevens (bijlage 3), onderwijsgegevens (bijlage 4), SWOT-analyse (bijlage 5), geraadpleegde literatuur
(bijlage 6), de geïnterviewde respondenten (bijlage 7).

12

2

Diagnose van de arbeidsmarkt
Dit hoofdstuk schetst de huidige en toekomstige stand van zaken op de arbeid smarkt in de sector zorg en WJK. In paragraaf 2.1 komen de recente ontwikkelingen in vraag en aanbod op de arbeidsmarkt aan de orde. Paragraaf 2.2 beschrijft
de huidige en verwachte knelpunten op de arbeidsmarkt.

2.1

Beleidsontwikkelingen, zorgvraag en gevolgen
B e le i ds on tw ik k e l in g e n
Na jaren van groei van de werkgelegenheid en zorgen over tekorten is in 2013 in
de sector een trendbreuk waar te nemen. Voornaamste oorzaak is gelegen in beleidswijzigingen, ingegeven door de noodzaak de sterk groeiende uitgaven in de
zorg te verlagen naar een houdbaar groeipad, om de kwaliteit van de zorg nu en
in de toekomst te waarborgen en te verbeteren en te zorgen voor een betere
aansluiting bij de veranderende eisen van de moderne maatschappij.
In de periode 2001-2011 zijn in Nederland de totale zorguitgaven toegenomen.
De zorguitgaven in Nederland stegen sterker dan het nationale inkomen en sneller dan in de ons omringende landen. 1 Het zorgvolume 2 neemt al jaren toe, al is
de groei in 2011 (3,7%) lager dan in 2008 en 2009 (ongeveer 5%). 3 Hoewel voor
de ziekenhuizen sprake lijkt van een kentering, 4 is de verwachting dat de zorgvraag en daarmee het zorgvolume verder toe zullen nemen, vanwege vergrijzing,
bevolkingsgroei en welvaartsstijging. Bij ongewijzigd beleid leidt dit tot een onhoudbare situatie. 5
In 2013 werd duidelijker langs welke contouren het beleid in de sector zorg en
WJK zich zal gaan ontwikkelen. Uitgangspunten van het beleid zijn zorg voor elkaar, participatie van iedereen en de mogelijkheid om eigen keuzes te maken 6,
door meer nadruk te leggen op preventie, zelfredzaamheid, samenwerking en
door een meer generalistische aanpak. Het beleid wordt vooral bepaald door de
stelselwijziging van de AWBZ, de decentralisatie van de jeugd hulp en de onderhandelingsresultaten voor de cure.
Cure
Voor de cure geldt dat de groei van de uitgaven wordt beperkt. Medio juli 2013
zijn met ziekenhuizen, medisch specialisten, de curatieve GGZ, huisartsen, zor gverzekeraars en patiëntenorganisaties onderhandelaarsresultaten bereikt over
beperking van de uitgavengroei tot 1,5% in 2014 respectievelijk 1% per jaar in
2015-2017. De akkoorden voorzien in verschuivingen in de curatieve zorg: co ncentratie van de complexe medisch-specialistische zorg, verschuiving van twee-

1

CPB (2013). Toekomst voor de zorg.

2

Het zorgvolume is gedefinieerd als de zorguitgaven gecorrigeerd voor prijsveranderingen .

3

Artikel ‘Stijging zorguitgaven vooral door toename volume’, OP: cbs.nl, 3 januari 2013.

4

NZA (2013). Marktscan medisch specialistische zorg.

5

Taskforce beheersing zorguitgaven (2012). Naar beter betaalbare zorg.

6

Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Gezamenlijke agenda VWS. Van systemen naar mensen.

13

delijns- naar eerstelijnszorg, verschuiving van een deel van de gespecialiseerde
GGZ naar de generalistische basis GGZ, verschuiving van eerstelijnszorg naar
zelfzorg (onder meer e-health). Ook richten de akkoorden zich op verhoging van
de kostenefficiëntie in de curatieve zorg (versobering van en aanscherping van
de toegang tot het basispakket, strakker toepassen van richtlijnen en zorgstandaarden, meer transparantie in kwaliteit en kosten van zorg). 1
Care
De stelselwijzigingen in de langdurige zorg houden in dat AWBZ gefinancierde
zorg overgaat naar gemeenten via de Wmo, naar verpleging en verzorging in de
Zvw, of in de nieuwe Wet langdurige zorg. Voor de betrokken branches (VVT,
gehandicaptenzorg, GGZ, voor zover langdurig), betekenen de maatregelen een
budgetreductie in 2015 van 4,6% ten opzichte van 2012. 2 Het voorziene budget
neemt na 2015 weer licht toe, maar blijft ongeveer 4% lager dan in 2012. 3 Wel
worden extra middelen voor gemeenten uitgetrokken voor vernieuwing van
maatschappelijke ondersteuning (€200 miljoen) en een zorgvuldige overgang van
cliënten (€200 miljoen) en ontvangen gemeenten 5% van het budget van de persoonlijke verzorging (€125 mln.). 4
Er is sprake van beperkte voorbereidingstijd. Frictiekosten in de vorm van
wachtgelden en huisvestingskosten als gevolg van leegstand zijn hierdoor voor
een deel van de instellingen onvermijdelijk.
Intramurale zorg in de gehandicaptenzorg, GGZ en V&V blijft gehandhaafd, maar
alleen voor mensen met een zware zorgvraag. Daardoor verdwijnt verzorging shuiszorg. Verpleeghuiszorg en intramurale gehandicaptenzorg worden gefina ncierd via de nieuwe Wlz. 5 De langdurige GGZ wordt net als de curatieve GGZ ondergebracht in de Zvw.
Thuiszorgverpleging en persoonlijke verzorging thuis worden niet gedecentral iseerd naar gemeenten. Om langer zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen,
kunnen mensen hier via de zorgverzekering aanspraak op maken. Er is sprake
van een budgetkorting van 5% (2017) op verpleging en 15% op persoonlijke
verzorging. Wel wordt extra geïnvesteerd in wijkverpleegkundigen en sociale
wijkteams. De wijkverpleegkundige moet de brug gaan vormen tussen gemeenten (huishoudelijke hulp, begeleiding, brede maatschappelijke ondersteuning) en
alle zorgaanbieders (huisarts, ziekenhuis, GGZ, thuiszorg verzorging en verpleging).

14

1

Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Onderhandelaarsresultaten beperking uitgavengroei cur atieve zorg; Rijksbegroting 2014.

2

Zie: Panteia, SEOR, Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging JZ: Het gaat om 1,2 miljard euro. Hierbij is geen rekening gehouden met budgetverschuivingen of uitvoeringskosten en de overheveling van de extramurale persoonlijke verzorging naar
de Zvw in plaats van gemeenten.

3

Panteia, SEOR, Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging
JZ.

4

Artikel ‘Van Rijn: akkoord met VNG over decentralisatie langdurige zorg en ondersteuning ’, OP:
rijksoverheid.nl, 17 december 2013.

5

De curatieve GGZ gefinancierd via de Zvw.

Jeugdzorg
Gemeenten worden per 2015 ook bestuurlijk en financieel verantwoordelijk voor
alle jeugdhulp en de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdr eclassering. Door ontschotting van budgetten in de nieuwe Jeugdwet komen behandelen, begeleiden en beschermen in één hand, onder het motto ‘1 ge zin, 1
plan, 1 regisseur’. De verwachting is dat daardoor meer rust komt in de betrokken gezinnen en de hulp beter is af te stemmen. 1 Deze decentralisatie gaat gepaard met een efficiencykorting oplopend tot 15% in 2017. Omdat de toegang sfunctie van de Bureaus Jeugdzorg geheel verdwijnt en sommige taken worden
ondergebracht bij andere aanbieders, verwacht de branche jeugdzorg een bezuiniging van ongeveer 20%.
WMD
De branche WMD wordt hoofdzakelijk gefinancierd door gemeenten. De WMD
heeft vanwege gemeentelijke bezuinigingen en beleidskeuzes al enkele jaren te
maken met bezuinigingen (jaarlijkse daling van het budget met ongeveer 4%).
Algemeen wordt aangenomen dat de WMD een belangrijke rol gaat spelen in het
toekomstig gemeentelijk beleid, omdat welzijnsorganisaties bekend zijn in de
wijk. Dat biedt kansen, maar het is de vraag of de budgetten voor de WMD daardoor ook toenemen. Het is ook mogelijk dat de budgetten en taken verschuiven.
Verder is het de vraag welke rol welzijnsorganisaties in de wijkteams krijgen.
Onduidelijk is in hoeverre welzijnsorganisaties kansen weten te benutten, omdat
ze door de stelselwijzigingen ook te maken krijgen met toenemende concurrentie
van andere aanbieders. De branche zelf verwacht een daling van het WMD budget met 11% in 2015 ten opzichte van 2012.
Kinderopvang
In de kinderopvang zijn de afgelopen periode diverse maatregelen genomen om
de uitgaven aan de kinderopvangtoeslag (KOT) beheersbaar te houden. Tegelijkertijd is er ook meer aandacht voor verbetering van de (pedago gische) kwaliteit
van de kinderopvang. 2 In de Rijksbegroting 2014 is weer extra geld opgenomen
voor verhoging van de KOT. Of dit leidt tot een stabilisatie in de branche is nog
ongewis. Het aantal faillissementen stijgt nog steeds en de effecten van de bezuinigingen werken mogelijk nog langer door. Andere voor de kinderopvang relevante (voorgenomen) beleidsmaatregelen zijn het terugbrengen (en versoberen)
van het aantal kindregelingen, het onderbrengen van (de financiering van) het
peuterspeelzaalwerk in de Wet Kinderopvang 3 en plannen voor een landelijke
peutervoorziening voor alle kinderen vanaf 2,5 jaar (twee dagdelen opvang gef inancierd met KOT). 4 Het Kabinet heeft in het Regeerakkoord het voornemen geformuleerd om de onderlinge afstemming tussen onderwijs, peuterspeelzaalwerk,
kinderopvang en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) te optimaliseren. Dit

1

Ministerie van VenJ (2013). Jeugdwet (inclusief Memorie van Toelichting en nader rapport);
Rijksbegroting 2014.

2

Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Nieuw toezicht voor de kinderopvang.

3

Vanaf 1 januari 2016 gelden dezelfde kwaliteitseisen voor kinderopvang en peuterspeelzalen.
Ook krijgen werkende ouders vanaf die datum ook KOT als zij gebruik maken van een peuterspeelzaal i.p.v. de kinderopvang. Zie: Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Een betere basis
voor kleuters.

4

Ten slotte is er op te wijzen dat op basis van de nieuwe cao werkgevers in de kinderopvang nu –
zowel naar boven als naar beneden - maximaal 20% mogen afwijken van de gemiddelde arbeidsuren van een medewerker (was 10%).

15

vraagt een andere organisatie van de opvang en andere competenties van m edewerkers.
T r en db r euk i n de zo rg e n W JK
Al met al zorgen de overheidsmaatregelen op verschillende vlakken voor een
trendbreuk. Er is niet langer sprake van groei van de werkgelegenheid in de cure. De gevolgen voor ziekenhuizen en overige zorg (huisartsen, tandartsen,
e.d.) zijn, anders dan in de curatieve GGZ, relatief beperkt. In de WMD, jeugdzorg en kinderopvang zet de dalende tendens van de werkgelegenheid naar verwachting door. In de care slaat de groei om in, een krimp van de werkgelegenheid, met uitzondering van de thuis- en wijkverpleging.
Voor de te decentraliseren onderdelen van de care geldt dat de nodige medewerkers van baan wisselen, al dan niet bij dezelfde instelling. Afhankelijk van de
keuzes van gemeenten kan de zorg door bestaande of nieuwe organisaties gel everd worden, met verschuivingen van het personeel als gevolg. Het aantal personele bewegingen wordt geschat op 200.000. 1 Mede omdat door gemeenten geleverde zorg een voorziening is en geen recht (zoals in de AWBZ), is de verwac hting dat de volatiliteit van omzet - en dus de werkgelegenheid - toeneemt. De
volatiliteit is mede afhankelijk van de manier van contracteren.
Bovendien wijzigt - als gevolg van de veranderende organisatie van de zorg - de
inhoud van beroepen. Dat betekent nieuwe uitdagingen voor instellingen en medewerkers. Uitgangspunt is een wijkgerichte lokale benadering, gericht op ondersteuning en preventie door (zelfsturende) wijkteams. De invulling daarvan b epaalt de uiteindelijke rolverdeling tussen huisarts, wijkverpleegkundige en maatschappelijk/sociaal werker (de zogenaamde gouden driehoek) en d e rol van de
huidige instellingen in zorg en WJK. Zo is het nog de vraag wanneer overdracht
plaats gaat vinden van het wijkteam naar meer gespecialiseerde zorg.
Regionale verschillen
De stelselwijzigingen maken de lokale zorgvraag en de individuele behoeften en
mogelijkheden van mensen leidend. Vanwege verschillen in de lokale zorgvraag mede afhankelijk van gemiddelde leeftijd, nationaliteit en sociaaleconomische
status van de populaties 2 - kunnen gemeenten verschillende keuzes maken met
betrekking tot de organisatie, vergoeding en bekostiging van de zorg. Een andere relevante ontwikkeling die leidt tot regionale verschillen is de specialisatie van
ziekenhuizen. De specialisatie is onderdeel van de bestuurlijke afspraken. Doel is
dat ziekenhuizen zich kunnen richten op die specialismen waar ze goed in zijn en
de doelmatigheid en kwaliteit wordt bevorderd. Regionale verschillen kunnen leiden tot verschillen in de vraag naar personeel en daardoor tot arbeidsmigratie
tussen regio’s.
Mantelzorg of particuliere markt
Van burgers die zorg nodig hebben, wordt meer zelf gevraagd: ofwel via mantelzorgers uit het eigen netwerk, ofwel via het zelf inkopen op de particuliere
markt. Het versterken van mantelzorg is een instrument voor gemeenten en

16

1

Panteia, SEOR, Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging
JZ.

2

Vektis (2013). Zorgthermometer. Zorg in regio’s.

aanbieders om de budgetkortingen te realiseren. Werkgelegenheid kan afnemen
wanneer gemeenten een deel van de middelen anders dan voor zorg en welzijn
inzetten binnen het sociale domein. Werkgelegenheid kan toenemen naarmate
gemeenten meer middelen inzetten, of wanneer de particuliere markt tot stand
komt. Naarmate meer mantelzorgers worden ingezet, wordt verwacht dat de rol
van professionals zich meer zal toespitsen op ondersteuning van mantelzorgers,
met gevolgen voor de inzet van personeel en de competenties van medewerkers.
Anticipatie-effecten
Instellingen in de zorg en WJK bereiden zich voor op het beleid, ondanks de grote onzekerheid over de uiteindelijke uitwerking daarvan. Daardoor ontstaan anticipatie-effecten (reorganisaties, preventief ontslag, om-, her-, en bijscholing en
van werk naar werk trajecten) en is het mogelijk dat veel verschuivingen al eerder dan in 2015 plaatsvinden. Het is daarbij mogelijk dat instellingen vanwege
onzekerheid los van elkaar een grotere korting verwachten dan de (macro) budgetkorting. Het totaal aan ontslagen kan daardoor groter zijn dan achteraf nodig
blijkt. Wanneer instellingen te weinig anticiperen, lopen zij meer risico om failliet
te gaan (ontslagprocedures kosten immers tijd), of krijgen medewerkers te maken met onnodig lange werkloosheid wanneer niet op tijd begonnen wordt met
het om- her- en bijscholen van werknemers en/of het van werk naar werk begeleiden. Een balans tussen beide vinden is daarmee een belangrijk dilemma voor
instellingen.
Anders organiseren betekent ook innovatie bij instellingen en in gemeentelijk beleid. Voor instellingen is het een uitdaging om in te spelen op veranderingen,
door zorg anders te organiseren (sociale innovaties, schaalvergroting, logistieke
maatregelen) en/of nieuwe, arbeidsbesparende technologie in te zetten (bijvoorbeeld e-health) om zo de arbeidsproductiviteit te verhogen en zichzelf in de
kaart te spelen bij gemeenten als voortrekker, of integraal dienstverlener in de
regio. Het is de vraag of alle medewerkers mee kunnen gaan in deze zorgvernieuwing. Hier speelt voor instellingen het dilemma tussen het inzetten van oudere (zittende) of jongere (nieuwe) werknemers en schoolverlaters. 1
Onzekerheid
Gemeenten zijn nog volop bezig met beleidsontwikkeling en het organiseren van
zorg op het niveau van de wijken. Dat lukt in stedelijke gebieden beter dan in
kleinere kernen. Meer duidelijkheid is te verwachten in de lente van 2014, na de
gemeenteraadsverkiezingen. Voor gemeenten zijn op dit moment de financiële
kaders nog niet precies duidelijk, evenals de voortzetting van het akkoord met
de VNG. 2
Al met al brengen de veranderingen onzekerheid met zich mee, voor individuele
werknemers, maar ook voor instellingen. Verschuivingen betekenen kansen en
bedreigingen, maar het is nog niet precies bekend waar verschuivingen plaatsvinden. De “diagnose” van de arbeidsmarkt in dit integrerend rapport is daardoor
voor een deel nog onzeker. Duidelijk is dat instellingen en werknemers een manier moeten vinden om deze onzekerheid hanteerbaar te maken.

1

In diverse interviews kwam dit dilemma aan de orde.

2

Artikel ‘Reactie Van Rijn op standpunt VNG-bestuur’, OP: rijksoverheid.nl, 17 januari 2014.

17

Deze onzekerheid geldt vooral in de care, WMD en jeugdzorg. Voor de GGZ is
nog eens erg lastig dat deze branche met nogal wat verschillende wijzigingen t egelijk te maken heeft. Dat kan de financiële sturing moeilijker maken en extra
risico’s op het gebied van reorganisaties en faillissementen en daarmee van ontslagen inhouden.
C o nc lu s i e
Er is sprake van een trendbreuk in zorg en WJK. De sterke groei van de uitgaven
en werkgelegenheid, die het afgelopen decennium kenmerkte, is de afgelopen
jaren afgevlakt. In 2015 wordt een daling en in de jaren daarna slechts een beperkte stijging van de werkgelegenheid verwacht. Ontwikkelingen in het beleid
worden steeds belangrijker voor ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. De beleidsontwikkelingen hebben gevolgen voor de organisatie van zorg en WJK. Naast de
instellingen zelf zijn gemeenten en verzekeraars steeds bepalender voor de
vraag hoe de sector er qua personeel uit gaat zien. Daarin zitten zeker op dit
moment nog de nodige onzekerheden. Voor zowel werkgevers als werknemers
betekenen de veranderingen een uitdaging om daar zo goed mogelijk op te anticiperen en daarbij verlies aan werkgelegenheid zoveel mogelijk te bepe rken.
O ntw ik k e l in g en i n de mog ra f ie , ec ono m i e, zo r gvr a a g e n p ro duc t iv it e i t
Demografische ontwikkelingen
Een belangrijke factor voor de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in zorg en WJK
is de vergrijzing van de bevolking. 1 Enerzijds neemt door de vergrijzende potentiële beroepsbevolking het aanbod aan arbeid af. 2 Anderzijds neemt door de vergrijzende bevolking de zorgvraag de komende decennia toe. Daarmee stijgt ook
de vraag naar personeel in zorg en WJK. Tegelijkertijd is sprake van ontgro ening. Ontgroening leidt tot een dalende zorgvraag in specifieke branches z oals de
kraamzorg, kinderopvang en jeugdzorg. Tevens neemt door ontgroening de potentiële instroom in het relevante beroepsonderwijs op de langere termijn af. De
uitwerking van beide effecten verschilt sterk tussen regio’s.
Economische ontwikkelingen
De ontwikkeling van de economie is vooral van invloed op de concurrentiepositie
van (opleidingen in) zorg en WJK op de arbeidsmarkt. De Nederlandse economie
lijkt zich enigszins te herstellen. Na een krimp van het bbp in 2013 (-0,8%)
wordt in 2014 en de jaren daarna weer een lichte economische groei verwacht
(van 0,75% in 2014 respectievelijk 1,25% in 2015). 3 Vooralsnog lijkt daarmee de
komende jaren de economische groei geringer dan de verwachte groei van de
arbeidsproductiviteit. De werkloosheid blijft hoog. Er blijft dus voldoende a rbeidsaanbod beschikbaar. Andere sectoren trekken daardoor ook nauwelijks aan
medewerkers in zorg en WJK.

18

1

PBL en CBS (2013). Regionale prognose 2013–2040. Vier grote gemeenten blijven sterke bevolkings-trekkers; PBL (2013). Vergrijzing en Ruimte: gevolgen voor de woningmarkt, vrijetijdsbesteding, mobiliteit en regionale economie.

2

Al lang wordt voorzien dat op enig moment de beroepsbevolking in omvang gaat afnemen. Dat
omslagpunt schuift echter steeds naar achteren door (deels heeft dit te maken met statistiek,
deels met een hogere pensioenleeftijd). Inmiddels schuift dit zover, dat, zeker bij een verder
stijgende pensioenleeftijd, er weleens helemaal geen sprake meer zal zijn van een afname. Wel
veroudert de beroepsbevolking.

3

CPB (2014). Centraal Economisch Plan 2014.

Verder valt niet te verwachten dat aankomende studenten in veel mindere mate
voor zorg en WJK opleidingen zullen kiezen nu de werkgelegenheid afneemt: er
zijn weinig alternatieven.
Ontwikkelingen in de vraag naar zorg
De zorgvraag wordt vooral beïnvloed door de leefsituatie, de gezondheidsto estand en de gezondheidsbeleving van de bevolking. 1 Ook de vakontwikkeling/medische technologie en de toenemende mondigheid van zorgconsumenten
zijn van invloed op de zorgvraag. De ontwikkeling van de zorgvraag verschilt
naar (sub)branche. De box in bijlage 1 vat – op basis van de literatuur en interviews met stakeholders - per branche de belangrijkste trends kort samen.
Ontwikkelingen in de arbeidsproductiviteit
De afgelopen jaren hebben verschillende studies de groei van de productiviteit
binnen de zorg belicht. Zowel in de care als de cure werden productiviteitswinsten geboekt, al waren deze hoger voor ziekenhuizen en GGZ dan in de care. 2
Mogelijkheden om de groei van de arbeidsproductiviteit verder te verhogen zijn
er met name nog in de ziekenhuiszorg, waar volgens sommige onderzoeken door
optimaliseringsmethoden met hetzelfde personeel tot 30% meer patiënten ku nnen worden behandeld, en in mindere mate ook in de GGZ. 3 In de VVT is naar alle waarschijnlijkheid veel minder ruimte voor verhoging van de groei van de arbeidsproductiviteit. Wel zijn in deze branche recente experimenten met het verspreiden van (gratis) Ipads succesvol gebleken. Over de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit in andere branches van zorg en WJK is weinig bekend. De
hervorming in de langdurige zorg is mede gericht op het verhogen van de pr oductiviteitsgroei door nieuwe zorgconcepten. De komende jaren zal mogelijk productiviteitswinst eerder samenhangen met afname van de werkgelegenheid dan
in het verleden, toen het vaak leidde tot extra volume. 4
De te behalen productiviteitswinst is verder afhankelijk van toekomstige ontwikkelingen in zorgzwaarte, zorgconsumentengedrag en dergelijke. De effect daarvan op de arbeidsproductiviteit zijn op voorhand moeilijk in te schatten. Ten
slotte zijn de mogelijkheden niet onbegrensd. Arbeidsproductiviteitswinsten zijn
– zeker in een arbeidsintensieve sector als zorg en WJK - niet oneindig op te
rekken.

1

Zie onder meer: SCP (2013). De sociale staat van Nederland 2013.

2

Vandermeulen, L.J.R., Beldman, A. & Van der Kwartel, A.J.J. (2012). Productiviteitswinst in de
Zorg: Who gets what, when and how?

3

Het gaat om de volgende drie promotieonderzoeken: T. van Essen (2013). Flowing through hospitals; Peter Hulshof (2013). Integrated decision making in healthcare; Egbert van der Veen
(2013). Personnel preferences in personnel planning and scheduling. Zie ook: Artikel ‘Tot 30 procent meer zorg met huidige omvang personeel’, OP: utwente.nl, 22 november 2013.

4

Vandermeulen, L.J.R., Beldman, A. & Van der Kwartel, A.J.J. (2012). Productiviteitswinst in de
Zorg: Who gets what, when and how?

19

2.2

Ontwikkelingen in de vraag naar arbeid

2 . 2 . 1 R e c ent e o n tw ik k e l in ge n i n de v ra a g na a r a r b e id
Na jaren van werkgelegenheidsgroei en dreigende personeelstekorten in zorg en
WJK is binnen een jaar tijd de stemming omgeslagen en staan verwachte personeelsoverschotten centraal. We gaan hier in op enkele recente ontwikkelingen
die het begin van deze trendbreuk illustreren.

W e rk ge l e ge nh e id
Tabel 2.1 geeft de ontwikkeling van de werkgelegenheid naar branche weer van
2006 tot en met 2012.
Tabel 2.1
Branche

Werkgelegenheid van werknemers naar branche, 2006-2012

2006

2006

Groei

Groei

Groei

Groei

Groei

Groei

2012

fte

banen

banen

banen

banen

banen

banen

banen

banen

2012
fte

x 1.000

x 1.000

2007

2008

2009

2010

2011

2012

x 1.000

x 1.000

Academische ziekenhuizen

50,0

61,5

4,6%

3,6%

1,9%

-1,1%

-1,0%

0,3%

66,7

55,4

Overige ziekenhuizen

146,5

201,9

-0,7%

1,6%

2,6%

1,3%

-1,0%

0,3%

210,1

156,9

GGZ

57,8

74,4

4,0%

3,2%

4,6%

-0,9%

0,5%

-0,6%

82,7

65,8

huizen

153,3

241,3

0,6%

1,0%

3,1%

1,2%

2,2%

4,5%

272,9

173,9

Gehandicaptenzorg

83,3

142,8

2,3%

-6,9%

7,9%

12,3%

2,9%

2,5%

173,7

96,8

Thuiszorg

100,8

147,1

3,4%

1,7%

1,8%

2,4%

3,4%

-3,1%

161,4

109,5

Overige zorg

83,9

122,1

5,0%

6,5%

6,2%

-2,0%

2,6%

2,6%

149,7

104,8

Dienstverlening

48,1

66,4

0,1%

10,3%

1,3%

-5,8%

-4,7%

-5,4%

63,1

46,4

Jeugdzorg

21,8

27,2

6,6%

10,0%

9,8%

-1,0%

-5,4%

-0,7%

32,6

27,0

Kinderopvang

40,3

60,5

19,3%

15,3%

12,1%

8,1%

2,8%

-8,3%

95,0

62,0

Totaal zorg en WJK

786,1

1145,2

2,9%

2,7%

4,5%

2,1%

1,1%

0,1%

1307,8

898,4

Verpleeg- en verzorgings-

Welzijn/ Maatschappelijke

Bron: CBS (SSB), PGGM, jaarverslagen academische ziekenhuizen

Tot 2009 was sprake van sterke groei van de werkgelegenheid in zorg en WJK.
Vanaf 2009 neemt de groei af. In 2012 is deze nog net positief, voornamelijk
door de relatief sterke groei in het V&V-deel van de VVT 1 (mede als gevolg van
de extra middelen voor de langdurige zorg vanaf 2012), de gehandicaptenzorg
en de overige zorg. In de ziekenhuiszorg is sprake van een lichte werkgelegenheidsgroei. Afname van de werkgelegenheid is te zien in de kinderopvang, de
WMD, de thuiszorg, de GGZ en de jeugdzorg. In de jeugdzorg en de WMD neemt
de werkgelegenheid al sinds 2010 af.

1

20

Er is sprake van een afname in de Thuiszorg en toename in de V&V. Het onderscheid tussen
Thuiszorg en V&V is niet altijd goed te maken vanwege de combinaties van instellingen. De totale
VVT neemt nog wel toe.

V a ca tu r es
Al sinds 2008 is sprake van een daling van de vacaturegraad in zorg en WJK.
Eind 2013 waren er nog slechts 8 vacatures per 1000 banen tegenover meer dan
20 in 2008. De vacaturegraad is sinds 1997 niet meer zo laag geweest en is lager dan de vacaturegraad voor alle sectoren samen (12 vacatures per 1000 banen). 1 Ultimo 2013 staan in totaal 51.237 vacatures open in zorgberoepen, tegenover 78.157 aan het einde van 2011. 2
Volgens de werkgeversenquête AZW ervaren werkgevers het aantrekken van
nieuw personeel steeds minder als knelpunt. Begin 2013 had in de zorg ongeveer
40% van de werkgevers te maken met moeilijk vervulbare vacatures; in de WJK
ging het om 16% van de instellingen. 3 Moeilijk vervulbare vacatures in de zorg
zijn er begin 2013 vooral voor verplegend en verzorgend personeel, medisch
specialisten en sociaalwetenschappelijk medewerkers. In de GGZ gaat het met
name om K&J-psychiaters. In de WMD en de kinderopvang zijn er vooral moeilijk
vervulbare vacatures voor uitvoerend (sociaal) pedagogisch en agogisch pers oneel. In de jeugdzorg betreft het name medisch specialisten en sociaalwetenschappelijk medewerkers. 4
De Arbeidsmarktmonitor van Medisch Contact biedt informatie over specialisten.
In het tweede kwartaal van 2013 staan de meeste vacatures open voor specialisten ouderengeneeskunde, artsen voor verstandelijk gehandicapten (AVG) en ar tsen voor de spoedeisende hulp (SEH). De drie specialismen met de laagste vacaturegraad zijn klinisch geneticus, plastisch chirurg en kno-arts. 5

F l ex i b el e a r b e id
De vraag naar arbeid in zorg en WJK wordt steeds minder ingevuld met vaste
contracten. Onder de dreiging van bezuinigingen krijgen nieuwe medewerkers
vrijwel uitsluitend tijdelijke of flexibele contracten aangeboden. Had in 2007
91% van de werknemers een vast contract, in 2013 was dit nog maar 77%. 6 Relatief het hoogst is het aandeel werknemers met een vast co ntract nog in de GGZ
en de jeugdzorg (83% en 85%), het laagst in de kinderopvang en de ziekenhuizen (71% en 73%).
Instellingen in zorg en WJK houden een flexibele schil aan om wijzigingen als g evolg van veranderingen in de zorgvraag en beleid op te kunnen vangen, maar
ook vanwege de noodzakelijke flexibiliteit in geval van korte termijn schommelingen in de bezetting. Een belangrijk voordeel voor werkgevers is dat ontslagen wachtgeldregelingen voor tijdelijke contracten niet gelden. Inkrimping van
personeel gebeurt vooral (95%) door het niet verlengen van tijdelijke contracten. 7

1

CBS Staline (2014) vacaturegraad naar SBI 2008

2

UWV Arbeidsmarktinformatie op uwv.nl.

3

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

4

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

5

Arbeidsmarktmonitor Medisch Contact.

6

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

7

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête 3 Zorg en WJK 2013.

21

Personeel in instellingen werkt zelf liever met interne dan met externe flexibele
en tijdelijke krachten, vanwege continuïteit van de zorg en mogelijke inwerktijd
en taakbeperkingen van externe krachten. 1 Voor werknemers betekenen tijdelijke
en flexibele contracten meer onzekerheid. Flexibele en tijdelijke contracten ku nnen daardoor tevens de arbeidsmobiliteit van zittend personeel (met een vast
contract) verminderen. 2
De toekomst van flexibele contracten is op dit moment nog onduidelijk. 3

A r b e id sm ob i l i te i t
Huidige arbeidsmobiliteit
Het verloop van personeel in zorg en WJK branches neemt in 2011 af, al is het
verschil met 2010 gering. Gemiddeld is het verloop lager dan in voorgaande jaren. Vooral in de branches WMD, overige zorg en academische ziekenhuizen is de
arbeidsmobiliteit afgenomen. In de branches jeugdzorg, kinderopvang en overige
ziekenhuizen is een toename van de arbeidsmobiliteit waarneembaar.
Net name de uitstroom naar andere sectoren dan zorg en WJK is afgenomen. De
enige branche waar een toename waarneembaar was, is de kinderopvang. Het is
niet geheel duidelijk welk effect hiermee in de kinderopvang is waar te nemen,
maar mogelijk is er een verband met de ontslagen in de afgelopen periode.
De arbeidsmobiliteit tussen branches binnen zorg en WJK laat een wisselend
beeld zien. De uitstroom uit ziekenhuizen, jeugdzorg en kinderopvang naar andere branches is toegenomen. Voor de overige branches is sprake van een afname
van de uitstroom. De uitstroom uit de kinderopvang naar andere branches is opnieuw mogelijk het gevolg van de afgenomen werkgelegenheid.
Verwachte arbeidsmobiliteit
Tweederde (65%) van de werknemers in zorg en WJK wil zich ontwikkelen in de
huidige functie en 15% is op zoek naar een andere baan. Belangrijkste reden is
het toe zijn aan een nieuwe uitdaging, gevolgd door dreigende reorganisatie of
de afloop van een tijdelijk contract. Vooral in de WJK-branches zijn relatief veel
werknemers op zoek naar een andere baan. Ze ondernemen daartoe echter weinig concrete actie; veelal gaat het om het bekijken van en reageren op personeelsadvertenties via internet. 4
Gezien de aankomende verschuivingen (geschat op 200.000 werknemers) als g evolg van de stelselwijziging is mobiliteit een belangrijk dilemma voor werkgevers
en werknemers. In diverse interviews werd dit aangestipt. Onderdeel van dit di-

22

1

NIVEL (2013). Zorgverleners werken liever met interne oproepkrachten dan met personeel van
buitenaf. Factsheet Panel Verpleging & Verzorging, augustus 2013.

2

CPB (2013). Labour Market Flexibility in the Netherlands: The Role of Contracts and Self Employment; CBS en TNO (2013). Dynamiek op de Nederlandse arbeidsmarkt. De focus op flex ibilisering; SEO Economisch Onderzoek (2013). De sociaaleconomische situatie van langdurig
flexibele werknemers.

3

Het wetsontwerp voor de Wet Werk en Zekerheid voorziet in meer zekerheid voor flexwerkers . In
het Zorgakkoord wordt de inzet van het Sociaal Akkoord door partijen in de zorg onderschr even
en zal leidraad zijn voor het optreden van partijen.

4

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

lemma is flexibilisering van arbeidscontracten. Werknemers in de zorg zijn nog te
weinig gericht op de eigen loopbaanontwikkeling. 1 Minder dan de helft (46%) van
de werknemers denkt ieder jaar bewust na over de eigen loopbaan en ontwikk eling. 2 Slechts een minderheid (30%) van de werknemers geeft aan hiertoe door
de werkgever te worden aangespoord. Belangrijkste vormen van ondersteuning
door de werkgever bij arbeidsmobiliteit zijn het verkrijgen van inzicht in de kansen op de arbeidsmarkt en (om- en bij)scholing. 3 Het blijkt dat de beste krachten
meer mobiel zijn en beter in staat zijn om nieuwe kansen op te pakken, waardoor organisaties juist de goede krachten verliezen.

2.3

Recente ontwikkelingen in het aanbod van arbeid
H u i d ig e p e rso n ee l sb es t an d
Samenstelling van het personeel
In de sector zorg en WJK werken nog steeds vooral vrouwen, vaak in deeltijd. De
deeltijdfactor verandert de laatste jaren nauwelijks meer. Hoewel er ook op dit
punt verschillen zijn tussen de branches, kent de sector zorg en WJK nog steeds
een ondervertegenwoordiging van allochtonen.
Ziekteverzuim
Door ziekteverzuim is een deel van het zittend personeelsbestand tijdelijk niet
inzetbaar. Het totale ziekteverzuim (exclusief zwangerschap) in zorg en WJK is
traditioneel gemiddeld hoger dan dat in alle sectoren samen 4; dit heeft ermee te
maken dat in de sector veel vrouwen werken en het veelal om grote organisaties
gaat. Het verschil is de afgelopen jaren echter wel kleiner geworden. Het ve rzuim in de zorg vertoont een dalende tendens en ligt medio 2013 met 5,08% historisch laag. 5
Het arbeidsgerelateerde verzuim – dat in de zorg (1,2%) een vijfde hoger is dan
gemiddeld in Nederland (1,0%) - wordt voornamelijk veroorzaakt door psychosociale arbeidsbelasting (50%) en fysieke belasting (30%). Daarnaast wordt 10%
van de beroepsziekten in de zorg veroorzaakt door infecties met bacteriën of v irussen. 6 Werknemers in zorg en WJK maken naar verhouding relatief veel gebruik van arbeidsrelevante zorg zoals fysiotherapie en psychische zorg. 7

A rb ei d s ma rk t in s t ro o m van u i t h e t o n d e rw ij s
De instroom op de arbeidsmarkt in zorg en WJK vanuit het onderwijs is de resu ltante van de instroom in en het (studie- en) sectorrendement van het zorg en
WJK onderwijs. Het (studie- en) sectorrendement wordt mede bepaald door (de
kwaliteit van) de beroepspraktijkvorming.

1

Zie ook: Panteia, SEOR, Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging JZ.

2

Panteia, SEOT en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

3

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

4

Zie ook: CBS Staline Ziekteverzuimpercentage; bedrijfstakken (SBI 2008) en bedrijfsgrootte

5

Artikel ‘Zorg vestigt records ziekteverzuim’, OP: vernet.nl, juli 2013.

6

Inspectie SZW (2013). Gezond & veilig werken. Sectorrapportage Zorg & Welzijn 2010 -2012.

7

IZZ (2013). Jaarrapport zorggebruik 2012. Arbeidsrelevante zorg voor zorgmedewerkers.

23

Instroom in het onderwijs
Op mbo-niveau was in 2012 sprake van een toename van de instroom in het onderwijs. Dat gold zowel voor opleidingen tot verpleegkundige, verzorgende en
helpende als voor de opleidingen maatschappelijke zorg. De instroom in de bbl
(leerbanen) nam toe, terwijl de instroom in de bol (theoretische leerweg) daalde.
De instroom in agogische opleidingen nam zowel op mbo- als hbo-niveau af.
De instroom in de hbo-opleidingen sociaal pedagogische hulpverlening nam toe,
net als die in de opleidingen verpleegkunde. Voor gedetailleerde instroomcijfers
verwijzen we naar bijlage 4.
Beroepspraktijkvorming
Volgens instellingen is het aandeel stagiairs over de jaren redelijk stabiel. 1 Het
aandeel mbo- en hbo-stagiairs in het totale personeelsbestand in de zorg bedraagt in 2013 5% (waarvan 4 procentpunt op mbo- en 1 procentpunt op hboniveau) en in de WJK 4% (3 procentpunt mbo en 1 procentpunt hbo). Relatief
gezien werken de meeste mbo-stagiairs in de kinderopvang (7%) gevolgd door
de gehandicaptenzorg (5%). Het grootste aandeel hbo-stagiairs is te vinden in
de jeugdzorg.
Volgens cijfers van het Stagefonds neemt het aantal stages toe. In 2012/2013
werden 52.354 stageplaatsen gefinancierd, tegen 43.841 in 2009/2010. 2 Voor
2013/2014 rapporteert het SSB voor de zorg en WJK meer tekorten aan stageplaatsen op mbo-niveau dan voor 2012/2013. In de zorg zijn er vooral tekorten
aan stageplaatsen voor studenten verpleegkunde (mbo 4); dit geldt met name
voor de minder productieve eerste- en tweedejaars studenten. In de WJK zijn er
met name knelpunten voor studenten maatschappelijke zorg (mbo 3 en 4), pedagogisch werker en maatschappelijke dienstverlener (beide mbo 4). Wat de a ssistentenopleidingen betreft, gaat het bij tekorten om stagep laatsen nog steeds
vooral om doktersassistenten (mbo 4). 3
Werkgevers verwachten dat het aantal stageplaatsen de komende jaren afneemt. 4 Onvoldoende begeleidingscapaciteit is volgens hen de belangrijkste r eden om minder stagiairs op te leiden. 5 Steeds vaker beginnen studenten in de
bol, waarna met name de goed presterende studenten vanaf het tweede of derde
jaar overstappen naar de bbl. 6 Vanuit de overheid is het budget voor het stagefonds verhoogd om werkgevers in staat te stellen meer stageplaatsen te kunnen
bieden.
Sectorrendement
Het sectorrendement van het beroepsonderwijs in zorg en WJK is de mate waa rin
leerlingen en studenten na afronding van de opleiding in de sector gaan werken.
Gedetailleerde informatie over het sectorrendement van de zorg en WJK ople i-

24

1

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

2

Volgens opgave van VWS.

3

SBB (2013). SBB Barometer van de stageplaatsen- en leerbanenmarkt oktober 2013.

4

Diverse interviews.

5

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

6

SBB (2013). SBB Barometer van de stageplaatsen- en leerbanenmarkt oktober 2013.

dingen is opgenomen in bijlage 4. Studenten gezondheidszorg geven meer dan in
andere richtingen aan werk te hebben gevonden in eigen/verwante richting. 1
Op mbo-niveau is het sectorrendement voor de bbl hoger dan voor de bol. In
beide leerwegen is het rendement met name hoog voor verpleegkundige en ve rzorgende opleidingen. Voor andere opleidingen, zoa ls sociaal dienstverlener,
apothekersassistent en overige zorg en welzijn, is het sectorrendement lager.
Opvallend is dat het rendement van de opleidingen tot zorghulp en helpende
toeneemt. Uit de arbeidsmarkteffectrapportage (AER) kwam naar voren dat voor
deze kwalificaties nauwelijks meer behoefte bestaat aan nieuwe instroom in de
sector. Verder is op mbo-niveau voor enkele pedagogische opleidingen al een zekere verschuiving te zien van niveau 3 naar niveau 4.
Op hbo-niveau is het sectorrendement vooral hoog voor verpleegkundige studies.
In minder mate geldt dat ook voor SPH (niveau 5), mondzorgkunde en fysioth erapie. Het sectorrendement is naar verhouding laag voor de studies verloskunde,
voeding en diëtetiek, oefentherapie en creatieve therapie.
Het sectorrendement voor wo-studies is lager dan voor hbo-studies, met uitzondering van de masterstudies voor verpleegkundige en operatieassistent. Voor de
overige wo-opleidingen is het rendement lager, omdat deze niet specifiek opleiden voor een beroep in zorg en WJK.

A rb ei d s re se r ve en We rk lo o sh e id
Vanwege de lage vacaturegraad, de arbeidsmarktinstroom vanuit het onderwijs
(en andere sectoren) en arbeid beperkende maatregelen (ontslagen, niet verle ngen contracten) neemt de arbeidsreserve in zorg en WJK toe. Het aantal bij UWV
ingeschreven niet-werkende werkzoekenden voor alle zorg- en WJK-beroepen is
toegenomen van 69.960 in 2011 tot 118.363 in 2013. 2 Het aantal niet-werkende
werkzoekenden stijgt het meest voor de beroepsgroepen therapeuten/verpleegkundigen, ziekenverzorgenden en verplegenden/ doktersassistenten.
Voor interieurverzorgers 3, verpleeghulpen/leerling-verpleegkundigen en apothekers is de stijging relatief gering. In 2012 neemt het aantal niet -werkende werkzoekenden voor enkele beroepen nog af (afdelingshoofden van zorginstellingen,
artsen, apothekers, onderwijskundigen). Voor deze beroepen geldt echter dat de
stijging van het aantal niet-werkende werkzoekenden in 2013 groter is dan die
voor veel andere beroepen. Bijlage 3 bevat gedetailleerde informatie over nietwerkende werkzoekenden in zorg en WJK.
In september 2013 zitten 56.000 zorg- en WJK-medewerkers in de WW tegenover bijna 38.000 een jaar eerder. Dat is een toename van 40%. De meest g etroffen beroepsgroepen binnen de sector zijn de kinderopvan gmedewerkers en
helpenden in de thuiszorg. 4

1

ROA (2012) Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012 .

2

UWV Arbeidsmarktinformatie op uwv.nl.

3

Hieronder valt een deel van de thuiszorgberoepen.

