Zorg in de wijk voor mensen met EPA

Auteurs

Opdrachtgevers
Kenmerk
Publicatiedatum
© Bureau HHM

Nelleke Dijk
Dr. Patrick Jansen
Eline Lubbes
Mieke Looman
Ministerie van VWS, Zorgverzekeraars Nederland
en de Vereniging Nederlandse Gemeenten
NK/20/0075/ofact
17 maart 2020

Inhoud

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

1.

Aanleiding en vraagstelling .............................................................. 3

Bijlage 1.

Literatuur bronnen ........................................................ 32

1.1

Aanleiding .................................................................................. 6

Bijlage 2.

Vragenlijsten gemeenten en aanbieders ........................ 33

1.2

Vraagstelling............................................................................... 8

Bijlage 3.

Aanwezige partijen bij de bijeenkomsten ...................... 40

1.3

Leeswijzer................................................................................... 9

Bijlage 4.

Aanwezige disciplines .................................................... 41

2.

Onderzoeksaanpak ........................................................................ 10

Bijlage 5.

Overzicht knelpunten en oplossingen ............................ 42

3.

Mensen met ernstige psychische aandoeningen .............................13

3.1

Inhoudelijke omschrijving .......................................................... 13

3.2

Omvang .....................................................................................14

3.3

Zorgbehoefte ........................................................................... 16

3.4

Informatie en zorgkosten Vektis ............................................... 16

4.

Voorbeelden van integrale zorg ..................................................... 19

4.1

Kwantitatieve resultaten........................................................... 19

4.2

Verschillende manieren, methodieken en verschijningsvormen 20

4.3

Nieuwe manieren en methodieken ............................................21

4.4

Verschijningsvormen in de praktijk ............................................21

5.

Knelpunten en oplossingen ............................................................ 23

5.1

Organisatorische en financiële knelpunten ................................23

5.2

Oplossingen .............................................................................. 26

6.

Aanbevelingen ............................................................................... 30

Dit rapport is geoptimaliseerd voor lezen op een beeldscherm. Navigeer tussen de
hoofdstukken met de cijfers in de kantlijn. Met de pijl daaronder komt u terug bij de
inhoudsopgave.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 2

Samenvatting
In het Bestuurlijk Akkoord Toekomst GGZ 2013-2014 hebben de
landelijke overheid, zorgaanbieders, zorgverzekeraars en
cliëntenorganisaties afgesproken om de intramurale capaciteit tot het
jaar 2020 met een derde af te bouwen, met de capaciteit van 2008 als
referentie. Dit betekent dat de capaciteit en de kwaliteit van de
ambulante zorg, met name voor mensen met ernstige psychische
aandoeningen (EPA), uitgebreid en verbeterd moet worden.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Deze ontwikkeling maakt dat het noodzakelijk is om beschikbare
middelen en zorg gericht in te zetten, door effectiever en efficiënter
(samen)te werken. F-ACT en vergelijkbare vormen worden als oplossing
gezien, maar de beleving is dat deze oplossing niet optimaal wordt
gebruikt dan wel ingezet. In een bestuurlijk overleg tussen de
staatssecretaris van VWS, Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en de
Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is de wens ontstaan om de
feiten rondom F-ACT-teams in beeld te brengen met als doel om inzicht
te verschaffen in de wijze waarop de zorg en ondersteuning aan mensen
met EPA in de wijk verbeterd kan worden.
Met de uitkomsten van dit onderzoek kunnen gemeenten en
zorgverzekeraars tot acties komen om de inzet van (geïntegreerde)
ambulante behandeling en begeleiding van mensen met een ernstige
psychische aandoening waar nodig te versterken. De hoofdvraag van dit
onderzoek luidt: Hoe wordt in Nederland de financiering en organisatie
van F-ACT en vergelijkbare vormen van (ambulante) geïntegreerde
behandeling en begeleiding lokaal vormgegeven?

Gezien de complexiteit van de doelgroep hebben we eerst een
duidelijke definitie van de doelgroep vastgesteld zodat helder is op
welke doelgroep het onderzoek zich richt. Hiervoor hebben gebruik
gemaakt van de definitie voor de doelgroep ‘mensen met een ernstige
psychische aandoening’ die is gemaakt in 2013 door de consensusgroep
EPA en doorontwikkeld door de heren P. Delespaul (Hoogleraar
innovatie) en B. Berkvens (Adviseur van het Actieplatform Herstel voor
iedereen) voor het handboek netwerkgerichte zorg.
Om antwoord te krijgen op de onderzoeksvraag hebben we experts,
gemeenten, zorgverzekeraars en aanbieders geïnterviewd. Met de
informatie vanuit de interviews hebben we een vragenlijst opgesteld die
door de begeleidingscommissie aan verschillende aanbieders en
gemeenten is verspreid. De vragenlijst heeft een beperkte
kwantitatieve respons opgeleverd, omdat het voor partijen niet
eenvoudig was om alle vragen te beantwoorden en een integraal beeld
te geven van de situatie in de regio. Daarnaast is de periode waarin de
vragenlijst is uitgezet (medio december-januari) mogelijk mede debet
geweest aan de beperkte respons. Om de verzamelde informatie te
toetsen en aan te scherpen hebben we drie regiobijeenkomsten
georganiseerd waarbij cliënten, cliëntvertegenwoordigers,
zorgaanbieders, gemeenten en kennisinstituten aanwezig waren. In de
bijeenkomsten stonden de meningen, belevingen, knelpunten en
mogelijke oplossingen centraal.
In de subvragen zijn een aantal kwantitatieve vragen gesteld, zoals een
indicatie van de aantallen teams, aantallen cliënten, voorkomen van de
verschillende organisatie- en financieringsvormen, omvang van de
verschillende cliëntgroepen, et cetera. Hoewel iedereen dezelfde
definitie hanteert voor de doelgroep mensen met EPA, is sprake van

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 3

❶
❷
❸
❹
❺

een grote verscheidenheid in cijfers over de omvang van deze
doelgroep binnen Nederland. Tijdens de afnames van de interviews en
uit de ingevulde vragenlijsten bleek dat het voor partijen beperkt of niet
mogelijk is om op regionaal of lokaal niveau betrouwbare kwantitatieve
gegevens aan te leveren om de subvragen te beantwoorden. Deze
gegevens kunnen niet uit bestaande administraties worden gehaald,
omdat de EPA-definitie zowel een klinische inschatting vraagt
(circulaire relatie tussen psychopathologie en functioneren) als een
zorgindicatie (geïntegreerde zorg). Al deze gegevens zijn niet op
cliëntniveau beschikbaar.

diverse best practices bestaan voor deze doelgroep. Alle
verschijningsvormen die we in kaart hebben gebracht bieden maatwerk
op wijkniveau om deze groep goed te kunnen begeleiden, behandelen
dan wel ondersteunen. Duidelijk is geworden dat geen enkele partij in
staat is alleen de zorg te leveren die nodig is (ook niet een F-ACT team
alleen). Expertise op verschillende levensgebieden is noodzakelijk.
Samenwerking is hierbij essentieel. Uit de praktijk blijkt dat dit geen
gemakkelijke opgave is en dat diverse knelpunten worden ervaren, die
we hebben onderscheiden naar organisatorische en financiële
knelpunten.