4

Artikel CBS en UWV ‘Kleine toename werkloosheid’, OP: uwv.nl, 17 oktober 2013; Artikel ‘Zoektocht naar baan gestaakt’, OP: volkskrant.nl, 18 oktober 2013.

25

2.4

Discrepanties op de arbeidsmarkt
Van kwantitatieve discrepanties is sprake wanneer er op de sectorale arbeid smarkt als geheel of in bepaalde branches en/of regio's te weinig (gediplomeerde)
schoolverlaters en andere categorieën werkzoekenden zijn, dan wel voor deze
werkzoekenden bij werkgevers te weinig vacatures zijn.

T e ve r wa ch te n k wa nt i ta t i ev e d is c re pa n t ie s
Op dit moment zijn verwachte overschotten op de arbeidsmarkt de belangrijkste
kwantitatieve discrepantie. Eind 2012/begin 2013 verwachtten 46% van de instellingen in de zorg en 56% van de WJK-instellingen op korte termijn (de komende jaren) een overschot aan personeel. 1 Mogelijk verwachten inmiddels meer
instellingen overschotten, omdat de precieze maatregelen pas na de werkgeversenquête bekend werden. Men verwacht vooral een overschot aan personeel in de
branches gehandicaptenzorg, jeugdzorg, kinderopvang en GGZ. Het betreft dan
vooral agogisch personeel. In de kinderopvang, waar naar schatting van FCB de
afgelopen twee à drie jaar al 20 tot 25% van het aantal banen is verdwenen,
gaat het vaak om specifiek opgeleiden die voor ander werk zijn aa ngewezen op
branches/sectoren waar het in deze tijd ook niet zo goed mee gaat (zorg, onderwijs). Ook zijn professionals in deze branche in het algemeen niet erg reis- of
verhuisbereid.
Een belangrijke vraag waar instellingen mee worstelen is de hoe de overschotten
op een goede manier op te vangen. Een dilemma daarbij is het beperken van de
instroom van recent gediplomeerden versus het beperken van gedwongen ontslagen van zittend personeel. Waar nieuwe kansen liggen, bijvoorbeeld bij nieuwe (particuliere) aanbieders, wijkteams, of gemeenten, is nog niet altijd bekend,
noch bij instellingen, noch bij werknemers. Dit verklaart mede waarom veel
werknemers (behalve in branches als GGZ, jeugdzorg en thuiszorg) afwachtend
zijn en ervan lijken uit te gaan dat de hervormingen vooral anderen zullen treffen. De nadruk op beperking van de instroom van recent gediplomeerden betekent ook dat er minder vers bloed in de sector komt, met als gevolg een scheve
leeftijdsopbouw en minder gevoel voor innovaties.
Regionale verschillen
Vanzelfsprekend zijn er regionale verschillen in de aard en omvang van de ove rschotten/tekorten. Zo kent een perifere regio als Groningen/Drenthe voor een
aantal zorgberoepen op hbo/wo-niveau, waarvoor doorgaans landelijk wordt geworven, tekorten. In deze relatief grote, dunbevolkte regio zijn naar verhouding
minder banen buiten zorg en WJK (voor partners van zorg en WJK werknemers).
Sommige delen van de regio hebben ook een minder gunstig imago. In andere
regio’s, zoals Amsterdam, worden overschotten in alle branches verwacht, beha lve de eerstelijnszorg. Doordat gemeenten anders omgaan met de vormgeving
van hun aandeel in de care, kunnen ook binnen regio’s verschillen in de vraag
naar personeel ontstaan.
Verwachte uitbreidingsvraag en vervangingsvraag tot 2017
De beleidsmaatregelen veroorzaken de komende jaren een afname in de werkg elegenheid in zorg en WJK (negatieve uitbreidingsvraag). Vanwege uitstroom, als

1

26

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

gevolg van vertrek naar een andere sector (intersectorale arbeidsmobiliteit), of
(het tijdelijk dan wel definitief) verlaten van het arbeidsproces als gevolg van
pensionering, arbeidsongeschiktheid of vrijwillige inactiviteit, kan een deel van
deze afname worden opgevangen.
Algemeen bestaat de verwachting dat de uitstroom onvoldoende is om dreigende
overschotten op te vangen. Het aantal werknemers dat jaarlijks met pensioen
gaat, is beperkt. In 2013 gaat het om 0,85% van het personeel. Relatief gezien
gaan meer verpleegkundigen (1,13%) en zorghulpen (1,19%) met pensioen dan
andere werknemers. Vanwege de vergrijzing neemt het aantal werknemers dat
met pensioen gaat de komende jaren wel toe. Vooral onder verpleegkundigen
stijgt dit aantal.
Verwachte overschotten/tekorten aan VOV-personeel tot 2017
Volgens de AZW-prognoses zou in zorg en WJK als geheel in 2015 een overschot
ontstaan van 62.800 werknemers (personen), oplopend tot 89.000 werknemers
in 2017. Van dat overschot neemt de care meer dan de helft voor zijn rekening
(51.400 werknemers in 2017). De AZW-prognoses zijn echter gebaseerd op
trends uit het verleden, die - door de nadien aangekondigde kabinetsmaatregelen - niet langer van toepassing zijn. Het gaat met name om trends in de uitstroom naar sectoren buiten zorg en WJK en inactiviteit en de instroom vanuit
sectoren buiten WJK en inactiviteit. Als de uitstroom (51.100) naar andere sectoren afneemt kunnen overschotten toenemen, terwijl overschotten kunnen afnemen als de instroom vanuit andere sectoren (39.000) afneemt. Voor de care geven de AZW prognoses vanwege de beleidsmaatregelen geen goed beeld meer
van de te verwachten overschotten/tekorten. Voor de cure zijn de veranderingen
minder ingrijpend en bieden de AZW-prognoses nog wel goed zicht op de toekomstige ontwikkelingen, met name de ontwikkeling van de werkgelegenheid.
De verwachting bestaat dat op de (zeer) lange termijn weer tekorten kunnen
ontstaan. Instellingen in de zorg verwachten op de langere termijn veel vaker
een tekort aan personeel dan instellingen in de WJK (68% tegenover 20%). Tekorten worden vooral verwacht in de VVT (deel: verpleging en verzorging), ziekenhuizen en thuiszorg. 1 In de meest recente werkgeversenquête AZW geven
instellingen in de verpleging en verzorging en thuiszorg wel aan dat er meer
vraag ontstaat naar personeel op de hogere mbo-niveaus (niveau 3 en 4). Of dat
dat tot tekorten gaat leiden, is in deze enquête echter niet gevraagd . 2
Care
De langdurige zorg en jeugdhulp staan zoals boven vermeld aan de vooravond
van stelselwijzigingen, waarvan de precieze gevolgen nog grotendeels onbekend
zijn. In de AER zijn voor de betreffende branches V&V, GHZ, thuiszorg, jeugdzorg en de GGZ (exclusief curatieve GGZ). aanvullende prognoses opgesteld. Op
basis daarvan is voor 2015 in de care een verlies van bijna 36.000 werknemers
(personen) te verwachten op een totaal van ruim 630.000 werkn emers (5.7%). 3

1

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

2

Panteia, SEOR en Etil (2014). Werkgeversenquête 4 Zorg en WJK 2013.

3

Hierbij dient weer aangetekend te worden dat in (de prognoses in het kader van) de AER nog is
uitgegaan van de overheveling van het bij de extramurale verpleging behorende deel van de ve rzorging naar de Wmo.

27

Vooral voor huishoudelijke hulpen wordt een sterke daling van de werkgelegenheid verwacht.
Mogelijk neemt door de wijkgerichte aanpak en de extra middelen voor wijkverpleegkundigen de vraag naar verpleegkundigen toe, wat kan leiden tot tekorten.
In de AZW-prognoses werden echter alleen tekorten verwacht aan verpleegkundigen op niveau 4. Bovendien is de instroom in de verpleegkundige opleidingen
aanzienlijk toegenomen. Daarom is het de vraag of de tekorten aan verpleegkundigen werkelijkheid zullen worden.
Het verwachte overschot aan zorghulpen en helpenden is relatief groter dan dat
aan verzorgenden. Verder is de verwachting dat de vraag naar personeel met
een agogische opleiding afneemt, terwijl het aanbod groeit.
Ten slotte is er een substantiële groep werknemers in andere dan zorg - en WJKfuncties, zoals facilitair medewerkers en koks, die door de verschuiving van intra- naar extramurale zorg en de daaruit voortvloeiende sluiting van locaties b oventallig wordt. Binnen zorg en WJK bestaan weinig alternatieven voor deze
groep. De mate waarin zij buiten zorg en WJK aan de slag kunnen, is mede afhankelijk van de economische ontwikkeling van marktsectoren. Op dit moment
zijn de kansen op werk in marktsectoren beperkt. Voor een deel van de intramurale instellingen betekent de sluiting van locaties overigens ook problemen in de
sfeer van vastgoed en infrastructuur. Veel gebouwen zijn - voor de prijs waarvoor ze op de balans staan - moeilijk verkoopbaar. In de regel is ook een forse
investering nodig om ze überhaupt verkoopbaar te maken. Dit kan tot failliss ementen leiden met alle gevolgen van dien voor het personeel.
In de prognoses ten behoeve van de AER is ook nog geen rekening gehouden
met effecten op microniveau (i.e. veranderingen bij instellingen als gevolg van
concurrentie, aanbesteding, faillissementen, verhuizingen en verbouwingen). Die
effecten zijn nog onbekend. In de AER werd verwacht dat ongeveer 200.000
werknemers (30%) te maken krijgt met verschuivingen.
Op dit moment is de impact van alle maatregelen in de care nog te onduidelijk
om harde cijfermatige uitspraken te doen over de effecten op de arbeidsmarkt in
de verschillende branches binnen de care. Instellingen anticiperen nu al op deze
ontwikkelingen, hetgeen noodzakelijk is om de stelselwijzigingen goed voor te
bereiden. Wanneer instellingen onvoldoende anticiperen nemen de risico’s op
faillissementen toe evenals de risico’s op onnodig lange werkloosheid. Instellingen kunnen echter ook teveel anticiperen. Sommige instellingen grijpen de hervorming van de langdurige zorg aan om zogenaamd ‘preventief ontslag’ te real iseren. Dat betekent dat men nu meer personeel ontslaat dan strikt noodzakelijk
is, om zo ruimte in te bouwen om later (in 2015/2016) andere werknemers aan
te kunnen trekken die meer op de veranderende werkzaamheden (wijkgericht,
integraal werken) toegesneden competenties hebben. Dit heeft natuurlijk consequenties voor de betrokken medewerkers.

28

WMD
De WMD maakt geen deel uit van de stelselwijziging in de langdurige zorg. Gemeenten zijn echter wel de belangrijkste bron van financiering van de WMD.
Vanwege gemeentelijke bezuinigingen en beleidskeuzes is in de WMD sprake van
overschotten. De AZW-prognoses gingen uit van een overschot van 6.000 werknemers, maar in het sectorplan voor de WJK wordt het aantal berekend op 8.000
(13% van het aantal werknemers in 2012). 1 In het welzijnswerk is vooral hoger
opgeleid personeel werkzaam (hbo, hbo+). Daarom zullen ook de overschotten
met name op de hogere niveaus betrekking hebben (maatschappelijke dienstve rlening niveau 5).
Jeugdhulp
De jeugdhulp valt in 2015 onder de verantwoordelijkheid van gemeenten en
maakte daarom deel uit van de AER. Het sectorplan voor de WJK gaat alleen al
voor de jeugdzorg uit van een overschot van ongeveer 9.000 werknemers (30%
van het aantal werknemers in 2012). 2 Ook binnen de jeugdzorg gaat het met
name om hogere kwalificaties, waaronder pedagogen (niveau 5).
Kinderopvang
In de kinderopvang blijven volgens de huidige AZW-prognoses overschotten bestaan voor alle kwalificaties met uitzondering van helpenden en sociaal-cultureel
werkenden. Hoewel de vraag naar personeel min of meer stabiliseert, is het aa nbod vanuit onderwijs jaarlijks groter dan de vraag, waardoor de overschotten
toenemen. In de AZW-prognoses werd uitgegaan van een overschot van ruim
30.000 werknemers in 2017. In het sectorplan voor de WJK wordt rekening gehouden met een overschot van meer dan 36.000 werknemers (40% van het aa ntal werknemers in 2012). 3 Overschotten zijn er met name voor de kwalificaties
pedagogisch werker (niveau 3) en sociaal pedagogisch werk (niveau 3 en 4) .
Daarbij is overigens nog geen rekening gehouden met de gemaakte afspraken
over de kwaliteit in de kinderopvang.
Cure en overige sectoren
Ook in andere segmenten dan de care ontstaan overschotten. In de ziekenhuizen
zijn vooral overschotten aan verpleegkundigen niveau 5 en verzorgenden te verwachten; in mindere mate geldt dat ook voor de kwalificatie SPH (niveau 5).
Hoewel in de cure slechts sprake is van beperking van de groei van de middelen,
vermindert de werkgelegenheid in ziekenhuizen. Dit komt onder meer door de
verder toenemende arbeidsproductiviteit (bijvoorbeeld door de inzet van nieuwe
technologieën), de verdere vermindering van de gemiddelde ligduur en de verschuiving van de tweedelijns- naar de eerstelijnszorg. Nurse practitioners, huisartsen en assistenten kunnen en doen steeds vaker kleine ingrepen, waardoor
mensen niet meer naar het ziekenhuis hoeven te gaan.
Naast overschotten zullen er in de ziekenhuiszorg echter ook tekorten zijn en wel
voor de kwalificaties verpleegkundige niveau 4 en SPW niveau 3 (algemene ziekenhuizen) en pedagogiek niveau 5 (academische ziekenhuizen).

1

Sectorplan WJK.

2

Sectorplan WJK.

3

Sectorplan WJK.

29

Voor de curatieve GGZ zijn de gevolgen van de overeengekomen beperking van
de uitgavengroei minder duidelijk. Een van de oorzaken hiervan is dat subbranches binnen de GGZ lastig te onderscheiden zijn, mede omdat er veel gecombineerde instellingen bestaan. Dat maakt, zoals boven gesteld, de financiële
sturing lastig, omdat overal sprake is van beleidswijzigingen; dat kan leiden tot
ontslagen. De eisen aan hoofdbehandelaren, alsmede de vorming van de gespecialiseerde en basis-ggz en de prestatiebekostiging hebben in ieder geval de nodige gevolgen voor de kwantiteit en kwaliteit van het personeel in deze branche.
In de overige zorg worden personeelstekorten verwacht, vooral als gevolg van de
toenemende vraag (middelen) en de beperkte stijging van het aanbod. Hierbij is
vooralsnog geen rekening gehouden met toename van de instroom vanuit a ndere
zorg en WJK branches. De tekorten betreffen de kwalificaties SPH (niveau 5),
maatschappelijk werk (niveau 5) en SPW (niveau 4). Overschotten in de overige
zorg worden verwacht voor verpleegkundigen, verzorgenden en zorghulpen. Volgens de AZW-prognoses blijven de tekorten echter beperkt tot ongeveer 1.300
werknemers in 2017.
Beperkte mogelijkheden om overschotten en tekorten op te vangen
Er is een aantal tegengestelde ontwikkelingen waar te nemen tussen branches in
de overschotten en tekorten die voor bepaalde functies worden verwacht. Overschotten aan verpleegkundigen (niveau 5) in ziekenhuizen en de overige zorg
kunnen bijdragen aan de vermindering van tekorten die in de care ontstaan als
gevolg van de te intensiveren inzet op wijkverpleging. Ook voor agogische functies bestaan op beperkte schaal mogelijkheden om tekorten en overschotten in
verschillende branches (gedeeltelijk) te neutraliseren. Voor verzorgenden, helpenden en zorghulpen zijn dergelijke mogelijkheden beperkt.
Al met al hebben de stelselwijzigingen een grote dynamiek op de arbeidsmarkt in
zorg en WJK tot gevolg, waardoor zowel kansen en bedreigingen ontstaan. De
kansen lijken vooral te ontstaan voor de hogere kwalificatieniveaus.
Verwachte overschotten/tekorten in overige cliëntgebonden zorgberoepen
Bijlage 2 biedt - op basis van de literatuur – een overzicht van de verwachte
personeelsoverschotten/-tekorten in overige cliëntgebonden zorgberoepen.

2 . 4 . 1 K wa l ita t ie v e d isc r epa nti e s
Kwalitatieve discrepanties treden op wanneer de eisen van de werkgevers hoger
zijn dan de kennis, kunde, competenties en/of sociale vaardigheden va n werknemers, gediplomeerde schoolverlaters en andere categorieën werkzoekenden,
dan wel wanneer deze werknemers en werkzoekenden hogere eisen stellen aan
arbeidsinhoud, -voorwaarden en -omstandigheden dan wat werkgevers willen/kunnen bieden.

T o en em en d e e i sen a an w e rk n e me r s
Al langer is er een algemene tendens van stijgende kwalificatie-eisen aan het
personeel in zorg en WJK. Die eisen worden door de recente (beleids)ontwikkelingen alleen nog maar hoger:

30



Door de dubbele vergrijzing van de bevolking (relatief meer ouderen die ook
nog eens langer leven), de toenemende culturele diversiteit en het toenemend
aantal mensen met chronische aandoeningen - ouderen vaak met verschillende aandoeningen tegelijk - wordt de te leveren zorg complexer.



De verschuiving van intramurale naar extramurale zorg vraagt om bijscholing
van zorgmedewerkers naar ambulante functies.



Verschuiving van de tweedelijns- naar de eerstelijnszorg en de ‘herintroductie’
van de wijkverpleegkunde geven verpleegkundigen steeds meer een regierol.
Dat betekent dat vaker een verpleegkundige op hbo-niveau wordt gevraagd.



Met het oog op preventie en zelf- en samenredzaamheid moet VOV-personeel
steeds meer een coachende rol spelen richting patiënten, mantelzorgers en
vrijwilligers. Ook competenties gericht op samenwerking met ander zorgpersoneel worden belangrijker. Ook dit vraagt om specifieke kennis en vaardi gheden.



Een belangrijke trend is verder het werken van VOV-personeel in zelfsturende
en/of integrale teams. Scheidingslijnen tussen beroepen kunn en daardoor
vervagen: welzijn en zorg lopen steeds vaker door elkaar.



Het dragen van meer eigen verantwoordelijkheid en/of het in één team s amenwerken met andere disciplines (‘gouden driehoek’ van huisarts, wijkve rpleegkundige en maatschappelijk/sociaal werker) stelt hogere eisen aan het
personeel. Het heeft ook consequenties voor de aansturing van het uitvoerend
personeel en dus voor de aan (het leiderschap van) managers en hoger uitvoerend personeel te stellen eisen.



Zorgverzekeraars stellen in steeds meer gevallen ook steeds hogere eisen aan
de inzet van personeel, met name op hbo-niveau.



Vooral in de zorg wordt steeds meer technologie toegepast. Het gebruik van
(nieuwe) technologie stelt hogere eisen aan opleiding en competenties van
medewerkers. Medewerkers moeten met de technologie kunnen omgaan.



Mogelijk betekenen ontwikkelingen als meer inzet van technologie, een betere
ziekenhuislogistiek, minder noodzaak tot polikliniekbezoeken, minder snijden
door chirurgen en een beter veiligheidsmanagement dat op de langere termijn
in de ziekenhuiszorg minder specialisten en afgeleid minder verpleegkundigen
nodig zijn. Dit zal, gezien het conservatisme binnen de branche, echter niet
snel het geval zijn.



In de WJK-branches vinden momenteel professionaliseringsslagen plaats. Deze richten zich naast beroepskrachten ook op het management. In de kinderopvang gaat speciale aandacht uit naar de pedagogische kwaliteit en de taa lvaardigheden van het uitvoerend personeel. 1 Verder zijn tijdens de ontslaggolf
in de kinderopvang veel leidinggevende en staffuncties verdwenen. Tegelijkertijd is de leidster-kindratio hetzelfde gebleven. Dat betekent dat leidinggevenden en stafmedewerkers meer organisaties onder hun hoede hebben gekregen
en/of dat pedagogisch medewerkers extra (management)taken zijn toebedeeld. Daarnaast vraagt de intensivering van de samenwerking met het pr imair onderwijs om andere competenties van pedagogisch medewerkers.

1

Zie voor de verschuivende eisen onder meer: Maastricht University (2012). Ouderenzorg in het
middelbaar beroepsonderwijs. Een inventarisatie bij zorgopleidingen (niveau 2 en 3) ; V&VN
(2012). Expertisegebied Wijkverpleegkundige; Verkenningscommissie hbo gezondheidszorg
(2013). Voortrekkers in verandering. Zorg en opleidingen – partners in innovatie.

31

Van de werkgevers in zorg en WJK 2013 verwacht 79% respectievelijk 63% de
komende jaren verschuivingen in het kwalificatieniveau van het personeel. Voo ral in de verpleging & verzorging en de thuiszorg verwachten zorginstellingen een
opschuiving van het kwalificatieniveau van het personeel. Het gaat dan om ve rschuiving van mbo 1 en 2 naar mbo 3 en van mbo 3 naar mbo 4. In de ziekenhuizen en de jeugdzorg ziet men eerder een verschuiving van mbo 4 naar mboplus of hbo.
Hoewel de opleidingseisen dus toenemen, geeft in 2013 een substantieel deel
van werknemers in zorg en WJK (23%) aan op een lager functieniveau te werken
dan hun opleidingsniveau. Met name geldt dat voor de thuiszorg, kraam zorg en
gehandicaptenzorg.
Ook is in deze branches de inhoudelijke aansluiting tussen opleiding en branche
minder goed dan in andere branches. Uit cijfers van ROA blijkt dat 80% van de
hbo- schoolverlaters in de richting gezondheidszorg minimaal op eigen niveau
werkt. Dat is overigens hoger dan het landelijk gemiddelde (77%). 1
Er gebeurt overigens al wel het nodige aan scholing van werknemers, met name
in de zorg. Werkgevers in de zorg geven in 2013 aan meer werknemers te hebben opgeleid dan in voorgaande jaren. In de WJK is dat juist andersom. Ongeveer een derde van het personeel in zorg (VOV personeel 49%, niet -VOV 18%)
heeft in 2012 een cursus of training gericht op zorgtaken gevolgd, of gaat in
2013 een cursus of training volgen. Communicatietraining, trainingen rondom
omgaan met agressie en specialisatiecursussen zijn de meest voorkomende tra iningen. 2
Door de stijgende kwalificatie-eisen nemen de perspectieven van lager opgeleiden op de arbeidsmarkt in zorg en WJK sterk af. Vaak is de opscholing naar n iveau 3 geen mogelijkheid.
Vooral voor niveau 1 en 2 worden weinig alternatieven op de arbeidsmarkt ve rwacht. Voor gemeenten en Rijk dreigt een situatie dat (gedwo ngen) ontslagen in
zorg en WJK elders op de begroting (uitkeringen) gaan neerslaan. Als die effe cten groter zijn dan bij het Regeerakkoord voorzien, dan kan hierdoor hun speelruimte afnemen.
De kwalitatieve verschuivingen betekenen dat, ondanks overschotten, er voor
bepaalde competenties of kwalificaties tekorten kunnen ontstaan. Dat vormt voor
instellingen in de aankomende periode een belangrijke uitdaging.
Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Uit cijfers van ROA blijkt dat gediplomeerden van mbo en hbo gezondheidszorg
meer dan gemiddeld werk hebben gevonden in de eigen richting en de aanslu iting als voldoende of goed beoordelen. 3
De beleids- en stelselwijzigingen hebben tot gevolg dat de benodigde competenties van nieuwe werknemers veranderen. Deze veranderingen hebben tijd nodig
om verwerkt te worden in opleidingen van nieuwe werknemers. Vooral gezien de
snelheid waarmee het beleid de situatie heeft veranderd, is het niet mogelijk dat
de huidige ontwikkelingen al in de kwalificatiedossiers zijn verwerkt. Bovendien
kost het tijd voordat veranderingen in het onderwijs (curricula) tot stand komen.

32

1

ROA (2012). Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012.

2

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013; Panteia, SEOR en Etil
(2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

3

ROA (2012). Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012.

Tenslotte worden de resultaten daarvan pas zichtbaar nadat studenten , die het
onderwijs gevolgd hebben, uitstromen. De samenwerking tussen werkgevers en
onderwijs is door de veranderingen in de zorg en WJK in een stroomversnelling
geraakt. 1

Po t en ti ël e u i t st ro o mfa c to ren vo o r w e r k n em e rs
Arbeidsvoorwaarden
In arbeidsvoorwaardelijke sfeer gaat het allereerst om de (beleving van de) beloning. In het Nationaal Salaris Onderzoek 2013, dat inzicht biedt in het gemiddeld bruto-jaarsalaris voor mbo-, hbo en wo-opgeleiden van 23 brede beroepsgroepen, staan ‘medische dienstverlening en zorg’ en ‘sociaal-cultureel en welzijn’ in het ‘rechterrijtje’ op een 14 de respectievelijk 15de plaats (€37.141 en
€36.135). 2 In de Werknemersenquête Zorg en WJK 2013 geeft een kleine meerderheid (53%) aan het loon dat zij verdienen niet zo hoog te vinden (met name
in de thuiszorg en kraamzorg is men op dit punt ontevreden). 3 Daar staat tegenover dat volgens de CBS-cijfers de cao-uurlonen in de periode 2000-2012 in zorg
en WJK sneller zijn gestegen dan gemiddeld (in totaal 35 % tegenover 30%).
In het in april 2013 gesloten Zorgakkoord is een matiging in de loonkostenontwikkeling overeengekomen. Eerdere plannen van het kabinet voor een nullijn in
de zorg zijn daarmee van de baan.
Het traditionele beeld dat de doorgroei- en carrièremogelijkheden in zorg en WJK
veel minder groot zijn dan in andere sectoren behoeft bijstelling. In de Werknemersenquête Zorg en WJK 2013 komen - naast de inhoud van het werk - de carrière- en ontplooiingsmogelijkheden als belangrijkste pull-factor naar voren, zowel voor werkenden, nieuwe werknemers als zij-instromers. 4 Verder blijkt uit het
Intermediair Salariskompas dat het in het beroep als verpleegkundige goed mogelijk is door te groeien. Volgens deze bron heeft 43% van de verpleegkundigen
promotie gemaakt en geeft 28% leiding. 5 De doorgroei- en carrièremogelijkheden
nemen ook toe door de verdergaande taakherschikking en het dientengevolge
ontstaan van ‘tussenlagen’ (bijvoorbeeld verpleegkundig specialisten tussen ve rpleegkundigen en medisch specialisten).
Door de aard van de werkzaamheden zijn in zorg en WJK naar verhouding minder mogelijkheden voor tijd- en plaatsonafhankelijk werken dan in andere sectoren.

1

Interview Calibris.

2

Nyenrode Business Universiteit en Intermediair (2013). Nationaal Salarisonderzoek 2013; intermediair.nl/salariskompas.

3

Een derde (33%) vindt het loon (te) laag en de resterende 14% (tamelijk) hoog. Zie: Panteia,
SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

4

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

5

Artikel ‘Salariswijzer: wat verdient een verpleegkundige met hbo?’, OP: intermediair.nl, 14 februari 2013

33

Arbeidsomstandigheden
Qua arbeidsomstandigheden is vooral te wijzen op het in vergelijking met veel
andere sectoren lichamelijk, geestelijk en emotioneel zware karakter van het
werk, de onregelmatige werktijden (waaronder nachtwerk 1) en de psychosociale
arbeidsbelasting. Onder psychosociale arbeidsbelasting worden situaties op het
werk verstaan die ernstige vormen van stress kunnen veroorzaken. Naast een
onevenwichtige werkdruk gaat het daarbij onder meer om verschillende vormen
van gebrek aan sociale veiligheid op het werk (zoals agressie en geweld, seksuele intimidatie, discriminatie en pesten). 2
Werkdruk
Een substantieel deel van de werknemers in zorg en WJK ervaart de werkdruk als
vrij hoog (van 34% ‘vaak/altijd hard werken’ tot 50% ‘vaak/altijd heel veel
doen’). Opvallend is dat dit voor niet-VOV-personeel sterker geldt dan voor VOVpersoneel. Werknemers in de jeugdzorg en GGZ ervaren de meeste werkdruk,
werknemers in de thuiszorg en kraamzorg de minste. 3
In de Benchmark in de Zorg 2013 van Actiz spreken werknemers in de VVT een
positiever oordeel over de werkdruk dan in 2012. Dit heeft mogelijk te m aken
met het feit dat – mede als gevolg van de extra middelen voor de langdurige
zorg – er meer personeel in de branche werkzaam is dan begin 2012. 4
Volgens gegevens van het CBS is 77.2% van de werknemers tevreden met de
arbeidsomstandigheden tegen 75,6 % voor alle economische sectoren . 5 In vergelijking met andere sectoren buiten zorg en WJK is het werk vooral emotion eel
veeleisend. 6
Begin 2013 geven de meeste concerns in zorg en WJK aan maatregelen te nemen
om de werkdruk te verminderen (met name door werkprocessen efficiënter in te
richten en meer personeel aan te nemen). Een relatief groot deel (21% in zorg,
30% in WJK) doet dit echter nog niet. 7 In de meest recente werkgeversenquête
zegt meer dan de helft van de werkgevers (54% in zorg, 61% in WJK) dat de
werkdruk het afgelopen jaar is toegenomen. Ook verwacht een meerderheid
(67% in zorg, 52% in WJK) dat de werkdruk de komende jaren (verder) zal toenemen. Een derde deel van concerns (34% in zorg, 27% in WJK) ervaart als o rganisatie problemen met de werkdruk. Meest genoemde problemen zijn klachten
onder het personeel, overwerk en – op enige afstand – conflicten/spanningen
onder werknemers en hoger ziekteverzuim. 8

34

1

Canadees onderzoek bevestigt de bevindingen uit eerder – gebrekkiger – onderzoek naar de
relatie tussen nachtwerk en borstkanker. Vrouwen die dertig of meer jaren nachtdiensten hadden
gedraaid, bleken meer dan twee keer zo veel kans op het krijgen van de ziekte te hebben. De
aantallen waren wel laag. Zie: A. Grundy et al. (2013), ‘Increased risk of breast cancer associa ted with long-term shift work in Canada’, Published Online First: 1 July 2013, doi:
10.1136/oemed-2013-101482 Occup Environ Med 1 July 2013.

2

Rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezond-en-veilig-werken/psychosiale-belasting.

3

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 3 2013.

4

ActiZ (2013). In Beweging, Inzichten vanuit de Benchmark in de Zorg 2013 .

5

CBS Statline Arbeidsomstandigheden werknemers; bedrijfstakken (SBI2008).

6

CBS Statline Arbeidsomstandigheden werknemers; bedrijfstakken (SBI2008).

7

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

8

Panteia, SEOR en Etil (2014). Werkgeversenquête 4 Zorg en WJK 2013.

Werkdruk is een belangrijke bepalende factor voor langer doorwerken. Van het
VOV-personeel denkt slechts 27% door te kunnen werken tot hun pensioen. 85%
van de beroepskrachten in de directe patiëntenzorg denkt dat 50-plussers langer
blijven werken als de werkdruk acceptabel is. 1
Niet alleen voor VOV-personeel kan sprake zijn van hoge werkdruk, ook huisartsen (waarnemend, in dienst van een huisarts (hidha) of gezondheidscentrum
(hid), zelfstandig gevestigd) rapporteren een hoge en toenemende werkdruk. 2
Agressie en geweld en Seksuele intimidatie
Een ander belangrijk aandachtspunt is (de aanpak van) agressie en geweld.
Volgens de Werknemersenquête AZW 2013 wordt 13% van de werknemers in
zorg en WJK (zeer) vaak geconfronteerd met verbale agressie door patiënten.
Daarnaast geeft 38% van de werknemers aan hier af en toe mee te maken te
krijgen. Ook fysieke agressie en bedreiging/intimidatie komen regelmatig voor
(7% respectievelijk 3% vaak tot zeer vaak). Bij seksuele intimidatie en discriminatie gaat het om kleinere percentages (beide 1% vaak tot zeer vaak). VOV personeel wordt vaker geconfronteerd met agressie en geweld dan niet-VOVpersoneel. Dat is niet geheel onverwacht: VOV-werknemers hebben immers per
definitie een cliëntgebonden functie en daarmee dagelijks met patiënten te maken. Dit geldt niet noodzakelijkerwijs voor werknemers in niet-VOV functies. 3
Zorgpersoneel in ziekenhuizen wordt naar schatting ruim 4.500 keer per jaar
slachtoffer van geweld. De meeste risico’s zijn er bij de SEH en in het weekend,
als gevolg van drank en drugsgebruik. 4 Seksuele intimidatie kan zich naast werknemers ook richten op studenten in zorg en WJK. Van alle geneeskundestudenten
zegt 12% (23% bij vrouwen) tijdens de studie wel eens met seksuele intimidatie
te maken hebben gehad. Met name specialisten/stafleden (56%) en patiënten
(59%) maken zich er schuldig aan. De slachtoffers doen vrijwel nooit melding. 5
Stress
Van de verpleegkundigen in het ziekenhuis loopt een derde verhoogd risico op
burn-out. Het aantal verpleegkundigen dat aangeeft daadwerkelijk een burn -out
te ervaren is 10% (aanzienlijk minder dan het Europese gemiddelde van 30%).
Vooral (kwantitatief en kwalitatief) onvoldoende personeel, hoge tijdsdruk, weinig overlegmogelijkheden binnen het team en een prestatiegerichte leiderschapsstijl verhogen de kans op stress bij verpleegkundig personeel. 6
Van de huisartsen rapporteert 70% weleens signalen van overspannenheid bij
zichzelf te hebben geconstateerd en 15% wel eens burn-out te zijn geweest.

1

NIVEL (2012). Werkdruk en werktevredenheid van belang voor kunnen doorwerken tot pens ioen.

2

Artikel ‘Huisartsopleiders zijn betere huisartsen’, OP: mednet.nl, 5 september 2013; Artikel
‘Kwart Hidha’s ervaart hoge werkdruk’, OP: mednet.nl, 31 mei 2013; LHV (2013). Enquête onder
huisartsen in dienstverband.

3

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

4

Resultaten van een onderzoek van AD. Zie: Artikel 'Een bebloede vuist hard tegen mijn zwangere
buik', OP: ad.nl, 15 april 2013

5

C. de Klerk, N. van Sprang en Henri Boersma (2013), ‘Naaktfoto's tussen twee patiënten door’,
IN: Medisch Contact, nr. 21, 23 mei 2013 (medischcontact.nl).

6

Artikel ‘Burn-out dreigt bij 1 op 3 verpleegkundigen’, OP: nursing.nl, 5 september 2012; Veer,
A.J.E. de, Francke, A.L., Struijs, A., Willems, D.L. Determinants of moral distress in daily nursing
practice: a cross sectional correlational questionnaire survey. International Journal of Nursing
Studies: 2012.

35

Tweederde van de huisartsen rapporteert dat administratieve handelingen bi jdragen aan het veroorzaken van overspannenheid. 1
De Inspectie SZW constateert in de eerste sectorrapportage voor de sector Zorg
en Welzijn over de periode 2010 – 2012 dat de beheersing van arbeidsrisico’s in
de sector licht is verbeterd, maar nog niet voldoende is. Men wijst op verbetering
van de aanpak van de psychosociale arbeidsbelasting en met name de werkdruk. 2
Intrinsieke motivatie
Ondanks een aantal hierboven beschreven minder gunstige aspecten van arbeidsvoorwaarden en –omstandigheden is de overgrote meerderheid van de medewerkers in zorg en WJK - alles overziend - tevreden met het werk. Volgens gegevens van het CBS is 82,7% van de werknemers tevreden met het werk tegenover 78,2% voor alle economische sectoren. 3 Er blijkt vooral sprake te zijn van
intrinsieke motivatie. Men wordt meer aangetrokken door zaken als inhoud en
persoonlijke groei dan door extrinsieke prikkels als een hoog salaris. Dit geldt
voor zowel VOV-personeel als voor niet-VOV-personeel en voor werknemers in
alle zorg en WJK branches. De betrokkenheid van het personeel bij de instelling
waar men werkt en de beroepstrots zijn groot. 4 Diverse andere onderzoeken in
(branches van) de sector zorg en WJK onderstrepen deze resultaten van de
Werknemersenquête Zorg en WJK 2013. 5 Ook huisartsen rapporteren - ondanks
de hoge en toenemende werkdruk - plezier in hun werk te hebben. 6

2 . 4 . 2 I nt ra n spa ra n t ie s
Bij intransparanties gaat het om verschillen tussen het wervingsgedrag van
werkgevers in de sector en het zoekgedrag van gediplomeerde schoolverlaters en
andere categorieën werkzoekenden. Ook kunnen werkzoekenden een verkeerd
beeld hebben van een sector en werkgevers een verkeerd beeld van werkzo ekenden.
Het imago van de beroepsopleidingen in zorg en WJK onder jongeren is in het a lgemeen goed. 7 Volgens de CBS-cijfers is vanaf 2005/06 een licht stijgende tendens waarneembaar van het aandeel mbo-studenten in de richting gezondheidszorg en welzijn (exclusief sport) . De zorgstudies op hbo- en wo-niveau zijn op
dit moment ongekend populair. Belangrijke reden voor de snel toenemende po-

36

1

Dit onderzoek onder 3.000 huisartsen is in opdracht van Movir uitgevoerd door LSJ Medisch Projectbureau. Zie: Movir (2012). Landelijk onderzoek naar langdurige stressfactoren bij huisar tsen.

2

Inspectie SZW (2013). Gezond & veilig werken. Sectorrapportage Zorg & Welzijn 2010 -2012.

3

CBS Statline Arbeidsomstandigheden werknemers; bedrijfstakken (SBI2008)

4

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.

5

Zie onder meer: ActiZ (2013). In Beweging, Inzichten vanuit de Benchmark in de Zorg 2013 ;
Effectory (2013). Brancherapportage GGZ 2012 Medewerkerbeleving ; GPTW (2013). Medewerkers in de gehandicaptenzorg zijn trots op hun werk.

6

Artikel ‘Huisartsopleiders zijn betere huisart sen’, OP: mednet.nl, 5 september 2013; Artikel
‘Kwart Hidha’s ervaart hoge werkdruk’, OP: mednet.nl, 31 mei 2013.

7

Blauw Research (2013). Landelijke Beroepskeuze Monitor 2012. Interesse en voorkeuren ve rvolgopleiding en beroepskeuze van middelbare scholieren in Nederland. Rapport t.b.v. ministerie
van VWS.

pulariteit van zorgstudies is dat jongeren - na twee recessies op rij - zorg zien
als een relatief veilige haven. 1
De belangrijkste vorm van intransparantie blijft daarmee het naar verhouding
slechte werkgeversimago van een aantal branches binnen zorg en WJK, zoals de
ouderenzorg en gehandicaptenzorg, ten opzichte van andere branches, zoals de
ziekenhuiszorg, GGZ en jeugdzorg. Hierbij moet aangetekend worden dat het
werkgeversimago niet alleen afhankelijk is van de branche als geheel, maar ook
in sterke mate bepaald wordt door de individuele werkgever. De laatste jaren
zijn organisaties uit verschillende branches (thuiszorg, gehand icaptenzorg, GGZ)
hoog geëindigd in onderzoeken naar de beste werkgevers van Nederland van
Randstad en Intermediair/Effectory. 2

2 . 4 . 3 D o or w e rk g ev e rs e rva re n k n el pu nt en
Ter afsluiting van deze discrepantieanalyse geeft tabel 2.2 de vijf door werkgevers in zorg en WJK in 2013 als belangrijkst ervaren knelpunten weer (en vergelijkt deze met de top vijf uit 2009 en 2011). De top vijf bevat discrepanties van
zowel kwantitatieve als meer kwalitatieve aard. Intransparanties maken geen
deel uit van de top vijf.
Tabel 2.2

Top 5 van als belangrijkst ervaren knelpunten in de sector zorg en WJK, in %
van aantal concerns dat betreffende knelpunten ervaart, 2009-2011-2013

Zorg

2013

2011

2009

1. Vergrijzing van het personeel

46

48

51

2. Beheersing van de werkdruk

42

52

54

3. Het aantrekken van (nieuw) personeel

38

42

60

4. Onvoldoende beschikbaar personeel a.g.v. verlof/vakanties

31

35

47

5. Ziekteverzuim en/of WAO-instroom

30

-

-

1. Afscheid nemen van boventallig personeel

38

38

-

2. Loonkosten

37

29

27

3. Beheersing van de werkdruk

33

47

37

4. Inzetbaarheid van het personeel

26

-

-

5. Vergrijzing van het personeel

23

30

24

WJK

Bron: Panteia (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

In zorg wordt het aantrekken van nieuw personeel door werkgevers steeds minder als knelpunt ervaren, terwijl dit in 2009 nog het belangrijkste knelpunt was.
In de zorgbranches is het aantrekken van nieuw personeel in 2013 nog wel een
belangrijk knelpunt, maar komt nu na vergrijzing en beheersing van de werkdruk
pas op de derde plaats. Nieuw in de top vijf is ziekteverzuim en/of WAO1

Artikel ‘In de zorg zijn nog banen: zorgstudies ongekend populair’, OP : intermediair.nl, 7 augustus 2013.

2

Zie onder meer: intelligence-group.nl; Randstad (2012). Employer Branding. Perception being
reality. Rapport Nederland; Randstad (2013). Employer Branding. Perception being reality. Ra pport Nederland; beste-werkgevers.nl; Intermediair (2013). Intermediair Imago Onderzoek 2013.

37

instroom. Dit is opmerkelijk, omdat het ziekteverzuim in zorg medio 2013 een
historisch laag niveau bereikte. Een mogelijke verklaring is het tijdstip van de
enquête – begin 2013 – toen het ziekteverzuim tijdelijk negatief beïnvloed werd
door de effecten van de toenmalige griepgolf. Dit kan het beeld hebben vertekend.
In de WJK branches is in 2013 het afscheid nemen van boventallig personeel
voor werkgevers het belangrijkste knelpunt. In 2011 was dat nog beheersing van
de werkdruk, dit knelpunt staat nu op een derde plaats. Verder worden loonkosten in de WJK steeds belangrijker als knelpunt (nu op plaats 2). Nieuw in de top
vijf is de inzetbaarheid van personeel.
De tabel laat ook zien dat in zorg in het algemeen vaker knelpunten worden ervaren dan in WJK. Vergeleken met de peiling in 2011 ervaren werkgevers in zorg
over de gehele linie minder vaak knelpunten. Wat WJK betreft, valt in vergelijking met de vorige peiling naast het veel vaker ervaren van problemen met de
loonkosten vooral het minder vaak beleven van problemen met beheersing van
de werkdruk en vergrijzing van het personeel op.

2.5

Conclusie arbeidsmarktdiagnose
T r en d b reu k in d e o n tw ik k e l in g v an d e w e rk g el eg en h e id
Er is sprake van een trendbreuk binnen de sector zorg en WJK. Om de kwaliteit
nu en in de toekomst te waarborgen, kunnen de kosten voor zorg en welzijn niet
meer (onbeperkt) toenemen. Centraal staan op dit moment de aankomende stelselwijzigingen in de langdurige zorg, de decentralisatie van de jeugdhulp en de
bereikte onderhandelingsresultaten in de cure. Gemeenten worden verantwoordelijk voor delen van de thuiszorg, GHZ, GGZ en jeugdzorg gericht op ondersteuning van burgers. Ook aan verzekeraars worden nieuwe taken toebedeeld,
waaronder de nieuwe aanspraak verpleging en verzorging thuis en langdurige
GGZ. De intramurale verpleeghuiszorg en de langdurige gehandicaptenzorg worden gefinancierd via de nieuwe Wlz.
De ontwikkeling van de werkgelegenheid stagneert
Door de beleidswijzigingen neemt de werkgelegenheidsgroei af. De totale werkgelegenheid in de sector neemt niet langer elk jaar toe. Tot 2015 is zelfs sprake
van een daling. Daarna is een beperkte stijging te verwachten.
Een afname van de werkgelegenheid geldt voor de V&V, GHZ, GGZ (curatief en
langdurig) en jeugdzorg. Voor de thuis- en wijkverpleging is echter sprake van
een toename van de werkgelegenheid. De gevolgen van beleidswijzigingen voor
ziekenhuizen en overige zorg zijn vooralsnog relatief beperkt. Naar verwachting
zet in de WMD de daling van de werkgelegenheid van de laatste jaren verder
door. In de kinderopvang is na enkele jaren van bezuinigingen weer sprake van
meer overheidsbudget. Of dit leidt tot een stabilisatie in de sector is nog ong ewis. Het aantal faillissementen stijgt nog en de effecten van de bezuinigingen
werken mogelijk nog langer door.
Nieuwe organisatie van zorg en welzijn beïnvloedt aard en omvang van de werkgelegenheid
De sturing in zorg en WJK komt in het nieuwe beleid in toenemende mate in
handen van (vooral) gemeenten en verzekeraars. De beleidskeuzes die deze maken en de manier waarop deze de sector aansturen, bekostigen en contracteren

38

is een steeds belangrijkere factor voor de kwantiteit en de gevraagde kwaliteit
van de werkgelegenheid. Bovendien kunnen regionale verschillen ontstaan.
In het nieuwe beleid ligt de nadruk meer op preventie, zelfredzaamheid en samenwerking. In de care krijgt dit mede vorm door zorg lokaal (in de wijk) te o rganiseren en een meer generalistische aanpak te hanteren. Extramuralisatie is
een belangrijk onderdeel van het beleid. Voor de cure is sprake van een bepe rking van de uitgavengroei en concentratie van de complexe medischspecialistische zorg, een verschuiving van tweedelijns - naar eerstelijnszorg en
een verschuiving van eerstelijnszorg naar zelfzorg.
Van personeelstekorten naar overschotten
Begin 2013 waren er alleen in een deel van de WJK en de GGZ (verwachte) overschotten van personeel. In de loop van 2013 is dat beeld veranderd. Vrijwel alle
branches verwachten de komende jaren te maken te krijgen met personeelsoverschotten. Uitzonderingen zijn thuiszorgverpleging, verpleeghuiszorg en ov erige
zorg. De verwachte overschotten zijn het grootst in 2015.
De vraag naar personeel is naar verwachting kleiner dan het (nieuwe) aanbod
vanuit het onderwijs en andere sectoren of vanuit inactiviteit. Hoewel minder belangrijk, speelt hierbij ook de latere uittredeleeftijd van het personeel als gevolg
van pensioenhervormingen een rol. Naarmate (bij gelijk blijvende uitstroom) de
zij-instroom vermindert ten opzichte van de situatie voor de trendbreuk, is er
meer ruimte voor arbeidsmarktinstroom vanuit het onderwijs en kunnen overschotten verminderen.
Grotere dynamiek en andere competenties
De stelselwijzigingen leiden bovendien tot verschuivingen in de vraag tussen
aanbieders en daardoor tot verschuivingen van personeel tussen zorgaanbieders.
Geschat wordt dat alleen al in de langdurige zorg 200.000 werknemers te maken
krijgen met een verandering van baan. De inhoud van het werk verandert, ook
voor werknemers die dezelfde baan houden. Daarvoor zijn andere competenties
nodig, in de sfeer van coördinatie, coaching/begeleiding, teamwork, zelfstandi gheid, e.d.
Onzekerheid
Er ontstaan nieuwe kansen. Maar er ontstaat ook veel onzekerheid. Dat komt
mede doordat er nog geen duidelijkheid bestaat over de precieze invulling van
het lokaal door gemeenten in te zetten beleid en over het tijdstip waarop gemeenten de regie voor de verschillende onderdelen van de zorg overnemen. Die
onzekerheid raakt velen, met name in de WMO en in de eerstelijnszorg.

U i td ag in g en vo o r h e t a r b e id s m ark tb el e id
De belangrijkste uitdagingen voor het arbeidsmarktbeleid in zorg en WJK de komende jaren zijn de volgende: 1
Anticiperen op onzekerheid
Voor instellingen is de centrale vraag hoe in te spelen op de stelselwijzigingen.
Van belang is frictiekosten, waaronder gedwongen ontslagen, zoveel mogelijk te

1

Een analyse van de sterktes en zwaktes van en kansen en bedreigingen voor de arbeidsmarkt in
zorg en WJK is opgenomen in bijlage 5.

39

beperken. Vanwege de hierboven beschreven onduidelijkheid is nog niet goed in
te schatten welke kwalificaties wel of niet meer nodig zijn, hoeveel ontslagen
nodig zijn, hoe innovatie vorm kan krijgen en welke medewerkers daarvoor nodig
zijn. Er is een sense of urgency nodig, maar tevens is het van belang onnodig
hard ingrijpen te voorkomen.
Mobiliteit van werknemers
Vanwege de verwachte verschuivingen is mobiliteit van werknemers belangrijk.
Een deel van de zittende werknemers beschikt niet over de in de toekomst benodigde competenties. Sommigen krijgen een andere positie binnen de instelling of
bij een andere instelling. Op dit moment is de mobiliteit op de arbeidsmarkt in
zorg en WJK nog beperkt. De uitstroom is afgenomen. Werknemers durven niet
van baan te veranderen. Men is vaak nog afwachtend en weinig gericht op de eigen loopbaanontwikkeling. Een star personeelsbestand verhoogt de frictiekosten
voor een instelling. Met het oog hierop zetten instellingen onder meer in op tijdelijke en flexibele contracten. Voor de betreffende werknemers is dat een echter weinig aantrekkelijke oplossing. Een belangrijke uitdaging voor werkg evers is
dan ook de vraag hoe de mobiliteit te bevorderen.
Bestaande werknemers versus kansen voor nieuwe instroom
Een belangrijk dilemma is de keuze voor nieuwe (vaak jonge) of zittende (doorgaans oudere) werknemers.
Voor een deel van de recent gediplomeerden is door de werkgelegenheidsdaling
in zorg en WJK het baanperspectief verminderd. Dat geldt overigens niet voor
alle opleidingen: perspectieven voor verpleegkundigen en artsen zijn bijvoo rbeeld goed. Recent gediplomeerden van andere zorg en WJK opleidingen die een
baan vinden, stromen vaak in op een tijdelijk contract. Zeker in 2015 lopen ze
het risico dat dit contract niet wordt bestendigd.
Tegelijkertijd ontstaan door verschuivingen ook kansen en nieuwe functies. Wanneer die liggen bij organisaties die zelf ook te maken hebben met overschotten,
dan staan deze voor het dilemma van de keuze tussen nieuwe instroom versus
bestaande medewerkers. Bij deze keuze spelen naast maatschappelijke verantwoordelijkheid als werkgever en potentiële frictiekosten ook de specifieke inhoud
van een functie een rol. Wanneer veel organisaties (noodgedwongen) kiezen voor
bestaande medewerkers – al dan niet na om-, her- of bijscholing – nemen de
baankansen van recent gediplomeerden af. Dat is slecht voor het werkgeversimago van de sector en vergroot de kans op varkenscyclus-effecten. Wanneer
echter teveel instellingen kiezen voor instroom van recent gediplomeerden, is
dat van negatieve invloed op de arbeidsmarktpositie van oudere werknemers.
Hun kansen op het baanbehoud nemen dan sterk af. Eenmaal zonder werk, komen oudere werkzoekenden ook nog eens heel moeilijk aan een andere baan. Instellingen moeten in dezen dus een goede afweging maken tussen enerzijds instroom van (jonge) recent gediplomeerden en behoud van (oudere) z ittende
werknemers.
Hogere versus lagere niveaus
Naar verwachting neemt in zorg en WJK de vraag naar hoger gekwalificeerd personeel toe ten koste van de lagere kwalificatieniveaus. Zeker op de lagere mboniveaus (niveau 1 en 2) nemen de kansen op (behoud van) werk af. Het betreft
hier een groep waarvoor weinig alternatieven op de arbeidsmarkt zijn te verwachten. Voor gemeenten en Rijk dreigt hiermee de situatie dat (gedwongen)
ontslagen in zorg en WJK elders op de begroting (uitkeringen) neerslaan. Als die
effecten groter zijn dan bij het Regeerakkoord voorzien, dan kan hierdoor de

40

speelruimte van gemeenten en Rijk afnemen. Wellicht biedt voor een deel van
deze groep werknemers de particuliere markt soelaas. Ook bestaat de kans dat
huishoudelijke hulpen kiezen voor het informele circuit. Belangrijk dilemma voor
de sector is daarmee enerzijds te werken aan de perspectieven van lager opgeleide werknemers en tegelijkertijd de juiste mensen weten te vinden voor de invulling van nieuwe taken.
Verandering van competenties
Aan medewerkers worden ook in termen van specifiek (beroeps)competenties
steeds hogere eisen gesteld. Overal, maar met name in een extramurale setting
in zelfsturende (wijk)teams, zijn meer competenties nodig gericht op coaching,
samenwerking en zelfstandigheid. Ondanks overschotten, kunnen er voor spec ifieke competenties en kwalificaties bij instellingen tekorten on tstaan.
Tijdelijkheid, behoud voor de toekomst
Op enig moment in de toekomst is het toch weer nodig dat de financiering en de
werkgelegenheid van zorg en WJK enigszins meegroeien met de door de vergri jzing toenemende zorgvraag. Bovendien moet de bulk van de uittrede van de b abyboomers nog komen. Dan is wel weer sprake van een aanzienlijke vraag naar
personeel en mogelijk brede tekorten. Een belangrijk dilemma is dan ook om
medewerkers op de langere termijn te behouden voor de sector.

41

42

3

Oplossingen voor arbeidsmarktdiscrepanties in
zorg en welzijn

3.1

Introductie
Uit de diagnose komen in hoofdlijnen twee soorten discrepanties naar v oren die
de komende jaren dominant zullen zijn op de arbeidsmarkt van zorg en WJK:
1. Overschotten aan personeel (als gevolg van de hervormingen en bezuinigingen)
2. Tekorten aan medewerkers met bepaalde competenties dan wel het ontbreken
van bepaalde competenties bij zittende werknemers (door specifieke omstandigheden, bijvoorbeeld substituties/taakverschuivingen als gevolg van de ste lselwijzigingen en beleid van stakeholders).
Voor één en dezelfde branche is naar verwachting vaak tegelijkertijd sprake van
overschotten en specifieke tekorten, bijvoorbeeld een overschot aan zorghulpen
en een tekort aan wijkverpleegkundigen in de VVT.
Op langere termijn dreigen mogelijk weer bredere tekorten aan personeel in zorg
en welzijn (als gevolg van de vergrijzing en de toename van de zorgvraag).
De komende tijd zullen instellingen, brancheorganisaties, vakbonden en overheid
oplossingen moeten zien te vinden voor de eerstgenoemde twee discrepanties,
vaak in combinatie met elkaar. Tevens zullen betrokken partijen de bredere, to ekomstige tekorten en de effecten van de oplossingen voor de lange termijn in het
oog moeten houden.
Als kader voor het benoemen van oplossingsrichtingen voor de discrepanties
dient in dit integrerend rapport weer de zogeheten Arbeidsmarktcirkel. Deze o nderscheidt oplossingen in de sfeer van onderwijs, werkenden, reserves en b edrijfsvoering. Daarenboven biedt de cirkel ruimte aan meer algemene, strateg ische oplossingsrichtingen (temperen zorgvraag, randvoorwaarden arbeidsmark tbeleid). Van de Arbeidsmarktcirkel bestaan twee varianten: één gericht op personeelstekorten en één gericht op personeelsoverschotten.

43

Figuur 3.1

‘Metamodel’ oplossingen voor discrepanties arbeidsmarkt zorg en WJK

RANDVOORWAARDEN ARBEIDSMARKTBELEID

OPLOSSINGEN OVERSCHOTTEN

OPLOSSINGEN TEKORTEN

TEMPEREN VRAAG PROF. ZORG

Reserves

Onderwijs

Reserves

Onderwijs

Bedrijfsvoering

Werkenden

Bedrijfsvoering

Werkenden

UITSTROOM NAAR WW/WWB*
(met financiële tegemoetkoming)

OMGEKEERDE ARBEIDSMARKTCIRKEL
Realloceren van personeel

ARBEIDSMARKTCIRKEL
Aantrekken en behouden personeel
+ verhogen arbeidsproductiviteit

*Ultimum remedium/ongewenste oplossingsrichting
Bron: Panteia.

De twee cirkels staan niet los van elkaar. Deels is sprake van ‘communicerende
vaten’. Zo is er een aantal oplossingsrichtingen die specifiek gericht zijn op het
aan elkaar matchen van personeelsoverschotten en –tekorten (bijvoorbeeld poolvorming, mobiliteitscentra, (grens)pendel, bemiddeling van WW-ers, et cetera).
Bovenstaande figuur laat zien dat niet alleen beleid gericht op overschotten en
tekorten de werking van de arbeidsmarkt in zorg en WJK kan verbet eren, maar
dat het ook van belang is de goede organisatorische en financiële randvoorwaa rden, voor zowel oplossingen voor overschotten als voor tekorten, te creëren.
Discrepanties moeten op de korte termijn worden opgelost, zonder dat daardoor
de effecten van de oplossingen voor de lange termijn uit het oog worden verloren.
De volgende paragrafen gaan daarom achtereenvolgens in op:


Organisatie van en randvoorwaarden voor adequaat arbeidsmarktbeleid
(paragraaf 2.2)



Oplossingen voor personeelsoverschotten (paragraaf 2.3)



Oplossingen voor personeelstekorten (functies, competenties binnen fun cties) (paragraaf 2.4).

Elk van de paragrafen wordt afgesloten met een korte samenvattende paragraaf met
de belangrijkste conclusies. Aan het eind van het hoofdstuk volgt een slotco nclusie.
In de huidige situatie biedt niet elk segment van de Arbeidsmarktcirkel oplo ssingsrichtingen die aansluiten op de huidige arbeidsmarktdiscrepanties en de
kansen die de arbeidsmarkt nu biedt. Waar soorten oplossingsrichtingen niet r elevant zijn, zijn ze hieronder in de analyse weggelaten.

44

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van welke oplossingsrichtingen er allemaal
zijn. Het aantal daarvan is groot. Daarbij is het niet mogelijk steeds alle politiek bestuurlijke en beleidsmatige overwegingen te benoemen. De inhoud van de
tekst is voor rekening van de onderzoekers.

3.2

Organisatie en randvoorwaarden arbeidsmarktb eleid
Deze paragraaf stelt de organisatie van en de randvoorwaarden voor arbeid smarktbeleid in zorg en WJK centraal. Daarbij gaat het allereerst om de organisatorische randvoorwaarden voor een adequaat arbeidsmarktbeleid in de sector in
algemene zin. Meer specifiek zijn op dit moment de strategische besluiten over
de inzet van financiële middelen in het kader van de sectorplannen relevant.

T e mp e r en v an d e v r aa g n a a r zo rg
Een bijzondere randvoorwaardelijke categorie wordt in deze paragraaf niet ve rder behandeld: dat is het temperen van de vraag naar zorg. Het huidige beleid
richt zich er op zorg en WJK anders in te richten: meer nadruk op preventie,
meer zelf- en samenredzaamheid; werken met mantelzorg en inzet van vrijwi lligers. Daarmee is de groeiende zorgconsumptie (enigszins) af te remmen. De
relatie hiervan met het arbeidsmarktbeleid kent diverse aspecten:


Ten eerste is het inderdaad een randvoorwaarde: zonder dergelijke maatregelen is het waarschijnlijk dat er meer druk op het werk van professionals
komt en dat er op het gebied van inzet van het personeel verdere aanpassingen nodig zijn. Dit aspect is vanuit arbeidsmarktperspectief echter minder
relevant om hier te beschrijven, want de wijze van organisatie van het temperen van de vraag naar zorg ligt buiten het arbeidsmarktdomein.



Ten tweede betekent minder vraag naar zorg ook minder vraag naar arbeid.
Op de korte termijn vergroot dat personele overschotten, terwijl het op de
middellange termijn mogelijk juist een oplossing voor personele tekorten is.
Hier ligt vooral een relatie met de wijze waarop de invloed van de stelselwi jzigingen al in de diagnose is beschreven.



Ten derde worden de mantelzorgers en vrijwilligers, meer dan nu al het geval
is, onderwerp van het personeels- en opleidingsbeleid. Dit rapport gaat echter over de positie van de professionals in de sector.



Ten slotte stelt een andere inrichting van zorg en welzijn ook andere eisen
aan medewerkers (en daarmee ook aan de beroepen- en onderwijsstructuur).
De medewerker moet meer aansluiten op de eigen kracht en de sociale o mgeving van de cliënt. Op dit punt is er een duidelijke samenhang met de te
kiezen oplossingsrichtingen die hieronder beschreven worden. Het element
van de andere inrichting van zorg en welzijn keert hierin dan ook regelmatig
terug.

45

3 . 2 . 1 A l g em en e ra nd vo or wa a r d en v oo r a r be i ds ma rk tb e l e i d

Organisatorische randvoorwaarden voor

Structurele vormen van overleg en samenwerking

adequaat arbeidsmarktbeleid zorg en WJK

(zowel intra- als intersectoraal)
Sense of urgency
Voldoende (financiële, organisatorische, personele)
middelen voor arbeidsmarktbeleid
Gezamenlijke arbeidsmarktagenda (regionaal en per
branche)
Strategische personeelsplanning op instellingsniveau
Arbeidsmarktonderzoek en e valuatie van arbeidsmarktmaatregelen
Disseminatie en mainstreaming

In principe stelt een situatie van personeelsoverschotten dezelfde soort ran dvoorwaarden aan arbeidsmarktbeleid als een situatie van personeelstekorten:


Het belangrijkste verschil is het naar verhouding grotere belang van intersectorale samenwerking. Een deel van het overcompleet personeel is op andere sect oren dan zorg en WJK aangewezen. Niet alleen is het zaak daartoe samen te werken met kansrijke sectoren, maar ook met intermediaire organisaties als uitzend en outplacementbureaus (soms zijn dat dezelfde organisaties) en mogelijk ook
met UWV en de centrumgemeenten die het arbeidsmarktbeleid regionaal trekken. Omgekeerd kan het ook nodig zijn met andere sectoren te overleggen over
de mogelijke instroom van personeel waaraan binnen zorg en WJK tekorten on tstaan. Op regionaal niveau is het bovendien een optie niet alleen te praten met
andere sectoren, maar ook bijvoorbeeld met organisaties in de sfeer van regiomarketing. Er ligt immers een gezamenlijk belang bij een goed imago van de r egio (met name om hoger opgeleiden van buiten de regio te boeien en binden) en
voldoende emplooi binnen en buiten de sector. Bij het laatste gaat het erom dat
andere sectoren werk moeten bieden aan partners van werknemers in zorg en
WJK, terwijl zorg en WJK omgekeerd voor banen zorgen voor partners van hoo ggekwalificeerde medewerkers uit andere sectoren.



Daarnaast blijft intrasectoraal overleg/samenwerking op landelijk, regionaal
en lokaal niveau van belang (binnen het werkveld, binnen het onderwijsveld
en tussen het werkveld en het onderwijsveld); dit om mogelijkheden binnen
de sector (en tussen de branches) te blijven verkennen, om de stromen bi nnen het onderwijs af te stemmen en om gezamenlijk kansen in andere sect oren te verkennen. Dit is ook van belang om de gevolgen van veranderingen
tussen en binnen functies goed in kaart te brengen en te voorkomen dat
daardoor in een algemene overschotsituatie alsnog specifieke tekorten ontstaan. Voorbeelden van relevante gremia zijn onder meer de regionale wer kgeversverbanden in het kader van RegioPlus, het sectoraal adviescollege h oger gezondheidszorgonderwijs 1 en de regionale samenwerkingsverbanden tus-

1

46

Hbo-opleidingen in de zorg hebben via het sectoraal adviescollege hoger gezondheidszorgonde rwijs regelmatig contact met het werkveld en beroepsorganisaties. Via dit adviescollege, georg aniseerd door de Vereniging Hogescholen, voeren werkgeversorganisaties, werknemersorganis aties en onderwijspartijen overleg over onder andere stageplaatsen, de inhoud van de gezamenli jke competentieprofielen en een goede aansluiting op de beroepspraktijk. Zie: Ministerie van VWS
(2013). Kamerbrief Visie op de arbeidsmarkt in de zorg en onderste uning.

sen ondernemers in de kinderopvang en mbo- en hbo-instellingen. 1 Gezamenlijk kan onder meer de aandacht uitgaan naar het in stand houden van ople idingen en stageplaatsen die door (tijdelijke) overschotten onder druk kunnen
komen te staan.


Op sectoraal en/of regionaal niveau zijn ook strategische besluiten over de inzet van middelen, zoals die in het kader van de sectorplannen, van belang. Op
de sectorplannen wordt hieronder afzonderlijk ingegaan.



Sense of urgency. Regionaal blijkt de belangstelling van bestuurders van instellingen voor de toekomstige arbeidsmarkt-/personele ontwikkeling in de
sector sterk uiteen te lopen. Wat betreft het nemen van besluiten en het vo eren van beleid geldt natuurlijk dat de instellingen in de sector sterk afhank elijk zijn van derden (bijvoorbeeld gemeenten) en politieke ontwikkelingen.
Sommige besturen wachten af tot er meer duidelijkheid is over de gevolgen
van de stelselwijzigingen en andere beleidsmaatregelen, anderen reageren
juist zeer snel, met ontslagen. Zowel een te lage als een te hoge sense of urgency kan averechts uitpakken voor de regionale arbeidsmarkt, voor instellingen en voor de werknemers in de sector. Het is zaak in de regio of branche
snel scenario’s te verkennen en die steeds als leidraad te nemen voor verdere
beslissingen over de aanpak van dreigende arbeidsmarktproblemen (opties
staan verderop in dit hoofdstuk).
Naast aandacht voor de ontwikkeling van scenario’s is het van belang om op
instellingsniveau goed inzicht te hebben in strategische personeelsplanning
(SPP). Veel regionale werkgeversverbanden, brancheorganisaties en A&O
fondsen ondersteunen hun leden bij het ontwikkelen en uitvoeren van beleid
op dit gebied. Daarmee neemt het aantal instellingen met SPP geleidelijk toe.
Er zijn echter ook nog steeds de nodige instellingen die niet of nauwelijks aan
SPP doen. Argument is vaak dat door de aanstaande stelselwijzigingen de s ituatie toch onzeker blijft. Juist in zo’n onzekere situatie is het nodig inzicht in
personele ontwikkelingen te hebben, om bij veranderingen snel te kunnen
schakelen. Kennis over de personele ontwikkeling vanuit SPP maakt het ook
beter medewerkers van de noodzaak van bepaalde maatregelen te overtuigen.



Gedegen (landelijk en regionaal) arbeidsmarktonderzoek ter onderbouwing
van de gezamenlijke sectorale arbeidsmarktagenda (landelijke en regionale
arbeidsmarktanalyses en toekomstscenario’s) en een goede evaluatie van arbeidsmarktmaatregelen kunnen daarin ook een rol spelen. Specifiek probleem
voor het evalueren van interventies op de arbeidsmarkt in zorg en WJK is dat
het in het algemeen lastig is het netto-effect ervan vast te stellen. 2

1

Er zijn 20 regionale samenwerkingsverbanden tussen ondernemers in de kinderopvang en het
beroepsonderwijs. De financiële ondersteuning hiervan vanuit Bureau Kwali teit Kinderopvang
(BKK) is eind 2013 gestopt. FCB geeft in 2014 een financiële stimulans voor de voorzetting van
de samenwerkingsverbanden. Zie: FCB (2014). Stimulans voortzetting regionale samenwerkingsverbanden.

2

Dit blijkt ook uit haalbaarheidsonderzoe k in het kader van het onderzoeksprogramma AZW dat de
(on)mogelijkheden van evaluatie van arbeidsmarktmaatregelen in de zorgsector nader onder de
loep heeft genomen. Daaruit komt naar voren dat op de korte termijn van slechts een klein deel
van de arbeidsmarktmaatregelen die momenteel in de zorgsector worden toegepast een du idelijk
beeld is te verkrijgen van de kwantitatieve effecten. Op langere termijn is een groter deel hierop
evalueerbaar, maar doordat de invloed van externe factoren zich dan doet gelden zal de betrouwbaarheid van effectmeting ook in die gevallen beperkt zijn. In het algemeen geldt hierbij
dat de datavoorziening verbeterd moet worden om effectmeting daadwerkelijk mogelijk te m aken. Zie Panteia, Etil en SEOR (2013). Effectmeting van arbeidsmarktmaatregelen in de zorgsector. Een haalbaarheidsstudie.

47



Ten slotte is het overzetten van succesvol gebleken oplossingen voor a rbeidsmarktproblemen (good practices) en de lessen van mislukkingen (bad
practices) van de ene naar de andere plek (disseminatie en mainstreaming)
van belang. 1 Websites van instanties als de A+O-fondsen in zorg en WJK en
van programma's als In voor zorg (& ondersteuning) spelen hierin een ondersteunende rol.

3 . 2 . 2 S ect o rp la nn en
Eén van de uitkomsten van het Sociaal Akkoord van april 2013 is dat het kabinet
middelen beschikbaar stelt voor cofinanciering van sectorplannen. Het gaat pr imair om ondersteuning bij inspanningen om mensen die hun baan dreigen kwijt
te raken via (inter-)sectorale mobiliteit en scholing aan de slag te houden. Ook
het bieden van kansen aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kan r ekenen op steun, evenals het bieden van kansen aan jongeren om werkervaring
op te doen. Daarnaast moeten sectorplannen bijdragen aan duurzame inzetbaarheid van werknemers en een betere werking van de arbeidsmarkt binnen en/of
tussen sectoren, ook op langere termijn. De sectorplannen bieden hiermee een
financiële impuls voor de meeste van de verder in dit rapport genoemde oplo ssingen.
Eind 2013 zijn voor de eerste tranche op landelijk niveau sectorplannen ingediend door de branches VVT (ActiZ), gehandicaptenzorg (StAG) en WJK (FCB). In
deze sectorplannen ligt het accent vooral op mobiliteit (intern en extern, inclusief
VWNW-trajecten) en (om-, bij- en op)scholing. De aanpak verschilt per branche.
Daarnaast is voor de eerste tranche door zes regionale werkgeversverbanden
een plan ingediend. Het betreft de regionale werkgeversverbanden ZorgZijnwerkt (Haaglanden en Nieuwe Waterweg Noord), Transvorm (Noord-Brabant),
Utrechtzorg (Utrecht) en Zorg en Welzijn (Twente). Andere regio’s zijn bezig met
de ontwikkeling van plannen en zullen deze indienen voor de tweede tranche. Dit
geldt bijvoorbeeld voor ZorgpleinNoord (Groningen/Drenthe) en Sigra (Groot Amsterdam en Zaanstreek/Waterland). Er zijn daarentegen ook regio’s die geen
sectorplan in gaan dienen; onder meer omdat zij problemen voorzien met de cofinanciering.
Wanneer het Agentschap SZW een sectorplan honoreert, is het nodig, met cofinanci ering, projecten vorm te geven. De plannen voor WJK zijn inmiddels goedgekeurd.

3 . 2 . 3 C o nc lu s i e
Voor instellingen in zorg en WJK is het, om bij veranderingen in de nabije to ekomst snel te kunnen schakelen, van belang goed inzicht te hebben in de pers onele ontwikkeling (SPP) op basis van plausibele scenario’s. Juist in een situatie
van onzekerheid over de effecten van de stelselwijzigingen en andere ontwikk elingen in de sector is dat van groot belang. Adequaat arbeid smarktbeleid in zorg
en WJK vraagt verder om (structurele vormen van) overleg en samenwerking,

1

48

Een voorbeeld hiervan is het overnemen van de aanpak van Buurtzorg Nederland (zelfsturende
wijkteams van verpleegkundigen in de thuiszorg) door andere thuiszorginstellingen. Ook het to epassen van de aanpak door Buurtzorg Nederland in andere branches (huishoudelijke zorg, jeug dzorg, GGZ) valt hieronder, evenals de navolging van de Buurtzorg aanpak in andere landen (z oals bijvoorbeeld Zweden en de VS). Zie: Panteia (2013). Creation and development of jobs in
care and support services for adults with disabilities or health problems. Country report on the
Netherlands.

zowel intra- als intersectoraal. Het is zaak ook per regio of branche scenario’s te
verkennen en op basis daarvan besluiten te nemen. In zowel scenariovorming als
SPP kunnen arbeidsmarktonderzoek en evaluatie een rol spelen. Ten slotte is
disseminatie en mainstreaming van succesvol gebleken oplossingen voor a rbeidsmarktproblemen van belang.
Momenteel bieden de sectorplannen mogelijkheden voor intensivering van het
arbeidsmarktbeleid in zorg en WJK. Eind 2013 hebben de branches VVT, gehandicaptenzorg en WJK en enkele regionale werkgeversverbanden een aanvraag i ngediend. Het accent in deze plannen ligt vooral op mobiliteit (intern en extern,
inclusief VWNW-trajecten) en (om-, bij- en na)scholing.

3.3

Oplossingsrichtingen voor personeelsoverschotten
Op korte termijn zijn in zorg en WJK overschotten aan personeel te verwachten
als gevolg van de hervormingen en bezuinigingen. Deze paragraaf beschrijft m ogelijke oplossingsrichtingen voor deze personeelsoverschotten. Daarbij word t
achtereenvolgens ingegaan op oplossingen in de sfeer van werkenden, onderwijs,
reserves en bedrijfsvoering.

3 . 3 . 1 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n w e rk end e n in d e s ect o r
Oplossingsrichting

Specifieke oplossingen

Beperken van de instroom



in arbeidsmarktsegmenten

Minder aantrekkelijk maken van werk (aanpassing van arbeidsvoorwaarden,
randvoorwaarden e.d.)

met matige vooruitzichten



Flexibilisering (inzet van uitzendkrachten, zzp'ers)

arbeidsvraag



Beperking van werving/instroom buitenlandse

Optimaliseren van de inzet



arbeidsmigranten

van het zittend personeel





Bijscholing/opscholing van werkenden


Binnen instelling



Binnen branche



Binnen subsector



Binnen sector

Aanpassen van arbeidsduur (korter werken)


Verkorting van contractuele arbeidsduur



Short-time work arrangements (werktijd-verkorting, deeltijd-ww e.d.)

Verbreding van inzetbaarheid van werknemers
(binnen instelling, binnen branche/sector, buiten branche)

Opvang van (tijdelijke)



personeelsoverschotten

Interne poolvorming (intern uitzendbureau, flexpoo l, invalpool, 0-urenpool
etc.)



Collegiale uitleen



Detachering



Externe poolvorming



Banenbehoud door zzp-status

Bevorderen van gewenste



Bevorderen bewustwording van belang van mobiliteit

uitstroom



Mobiliteitscentra en vacaturebanken



Interne overplaatsing



Intrasectorale mobiliteit



Meestromen met werk dat naar andere sectoren gaat



Intersectorale mobiliteit (zij-uitstroom naar tekortsectoren)



Omscholing (van groepen die op termijn met ontslag bedreigd worden)

49

Oplossingsrichting

Specifieke oplossingen


VWNW-trajecten (al dan niet met omscholing en/of proefplaatsingen elders)



Bevorderen van vervroegde uittreding van ouderen (zie ‘jong voor oud reg elingen’ in kwadrant Onderwijs)



Sociale plannen



Vacaturestop



Afbouw flexibele schil (uitzendkrachten e.d.)



Niet verlengen van tijdelijke contracten



Niet vervangen bij natuurlijk verloop



Gedwongen ontslag (ultimum remedium)

Oplossingsrichtingen die op dit moment in aanmerking komen om personeelsoverschotten tegen te gaan komen hieronder aan de orde.
B ep erk en v an in st ro o m in a rb eid sm a rk ts eg m en ten m e t m at i g e vo o ru i tz ic h ten
F l ex i b i l is er i ng
Instellingen in zorg en WJK houden een flexibele schil aan om veranderingen in
de zorgvraag en beleid soepeler op te kunnen vangen. Er zijn daardoor minder
gedwongen ontslagen nodig; dit beperkt de kosten voor ontslag en wachtgeld regelingen. De keerzijde is dat er minder zekerheid is van werk en functie -inhoud
voor werknemers.
Veel instellingen bieden op dit moment vrijwel alleen nog flexibele dienstverba nden aan. Bij de aanstaande reorganisaties verliezen deze werknemers als eers te
hun baan. De verwachting is daarom dat de komende jaren het aantal flexibele
medewerkers gaat afnemen. Recent gediplomeerden zijn bijna altijd op een
flexibel contract aangenomen. Als ze op enige schaal geen nieuw contract kri jgen, kan dit tot ongewenste effecten leiden: een scheve leeftijdsopbouw in instellingen en een tanend imago van zorgopleidingen, wat mogelijk tot varkensc ycluseffecten zou kunnen leiden. Wel betekenen de stelselwijzigingen naar ve rwachting dat veel mensen van baan moeten veranderen. Dat schept dan weer
kansen ook voor recent afgestudeerde flexibele medewerkers bij niet verlengen
van een contract elders emplooi te vinden.
O p ti m al is e ren v an d e in z et van h et z it t en d p e r so n e el
B i js ch ol i ng /o ps ch o l ing va n we rk en de n
Bijscholing (in de vorm van – korte en passende - functiegerichte opleidingen) en
opscholing (naar mbo- of hbo-diploma’s) zijn belangrijke middelen om beleid gericht op personeelsoverschotten en –tekorten te combineren. Overschotten zijn
er de komende jaren vooral aan verzorgenden. In de toekomst zijn naar verhouding meer verpleegkundigen nodig. Hoewel niet elke verzorgende daarvoor de
capaciteiten heeft, is mogelijk een deel van de verzorgenden op te scholen tot
verpleegkundige (mbo-4).
De hervormingen in de langdurige zorg en ondersteuning leiden tot veranderingen in het werk (wijkgericht, integraal werken). Die hebben tot gevolg dat veel
medewerkers over meer of andere competenties moeten beschikken. Bijsch oling/opscholing kan bijdragen aan de employability van werknemers in zorg en
WJK (binnen de instelling, branche, subsector, sector) en daarmee gedwongen
ontslagen voorkomen of een vlotte wisseling naar een andere baan bevorderen.
Anders dan voorheen heeft een instelling – om reorganisatiekosten te beperken –

50

er in dit geval belang bij werknemers ook te scholen wanneer juist andere instellingen daarvan profiteren.
De regionale werkgeversverbanden zijn op het terrein van bij- en opscholing van
werkenden een belangrijke samenwerkingspartner. Zij kunnen regionaal de zor ginstellingen bij elkaar brengen om na te gaan welke scholingsbehoefte bestaat,
welk aanbod aan scholing er op de markt is en zo nodig in samenspraak met la ndelijke partijen en arbeidsmarkt- en opleidingsfondsen een aanvullend en passend scholingsaanbod laten ontwikkelen. 1 Uiteraard vormen – bij honorering - de
sectorplannen hierbij een belangrijk financieel vehikel.
A a n pa s se n va n a r be i dsd uu r (k or t er w e rk e n)
Het is een optie werknemers voor een aantal uren in plaats van volledig te ontslaan. In 2012 en 2013 kregen enkele kinderopvangorganisaties in de Randstad
daarvoor toestemming van UWV. UWV vond dat deeltijdontslag onvermijdelijk
was, omdat bij ‘gewoon ontslag' onvoldoende met vaste gezichten op de groepen
kon worden gewerkt. Deeltijdontslag is en blijft echter een uitzondering op de
standaard ontslagprocedure waarbij werknemers volgens het afspiegelingsbegi nsel worden voorgedragen voor ontslag. In de kinderopvang waren er echter vaak
geen alternatieven meer. Op het hoofdkantoor en bij de groepshulpen zijn veelal
reeds ontslagen gevallen. Daarna komen de leidsters aan de buurt. Ouders hec hten aan de favoriete leidsters van hun kind. Vallen die weg, dan verdwijnen nog
meer klanten. 2 Deeltijdontslag heeft echter ook nadelen: met deze kleine contracten kan bijvoorbeeld de economische zelfstandigheid van werknemers in gevaar komen. Vakbonden wijzen erop dat de kans bovendien groot is dat men
daarna alsnog de baan verliest en dan is de WW-uitkering gebaseerd op een lager inkomen. 3 Daarentegen kan, zoals in de kinderopvang al weer voorzichtig het
geval is, de werkgelegenheid ook weer aantrekken, waarna de aanstelling qua
aantal uren weer kan worden opgewaardeerd. Een garantie voor die opwaard ering is er bij deeltijdontslag echter niet.
Een recent artikel in ESB noemt een ander alternatief: permanente deeltijdontslagregelingen. Daarmee zijn werkgevers in staat om taken en arbeidsuren uit
contracten te verwijderen die door bijvoorbeeld de technologie kunnen wo rden
overgenomen. Taken en uren die niet overbodig zijn geworden, kunnen op deze
manier gemakkelijk behouden blijven. Met andere woorden: het permanente
deeltijdontslag zorgt ervoor dat technologische vooruitgang niet hoeft te lijden
tot volledig baanverlies binnen organisaties. 4
Er is nog een andere route naar deeltijdontslag, die steeds meer aan populariteit
wint. Daarin wordt aan individuele werknemers gevraagd in te stemmen met een
vaststellingsovereenkomst voor minder uren. Vaak gebeurt dit op basis van ‘gedwongen vrijwilligheid’. 5 Soms ook is er een link met duurzaam inzetbaarheidsbeleid en/of demotie. Een al toegepaste optie is bijvoorbeeld (oudere) werkn e-

1

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

2

Artikel ‘UWV ondersteunt deeltijdontslag kinderopvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 7 december
2012; lexsigma.nl/kinderopvang; Artikel ‘Deeltijdontslag onvermijdelijk?’, IN: Nieuwsbrief Brancheorganisatie Kinderopvang, nr. 83, 21 februari 2013; Artikel ‘Halve baan beter dan geen
baan?’, IN: De Volkskrant, 18 december 2013.

3

Artikel ‘Vakbond vindt deeltijdontslag onwenselijk’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 22 juli 2013’.
4

Artikel 'Arbeidsmarkt van de toekomst vraagt om structureel deeltijdontslag', IN: ESB, 7 febru-

ari 2014.
5

Artikel ‘Halve baan beter dan geen baan?’, IN: De Volkskrant, 18 december 2013.

51

mers de mogelijkheid tot korter werken met een afbouwregeling van het salaris
te bieden.
Anders dan bij deeltijd-ontslag bieden arrangementen om korter te werken, zoals
werktijdverkorting en deeltijd-WW, garanties voor een terugkeer naar de baan in
betere tijden. 1 ActiZ pleit voor revitalisering van de deeltijd-WW. Weliswaar wijst
onderzoek naar eerdere toepassingen van werktijdverkorting (in de jaren tac htig) en deeltijd-WW (recenter) erop dat het effect op vermindering van de werkloosheid c.q. het behoud van werkgelegenheid in de praktijk beperkt is 2, maar
ActiZ verwacht dat dat nu anders ligt. Een deel van de zorgondernemers in de
VVT verwacht na een teruggang in omzet binnen afzienbare termijn weer omzet
te gaan herwinnen. Daarom is de kans nu groter dat deeltijd-WW kan bijdragen
aan de bekostiging van leegloop en daarmee aan het behoud van vakkrachten. 3
O p v an g v an ( t ij d e lij k e ) p e rso n ee lso ve r sc h o t ten
( In te rn e e n e x te rn e ) poo l vo rm i ng
In de zorgsector bestaat reeds een lange traditie van interne pools van werkn emers. Het gaat hierbij veelal om oproepcontracten, al dan niet met een minimum
aantal uren. In een klein aantal gevallen zitten er uitzendkrachten in de pools.
Interne pools bieden instellingen de mogelijkheid fluctuaties in vraag en aanbod
op te vangen. Er zitten echter ook haken en ogen aan. De flexpool blijkt lang
niet altijd (kosten)effectief te zijn. Zo neemt bijvoorbeeld de coördinatielast toe,
is het personeel in de flexpool volgens onderzoek gemiddeld minder gemotiveerd
en daardoor lang niet altijd inzetbaar. 4
Er is in zorg en WJK ook sprake van een groeiend aantal externe flexpools, waa rin verschillende instellingen samenwerken. Zo zijn in Groningen/Dr enthe in 2013
vier welzijnsorganisaties, ondersteund door ZorgpleinNoord, een gezamenlijke
pool van medewerkers (De Pool genaamd) gestart. Op deze manier kunnen de
medewerkers aan het werk blijven en verliest de regio hun deskundigheid niet.
Als medewerkers uit de pool verdwijnen (bijvoorbeeld door het krijgen van een
vaste aanstelling) dan wordt gezamenlijk geworven voor nieuwe kandidaten. In
2014 vindt uitrol plaats naar een pool met brede welzijnswerkers voor de zorg.
Binnen deze activiteit wordt onderzocht/ geëxperimenteerd met het soort functies waarin deze uitwisseling het best kan plaatsvinden en welke bijscholing g ewenst is. Ook SIGRA wil in het kader van het in ontwikkeling zijnde regionaal
sectorplan Zorg Werkt Zeker samen met de gemeente komen tot een arbeidspool.

52

1

Deeltijd WW is een tijdelijke maatregel die de minister van SZW kan nemen in tijden van crisis.
Bij deeltijd-WW blijf een werknemer volledig in dienst bij zijn werkgever, terwijl het werk tot
maximaal de helft van het aantal uren wordt teruggebracht. Voor de niet -gewerkte uren krijg
men een uitkering (WW).

2

APE (2012). Werkt werktijdverkorting? Evaluatie bijzondere werktijdverkorting en deeltijd -WW.

3

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

4

T. de Heer en M. Verweij (2011), ‘De inzet van de flexpool. Wanneer wel en wanneer niet?’, IN:
Zorgmarkt, 2011, nr. 9.

Mogelijke belemmering voor externe poolvorming is het btw-probleem. Omdat
zorginstellingen zelf niet btw-plichtig zijn, kunnen zij de betaalde btw voor uitzendkrachten (waaronder medewerkers van externe pools zijn te rekenen) ook
niet terugvragen. Daarmee zijn deze medewerkers 21% duurder dan bijvoorbeeld zzp’ers of medewerkers van interne pools.
C o l l e g ia l e u it l e en /d eta ch e r in g
Een andere mogelijkheid bij (tijdelijke) overcapaciteit is collegiale uitleen (ofwel
collegiale samenwerking). Daarbij worden medewerkers van een instelling uitgeleend aan of gedetacheerd bij een andere instelling, waar tekorten zijn. Voord elen voor de uitlenende instelling zijn onder meer: 1) tijdelijke besparing op loo nkosten; 2) behoud van vakmanschap van de medewerker voor de eigen organisatie; 3) besparing op de wervings- en inwerkkosten als de instelling opnieuw
personeel nodig heeft; 4) kweken van goodwill onder het eigen personeel (omdat
een structurele reorganisatie wordt voorkomen). 1
M en gv or me n va n po o lvo r m ing en co l l eg ia l e u itl e e n
Er is ook een mix mogelijk tussen (interne en externe) poolvorming en collegiale
uitleen:


Het door Steunpunt in de Zorg ontwikkelde SAAMFLEX is een digitale portal
voor mobiliteit en flexibiliteit van medewerkers in de zorg. Hierm ee kunnen
instellingen flexpools integreren: intern en met andere zorgorganisaties. Ve rvolgens kunnen ze hun flexmedewerkers uitwisselen. Het biedt ook de mog elijkheid medewerkers ervaring in andere branches in de zorg op te laten
doen. 2



Een ander voorbeeld in dit verband is Flexzorg.net. Via een mobiele applicatie
of via het web geeft de zorginstelling de openstaande diensten door aan haar
eigen medewerkers, of indien gewenst aan zzp-ers. De meeste klanten van
Flexzorg.net hebben een flexpool. Door invoering van Flexzorg.net wordt deze
pool vergroot met eigen personeel dat elders in de organisatie werkzaam is.
Bij drukte is dan extra capaciteit uit de flexpool te halen. 3



Een relevant voorbeeld uit een andere sector zijn de regionale vervangerspools in het basisonderwijs. Deze pools bestaan vaak uit een kern van ve rvangers die vast in dienst zijn bij één van de deelnemende instellingen. B ovendien maakt een aantal (recentelijk afgestudeerde) docenten door middel
van tijdelijke contracten deel uit van de pools. 4

In veel gevallen hebben de constructies met collegiale uitleen en flexpools het
nadeel dat sprake is van een BTW-vergoeding die de inlener moet voldoen.
Hooguit wanneer sprake is van een vorm van uitwisseling waarbij beide gedet acheerde medewerkers in dienst blijven van de eigen instelling is dit probleem te
omzeilen. In de meeste gevallen zal echter op enig moment de ene instelling een
surplus en de andere een tekort aan (danwel: ruimte voor) medewerkers he bben.