Om toch antwoord te geven op een aantal kwantitatieve vragen hebben
we gebruik gemaakt van data van Vektis. Hieruit blijkt onder andere,
dat 43% van de cliënten 6 jaar of langer onder de EPA-groep valt, in 1
jaar tijd 20% instroomt in deze groep, schizofrenie de meest
voorkomende diagnose binnen de EPA-groep is en het percentage EPAcliënten per gemeente verschilt. Daarnaast geven deze data inzicht in
het verschil in zorguitgaven tussen wel/geen opname en de kosten van
een EPA-cliënt.

De meest genoemde organisatorische knelpunten zijn: verbinden van
verschillende domeinen, privacyregels omtrent informatie-uitwisseling,
personele bezetting, wachtlijsten en hulp bieden bij de overgang van
18- naar 18+. Op het gebied van de financiële knelpunten werden de
volgende ervaren knelpunten veelvuldig genoemd: financiële schotten
en tekorten, inrichten en financieren van de preventietaak, beleggen en
financieren van de consultatie- en coördinatiefunctie, financieren van
ervaringsdeskundigen en herstelwerkplaatsen en innovatieve ideeën die
tot stand komen uit subsidiegeld maar die niet duurzaam worden
ingericht.

Voorliggend onderzoek bevestigt dat mensen met EPA een complexe
doelgroep betreft en dat de behoeftes aan zorg en ondersteuning sterk
uiteenlopen. Een belangrijk aspect hierbij is dat niet de ziekte maar de
hulpvraag van de persoon centraal wordt gesteld. Behoeftes die veel
voorkomen zijn: opbouwen van een sociaal netwerk(vangnet),
mogelijkheden voor (laagdrempelige) dagbesteding, eenvoudige
mogelijkheden voor op- en afschaling van zorg en noodzaak voor
afstemming binnen en tussen het sociale en medische domein.

Door de respondenten zijn diverse oplossingsrichtingen aangedragen
voor de genoemde knelpunten waarbij één oplossingsrichting unaniem
door alle respondenten wordt aangegeven: om de doelgroep goed te
begeleiden en ondersteunen is integraal (samen)werken noodzakelijk.
Dit betekent dat je moet investeren in de relatie tussen zorgverzekeraars, zorgaanbieders en gemeenten. Gezamenlijk beleid ontwikkelen
en kijken wat nodig is vanuit de inhoud.

Tijdens het onderzoek hebben we gezien dat in de praktijk inmiddels

NK/20/0075/ofact

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 4

Professionals geven aan dat de zorg en ondersteuning verbeterd kan
worden aan mensen met EPA als voor de bekostiging een passende
structurele oplossing wordt geboden. Deze aanpassing vraagt heldere
afspraken tussen de financiers in de regio op basis van een gedeelde
visie. Onze aanbevelingen luidt dan ook om bij de ontwikkeling van het
nieuwe zorgprestatiemodel van de NZa (dat per 2022 wordt ingevoerd
voor de generalistische basis-ggz, gespecialiseerde ggz en forensische
zorg) zorgvuldig aandacht te hebben voor een aantal cruciale
elementen voor de bekostiging van de integrale zorg en behandeling
aan mensen met EPA:
•
preventieve werkzaamheden
•
consult-werkzaamheden
•
coördinatiewerkzaamheden
•
de mogelijkheid om de intensiteit van zorg op en af te schalen
•
deelname aan multidisciplinaire overleggen (MDO’s)
•
inzet van ervaringsdeskundigen

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Tot slot heeft dit onderzoek duidelijk gemaakt dat de mensen met EPA
steeds zichtbaarder worden in de wijk. Zij maken deel uit van de
maatschappij. Echter, de uitdaging om integrale zorg en behandeling te
leveren ligt niet alleen bij zorgverzekeraars, zorgaanbieders en
gemeenten. Ook de maatschappij, buren, familie, vrienden en
ervaringsdeskundigen kunnen een belangrijke rol vervullen in de zorg
voor mensen met EPA. Om dit te stimuleren bevelen we aan om met
alle betrokken partijen een maatschappelijk bewustwordingstraject uit
te voeren zodat mensen met EPA worden opgenomen in de wijk.

Daarnaast is het van belang om per regio op basis van een lange
termijnvisie met elkaar resultaten af te spreken waarop gestuurd kan
worden. In samenhang met deze resultaten dient tevens te worden
besproken welke zorg, behandeling, en voorzieningen hiervoor
noodzakelijk zijn en wat hiervoor de bijdrage is vanuit de Zvw, Wmo en
Wlz. Om een wijkgerichte aanpak te stimuleren is een lumpsum budget
op wijkniveau gewenst. Aangezien dit momenteel niet mogelijk is
vanwege het basisprincipe van de Zorgverzekeringswet (de kosten van
de ZVW dienen toe te rekenen te zijn aan individuele cliënten) bevelen
we aan dat VWS met betrokkenen bespreekt wat de mogelijkheden zijn
om de bestaande wet- en regelgeving te wijzigen.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 5

1. Aanleiding en vraagstelling
In dit hoofdstuk beschrijven we de aanleiding en vraagstelling van
het onderzoek.

❶
❷
❸
❹
❺

1.1 Aanleiding
Nederland beschikte van oudsher over een relatief grote capaciteit aan
intramurale GGZ-voorzieningen. In het Bestuurlijk Akkoord Toekomst
GGZ 2013-2014 hebben de landelijke overheid, zorgaanbieders,
zorgverzekeraars en cliëntenorganisaties afgesproken om deze
intramurale capaciteit tot het jaar 2020 met een derde af te bouwen,
met de capaciteit van 2008 als referentie. En om tegelijk de capaciteit
en de kwaliteit van de ambulante zorg, met name voor mensen met
ernstige psychische aandoeningen, uit te breiden en te verbeteren. De
ambulantisering van de GGZ is het proces van afbouw van intramurale
GGZ plaatsen en de opbouw van de ambulante zorg (behandeling,
begeleiding en ondersteuning), in het bijzonder voor mensen met
ernstige psychische problemen. Dit moet ertoe leiden dat meer mensen
meer (intensievere) en betere ambulante zorg ontvangen waardoor
intramurale zorg minder vaak ingezet zal hoeven worden. Het
uiteindelijke doel is te komen tot een GGZ die, in samenwerking met
andere sectoren en met cliënten zelf, meer en beter bijdraagt aan de
kwaliteit van leven en de sociale inclusie van mensen met (ernstige)
psychische aandoeningen. 1

Een bekend voorbeeld van intensieve ambulante zorg zijn de ‘Flexible
assertive community treatment’ (F-ACT)-teams: specialistische GGZteams die ambulante behandeling en begeleiding kunnen bieden en
waarbij hulp op een flexibele manier ingezet kan worden.
De implementatie van FACT werd - met bijzonder aandacht voor deze
moeilijke doelgroep - in 2011 en 2012 begeleid door kenniscentrum
Phrenos in het kader van een toekomstbestendige GGZ. FACT was op
dat moment uitgegroeid tot het zorgmodel voor deze doelgroep. Bijna
alle GGZ-instellingen zijn vanaf deze periode gaan werken met
geïntegreerde FACT-teams. Daarnaast heeft de rapportage Over De
Brug (Phrenos, 2014) er mede aan bijgedragen dat voor mensen met
EPA meer aandacht bestaat voor persoonlijk en maatschappelijk herstel
(behandeling van psychische symptomen is niet het enige doel voor
deze groep mensen).