1

Tjellens.nl/voor-werkgevers/outplacement/collegiale-uitleen.

2

Zorgvoorinnoveren.nl/netwerk/innovatie/872/saamflex ;

3

Flexzorg.net; Artikel ‘Groot besparingspotentieel door flexibel werken’, OP: wgvzorgenwelzijn.nl,
19 september 2012.

4

CAOP (2011). Verkenning (inter)regionale mobiliteit.

53

B a n en b eh ou d do or z z p -s ta t us
Voorbeelden van banenbehoud door zzp-status zijn onder meer de volgende:


Facilitair dienstverlener Sodexo is via de LekkerLeven organisatie actief op
Wmo-gebied. LekkerLeven werkt samen met een aantal lokale reguliere thuiszorgorganisaties. De afspraak is dat deze zich richten op puur verpleegkundige zorg en LekkerLeven alle andere Wmo-taken doet. LekkerLeven houdt de
werkgelegenheid op peil door thuiszorgmedewerkers die hun baan ve rliezen in
te schakelen als zzp-er.1



ZorgpleinNoord oppert het idee om boventallig geworden facilitair medewerkers/koks in de intramurale zorg via (scholings)trajecten toe te leiden naar
zelfstandig ondernemerschap (bijvoorbeeld het runnen van een eigen resta urant of catering).



Volgens FCB zijn veel overcomplete pedagogisch medewerkers in de kinderopvang aan de slag gegaan als zzp-ers, vaak bij gastouderbureaus. Door de
strenge regelgeving voor kinderopvang is het echter moeilijk om als zelfsta ndige individueel kinderopvang te verzorgen. Een mogelijk alternatief is onder
de paraplu van een franchiseorganisatie te werken.
B ev o rd e ren v an g ew en s t e u i ts t ro o m
B ev or d er en b e wus tw or di n g va n b e la n g va n m ob i l i t e it

FCB besteedt in de sectorplannen voor de drie WJK-branches expliciet aandacht
aan (voorlichtingsactiviteiten gericht op) bewustwording bij werknemers van het
belang van duurzame inzetbaarheid en mobiliteit. 2

M ob i l i te i tsc en t ra en va ca t u re ba nk en
ActiZ pleit voor mobiliteitscentra om in het kader van de hervorming van de
langdurige zorg ontslagen medewerkers zo snel mogelijk weer aan een baan b uiten de eigen organisatie te helpen. Het ligt voor de hand hierbij aansluiting te
zoeken bij de lokale/regionale Servicepunten Zorg en Welzijn. 3 In die gevallen
dat daar lokaal en regionaal geen bestaande infrastructuur voor aanwezig is,
zouden mogelijk afspraken te maken zijn met uitzendbureaus. Verder verkent
ActiZ de mogelijkheden voor een landelijke vacaturebank om - in samenwerking
met bestaande lokale/regionale initiatieven –medewerkers en werknemers snel
inzicht te geven in openstaande vacatures. 4
Op dit terrein is, bijvoorbeeld in Limburg, reeds ervaring opgedaan in de jeug dzorg. Met hulp van de provincie Limburg heeft een aantal Limburgse jeugdzor ginstellingen al in 2011 een mobiliteitscentrum ingericht. Dit is een online pla t-

54

1

Artikel ‘Sodexo gaat consumentenmarkt thuishulp op’, OP: zorgvisie.nl, 18 september 2013;
lekkerleven.nl.

2

FCB (2013). Sectorplan W&MD. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt W&MD via Sectorplan; FCB
(2013). Sectorplan Jeugdzorg. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt Jeugdzorg via Sectorplan;
FCB (2013). Sectorplan Kinderopvang. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt Kinderopvang via
Sectorplan.

3

Het UWV en RegioPlus hebben in de periode 2009 - 2011 met ondersteuning van de ministe ries
van SZW en VWS, een impuls gegeven aan de regionale samenwerking in zorg en welzijn. De f inanciering vanuit de Impulsregeling is inmiddels beëindigd, maar de netwerken die met behulp
van de Impulsregeling zijn ontstaan of versterkt, blijven actief. Zi e: servicepuntzorgenwelzijn.nl.

4

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

form waar middels het gebruik van e-portfolio's en mobiliteitscoaches trajecten
worden ingezet om mensen uit de jeugdzorg van werk naar werk te begeleiden.
Het gaat daarbij met name om (omscholing van) werknemers op hbo-niveau. 1
Mede om te voorkomen dat elke organisatie afzonderlijk een eigen mobiliteitscentrum ontwikkelt, inricht en opzet, verkent Zorg aan Zet in (Zuid) Limburg op
dit moment de mogelijkheden van een intrasectoraal regionaal mobiliteitsce ntrum voor zorg en welzijn. Door samen te werken, is gebruik te maken van de
aanwezige expertise, snelheid te maken en professionele invu lling te kiezen.

I nt er n e o ve r p la a t s ing
Een oplossing voor instellingen die een VVT-breed of brancheoverschrijdend aanbod (verpleeghuizen, verzorgingshuizen en thuiszorg) hebben is het opzetten van
een (tijdelijk) intern mobiliteitsbureau. Veel instellingen zijn bezig met dergelijke
mobiliteitsbureaus. Een voorbeeld is ZorgAccent in Twente. Via een eigen intern
mobiliteitsbureau realiseert men hier een pakket van bij- en nascholing en interne mobiliteit. Naast natuurlijk verloop en een vroege start van het mobiliteit scentrum denkt men door dit pakket de personele problemen (enerzijds ove rschotten en anderzijds tekorten) te kunnen oplossen. 2

I nt ra s ec to ra l e mo b i li t e it
Bij intrasectorale mobiliteit gaat het om arbeidsmobiliteit binnen of tussen de
verschillende ‘zorg en WJK’-branches. De Loopbaanwinkel van de sociale partners in de drie WJK-branches biedt verschillende persoonlijke begeleidingstrajecten aan. De persoonlijke begeleiding richt zich op loopbaanoriëntatie en van
werk-naar-werk-trajecten, zowel in groepen als individueel. FCB stimuleert de
trajecten met een financiële bijdrage voor werkgevers (Stimuleringsregeling
Loopbaanwinkel 3). Eind juni 2013 opende FCB ook het Loopbaanplein voor werknemers en werkgevers in de WJK branches. Naast de Loopbaanwinkel zijn hier
allerhande (gratis) diensten en producten vinden, zoals het E -portfolio, vacaturetools en zelftesten op het gebied van arbeidsontwikkeling. 4
Werkgevers in de sector zorg en WJK zijn in 2012 gestart met experimentele
'proeftuinen' om de arbeidsmobiliteit van medewerkers te bevorderen. Het gaat
om vijf regio’s. Elke proeftuin heeft een doorlooptijd van twee jaar. FCB en R egioplus bieden ondersteuning. De resultaten, kennis en ervaring en worden gedeeld met andere organisaties in de sector. 5 Van de regio Haaglanden zijn tussentijdse resultaten bekend. Met het project Van kinderopvang naar zorg, stelt
Werkgeversvereniging ZorgZijn Werkt (ex)kinderopvangmedewerkers in de gelegenheid een verkort omscholingsproject in de zorg te volgen met toekomstpe r-

1

Wise up verzorgt het projectmanagement. Er wordt samengewerkt met Zuyd -Hogeschool. Zie:
NCSI (2012). Bewegen naar een mobiliteitscultuur. Regionale en sectorale impulsen voor een
flexibele en duurzame arbeidsmarkt.

2

Artikel ‘Banen op de tocht in de ouderenzorg’, IN: De Twentse Courant Tubantia, 20 januari
2014.

3

Aanvragen kunnen worden ingediend tussen 15 mei en 30 september 2013. Financiële bijdrage
voor individuele begeleiding bedraagt €300,- per kandidaat. Financiële bijdrage voor groepsbeg eleiding bedraagt €150,- per kandidaat. Per organisatie is voor maximaal 50 kandidaten in 2013
een financiële bijdrage mogelijk.

4

Zie: Loopbaanwinkel.nl; Loopbaanplein.fcb.nl.

5

http://www.fcb.nl/welzijn/sterker-op-de-arbeidsmarkt/mobiliteit-in-welzijn/innovatieve-projecten

55

spectief. In 2013 zijn al 94 (ex) kinderopvangmedewerkers met de verkorte o mscholing gestart. Slechts 8 hiervan zijn uitgevallen. De werkgevers zijn erg e nthousiast over de leerlingen. Bij een van de organisaties is zelfs een nieuwe
naam voor de leerlingen ontstaan; zorgparels. 1 Jarabee maakt onderdeel uit van
een proeftuin met 18 zorgaanbieders en de Hogeschool uit de regio Twente. In
de proeftuin worden vacatures gedeeld en kunnen werknemers snuffelen bij verschillende werkgevers. Volgens Jarabee is overleg (om naar gezamenlijke oplo ssingen toe te werken) tot dusverre het belangrijkste resultaat van de proe ftuin.
Het is een eerste stap naar meer samenwerking, die wellicht noodzakelijk wordt
als gevolg van de decentralisatie.
Eind vorig jaar is Calibris in samenwerking met Stichting Kinderopvang Stad Gr oningen (SKSG) een mobiliteitstraject gestart voor medewerkers die een ople idingstraject naar de zorg wilden volgen. Calibris heeft 10 BBL -vacatures VZ-IG voor
dit traject geworven. Het traject naar de zorg is onderdeel van een bredere stimul eringsregeling: medewerkers konden ook kiezen voor een geldbedrag of een indiv idueel outplacementtraject. De regeling heeft opgeleverd dat ongeveer 70 medewe rkers (30fte) uitstromen. Een aantal van deze medewerkers heeft gesolliciteerd naar
het opleidingstraject VZ-IG. Deze medewerkers zijn allemaal aangenomen en hebben inmiddels een voortraject bij het Alfa-College succesvol afgesloten. In september 2013 zijn ze gestart ze met een opleidingstraject van één jaar. 2
Tussenvorm: het werkgeverschap verschuift naar buiten de sector
Een vorm van mobiliteit die tussen intrasectoraal en intersectoraal in zit is die
van mobiliteit naar de private markt van zorg en welzijn, of naar andere private
sectoren, zoals huishoudelijke verzorging, die werk overnemen. De mate waarin
het eerste gaat gebeuren, hangt sterk samen met de ontwikkeling van die priv ate markt (zie ook verder in dit hoofdstuk: ook de huidige instellingen kunnen op
dat gebied activiteiten ontplooien). De verwachting is dat naast huishoudelijke
hulp en serviceverlening op termijn ook een deel van de werkgelegenheid in de
verzorging en/of woonvoorzieningen zal verschuiven van de publieke naar de
particuliere sector. Een voorbeeld van verdergaand commercieel zorgaanbod zijn
de plannen van facilitair dienstverlener Facilicom zich de komende jaren in te
kopen in huisartsenposten, buurthuizen, thuiszorgaanbieders en sociale wer kplaatsen. Facilicom wil huisartsenzorg, thuiszorg en welzijnswerk organisatorisch
onder één dak brengen en de diensten integraal aanbieden aan gemeenten. 3
In de basis verandert met dit soort bewegingen niet de aard van het werk, maar
gaat wel het werkgeverschap naar buiten de sector. Dit kan een verslechtering,
maar in voorkomende gevallen ook een verbetering van arbeidsvoorwaarden
(private zorg) inhouden. Zelfs slechtere arbeidsvoorwaarden zijn vervolgens
vaak te prefereren boven werkloosheid.

I nt er s ect o ra le m ob i l i te it
Bij intersectorale mobiliteit gaat het om arbeidsmobiliteit vanuit ‘zorg en WJK’branches naar andere sectoren. Een voorbeeld is dat van de 15 PUUR Netwerken.
Deze netwerken bestaan uit grote bedrijven en organisaties uit verschillende se c-

56

1

Projectbeschrijving ‘Talenten behouden voor de zorg - en welzijnsector. Van kinderopvang naar
zorg’, OP: zorgzijnwerkt.nl; Artikel ‘Werkgevers enthousiast over ‘zorgparels’, 13 juni 2013.

2

Artikel ‘Calibris start samen met SKSG mobiliteitstraject in Groningen’, OP: calibris.nl, 2 juli 2013.

3

Artikel ‘Schoonmaakgigant stort zich op de zorg’, IN: De Volkskrant, 15 januari 2014.

toren, waaronder zorg en WJK. Ze bestaan uit fysieke en virtuele ontmoetingsplekken. De netwerken worden ingezet bij boventalligheid, verzuim, re -integratie
of vrijwillige mobiliteit van werk naar werk. Er worden vacatures, klussen, kandidaten en informatie uitgewisseld. Ook worden er gezamenlijke projecten uitgevoerd, zoals de Dag van de Mobiliteit en een gezamenlijk scholingsaanbod. 1. Een
voorbeeld van de PUUR Netwerken is SAM Mokum Web in Amsterdam. Namens
zorg en WJK neemt hieraan onder meer SIGRA deel. SIGRA ziet voor boventallige
lager opgeleide zorg- en WJK-medewerkers in de regio vooral kansen in de hospitality en horeca. 2
ZorgpleinNoord kent twee succesvolle intersectorale mobiliteitsnetwerken (respe ctievelijk GIM en Drenthe Draait). Beide netwerken bestaan elk uit 15 arbeidsorg anisaties, zowel binnen als buiten zorg en WJK. Doel is vraag en aanbod op de a rbeidsmarkt in evenwicht te brengen. Organisaties die zijn aangesloten bij het m obiliteitsnetwerk openen hun deuren voor elkaars werknemers en bieden elkaar
hulp. Vier keer per jaar heeft een netwerkbijeenkomst plaats met mobiliteitsadviseurs, uitwisseling en een thema gerelateerd aan mobiliteit. Er worden ook concr ete kandidaten voor (intersectorale) mobiliteit aan elkaar voorgedr agen.
Vooralsnog lijken voor huishoudelijk medewerkers, facilitair medewerkers, koks
e.d. meer mogelijkheden voor intersectorale mobiliteit (bijvoorbeeld in facilitaire
dienstverlening, hospitality, horeca, toerisme en recreatie et cetera) dan voor
meer sectorspecifiek personeel (zoals verzorgenden en verpleegkund igen). Het
inzetten in andere sectoren van zorg en WJK medewerkers met gespecialiseerde
functies is vaak lastig. Het vergt veel opleidingsinspanning, energie en motivatie.
Het is zaak bij intersectorale mobiliteit niet al te statisch om te gaan met pote ntieel arbeidsaanbod. Men moet niet alleen kijken naar kwalificaties maar vooral
naar competenties. Ook vakvolwassenheid is relevant.

‘ Va n w er k na a r w erk ’ -tr a je ct en ( V WN W )
VWNW-trajecten (al dan niet met een scholings- en EVC-component) vormen,
een belangrijke oplossingsrichting voor personeelsoverschotten in zorg en WJK.
VWNW- trajecten zijn speciaal bedoeld voor met werkloosheid bedreigden en
kunnen zowel intra- als intersectoraal van aard zijn. 3 Tot op heden zijn binnen
zorg en WJK vooral ervaringen opgedaan met intrasectorale VWNW-trajecten.
Vanuit de jeugdzorg bijvoorbeeld zijn herplaatsingen in het verleden veelal in de
zorg gerealiseerd. Dat geldt momenteel ook voor de kinderopvang. VWNW trajecten richting sectoren buiten zorg en WJK zijn doorgaans moe ilijker te realiseren, in verband met de gevraagde kwalificaties.
In 2011 en 2012 zijn in het kader van het Tijdelijk besluit van werk naar werk
met cofinanciering van het ministerie van SZW negen VWNW-experimenten in
verschillende sectoren uitgevoerd. Onderzocht is in hoeverre bedrijven samen
met de vakbond een directe rol kunnen spelen bij het van -werk-naar-werk begeleiden van werknemers. Een van de negen experimenten is uitg evoerd door ZW

1

Zie: puurnetwerken.nl; sigra.nl.

2

Zie: puurnetwerken.nl; sigra.nl. Het toerisme in Amsterdam groeit nog steeds en er worden
bijvoorbeeld veel hotels bijgebouwd

3

Zie bijvoorbeeld: RWI (2008). Van Werk Naar Werk. Activiteiten voor werkloosheid bedreigde
werknemers, de rol van O&O-fondsen en intersectorale mobiliteit; Panteia (2008). Werk op Maat.
Werk op maat. Curatieve Van Werk Naar Werk-activiteiten in de praktijk.

57

Haaglanden. Boventallige zorg en WJK werknemers in de regio Haaglanden werden met een re-integratie- of outplacementtraject naar ander werk begeleid. Dit
gebeurde gefaseerd: 1) oriëntatie, 2) loopbaanpad en 3) marktbewerking. Doe lstelling was 60 VWNW-trajecten met een duur van zes maanden te realiseren en
vervolgens 30 deelnemers te herplaatsen in een baan passend bij hun wensen en
mogelijkheden; dit bij voorkeur in de zorg. Daarnaast moest het project alle
deelnemende werknemers een reëel beeld geven van hun mogelijkheden op de
arbeidsmarkt. Uit de evaluatie van CapGemini blijkt dat het project van ZW
Haaglanden meer deelnemers heeft getrokken dan vooraf beoogd. Van de in t otaal 79 trajecten waren er in september 2012 57 afgerond, 12 trajecten liepen
nog en van 10 trajecten was de status onbekend. Tot dan toe hadden 28 t ransities van werk-naar-werk plaatsgevonden (waarvan overigens ruim de helft plaatsingen bij de oude werkgever betrof). 1
Uit de evaluatie van de negen VWNW-experimenten komt adequate netwerkvorming als essentiële randvoorwaarde voor het welslagen van VNWN-trajecten naar
voren. Van groot belang is de actieve betrokkenheid van de vakbond. Die geeft
vertrouwen door onzekerheid weg te nemen bij werknemers én werkgevers en
biedt - vanwege de nauwe betrokkenheid bij reorganisaties en faillissementen toegang tot werknemer en werkgever. Verder is de kans van slagen het grootst
bij bestaande, goedlopende samenwerkingsverbanden, zoals sectorfondsen en
samenwerkende sociale partners. 2 Kansrijk is ook het door werkgevers - op formele en/of meer informele wijze - aanspreken van hun eigen netwerken, binnen
én buiten zorg en WJK. Te wijzen is in dit verband op de hierboven beschreven
intersectorale mobiliteitsnetwerken. Verder wil instelling voor gehandicaptenzorg
Gemina SVG in Gouda VWNW-trajecten realiseren met steun van de vriendenclub
van de instelling. Daarin zitten 70 lokale/regionale ondernemers die elk op hun
beurt ook weer hun eigen netwerken hebben. Gemina SVG betaalt de transities en
stages. De VWNW-trajecten zijn hier vrijwel uitsluitend intersectoraal van aard.
De evaluatie van de VWNW-experimenten onderscheidt ook een aantal kritische
succesfactoren voor het bereiken van resultaten in netwerken. Deze zijn onder te
verdelen in drie clusters:


Organisatie van het netwerk: inrichting van het netwerk en de mate waarin
het netwerk in staat is de juiste dynamiek te vinden tussen voortdurende
aanpassing en noodzakelijke stabiliteit.



Draagvlak onder de deelnemers: vertrouwen tussen de deelnemers, het juiste
aantal participanten c.q. de schaal waarop wordt samengewerk t en de mate
van overeenstemming over de doelen.



Activiteiten van het netwerk: begeleiding van het proces, communicatieve activiteiten, financiering en juridische middelen (CAO-afspraken, afspraken met
vakbonden en dergelijke).

Deze drie clusters van kritische succesfactoren hebben niet alleen afzonderlijk
invloed op de resultaten van de VWNW-projecten maar kunnen elkaar ook onderling beïnvloeden. 3

58

1

CapGemini Consulting (2012). Evaluatie Experiment Van Werk Naar Werk. Eindrapportage december 2012.

2

CapGemini Consulting (2012), idem.

3

CapGemini Consulting (2012). Evaluatie Experiment Van Werk Naar Werk. Eindrapportage december 2012.

S o c ia le p la nn en
Een sociaal plan regelt wat de gevolgen zijn van een reorganisatie voor med ewerkers. Het bevat vaak afspraken over scholing, begeleidingsfaciliteiten naar
ander werk, welke reisafstand acceptabel is, of hoe een medewerker bezwaar
kan maken tegen de plaatsing op een andere functie. ActiZ wijst in dit verband
op belang van de totstandkoming van realistische sociale plannen en de ondersteunende rol die werkgeversorganisaties daarbij richting individuele werkgevers
kunnen spelen. 1

G e dw on ge n ont s la g
Gedwongen ontslag van personeel (i.e. uitstroom naar WW/bijstand met een f inanciële tegemoetkoming) wordt in het algemeen gezien als ultimum remedium.
Soms kan het niet anders uit oogpunt van het voortbestaan van de instelling.
Het gebeurt zowel collectief (met toestemming van UWV) als individueel (als er
onvoldoende middelen zijn).

3 . 3 . 2 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n o nd e rwi j s
Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Beperken van de instroom in



Goede/eerlijke voorlichting over arbeidsmarktkansen

minder kansrijke opleidings-



Beperking van werving/instroom van buitenlandse studenten

richtingen



Macrodoelmatigheidsbeleid (inkrimping minder kansrijke opleidingen)



Numerus fixus voor minder kansrijke opleidingen



Differentiatie in collegegelden (hoger collegegeld voor minder kansrijke
opleidingen)

Vergroten van de instroom in/



doorstroom naar kansrijke opleidingsrichtingen

Verbreding van minder kansrijke opleidingen met elementen kansrijk ere opleidingen



Bevorderen van doorstroom van minder naar meer kansrijke mbo opleidingen



Bevorderen van doorstroom van minder kansrijke mbo 4 -opleidingen
naar kansrijke hbo-opleidingen



Stimuleren studenten/afgestudeerden tot behalen onderwijsbevoeg dheid

Begeleiding/ondersteuning van



Begeleiding tijdens studie

studenten met matige ar-



Begeleiding tijdens stage



('Warme') overdracht van gediplomeerden door scholen aan partners

beidsmarktkansen
Begeleiding/ondersteuning van
gediplomeerden met matige
arbeidsmarktkansen

arbeidsmarktbeleid


Gediplomeerden (onbetaald/gesubsidieerd) werkervaring laten opdoen
(projecten, werkstages, ‘dakpanconstructies’ e.d.)



1

‘Jong voor oud regelingen’

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

59

B ep erk en v an d e in s tr o o m in m in d e r k an s ri j k e o p le id in g s r i c h t in g en
G o ed e /e e r l i jk e v oo r l icht i ng ov e r a r be i ds ma rk tk a n s en
De afgelopen jaren zijn - onder meer door de Rotterdamse ROC’s - goede ervaringen opgedaan met de zogenaamde ‘Ombuiggesprekken’ . 1 Deze hebben tot
doel (ouders van) leerlingen die zich aanmelden voor populaire, minder kansrijke
opleidingen te bewegen een andere – kansrijkere – studie te gaan volgen. De
aanpak van de ombuiggesprekken is overgenomen door de overheid. Het actieplan Aanpak Jeugdwerkloosheid (maart 2013) bevat onder meer het School exprogramma 2.0. met subsidies voor ombuiggesprekken met jongeren die zich
aanmelden voor een mbo-opleiding (niveau 1 tot en met 4) en begeleidingsgesprekken met bijna gediplomeerde mbo-studenten (niveau 1 tot en met 4). Verder komen voor het schooljaar 2014/2015 digitale studiebijsluiters beschikbaar,
waarmee studenten het arbeidsmarktperspectief van een opleiding kunnen inschatten. 2 Een rol in dezen kan ook de site YouChooz, de landelijke voorlicht ingssite over opleidingen en beroepen in zorg, welzijn en sport, spelen. 3 Overigens is
het zaak bij deze voorlichting niet alleen te kijken naar het korte termijnperspe ctief maar ook de kansen op de arbeidsmarkt op de lange(re) termijn te belichten.

M a cr o do e lma ti gh e i ds be le i d e n n um e rus f i xus
Het kabinet heeft de ambitie de zogeheten macrodoelmatigheid van het opleidi ngenaanbod te vergroten. In 2014 wordt daartoe het wetsvoorstel Macrodoelmatigheid Mbo naar de Kamer gezonden. Dat bevat de volgende elementen 4:


Verplichte objectieve informatievoorziening van onderwijsinstellingen aan st udenten over het arbeidsmarktperspectief (zie hierboven).



Regionale afstemming van het opleidingenaanbod: met werkgevers en tussen
onderwijsinstellingen in de regio. Dit jaar start OCW met het Regionaal Investeringsfonds MBO waar onderwijsinstellingen worden gestimuleerd om in PPSverbanden samen te werken met het bedrijfsleven waaronder de zorginstel lingen. 5

60

1

Onderdeel van de ombuiggesprekken in Rotterdam was een klassikaal gedeelte met jongeren en
hun ouders. Tijdens de sessie kregen deze een door het ROC opgestelde Arbeidsmarktbijslu iter.
Die laat in één oogopslag zien wat de komende jaren de perspectieven zijn met de opleiding en
hoe dat bij relevante andere opleidingen zit. Oo k werd tijdens de sessie het te verwachten sa laris
bekeken. Na het klassikale gedeelte bood het ROC elke jongere en hun ouders een indiv idueel
gesprek aan. Zie: Artikel ‘Leerlingen Welzijn omgepraat naar andere studie’, OP: zorgwelzijn.nl,
6 september 2012; Artikel ‘Minister van Bijsterveldt volgt ombuiggesprek in Rotterdam ’, OP:
rijksoverheid.nl, 7 september 2013.

2

Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief over aanpak jeugdwerkloosheid; Ministerie van VWS
(2013). Kamerbrief Visie op de arbeidsmarkt in de zorg en ondersteuning. School ex-programma
2.0 is een vervolg op het succesvolle School ex-programma tijdens de crisis van 2009. ROA deed
onderzoek naar dat programma. Ongeveer een kwart van de leerlingen heeft zich erdoor laten
beïnvloeden. Zie: ROA (2011). MBO-Diploma 2010: Doorleren of werk zoeken?

3

Youchooz.nl.

4

Macrodoelmatigheid houdt in dat onderwijsinstellingen in samenspraak met andere instellingen
en het (regionale) bedrijfsleven ervoor zorgen dat het opleidingenaanbod arbeidsmarktrelevant
en doelmatig tussen instellingen is georganiseerd. Zie: Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief
Visie op de arbeidsmarkt in de zorg en ondersteuning.

5

Hiermee is € 100 miljoen in 4 jaar tijd mee gemoeid. Zie: investeringsfondsmbo.nl.



De Stichting Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) draagt zorg voor d e verspreiding van gegevens die inzicht geven in de doelmatigheid van het ople idingenaanbod in de regio en sector. Dit gebeurt in de vorm van zogeheten
knipperlichtnormen. Die moeten ervoor zorgen dat een ondoelmatige situatie
niet onbesproken blijft. Hieraan is ook een geschillencommissie gekoppeld.



Handhaving. De Inspectie van het Onderwijs is verantwoordelijk voor de
handhaving van de aangescherpte zorgplicht arbeidsmarktperspectief. 1

In zorg en WJK wordt inmiddels niet alleen op wo- maar ook op hbo- en mboniveau in sommige gevallen een numerus fixus gehanteerd om de instroom in
populaire, minder kansrijke opleidingen te beperken. Voor volgend studiejaar
(2014-2015) hebben vijftien van de zeventien hogescholen met een opleiding tot
verpleegkundige een numerus fixus voor deze opleiding aangevraagd. Dit in navolging van de Hanzehogeschool Groningen die op dit moment al een loting kent
voor hbo verpleegkunde om de instroom van nieuwe studenten te beperken. 2
Overigens wordt de numerus fixus in het hbo ook gehanteerd om de kwaliteit van
de opleidingen te borgen. 3 Als de instellingen (een deel van) hun studenten decentraal selecteren, mogen ze zelf bepalen welke instrumenten ze daarvoor g ebruiken. Dat kan bijvoorbeeld aan de hand van een speciale selectiedag, zoals
Hogeschool Windesheim in Zwolle doet. 4
Richtsnoer bij instroombeperking voor populaire opleidingen op mbo -niveau is
vaak het aantal beschikbare stageplaatsen. Diverse ROC’s hebben een numerus
fixus ingevoerd om de toestroom van nieuwe studenten pedagogisch werk op niveau 3 (PW-3, kinderopvang) te beperken. 5 ROC van Twente hanteert om dezelfde reden een instroombeperking voor de opleidingen tot dokters - of tandartsassistente. 6
Gezien de op langere termijn verwachte tekorten (bijvoorbeeld aan verple egkundigen door een toename van de grijze uitstroom) is numerus fixus niet altijd een
goede oplossing. Er zou juist anticyclisch geschoold moeten worden: nu extra
opleiden voor de toekomstige tekorten. Nu het saldo van belastingaftrek c.q.
subsidieregeling praktijkleren aan de ene kant en stagefonds aan de andere kant
lager uitvalt, kan de financiering van de begeleiding van stagiaires een financieel
probleem worden. Ook kan gedwongen personeelsverloop de begeleidingscapac iteit verkleinen. De enige oplossing voor dit soort problemen lijkt additionele financiering maar een bron daarvoor is moeilijk te vinden.

1

Ministerie van OCW (2013). Kamerbrief over macrodoelmatigheid mbo.

2

Artikel ‘Run op opleidingen verpleegkunde’, OP: nos.nl, 20 juli 2013.

3

Een stijging van de instroom van nieuwe studenten hbo-v van bijvoorbeeld 20 procent is niet zo
maar mogelijk zonder grote aanpassingen bij een hogeschool .

4

Alleen de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden (NHL) en Hogeschool Zeeland hebben dat vooral snog niet gedaan. Zie: Artikel ‘Run op opleidingen verpleegkunde’, OP: nos.nl, 20 juli 2013; Artikel ‘Numerus fixus voor bijna alle hbo-v’s’, OP: nursing.nl, 12 november 2013.

5

Artikel ‘Mbo zet het mes in kinderopvangopleidingen ’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 23 januari
2013.

6

Artikel ‘Blokken voor een baan’, IN: FORUM, nr. 18, 4 oktober 2012

61

B eg el e id in g /o n d e rs t eu n in g v an g ed ip lo mee rd en me t m a t ig e
a r b e id s m ark tk an s en
Door de huidige situatie op de arbeidsmarkt in zorg en WJK is er weinig werk
voor afgestudeerden en bovendien worden recent afgestudeerden, die veelal
slechts een flexibel contract hebben gekregen, vaak het eerst ontslagen. De
meeste recent gediplomeerden zullen – gezien de grote dynamiek op de arbeidsmarkt in de sector die de stelselwijzigingen met zich meebrengen - hun weg
op de arbeidsmarkt wel vinden. Voor de restgroep dient er aandacht te zijn voor
overbruggingsmaatregelen, zeker waar er op langere termijn weer medewerkers
nodig zijn. Probleem hierbij is vaak het ontbreken van financiële middelen. Toch
is er ook in deze richting een aantal kansrijke initiatieven te noemen.

G e d ip l om e er d en ( on be ta a l d/ g esu bs i d i ee r d) w er k er va r i ng la t en o pd oen
Gediplomeerden die in eerste instantie geen werk vinden, kunnen werkervaring
opdoen om hun arbeidsmarktkansen te vergroten voor wanneer in de toekomst
de krapte in betreffende richtingen weer toeneemt.
De Orde van Medisch Specialisten en de Jonge Specialist zijn geen voorstander
van het onbetaald laten werken door jonge, werkloze specialisten 1. Ze hebben
het initiatief genomen tot een solidariteitsplan ter bestrijding van de werkloosheid onder jonge specialisten. Begin 2014 gaan ze maatschappen en ziekenhu izen vragen een gedeelte van hun inkomsten in een ‘knelpuntenpot’ te storten.
Met deze pot willen de beroepsverengingen tweehonderd tijdelijke banen voor
jonge specialisten creëren. 2
Een mogelijkheid om pas afgestudeerden binnen laboratoria (waaraan een ove rschot ontstaat) werkervaring te laten opdoen zijn de zogenaamde ‘dakpanconstructies’. Laboranten die bijna de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt,
werken een pas afgestudeerde laborant in. Andersom ondersteunt de jonge lab orant de oudere laborant door werkzaamheden over te nemen. 3 Een andere onderzochte mogelijkheid is jonge klinisch chemici op projectbasis (of in deeltijd)
aan te nemen. Als bijvoorbeeld iemand met zwangerschapsverlof gaat of het l aboratorium een veranderproject moet uitvoeren, kunnen jonge laboranten i nspringen om het tijdelijke tekort aan personeel op te vullen. 4

62

1

In sommige ziekenhuizen (onder meer het Rijnland Ziekenhuis en het AMC) werkt e een aantal
jonge medisch specialisten met behoud van uitkering. Deze werkstage-achtige constructies waren bedoeld om werkloze specialisten de gelegenheid te geven hun kennis en kunde op peil te
houden en teven de werkdruk van betaalde krachten te verlichten.

2

Artikel ‘Jonge medisch specialist werkt soms onbetaald’, IN: De Volkskrant, 14 december 2013.

3

Uit een enquête onder labhoofden van klinisch chemische laboratoria in Nederland blijkt dat een
derde van de respondenten openstaat voor dergelijke dakpanconstructies Zie: J.J.G Hillebrand
et al. (2012), ‘Van tekort naar overschot. Behoefteberaming klinisch chemici 2012 – 2016’, IN:
Ned Tijdschr Klin Chem Labgeneesk 2012; 37: 254-256.

4

De helft van de labhoofden is bereid jonge klinisch chemici op projectbasis in dienst te nemen.
Zie: J.J.G Hillebrand et al. (2012), ‘Van tekort naar overschot. Behoefteberaming klinisch ch emici 2012 – 2016’, IN: Ned Tijdschr Klin Chem Labgeneesk 2012; 37: 254-256.

‘ J on g v oo r ou d r eg e l in ge n ’
In het Sociaal Akkoord is de mogelijkheid benoemd voor toepassing van ‘jong
voor oud regelingen’: jongeren de kans te geven op de arbeidsmarkt in te str omen en ouderen vervroegd met pensioen te laten gaan. ActiZ onderzoekt m omenteel de mogelijkheden voor een dergelijke regeling in het kader van de he rvorming van de langdurige zorg. 1

3 . 3 . 3 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n de in zet va n r e se r ve s
Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Realloceren van bekende



Inzet van EVC-trajecten voor werklozen

reserves



Inzet van werkcoaches

Realloceren van mobiele



Bevorderen van uitgaande pendel en/of verhuizen naar tekortregio’s in

personen

Nederland


Bevorderen van uitgaande grenspendel en/of arbeidsmigratie naar t ekortlanden



Integratie- en taaltrajecten voor arbeidsmigranten met kwalificaties

Uiteraard nemen de kansen voor reserves op de arbeidsmarkt sterk af, wanneer
er in een sector personele overschotten zijn. Het kan zelfs nodig zijn zij-instroom
te ontmoedigen ten einde voldoende verse instroom van jong gediplomeerden te
kunnen houden. Daarom vermelden we hier alleen een aantal maatregelen die
reallocatie van personele overschotten naar andere regio’s of landen betreffen.
R e a l lo c e r en v an mo b ie l e p e rso n en
B ev or d er en va n u i tga a nd e p en d e l en /o f v e rh ui ze n na a r t ek or t re g io ’s
De arbeidsmarkt in zorg en WJK verschilt regionaal. In bepaalde regio’s is bi jvoorbeeld de zorgvraag (als gevolg van een sterkere mate van vergrijzing) gr oter en het arbeidsaanbod (als gevolg van bevolkingskrimp en het wegtrekken van
jongeren) kleiner dan in andere regio’s. Ook treden door de decentralisaties ve rschillen tussen gemeenten op. Daardoor kunnen de personeelsoverschotten in de
zorg in bepaalde regio’s kleiner zijn of kunnen er zelfs tekorten bestaan. Dat
biedt mogelijk perspectieven voor zorgpersoneel in de andere regio’s (mits b ereid te pendelen of te verhuizen). 2

B ev or d er en va n u i tga a nd e g r ens p en de l /a rb e i dsm i g ra t i e n a a r t ek o r tl a n d en
Er zijn in zorg en WJK diverse personele stromen naar het buitenland waar neembaar. De omvang hiervan is (vooralsnog) relatief beperkt. Sommige hoogopgele ide artsen, die hier geen baan kunnen vinden, trekken naar het buitenland. M edisch specialisten gaan vooral naar Duitsland en de Antillen, huisartsen kiezen

1

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

2

ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie en transformatie
van de langdurige zorg te realiseren.

63

vaak voor het Franse platteland. 1 Australië heeft behoefte aan verplegend personeel dat Nederlands spreekt. Nederlanders die in de jaren '50 daar naartoe tro kken en nu ouder worden, en soms dement, vergeten de Engelse taal verg eten en
vallen terug op het Nederlands. Dat leidt regelmatig tot problemen in de zorg.
Men is daarom op zoek naar Nederlandstalig verplegend personeel. Om grote
aantallen gaat het hierbij echter niet. 2
In Duitsland zijn naar verhouding veel vacatures voor pedagogisch medewerkers
in de kinderopvang. Dit komt mede doordat de Duitse regering heeft besloten dat
er vanaf 1 augustus 2013 voldoende kinderopvang moet zijn voor ieder één - of
tweejarig kind. Dat betekent een enorme impuls voor de kinderopvang in Duit sland. 3 Hoewel er ook verschillen zijn, is de opvang in Duitse kinderdagverblijven
(Kita’s) in veel opzichten vergelijkbaar met die in Nederland. Uiteraard is een
goede beheersing van de Duits taal van belang, maar dat hoeft geen barrière te
zijn, omdat taalverschillen aan de grens vaak gering zijn. 4 FCB Kinderopvang
heeft het Werken-in-Duitsland-loket: een online plek waar pedagogisch medewerkers kunnen onderzoeken of werken op een Kita iets voor hen is. De site b evat onder meer ook een overzicht met vacatures en allerhande praktische info rmatie. 5 Zorg aan Zet in Limburg meldt echter dat voorlopig slechts enkele tientallen Limburgse kinderopvangwerkers in Duitsland werken (vooral vanuit Venlo
en zuidoost-Limburg). Probleem is dat men niet te ver wil reizen, waardoor de
grote steden in het Roergebied buiten beeld blijven.
Een idee is verder niet alleen voor de kinderopvang, maar ook voor zorgfuncties
de mogelijkheden van het werken in Duitsland te onderzoeken. Opnieuw ziet
Zorg aan Zet voor samenwerking tussen Nederland, Duitsland en België op het
gebied van de arbeidsmarkt in zorg en WJK echter weinig soelaas. Alle drie la nden zitten met dezelfde problemen: overschotten aan de onderkant en tekorten
aan bepaalde typen van gespecialiseerd personeel.

3 . 3 . 4 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n de b e dr i j fs vo e r ing va n in st e l l i n g en
Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Verhuizen van activiteiten



Verplaatsing van activiteiten naar andere regio’s/landen

Optimaliseren van de arbeids-



Aanpassen functie-inhouden (verbreding functie 'overschotpersoneel'

productiviteit (beter benutten

met taken van 'tekortpersoneel')

beschikbaar arbeidspotentieel)

64

Uitbreiden van de (core-)



(Intensivering) actieve acquisitie/ creëren extra vraag

business



Uitbreiding portfolio (aanvullende typen producten/diensten)



Integratie van werkzaamheden met die in andere branches

1

Uit cijfers van BKV, het grootste artsendetacheringsbureau van Nederland, blijkt dat de afgel open 5 jaar zeker 85 medici naar Duitsland en 50 naar de Antillen gingen . Zie: Artikel ‘Nederlandse artsen zoeken werk over de grens’, OP: intermediair.nl, 6 mei 2013.

2

Artikel ‘Australië zoekt Nederlandstalige verplegers’, OP: zorgvisie.nl, 14 augustus 2013.

3

Artikel ‘Alle Duitse peuters recht op kinderopvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 31 juli 2013.

4

Een concreet voorbeeld in dit verband zijn boventallige pedagogisch medewerkers van Kindero pvang Humanitas in de oostelijke grensgebieden die aan de slag kunnen in de Duitse kindero pvang. Zie: Artikel ‘Humanitasmedewerkers aan de slag in Duitse kinderopvang’, OP: zorgvisie.nl,
4 september 2013.

5

Artikel: ‘Nieuw: Het Werken-in-Duitsland-loket’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 16 december 2013;
fcb.nl.

V e rh u i z en v an ac t iv i te i t en
Mogelijk leidt de hervorming van de langdurige zorg ook tot verruiming van de
mogelijkheden om zorg in het buitenland vergoed te krijgen. Het kabinet wil i mmers een meer divers zorgaanbod en meer keuzevrijheid. Zorg in het buitenland
past daar ook bij. Zorgaanbieders en zorgverzekeraars kunnen zich daarmee o nderscheiden. Omdat ouderen tegelijkertijd meer zelf moeten betalen, zal het
aanbod van zorg in het buitenland vooral in het particuliere segment toenemen.
Nederland kan zich hierbij spiegelen aan Noorwegen dat vooral naar Spanje veel
ouderenzorg heeft geëxporteerd. 1 Wanneer het zorgpersoneel meegaat naar deze
landen en er zorg verschuift naar het particuliere segment, kan dit mogelijkh eden voor werk inhouden voor potentieel overcompleet personeel.
U i tb r e id en v an d e ( c o r e -) b u s in e s s
( In te ns iv e r in g) a c t ie ve a c qu i s it i e/ c r eë r en e xt ra ( pr i va t e ) v ra a g
In verschillende zorg en WJK branches zijn initiatieven gericht op het creëren
van extra vraag. Een voorbeeld is een eerstelijns fysiotherapiepraktijk in Groningen die goedkope basic fysiotherapie aanbiedt voor minder vermogenden en/of
mensen die geen aanspraak (meer) kunnen maken op een vergoeding door de
zorgverzekeraar.
Een manier voor verpleeg- en verzorgingshuizen om extra vraag te creëren is
aanbieden van luxere zorg tegen hogere kosten. Vermogende ouderen betalen
sinds 2012 een hogere eigen bijdrage en willen daarvoor iets terug. Dat maakt
het voor hen aantrekkelijk om meer te betalen voor een woon(- en/of
zorg)voorziening waar ze een omgeving en service krijgen die meer op hun we nsen zijn afgestemd. Tegelijkertijd wil het kabinet een diverser zorgaanbod en
meer keuzevrijheid. Luxere vormen van verzorgings- en verplegingshuizen buiten de reguliere VVT om, zoals zorgvilla’s en Martha Florahuizen (gespecialiseerd
in zorg voor Alzheimerpatiënten), passen hier goed in. 2 Boven is erop gewezen
dat dit ook in het buitenland kan plaats hebben.
Ondernemers in de kinderopvang en de buitenschoolse opvang z oeken naar creatieve manieren om ouders te lokken. Bij deze lokkertjes kan het gaan om (een
combinatie van) cadeaus om ouders over de streep te trekken, werklozenkorting,
tijdelijk gratis opvang (voor solliciterende en/of minder vermogende ouders) en
differentiatie in tarieven voor ouders met verschillende portemonnees. 3
Een steeds meer genoemde, maar door de politiek vooralsnog niet nagestreefde,
variant om meer (regulier) werk te creëren in met name de huishoudelijke ve rzorging is de invoering van dienstencheques, zoals deze in België al jaren met
succes worden gebruikt. Dit zijn gesubsidieerde coupons waarmee cliënten bi jvoorbeeld huishoudelijke hulp kunnen inkopen. Het in opdracht van Vebego door
PWC verrichte onderzoek naar deze cheques levert daar een goede onderbouwing
voor. Het onderzoek laat zien dat door invoering van de cheques met name aan
de onderkant van de arbeidsmarkt veel verlies aan werkgelegenheid kan worden

1

Artikel ‘Bejaardenoord Spanje’, IN: De Volkskrant, 27 juli 2013.