Afbeelding 1. Veranderingen in de GGZ (Trimbos, 2019)

1

NK/20/0075/ofact

Het Trimbos instituut, Ambulantisering van de GGZ https://www.trimbos.nl/docs/11a61dae-a5c8-4b05-8850-9c0754801a0c.pdf

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 6

Na de decentralisatie en stelselwijziging in 2015 zijn de wettelijke
kaders en daarmee de financiering veranderd, en is het zorglandschap
binnen het sociale domein anders ingericht, met activiteiten op
regionaal- en gemeentelijk niveau. Hiermee ligt het primaat van de zorg
en ondersteuning van de mensen met een ernstige psychische
aandoening niet meer alleen bij GGZ-zorgaanbieders en zorgverzekeraars, maar ook bij gemeenten.
In het rapport ‘Ambulantisering van de GGZ’ staat het volgende
vermeld. De cijfers in figuur 1 laten zien dat de uitgaven aan de GGZ
tussen 2015 en 2018 jaarlijks stegen. Als de uitgaven gerelateerd
worden aan het bruto binnenlands product, is er een lichte daling
zichtbaar.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

GGZ tussen 2015 -2018 relatief klein was (één procent; afname van
2.039 naar 2.020 miljoen euro). Dit is onder andere te verklaren door
een toename van de intensievere (en duurdere) plaatsen.

Tabel 1 GGZ-uitgaven (Wlz en Zvw) tussen 2015 en 2018 (Trimbos 2019)
* Op basis van Vektis cijfers aangeleverd voor de LMA 2019. De uitgaven aan de POH-GGZ
omvatten zowel consulten als inschrijftarieven
** Ramingscijfers van Zorginstituut Nederland (ZIN).
*** In de Rijksbegroting voor 2019 van het ministerie van VWS (Ministerie van VWS, 2018),
Rijksbegroting 2019 XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Tweede Kamer, (vergaderjaar 20182019, 35 000 XVI, nr.1) worden bij het totaal aantal middelen voor de Zvw-gefinancierde GGZ, de
uitgaven aan de POH-GGZ meegenomen in de berekeningen. De POH- GGZ uitgaven worden
daarom ook in Tabel 1 gepresenteerd.

Figuur 1 GGZ-uitgaven tussen 2015 en 2018 (Trimbos 2019)

De verhouding tussen (Zvw- en Wlz- gefinancierde) uitgaven aan
intramurale GGZ en aan ambulante GGZ veranderde tussen 2015 en
2018, met een groeiend aandeel van uitgaven aan de ambulante GGZ
(zie tabel 1). Opvallend is dat de afname van de uitgaven aan klinische

De (voorlopige cijfers van de) uitgaven aan Zvw en Wlz voor 2018 laten
zien dat de uitgaven aan specialistische GGZ zonder verblijf niet langer
stijgen; de stijging van de ambulante GGZ komt in 2018 voor rekening
van de POH-GGZ en de generalistische basis GGZ. Deze ontwikkelingen
wijzen erop dat de ambulante opbouw niet alleen (of zelfs niet zozeer)
mogelijk wordt gemaakt door afname van klinische uitgaven en dat een
deel van de ambulante opbouw (of uitbreiding) juist in de lichtere
echelons plaatsvindt.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 7

Terwijl de klinische plaatsen gestaag afgebouwd werden, groeide de
intensivering van de ambulante behandeling tegelijkertijd niet voor alle
mensen met ernstige psychische problematiek (niet voor alle
diagnosegroepen) even sterk. De Wmo- gefinancierde ambulante
begeleiding en ondersteuning nam tussen 2017 en 2018 weliswaar toe
maar beslaat slechts een klein deel van de ambulante GGZ. De
resultaten van de peilingen bij het panel Psychisch Gezien laten door de
jaren heen nauwelijks veranderingen zien op zaken als kwaliteit van
leven, eenzaamheid en participatie.2

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Phillipe Delespaul (hoogleraar innovaties in de ggz) geeft aan dat van de
bijna 4 miljard euro die jaarlijks omgaat in de ggz, een te groot deel
wordt besteed aan de lichtere en relatief makkelijk te behandelen
problemen. Door de manier waarop de ggz wordt gefinancierd, gaan
behandelaren vaker voor de makkelijke resultaten, zegt ook Elnathan
Prinsen (psychiater en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor
Psychiatrie). Het gevolg is, dat mensen met complexe problemen, die
de zorg het hardst nodig hebben, vaak langer op de wachtlijst staan. Bij
de behandeling van cliënten met complexe problemen kunnen
zorgverleners onvoldoende uren declareren, voor bijvoorbeeld overleg
met familie of andere betrokken organisaties. Daarbij worden veel
behandelingen van psychische problemen gefinancierd op basis van een
vaststaand aantal sessies. Als het probleem van de cliënt dan
ingewikkelder blijkt te zijn en verdere hulp nodig is, is dat niet mogelijk.3

Bauke Koekoek (lector onbegrepen gedrag en samenleving aan de
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Politieacademie)
constateert, dat veel kwetsbare mensen moeite hebben met het leven.
Deze mensen kampen ook met moeilijkheden op het gebied van
wonen, werken en leven. Het is een illusie dat alleen de zorg dat kan
oplossen. Er wordt nu drie keer zoveel uitgegeven aan de geestelijke
gezondheidszorg als in de jaren zeventig, de bevolkingsgroei en de
inflatie meegerekend. Het heeft de ellende nauwelijks verminderd. Van
grote bezuinigingen op de ggz is geen sprake. Wel maken steeds meer
mensen er aanspraak op. Er gaapt een kloof tussen wat de samenleving
verwacht en wat deze zorg kan bieden. Ambulante hulp betekent in de
praktijk dat gemiddeld één keer per week een psychiatrisch
verpleegkundige langskomt bij een thuiswonende psychiatrisch patiënt
voor een gesprek en om te kijken of iemand zijn medicijnen inneemt.
Daarmee hebben die mensen nog geen invulling van hun leven.4
Deze ontwikkeling maakt dat het noodzakelijk is om beschikbare
middelen en zorg gericht in te zetten, door effectiever en efficiënter
(samen)te werken. F-ACT en vergelijkbare vormen worden als oplossing
gezien, maar de beleving is dat deze oplossing niet optimaal wordt
gebruikt/ingezet.
1.2 Vraagstelling
In een bestuurlijk overleg tussen de staatssecretaris van VWS,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) is afgesproken dat gemeenten en verzekeraars de

2

Trimbos instituut, Samenwerking GGZ en sociaal domein voor mensen met ernstige psychische aandoeningen 2016 (Drs. S. van Rooijen Drs. A. Knispel Drs. F. van Hoof Dr. H. Kroon)

3

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/juist-voor-mensen-met-zware-psychische-problemen-is-er-weinig-geld~bfbcc1eb/

4

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/veel-kwetsbare-mensen-hebben-moeite-met-het-leven-de-zorg-kan-dat-niet-oplossen~bc0d8200/

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 8

feiten rondom F-ACT-teams in te beeld brengen om gezamenlijk te
komen tot acties om de inzet van F-ACT waar nodig verder te
versterken. De wens voor dit onderzoek komt voort uit de beleving
onder gemeenten, aanbieders en zorgverzekeraars dat de mogelijkheid
van F-ACT onvoldoende worden benut. De hoofdvraag van dit
onderzoek luidt:

Hoe wordt in Nederland de financiering en organisatie van F-ACT
en vergelijkbare vormen van (ambulante) geïntegreerde
behandeling en begeleiding lokaal vormgegeven?

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

De hoofdvraag is uitgesplitst naar de volgende onderzoeksvragen:
1. Welke verschillende manieren en methodieken (waaronder F-ACT)
zijn er?
2. Welke verschijningsvormen van deze manieren en methodieken
(waaronder F-ACT) zijn er?
3. Hoe worden deze verschillende methodieken en verschijningsvormen van methodieken georganiseerd en gefinancierd?
4. Kwantitatief: waar wordt het toegepast, een indicatie van de
aantallen teams, aantallen cliënten, voorkomen van de
verschillende organisatie- en financieringsvormen, omvang van de
verschillende cliëntgroepen, et cetera?
5. Welke mening/beleving is er onder de verschillende financiers en
aanbieders over verantwoordelijkheidsverdeling, organisatie en
financiering en wat vinden zij dat beter of anders kan/ moet?
6. Welke knelpunten worden ervaren, welke ideeën zijn er over de
oorzaken van deze knelpunten en welke suggesties voor
verbetering worden gedaan?

Doel van het onderzoek is inzicht verschaffen in de wijze waarop de
zorg en ondersteuning aan mensen met een ernstige psychische
aandoening (EPA) in de wijk verbeterd kan worden. Het onderzoek
dient inzicht te verschaffen in de knelpunten en aandachtspunten die
nodig zijn om de financiering en organisatie van deze zorg te
verbeteren. Met de uitkomsten van dit onderzoek kunnen gemeenten
en zorgverzekeraars tot acties komen om de inzet van (geïntegreerde)
ambulante behandeling en begeleiding van mensen met een ernstige
psychische aandoening waar nodig te versterken.
1.3 Leeswijzer
Het tweede hoofdstuk beschrijft de onderzoeksaanpak en het derde
hoofdstuk bevat een beschrijving van de doelgroep; mensen met een
ernstige psychische aandoening. Op basis van onze bevindingen geven
we in hoofdstuk vier een overzicht van de wijze waarop de
geïntegreerde behandeling voor mensen met EPA wordt vormgegeven.
Hoofdstuk vijf beschrijft een aantal knelpunten die hierbij worden
ervaren inclusief mogelijk oplossingen. Hoofdstuk zes bevat tot slot
enkele aanbevelingen.
Vanwege de leesbaarheid hanteren we in deze rapportage overal de
term ‘cliënt’. In dit rapport spreken we van ‘mensen met een psychische
aandoening’ wat afgekort wordt tot ‘mensen met EPA’. We spreken van
‘geïntegreerde ambulante hulp’ wanneer mensen met EPA zowel
behandeling, begeleiding als ondersteuning ontvangen op alle
levensgebieden. Onder geïntegreerde ambulante hulp (aan mensen
met EPA) verstaan wij teams met verschillende disciplines, die de cliënt,
op verschillende levensgebieden ondersteunen (integrale aanpak) en
(zeer) intensieve outreachende zorg bieden zo lang als nodig is.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 9

2. Onderzoeksaanpak
In dit hoofdstuk beschrijven we de gevolgde aanpak om een beeld
te krijgen van de wijze waarop de zorg en ondersteuning aan
mensen met een ernstige psychische aandoening is georganiseerd
en kan worden verbeterd.
Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van zeven stappen:

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Figuur 2: Onderzoeksaanpak

In afstemming met het ministerie van VWS, de VNG en ZN is een
begeleidingscommissie samengesteld met afgevaardigden van de
volgende partijen: Vereniging Valente, MIND, GGZ-Nederland, Menzis,
Zilveren Kruis, gemeente Den Haag, gemeente Tilburg, Hoogleraar
Zorginnovaties de heer Delespaul als expert op het gebied van EPA,
VWS, VNG en ZN. De leden van de begeleidingscommissie hebben erop
toegezien dat het onderzoek binnen de vastgestelde kaders van de
onderzoeksopdracht is uitgevoerd, hebben als klankbord gediend,
meegedacht in mogelijke interessante bronnen en de vragenlijsten
becommentarieerd en uitgezet bij hun achterban.

Stap 1 Definitie van de doelgroep
Gezien de complexiteit van de doelgroep is een duidelijke definitie
belangrijk zodat helder is op welke doelgroep ons onderzoek zich richt.
Op basis van literatuuronderzoek (zie bijlage 1), onze ervaring in de
praktijk en enkele telefonische gesprekken met experts zijn we
gekomen tot een omschrijving die we hebben voorgelegd aan de
begeleidingscommissie
Stap 2 Inventarisatie verschillende manieren en methodieken
We hebben beschikbare informatie verzameld, verwerkt en
geanalyseerd en experts gesproken vanuit het Trimbos instituut, GGZinstellingen en Kenniscentrum Phrenos. Verschillende variaties van
methodieken hebben we opgehaald en getoetst of zij binnen de scope
van het onderzoek passen.
Stap 3 Inventarisatie verschillende verschijningsvormen
In deze stap hebben we beschikbare informatie en data verzameld van
alle methodieken die we in stap 2 gevonden hebben. We hebben
gebruik gemaakt van openbare bronnen en hebben ook zorgverzekeraars en gemeenten verspreid door Nederland geïnterviewd
met de vraag welke verschijnings- en financieringsvormen zij kennen.
Hierdoor hebben we een eerste beeld gekregen van de verscheidenheid
van vormen en financiering die er in Nederland is.
Stap 4 Inventarisatie zorgaanbieders
Op basis van de informatie uit de voorgaande stappen en in overleg met
de leden van begeleidingscommissie, bleek het niet mogelijk om te
komen tot een landelijk overzicht van zorgaanbieders die specifiek zijn
gericht op het bieden van geïntegreerde ambulante begeleiding en
behandeling aan mensen met een ernstige psychische aandoening in de

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 10

wijk. De geïntegreerde hulp wordt namelijk geboden door een
combinatie van diverse zorgaanbieders in de wijk, die allen een bijdrage
leveren aan de geïntegreerde hulp.

❶
❷
❸
❹
❺

Stap 5 Schriftelijke uitvraag huidige praktijk
Met een digitale vragenlijst (webapplicatie) hebben we informatie
verzameld bij zorgaanbieders en gemeenten, verspreid door heel
Nederland. De vragen waren gericht op de huidige praktijk van de
financiering en organisatie voor de geïntegreerde zorg aan mensen met
EPA. In overleg met de leden van de begeleidingscommissie hebben we
de onderwerpen en antwoordcategorieën van de vragenlijst bepaald.
Voordat de vragenlijst online ging hebben we de vragenlijst nog
voorgelegd aan de begeleidingscommissie en aangepast op basis van
hun reacties. In bijlage 1 van dit rapport zijn de vragenlijsten voor
zorgaanbieders en gemeenten opgenomen. Vervolgens heeft een
aantal leden van de begeleidingscommissie de vragenlijst uitgezet bij
hun achterban5. Omdat uit stap 4 bleek dat het niet mogelijk was om
een selectie te maken van zorgaanbieders die zich specifiek richten op
mensen met EPA is de vragenlijst verspreid onder alle GGZ-zorgaanbieders en gemeenten.
Uit de responsgegevens blijkt, dat het verzoek tot deelname aan de
schriftelijke enquête 526 keer is geopend. Vervolgens is de vragenlijst
voor gemeenten 147 keer geopend en 20 keer volledig ingevuld en de
vragenlijst voor zorgaanbieders ook 147 geopend en 27 keer volledig
ingevuld. Op basis van deze respons hebben we allereerst de indruk dat
de vragenlijst breed is verspreid, maar dat de vragenlijst maar in
beperkte mate terecht is gekomen bij personen die ervaring hebben
5

NK/20/0075/ofact

met mensen met EPA en/of mensen maar voor een deel zicht hebben
op der totale netwerkgerichte zorg die wordt geboden aan mensen met
EPA. Hierdoor overzien de respondenten niet de totale omvang van
zorg. Als gevolg van de decentralisatie is er ook geen hiërarchisch
netwerk of aanspraakpunt. Met andere woorden, de lage respons is
mogelijk een afspiegeling van de complexiteit van de doelgroep en de
samenwerking die nodig is om deze groep goed te bedienen. Uit Figuur
3 blijkt, dat de respondenten van de zorgaanbieders en gemeenten
verspreid over Nederland werkzaam zijn.