2

Artikel ‘Oud worden in luxe zorgvilla’, IN: Het Financiële Dagblad, 23 juni 2013; Artikel ‘CZ
steekt geld in luxe verpleeghuis’, OP: zorgvisie.nl, 27 augustus 2013..

3

Artikel ‘Creatieve manieren om ouders te lokken’, IN: De Volkskrant, 19 juni 2013; Artikel ‘Gratis
kinderopvang voor solliciterende ouders’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 6 augustus 2013; Artikel
‘Hoorns kinderdagverblijf wil gratis opvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 7 augustus 2013; Artikel
‘Kansen zien in krappe tijden’, IN: Management Kinderopvang, november 2013.

65

voorkomen en zwart werk wit kan worden gemaakt. 1 Wel is van belang te wijzen
op de fraudegevoeligheid van deze organisatie van huishoudelijk werk en op het
grote budgettaire beslag dat hiermee gepaard gaat. Er zijn ook alternatieven te
bedenken, zoals de Duitse minijobs of vormen van fiscale aftrekbaarheid. Deze
alternatieve vormen hebben overigens weer hun eigen nadelen (respectievelijk
een laag inkomen voor werkenden en minder belastinginkomsten).

U it br e i d in g po rt fo l io (a a n vu l l en de ty p en p ro duc t en / di e nst en )
Een andere variant is het uitbreiden van de portfolio van producten/diensten van
de instelling. In de VVT is onder meer te wijzen op zorghotels, die tijdelijk verblijf
bieden met 24-uursverpleging en -verzorging. Naast algemene verpleging en
verzorging bieden veel zorghotels extra zorg op het gebied van fysiotherapie, e rgotherapie, logopedie, psychologie en diëtetiek. 2 Verder is het combineren van
zorg met wellness te noemen. Een voorbeeld in dit verband is de bouw van het
Parkhotel Bad Arcen, een nieuw zorg- en wellnesshotel dat in directe verbinding
met het Roompot Thermaalbad Arcen komt te liggen. 3 Weer een andere optie is
de uitvoering van de sociale werkvoorziening, alhoewel daarop natuurlijk ook bezuinigingen van toepassing zijn als de Participatiewet wordt ingevoerd.
Ook in de kinderopvang/ buitenschoolse opvang worden extra diensten aangeboden om de locaties gevuld te krijgen c.q. het personeel aan het werk te houden.
Zo bieden veel kinderopvangorganisaties flexibele opvang aan (in de avond, het
weekend, incidenteel, voor bedrijven etc), waarbij alleen de daadwerkelijk g ebruikte uren in rekening worden gebracht. 4 Er zijn ook ondernemers die kinderopvang aanvullen met andere opvangvormen zoals peuterspeelzaal, gastoude ropvang en/of opvang thuis.
Een zeer specifieke nieuwe vorm van opvang is “uitvaartopvang”. Zo werkt bi jvoorbeeld Catalpa Kinderopvang in Twente samen met een uitvaartbedrijf uit de
regio. Speciaal getrainde leidsters vangen kinderen op tijdens en rond de ui tvaart.
Deze vorm van opvang valt niet onder de Wet Kinderopvang en ouders hebben dus
ook geen recht op kinderopvangtoeslag, maar moeten het zelf betalen.
Te noemen is verder de 24-uursopvang op Schiphol door CompaNanny ten behoeve van het vliegend personeel (dat veelal onderweg is) en het grondpersoneel
(dat vaak op hele andere dan de ‘normale’ werktijden werkt).
Ten slotte zijn er kinderopvangorganisaties die samenwerking zoeken met lokale
ondernemers om extra activiteiten aan te kunnen bieden. Zo heeft één van de
ondernemers in het Kinderopvangpanel van Linkin Business geïnvesteerd in de
samenwerking met lokale ondernemers om zo het activiteitenaanbod uit te breiden met sport-, muziek- en theaterlessen.

66

1

Artikel ‘ActiZ roept op tot samenwerking: Werkgelegenheidsplan voor ontslagen thuiszorg ’, OP:
actiz.nl, 27 november 2013; PWC (2013). Nieuwe werkgelegenheid voor laagopgeleiden. De
waarde van dienstencheques voor Nederland.

2

Zorghotels.nl.

3

Artikel ‘Roompot start bouw zorg- en wellnesshotel en thermaalbad’, OP: zorgvisie.nl, 30 augustus 2013.

4

Ook minister Asscher van SZW heeft aangegeven de kinderopvang flexibeler te willen maken
(met het oog op het beter kunnen combineren van werk en zorg). Hij is daarover in gesprek met
de branche. Zie: Artikel ‘Blijven stressen of werk en zorg beter verdelen?’, OP: trouw.nl, 18 november 2013.

I nt eg ra t i e va n w e rk za a m he d en m et d i e in a n de r e b ra n ch es
Bij deze oplossingsrichting gaat het allereerst om gecombineerde zorg/ we lzijnstaken en -activiteiten. Relevant is de omvorming van het stimuleringsprogramma ‘In Voor Zorg!’ in ‘In Voor Zorg & Ondersteuning’. Sinds 2009 bestaat
het 'In Voor Zorg!' programma van WS en Vilans om zorgaanbieders in de lan gdurige zorg te helpen meer toekomstbestendig te worden. Betrokken partijen
zullen door de hervorming van de langdurige zorg de komende jaren op een a ndere, meer integrale manier moeten werken. Dat vraagt om andere organisatievormen. Hoe eerder en beter huidige aanbieders hierop inspelen, hoe minder
snel zij terrein verliezen ten opzichte van innovatieve nieuwkomers. Op verschi llende plaatsen nemen instellingen in zorg en WJK inmiddels aanpalende taken uit
andere branches in de sector over.
Ook in de kinderopvang is veel sprake van sectoroverstijgende integra tie van
werkzaamheden. Hierboven is reeds gewezen op het combineren van kindero pvang met peuterspeelzaal. Naar verwachting zal dit in de toekomst steeds stru cturele vormen gaan aannemen, waarbij ook verbinding wordt gelegd met het b asisonderwijs. Er ontstaan steeds meer Integrale Kindcentra (IKC’s) waarin organisaties als onderwijs, kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang, peuterspeelzaal
en welzijnsactiviteiten voor kinderen – organisatorisch en fysiek op één locatie zijn samengevoegd. 1
Het programma Kies nu voor Kinderen, een initiatief van het Kinderopvangfonds
en de Bernard van Leer Foundation, wil de versnippering van het aantal kin dvoorzieningen definitief aanpakken. Het streven is volledige integratie van de
peuterspeelzaal in de kinderopvang en intensievere samenwerking van de buitenschoolse opvang met het onderwijs. Daardoor is de leidster -kindratio te verlagen en wordt de kinderopvang toegankelijk voor alle kinderen, ongeacht of hun
ouders werken of niet. SEO onderzoek heeft berekend dat deze he rvorming van
de kindvoorzieningen 5 miljoen euro per jaar oplevert. 2 In een aantal grote gemeenten (onder meer Leeuwarden, Oss, Rotterdam, Eindhoven en Amersfoort)
wordt reeds (een variant van) het concept van Kies voor Kinderen reeds toeg epast. 3 De plannen van het ministerie van SZW voor een landelijke peutervoorziening sluiten aan bij het concept van Kies voor Kinderen. Deze voorziening krijgt
vermoedelijk de vorm van twee dagdelen opvang voor alle kinderen vanaf 2,5
jaar, ongeacht of de ouders werken of niet, gefinancierd met het geld voor de
kinderopvangtoeslag.
De nieuwe samenwerkingsvormen van de kinderopvang met peuterspeelzaalwerk
en onderwijs (en in sommige gevallen ook met sport en welzijnsorganisaties)
vraagt andere competenties van medewerkers in de kinderopvang. 4 In theorie
bieden deze samenwerkingsvormen kansen voor de werkgelegenheid in de kinderopvang, in de praktijk zal echter eerder sprake zijn van een bedreiging omdat

1

Deels komt dit doordat gemeenten op betreffende gebieden meer verantwoordelijkheden he bben
gekregen/krijgen. Deels ook is het onoverkomelijk, om leegloop in een buurt te voorkomen.

2

SEO (2013). De waarde van Kies nu voor Kinderen.

3

Artikel ‘In veel gemeenten gaan alle peuters al naar de voorschool’, OP: kinderopvangtotaal.nl,
20 september 2013; Artikel ‘Eindhoven heeft straks geen voorschool meer nodig’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 2 juli 2012.

4

FCB (2013). Sectorplan Kinderopvang. Extra inspanning voor arbeidsmarkt Kinderopvang via
Sectorplan.

67

het primaat/ de regie vaak bij het onderwijs zal komen te liggen. Het onderwijs
zal vooral onderwijspersoneel willen inzetten.

3 . 3 . 5 H u i d ig b e le i d i ns te l l in ge n g er i cht o p p er so ne e ls ov e rsc ho tt en
De werkgeversenquête AZW 1 biedt inzicht in het aandeel instellingen in zorg en
WJK dat op dit moment actief beleid gericht op personeelsove rschotten voert. In
2011 was inkrimping van het personeelsbestand bij 19% van de instellingen in
zorg en 22% van de instellingen in WJK al een thema waarop men actief beleid
voerde. Twee jaar later (eind 2012, begin 2013) waren deze percentages met
37% en 62% aanzienlijk hoger. Binnen de zorg zijn het met name instellingen in
de GGZ en de ziekenhuiszorg (elk met 50%) die actief beleid voeren op dit gebied op enige afstand gevolgd door de thuiszorg en de gehandicaptenzorg (re spectievelijk 40 en 38%). Opvallend is de naar verhouding lage score voor de
verplegings- en verzorgingsinstellingen (25%). Binnen WJK scoren kinderopvang
en jeugdzorg het hoogst (met 66 en 64%).
Figuur 3.2

Maatregelen inkrimping personeel

Verkorten contractuele dienstomvang
Overplaatsing personeel
Regeling voor werktijdverkorting
Niet verlengen tijdelijke contracten
Vacaturestop
Outplacement (Werk naar Werk)
Gedwongen ontslag
Niet vervangen bij natuurlijk verloop
0%

20%

40%

60%

80% 100% 120%

WJK

Zorg

Bron: Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

Bovenstaande figuur laat zien dat instellingen in zorg en WJK in eerste instantie
vooral inzetten op het niet aannemen van nieuw personeel (niet vervangen bij
natuurlijk verloop en vacaturestop) en het niet verlengen van tijdelijke contracten. Vast personeel wordt door een meerderheid van de instellingen echter ook
niet langer meer ontzien: voor maatregelen die medewerkers met een vast
dienstverband treffen – zoals gedwongen ontslag, outplacement, het overplaatsen van personeel en het verkorten van contractuele dienstomvang – wordt vaker gekozen dan in de vorige meting in 2011.

1

68

Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013.

3 . 3 . 6 C o nc lu s i e
Ten eerste kunnen oplossingen voor personeelsoverschotten in zorg en WJK zich
richten op de werkenden in de sector:


Flexibilisering beperkt de kosten van gedwongen uitstroom voor zorginstellingen. Tegelijkertijd biedt het weinig werkzekerheid voor werknemers.



Bij-/opscholing kan bijdragen aan de employability van werknemers in de sector, waarmee gedwongen ontslagen zijn te voorkomen of een vlotte wisseling
naar een andere baan is te bevorderen. De scholingsmogelijkheden zijn voor
hoger-middelbaar en hoger opgeleiden groter dan voor lager-middelbaar en
lager opgeleiden. Meest geëigende scholingsvorm voor werkenden zi jn functiegerichte opleidingen (korte maatwerkopleidingen).



Een mogelijke oplossing voor personeelsoverschotten ligt in korter werken
door deeltijdontslag, individuele vaststellingsovereenkomsten voor minder
uren of korter werken-arrangementen.



(Tijdelijke) personeelsoverschotten zijn ook op te vangen door (interne en/of
externe) poolvorming, hoewel hier ook haken en ogen aan zitten (o.m. in te rmen van meer coördinatielast en mindere motivatie/inzetbaarheid van pers oneel). Belemmering voor deze pools is het BTW-probleem. Alternatief voor
poolvorming is collegiale uitleen/detachering. Banenbehoud door wer knemers
een zzp-status te geven is eveneens een oplossing, maar betekent wel ve rslechtering van de rechtspositie/werkzekerheid van betrokken werknemers.



Belangrijkste oplossingsrichting in de sfeer van werkenden is het bevo rderen
van de interne, intra- en intersectorale mobiliteit, in het bijzonder door middel
van VWNW-trajecten. Randvoorwaarden voor adequate mobiliteitsstromen zijn
het bevorderen van de bewustwording bij werknemers en ondersteuning door
middel van mobiliteitscentra/ vacaturebanken en (intersectorale) mobiliteit snetwerken. Doorgaans is – in verband met de gevraagd kwalificaties –interne
of intrasectorale mobiliteit makkelijker te realiseren dan intersectorale mobiliteit. Voor huishoudelijke medewerkers, facilitair medewerkers, koks e.d. zijn
meer mogelijkheden voor intersectorale mobiliteit dan voor meer sectorspec ifiek opgeleid personeel zoals verzorgenden en verpleegkundigen.



VWNW-trajecten zijn mobiliteitstrajecten - al dan niet met een scholingscomponent - voor met werkloosheid bedreigde werknemers. Essentiële randvoo rwaarde voor het welslagen van VWNW-projecten is adequate netwerkvorming.
Van belang hierbij zijn actieve betrokkenheid van het personeel (bijvoorbeeld
via de OR of de vakbond), aansluiting bij reeds bestaande goede lopende se ctorale samenwerkingsverbanden tussen werkgevers en werknemers (dit kan in
de sectorfondsen) en het door individuele werkgevers aanspreken van hun e igen netwerken. Kritische succesfactoren voor het bereiken van resultaten in
een VWNW-netwerk zijn de inrichting van het netwerk, het draagvlak onder de
deelnemers en de activiteiten van het netwerk (o.m. in termen van procesb egeleiding, communicatie, financiering en juridische middelen).



Bij reorganisaties dienen realistische sociale plannen te worden opgesteld.
Gedwongen (collectieve of individuele) ontslagen dienen gezien te worden als
ultimum remedium.

Naast oplossingsrichtingen voor werkenden zijn ook oploss ingen in de sfeer van
onderwijs, reserves en bedrijfsvoering relevant:


Onderwijs: De instroom in minder kansrijke opleidingen is te beperken door
goede voorlichting, macrodoelmatigheidsbeleid en een numerus fixus. Laats tgenoemde maatregel is overigens niet altijd een goede oplossing (gezien de

69

op langere termijn weer te verwachten tekorten aan bijvoorbeeld verplee gkundigen).
Voor minder kansrijke recent afgestudeerden in zorg en WJK zonder werk
zouden overbruggingsmaatregelen getroffen kunnen worden (werkstageachtige constructies, ‘jong voor oud’ regelingen). Probleem is dat daa rvoor de
middelen vaak ontbreken.


Reserves: Oplossingsrichtingen in de sfeer van mobiele reserves zijn het bevorderen van uitgaande pendel/verhuizing naar tekortregio’s en uitgaande
grenspendel/ arbeidsmigratie naar tekortlanden. Voor beide geldt dat wer knemers bereid moeten zijn te pendelen of te verhuizen. Hoger opgeleiden zijn
dat in het algemeen eerder dan lager opgeleiden. De internationale stromen
lijken vooralsnog beperkt.



Bedrijfsvoering: Bij aanpassingen van de bedrijfsvoering om personeelsoverschotten te voorkomen gaat het onder meer om verplaatsing van zorg en personeel naar private vormen in het buitenland (bijvoorbeeld Spanje) en uitbreiding van de core-business. Eerstgenoemde oplossingsrichting sluit aan bij
het streven naar een meer divers zorgaanbod en meer keuzevrijheid. Bij de
tweede oplossingsrichting gaat het om het creëren van extra vraag (door actievere acquisitie), de uitbreiding van de portfolio van producten/diensten
en/of de integratie van de werkzaamheden met die in andere sectoren. Op dit
gebied is in zorg en WJK reeds een aantal - soms verrassende - nieuwe initiatieven waarneembaar.

3.4

Oplossingen voor tekorten (functies, competenties binnen fun cties)
De diagnose laat zien dat op korte termijn in zorg en WJK door specifieke o mstandigheden - bijvoorbeeld substituties, taakverschuivingen, andere methoden
van werken e.d. in het kader van de hervormingen – tekorten in personele zin
ontstaan: deels aan medewerkers die nieuwe functies kunnen invullen en deels
aan huidige functionarissen die over bepaalde extra benodigde competenties b eschikken. Dit hoofdstuk beschrijft aan de hand van de vier kwadranten van de
Arbeidsmarktcirkel oplossing(srichting)en voor deze tekorten, met name vanuit
het perspectief van de stelselwijzigingen en andere relevante beleidsmaatregelen
in zorg en WJK. Daarom beschrijven we niet altijd alle mogelijke oplossingen
binnen een bepaald kwadrant.
Op langere termijn is - als gevolg van vergrijzing en verdere toename van de
zorgvraag - weer sprake van bredere personeelstekorten in de sector. We gaan
hier in deze paragraaf alleen (kort) op in wanneer er op dit moment al acties n odig zijn.

3 . 4 . 1 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n o nd e rwi j s
De komende jaren verandert de wereld voor een behoorlijk deel van de zorgmedewerkers, met name voor wie werkzaam is in de langdurige zorg. Het onderwijs
heeft enige tijd nodig hierop te reageren, zoals Calibris opmerkt. Op dit moment
verandert het beleid snel. Het duurt enige tijd om de ontwikkelingen in de kwalificatiedossiers te verwerken. Veranderingen in onderwijs(curricula) kosten de
nodige tijd. De effecten ervan op de arbeidsmarkt komen vervolgens pas na ui tstroom uit het onderwijs (dus na een aantal jaar) tot uitdrukking. Het is mogelijk
dat de arbeidsmarktsituatie dan volledig anders is.

70

Hier ligt het werkterrein van de Commissie Innovatie Zorgberoepen en – opleidingen, die een toekomstbestendig stelsel van beroepen en opleidingen onderzoekt. De werkzaamheden daarvan liggen voorbij het korte en middellange termijnperspectief van dit rapport.

Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Bevorderen instroom en gediplomeerde uit-

Bevorderen instroom

stroom
Bevorderen studierendement
Bevorderen sectorrendement
Verbetering aansluiting onderwijs - arbeids-

Monitoren van ontwikkelingen op arbeidsmarkt

markt
Uitwisselen informatie/kennis tussen onde rwijs
en arbeidsmarkt
(Gezamenlijk) ontwikkelen nieuwe onderwij sprogramma's
Flexibiliseren onderwijsaanbod
Optimaliseren outfit/faciliteiten onderwijs
Volgen schoolverlaters

B ev o rd e ren in s tro o m e n g ed ip lo me e rd e u its t ro o m
B ev or d er en in st ro om
Bevordering van de instroom in zorg en WJK opleidingen is op dit moment niet
erg relevant. Wel is het van belang varkenscycluseffecten tegen te gaan. Dergelijke effecten doen afbreuk aan het werkgeversimago van de sector.

B ev or d er en s tu d ie r en dem en t
Uiteraard is het van belang het studierendement van studenten zo hoog mogelijk
te houden. Wie zijn studie begint, moet ook in staat zijn deze af te ronden. In
vergelijking met andere opleidingsrichtingen is het studierendement nu al hoog.
Verdere verbeteringen zijn echter mogelijk.
Belangrijk (voor verdere verhoging van) het studierendement is een goed funct ionerende stageplaatsen- en leerbanenmarkt. Voor het Stagefonds Zorg, dat
sinds 2007-2008 aan instellingen geld ter beschikking stelt voor goede begele iding van stages en duale trajecten op mbo en hbo niveau, komt de komende j aren meer geld beschikbaar. 1 Vanaf 1 januari 2014 kunnen werkgevers in de huisartsenzorg een maandelijkse tegemoetkoming van 100 euro aanvragen voor het
begeleiden van doktersassistenten en praktijkondersteuners in opleiding. 2 Verder
is te wijzen op door Calibris ontwikkelde nieuwe, praktijkgerichte/-simulerende
stageconcepten op mbo-niveau. Gezien de in de hervormingsplannen voor de

1

Ministerie van VWS (2013). Brief Stagefonds 2013.

2

Dat komt bovenop de maandelijkse tegemoetkoming van 100 euro voor de stagiairs zelf. Zie:
Artikel ‘Artikel ‘Tegemoetkoming begeleiding stagiairs in de huisartsenzorg’, OP: abvakabofnv.nl,
21 januari 2014

71

langdurige zorg en ondersteuning nagestreefde extramuralisatie/wijkgerichte
aanpak is in dit verband vooral het WijkLeerbedrijf (WLB) een interessant en
veelbelovend concept. 1 Te noemen op hbo-niveau zijn de stageplaatsen voor studenten van HAN hbo-v in de wijkverpleging onder begeleiding van een wijkverpleegkundige van ZZG zorggroep in Groesbeek. Door het vak in de praktijk te l aten ervaren, neemt de animo van toekomstige verpleegkundigen om in de wijkverpleging te gaan werken toe. 2

B ev or d er en s ec to r re nd em en t
Met betrekking tot het sectorrendement is een belangrijk aandachtspunt dat st udenten in de zorg meer voor de ouderenzorg/-geneeskunde gaan kiezen. Een
nieuw initiatief van Vilans en Zorgbelang Nederland richt zich hierop. In 2014
gaan in een pilot 24 ouderen, die extramuraal dan wel intramuraal langdurige
zorg ontvangen, in (groeps)gesprekken mbo-, hbo- en wo-studenten die een
zorgstudie volgen inspireren om voor de ouderenzorg te kiezen. 3
V e rb e t er in g a an s lu i t in g o n d e rw ij s – a rb eid sm a rk t
De stelselwijzigingen betekenen onder meer wijkgericht, integraal/ multidiscipl inair, generalistisch, coachend/regisserend en zelfsturend werken. Dit vraagt om
andere/bredere kennis, vaardigheden en competenties. En daarmee ook om aanpassing van de beroepen- en onderwijsstructuur. Het is van belang breder/korter
te scholen en daarna (korte) vervolgopleidingen aan te bieden voor plaatsing in
een specifieke functie. Op die manier zijn ook werken den bij- en op te scholen.
Door dit te koppelen aan EVC, kan men landelijk gecertificeerde diploma’s kri jgen.
In het hiernavolgende komen, primair vanuit bovenstaand perspectief, maatregelen aan bod die bijdragen aan de verbetering van de aansluiting tussen onderwijs
en arbeidsmarkt in zorg en WJK.

( G e za m en l i jk ) o nt w ik k el e n va n n ie uw e on d er w ij s p ro gra mma ’s
Op het gebied van vernieuwing van onderwijsprogramma’s verdienen onder meer
de volgende – meer inhoudelijke - ontwikkelingen vermelding:


Techniek speelt een steeds belangrijkere rol in (de beroepsuitoefening in) zorg
en WJK. ROC’s werken aan gecombineerde mbo opleidingen Zorg en Techniek;
de ontwikkeling hiervan staat echter nog in de kinderschoenen.



Te wijzen is verder op een aantal (in ontwikkeling zijnde) nieuwe specifieke
opleidingen op mbo- en hbo niveau (zoals: mbo-opleiding gericht op zorg aan
verstandelijk gehandicapten met ernstige gedragsstoornissen; ad opleiding
gehandicaptenzorg met veel aandacht voor WMO-competenties; hbo opleiding
gehandicaptenzorg met zowel een gezondheidskundige als sociaal agogische

72

1

Het WLB begeleidt stagairs die werkervaring willen opdoen in de wijk waar ze wonen. De werke rvaring sluit aan bij de opleiding ze volgen (mbo zorg en welzijn, niveau 1 en 2). De stagiairs he lpen bewoners bij allerlei hand- en spandiensten. Zie: Calibris (2011). Wijkleerbedrijf. Via de wijk
aan het werk; Panteia (2013). Creation and development of jobs in care and support services for
adults with disabilities or health problems. Country report on the Netherlands. Annex Case study
Wijkleerbedrjf; Artikel ‘Jongere via Wijkleerbedrijf op zoek naar felbegeerde baan’, IN: De Volkskrant, 3 april 2013.

2

Artikel ‘Grote stijging studenten verpleegkunde. Zorg in de buurt vraagt om vele duizenden h ogere opgeleide verpleegkundigen’, OP: actiz.nl, 30 augustus 2013.

3

Artikel ‘Ouderen voor de klas van zorgstudenten’, OP: nursing.nl, 30 augustus.

component; hbo-opleiding verpleegkundige gerontologie; nieuw hboberoepsprofiel voor de sociaal professional).


Het zorgonderwijs gaat meer aansluiten op de ontwikkelingen in de richting
van zelf- en samenredzaamheid/ extramuralisering/ wijkgerichte, integrale
zorg. Te noemen in dit verband is de leergang ‘Medewerker wijkzorg' van
Amarant voor medewerkers in de gehandicaptenzorg. Rode draad hierin is het
belang van samenwerken in de wijk, burgerparticipatie en het nemen van regie. De leergang is specifiek ontwikkeld voor senior persoonlijk begeleiders en
begeleiders die reeds werkzaam zijn binnen de wijkzorg. 1



Wat de opzet van de opleidingen op hbo-niveau betreft, adviseert de Verkenningscommissie hbo gezondheidszorg de hogescholen in te zetten op meer
leer-werkplaatsen, op de vorming van learning communities. Ook zijn er meer
docenten nodig met actuele kennis en ervaring uit de beroepspraktijk. 2

3 . 4 . 2 O p lo ss in gs r ic ht in g en o p he t ge b i ed va n w e rk end e n in d e s ect o r

Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Optimaliseren inzet werknemers

Stimuleren jobgerichte scholing (bij- en nascholing)
Stimuleren verticale en horizontale doorstroming (mobiliteit sbeleid)
(Aanpassen van) werktijden (inclusief zelfroosteren en tijd- en
plaatsonafhankelijk werken)
Verbreding inzetbaarheid personeel
Optimaliseren van teamprestaties

Voorkomen uitstroom werknemers

Verbetering arbeidsinhoud, arbeidsvoorwaarden, arbeidso mstandigheden en werksfeer
Bevordering ontplooiing werknemers
Duurzaam inzetbaarheidsbeleid
Diversiteitsbeleid
Opvangen (tijdelijke) personeelsoverschotten

O p ti m al is e ren v an d e in z et van w erk n em e rs
S t i mu l er en jo bg e r ich t e s ch o l ing ( b i j - en na s cho l i ng )
De met de hervormingen van het stelsel van professionele zorg gepaard gaande
substituties, taakverschuivingen en andere methoden van werken en de daaruit
voortvloeiende aangepaste/geheel nieuwe functies nopen - naast aanpassingen
van (het curriculum van) het initiële onderwijs - tot bij- en nascholing van het
zittend personeel in zorg en WJK. Het ministerie van VWS gaat - samen met VNG

1

V&VN (2012). Expertisegebied wijkverpleegkundige; Artikel ‘Eerste opleiding wijkzorg erkend’,
OP: vgn.nl, 2 september 2013.

2

Verkenningscommissie hbo gezondheidszorg (2013). Voortrekkers in verandering. Zorg en opleidingen – partners in innovatie.

73

en veldorganisaties – in 2014 aan de slag met het uitvoeren van een actieplan
scholing voor zorg- en ondersteuningsprofessionals. 1
Bij jobgerichte scholing gaat het niet alleen om het upgraden van uitvoerend
personeel, maar ook om (verdere) professionalisering van leidinggevenden. Te
wijzen in dit verband is onder meer op de Stimuleringsregeling Trainingen Le idinggeven Welzijn en Kinderopvang van FCB, gericht op het v ergroten van de
basis- en/of veranderkwaliteiten van leidinggevenden in WMD en kindero pvang2,
de verbetertrajecten gericht op professionalisering in de langdurige zorg in het
kader van In Voor Zorg (zoals ‘Koers vast, trossen los!’ van Het Baken in Gelde rland3) en de Proeftuinen Ouderenzorg van V&VN in het kader van het convenant
Investeringen Langdurige Zorg 2011-2015. Doel van de proeftuinen is binnen de
VVT, via (een netwerk van) zogenaamde leerateliers, te leren over de optimale
mix van deskundigheidsniveaus en disciplines binnen een zorgteam. 4

V e r b re d in g in z et ba a rh ei d pe rs on e e l
Ook in de cure gaat in de toekomst het nodige veranderen wat van invloed is op
de competentiebehoeften van medewerkers. V&VN stelt voor om personeel in
ziekenhuizen breder in te zetten dan alleen op de eigen afdeling. Ook pleiten zij
voor meer samenwerking en uitwisseling tussen specialistische afdelingen als i ntensive care, medium care en spoedeisende hulp omdat het nu erg lastig is om
vervanging te vinden voor specialistische verpleegkundigen. 5

O pt i ma l is er en va n t ea mp r es ta t i es
In de toekomst zal de nadruk meer en meer komen te liggen op extramurale
zorg door - al dan niet zelfsturende - wijkgerichte, integrale teams. Eén van de
karakteristieken van excellente zorgteams is een optimaal teamklimaat. 6 Om
zorgprofessionals uit zorginstellingen te ondersteunen bij het verbeteren van
multidisciplinaire teamprestaties introduceert CBO de Nederlandse versie van
TeamSTEPPS™: een onderbouwd curriculum gericht op het creëren van teams
die werken op basis van een cultuur continu gericht op verbeteren. 7 Te noemen
in dit verband is verder het onderzoek Teammonitor van Verslavingszorg Noord
Nederland (VNN). De Teammonitor, ontwikkeld door het Expertisecentrum
HRM&OB van de Rijksuniversiteit Groningen, meet de subjectief beleefde effectiviteit van een team (welke factoren in een team doen er echt toe om effectief te

74

1

Rijksbegroting 2014. VWs en andere partijen gaan ook verder de positie van de informele zorgverlener binnen de langdurige zorg en ondersteuning beter vastleggen. Concrete acties voor
2014 zijn ook nog: het met VNG aanpassen van de basisfuncties vrijwilligerswerk en mantelzorg
aan de hervorming van de langdurige zorg en ondersteuning en het beschikbaar stellen van de
toolkit mantelzorg voor de eerste- en tweedelijnszorg.

2

Fcb.nl.

3

In voor Zorg (2013). Factsheet Het Baken: Het Baken. Koers vast, trossen los!

4

Proeftuinenouderenzorg.nl.

5

V&VN (2013). Brief Verspilling in de zorg.

6

Tot 23 januari 2013 namen 143 zorgprofessionals deel aan dit onderzoek. Zie: Artikel ‘Teampre staties in de zorg kunnen ruim verbeterd worden,’ OP: cbo.nl, 28 januari 2013.

7

Cbo.nl/teamstepps.

kunnen zijn?). 1 V&VN heeft voorts een Werkboek Samenredzaamheid samengesteld. Met behulp van de Teamscan Samenredzaamheid en inspir erende casussen
ondersteunt het werkboek teams van verzorgenden en verpleegkundigen in de
ouderenzorg een stap te zetten in deze nieuwe manier van werken. 2
V o o rk o m en van u i ts t ro o m v an w erk n em e rs
B ev or d er i ng va n o nt p loo i i ng va n w e rk n em e rs
Bij dit type oplossingen gaat het naast scholings- en carrièremogelijkheden (zie
eerder) om zelfsturing en activiteiten gericht op verbetering van de positie van
de zorgprofessional:


Er is - in verschillende zorg- en WJK-branches - sprake van toenemende inzet
van zelfsturende (wijkgerichte) teams, waarin alle taken en verantwoordelij kheden binnen het team zelf liggen. Met deze teams zijn de afgelopen jaren
goede ervaringen opgedaan. 3 De verwachting is dat de inzet van dergelijke
teams door de stelselwijzigingen alleen maar zal toenemen.



Om de positie van de zorgprofessional binnen de zorginstellingen in Nederland
te verbeteren, voert V&VN met subsidie van VWS al bijna vijf jaar het pr ogramma Excellente Zorg uit. 4 Meer professionele ruimte op de werkvloer en
een efficiëntere inzet van voldoende gekwalificeerd en gemotiveerd personeel
vormen tevens een van de vier thema’s van het sinds 2009 lopende stimuleringsprogramma voor de langdurige zorg In voor Zorg (& Ondersteuning), een
initiatief van het ministerie van VWS en kenniscentrum langdurige zorg Vilans. 5 Good practices in het kader van In voor Zorg zijn onder meer de (ve rbeter)trajecten van Volckaert, Interzorg Noord-Nederland, Juvent en Noorderboog. Daarnaast zijn er op dit terrein, los van genoemde programma’s, ve rschillende andere aansprekende projecten te noemen. 6

De hierboven beschreven oplossingsrichtingen betekenen overigens niet alleen
ontplooiingsmogelijkheden voor de werknemers. Zij dragen eveneens bij aan
verhoging van de efficiency in de sector.

1

Artikel ‘Project Verslavingszorg Noord Nederland: Meer autonomie voor teams ’, OP: werkenindeggz.nl, (Nieuwsbrief 20, oktober 2013).

2

NIVEL (2013). Preventie en het bevorderen van zelfmanagement. Visies en ervaringen van zorg professionals; Artikel ‘Deel zorgprofessionals onvoorbereid op samenwerking mantelzo rgers’, OP:
venvn.nl, 18 juli 2013; V&VN (2013). Werkboek Samenredzaamheid. Aan de slag met je cl iënt en
zijn netwerk.

3

Zie onder meer: Panteia (2013). Creation and development of jobs in care and support services
for adults with disabilities or health problems. Country report on the Netherlands; In voor Zorg
(2013). Factsheet Zorgcombinatie Interzorg: ‘Tuk e n Tin’, Decentralisatie van verantwoordelijkheid; In voor Zorg (2013). Factsheet Omring: 54 zelfsturende zorgteams in de wijk brengen
thuiszorg dicht bij cliënt; Movida (2013). De nieuwe Thuiszorg: naar wijkgerichte en zelfsturende
teams. Evaluatie uit de eerste teams bij Thuiszorg Amstelring.

4

Venvn.nl (Dossier Excellente Zorg).

5

.In voor Zorg (2013). Rapportage retrospectieve analyse Volckaert ; In voor Zorg (2013).
Factsheet Interzorg Noord-Nederland: Voedingsassistenten, verzorgenden en verpleegkundigen
verbeteren hun eigen werk; In voor Zorg (2013). Factsheet Juvent: Transformatie Juvent; In
voor Zorg (2013). Factsheet Zorgcombinatie Noorderboog: De Werkvloer Centraal in de praktijk.

6

Zie onder meer: VUmc (2012). Evaluatieonderzoek Van Harnas Naar Zomerjurk. De Herontdekking van de Zorg; ActiZ (2013). Handreiking sociale innovatie in de ouderenzorg; STAG (2013).
Nu voel ik me meer betrokken’. Aan de slag met beroepstrots en sociale innovatie .

75

D uu r za a m in ze t ba a r h e id s be l e i d
De komende jaren gaan het nodige van werknemers vergen. A+O fondsen en r egionale werkgeversverbanden ondersteunen instellingen in zorg en WJK bij het
ontwikkelen/implementeren van duurzaam inzetbaarheidsbeleid. Daarin spelen
lerende netwerken van instellingen een belangrijke rol. Voorbeelden van initiatieven op het gebied van duurzame inzetbaarheid zijn projecten van AOVTT
(Duurzaam Werken 2.0), StAG (Overstag), O&O-fonds GGZ (ESF-projecten duurzame inzetbaarheid) en ZorgpleinNoord (project duurzame inzetbaarheid resulterend in een ‘inspiratieboek). 1 O&O fonds GGZ bijvoorbeeld zag in 2012 en 2013
twee sectorbrede ESF-aanvragen duurzame inzetbaarheid gehonoreerd. De drie
pilots uit de eerste ronde – bij de GGZ-instellingen Dimence, GGZ Delfland en
Streetcornerwork – zijn inmiddels afgerond. 2 Deze hebben geresulteerd in een
routeplanner voor het Nieuwe Werken en een onderzoeksrapport over duurzame
inzetbaarheid in de GGZ. 3 Inmiddels is een vervolg ESF-aanvraag ingediend voor
het project ‘Doorgaan met duurzame inzetbaarheid in de GGZ’. Het betreft vier
deelprojecten bij zeven GGZ-instellingen met als thema’s slimmer roosteren,
performance management, empowerment en werving en selectie. Verder heeft in
2013 binnen GGZ-instelling de proeftuin ‘Sterk in je Werk’ plaatsgevonden, een
ontwikkeltraject waarin medewerkers in workshops actief aan de slag zijn gegaan
met duurzame inzetbaarheid. De workshops richtten zich op bewustwording, st imuleren van duurzaam inzetbaar blijven en benutten van eigen stuurmogeli jkheden.
Door RegioPlus is een programma ontwikkeld ter stimulering van beleid gericht
op de duurzame inzetbaarheid van professionals. Daarnaast zijn ‘In Voor Zorg &
Ondersteuning!’ (voorheen ‘In Voor Zorg!’) en het programma ‘Duurzame Inze tbaarheid’ van het ministerie van SZW voornemens om de komende jaren te gaan
samenwerken om de duurzame inzetbaarheid van professionals te stimuleren en
goede voorbeelden te delen. 4

D i v er s it e it sb e l e id
Dichter bij de cliënt betekent ook dichter bij het toenemend aantal al lochtone
cliënten. Sommige eerdere, grootschalige projecten specifiek gericht op het we rven van allochtone werknemers waren weinig succesvol. Kleinschalige, meer l okale projecten, zoals bijvoorbeeld het project Zorg met Kleur 5, blijken in de praktijk effectiever. Een succesvolle aanpak is ook het door instellingen als ambass adeur inzetten van werknemers van allochtone herkomst. Zij werven nieuwe m edewerkers binnen hun eigen familie- en kennissenkring.

76

1

Aovvt.nl; arbeidsmarktgehandicaptenzorg.nl; programma_overstag.shtml Overstag.nu; Artikel
‘ESF-project Actie E: Duurzame inzetbaarheid’, OP: werkenindeggz.nl, (nieuwsbrief 20, oktober
2013); ZorgpleinNoord (2013). Inspiratieboek Duurzame Inzetbaarheid.

2

De pilots zijn uitgevoerd door en/of met de systematiek van HealthyWor k/Active Ageing. De
resultaten van de pilot bij Dimence - o.m. een interventiekaart en een actieplan – zijn meegenomen in het beleid van Dimence ter bevordering van de duurzame inzetbaarheid van werkn emers. GGZ Delfland heeft door de pilot inzicht gekreg en in kwantitatieve en kwalitatieve gegevens t.a.v. de inzetbaarheid van personeel en in de stand van zaken m.b.t. interventies gericht
op het optimaliseren daarvan. Bij Streetcornerwork is de systematiek toegepast om medewerkers
te ondersteunen met activiteiten die duurzame inzetbaarheid bevorderen.

3

O&O fonds GGZ (2013). Routeplanner Het Nieuwe Werken; O&O fonds GGZ (2013). Duurzame
inzetbaarheid in de GGZ.

4

Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Visie op de arbeidsmarkt in de zorg en ondersteuning.

5

Artikel ‘Project Zorg met Kleur geslaagd’, OP: calibris.nl, 11 maart 2013.

Belangrijke randvoorwaarde voor succesvol diversiteitsbeleid is het hebben van
een oog voor cultuur en diversiteit van mensen (cultuursensitiviteit). Onderzoek
van Pharos, gefinancierd door ZonMw, laat zien dat ziekenhuiszorg afgestemd op
de culturele achtergrond van de patiënt niet alleen kwalitatief betere zo rg oplevert, maar ook kostenbesparend is. ZonMw stelt daarom geld beschikbaar ter
ondersteuning van projecten om de migrantenzorg binnen ziekenhuizen te verb eteren. 1 In het kader van het door ActiZ en VGN in de periode mei 2011 -mei 2013
uitgevoerde - en door VWS, BZK en het Europees Integratie Fonds (EIF) gef inancierde - programma Een Intercultureel Fundament (EIF) is een toolkit ontwikkeld die zorgorganisaties in de langdurige zorg kennis, kunde en tools biedt
om goede cultuursensitieve zorg te leveren. 2

3 . 4 . 3 O p lo ss in g en op h et g e bi e d va n re se rv e s
Het mobiliseren van reserves als oplossingsrichting voor personele tekorten is op
dit moment even minder relevant. In dit verband is te wijzen op de afspraken in
het Sociaal Akkoord om zowel in de markt- als publieke sector vanaf 2014 jaarlijks een groot aantal mensen extra met een arbeidsbeperking aan een baan te
helpen. Als de jaarlijkse voorziene aantallen niet worden gehaald, zal gebruik
worden gemaakt van een quotumregeling (bedrijven en instellingen worden dan
wettelijk verplicht 5% van hun personeel uit arbeidsgehandicapten te laten bestaan). Dit zet het HR-beleid van instellingen in zorg en WJK de komende jaren
verder onder druk.

3 . 4 . 4 O p lo ss in g en op h et g e bi e d va n d e b e dr i jf sv oe r in g

Oplossingsrichtingen

Specifieke oplossingen

Optimaliseren arbeidsproductiviteit

Sociale innovaties (optimaliseren bestaande
werkprocessen; verbetering functie-inhouden)
Technologische innovaties

Verhuizen van activiteiten

(Geografisch) verplaatsen van activiteiten
Optimaliseren van taken in keten
Afstoten van niet-corebusiness

O p ti m al is e ren arb e id s p ro d u c t iv i te i t
Om bezuinigingen in zorg en WJK zo min mogelijk van invloed te doen zijn is het
van belang arbeidsproductiviteit te verhogen (i.e. het met minder arbeidskrac hten verrichten van dezelfde hoeveelheid werk). Dit type oplossingen heeft ve rvolgens direct gevolgen voor het personeel zelf. In dit cluster oplossingsrichti ngen is globaal onderscheid te maken tussen sociale innovaties (onder meer het
optimaliseren van bestaande werkprocessen en het verbeteren van functieinhouden) en technologische innovaties.

1

Pharos (2013). Ziekenhuiszorg voor migranten: optimalisering van kwaliteit en doelmati gheid.

2

O&O-fonds GGZ (2013). Cultuursensitiviteit op de werkvloer voor leidinggevenden en hun teamleden in de geestelijke gezondheidszorg. Handreiking.

77

S o c ia le inn ova t ie s
De zorgbranche is sociaal innovatiever dan het bedrijfsleven (op een schaal van
7 scoort de zorg gemiddeld een 4,4; dat is een kwart hoger dan het bedrijfs leven). Zorgorganisaties die actief bezig zijn met sociale innovatie blijken in te rmen van goed werkgeverschap, kwaliteit van zorg en financiën beter te prest eren dan organisaties die dat niet doen. 1 De komende jaren wordt onder meer
binnen het programma In voor Zorg & Ondersteuning (de opvolger van In voor
Zorg) de nodige aandacht besteed aan het stimuleren van sociale innovaties. 2
Optimaliseren van werkprocessen
Er zijn verschillende mogelijkheden om de werkprocessen in zorg en WJK te o ptimaliseren:


Lean Six Sigma integreert de bedrijfsfilosofieën Lean Management en Six Sigma teneinde processen te verbeteren. Lean Management richt zich op het m anagen en verbeteren van processen door het elimineren van verspillingen en
het reduceren van doorlooptijden. Six Sigma is een kwaliteitsmanagementmethode om de operationele prestaties van een organisatie te
verbeteren, door middel van het identificeren van tekortkomingen in werkpr ocessen binnen een organisatie én het verbeteren van deze werkprocessen. Het
Mekka van Lean (Six Sigma) is het Virginia Mason Medical Center. 3 In Nederland zijn eveneens reeds de nodige initiatieven op dit terrein (met name in de
intramurale maar ook in de extramurale zorg). 4 IG&H constateert in een rondgang langs 28 ziekenhuizen wel dat de resultaten die de Nederlandse ziekenhuizen met Lean behalen achterblijven bij de verwachtingen. Ondanks soms
goede resultaten op afdelingsniveau, is van een echte ziekenhuisbrede kwal iteits- en doelmatigheidstransformatie nog nergens sprake. Onder meer schort
het aan een goede inbedding in de organisatie; veelal is Lean slechts een van
de verbetertools in plaats van dé methode waarop het ziekenhuis verbeteringen doorvoert. 5



Aanpak van verspilling in de zorg: Hierbij gaat het onder meer om: 1) versterken van kostenbewustzijn bij cliënten en het verminderen van overbeha ndeling en praktijkvariatie; 2) terugdringen van overhead door minder managementlagen (plattere organisatie) en/of een meer faciliterende rol van het
management (vooral de thuiszorg wint terrein op dit gebied; zie onder meer
Buurtzorg en vergelijkbare initiatieven); 3) verminderen van regeldruk ofwel

78

1

INSCOPE (2012). Erasmus Innovatiemonitor Zorg 2012.