Figuur 3. Spreiding respons aanbieders en gemeenten digitale vragenlijst

Vereniging Valente, VNG, MIND, GGZ- Nederland, POH GGZ

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 11

Het doel van deze digitale uitvraag was om zowel kwalitatieve als
kwantitatieve gegevens te verzamelen. Door de lage respons is het niet
mogelijk om op basis van deze vragenlijst een betrouwbaar beeld te
geven van het aantal mensen met EPA, het aantal geïntegreerde teams,
organisatie- en verschijningsvormen (onderzoeksvraag 4). De
informatie uit de ingevulde vragenlijst hebben we wel kunnen
gebruiken als input voor de verdieping in de regiobijeenkomsten.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Stap 6 Verdieping door regiobijeenkomsten
Om de resultaten van de voorgaande stappen inhoudelijk goed te
kunnen bespreken en de diepte in te gaan hebben we drie regiobijeenkomsten georganiseerd: in Assen (N=9), Utrecht (N=20) en Nijmegen
(N=25). Uit bijlage 2 blijkt, dat hierbij diverse partijen vertegenwoordigd
waren: cliënten, cliëntvertegenwoordigers, zorgaanbieders, gemeenten
en kennisinstituten. In de bijeenkomsten stonden de meningen,
belevingen, knelpunten en mogelijke oplossingen centraal. In alle drie
bijeenkomsten kwamen vergelijkbare aspecten naar voren.
Stap 7 Eindrapport
De geanalyseerde bevindingen hebben we beschreven in voorliggende
rapportage en besproken met de begeleidingscommissie.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 12

3. Mensen met ernstige
psychische aandoeningen
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving van de EPA-groep
zodat duidelijk is op welke doelgroep wij ons in dit onderzoek
richten. We geven in dit hoofdstuk tevens een omvang weer van de
doelgroep en zoomen in op de behoefte aan zorg, ondersteuning en
zorgkosten van mensen met een ernstige psychische aandoening.

❶
❷
❸
❹
❺

3.1 Inhoudelijke omschrijving
Om duidelijkheid te creëren op welke doelgroep wij ons richten in dit
onderzoek hebben wij diverse experts en partijen gesproken om tot een
goede afbakening te komen. In gesprekken hebben we gemerkt dat het
belangrijk is om de definitie voor mensen met een psychische
aandoening vast te stellen. Hierbij gaat het vooral om de afbakening
van de doelgroep. Binnen de definitie vallen ook mensen die in een
andere doelgroep definitie vallen. Zoals de doelgroepen OGGZ en
verwarde personen.
De partijen die wij hebben gesproken om de definitie voor de doelgroep
“mensen met een ernstige psychische aandoening” af te bakenen
verwijzen unaniem naar de definitie die is gemaakt in 2013 door de

consensusgroep EPA.6 Onlangs hebben de heren P. Delespaul
(Hoogleraar innovatie) en B. Berkvens (Adviseur van het Actieplatform
Herstel voor iedereen) een update opgesteld voor het handboek
netwerkgerichte zorg. De nieuwe definitie die door Delespaul en
Berkvens is opgesteld is doorontwikkeld op basis van de EPA-definitie
uit 2013). 7 We spreken van een persoon met een ernstige psychische
aandoening als:
•
sprake is van een psychische stoornis; die zorg/behandeling
noodzakelijk maakt (≈ niet in symptomatische remissie is);
•
en die ernstige beperkingen in het sociaal en/of maatschappelijk
functioneren geeft (≈ niet in functionele remissie is);
•
en waarbij de beperking oorzaak en gevolg is van psychopathologie
(circulariteit);
•
en niet van voorbijgaande aard is (structureel c.q. langdurig);
•
en waarbij gecoördineerde zorg van zorgnetwerken geïndiceerd is
en noodzakelijk om het zorgplan te realiseren.
Het typerende aan de EPA-groep zit hem volgens de consensusgroep
niet in de diagnose, invaliditeit, duur of ernst (op het moment), maar in
de verschillende indicaties voor zorg. Waar bij basale stoornissen
specifieke interventies hulp kunnen bieden, is dat bij ernstige
psychische aandoeningen niet het geval. Het belangrijkste toegevoegde
kenmerk in de nieuwe EPA-definitie is dat sprake is van een circulaire
relatie tussen de psychische kwetsbaarheid en de levensomstandigheden. Deze zijn zowel oorzaak als gevolg van elkaar: een psychose

6

P. Delespaul, J. van Weeghel, Concensus Group EPA http://www.tijdschriftvoorpsychiatrie.nl/assets/articles/55-2013-6-artikel-delespaul.pdf

7

Delespaul, P. A. E. G., & Berkvens, B. (2020 (in druk)). Netwerkzorg: voor wie en waarom? Definitie, prevalentie en prioritering van netwerkzorg bij integrale zorgbehoeften. In N. Mulder, J. v. Weeghel, P.

Delespaul, F. Bovenberg, B. Berkvens, E. Leeman, H. Kroon, & T. v. Mierlo (Eds.), Netwerkzog: Op weg naar herstelondersteunende zorg voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Amsterdam:
Boom/De Tijdstroom.

NK/20/0075/ofact

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 13

leidt bijvoorbeeld tot eenzaamheid en marginalisering en deze
leefsituatie voedt de psychose. Interventies gericht op verandering in de
omgeving zijn onvoldoende, gezien de onderliggende kwetsbaarheid;
en de behandeling van de kwetsbaarheid is onvoldoende gezien de

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Casus Marie
Marie is 28 jaar en meerdere malen veroordeeld voor
mishandelingen. Vanaf haar elfde verblijft zij in verschillende
soorten instellingen en is zij vanwege haar problematiek nergens
‘geschikt’ voor. Er is sprake van een licht verstandelijke beperking
(IQ rond 69), scheefgegroeide persoonlijkheid en wellicht ADHD.
Tevens is sprake van impulsiviteit. Marie wordt sinds 2015
besproken in Zorg en Veiligheid Huis. Vorig jaar heeft zij voor
verschillende feiten een artikel37 plaatsing gekregen (1 jaar
plaatsing psychiatrisch ziekenhuis). Er was TBS met dwang
opgelegd, maar dit is in een hoger beroep een artikel 37 geworden.
Zij is volledig ontoerekeningsvatbaar verklaard m.b.t. de
verschillende feiten. Het afgelopen jaar heeft zij in een PPCcarrousel (penitentiair psychiatrisch centrum) gezeten, wat inhoudt
dat zij naar verschillende ppc’s in Nederland ging, omdat geen
geschikte plek voor haar kon worden gevonden. Veel klinieken
hebben haar geweigerd omdat zij geen verantwoordelijkheid zouden
willen dragen voor haar na die artikelplaatsing gezien de forse
problematiek die er ligt. Na de artikelplaatsing heeft zij een RM
gekregen en hebben nu twee instellingen de zorg over haar. Zij
combineren dus de zorg voor haar, wederom in een carrouselconstructie. Vanuit verschillende hoeken (OM, politie en GGZ)
waren er zeer grote zorgen over haar terugkeer in de maatschappij
gezien de kans op ernstige nieuwe feiten.