2

Dit programma helpt zorgorganisaties werkprocessen in te richten op de toekomst, bundelt b estaande kennis en biedt organisaties praktische on dersteuning bij veranderingen in de langdurige
zorg en ondersteuning. Zie: Rijksbegroting 2014.

3

Artikel ‘Mekka van Lean’, OP: zorgvisie.nl, 31 mei 2013.

4

Zie onder meer: In voor Zorg (2013). Rapportage retrospectieve analyse Vivantes; 4 In voor
Zorg (2013). Factsheet Alerimus: 9+ Leanbeleving “Start van de dag” ; In voor Zorg (2013).
Blauwdruk Cliënt Journey Cliëntbeleving, Momenten van de Waarheid en de 9+ beleving – bij intramurale en extramurale zorg.

5

IG&H (2013). De bijsluiter van Lean in ziekenhuizen. Volledig doseren voor krachtige werking.

administratieve lasten (efficiëntere zorg door minder/slimmer te registreren 1).
Naast bovenstaande zijn er ook verspillingen die geen (of een mind er) direct
effect hebben op de vraag naar arbeid in de zorg, bijvoorbeeld verspillingen
aan medicijnen en of hulpmiddelen. Verspilling – in welke vorm dan ook - zet
de betaalbaarheid en toegankelijk van de zorg onder druk en tast de solidar iteit aan. Daarom intensiveert het ministerie van VWS in het Programma Verspilling in de Zorg, samen met iedereen die zorg gebruikt, zorgproducten
maakt of zorg verleent, de strijd tegen verspilling. De kern van dit programma
is het meldpunt ‘Verspilling in de Zorg’ (verspillingindezorg.nl), waar iedereen
melding kan doen van verspilling en daarvoor oplossingen kan aandragen. Op
basis van een analyse van de meldingen wordt vervolgens een actieplan tegen
verspilling opgesteld. 2


Verbetering logistiek: Recent onderzoek toont dat in de ziekenhuiszorg met
hetzelfde personeel tot 30% meer patiënten zijn te behandelen , door, met behulp van wiskundige modellen, schaarse middelen - zoals bedden, operatiekamers en personeel – beter te benutten. 3 Ander onderzoek laat zien dat door
betere informatiewisseling tussen de verschillende afdelingen de opeenvo lgende stappen in het zorgproces veel beter op elkaar zijn af te stemmen
waardoor de duur van een ziekhuisbehandeling drastisch is te bekorten. 4 Een
concreet voorbeeld van verbetering van logistiek is het nieuwe centrum voor
Acute Zorg van het Streekziekenhuis Koningin Beatrix (SKB). Hierin komen
onder meer de Huisartsenpost (HAP), een triagekamer, de Spoedeisende Ee rste Hulp (SEH), een traumakamer, eerste Harthulp met minimaal twee plaa tsen en een Intensive care en hartbewaking. 5



Schaalvergroting: Vaak wordt ook schaalvergroting gezien als een middel om
de arbeidsproductiviteit te verhogen. Schaalvergroting blijkt echter slechts tot
op zekere hoogte bij te dragen aan productiviteitsstijging. In ziekenhuizen
met 200 tot 400 bedden wordt het efficiëntst gewerkt, bij grotere ziekenhu izen zijn er significante schaalnadelen. 6 In de complexe spoedeisende en/of
acute zorg vergroot schaalvergroting weliswaar de expertise en levert het
kwaliteitswinst op maar het leidt niet tot kostenbesparing. 7 In de GGZ heeft

1

Actal (2012). Efficiëntere zorg door slimmer registreren ; Actal (2013). Ex-ante toetsing conceptwetsvoorstel Jeugd; Artikel ‘Regelarme zorg verhoogt welbevinden en werkplezier’, OP: zorgv isie.nl, 6 september 2013; Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief over verlenging experiment
regelarme instellingen; In voor zorg (2013). Van regels naar mensen. Experiment Regelarme Instellingen in de langdurige zorg: de eerste ervaringen ; Artikel ‘Careyn stopt regelarme zorg
vanwege meer regels’, OP: zorgvisie.nl, 15 oktober 2013; Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief
Gezamenlijke agenda VWS. Van systemen naar mensen ; Hiemstra & De Vries (2013). De minutenregistratie voorbij. Een handreiking voor eenvoud in de uitvoerin g; Artikel ‘Minutenregistratie
is geen verplichting’, OP: nursing.nl, 17 september 2013.

2

Ministerie van VWS (2013). Plan van aanpak 'Het tegengaan van verspilling in de zorg’ ; Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Analyse meldingen over verspilling in de zorg.

3

Het gaat om de volgende drie promotieonderzoeken: T. van Essen (2013). Flowing through hospitals; Peter Hulshof (2013). Integrated decision making in healthcare; Egbert van der Veen
(2013). Personnel preferences in personnel planning and scheduling. Zie ook: Artikel ‘Tot 30 procent meer zorg met huidige omvang personeel’, OP: utwente.nl, 22 november 2013.

4

J. Drupsteen (2013). Treating planning flows in patient flows. Ook hier betreft het promotieonderzoek.

5

Artikel ‘Uniek centrum Acute Zorg in Winterswijk’, OP: nvz-ziekenhuizen.nl, 11 juli 2013.

6

S. van Kan en E.J. Troost (2012). Schaalvoordelen in Nederlandse ziekenhuizen, een illusie?

7

IPSE (2013). Schaal- en synergie-effecten bij de spoedeisende hulp. Een literatuur - en empirisch
onderzoek naar de kostenstructuur van de spoedeisende hulp.

79

de forse schaalvergroting als gevolg van de intensivering van de samenwe rkingsverbanden/fusies in de periode 1988-1999 in negatieve zin bijgedragen
aan de productiviteitsstijging. 1
Verbetering van functie-inhouden
Verbetering van functie-inhouden kan eveneens een bijdrage leveren aan het oplossen van tekorten in specifieke functies in zorg en WJK. Bij verbetering van
functie-inhouden gaat het onder meer om taakherschikking, functiedifferentiatie,
en jobcarving/jobcrafting. Meer dan in andere sectoren bestaat in zorg en WJK
op dit gebied reeds een zekere cultuur. Door de veranderende eisen aan zorgm edewerkers als gevolg van de hervormingen van de professionele zorg neemt het
belang van dit cluster oplossingsrichtingen alleen maar toe.
Taakherschikking is het structureel herverdelen van taken en bevoegdheden tussen verschillende beroepsbeoefenaren. 2 Voorbeelden zijn verschuiving van taken:


van gespecialiseerde arts naar generalistische arts (bijvoord SEH arts of ziekenhuisarts);



van medisch specialist naar verpleegkundig specialist of physician assi stant 3;



van psychiater naar psycholoog, psychotherapeut e.d. of naar verpleegkundig
specialist in de GGZ 4;



van apotheker naar pharmacy practitioner 5;



van huisarts naar praktijkverpleegkundige of praktijkondersteuner (POH en
POH GGZ) 6;



van verpleegkundigen in de GGZ naar afdelingsassistenten op niveau 2;



van verzorgende naar helpende.

Bij functiedifferentiatie ontstaan door het uitsplitsen van taken nieuwe functies.
Formeel blijft de taak wel bij de oorspronkelijke beroepsbeoefenaar. 7 Zo kunnen
bijvoorbeeld secretaresses administratief werk overnemen van verpleegkundigen
en praktijkassistenten registratiewerkzaamheden van medici. Een ander voo rbeeld is het in hun eigen competentiegebied voorschrijven van med icijnen door
verpleegkundig specialisten (sinds 1 januari 2012 toegestaan). Voor verplee g-

80

1

IPSE (2013). Productiviteitstrends in de geestelijke gezondheidszorg .

2

NZa (2012). Taakherschikking in de tweedelijns somatische zorg en curatieve geestelijke g ezondheidszorg.

3

NAPA, V&VN en KNMG (2012). Handreiking implementatie taakherschikking; M. Laurant. (2013)
‘Out of hours primary care’, IN: International Innovation. Health Partnership, mei 2013; Ministerie van VWS (2013). Vervolg kabinetsreactie advies NZa taakherschikking ; P.G. van Putten
(2013). Pitfalls and Opportunities in Colorectal Cancer Screening.

4

Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Hoofdbehandelaarschap GGZ; Artikel ‘Geen extra taken
voor verpleegkundigen ggz’, IN: Financieele Dagblad, 12 augustus 2013.

5

Artikel ‘Dit zijn nieuwe, kansrijke beroepen in de zorg’, OP: intermediair.nl, 5 oktober 2013

6

NIVEL (2013). Kennisvraag. Praktijkondersteuners in de huisartspraktijk (POH’s), klaar voor de
toekomst?; LHV (2013). Uitkomsten LHV-peiling over GGZ; CvZ (2013). Advies Geneeskundige
Geestelijke Gezondheidszorg, deel 2; NIVEL (2012). Praktijkondersteuner-ggz maakt verwachtingen waar; Artikel ‘Ggz heeft steeds meer invloed bij de huisarts’, IN: De Volkskrant, 8 augustus
2013; Artikel ‘Praktijkverpleegkundigen in Weststellingwerf en Oldemarkt. Brug tussen huisartsen en-verzorgingshuizen’, IN: De Eerstelijns, maart 2013.

7

RVZ (2002). Taakherschikking in de gezondheidszorg.

kundig specialisten is dat een verrijking van de werkzaamheden en voor de ar tsen betekent het een vermindering van de belasting. 1
Jobcarving (of functiecreatie) gaat uit van de persoonlijke mogelijkheden van
mensen met een fysieke, psychische of mentale beperking. Binnen het totaal aan
werkzaamheden op een afdeling of in een organisatie zoekt men naar activitei ten
die binnen het bereik vallen van deze groep. Vervolgens worden met het oog
hierop de werkprocessen herontworpen. Jobcarving wordt vaak gecombineerd
met jobcoaching. Zorg is een ontvankelijke sector voor jobcarving, mede gezien
de rijke variëteit aan taken, waaronder eenvoudige, ondersteunende taken. Relevant in dit verband is onder meer een gezamenlijk ESF -project van AOVVT en
SBCM (de A+O fondsen in de VVT respectievelijk de SW) gericht op functiediff erentiatie in de V&V. 2 Jobcrafting gaat nog een stapje verder. Hierbij staat niet
het werk maar de (toekomstig) werknemer centraal. Jobcrafting bestaat uit acties die (toekomstige) werknemers zelf nemen om hun werk te (her)definiëren
en vorm te geven, rekening houdend met hun wensen en (fysieke en cognitieve)
mogelijkheden. 3 Een voorbeeld van jobcrafting in de zorg zijn de leerwerktrajecten in het kader van de in voorbereiding zijnde Zorgwerkschool. Daarin wo rden
uitgaande van wat leerlingen in het VSO wél kunnen leerwerkbanen op maat ‘g eboetseerd’.
Aan dit cluster oplossingsrichtingen kunnen ook nadelen zitten. Zo moet ervoor
gewaakt dat er teveel verschillende mensen over de vloer c.q. handen aan het
bed komen. Ook zijn er voor bepaalde nieuwe beroepen zijn nog te weinig opg eleiden (dat geldt bijvoorbeeld voor SEH-arts). Verder laat onderzoek zien dat in
de huisartsenzorg een substantieel deel van de patiënten ook voor eenvoudige
verrichtingen en voorlichting toch de (vertrouwde) huisarts verkiest boven een
(nieuwe) praktijkondersteuner. 4

T ec hno l og i sch e i n n ova t ie s
De mogelijke effecten van technologische innovaties op de arbeidsmarkt in zorg
en WJK zijn als volgt samen te vatten:


Technologische innovaties kunnen arbeid besparen en daarmee de arbeidspr oductiviteit verhogen. In veel gevallen zijn ze echter primair gericht op verhoging van de kwaliteit van de zorg en/of uitbreiding van de mogelijkheden om
zorg te verlenen en leiden daardoor juist tot het duurder worden van de zorg.
Vaak wordt het potentieel van nieuwe technologie (in termen van kwaliteit en
doelmatigheid) ook niet gerealiseerd omdat nieuwe en oude technologie naast
elkaar worden gebruikt (stapeling van technologie) en/of werkprocessen niet
worden aangepast. 5 Met de topsector Life Sciences en Health zet het minist e-

1

Artikel ‘Zelf medicijnen voorschrijven’, IN: Tracer, 9 augustus 2012.

2

AOVVY en SBCM (2012). Een eerste blik. Overzicht van ervaringen met job carving en functiecreatie in de VVT-sector; aovvt.nl

3

A. Wrzesnieuwski en J. Dutton (2001). Turn the job you have into the job you want ; M. Tims
A.B. Bakker (2010), ‘Job crafting: Towards a new model of individual job redesign’, IN:. SA Journal of Industrial Psychology, 26, 9.

4

S. van Dulmen en J. Noordman (2012). ‘Taken POH en huisarts complementair?’, IN: Huisarts &
Wetenschap, jrg. 55, nr. 6, juni 2012.

5

Artikel ‘'Meer aandacht voor sociale innovatie nodig' , OP: zorgvisie.nl, 16 juli 2013; P. Idenburg
(2013). Diagnose Technologie.

81

rie van VWS in op oplossingen voor de kostenstijging in de zorg (alsmede voor
het op de langere termijn dreigende personeelstekort). Door de directe kopp eling van innovatie en betaalbaarheid worden innovaties ondersteund die ook
daadwerkelijk de kostenstijging in de zorg kunnen beperken. 1


Dikwijls betekenen technologische innovaties een verlichting van de arbeid
(verbetering van de arbeidsomstandigheden)



Technologische innovaties kunnen het werk eenvoudiger (lagere opleidingse isen) maar ook juist moeilijker maken (hogere opleidingseisen). Ze kunnen
ook leiden tot verschuivingen in de arbeidsvraag, tussen opleidingsniveaus
en/of tussen branches. Zo kunnen bijvoorbeeld door technologische innovaties
behandelingen dichtbij huis geleverd worden in plaats van in het zi ekenhuis. 2



De komst van nieuwe technologie in de zorg maakt zorgprofessionals volgens
zorgmanagers creatiever op het gebied van service, producten en proce ssen. 3

Technologische innovaties in zorg en WJK betreffen onder meer vernieuwingen
op het terrein van:


'Slimme' bouw en (her)inrichting van zorginstellingen.



Medische technologie, apparatuur, behandelmethoden en medicatie.



Arbeidsverlichtende en -besparende apparatuur, zoals tilliften, transfermiddelen e.d., en hulpmiddelen.



Robotica: hierbij gaat het onder meer om logistieke robots (i.e. transport van
goederen en personen met behulp van zelfsturende mechanische platforms),
operatierobots (zoals de da Vincirobot), servicerobots/sociale robots (zoals de
in ontwikkeling zijnde Caredroid en ALFRED) en ‘knuffelrobots' (zoals de r obotzeehond PARO). 4
Onderzoekers van het LUMC zijn van mening dat de introductie van de robo tchirurgie in Nederland onverantwoord snel verloopt. Als reden noemen zij het
- mede door de tekortschietende registratie en evaluatie - ontbreken van
overtuigend bewijs dat robotchirurgie veiliger of effectiever is dan conventionele operatietechnieken. Ook is de snelle opmars niet ingegeven door klin ische noodzaak. 5



Domotica (ofwel thuistechnologie): dit zijn hoogtechnologische aanpassingen
in een woning, zoals het automatisch in- en uitschakelen van verwarming,
verlichting of elektrische apparaten en systemen voor alarmering, die het m o-

82

1

Ministerie van VWS (2013), Kamerbrief Gezamenlijke agenda VWS. Van systemen naar me nsen.

2

Door technologische innovaties kunnen behandelingen dichtbij huis geleverd worden in plaats
van in het ziekenhuis, e-consulten worden mogelijk en diagnostiek gebeurt met kleine apparaten
of strips die in iedere huisartsenpraktijk passen. Ministerie van VWS (2013), Kamerbrief Gezamenlijke agenda VWS. Van systemen naar mensen.

3

The Intelligence Unit (2013). Smarter systems, smarter doctors, Humans and machines in
healthcare.

4

Artikel ‘Isala zet operatierobot in bij vervanging hartklep’, OP: zorgvoorinnoveren.nl, 18 juli
2012; Artikel ‘Sociale robot binnen twee jaar beschikbaar’, OP: zorgvoorinnoveren.nl, 1 oktober
2012; Artikel ‘Ouderenfonds ontwikkelt virtuele butler’, OP: zorgvisie.nl, 15 november 2013; A rtikel ‘Proteion gebruikt robotzeehond voor dementerenden’, OP: zorgvoorinnoveren.nl, 25 april
2012.

5

Ruim tien jaar na de introductie hebben nu zeventien Nederl andse ziekenhuizen de beschikking
over operatierobots. Jaarlijks kost het 18 miljoen euro om de robots operationeel te houden . Alleen de Nederlandse vereniging voor Urologie (NVU) registreert robotgeassisteerde prostaatve rwijderingen. Met circa 1.200 robot geassisteerde ingrepen is dit de meest voorkomende operatie.
H. G. van der Poel,, H.P. Beerlage en S.O. Klaver (2013), ‘ Robotchirurgie: pas op de plaats?’, IN:
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde , 2013;157:A6365.

gelijk maken dat (oudere) hulpbehoevenden langer zelfstandig in hun ve rtrouwde omgeving thuis (of in een woonzorgcentrum) kunnen blijv en wonen.
Een aansprekend voorbeeld in dit verband is het project Leefcirkels in Stee nbergen (dwaalpreventie door middel van polsbandjes voor dementerende o uderen verblijvend in een woonzorgcentrum). 1
Naast positieve maatschappelijke en economische effecten, zijn er ook risico’s
verbonden aan domotica. Zo moet de zorgorganisatie ingespeeld zijn op het
veranderde zorgproces dat door de inzet van de technologie is ontstaan. Er
wordt nog te weinig goed opgezet, grootschalig en langdurig onderzoek g edaan naar de bruikbaarheid en effectiviteit van technologische toepassingen in
de zorg thuis. Voor een verantwoord gebruik is het nodig dat zorginstellingen
een duidelijke visie formuleren hoe zij de zorg met ondersteuning van domot ica leveren en hoe daarmee de levenskwaliteit van de cliënten wordt verbeterd. Een good practice in dit verband is Vitaal Thuis, een door Actiz en Vit aValley gezamenlijk ontwikkelde visie op technologische oplossingen om veilig,
verzorgd en langer comfortabel thuis te wonen. 2


E-health is een verzamelnaam voor toepassingen van ICT - met name internettechnologie - ter ondersteuning van gezondheid en gezondheidszorg, zoals
klinische en niet-klinische informatiesystemen, teleconsultatie 3, telezorg (zorg
op afstand), zorgnetwerken en web 2.0-applicaties.
Onder e-health vallen ook verschillende vormen van informatisering 4, elektronisch vergaderen (eConference) en het benutten van internet door (potent iele) patiënten als bron van informatie. Nederlanders maken in toenemende
mate gebruik van internet als informatiebron over gezondheid en zorg. Zorgen
baart dat één op de vijf Nederlanders na het lezen van online gezondheidsi nformatie angstiger is geworden. Een derde van deze mensen heeft vervolgens
ook meer gezondheidsklachten. 5
Nieuwe ontwikkelingen op het terrein van e-health zijn onder meer het gebruik van voorgeprogrammeerde tablets door cliënten in de ouderenzorg 6 en

1

Artikel ‘Leefcirkel houdt ouderen met dementie in vertrouwde omgeving’, OP: zorgvisie.nl, 7
augustus 2012;

2

Atrivé (2012). Verkennend onderzoek bekendheid en behoefte thuistechnologie in Zwolle en
Kampen; RIVM (2013). Domotica in de langdurige zorg - Inventarisatie van technieken en risico's
: Handreiking voor risicobeheersing door zorgaanbieders ; NIVEL (2013). Technologie in de zorg
thuis. Nog een wereld te winnen!; ActiZ en VitalValley (2103). Vitaal Thuis. Samenwerken aan
langer thuis wonen.

3

Zie onder meer: Artikel ‘Dermatologen starten online webcamconsult’, OP: zorgvisie.nl, 24 september 2013.

4

Naast het Elektronisch Patiëntendossier (EPD) gaat het o nder meer om elektronische registratie
(van status, toegediende medicijnen e.d) aan het bed van de patiënt, elektronisch voorschrijven
en verstrekken van medicatie (ePrescription), elektronische overdracht van patiënten tussen ve rschillende instellingen in cure en care (eOverdracht).

5

NIVEL (2013). Gebruik van internet voor gezondheidsinformatie ; ZegelGezond (2012). ZegelGezond Monitor Nederland 2012.

6

Artikel ‘Tablets nuttig in ouderenzorg’, OP: nos.nl, 17 augustus 2013; Artikel ‘Sensire zet du izendste iPad in’, IN: zorgvisie.nl, 16 augustus 2013; HAN (2012). Beeld-schermproject Sensire.
Resultaten 12 december 2012.

83

de gehandicaptenzorg 1 en experimenten met de inzet van Google Glass - een
computerbril met camera - in de operatiekamer e.d. 2
V e rh u i z en v an ac t iv i te i t en
O pt i ma l is er en va n ta k en in d e k et en
In de toekomst vindt zorg meer en meer in de buurt plaats. Daarbij krijgen g ezondheidscentra - waarin huisartsen, apothekers, fysiotherapeuten, diëtisten,
tandartsen en andere zorgverleners samenwerken - een belangrijke rol. Zorg in
de buurt betekent voor zorgmedewerkers werk dichterbij huis. Dat maakt voor
hen het werk aantrekkelijker. Bij zorg in de buurt is ketenzorg - de integrale samenwerking tussen verschillende aanbieders van zorg in de eerst e en tweede
lijn, welzijn en wonen - een sleutelbegrip. Zorg in de buurt en ketenzorg leiden
tot een efficiëntere inzet van middelen en meer kwaliteit van zorg. Daar staat
het gevaar van vervaging tussen branches tegenover.

3 . 4 . 5 C o nc lu s i es
Oplossingen voor tekorten in personele zin (in termen van functies en/of competenties binnen functies) dienen zich ten eerste te richten op de basis: het zorg
en WJK onderwijs. Daarbij past de kanttekening dat meer structurele veranderingen in onderwijs(curricula) veel tijd vergen en de effecten ervan op de arbeidsmarkt pas na uitstroom uit het onderwijs (dus na een aantal jaar) tot ui tdrukking komen. Hier ligt het werkveld van de Commissie Innovatie Zorgbero epen en –Opleidingen. Ten aanzien van het kwadrant onderwijs zijn de volgende
conclusies te trekken:


Gezien de huidige situatie is het verder bevorderen van instroom in het op
zorg en WJK gerichte onderwijs in algemene zin niet relevant (wel zijn er ui tzonderingen voor bepaalde functies/opleidingen). Er moet wel gewaakt w orden voor varkenscycluseffecten.



Een goed functionerende stage- en leerbanenmarkt (inclusief voldoende middelen voor stagebegeleiding) en adequate, nieuwe vormen van stages (zoals
het WijkLeerbedrijf) dragen bij aan het bevorderen van het studierendement
én een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt.



Teneinde meer studenten in de zorg te laten kiezen voor de oudere nzorg/geneeskunde verdient verbetering van het nog altijd niet al te gunstige im ago van deze zorgbranche extra aandacht.



Andere kansrijke (nieuwe) oplossingen gericht op verbetering van de aanslu iting tussen onderwijs en arbeidsmarkt zijn onder meer gecomb ineerde mboopleidingen Zorg en techniek en het nieuwe profiel wijkverpleegkunde (dat
mede de basis gaat vormen van toekomstige curricula in het mbo en hbo).

84

1

Onder meer door Gemina SVG in Gouda.

2

Artikel ‘Eerste operatie met Google Glass’, OP: De Volkskrant.nl, 21 juni 2013; Artikel ‘Google
Glass helpt chirurgen’, OP: kennislink.nl, 23 augustus 2013. Artikel ‘Google Glass toont toestand
patiënt tijdens operatie’, OP: zorgvisie.nl, 4 oktober 2013.

Naast oplossingen gericht op het onderwijs zijn ook oplossingen in de sfeer van
werkenden en bedrijfsvoering relevant:


Werkenden: Van belang is de inzet van werknemers te optimaliseren en ongewenste uitstroom (met name van tekortpersoneel) te voorkomen.
Bij het optimaliseren van de inzet gaat het allereerst om het met het oog op
de veranderende eisen t.g.v. de stelselwijzigingen ‘up to -date’ maken van
het zittend personeel (bij- en nascholing, EVC-trajecten). Van belang is verder de verbreding van de inzetbaarheid van personeel en het optimaliseren
van het teamklimaat (en daarmee de teamprestaties). Dit laatste is belan grijk omdat de nadruk meer komt te liggen op extramurale zorg door - zelfsturende - integrale wijkteams.
Ongewenste uitstroom is te voorkomen door bevordering van zelfontplooiing
van werknemers (scholings- en carrièremogelijkheden, verantwoordelijkheden, zelfsturing), duurzaam inzetbaarheidsbeleid (met name maar niet uitsluitend gericht op het behoud van oudere werknemers) en diversiteitsbeleid
(gericht op het boeien en binden van allochtone werknemers).



Bedrijfsvoering: Relevant is vooral het optimaliseren van de arbeidsproduct iviteit door stroomlijning van werkprocessen, verbetering van functie inhouden en technologische innovaties. Daarnaast dient in dit verband ‘verhuizing’ van zorg naar de buurt te worden genoemd.
Werkprocessen in zorg en WJK zijn te optimaliseren door lean management,
de aanpak van verspilling in bredere zin, verbetering van de logistiek en
schaalvergroting. Bij laatstgenoemde oplossingsrichting past de kanttekening
dat schaalvergroting slechts tot op zekere hoogte bijdraagt aan verhoging
van de (arbeids)productiviteit; er kan op zeker moment ook sprake zijn van
schaalnadelen.
Op het gebied van verbetering van functie-inhouden (taakherschikking, functiedifferentiatie, jobcarving/-crafting) bestaat in zorg en WJK reeds een zekere cultuur. In het kader van de stelselwijzigingen kan daarop - waar nodig worden voortgeborduurd. Voorkomen moet wel worden dat er teveel verschillende mensen over de vloer c.q. handen aan het bed komen. Er is daarom
ook sprake van een tegengestelde tendens (waarbij verpleegkundigen bi jvoorbeeld ook verzorgende, ondersteunende en/of facilitaire taken verric hten).
Technologische innovaties kunnen (maar hoeven niet per definitie) arbeidsbesparend zijn, betekenen vaak verlichting van de arbeid, kunnen het werk
eenvoudiger maar ook juist moeilijker maken en stimuleren de creativiteit
van zorgprofessionals (op het gebied van service, producten en processen).
Op dit moment staat vooral e-health hoog op de (politieke) agenda. E-health
is ondersteunend aan zelf(- en samen)redzaamheid waardoor mensen langer
zelfstandig kunnen blijven wonen en kan bovendien arbeids - en kosten besparend werken. Het beeld van de effectiviteit van e-health toepassingen is
versnipperd (veel onderzoek beperkt zich tot één toepassing in één bepaalde
setting) en ambivalent (naast positieve signalen zijn er ook negatieve). Van
belang is daarom (het entameren van) breder onderzoek naar de voor-en
nadelen (inclusief risico’s) en effectiviteit (in termen van kosten - en arbeidsbesparing) van e-health. Op dit gebied lopen momenteel al enkele projecten
(bijvoorbeeld eLabEL en e-Vita).
Zorg in de buurt en ketenzorg leiden ook tot een efficiëntere inzet van middelen en meer kwaliteit van zorg.

85

In de huidige situatie is het mobiliseren van reserves als oplossingsrichting voor
personele tekorten even minder relevant. Aan een specifieke groep reserves, de
arbeidsgehandicapten is het, gezien de afspraken in het Sociaal Akkoord, wel
nodig aandacht binnen het HR-beleid te besteden.

3.5

Conclusie oplossingen voor arbeidsmarktdiscrepanties
Het arbeidsmarktbeleid in zorg en WJK staat voor een aanzienlijke uitdaging. Dat
geldt in de eerste plaats voor de individuele instellingen, maar ook voor de pa rtijen die het arbeidsmarktbeleid in de sector ondersteunen. Die uitdaging kent
verschillende aspecten en hetzelfde geldt derhalve voor de oplossingen voor a rbeidsmarktdiscrepanties. Er zijn of komen personeelsoverschotten, een deel van
het zittend personeel heeft (nog) niet de competenties in huis die nieuwe wer kwijzen van ze vragen en ook is het nodig de personeelsvoorziening op langere
termijn te waarborgen.
Het arbeidsmarktbeleid in zorg en WJK heeft te maken met nieuwe soorten discrepanties. Voorheen richtten arbeidsmarktmaatregelen zich meestal op kwant itatieve tekorten aan personeel. Nu gaat het om overschotten aan laaggeschoold
personeel en om kwalitatieve discrepanties bij het zittend personeel. In de WJK
speelt de overschotproblematiek al wat langer, maar daar leek juist vaak ui tstroom naar de zorg de beste oplossing, en dat alternatief valt nu ook weg. Al
met al hebben tot dusverre gekozen oplossingsrichtingen nog niet de tijd g ehad
zichzelf te bewijzen. Bovendien is de omvang van de discrepanties vaak aanzie nlijk en spelen er in het beleid (van bijvoorbeeld gemeenten) ook nog de nodige
onzekerheden die bepaalde oplossingen juist krachtig of minder krachtig kunnen
maken. Niet zorg en WJK, maar gemeenten en verzekeraars zitten aan het roer.
Het is daarom zaak geweest een groot aantal verschillende oplossingsrichtingen
te inventariseren en te zoeken naar mogelijke voorbeelden van oplossingen die
op termijn breder zijn in te zetten. Dit heeft ertoe geleid dat dit hoofdstuk een
enigszins anekdotisch karakter kent: een tot dusverre op beperkte schaal gek ozen oplossing kan in de toekomst brede toepassing krijgen en effectief blijken.
Ideaal lijkt op het eerste gezicht de gecombineerde oplossing van het probleem
van overschotten en ontbrekende competenties: bijscholing en/of interne mobil iteit van zittende werknemers, die dan niet ontslagen hoeven te worden. Veel i nstellingen lijken voor zo’n scenario te kiezen. Nadeel daarvan is wel dat de kansen voor gediplomeerd schoolverlaters om een baan in de sector te vinden afn emen, hoewel die kansen, door de enorme dynamiek die de stelselwijzigingen met
zich mee brengen niet nihil hoeven te zijn. Wel zullen werkgevers in de komende
jaren nauwelijks genegen zijn vaste contracten aan te bieden. Flexibilisering
biedt hen het handvat om de kosten van verdere gedwongen uitstroom laag te
houden. Tegelijkertijd is het zaak dat het onderwijs de instroom naar minder
kansrijke opleidingen beperkt.
Een deel van het personeel zal vervolgens nooit op het gevraagde niveau ku nnen
functioneren en de facto ontstaat er in een aantal sectoren ook in absolute zin
een personeelsoverschot. Ontslag van overcomplete werknemers is voor wer knemer en werkgever bepaald niet de ideale oplossing. De oplossing zou moeten
liggen in varianten van Van Werk Naar Werk (VWNW) trajecten te ondersteunen
met mobiliteitscentra, vacaturebanken en (mobiliteits)netwerken. Mogelijk liggen
er kansen in de private zorg, in regio’s waar door de sn elle vergrijzing wel tekorten ontstaan of in het buitenland. Voor laaggeschoold personeel ligt de oplossing
verder met name buiten de sector want alle branches binnen de sector zoeken

86

vooral naar personeel vanaf niveau 4 mbo. Zolang de economie niet echt a antrekt en de overheid bezuinigt, blijven de opties voor VWNW beperkt; dit geldt
des te sterker voor oudere werknemers. Door de vorming van pools of door co llegiale in- en uitleen zijn mogelijk in voorkomende gevallen de jaren met lage
beschikbare budgetten te overbruggen. Een laatste optie is korter werken of het
zzp-schap te bevorderen.
Een veel groter deel van het personeel krijgt de komende jaren te maken met
kwalitatieve tekorten: men moet de competenties krijgen te functioneren binnen
de nieuwe werkomgeving die de stelselwijzigingen met zich meebrengen. Voor
het onderwijs is het relevant om zich daar zo snel mogelijk op aan te passen,
door niet teveel, maar wel gericht (ouderenverpleging, wijkverpleging), op te
leiden en de (bestaande) opleidingen optimaal te laten aansluiten op de veranderende beroepspraktijk; dit kan door veel stages in te bouwen.
Met bij- en nascholing, zo nodig ondersteund met EVC-trajecten, zijn met name
middelen gemoeid om werknemers te laten voldoen aan de veranderende e isen
die het gevolg zijn van de stelselwijzigingen en de ermee gepaard gaande aspe cten als zelf- en samenredzaamheid, kostenbewustzijn, gerichtheid op de daa dwerkelijke behoeften van de cliënt, etc. Daarbij horen ook verbreding van inze tbaarheid, vergroten van de verantwoordelijkheden van medewerkers en optimaliseren van onderlinge samenwerking en teamklimaat. Het zal ook nodig zijn de
arbeidsproductiviteit te verhogen door daadwerkelijk winst te boeken met de i nzet van technologische innovaties, verbetering van de werkprocessen en wijk- en
ketenzorg. Ook dat vraagt om gerichte bijscholing van medewerkers. Waar m ogelijk (en hier ligt ook weer een gedeeltelijke oplossing voor de ontslagdre iging
van laaggeschoolde medewerkers) liggen nog oplossingen in de sfeer van f unctie-inhouden (taakherschikking, functiedifferentiatie, jobcarving en jobcra fting).
De grote uitdagingen waarvoor instellingen staan op het gebied van arbeid smarktbeleid (naast de uitdagingen waarvoor de stelselwijzigingen ze vaak überhaupt al stellen) betekenen ook het nodige voor de randvoorwaarden van het arbeidsmarktbeleid. Een eerste aspect daarvan is sense of urgency. Te lang wac hten op beslissingen van gemeenten (vooral) en zorgverzekeraars helpt niet echt:
het is aan te bevelen snel te kiezen voor strategisch personeelsbeleid en in ieder
geval één en eventueel meer scenario’s in huis te hebben voor het HR -beleid op
de korte en middellange termijn. Hierbij, maar ook bij de vormgeving van bij - en
opscholing, op het gebied van intersectorale samenwerking, voor onderzoek en
bij de disseminatie en mainstreaming van succesvolle oplossingen, kunnen reg ionale en brancheorganisaties ondersteunen. De sectorplannen dienen vervolgens
niet alleen ter cofinanciering maar ook ter structurering van de te kiezen HR strategie.

T en s lo tt e : a l l e pa r t i je n mo et en h un ve ra n tw oor d e l i jk h e i d n em en
Dit rapport maakt duidelijk dat er in grote delen van zorg en WJK sprake is, en
de komende jaren zal zijn, van grote veranderingen. Veranderingen die leiden tot
grote gevolgen voor de arbeidsmarkt. Zorgaanbieders komen voor grote vraagstukken en dilemma’s te staan. Daar komt bij dat deze veranderingen in een kort
tijdsbestek hun beslag moeten krijgen en dat er op dit moment nog veel onzekerheid bestaat. Het risico op onbedoelde effecten is daarmee groter dan voorheen. Het is bovendien ook een complex proces waarin het gedrag van de ve rschillende partijen op de arbeidsmarkt (zorgaanbieders, werknemers, zorgink opers, opleidingsinstituten en de rijksoverheid) op elkaar van invloed is. In dit

87

rapport zijn vele oplossingsrichtingen die op dit moment in de praktijk worden
gekozen in beeld gebracht. Het inzetten op één oplossing kan elders voor pr oblemen zorgen. Er is dus niet één oplossing voor alle problemen en het zal niet
mogelijk zijn alle problemen op te vangen of te voorkomen. Om het proces ha nteerbaar te houden en de transitie op de arbeidsmarkt zo goed mogelijk te laten
verlopen, moeten alle partijen hun rol oppakken en hun verantwoordelijkheid
nemen en gezamenlijk oplossingen zoeken voor de verwachte arbeidsmarktgevolgen voor instellingen, werknemers en opleidingsinstituten.

88

BIJLAGE 1

Belangrijke ontwikkelingen in zorgvraag per
branche

Branche

Belangrijkste ontwikkelingen in zorgvraag

Huisartsenzorg

In 2006-2011 toename van aantal huisartsbezoeken (oorzaak niet zozeer toename van aantal patiënten, maar toename van aantal consu lten/contacten per
patiënt). 1
Ook in toekomst patiëntengedrag belangrijke vraagbepalende fa ctor: deel zal
vaker/ intensiever beroep doen op huisartsenzorg (m.n. grote groep kwetsbare ouderen en gehandicapten die in toekomst niet meer in aanme rking komen
voor intramurale zorg), ander deel juist minder vaak/intensief (door meer n adruk op preventie/betere gezondheid, toegang tot medische kennis, zelfzorg
en e-health). 2

Mondzorg

De verwachting is een stijging van de zorgvraag, m.n. door sociaal -culturele
ontwikkelingen (toenemende tandartsenzorg voor ouderen vanwege uitgebre idere behandelmogelijkheden, forse toename van vraag naar preventie door
mondhygiënisten); voor tandartsen en mondhygiënisten ook epidemiologische
vraagontwikkeling te verwachten. 3

Soc. geneesk. zorg

Niet de burger zelf, maar overheid is maatgevend voor vraag naar sociaal g eneeskundige hulp; sociale geneeskunde daarmee veel beïnvloedbaarder door
overheidsbeleid dan andere branches. 4

Huisartsenposten

Hier speelt een specifiek probleem m.b.t. de zorgvraag: zelfverwijzers (ruim

en SEH

de helft van de bezoekers komt zonder verwijzing, waarvan volgens de zor gverleners zes op de tien ten onrechte) . 5

Ziekenhuiszorg

In 2012 was het omslagpunt in uitgavengroei (ziekenhuizen voldoen rui mschoots aan afspraken bestuurlijk hoofdlijnenakkoord van 2011), een daling in
het aantal polikliniekbezoeken (mede doordat chronisch zieken steeds minder
zijn aangewezen op ziekenhuisbezoek doordat ze zichzelf kunnen helpen) en
doorzetten van twee jarenlange trends: a) toename van aandeel dagbehand elingen ten koste van aandeel klinische opnames en b) afname van gemiddelde
ligduur per klinische opname. 6 Dit laatste komt onder meer door toename van
het aantal minder ingrijpende kijkoperaties en verbeterde zorglogistiek. Ook
is een verschuiving waarneembaar van zorg naar diagnostische centra (met
inzet van verpleegkundig assistenten)
In 2012 is er volgens Achmea geen groei meer van patiëntenaantallen, in
2013 wordt een evidente krimp verwacht (-4%). 7 De Ligduurmonitor 2012 van
Coppa voorziet de komende jaren een verdere daling van de gemiddelde li gduur. 8 Dit komt ook doordat er steeds minder daadwerkelijk zal worden g esneden door chirurgen.
In de toekomst is nog meer winst door technologische verbeteringen te ve r-

1

NZa (2012). Marktscan Huisartsenzorg. Weergave van de markt tot en met 2011.

2

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 2: Huisartsgeneeskunde.

3

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 3: Beroe pen Mondzorg.

4

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 4: Sociaal Geneeskundigen .

5

NIVEL (2013). Selectie aan de poort: onterechte zelfverwijzers op de SEH terugdringen.

6

NVZ (2013). Zorg loont. Brancherapport 2013.

7

Artikel ‘Krimp ziekenhuizen 4 procent’, OP: zorgvisie.nl, 18 oktober 2013.

8

Coppa (2013). Ligduurmonitor Nederlandse ziekenhuizen 2012.

89

Branche

Belangrijkste ontwikkelingen in zorgvraag
wachten. De eerstelijnszorg zal meer zorg van ziekenhuizen overnemen. Wel
hebben bezuinigingen op de care mogelijk een grotere vraag naar care tot g evolg.

GGZ

In 2010 t.o.v. 2009 was er een stijging van het aantal cliënten in de cur atieve
GGZ (eerste- en tweedelijns) met ca. 7% en in de langdurende GGZ (tweedelijns) met ca. 18%.

1

In 2013 was er een sterke toename van het aantal men-

sen dat met psychische klachten (ook meer complexe) bij huisarts komt. Tegelijkertijd zijn er steeds minder mogelijkheden om door te verwijzen naar
2

meer gespecialiseerde GGZ. Het Trimbos instituut signaleert een paradox: de
gespecialiseerde GGZ heeft relatief veel mensen met lichte zorgvragen in b ehandeling, terwijl ernstige gevallen niet worden g eholpen.

3

Toekomstige zorgvraag: het beleid is gericht op reductie (door zelfmanag ement) en ombuiging van de zorgvraag (naar de basis GGZ); invloed van de
demografische ontwikkelingen op zorgvraag per saldo gering, hoewel mogelijk
oplopend in de cure; epidemiologische ontwikkelingen zijn niet aangetoond. 4
Ouderenzorg

In 2011 was er een lichte productiegroei in VVT (2% , tegen 1,3% in 2010);
deze toename is volledig veroorzaakt door snelle groei in de thui szorg (7%,
groei het hoogst bij organisaties met een primair extramurale focus, groei met
name in persoonlijke verzorging), in intramurale zorg groei in dagen slechts
0,2%. 5
Toekomstige zorgvraag: door toenemende vergrijzing zal de vraag naar oud erenzorg sterk stijgen; veranderingen in leefsituatie en hogere opleidingsstatus
van de bevolking dempen deze ontwikkeling enigszins. 6

Geboortezorg

Tussen 2007 en 2011 toename van aantal zwangere vrouwen dat zowel in de

( verloskundige en

eerste als in de tweede lijn verloskundige zorg ontvangt.

kraamzorg)

Vraag naar kraamzorg relatief stabiel (aandeel niet -westers allochtone vrouwen dat gebruik maakt van kraamhulp wel stijgende trend) 7

Gehandicaptenzorg

Tussen 2007 en 2011 sterk toegenomen zorgvraag in verstandelij ke gehandicaptenzorg, met name bij langdurig verblijf (pakketmaatregel begeleiding uit
2009, die toegang tot begeleiding uit AWBZ beperkte, temperde de groei in de
extramurale zorg).
Oorzaak sterk toegenomen zorgvraag niet toename aantal verstandelijk gehandicapten. Mogelijke oorzaken: 1) ingewikkeldere samenleving en minder
tolerantie van afwijkend gedrag; 2) afname informele netwerken; 3) meer d ivers aanbod van zorg en verbetering van kwaliteit (creëert vraag); 4) betere
mogelijkheden om diagnoses te stellen op terrein van bijkomende problematiek (zoals autisme-spectrum en ADHD).

90

8

1

NZa (2013). Marktscan en beleidsbrief GGZ. Weergave van de markt 2008 -2012.

2

LHV (2013). Uitkomst LHV-peiling over GGZ.

3

Trimbos (2013). Trendrapportage GGZ 2012.

4

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 6: Beroepen Geestelijke Gezon dheid.

5

Gupta Strategists (2012). Stilte voor de storm. Zicht op prestaties ouderenzorg: studie VVT
2012.

6

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport: Specialist Ouderengeneeskunde .

7

NZA (2012). Marktscan Zorg rondom zwangerschap en geboorte. Weergave van de markt 20072012; Artikel ‘Autochtone moeders maken vaker gebruik van kraamzorg dan allochtone mo eders’, OP: cbs.nl, 8 januari 2013

8

SCP (2013). Lasten onder de loep. De kostengroei van de zorg voor verstandelijk gehandica pten
ontrafeld.

Branche

Belangrijkste ontwikkelingen in zorgvraag
Belangrijke factoren voor toekomstige zorgvraag zijn mate waarin de maa tschappij verstandelijk gehandicapte ondersteunt in een positie als volwaardig
burger én de mate waarin deze een beroep mag blijven doen op formele
zorg.

Welzijn

1

Omslag naar Welzijn Nieuwe Stijl (meer verantwoordelijkheid bij de me nsen
zelf) gaat gepaard met kleinere budgetten en – al sinds 2008 – krimpende
werkgelegenheid

2

Verwachting dat dalende trend komende jaren doorzet, mogelijk wel getemperd door binnenhalen van extra werkzaamheden als gevolg van de transities
(met name kansen in brede welzijnswerk en ondersteuning van cliënten).
Jeugdzorg

3

In 2001-2011 was de groei van de totale vraag naar jeugdzorg gemiddeld
4,6% per jaar; de laatste jaren neemt het groeitempo van de vraag af; het
aantal meldingen door anderen (bijv. bij kindermishandeling) neemt toe. 4
Paradox: gezinnen met relatief veel problemen maken relatief weinig g ebruik
van tweedelijns jeugdzorg terwijl een deel van de gezinnen met relatief weinig
problemen daar juist wel gebruik van maken. 5
Specifiek kenmerk: jaarlijks aanzienlijke vernieuwing cliëntenbestand (gem
1,2 keer per jaar) 6
Toekomstige zorgvraag: tot en met 2017 is er een verdere a fvlakking van de
groei in de vraag naar jeugdzorg naar gemiddeld 2,2% per jaar in 2017
(daarbij nog geen rekening gehouden met toekomstige veranderingen in de
organisatie van de jeugdzorg) 7; op dit moment is het voor instellingen nog
niet duidelijk welke producten en diensten van hen in het nieuwe jeug dstelsel
precies gevraagd gaan worden. 8

Kinderopvang

Sterk vraaguitval door bezuinigingen op KOT en toenemende werkloosheid
kinderopvangklanten; komende jaren krijgt de branche ook te maken met b evolkingskrimp, met name in niet-stedelijke gebieden. 9 FCB verwacht komende
jaren landelijk min of meer stabilisatie in de vraag naar kinderopvang.

1

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 6: Arts voor Verstandelijk Gehand icapten.

2

UWV (2013). Sectorbeschrijving WJK; Bureau Bartels (2012). Participatie onder druk. Onderzoek
naar bezuinigingen in Welzijn & Maatschappelijke Dienstverlening in relatie tot de transities.

3

Onderzoek van Partners + Pröpper (juni 2013) in opdracht van FCB (niet gepubliceerd) ; Panteia,
SEOR en Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging JZ .

4

SCP (2013). Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind - en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik; SCP (2013). Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de voorzieningen: realisatie
2001-2011 en raming 2011-2017.

5

SCP (2013). Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind - en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik.

6

Berenschot (2013). Rapportage benchmark aanbieders van jeugd- en opvoedhulp 2013.

7

SCP (2013). Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind - en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik; SCP (2013). Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de voorzieningen: realisatie
2001-2011 en raming 2011-2017.

8

Panteia, SEOR en Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo en stelselwijziging JZ.

9

Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Cijfers kinderopvang derde kwartaal 2013 ; Brancheorganisatie Kinderopvang (2013). Brancherapport kinderopvang 2013.

91

92

BIJLAGE 2

Verwachte arbeidsmarktontwikkelingen per
beroepsgroep (cliëntgebonden; niet-VOV)

Beroepsgroep

Verwachte personeelsoverschotten/-tekorten

Basisartsen en geneeskun-

Op dit moment overschot aan basisartsen (reservoir dat wacht op

dig specialisten

instroom in vervolgopleiding). Ook komende jaren overscho tten aan
basisartsen te verwachten. Capaciteitsorgaan (CO) adv iseert in het
Capaciteitsplan 2013 daarom instroom in genee skundeopleiding te
verminderen; enig overschot is echter wenselijk voor marktordening
en kwaliteit van zorg.
1

Voor huisartsen momenteel evenwicht tussen vraag en aanbod. Dit
wordt voor de toekomst ook verwacht. De instroom in de vervolgopleiding tot huisarts kan volgens CO daarom gelijk blijven. In de r aming van CO al (deels) van uitgegaan dat huisartsen zorg van m edisch specialisten gaan overnemen. Omdat de huisarts inmiddels b eschikt over ruime mogelijkheden tot verticale substitutie (VS, PA’s,
POH’s), vindt CO bijstelling van advies uit 2010 niet nodig;
Momenteel tekorten aan medisch specialisten in een aantal (medisch
klinische) specialismen (specialisten ouderengeneeskunde, artsen
voor verstandelijk gehandicapten, SEH-artsen en bedrijfsartsen).
Deels een gevolg van minder gunstige werkgeversimago van betre ffende branches. Aan de andere kant in aantal specialismen ove rschotten: chirurgen, cardiologen, internisten, kinderartsen, kno artsen, neurologen, gynaecologen, orthopeden, oogartsen, plastisch
chirurgen en radiologen.
Kwalitatief probleem: groot gebrek aan allochtone medisch speciali sten.
Om (toekomstige) overschotten aan medisch specialisten te voork omen, adviseert CO instroom in vervolgopleidingen tot me disch specialist te verminderen. Argument hierbij is ook streven verticale su bstitutie van medisch specialisten door verpleegkundig speciali sten en
physician assistants te stimuleren;
De jaarlijkse instroom in de medische vervolgopleiding tot soc iaal
geneeskundige, specialist ouderengeneeskunde en arts verstandeli jke gehandicapten verandert in het advies van het CO niet of nauwelijks. 2
Verpleegkundig specialisten,

Op dit moment zijn er geen signalen van substantiële tekorten/of

physician assistants, prak-

overschotten aan VS, PA en POH. Er zijn wel tekorten aan erv aren

tijkondersteuners huisart-

doktersassistenten (met name bij huisartsenpraktijken, veel minder

senpraktijk, doktersassis-

bij huisartsenposten en gezondheidscentra).

tenten

Komend jaren geen overschotten/tekorten te verwachten aan VS en
PA. Volgens het CO is de huidige instroom in betreffende ople idingen

1

Vacatures voor huisartsen in dienst van ge zondheidscentra (HID’s) zijn wel vaak moeilijk in te
vullen.

2

Arbeidsmarktmonitor Medisch Contact; Artikel ‘Tekort aan bedrijfsartsen dreigt’, OP: nrc.nl, 2
januari 2013; Artikel ‘Werkloosheid bij elf specialismen’, OP: medischcontact.nl, 23 mei 2013;
Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013; LHV (2013). Enquête onder huisartsen in
dienstverband.

93

Beroepsgroep

Verwachte personeelsoverschotten/-tekorten
voldoende om de scenario's met verticale substitutie voor alle g eneeskundige specialismen mogelijk te maken. 1
ROA verwacht ook in de komende jaren tekorten aan doktersassistenten.

2

GGZ-beroepen (psycholo-

De veroudering van de bevolking leidt tot een zeer bescheiden groei

gen, psychotherapeuten,

of daling van de zorgvraag voor de meeste GGZ-beroepen; alleen de

klinisch (neuro) psycholo-

verpleegkundig specialist GGZ zal nog enige groei kennen. De vero u-

gen, verpleegkundig specia-

dering van de beroepsgroep zelf leidt bij de psychotherapeuten en

listen GGZ)

klinisch psychologen wel tot een hogere vervangingsvraag en daa rmee tot mogelijke tekorten. Het CO komt daarom tot een hogere geadviseerde instroom in deze opleidingen. 3 De inschatting van het CO
is echter beleidsarm en gaat voorbij aan herordening van zorg en
inkoopbeleid van oa verzekeraars.

Beroepen in de mondzorg

Tekorten aan Nederlandse tandartsen leiden al jaren tot instroom

(tandartsen, mondhygiënis-

van buitenlandse tandartsen (eerst vooral vanuit België en Duit sland,

ten, orthodontisten)

nu ook steeds meer vanuit Zuid-Europese landen).
Ook komende jaren worden forse tekorten verwacht aan tandartsen
(en in beperktere mate ook aan mondhygiënisten). 4 De overheid zet
in op taakherschikking in de mondzorg waarmee tekorten zijn op te
lossen.

Beroepen in de apotheek-

Door beleid van overheid en verzekeraars staan omzet en marges

zorg (apothekers, pharmacy

van extramurale apothekers onder druk. Hun aantal neemt af. Baa n-

practitioners apothekersas-

perspectief van apothekers niet erg gunstig. Desondanks afg elopen

sistenten)

jaren forse toename in instroom farmacieopleidingen. 5 Komende jaren daardoor mogelijk overschotten aan apothekers. Aan apothekersassistenten verwacht ROA schaarste. 6

Beroepen in de oogzorg

Optiekbranche maakt gunstige ontwikkeling door (meer vraag door

(orthoptisten, optometris-

vergrijzing bevolking, bril als modeaccessoire , naast oogzorg ook

ten, opticiens)

oorzorg aanbieden etc.). In combinatie met uitstroom als gevolg van
vergrijzing van personeel lijdt dit vermoedelijk tot tekorten. 7

Beroepen in de oorzorg

Audicienbranche is eveneens groeimarkt (meer slechthorenden door

(audiciëns)

vergrijzing van bevolking en lawaaibelasting bij jongeren, groter deel
daarvan weet audicien te vinden). Daar staan een minder gu nstig
vergoedingssysteem en branchevervaging (zie hierboven) tege nover. 8
Al met geen duidelijk beeld van te verwachten tekorten/ overschotten.

Beroepen in de bewegings-

94

PM

1

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013.

2

ROA (2013). De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018.

3

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013.

4

Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013.

5

ING (2013). Sectorvisie Openbare Apotheken ING Economisch Bureau. Omzet en marges apoth eken onder druk; SFK (2013). SFK Data en feiten 2013. Het jaar 2012 in cijfers; Artikel ‘Apothekers in een dip, maar een run op studie’, OP: intermediair.nl, 17 juli 2013.

6

ROA (2013). De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018.

7

Svgb.nl/trends-en-cijfers; SVGB. Arbeidsmarktinformatie Audicien (pdf, zonder titel en jaar).

8

Svgb.nl/trends-en-cijfers.

Beroepsgroep

Verwachte personeelsoverschotten/-tekorten

zorg (fysiotherapeuten, oefentherapeuten, ergotherapeuten en podotherapeuten)
Beroepen in de perinatale

Nederlandse vrouwen krijgen gemiddeld laat kinderen en aantal

zorg (verloskundigen)

vrouwen met chronische ziekten neemt toe. In toekomst steeds meer
vraag naar constante, intensieve en complexe zorg. Op maat en in
de buurt. Vraagt om meer samenwerking tussen eerstelijns en twe edelijns verloskundigen, gynaecologen en kraa mverzorgenden maar
ook tussen bijv. verloskundigen, huisartsen en gemeenten.
Komende jaren tekorten verwacht. Mate waarin vooral afhank elijk
van mate waarin de integratie in de geboortezorg toeneemt (naa rmate ketensamenwerking sneller en meer toeneemt zal instroom in
opleidingen sterker moeten stijgen om toekomstige tekorten te voorkomen). 1

Overige paramedische be-

ROA verwacht schaarste aan medisch analisten. 2

roepen (diëtisten,
huidtherapeuten,
logopedisten, MBB’ers etc)

1

NIVEL (2013). De arbeidsmarkt voor verloskundigen in 2012 en 2022/2027. Een capaciteitsr aming op basis van beleidsrijke scenario’s.

2

ROA (2013). De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018.

95

96

BIJLAGE 3

Vacatures, ingeschrevenen en Spanningsindicator UWV

Tabel B3.1 Aantal openstaande vacatures en kort ingeschrevenen bij UWV in 2013 en groei
in de periode 2011 tot 2013
Openstaande
vacatures
Niveau
Groei
2013
2011-2013

Werkzoekenden
Niveau
Groei
2013
2011-2013

Medische en paramedische beroepen

4847

-32%

5664

97%

Verplegenden en doktersassistenten

1694

-26%

1871

116%

Apothekersassistenten en medisch laboranten

358

-42%

519

74%

Therapeuten en verpleegkundigen

1185

-34%

1013

141%

Medisch analisten

143

-39%

94

96%

Afdelingshoofden zorginstelling

133

-61%

759

85%

Verpleeghulpen en leerling-verpleegkundigen

163

-36%

503

48%

Artsen

1055

-24%

782

92%

Apothekers

117

-25%

123

52%

Pedagogische beroepen

2958

-22%

5751

93%

Onderwijskundigen en pedagogen

117

-32%

506

105%

Sociaal-culturele beroepen

3950

-34%

15219

71%

Activiteitenbegeleiders en medewerkers arbeidsbemidd eling

1305

-43%

3035

62%

Medewerkers sociaal-cultureel werk en personeel en arbeid

1153

-31%

5076

78%

Sociaal-wetenschappelijk medewerkers

140

-39%

525

63%

Hoofden sociaal-cultureel werk en personeel en arbeid

3

-40%

57

-7%

23342

-33%

54394

64%

Ziekenverzorgenden

24

-58%

47

176%

Verzorgend personeel

4332

-44%

12404

109%

Interieurverzorgers

4218

-40%

10021

29%

Alle beroepen

96753

-33%

242073

66%

Verzorgende en dienstverlenende beroepen

Bron: UWV

97

Tabel B3.2

Spanningsindicator Arbeidsmarkt UWV (verhouding openstaande vacat ures/kort ingeschrevenen)

Totaal

2012

2013

ruim

ruim

zeer ruim

Medische en paramedische beroepen

zeer krap

krap

ruim

Verplegenden en doktersassistenten

zeer krap

krap

ruim

Apothekersassistenten en medisch laboranten

zeer krap

gemiddeld

ruim

Therapeuten en verpleegkundigen

zeer krap

zeer krap

gemiddeld

Medisch analisten

zeer krap

zeer krap

krap

Afdelingshoofden zorginstelling

ruim

ruim

zeer ruim

Verpleeghulpen en leerling-verpleegkundigen

ruim

ruim

zeer ruim

zeer krap

zeer krap

gemiddeld
ruim

Artsen
Apothekers
Pedagogische beroepen
Sociaal-culturele beroepen
Medewerkers sociaal-cultureel werk en personeel en arbeid

krap

zeer krap

gemiddeld

ruim

ruim

ruim

ruim

zeer ruim

ruim

zeer ruim

zeer ruim

Hoofden sociaal-cultureel werk en personeel en arbeid

zeer ruim

krap

zeer ruim

Verzorgende en dienstverlenende beroepen

gemiddeld

ruim

zeer ruim

Ziekenverzorgenden

zeer krap

gemiddeld

ruim

Verzorgend personeel

gemiddeld

ruim

zeer ruim

Bron: UWV

98

2011

BIJLAGE 4

Instroom in het onderwijs en sectorrendementen

Tabel B4.1 Instroom in VOV opleidingen op MBO niveau in de periode 2006 tot 2012 (aantal leerlingen)
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Verpleegkundige (4)

2758

3027

2642

3055

3022

2990

3048

Verzorgende (3)

5177

6067

6487

6537

6279

6482

8358

Helpende zorg en welzijn (2)

1947

2800

2909

2886

2639

2396

2819

Zorghulp (1)

422

289

330

345

434

395

416

Sociaal cultureel werker (4)

101

128

112

112

110

46

18

Sociaal dienstverlener (3)

14

56

61

61

59

34

34

Pedagogisch werker (4)

33

192

399

570

1098

780

282

Oud agogisch (4)

1834

1929

1558

1541

783

304

Maatschappelijke zorg (4)

146

445

986

1298

1417

2259

2158

Pedagogisch werker (3)

89

446

752

1009

1051

859

299

1058

1248

1117

624

327

55

53

239

458

857

1056

1280

1112

13632

16866

17811

18895

18275

17880

18544

Verpleegkundige (4)

3988

4037

3627

3858

4294

4304

4682

Verzorgende (3)

4331

3841

3736

3652

4041

3920

4557

Helpende zorg en welzijn (2)

9001

8987

8339

8605

8902

8384

8823

Zorghulp (1)

869

785

771

836

848

890

810

Sociaal cultureel werker (4)

1624

1714

1596

1381

1457

1194

987

Sociaal dienstverlener (3)

1078

1125

911

1118

1261

1360

1350

Pedagogisch werker (4)

880

2358

3176

4163

3916

3476

2795

Oud agogisch (4)

6170

4312

2406

1205

731

395

Maatschappelijke zorg (4)

562

1088

2927

2544

2671

2556

2570

Pedagogisch werker (3)

1329

3099

4362

5591

6606

6804

5931

Oud agogisch (3)

7364

4697

2330

586

211

66

Maatschappelijke zorg (3)

274

687

1317

1859

2271

2494

3021

37470

36730

35498

35398

37209

35843

35525

BBL

Oud agogisch (3)
Maatschappelijke zorg (3)
Totaal
BOL

Totaal

99

Tabel B4.2 Instroom in VOV opleidingen op HBO niveau in de periode 2006 tot 2012 (aantal leerlingen)
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

b creatieve therapie

508

466

439

440

477

400

360

b culturele en maatschappelijke vorming

844

927

832

960

908

759

559

b godsdienst-pastoraal werk

318

312

259

225

311

187

206

b maatschappelijk werk en dienstverlening

3.236

3.380

3.361

3.987

4.030

3.974

3.840

b pedagogiek

2.014

2.310

2.367

2.884

2.644

2.493

2.354

b sociaal pedagogische hulpverlening

4.532

4.796

4.673

4.743

4.951

4.652

4.840

b social work

510

503

526

512

523

486

417

b sport en bewegen

221

264

256

335

354

332

330

b sport en bewegingseducatie

118

94

264

249

351

351

509

721

1.012

1.471

1.358

1.703

1.496

b toegepaste psychologie
m pedagogiek

206

216

297

308

304

303

369

b huidtherapie

96

99

150

163

159

164

201

b kunstzinnige therapie

137

153

170

182

121

124

66

Totaal sociaal agogisch

12.507

13.989

14.381

16.234

16.425

15.931

15.540

379

364

331

335

343

253

187

369

356

364

427

521

475

508

130

170

210
314

b management in de zorg
b medisch beeldvormende en radiotherapeutische technieken
b medische hulpverlening
b mondzorgkunde

282

299

304

325

304

309

b oefentherapie cesar

66

76

128

152

214

92

91

b opleiding podotherapie

63

97

118

110

104

108

126

b opleiding tot fysiotherapeut

2.270

2.543

2.552

2.450

2.453

2.496

2.482

b opleiding tot verpleegkundige

3.599

3.606

3.586

3.710

4.034

4.363

4.696

b opleiding voor ergotherapie

507

397

469

605

697

742

705

b opleiding voor logopedie

648

685

703

716

687

722

721

bewegingsagogie

88

114

105

123

115

118

100

b sport, gezondheid en management

324

320

401

383

351

301

443

739

214

210

205

211

629

796

803

879

822

b psychomotorische therapie en

b verloskunde
b voeding en diëtetiek
m advanced nursing practice

100

688

720

225

249

283

272

282

270

357

Totaal zorg

10.055

10.596

11.751

11.762

12.388

12.723

13.163

Totaal

22.562

24.585

26.132

27.996

28.813

28.654

28.703

Tabel B4.3 Sectorrendement MBO BOL route in de periode 2006 tot 2010 (percentage leerlingen dat na de opleiding werkzaam is binnen zorg en WJK)
2006

2007

2008

2009

2010

Verpleegkundige (niveau 4)

83.7

80

82.9

80.5

85.3

Verzorgende (niveau 3)

82.8

82.8

84.4

84.3

85.8

Helpende zorg en welzijn (niveau 2)

32.8

37.3

37.1

36.2

41.9

Zorghulp (niveau 1)

24.3

31.5

29.7

27

26.1

Sociaal cultureel werker (4)

22.8

29.2

27.8

23.6

25.1

Sociaal dienstverlener (niveau 4)

24

22.6

24.2

22.2

21.5

Apothekersassistent (niveau 4)

10.2

9.5

12.6

15.2

12.4

Tandartsassistent (niveau 4)

52.7

57.1

53.3

53.4

56.5

Doktersassistent (niveau 4)

70.1

72.2

74.6

71.2

71.5

overig zorg en welzijn

12.9

14.1

14.7

13.4

11.7

overige opleidingen

2.9

3.2

3.6

3.6

3.7

30.8

39.7

42.5

46.4

Pedagogisch werk, jeugdzorg (niveau 4)
Pedagogisch werk, Kinderopvang (niveau 4)

77.8

71.1

65.5

62.8

67

Sociaal pedagogisch medewerker (niveau 4)

59.8

63.1

65

62.5

62.7

Maatschappelijke zorg, Gehandicaptenzorg (niveau 4)

86.7

71.7

72.4

76.4

Maatschappelijke zorg, Specifieke doelgroepen (niveau 4)

44.4

57.7

55.7

59.5

Pedagogisch werk, KD, (niveau 3)

70

82.1

79.5

62.5

Pedagogisch werk, Kinderopvang (niveau 3)

77.8

67.3

65.6

69.4

67.6

Sociaal pedagogisch werk (niveau 3)

55.4

62.5

62

62.7

60.5

Maatschappelijke zorg, Kerndeel (niveau 3/4)

50

65.3

76.2

62.8

Medewerker maatschappelijke zorg (niveau 3)

80

84.2

74.8

77.3

101

Tabel B4.4 Sectorrendement MBO BBL route in de periode 2006 tot 2010 (percentage leerlingen dat na de opleiding werkzaam is binnen zorg en WJK)
2006

2007

2008

2009

2010

Verpleegkundige (niveau 4)

95.7

95.7

96

96.3

95.2

Verzorgende (niveau 3)

94.7

93.6

96.7

95.8

95.8

Helpende zorg en welzijn (niveau 2)

83.3

81.3

88.2

83.9

78.6

Zorghulp (niveau 1)

67.8

72.3

68.6

69.3

73.3

Sociaal cultureel werker (4)

73.2

71.4

64.3

65.5

62.3

Sociaal dienstverlener (niveau 4)

37.1

50

48

46.9

22.6

Apothekersassistent (niveau 4)

12.4

14.8

14.3

18

11.1

Tandartsassistent (niveau 4)

73.2

86.3

77.8

85.7

76.7

Doktersassistent (niveau 4)

92

90.3

96.1

91.7

92.6

20.1

23.4

18.2

16.2

14.3

1

2.1

1.6

2

1.9

88.9

53.1

82.4

84.6

overig zorg en welzijn
overige opleidingen
Pedagogisch werk, jeugdzorg (niveau 4)
Pedagogisch werk, Kinderopvang (niveau 4)

77.8

97.6

88.7

89

92.3

Sociaal pedagogisch medewerker (niveau 4)

84.4

83.1

84.8

79.8

75.3

Maatschappelijke zorg, Gehandicaptenzorg (niveau 4)

100

97.8

89.1

96.2

96.3

Maatschappelijke zorg, Specifieke doelgroepen (niveau 4)

61.5

77.2

83.7

80.6

Pedagogisch werk, KD, (niveau 3)

100

96.2

92.7

82.1

64.3

81.5

87.8

87.5

83.3

86.6

89.2

75.3

Maatschappelijke zorg, Kerndeel (niveau 3/4)

100

100

87.7

91.1

Medewerker maatschappelijke zorg (niveau 3)

85.7

87.2

93.3

92.7

Pedagogisch werk, Kinderopvang (niveau 3)
Sociaal pedagogisch werk (niveau 3)

102

80

Tabel B4.5 Sectorrendement HBO en WO in de periode 2006 tot 2010 (percentage leerli ngen dat
na de opleiding werkzaam is binnen zorg en WJK)
2006

2007

2008

2009

2010

Verpleegkundige (niveau 5)

88.6

85.8

88.7

89

90.2

Sociaal pedagogische Hulpverlening (niveau 5)

75.6

77.2

77.6

77.9

76.6

Creatieve therapie

50.8

56.2

50.9

47.1

43.3

Cultureel maatschappelijke vorming

36.6

37.1

39.3

38.9

41.9

Maatschappelijke dienstverlening

63.5

63.6

62.1

60.1

58.6

Sociaal juridische dienstverlening

12.4

13

11.7

13.6

16.7

Biologie en medisch laboratoriumonderzoek

39.7

39.7

42.8

33.2

34.3

26.8

23.7

18.4

(niveau 5)

Verloskunde
Pedagogiek (niveau 5)

57.9

60.6

65.4

61.3

66.4

Fysiotherapie

69.7

70.5

70.2

72.8

74.9

Ergotherapie

62.7

61.7

63

70.1

69.8

69

68.5

73.6

71.9

73.2

Voeding en diëtetiek

43.9

46.3

42.7

42.3

41.4

Mondzorgkunde

81.5

80.6

82.8

79.7

81

Oefentherapie – Cesar

56.4

47.7

48.9

43.1

44.2

Oefentherapie – Mensendieck

23.5

25

44.1

38.7

39.4

Orthoptie

100

77.8

87.1

84

73.9

Podotherapie

57.1

57.7

73.2

89.7

66.7

Mbrt

84.2

87.2

87.5

90.8

84.6

Huidtherapie

43.1

51.8

59.5

38.3

65.3

Psychomotorische Therapie en Bewegingsagogie

58.8

56.3

63.6

67.2

59

Overig gedrag en maatschappij/gezondheidszorg bachelor

26.6

26.9

30.3

30.5

27.9

Overige opleidingen bachelor

3.8

3.5

4.2

4.2

4.7

Geneeskunde

49

49.4

49.6

53.4

55.8

Tandheelkunde

27.3

24.8

28.4

26.4

24.7

Gezondheidswetenschappen

43.3

38.3

27.7

38.4

32.9

Psychologie (wo)

31.5

32.2

31.9

29

30

Pedagogiek (wo)

40.8

47.4

46.4

44.7

47.6

Verpleegkundige master

97.4

98.4

99

95.3

97.3

28.6

86.1

40

Logopedie

Maatschappelijke dienstverlening master
Operatieassistent master

83

95.2

98.4

96

94.7

Overig gedrag en maatschappij/gezondheidszorg master

14.3

12.8

13.3

13.2

13.3

Overige opleidingen master

3.4

3.4

3.9

3.5

3.5

103

104

BIJLAGE 5

SWOT-analyse

Ten behoeve van de diagnose van de arbeidsmarkt in zorg en WJK is een SWOT analyse uitgevoerd. De SWOT-analyse is een van oorsprong bedrijfskundig model
dat vier elementen bevat: Strengths, Weaknesses, Opportunities & Threats
(sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen). De resultaten van de SWOT analyse zijn te gebruiken als input voor het strategievormingsproces. Kern van
de SWOT is om vanuit een brede analyse van de arbeidsmarkt (top-down) via de
sterkten en zwakten te komen tot aan kansen en bedreigingen gelieerde oplo ssingsrichtingen voor arbeidsmarktknelpunten op sectoraal niveau. Voor de str ategische personeelsplanning (bottom-up) van individuele instellingen geldt een
omgekeerde volgorde. Daarbij is het juist de bedoeling om eerst vanuit de eigen
situatie kansen en bedreigingen te definiëren en daaraan dan - gekoppeld aan de
eigen sterkten en zwakten - een plan van aanpak te koppelen.
De tabel hieronder bevat de resultaten van de ten behoeve van de diagnose van
de arbeidsmarkt in zorg en WJK uitgevoerde SWOT-analyse.

105

Tabel B5.1

SWOT-analyse arbeidsmarkt zorg en WJK

Sterkten

Zwakten

Zorgvraag/arbeidsvraag/arbeidsproductiviteit

Zorgvraag/arbeidsvraag/arbeidsproductiviteit





Zorg: over (en op) langere termijn gezien banenmotor + veel werkzekerheid (groeisector +
weinig conjunctuurgevoelig)

Zorg: tijdelijk groeisector af en minder werkzekerheid
(bezuinigingen)



WJK: krimpsector + weinig werkzekerheid (bezuinigingen)

Arbeidsaanbod

Arbeidsaanbod

Potentieel aanbod

Potentieel aanbod





Krimp potentiële beroepsbevolking

Zittend personeelsbestand

Zittend personeelsbestand





Weinig allochtone werknemers



Sterke vergrijzing personeel



Relatief veel ziekteverzuim en AO-instroom (wel dalende

Werknemers steeds later met pensioen

tendens)


'Honkvast' personeel (weinig interne en externe arbeidsmobiliteit; weinig geografische arbeidsmobiliteit),
nog versterkt door conjunctuur

Nieuw aanbod voor Z&W vanuit onderwijs

Nieuw aanbod voor Z&W vanuit onderwijs



Vaak positief imago Z&W-opleidingen, nog ver-



Minder positief imago Z&W-opleidingen onder vmbo'ers

sterkt door conjunctuur



Minder positief imago Z&W-opleidingen onder allochto-





Hoog studie- en sectorrendement Z&W-

nen

opleidingen



Te weinig stageplaatsen voor sommige Z&W-opleidingen

Z&W-gediplomeerden vinden vaak bij eigen ni-



Te klein aanbod van gediplomeerden van sommige Z&W -

veau, richting e.d. passende baan

opleidingen, te groot aanbod van sommige andere ople idingen

Reserves voor Z&W

Reserves voor Z&W



Veel (mogelijkheden voor) zij-instroom





Tijdelijk reservoir van direct inzetbare werkzoe-

Beperkt deel AO’ers en WSW’ers toe te leiden naar se ctor

kenden met Z&W-opleiding
Pullfactoren

Pushfactoren



I.h.a. positief werkgeversimago





I.h.a. positieve beleving arbeidsinhoud



Objectief gezien gunstige loonontwikkeling



Veel mogelijkheden voor deeltijdwerk



Doorgroei- en carriéremogelijkheden (in tegenstelling tot traditionele beeld dat hiervan bestaat)



branches (m.n. ouderenzorg en gehandicaptenzorg)


Minder positieve beleving arbeidsinhoud Z&W door 'Gen eratie Y' (laag modern technologisch gehalte; weinig mog elijkheden voor tijd- en plaatsonafhankelijk werken)



Positieve beleving – alles overziend - van het
werk (personeel is m.n. intrinsiek gemotiveerd)

Minder positief werkgeversimago sommige Z&W-

Objectief en subjectief gezien minder gunstige beloning
(‘rechterrijtje’)



Minder gunstige beleving lonen/loonontwikkeling



Toename flexibele schil (afname vaste dienstverbanden)



Zwaar werk, onregelmatige werktijden, hoge psychos ociale belasting (hoge werkdruk en gebrek aan sociale
veiligheid), risico op burn-out

Omgevingsfactoren

Omgevingsfactoren







Groot maatschappelijk (en economisch) belang en
daardoor veel politieke en beleidsmatige aandacht

gettaire) beslissingen Rijk, gemeenten en zorgverzeke-

voor Z&W

raars

Veel bestaande structurele vormen van overleg/samenwerking/afstemming

106

Sterke afhankelijkheid (werkgelegenheid in) van (bu d-

Kansen

Bedreigingen

Zorgvraag/arbeidsvraag/arbeidsproductiviteit

Zorgvraag/arbeidsvraag/arbeidsproductiviteit



Afremmen zorgvraag: preventie/ gezondheidsbe-



Op langere termijn m.n. in zorg weer personeelstekorten

vordering, zelf- en samenredzaamheid, informele



Tijdelijke personeelsoverschotten in zorg en WJK als ge-

zorg, versterking kostenbewustzijn, vermindering

volg van stelselwijzigingen en bezuinigingen

overbehandeling en praktijkvariatie


Verhoging arbeidsproductiviteit/arbeidsbesparing:
sociale innovaties, technologische innovaties,
verbetering logistiek en ‘verhuizen’ van activiteiten (verticale substitutie, concentratie en specialisatie, ketenzorg, afstoten van niet-corebusiness)



Verplaatsing zorgaanbod naar andere regio’s/landen



Uitbreiding (core-)business in geval van (tijdelijke) personeelsoverschotten: zorgmarketing (profilering), acquisitie/creëren extra vraag, uitbre iding portfolio, integratie werkzaamheden met die
in andere branches

Arbeidsaanbod

Arbeidsaanbod





Potentieel aanbod: vergrijzing zet door



Zittend personeelsbestand Z&W: afnemend werkver-

Potentieel aanbod: stijging omvang beroepsbevolking; individualisering beroepsbevolking (inzet
zzp'ers); feminisering en verkleuring beroepsbevolking (toename aanbod vrouwen en allochtonen); toename opleidingsniveau beroepsbevolking



Zittend personeelsbestand Z&W: scholing personeel; verbreding inzetbaarheid; optimaliseren

mogen door vergrijzing; door uitstroom babyboomers

teamgeest/-prestaties; duurzaam inzetbaarheids-

verlies van kennis en kunde (keerzijde: instroom 'nieuw

beleid; diversiteitsbeleid; opvang (tijdelijke)

bloed' met andere houding/skills)

overschotten (poolvorming, collegiale uitleen detachering, banenbehoud door zzp-status, mobiliteitsbeleid, VWNW-trajecten etc.)


Nieuw aanbod voor Z&W vanuit onderwijs: verbe-



Nieuw aanbod voor Z&W vanuit onderwijs: ontgroening

tering Z&W-opleidingen (qua inhoud, opzet en

en veranderingen in studiekeuze; langer doorleren (jon-

aansluiting op arbeidsmarkt); beperking in-

geren later op arbeidsmarkt); steeds meer concurrentie

stroom/doorstoom minder kansrijke Z&W ople i-

om hoger opgeleiden met aanvullende (gedragsmatige)

dingen en bevordering instroom/doorstoom kan s-

competenties

rijke Z&W opleidingen; begeleiding/ondersteuning
studenten; begeleiding/ ondersteuning gediplomeerden; actieve benutting social media in arbeidsmarktcommunicatie en werving


Reserves voor Z&W: bemiddeling direct inzetbare



Reserves voor Z&W: bron van stille reserves droogt op

werkzoekenden met Z&W-opleiding; re-

(minder potentiële herintreders door toename particip a-

integratietrajecten; zij-instroom; grenspendel;

tie vrouwen)

arbeidsmigratie
Pullfactoren

Pushfactoren





Verdere verbetering arbeidsinhoud (meer ruimte

Bij omslag economie naar hoogconjunctuur Z&W minder

voor professionals); nieuwe doorgroei- en carriè-

kansen als werkgever; loonmatiging (maar geen dreiging

remogelijkheden door taakherschikking; verdere

meer van nullijn)

aanpak psychosociale belasting (hoge werkdruk
en gebrek aan sociale veiligheid); bij laagconjun ctuur Z&W geliefder als werkgever

107

Kansen

Bedreigingen

Omgevingsfactoren

Omgevingsfactoren







Z&W-beleid: stelselherzieningen care en onder-

Z&W-beleid: discontinuïteit in Z&W-beleid als gevolg van

handelaarsakkoorden cure

'beperkte houdbaarheid' regeringscoalities; bezuinigin-

Onderwijsbeleid: nieuwe beroepsprofielen; nieuwe

gen en stelselherzieningen Z&W-branches (bedreiging

mbo-kwalificatiestructuur mbo; macrodoelmatig-

voor aanbodkant)

heidsbeleid; deel mbo 4-opleidingen van 4 naar 3
jaar; structureel karakter ad-opleidingen


SZ- en overig beleid: verhoging AOW-leeftijd;

afschaffing werkbonus 61-64 jarige; lagere bijdrage stagekosten door omzetten

Randvoorwaarden: voldoende middelen voor arbeidsmarktbeleid (extra middelen voor sectorplannen; extra middelen voor stagefonds zorg);
gezamenlijke arbeidsmarktagenda; arbeidsmarktonderzoek; evaluatie arbeidsmarktmaatregelen;
verspreiding good practices; meer aandacht voor
SPP
Bron: Panteia

108

SZ- en overig beleid: vermindering re-integratiebudget;

recht en meer zekerheid voor flexwerkers); aanscherping verplichtingen uitkeringsgerechtigde n




Wet Werk en Zekerheid (versoepeling ontslag-

BIJLAGE 6

Geraadpleegde literatuur

P ub l ic a t i es i . h. k . v. h et o nd e r zo ek s p ro gra mma A Z W


Panteia, SEOR en Etil (2013). Arbeidsmarkteffecten maatregelen AWBZ en Wmo
en stelselwijziging Jeugdzorg.



Panteia, SEOR en Etil (2013). Effectmeting van arbeidsmarktmaatregelen in de
zorgsector. Een haalbaarheidsstudie.



Panteia, SEOR en Etil (2013). Werkgeversenquête 3 Zorg en WJK 2013



Panteia, SEOR en Etil (2013). Werknemersenquête Zorg en WJK 2013.



Panteia, SEOR en Etil (2014). Werkgeversenquête 4 Zorg en WJK 2013.

Externe publicaties


Actal (2012). Efficiëntere zorg door slimmer registreren.



Actal (2013). Ex-ante toetsing conceptwetsvoorstel Jeugd.



ActiZ (2013). De transitieagenda. Voorwaarden om een verantwoorde transitie
en transformatie van de langdurige zorg te realiseren.



ActiZ (2013). Handreiking sociale innovatie in de ouderenzorg.



ActiZ (2013). In Beweging, Inzichten vanuit de Benchmark in de Zorg 2013.



ActiZ en VitalValley (2103). Vitaal Thuis. Samenwerken aan langer thuis wonen.



AOVVT en SBCM (2012). Een eerste blik. Overzicht van ervaringen met job carving en functiecreatie in de VVT-sector; aovvt.nl



APE (2012). Werkt werktijdverkorting? Evaluatie bijzondere werktijdverkorting
en deeltijd-WW.



Artikel ‘ActiZ roept op tot samenwerking: Werkgelegenheidsplan voor ontslagen
thuiszorg’, OP: actiz.nl, 27 november 2013.



Artikel ‘Alle Duitse peuters recht op kinderopvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl,
31 juli 2013.



Artikel ‘Apothekers in een dip, maar een run op studie’, OP: intermediair.nl, 17
juli 2013.



Artikel 'Arbeidsmarkt van de toekomst vraagt om structureel deeltijdontslag',
IN: ESB, 7 februari 2014.



Artikel ‘Artsen vrezen voor privé bij gebruik e-health’, OP: mednet.nl, 19 september 2012.



Artikel ‘Australië zoekt Nederlandstalige verplegers’, OP: zorgvisie.nl, 14 augustus 2013.



Artikel ‘Autochtone moeders maken vaker gebruik van kraamzorg dan allochtone moeders’, OP: cbs.nl, 8 januari 2013.



Artikel ‘Banen op de tocht in de ouderenzorg’, IN: De Twentse Courant Tubantia, 20 januari 2014.



Artikel ‘Bejaardenoord Spanje’, IN: De Volkskrant, 27 juli 2013.

109



Artikel ‘Blijven stressen of werk en zorg beter verdelen?’, OP: trouw.nl, 18 november 2013.



Artikel ‘Blokken voor een baan’, IN: FORUM, nr. 18, 4 oktober 2012.



Artikel ‘Burn-out dreigt bij 1 op 3 verpleegkundigen’, OP: nursing.nl, 5 september 2012.



Artikel ‘Calibris start samen met SKSG mobiliteitstraject in Groningen’, OP:
calibris.nl, 2 juli 2013.



Artikel ‘Careyn stopt regelarme zorg vanwege meer regels’, OP: zorgvisie.nl, 15
oktober 2013.



Artikel ‘Creatieve manieren om ouders te lokken’, IN: De Volkskrant, 19 juni
2013.



Artikel ‘CZ steekt geld in luxe verpleeghuis’, OP: zorgvisie.nl, 27 augustus
2013.



Artikel ‘Deel zorgprofessionals onvoorbereid op samenwerking mantelzorgers’,
OP: venvn.nl, 18 juli 2013.



Artikel ‘Deeltijdontslag onvermijdelijk?’, IN: Nieuwsbrief Brancheorganisatie
Kinderopvang, nr. 83, 21 februari 2013.



Artikel ‘Dermatologen starten online webcamconsult’, OP: zorgvisie.nl, 24 september 2013.



Artikel ‘Dit zijn nieuwe, kansrijke beroepen in de zorg’, OP: intermediair.nl, 5
oktober 2013.



Artikel ‘Eerste operatie met Google Glass’, OP: De Volkskrant.nl, 21 juni 2013.



Artikel ‘Eerste opleiding wijkzorg erkend’, OP: vgn.nl, 2 september 2013.



Artikel ‘Eindhoven heeft straks geen voorschool meer nodig’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 2 juli 2012.



Artikel ‘ESF-project Actie E: Duurzame inzetbaarheid’, OP: werkenindeggz.nl,
(nieuwsbrief 20, oktober 2013).



Artikel ‘Gebruik online hulp stijgt dertien procent’, OP: zorgvisie.nl, 30 oktober
2013.



Artikel ‘Geen extra taken voor verpleegkundigen ggz’, IN: Financieele Dagblad,
12 augustus 2013.



Artikel ‘Ggz heeft steeds meer invloed bij de huisarts’, IN: De Volkskrant, 8
augustus 2013.



Artikel ‘Google Glass helpt chirurgen’, OP: kennislink.nl, 23 augustus 2013.



Artikel ‘Google Glass toont toestand patiënt tijdens operatie’, OP: zorgvisie.nl,
4 oktober 2013.



Artikel ‘Gratis kinderopvang voor solliciterende ouders’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 6 augustus 2013.



Artikel ‘Groot besparingspotentieel door flexibel werken’, OP: wgvzorgenwelzijn.nl, 19 september 2012.



Artikel ‘Grote stijging studenten verpleegkunde. Zorg in de buurt vraagt om
vele duizenden hogere opgeleide verpleegkundigen’, OP: actiz.nl, 30 augustus
2013.

110



Artikel ‘Halve baan beter dan geen baan?’, IN: De Volkskrant, 18 december
2013.



Artikel ‘Hoorns kinderdagverblijf wil gratis opvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl,
7 augustus 2013.



Artikel ‘Huisartsopleiders zijn betere huisartsen’, OP: mednet.nl, 5 september
2013.



Artikel ‘Humanitasmedewerkers aan de slag in Duitse kinderopvang’, OP: zor gvisie.nl, 4 september 2013.



Artikel ‘In de zorg zijn nog banen: zorgstudies ongekend populair’, OP : intermediair.nl, 7 augustus 2013.



Artikel ‘In veel gemeenten gaan alle peuters al naar de voorschool’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 20 september 2013.



Artikel ‘Isala zet operatierobot in bij vervanging hartklep’, OP: zorgvoorinnoveren.nl, 18 juli 2012.



Artikel ‘Jonge medisch specialist werkt soms onbetaald’, IN: De Volkskrant, 14
december 2013.



Artikel ‘Jongere via Wijkleerbedrijf op zoek naar felbegeerde baan’, IN: De
Volkskrant, 3 april 2013.



Artikel ‘Kansen zien in krappe tijden’, IN: Management Kinderopvang, november 2013.



Artikel ‘Kleine toename werkloosheid’, OP: uwv.nl, 17 oktober 2013.



Artikel ‘Krimp ziekenhuizen 4 procent’, OP: zorgvisie.nl, 18 oktober 2013.



Artikel ‘Kwart Hidha’s ervaart hoge werkdruk’, OP: mednet.nl, 31 mei 2013.



Artikel ‘Leefcirkel houdt ouderen met dementie in vertrouwde omgeving’, OP:
zorgvisie.nl, 7 augustus 2012.



Artikel ‘Leerlingen Welzijn omgepraat naar andere studie’, OP: zorgwelzijn.nl, 6
september 2012.