levensomstandigheden. Zorg moet integraal op meerdere (alle)
domeinen worden geboden door in samenhang en parallel aandacht te
besteden aan symptoomvermindering, participatie en persoonlijk
herstel. Dit type zorg vraagt om een netwerkgerichte samenwerking. In
ons onderzoek komen ook voorbeelden naar voren waarbij de
problematiek zo ernstig is dat een grote verlegenheid is bij
zorginstellingen om de zorg/aanpak te bieden omdat op korte termijn
geen resultaat te verwachten is. Wel kunnen partijen zorgen voor
herstelgerichte processen die door goede zorg versneld kunnen
worden. De zorg moet echter georganiseerd worden vanuit
verschillende domeinen en niemand kan alleen de verantwoordelijkheid
nemen. De casus op deze pagina is hiervan een illustratie.
3.2 Omvang
Hoewel iedereen dezelfde definitie hanteert voor de doelgroep mensen
met EPA, is sprake van een grote verscheidenheid in cijfers over de
omvang van deze doelgroep binnen Nederland. De gepubliceerde cijfers
in de literatuur zijn steeds een schatting en lopen uiteen van 240.000 tot
285.000 mensen met een ernstige psychische kwetsbaarheid in
Nederland, circa 1,41% van de totale bevolking. We hebben in de
interviews en in de digitale uitvraag de vraag gesteld aan de gemeenten
hoeveel mensen met een ernstig psychische aandoening woonachtig
zijn in de gemeente. Daaruit blijkt dat de prevalentie moeilijk is af te
leiden uit bestaande administraties. Dit is begrijpelijk, omdat de EPAdefinitie zowel een klinische inschatting vraagt (circulaire relatie tussen
psychopathologie en functioneren) als een zorgindicatie (geïntegreerde
zorg). Deze beide gegevens zijn niet op cliëntniveau beschikbaar,
waardoor de omvang van de EPA-groep niet uit de administratie is te
halen. We hebben tijdens het onderzoek wel vernomen dat in Drenthe
een gemeente en zorgverzekeraar zijn gestart met een traject om de

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 14

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

omvang van de groep mensen met EPA nauwkeuriger in beeld te
brengen.

terugkomt en dat ernstig geïnvalideerde jongeren geen aangepaste
hulp zullen krijgen.

Vanwege het ontbreken van betrouwbare kwantitatieve gegevens uit
de digitale uitvragen maken we gebruik van informatie uit het
consensusdocument (Delespaul e.a., 2013). Daarin wordt de zorgprevalentie van mensen met EPA geschat op 216.000 inwoners of 1,3%
van de bevolking (1,7% voor de populatieprevalentie). Vektis bracht
deze groep in 2015 nader in beeld en concludeerde dat er in het totaal
circa 221.000 mensen van 18 jaar en ouder zijn met een EPA-zorgindicatie (ZIN, 2018). Dat is 17% meer dan het consensusdocument.
Wanneer we de criteria uit het consensusdocument hanteren (25% van
de zorgprevalentie is EPA) en toepassen op de beschikbare recente
epidemiologische gegevens en zorgprevalentie, zijn er in Nederland
anno 2017, 242.000 mensen met de typering EPA, of 1,41% van de
totale bevolking.

Tijdens de interviews en gesprekken valt op dat de kennis en het beeld
van de omvang van de doelgroep erg uiteenloopt per gemeente. Waar
de ene gemeente al een geïntegreerd team heeft samengesteld is een
andere (hoofdzakelijk kleine) gemeente nog bezig om de doelgroep te

In absolute aantallen is de behoefte aan integrale of netwerkgerichte
zorg (de EPA-zorgindicatie) vooral aan de orde bij volwassenen (69,2%).
In deze leeftijdscategorie is tussen 2012 en 2017 sprake van een groei
van 5%. Bij ouderen is een behoorlijke bevolkingsgroei (29,6%) en wordt
de groei in de EPA-populatie volledig verklaard door de demografische
ontwikkeling. Bij de jongeren is een krimp in de populatie van 5,1%
terwijl de EPA-populatie groeit met 34,5%. Experts uit de sector zien
deze ontwikkeling als een normale correctie op de historische
onderbehandeling in deze doelgroep. Ook de groeiende aandacht voor
preventie en vroegdetectie speelt hierbij een rol. Door de
stelselwijziging is de zorg echter naar de gemeenten gegaan en staat de
financiering onder druk. Gevreesd wordt dat de onderbehandeling

Casus Arie
Zelfstandig wonen na een zware psychose: hoe verantwoord is dat?
Een jaar geleden had Arie een zware psychose. Nu woont hij weer
zelfstandig, net als steeds meer psychiatrische cliënten in
Nederland. Speciale teams bieden begeleiding aan huis, maar is die
hulp voldoende? Arie is één van de 215 thuiswonende psychiatrische
cliënten die onder behandeling staan van een FACT-team. Een jaar
of vier geleden besloot hij in een chaotische periode in zijn leven te
stoppen met zijn medicatie. Sindsdien is hij op last van het FACTteam vele malen opgenomen geweest. Het aantal bedden in de GGZ
is beperkt, en het aantal plekken en het budget voor beschermd
wonen eveneens. De gemeenten heeft bovendien te weinig geld voor
woonbegeleiding en het bieden van dagbesteding. Arie voelt een
grote leegte in zijn leven. Zijn familie woont ver weg. “Het is moeilijk
om die allenigheid vol te houden”, zegt hij. Nu staat hij er ook weer
niet helemaal alleen voor. Hij heeft goed contact met zijn buren, die
toevallig in de zorg werken.

definiëren en te herkennen. Tijdens een aantal interviews geven
gemeenten aan dat het een nieuwe groep is die zichtbaar wordt. Waar
je eerder te maken had met de OGGZ doelgroep hebben gemeenten
steeds vaker en zichtbaarder te maken met de mensen met een

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 15

ernstige psychische aandoening die andere zorg nodig hebben en een
andere manier van samenwerking vraagt. Met name de samenwerking
van het sociale en het medische domein vraagt hierom.

❶
❷
❸
❹
❺

De verscheidenheid van kennis tussen de gemeenten kan te maken
hebben met de wijze waarop de verantwoordelijkheden vóór de
decentralisatie waren verdeeld. De centrumgemeenten zijn
verantwoordelijk voor het inregelen van maatschappelijke opvang/
grote intramurale (GGZ/ Jeugd) instellingen/Beschermd Wonen.
Een grote groep van deze mensen stromen uit in de gemeente waarin
de instelling is gevestigd. Hierdoor groeit de populatie van deze
(problematische) doelgroep in de grote steden waardoor ook de
zorgcapaciteit mogelijk toeneemt als gevolg van de vraag. De omvang
(en de kennis) van de EPA doelgroep is daardoor (mogelijk) groter in
deze gemeenten en eerder zichtbaarder geworden dan in de kleinere
gemeenten. De zichtbaarheid in de wijk van deze doelgroep is
toegenomen door de ambulantisering. De noodzaak om een
samenhangend hulp en ondersteuningsaanbod in te richten wordt
hiermee urgent.
3.3 Zorgbehoefte
Gezien de complexiteit, grilligheid en onvoorspelbaarheid van mensen
met een ernstige psychische aandoening is het noodzakelijk dat voor
deze doelgroep snel op- en afgeschaald kan worden binnen en tussen
het zorgaanbod in zowel het sociale als medische domein. Een persoon
met een ernstige psychische aandoening heeft behoefte aan
behandeling, begeleiding en ondersteuning op alle levensgebieden; van
dagbesteding, financiën, wonen en opbouwen sociaal netwerk tot aan

behandeling. Een belangrijk aspect hierbij is dat niet de ziekte maar de
hulpvraag van de persoon centraal wordt gesteld. De intensiteit van de
behoefte aan zorg fluctueert waardoor het van belang is dat ook hierin
de hulp gemakkelijk en snel op en afgeschaald kan worden. Dit vraagt
om veel afstemming en samenwerking binnen het sociale en medische
domein. Mensen met EPA maken deel uit van de maatschappij en
worden steeds zichtbaarder in de wijk. De uitdaging ligt niet alleen bij
de curatieve zorg maar hierdoor ook steeds meer bij de maatschappij;
buren, familie en vrienden krijgen een steeds belangrijkere rol in de zorg
voor mensen met EPA.