Artikel ‘Mbo zet het mes in kinderopvangopleidingen’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 23 januari 2013.



Artikel ‘'Meer aandacht voor sociale innovatie nodig', OP: zorgvisie.nl, 16 juli
2013.



Artikel ‘Mekka van Lean’, OP: zorgvisie.nl, 31 mei 2013.



Artikel ‘Minister van Bijsterveldt volgt ombuiggesprek in Rotterdam’, OP: rijksoverheid.nl, 7 september 2013.



Artikel ‘Minutenregistratie is geen verplichting’, OP: nursing.nl, 17 september
2013.



Artikel ‘Nederlandse artsen zoeken werk over de grens’, OP: intermediair.nl, 6
mei 2013.



Artikel ‘Nieuw: Het Werken-in-Duitsland-loket’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 16
december 2013; fcb.nl.



Artikel ‘Nieuwe website geeft inzicht in mogelijkheden bekostiging e -health’,
OP: mednet.nl, 17 september 2013.

111



Artikel ‘Numerus fixus voor bijna alle hbo-v’s’, OP: nursing.nl, 12 november
2013.



Artikel ‘Oud worden in luxe zorgvilla’, IN: Het Financieele Dagblad, 23 juni
2013.



Artikel ‘Ouderen voor de klas van zorgstudenten’, OP: nursing.nl, 30 augustus.



Artikel ‘Ouderenfonds ontwikkelt virtuele butler’, OP: zorgvisie.nl, 15 november
2013.



Artikel ‘Philips en Achmea starten groot e-healthonderzoek’, OP: zorgvisie.nl,
20 november 2013.



Artikel ‘Praktijkverpleegkundigen in Weststellingwerf en Oldemarkt. Brug tu ssen huisartsen en-verzorgingshuizen’, IN: De Eerstelijns, maart 2013.



Artikel ‘Project Verslavingszorg Noord Nederland: Meer autonomie voor teams’,
OP: werkenindeggz.nl, (Nieuwsbrief 20, oktober 2013).



Artikel ‘Project Zorg met Kleur geslaagd’, OP: calibris.nl, 11 maart 2013.



Artikel ‘Proteion gebruikt robotzeehond voor dementerenden’, OP: zorgvoorinnoveren.nl, 25 april 2012.



Artikel ‘Reactie Van Rijn op standpunt VNG-bestuur’, OP: rijksoverheid.nl, 17
januari 2014.



Artikel ‘Regelarme zorg verhoogt welbevinden en werkplezier’, OP: zorgvisie.nl,
6 september 2013.



Artikel ‘Roompot start bouw zorg- en wellnesshotel en thermaalbad’, OP: zorgvisie.nl, 30 augustus 2013.



Artikel ‘Run op opleidingen verpleegkunde’, OP: nos.nl, 20 juli 2013.



Artikel ‘Salariswijzer: wat verdient een verpleegkundige met hbo?’, OP: intermediair.nl, 14 februari 2013.



Artikel ‘Schoonmaakgigant stort zich op de zorg’, IN: De Volkskrant, 15 januari
2014.



Artikel ‘Sensire zet duizendste iPad in’, IN: zorgvisie.nl, 16 augustus 2013.



Artikel ‘Sociale robot binnen twee jaar beschikbaar’, OP: zorgvoorinnoveren.nl,
1 oktober 2012.



Artikel ‘Sodexo gaat consumentenmarkt thuishulp op’, OP: zorgvisie.nl, 18 september 2013; lekkerleven.nl.



Artikel ‘Stijging zorguitgaven vooral door toename volume’, OP: cbs.nl, 3 januari 2013.



Artikel ‘Tablets nuttig in ouderenzorg’, OP: nos.nl, 17 augustus 2013.



Artikel ‘Teamprestaties in de zorg kunnen ruim verbeterd worden,’ OP: cbo.nl,
28 januari 2013.



Artikel ‘Tegemoetkoming begeleiding stagiairs in de huisartsenzorg’, OP: abvakabofnv.nl, 21 januari 2014.



Artikel ‘Tekort aan bedrijfsartsen dreigt’, OP: nrc.nl, 2 januari 2013.



Artikel ‘Tot 30 procent meer zorg met huidige omvang personeel’, OP: utwente.nl, 22 november 2013.

112



Artikel ‘Uniek centrum Acute Zorg in Winterswijk’, OP: nvz-ziekenhuizen.nl, 11
juli 2013.



Artikel ‘UWV ondersteunt deeltijdontslag kinderopvang’, OP: kinderopvangtotaal.nl, 7 december 2012.



Artikel ‘Vakbond vindt deeltijdontslag onwenselijk’, OP: kinderopvangtotaal.nl,
22 juli 2013’.



Artikel ‘Van Rijn: akkoord met VNG over decentralisatie langdurige zorg en ondersteuning’, OP: rijksoverheid.nl, 17 december 2013.



Artikel ‘Werkgevers enthousiast over ‘zorgparels’, OP: zorgzijnwerkt.nl, 13 juni
2013.



Artikel ‘Werkloosheid bij elf specialismen’, OP: medischcontact.nl, 23 mei 2013.



Artikel ‘Zelf medicijnen voorschrijven’, IN: Tracer, 9 augustus 2012.



Artikel ‘Zoektocht naar baan gestaakt’, OP: volkskrant.nl, 18 oktober 2013.



Artikel ‘Zorg vestigt records ziekteverzuim’, OP: vernet.nl, juli 2013.



Artikel 'Arbeidsmarkt van de toekomst vraagt om structureel deeltijdontslag',
IN: ESB, 7 februari 2014.



Artikel 'Een bebloede vuist hard tegen mijn zwangere buik', OP: ad.nl, 15 april
2013.



Atrivé (2012). Verkennend onderzoek bekendheid en behoefte thuistechnologie
in Zwolle en Kampen.



Berenschot (2013). Rapportage benchmark aanbieders van jeugd- en opvoedhulp 2013.



Blauw Research (2013). Landelijke Beroepskeuze Monitor 2012. Interesse en
voorkeuren vervolgopleiding en beroepskeuze van middelbare scholieren in N ederland. Rapport t.b.v. ministerie van VWS.



Brancheorganisatie Kinderopvang (2013). Brancherapport kinderopvang 2013.



Bureau Bartels (2012). Participatie onder druk. Onderzoek naar bezuinigingen
in Welzijn & Maatschappelijke Dienstverlening in relatie tot de transities.



Calibris (2011). Wijkleerbedrijf. Via de wijk aan het werk.



CAOP (2011). Verkenning (inter)regionale mobiliteit.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 2: Huisartsgeneeskunde.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 3: Beroepen
Mondzorg.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 4: Sociaal Geneeskundigen.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 5: Specialist Ouderengeneeskunde.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 6: Arts voor Verstandelijk Gehandicapten.



Capaciteitsorgaan (2013). Capaciteitsplan 2013. Deelrapport 6: Beroepen
Geestelijke Gezondheid.
113



CapGemini Consulting (2012). Evaluatie Experiment Van Werk Naar Werk. Eindrapportage december 2012.



CBP (2013). Onderzoek naar de beveiliging van het online aanvragen van he rhaalrecepten bij huisarts en apotheek.



CBS en TNO (2013). Dynamiek op de Nederlandse arbeidsmarkt. De focus op
flexibilisering.



CCTR (2013). Visiedocument eLabel.



Coppa (2013). Ligduurmonitor Nederlandse ziekenhuizen 2012.



CPB (2013). Labour Market Flexibility in the Netherlands: The Role of Contracts
and Self-Employment.



CPB (2013). Toekomst voor de zorg.



CPB (2014). Centraal Economisch Plan 2014.



CvZ (2013). Advies Geneeskundige Geestelijke Gezondheidszorg, deel 2.



Drupsteen, J. (2013). Treating planning flows in patient flows. Ook hier betreft
het promotieonderzoek.



Dulmen, S. van en J. Noordman (2012). ‘Taken POH en huisarts compleme ntair?’, IN: Huisarts & Wetenschap, jrg. 55, nr. 6, juni 2012.



Effectory (2013). Brancherapportage GGZ 2012 Medewerkerbeleving.



Essen, T. van (2013). Flowing through hospitals.



FCB (2013). Sectorplan Jeugdzorg. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt
Jeugdzorg via Sectorplan.



FCB (2013). Sectorplan Kinderopvang. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt
Kinderopvang via Sectorplan.



FCB (2013). Sectorplan W&MD. Extra inspanningen voor arbeidsmarkt W&MD
via Sectorplan.



FCB (2014). Stimulans voortzetting regionale samenwerkingsverbanden.



GPTW (2013). Medewerkers in de gehandicaptenzorg zijn trots op hun werk.



Grundy, A. et al. (2013), ‘Increased risk of breast cancer assoc iated with longterm shift work in Canada’, Published Online First: 1 July 2013, doi:
10.1136/oemed-2013-101482 Occup Environ Med 1 July 2013.



Gupta Strategists (2012). Stilte voor de storm. Zicht op prestaties ouderenzorg: studie VVT 2012.



HAN (2012). Beeld-schermproject Sensire. Resultaten 12 december 2012.



Heer, T. de en M. Verweij (2011), ‘De inzet van de flexpool. Wanneer wel en
wanneer niet?’, IN: Zorgmarkt, 2011, nr. 9.



Hiemstra & De Vries (2013). De minutenregistratie voorbij. Een handreiking
voor eenvoud in de uitvoering.



Hillebrand, J.J.G. et al. (2012), ‘Van tekort naar overschot. Behoefteberaming
klinisch chemici 2012 – 2016’, IN: Ned Tijdschr Klin Chem Labgeneesk 2012;
37: 254-256.

114



Hulshof, P (2013). Integrated decision making in healthcare.



Idenburg, P. (2013). Diagnose Technologie.



IG&H (2013). De bijsluiter van Lean in ziekenhuizen. Volledig doseren voor
krachtige werking.



In voor Zorg (2013). Blauwdruk Cliënt Journey Cliëntbeleving, Momenten van
de Waarheid en de 9+ beleving – bij intramurale en extramurale zorg.



In voor Zorg (2013). Factsheet Alerimus: 9+ Leanbeleving “Start van de dag”.



In voor Zorg (2013). Factsheet Het Baken: Het Baken. Koers vast, trossen los!



In voor Zorg (2013). Factsheet Interzorg Noord-Nederland: Voedingsassistenten, verzorgenden en verpleegkundigen verbeteren hun eigen werk.



In voor Zorg (2013). Factsheet Juvent: Transformatie Juvent.



In voor Zorg (2013). Factsheet Omring: 54 zelfsturende zorgteams in de wijk
brengen thuiszorg dicht bij cliënt.



In voor Zorg (2013). Factsheet Zorgcombinatie Interzorg: ‘Tuk en Tin’, Decentralisatie van verantwoordelijkheid.



In voor Zorg (2013). Factsheet Zorgcombinatie Noorderboog: De Werkvloer
Centraal in de praktijk.



In voor Zorg (2013). Rapportage retrospectieve analyse Vivantes.



In voor Zorg (2013). Rapportage retrospectieve analyse Volckaert



In voor zorg (2013). Van regels naar mensen. Experiment Regelarme Instellingen in de langdurige zorg: de eerste ervaringen.



ING (2013). Sectorvisie Openbare Apotheken ING Economisch Bureau. Omzet
en marges apotheken onder druk.



INSCOPE (2012). Erasmus Innovatiemonitor Zorg 2012.



Inspectie SZW (2013). Gezond & veilig werken. Sectorrapportage Zorg & Welzijn 2010-2012.



Intermediair (2013). Intermediair Imago Onderzoek 2013.



IPSE (2013). Productiviteitstrends in de geestelijke gezondheidszorg.



IPSE (2013). Schaal- en synergie-effecten bij de spoedeisende hulp. Een literatuur- en empirisch onderzoek naar de kostenstructuur van de spoedeisende
hulp.



IZZ (2013). Jaarrapport zorggebruik 2012. Arbeidsrelevante zorg voor zorgm edewerkers.



Kan, S. van en E.J. Troost (2012). Schaalvoordelen in Nederlandse ziekenhuizen, een illusie?



Klerk, C. de, N. van Sprang en H. Boersma (2013), ‘Naaktfoto's tussen twee
patiënten door’, IN: Medisch Contact, nr. 21, 23 mei 2013 (medischcontact.nl).



KNMG, NPCF en ZN (2012). Nationale Implementatie Agenda (NIA) e-Health.



Laurant, M. (2013) ‘Out of hours primary care’, IN: International Innovation.
Health Partnership, mei 2013.



LHV (2013). Enquête onder huisartsen in dienstverband.



LHV (2013). Uitkomsten LHV-peiling over GGZ.



Maastricht University (2012). Ouderenzorg in het middelbaar beroepsonderwijs.
Een inventarisatie bij zorgopleidingen (niveau 2 en 3).
115



Ministerie van OCW (2013). Kamerbrief over macrodoelmatigheid mbo.



Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Cijfers kinderopvang derde kwartaal
2013.



Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Een betere basis voor kleuters.



Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief Nieuw toezicht voor de kinderopvang.



Ministerie van SZW (2013). Kamerbrief over aanpak jeugdwerkloosheid.



Ministerie van VenJ (2013). Jeugdwet (inclusief Memorie van Toelichting en
nader rapport).



Ministerie van VWS (2013), Kamerbrief Gezamenlijke agenda VWS. Van systemen naar mensen.



Ministerie van VWS (2013). Brief Stagefonds 2013.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Analyse meldingen over verspilling in
de zorg.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Hervorming langdurige zorg: naar een
waardevolle toekomst



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Hoofdbehandelaarschap GGZ.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Nadere uitwerking brief Hervorming
langdurige zorg.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Onderhandelaarsresultaten beperking
uitgavengroei curatieve zorg



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief over verlenging experiment regelarme
instellingen.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Resultaten zorgoverleg.



Ministerie van VWS (2013). Kamerbrief Visie op de arbeidsmarkt in de zorg en
ondersteuning.



Ministerie van VWS (2013). Plan van aanpak 'Het tegengaan van verspilling in
de zorg’.



Ministerie van VWS (2013). Vervolg kabinetsreactie advies NZa taakherschikking.



Movida (2013). De nieuwe Thuiszorg: naar wijkgerichte en zelfsturende teams.
Evaluatie uit de eerste teams bij Thuiszorg Amstelring.



Movir (2012). Landelijk onderzoek naar langdurige stressfactoren bij huisartsen.



NAPA, V&VN en KNMG (2012). Handreiking implementatie taakherschikking.



NCSI (2012). Bewegen naar een mobiliteitscultuur. Regionale en sectorale i mpulsen voor een flexibele en duurzame arbeidsmarkt.



Nictiz en NIVEL (2013). E-health Monitor 2013.



Nictiz en NIVEL (2013). E-health Monitor 2013..



NIVEL (2012). Praktijkondersteuner-ggz maakt verwachtingen waar.



NIVEL (2012). Werkdruk en werktevredenheid van belang voor kunnen doorwerken tot pensioen.

116



NIVEL (2013). De arbeidsmarkt voor verloskundigen in 2012 en 2022/2027.
Een capaciteitsraming op basis van beleidsrijke scenario’s.



NIVEL (2013). Gebruik van internet voor gezondheidsinformatie.



NIVEL (2013). Kennisvraag. Praktijkondersteuners in de huisartspraktijk
(POH’s), klaar voor de toekomst?



NIVEL (2013). Preventie en het bevorderen van zelfmanagement. Visies en ervaringen van zorgprofessionals.



NIVEL (2013). Selectie aan de poort: onterechte zelfverwijzers op de SEH t erugdringen.



NIVEL (2013). Technologie in de zorg thuis. Nog een wereld te winnen!



NIVEL (2013). Zorgverleners werken liever met interne oproepkrachten dan
met personeel van buitenaf. Factsheet Panel Verpleging & Verzorging, augustus
2013.



NvZ (2013). Imago Zorg Consumenten 2013. Wat vindt Nederland van de zi ekenhuizen en de ziekenhuiszorg?



NVZ (2013). Zorg loont. Brancherapport 2013.



Nyenrode Business Universiteit en Intermediair (2013). Nationaal Salarisonderzoek 2013; intermediair.nl/salariskompas.



NYFER (2013). Gezondheid online.



NZa (2012). Marktscan Huisartsenzorg. Weergave van de markt tot en met
2011.



NZA (2012). Marktscan Zorg rondom zwangerschap en geboorte. Weergave van
de markt 2007-2012.



NZa (2012). Taakherschikking in de tweedelijns somatische zorg en curatieve
geestelijke gezondheidszorg.



NZa (2013). Marktscan en beleidsbrief GGZ. Weergave van de markt 20082012.



NZA (2013). Marktscan medisch specialistische zorg.



O&O fonds GGZ (2013). Duurzame inzetbaarheid in de GGZ.



O&O fonds GGZ (2013). Routeplanner Het Nieuwe Werken.



O&O-fonds GGZ (2013). Cultuursensitiviteit op de werkvloer voor leidinggevenden en hun teamleden in de geestelijke gezondheidszorg. Handreiking.



Onderzoek van Partners + Pröpper (juni 2013) in opdracht van FCB (niet gep ubliceerd).



Panteia (2008). Werk op Maat. Werk op maat. Curatieve Van Werk Naar Werkactiviteiten in de praktijk.



Panteia (2013). Creation and development of jobs in care and support services
for adults with disabilities or health problems. Country report on the Netherlands.



Panteia (2013). Creation and development of jobs in care and support services
for adults with disabilities or health problems. Country report on the Netherlands. Annex Case study Wijkleerbedrjf.

117



PBL (2013). Vergrijzing en ruimte. Gevolgen voor de woningmarkt, vrijetijdsb esteding, mobiliteit en regionale economie.



PBL en CBS (2013). Regionale prognose 2013–2040. Vier grote gemeenten blijven sterke bevolkingstrekkers.



Pharos (2013). Ziekenhuiszorg voor migranten: optimalisering van kwaliteit en
doelmatigheid.



Poel, H.G. van der, H.P. Beerlage en S.O. Klaver (2013), ‘Robotchirurgie: pas
op de plaats?’, IN: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2013;157:A6365.



Projectbeschrijving ‘Talenten behouden voor de zorg- en welzijnsector. Van
kinderopvang naar zorg’, OP: zorgzijnwerkt.nl.



Putten, P.G. van (2013). Pitfalls and Opportunities in Colorectal Cancer Screening.



PWC (2013). Nieuwe werkgelegenheid voor laagopgeleiden. De waarde van
dienstencheques voor Nederland.



Randstad (2012). Employer Branding. Perception being reality. Rapport Nederland.



Richters, J. en R.S. Gerrits (2013) ‘Een pilot-studie naar de potentiële effecten
van online behandeling voor verschillende angststoornissen en depressie’, IN:
Gedragstherapie, 46 161-178.



Rijksbegroting 2014.



RIVM (2012). Risks related to the use of eHealth Technologies. An exploratory
study.



RIVM (2013). Domotica in de langdurige zorg - Inventarisatie van technieken
en risico's : Handreiking voor risicobeheersing door zorgaanbieders.



RIVM en Nictiz (2013). Omgaan met de risico's van e-health.



ROA (2011). MBO-Diploma 2010: Doorleren of werk zoeken?



ROA (2012). Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012.



ROA (2013). De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018.



RVZ (2002). Taakherschikking in de gezondheidszorg.



RWI (2008). Van Werk Naar Werk. Activiteiten voor werkloosheid bedreigde
werknemers, de rol van O&O-fondsen en intersectorale mobiliteit



SBB (2013). SBB Barometer van de stageplaatsen- en leerbanenmarkt oktober
2013.



SCP (2013). De sociale staat van Nederland 2013.



SCP (2013). Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de voorzieningen: real isatie 2001-2011 en raming 2011-2017.



SCP (2013). Lasten onder de loep. De kostengroei van de zorg voor verstandelijk gehandicapten ontrafeld.



SCP (2013). Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind- en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik.



SEO (2013). De waarde van Kies nu voor Kinderen.



SEO Economisch Onderzoek (2013). De sociaaleconomische situatie van langdurig flexibele werknemers.

118



SFK (2013). SFK Data en feiten 2013. Het jaar 2012 in cijfers.



STAG (2013). Nu voel ik me meer betrokken’. Aan de slag met beroepstrots en
sociale innovatie.



SVGB. Arbeidsmarktinformatie Audicien (pdf, zonder titel en jaar).



Taskforce beheersing zorguitgaven (2012). Naar beter betaalbare zorg.



The Intelligence Unit (2013). Smarter systems, smarter doctors, Humans and
machines in healthcare.



Tims, M. en A.B. Bakker (2010), ‘Job crafting: Towards a new model of individual job redesign’, IN: SA Journal of Industrial Psychology, 26, 9.



Trimbos (2013). Trendrapportage GGZ 2012.



UWV (2013). Sectorbeschrijving WJK.



V&VN (2012). Expertisegebied Wijkverpleegkundige.



V&VN (2013). Brief Verspilling in de zorg.



V&VN (2013). Werkboek Samenredzaamheid. Aan de slag met je cl iënt en zijn
netwerk.



Vandermeulen, L.J.R., Beldman, A. & Van der Kwartel, A.J.J. (2012). Productiviteitswinst in de Zorg: Who gets what, when and how?



Veen, E. van der (2013). Personnel preferences in personnel planning and
scheduling.



Veer, A.J.E. de, Francke, A.L., Struijs, A., Willems, D.L. Determinants of moral
distress in daily nursing practice: a cross sectional correlational questionnaire
survey. International Journal of Nursing Studies: 2012.



Vektis (2013). Zorgthermometer. Zorg in regio’s.



Verkenningscommissie hbo gezondheidszorg (2013). Voortrekkers in verandering. Zorg en opleidingen – partners in innovatie



Vries, A.E. de e.a. (2013), ‘Health Professionals' Expectations Versus Ex periences of Internet-Based Telemonitoring: Survey Among Heart Failure Clinics’,
IN: Journal of Medical Internet Research (JMIR), 2013;15(1):e4.



VU Amsterdam (2013). Preventie en eMental-health.



VUmc (2012). Evaluatieonderzoek Van Harnas Naar Zomerjurk. De Herontdekking van de Zorg.



Wrzesnieuwski, A. en J. Dutton (2001). Turn the job you have into the job you
want.



ZegelGezond (2012). ZegelGezond Monitor Nederland 2012.



ZorgpleinNoord (2013). Inspiratieboek Duurzame Inzetbaarheid.

Websites/-pagina’s


Aovvt.nl



Arbeidsmarktgehandicaptenzorg.nl.



Beste-werkgevers.nl.



Cbo.nl/teamstepps.
119



Fcb.nl.



Fcb.nl/welzijn/sterker-op-de-arbeidsmarkt/mobiliteit-in-welzijn/innovatieveprojecten.



Flexzorg.net.



Intelligence-group.nl.



Investeringsfondsmbo.nl.



Lexsigma.nl/kinderopvang.



Loopbaanplein.fcb.nl.



Loopbaanwinkel.nl.



Medischcontact.artsennet.nl/kennis-1/dossiers/werk-eninkomen/arbeidsmarktmonitor.htm (Arbeidsmarktmonitor Medisch Contact)

120



Proeftuinenouderenzorg.nl.



Programma_overstag.shtmlOverstag.nu.



Puurnetwerken.nl.



Rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezond-en-veilig-werken/psychosiale-belasting.



Servicepuntzorgenwelzijn.nl.



Sigra.nl.



Statline.cbs.nl/statweb (CBS Statline)



Svgb.nl/trends-en-cijfers.



Telecare.org.uk/industry/whole-system-demonstrator-project.



Tjellens.nl/voor-werkgevers/outplacement/collegiale-uitleen.



Uwv.nl (UWV Arbeidsmarktinformatie)



Venvn.nl (Dossier Excellente Zorg).



Youchooz.nl.



Zorghotels.nl.



Zorgvoorinnoveren.nl/netwerk/innovatie/872/saamflex.

BIJLAGE 7

Respondenten expertinterviews

Abvakabo

Elise Merlijn

Actiz

Adriaan Wirtz

Calibris

Sabine Terheggen

FCB Jeugdzorg

Marja van Dijk

FCB Kinderopvang

Els Geeris

FCB Welzijn

Bibi Prummel

Gemina SVG

Jacques Devilee

GGZ Nederland

Joost Kamoschinski
Annebeth Dermer
Dineke Moerman

Jarabee

Gitta Griffioen

Nu91

Anja Cremers

NVZ

Jaap Scholten

SIGRA

Joop Looijenga

VGN

Hans Timmerman

VWS

Joost Trienekens
Peter Kruithof
Gerben Korthouwer

Zorg aan Zet

Joep Mooren

ZorgpleinNoord

Ellen Offers

121

122

BIJLAGE 8

Factsheets

F a cts h ee t Aca d em is ch e z i ek en hu i ze n
Tabel B7.1 Academische ziekenhuizen
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

61.5

64.3

66.6

67.9

67.2

69.4

69.7

Aantal fte (1000)

50.0

52.3

53.9

55.3

55.2

56.4

56.8

81.3%

81.3%

80.9%

81.4%

82.2%

81.2%

81.5%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

4.2%

4.3%

4.1%

3.9%

4.0%

4.2%

Uitstroom buiten de sector

8.4%

8.5%

8.4%

10.2%

7.5%

8.4%

86.0%

87.4%

87.2%

87.5%

85.9%

88.5%

Leeftijdsopbouw

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 – 25

9,8%

10,0%

10,5%

10,2%

10,2%

10,7%

Percentage 25 – 35

26,6%

26,9%

27,0%

27,2%

27,2%

27,3%

Percentage 35 – 45

26,7%

25,2%

24,1%

23,2%

22,6%

21,9%

Percentage 45 – 55

25,0%

25,0%

25,0%

25,2%

25,1%

24,6%

Percentage 55 – 65

11,7%

12,5%

13,1%

13,9%

14,6%

15,1%

Percentage 65+

0,2%

0,4%

0,3%

0,4%

0,3%

0,4%

Type dienstverband van werknemers*

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche

Vast

91.4

84

83.2

72.6

Tijdelijk

6.9

12.5

13.4

22.3

Anders

1.8

3.5

3.3

5

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

39,8

39,9

40,0

40,2

40,4

40,3

Percentage vrouw

67,3%

67,5%

67,8%

68,2%

68,8%

69,2%

Percentage niet-westerse allochtoon

6,8%

7,1%

7,5%

7,8%

8,2%

8,2%

2012

* Contracten zijn gebaseerd op contracten voor alle ziekenhuizen

123

2013

Figuur B7.1 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Academische ziekenhuizen (2006 -2011)

Figuur B7.2 Aandelen leeftijdscategorieën Academische ziekenhuizen per jaar (2006 -2011)

124

F a cts h ee t O ve r i ge z i ek en hu i ze n
Tabel B7.2 Overige ziekenhuizen
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

201,9

200,4

203,5

208,9

211,7

213,4

214,0

Aantal fte (1000)

146,5

146,3

149,6

153,9

156,4

157,3

158,5

Omvang van de werkweek (%)

72,6%

73,0%

73,5%

73,7%

73,9%

73,7%

74,1%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

3,2%

3,6%

3,8%

3,6%

3,3%

4,0%

Uitstroom buiten de sector

7,1%

8,4%

7,3%

5,9%

6,6%

6,2%

89,6%

88,0%

88,9%

90,5%

90,1%

89,8%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

10,3%

10,3%

10,3%

10,6%

10,6%

10,4%

Percentage 25 - 35

21,9%

21,1%

20,7%

20,3%

20,3%

20,2%

Percentage 35 - 45

29,1%

28,0%

26,9%

25,8%

24,7%

23,6%

Percentage 45 - 55

28,3%

29,0%

29,5%

29,5%

29,5%

29,4%

Percentage 55 - 65

10,4%

11,5%

12,4%

13,5%

14,7%

16,1%

Percentage 65+

0,1%

0,1%

0,2%

0,2%

0,2%

0,3%

Type dienstverband van werknemers*

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche
Leeftijdsopbouw

Vast

91.4

84

83.2

72.6

Tijdelijk

6.9

12.5

13.4

22.3

Anders

1.8

3.5

3.3

5

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

40,2

40,5

40,8

41,1

41,3

41,7

Percentage vrouw

81,2%

81,4%

82,0%

82,2%

82,4%

82,4%

Percentage niet-westerse allochtoon

5,0%

5,0%

5,2%

5,4%

5,5%

5,5%

2012

* Contracten zijn gebaseerd op contracten voor alle ziekenhuizen

125

2013

Figuur B7.3 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Overige ziekenhuizen (2006 -2011)

Figuur B7.4 Aandelen leeftijdscategorieën Overige ziekenhuizen per jaar (2006 -2011)

126

F a cts h ee t G GZ
Tabel B7.3 GGZ
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

74,4

77,4

79,9

83,5

82,8

85,2

84,7

Aantal fte (1000)

57,8

61,1

63,1

66,2

65,0

67,5

67,2

77,8%

78,9%

79,0%

79,3%

78,5%

79,2%

79,3%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

3,8%

4,5%

4,7%

4,2%

4,3%

3,9%

Uitstroom buiten de sector

7,8%

8,1%

8,0%

7,1%

8,3%

7,1%

88,5%

87,4%

87,3%

88,7%

87,4%

89,0%

Leeftijdsopbouw

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

9,5%

9,5%

9,8%

9,9%

9,1%

8,9%

Percentage 25 - 35

21,9%

21,9%

22,1%

22,6%

22,8%

23,5%

Percentage 35 - 45

25,4%

24,7%

23,6%

22,8%

22,1%

21,6%

Percentage 45 - 55

30,3%

29,8%

29,3%

28,6%

28,3%

27,0%

Percentage 55 - 65

12,7%

13,9%

14,9%

15,8%

17,2%

18,4%

Percentage 65+

0,2%

0,3%

0,3%

0,4%

0,4%

0,5%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche

Vast

90,6

87,6

85

83

Tijdelijk

7,5

10,8

13,4

13,6

Anders

1,9

1,5

1,6

3,4

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

41,0

41,2

41,3

41,4

41,8

41,9

Percentage vrouw

70,5%

71,0%

71,5%

72,0%

72,1%

72,4%

Percentage niet-westerse allochtoon

5,1%

5,3%

5,5%

5,8%

5,7%

6,0%

2012

127

2013

Figuur B7.5 Ontwikkeling leeftijdscategorieën GGZ (2006-2011)

Figuur B7.6 Aandelen leeftijdscategorieën GGZ per jaar (2006-2011)

128

F a cts h ee t V er p l ee g - en v e r zo rg i ngs hu i ze n
Tabel B7.4 V&V
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

241,3

242,7

245,0

252,5

255,6

263,6

275,3

Aantal fte (1000)

153,3

155,5

158,6

161,2

160,6

166,2

174,3

Omvang van de werkweek (%)

63,6%

64,1%

64,7%

63,8%

62,8%

63,0%

63,3%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

3,4%

4,0%

4,4%

4,3%

4,1%

3,9%

Uitstroom buiten de sector

8,3%

9,4%

9,3%

7,6%

9,6%

8,2%

88,3%

86,6%

86,3%

88,1%

86,3%

87,9%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

14,6%

14,4%

14,6%

14,7%

14,4%

14,8%

Percentage 25 - 35

15,5%

14,6%

14,0%

13,7%

13,6%

13,7%

Percentage 35 - 45

26,6%

25,7%

24,4%

23,0%

21,9%

20,7%

Percentage 45 - 55

30,5%

31,2%

31,9%

31,9%

32,0%

31,5%

Percentage 55 - 65

12,5%

13,6%

14,8%

16,2%

17,7%

18,7%

Percentage 65+

0,3%

0,3%

0,4%

0,4%

0,5%

0,6%

Type dienstverband van werknemers*

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche
Leeftijdsopbouw

Vast

93,6

88,9

83,6

78

Tijdelijk

4,3

8

12,1

15,5

Anders

2

3,1

4,3

6,5

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

40,6

41,1

41,4

41,7

42,1

42,3

Percentage vrouw

89,3%

89,6%

90,0%

90,1%

90,5%

90,5%

Percentage niet-westerse allochtoon

7,5%

7,8%

8,0%

8,1%

7,9%

8,3%

2012

* Contracten zijn gebaseerd op contracten in de gehele VVT.

129

2013

Figuur B7.7 Ontwikkeling leeftijdscategorieën V&V (2006-2011)

Figuur B7.8 Aandelen leeftijdscategorieën V&V per jaar (2006-2011)

130

F a cts h ee t T hu is zo r g
Tabel B7.5 Thuiszorg
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

142,8

146,1

136,0

146,7

164,8

168,8

172,9

Aantal fte (1000)

83,3

105,4

108,3

109,8

90,1

92,9

95,7

58,4%

72,2%

79,7%

74,9%

54,7%

55,0%

55,4%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

4,2%

4,9%

6,4%

5,5%

5,0%

4,7%

Uitstroom buiten de sector

16,1%

17,7%

22,8%

9,9%

12,4%

12,3%

79,7%

77,4%

70,8%

84,6%

82,6%

83,0%

Leeftijdsopbouw

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

9,9%

9,8%

9,6%

10,7%

10,6%

11,5%

Percentage 25 - 35

15,1%

14,7%

14,3%

14,1%

14,3%

14,5%

Percentage 35 - 45

27,9%

26,6%

25,5%

23,6%

22,6%

21,5%

Percentage 45 - 55

32,2%

32,7%

33,3%

32,9%

32,7%

31,9%

Percentage 55 - 65

14,8%

15,9%

16,9%

18,3%

19,2%

19,8%

Percentage 65+

0,2%

0,3%

0,3%

0,4%

0,6%

0,7%

Type dienstverband van werknemers*

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche

Vast

93,6

88,9

83,6

78

Tijdelijk

4,3

8

12,1

15,5

Anders

2

3,1

4,3

6,5

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

42,2

42,6

42,9

43,0

43,3

43,2

Percentage vrouw

95,0%

94,5%

94,5%

94,6%

94,8%

94,6%

Percentage niet-westerse allochtoon

5,2%

6,3%

6,7%

7,6%

8,1%

8,5%

2012

* Contracten zijn gebaseerd op contracten in de gehele VVT.

131

2013

Figuur B7.9 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Thuiszorg (2006-2011)

Figuur B7.10 Aandelen leeftijdscategorieën Thuiszorg per jaar (2006-2011)

132

F a cts h ee t G eh a nd i ca pt en z or g
Tabel B7.6 Gehandicaptenzorg
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

147,1

152,1

154,6

157,4

161,1

166,3

161,1

Aantal fte (1000)

100,8

87,6

82,8

86,3

111,5

114,9

108,5

Omvang van de werkweek (%)

68,5%

57,6%

53,6%

54,8%

69,2%

69,1%

67,4%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

3,8%

4,3%

4,8%

4,8%

4,0%

3,8%

Uitstroom buiten de sector

8,4%

7,9%

8,0%

6,9%

7,6%

7,3%

87,9%

87,8%

87,2%

88,3%

88,4%

88,9%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

15,9%

16,2%

16,2%

16,0%

15,6%

15,7%

Percentage 25 - 35

23,8%

23,2%

22,7%

22,6%

22,7%

23,0%

Percentage 35 - 45

25,2%

24,2%

23,3%

22,4%

21,6%

20,9%

Percentage 45 - 55

26,2%

26,4%

26,8%

26,9%

26,6%

25,8%

Percentage 55 - 65

8,8%

9,7%

10,7%

11,8%

13,1%

14,1%

Percentage 65+

0,2%

0,2%

0,3%

0,3%

0,4%

0,4%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche
Leeftijdsopbouw

Vast

92

88,6

86,9

80,1

Tijdelijk

6,5

8,8

9,7

14,4

Anders

1,6

2,7

3,5

5,4

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

38,4

38,6

38,9

39,3

39,6

39,7

Percentage vrouw

82,0%

82,3%

82,5%

82,5%

82,5%

82,3%

Percentage niet-westerse allochtoon

2,9%

3,1%

3,2%

3,3%

3,4%

3,7%

2012

133

2013

Figuur B7.11 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Gehandicaptenzorg (2006-2011)

Figuur B7.12 Aandelen leeftijdscategorieën Gehandicaptenzorg per jaar (2006-2011)

134

F a cts h ee t O ve r i ge z o rg
Tabel B7.7 Overige zorg
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

122,1

128,2

136,5

145,0

142,1

150,7

154,7

Aantal fte (1000)

83,9

88,8

94,6

100,8

97,6

103,2

106,0

68,7%

69,3%

69,3%

69,5%

68,7%

68,5%

68,5%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

2,5%

2,6%

2,8%

2,8%

2,5%

2,5%

Uitstroom buiten de sector

12,5%

12,5%

12,6%

11,3%

17,8%

11,6%

84,9%

84,9%

84,6%

85,9%

79,7%

85,9%

Leeftijdsopbouw

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

8,6%

9,0%

9,4%

9,6%

10,0%

10,0%

Percentage 25 - 35

23,7%

23,2%

22,8%

23,0%

23,6%

23,8%

Percentage 35 - 45

29,4%

28,6%

27,7%

26,6%

25,5%

24,4%

Percentage 45 - 55

27,0%

27,1%

27,4%

27,3%

26,8%

26,7%

Percentage 55 - 65

10,8%

11,5%

12,2%

12,8%

13,3%

14,0%

Percentage 65+

0,5%

0,6%

0,6%

0,7%

0,8%

1,0%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche

Vast

83,2

86,1

81,6

80

Tijdelijk

11,7

11,7

15,9

18,6

Anders

5,2

2,1

2,5

1,4

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

40,4

40,6

40,7

40,8

40,8

40,9

Percentage vrouw

76,3%

76,8%

77,1%

76,6%

78,2%

78,6%

Percentage niet-westerse allochtoon

5,6%

6,4%

6,7%

7,5%

7,4%

7,1%

2012

135

2013

Figuur B7.13 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Overige zorg (2006-2011)

Figuur B7.14 Aandelen leeftijdscategorieën Overige zorg per jaar (2006-2011)

136

F a cts h ee t WM D
Tabel 7.8

WMD

Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

66,4

66,4

73,3

74,3

69,9

69,3

65,6

Aantal fte (1000)

48,1

48,4

54,1

54,5

51,4

50,7

47,7

72,5%

72,8%

73,9%

73,4%

73,4%

73,1%

72,7%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

3,5%

4,2%

4,4%

4,3%

4,3%

4,2%

Uitstroom buiten de sector

14,9%

17,5%

14,3%

14,4%

18,8%

14,0%

81,6%

78,3%

81,3%

81,3%

76,9%

81,8%

Leeftijdsopbouw

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

8,0%

8,6%

9,8%

10,1%

9,9%

9,6%

Percentage 25 - 35

19,4%

19,0%

19,5%

20,1%

20,6%

21,0%

Percentage 35 - 45

26,3%

25,4%

24,3%

23,3%

22,9%

22,1%

Percentage 45 - 55

30,7%

30,3%

29,2%

28,4%

27,7%

27,3%

Percentage 55 - 65

15,0%

16,1%

16,5%

17,4%

18,2%

19,2%

Percentage 65+

0,5%

0,6%

0,6%

0,8%

0,7%

0,9%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche

Vast

90,5

83,4

83,8

80,1

Tijdelijk

7,2

14,3

14,3

22.3

Anders

2,3

2,2

1,9

3,1

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

42,1

42,3

42,0

42,1

42,1

42,4

Percentage vrouw

71,8%

72,1%

72,6%

73,2%

73,5%

73,6%

Percentage niet-westerse allochtoon

14,2%

14,8%

14,9%

14,3%

14,3%

14,0%

2012

137

2013

Figuur B7.15 Ontwikkeling leeftijdscategorieën WMD (2006-2011)

Figuur B7.16 Aandelen leeftijdscategorieën WMD per jaar (2006-2011)

138

F a cts h ee t Je ug d zo rg
Tabel 7.9

Jeugdzorg

Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

27,2

29,0

31,9

35,1

34,7

33,4

33,2

Aantal fte (1000)

21,8

23,6

26,1

28,6

28,5

27,3

27,2

80,1%

81,3%

81,6%

81,7%

82,1%

81,7%

81,8%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

4,9%

5,4%

5,5%

4,8%

5,1%

5,6%

Uitstroom buiten de sector

10,0%

10,5%

9,9%

8,5%

9,6%

9,3%

85,1%

84,1%

84,6%

86,7%

85,3%

85,1%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

10,4%

10,8%

11,4%

11,1%

10,0%

8,5%

Percentage 25 - 35

30,5%

31,1%

31,6%

32,2%

32,1%

31,6%

Percentage 35 - 45

25,7%

24,8%

24,0%

23,6%

23,9%

24,4%

Percentage 45 - 55

24,2%

23,4%

22,7%

22,1%

22,0%

22,2%

Percentage 55 - 65

9,1%

9,7%

10,1%

10,8%

11,7%

12,9%

Percentage 65+

0,1%

0,1%

0,2%

0,2%

0,2%

0,4%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche
Leeftijdsopbouw

Vast

86%

86,9%

83,2%

84,5%

Tijdelijk

13,5%

11,4%

15,1%

12,8%

Anders

0,6%

1,6%

1,7%

2,7%

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

38,6

38,5

38,4

38,5

38,9

39,6

Percentage vrouw

73,4%

74,2%

75,1%

75,3%

75,4%

75,7%

Percentage niet-westerse allochtoon

9,5%

9,6%

9,5%

9,5%

10,0%

10,2%

2012

139

2013

Figuur B7.17 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Jeugdzorg (2006-2011)

Figuur B7.18 Aandelen leeftijdscategorieën Jeugdzorg per jaar (2006-2011)

140

F a cts h ee t K in de ro pva ng
Tabel 7.10 Kinderopvang
Werkgelegenheid

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal werknemers (1000)

60,5

72,1

83,2

93,3

100,8

105,5

96,7

Aantal fte (1000)

40,3

49,1

56,5

62,9

68,0

70,8

62,3

66,7%

68,1%

67,9%

67,5%

67,5%

67,1%

64,5%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

nen Zorg en WJK

2,8%

2,7%

3,2%

2,7%

2,5%

2,7%

Uitstroom buiten de sector

10,4%

10,4%

11,5%

10,6%

11,4%

11,5%

86,8%

86,9%

85,3%

86,7%

86,1%

85,8%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Percentage 15 - 25

19,4%

24,5%

26,6%

27,5%

27,6%

26,9%

Percentage 25 - 35

34,1%

31,7%

30,9%

30,9%

31,5%

31,9%

Percentage 35 - 45

22,8%

21,1%

20,1%

19,6%

19,1%

19,0%

Percentage 45 - 55

18,4%

17,0%

16,5%

16,0%

15,5%

15,4%

Percentage 55 - 65

5,6%

5,5%

5,6%

5,8%

6,1%

6,6%

Percentage 65+

0,2%

0,2%

0,2%

0,2%

0,2%

0,3%

Type dienstverband van werknemers

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Omvang van de werkweek (%)
Uitstroom

2013

Uitstroom naar andere branche bin-

Percentage werknemers dat werkzaam blijft binnen branche
Leeftijdsopbouw

Vast

89,3%

73,6%

70,4%

71,4%

Tijdelijk

10,2%

21,8%

24,9%

21,4%

Anders

0,5%

4,6%

4,6%

7,2%

Werknemerskenmerken

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Gemiddelde leeftijd

35,4

34,3

34,0

33,9

33,8

34,0

Percentage vrouw

96,6%

96,4%

96,2%

95,8%

95,4%

95,3%

Percentage niet-westerse allochtoon

9,1%

10,1%

10,9%

11,1%

11,5%

11,7%

2012

141

2013

Figuur B7.19 Ontwikkeling leeftijdscategorieën Kinderopvang (2006-2011)

Figuur B7.20 Aandelen leeftijdscategorieën Kinderopvang per jaar (2006-2011)

142

Dit rapport is onderdeel van het Onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en
Welzijn. Meer informatie over dit programma is te vinden op www.azwinfo.nl
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers
en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken
is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of
openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system,
is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

COLOFON
Dit rapport is een uitgave van Panteia
Bredewater 26, Postbus 7001, 2701 AA Zoetermeer

Dit programma wordt uitgevoerd door:

EIM, Research voor Beleid en Stratus