Figuur 4. Zorgbehoefte mensen met EPA

3.4 Informatie en zorgkosten Vektis
De zorg die de EPA-groep ontvangt, wordt bekostigd door gemeentes,
zorgkantoren én zorgverzekeraars. Vektis8 heeft een raming gemaakt

8 https://www.vektis.nl/intelligence/publicaties/factsheet-ernstige-psychiatrische-aandoeningen

NK/20/0075/ofact

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 16

van de zorg en zorgkosten van de EPA-groep door de jaren heen. De
zorg die gemeentes bekostigen voor de EPA-groep tonen zij niet,
omdat Vektis hier geen inzicht in heeft. Hieronder beschrijven we een
aantal bevindingen.
43% van de cliënten 6 jaar of langer in EPA-groep
De meesten van hen worden niet opgenomen: ongeveer 180 duizend
cliënten ontvangen alleen ambulante zorg in de ggz of Wlz. Ongeveer
30 duizend cliënten worden minimaal 1 dag per jaar opgenomen. Het
aandeel cliënten dat wordt opgenomen daalt licht door de jaren heen
(van 14,6% in 2012 naar 13,1% in 2017). Dit heeft waarschijnlijk te
maken met de ambulantisering in de ggz.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Percentage EPA-cliënten per gemeente verschilt
In Boekel (3,3%), Renkum (2,7%) en Ermelo (2,6%) is het percentage
EPA-cliënten het hoogst. In Rozendaal (0,3%), Vlieland (0,4%) en
Tubbergen (0,5%) wonen relatief de minste EPA-cliënten. Vektis heeft
het percentage berekend op de volwassen populatie (18 jaar of ouder)
van de gemeente. In gemeentes met relatief weinig inwoners en met
een instelling waar EPA-cliënten verblijven, is het percentage EPA vaak
hoger dan in een gemeente met relatief veel inwoners.

20% instroom in 1 jaar
Ieder jaar stromen ongeveer 41 duizend mensen de EPA-groep in. 83%
(ongeveer 35 duizend) van hen is echt nieuw in de EPA-groep, zij waren
niet eerder EPA-cliënt. De overige 17% (ruim 7 duizend) is niet in het
voorgaande jaar, maar wel eerder, deel van de EPA-groep geweest. Elk
jaar stromen ook ongeveer 41 duizend mensen uit de EPA-groep. Dit
zijn niet per se dezelfde personen als de instromers. 83% van hen komt
niet meer terug in de EPA-groep, 17% komt weer terug.
Schizofrenie meest voorkomende diagnose binnen EPA-groep
De groep cliënten met een ernstige psychiatrische aandoening is divers
van samenstelling. Mensen met psychotische aandoeningen zoals
schizofrenie vormen de grootste groep. Maar ook mensen met een
angst- en persoonlijkheidsstoornis en bipolaire stoornis, een depressie
en/of een verslaving behoren tot de EPA-groep.

Figuur 5. Percentage mensen met EPA t.o.v. volwassen populatie, per gemeente

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 17

Groot verschil in zorguitgaven tussen wel/geen opname
De gemiddelde zorgkosten voor een EPA-cliënt zijn 16 duizend euro. Er
zijn grote verschillen in de zorguitgaven voor EPA-cliënten die wel of
niet worden opgenomen. Wordt iemand niet opgenomen, dan zijn de
uitgaven gemiddeld ruim 9 duizend euro per cliënt. Wordt iemand wel
opgenomen, dan zijn de uitgaven gemiddeld ruim 57 duizend euro.
Kosten EPA-cliënt
De totale zorguitgaven van een EPA-cliënt is over de jaren heen aardig
stabiel. Het aandeel ggz-kosten neemt door de jaren heen iets toe (van
36% naar 43% van het totaalbedrag per cliënt). Ook het aandeel overige
Zvw-kosten neemt toe (van 19% naar 23%). Hierbij gaat het
bijvoorbeeld om ziekenhuiskosten. De kosten in de Wlz nemen juist af
tussen 2014 en 2015 (van 33% naar 26%). Dit heeft met name te maken
met de overheveling van ambulante Wlz naar de Wmo.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 18

4. Voorbeelden van integrale
zorg
In dit hoofdstuk presenteren we de opbrengsten uit de praktijk.
Op welke verschillende manieren wordt in Nederland
geïntegreerde ambulante hulp aangeboden aan mensen met een
ernstige psychische aandoening. Om een goed beeld te geven van
de dagelijkse praktijk gebruiken we voorbeelden uit de praktijk die
naar voren zijn gekomen.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de eerste vier onderzoeksvragen in onderstaande volgorde:
•
Kwantitatief: waar worden F-ACT en vergelijkbare methodieken
toegepast, een indicatie van de aantallen teams, aantallen cliënten,
voorkomen van de verschillende organisatie- en financieringsvormen, omvang van de verschillende cliëntgroepen, et cetera?
•
Welke verschillende manieren en methodieken (waaronder F-ACT)
zijn er?
•
Welke verschijningsvormen van deze manieren en methodieken
(waaronder F-ACT) zijn er?
•
Hoe worden deze verschillende methodieken en verschijningsvormen van methodieken georganiseerd en gefinancierd?
Zoals beschreven in hoofdstuk 2 over de onderzoeksaanpak heeft de
digitale uitvraag niet voldoende respons opgeleverd om overzichten te
maken met betrouwbare kwantitatieve gegevens. Dit hoofdstuk bevat

daardoor met name een kwalitatieve beschrijving van onze
bevindingen.
4.1 Kwantitatieve resultaten
Omdat de digitale uitvraag niet voldoende respons heeft opgeleverd is
het vanuit de analyse van de resultaten niet mogelijk om antwoord te
geven op de kwantitatieve onderzoeksvragen. Daarom hebben wij
gebruik gemaakt van alternatieve bronnen gebruikt om antwoord te
geven. Dit hebben wij vervolgens getoetst tijdens de drie regiobijeenkomsten.
Aantal mensen met EPA
Nederland telt circa 240.000 tot 285.000 mensen met een ernstige
psychische kwetsbaarheid. Dit is 1,41% van de totale bevolking.
Gepubliceerde cijfers zijn steeds schattingen en lopen sterk uiteen. De
zorgprevalentie blijkt moeilijk af te leiden uit bestaande administraties.
Dit is begrijpelijk, omdat de EPA-definitie zowel een klinische
inschatting vraagt (circulaire relatie tussen psychopathologie en
functioneren) als een zorgindicatie (geïntegreerde zorg).
Caseload F-ACT team
Volgens het CCAF heeft een F-ACT team een werkgebied van ongeveer
50.000 inwoners en een caseload van circa 200 cliënten. Tijdens de
bijeenkomsten gaf men aan dat deze aantallen overeenkomen met de
verwachting.
Aantallen teams en financiering
Volgens het CCAF zijn er in Nederland circa 400 F-ACT teams waarvan
er 249 gecertificeerd zijn. Het team bestaat uit ongeveer 10 Fte. Tijdens
de bijeenkomsten gaf men aan dat deze aantallen overeenkomen met

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 19

de verwachting. Het is onbekend hoeveel geïntegreerde teams er –
naast de F-ACT teams – zijn in Nederland.
In geïntegreerde teams werken mensen uit verschillende disciplines. Zie
bijlage 4 voor een overzicht van disciplines binnen de verschillende
teams. Hierin valt op dat bij een groot deel van de manieren en
methodieken nagenoeg alle disciplines betrokken zijn. Dit beeld
bevestigde men tijdens de regiobijeenkomsten. Een belangrijke
kanttekening is dat het feit dat een bepaalde discipline wordt ingezet
niets zegt over het aantal uren dat deze discipline ingezet wordt.
Toepassing geïntegreerde zorg en ondersteuning
Op basis van de respons op de vragenlijst zien we dat er door heel
Nederland aanbieders zijn die geïntegreerde behandeling en
begeleiding bieden. Er zijn ook gemeenten waaruit op basis van de
vragenlijst het lijkt dat er geen aanbieders aanwezig zijn. Echter, op
basis van de regiobijeenkomsten hebben wij het idee dat in de meeste
gemeenten geïntegreerde behandeling en begeleiding geboden wordt.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

4.2 Verschillende manieren, methodieken en verschijningsvormen
Om integrale behandeling en ondersteuning op een effectieve manier
te kunnen leveren heeft F-ACT Nederland een overzicht gemaakt van
enkele criteria waaraan een integraal team moet voldoen:
1. Het team bestaat 12 maanden of langer.
2. De totale caseload van het team is 300 cliënten of minder.
3. De hulpverlener/cliënten ratio is 1:30 of minder.
4. Er zijn vier of meer verschillende disciplines aanwezig in het
kernteam.
5. Er wordt 3 of meer keer per week een integraal overleg gehouden.
6. Het team kan op flexibele wijze de zorg intensiveren indien
noodzakelijk.

7. 50% of meer van de cliënten wordt jaarlijks door vier of meer
disciplines van het kernteam gezien.
8. Het team heeft in zijn visie en werkwijze een duidelijke focus op
integraal herstel.
9. 40% of meer van de face-to-face contacten vindt extern plaats.
Het team of de aanpak heeft als hoofddoel het herstel door middel van
behandeling, begeleiding en rehabilitatie in de maatschappij, opdat
cliënten met de hoogst mogelijke kwaliteit van leven in de maatschappij
kunnen functioneren.
Uit de interviews en vragenlijsten wordt duidelijk dat geïntegreerde
behandeling en begeleiding voor mensen met EPA op verschillende
manieren wordt vormgegeven. Zo zijn er aanbieders die met medewerkers uit de eigen organisatie behandeling en begeleiding bieden,
maar ook aanbieders die met andere organisaties samenwerken om
samen de geïntegreerde behandeling en begeleiding te kunnen bieden.
Organisaties werken hierbij zowel op wijkniveau, gebiedsniveau als
gemeenteniveau samen.
Bij het bieden van geïntegreerde behandeling en begeleiding wordt
samengewerkt met diverse partijen. Dagelijks werkt men samen met de
ambulante en institutionele geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg, beschermd wonen, organisaties die IPS bieden, aanbieders van
dagbesteding en ervaringsdeskundigen. Wekelijks werkt men samen
met wijkteams, organisaties die zorg voor mensen met LVB bieden,
politie, schuldhulpverlening, de huisarts, welzijnsaanbieders, woningcorporaties en maatschappelijke opvangvoorzieningen. Maandelijks
werkt men samen met jeugdzorg, ouderenzorg, forensische zorg,
justitie en de POH die bij de huisarts werkt.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 20

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Organisaties gebruiken verschillende manieren en methodieken om de
geïntegreerde behandeling en begeleiding te organiseren. Genoemd
wordt: F-ACT, F-ACT+, VIP, IHT, RACT, ART, GGZ-gebiedsteams, GGZwijkteams, POD, bemoeizorg (OGGZ-teams), herstelcentrumacademie, samen voor herstel, optimaal leven teams. Tijdens de
regiobijeenkomsten werd aangegeven dat er vaak naar een combinatie
van organisatievormen en methodieken gezocht wordt (bijvoorbeeld
een F-ACT team dat de VIP methodiek toepast). Daarnaast wordt
aangegeven dat deze methodieken afzonderlijk niet voldoende zijn
voor het leveren van integrale behandeling en ondersteuning aan
mensen met EPA. Deze mensen hebben namelijk op verschillende
momenten behoefte aan een bepaalde mate van behandeling en/of
ondersteuning. Voor mensen met EPA is het van belang dat gedurende
een lange periode diverse vormen van behandeling en ondersteuning
beschikbaar zijn in de wijk, buurt of gemeente. Op deze manier kan
naar behoefte de behandeling en ondersteuning worden op- of
afgeschaald.
Er is een grote verscheidenheid aan financieringsbronnen voor
geïntegreerde behandeling en begeleiding. Soms wordt dit geheel
vanuit de Zvw gefinancierd, vaak ook een deel vanuit de Wmo.
Daarnaast maken organisaties ook gebruik van lumpsum
subsidieregelingen om geïntegreerde behandeling en begeleiding te
bieden of om aan innovatie te werken. Deze subsidies zijn tijdelijke
middelen waardoor de continuïteit van zorg en ondersteuning niet
gewaarborgd is.

4.3 Nieuwe manieren en methodieken
Er zijn de afgelopen jaren diverse nieuwe vormen van geïntegreerde
behandeling en begeleiding ontstaan. Waar voorheen F-ACT de
standaard werkwijze was, is nu vaak sprake van een samenvoeging van
verschillende manieren en methodieken of een geheel nieuwe
werkwijze.
In dit onderzoek wordt duidelijk dat er diverse best practices bestaan
voor deze doelgroep. Het vraagt maatwerk op wijkniveau om deze
groep goed te kunnen begeleiden, behandelen dan wel ondersteunen,
in afstemming met betrokken partijen en beschikbaarheid van
algemene voorzieningen. Duidelijk is geworden dat geen enkele partij in
staat is alleen de zorg te leveren die nodig is. Expertise op verschillende
levensgebieden is noodzakelijk. Samenwerking is hierbij essentieel. Dit
is geen gemakkelijke opgave.
4.4 Verschijningsvormen in de praktijk
We spraken een aantal gemeenten die in de afgelopen jaren zijn gestart
met het vorm geven van geïntegreerde zorg aan mensen met een
ernstige psychische aandoening. Daaruit blijkt dat meerdere vormen
mogelijk zijn. Ter illustratie geven we hieronder een korte beschrijving
van een netwerksamenwerking in de wijk, F-ACT teams aangevuld met
begeleiding vanuit de Wmo en samenwerking met specialistische
behandelcentra.
Netwerksamenwerking in de wijk: GGz- Gebiedsteams in Utrecht
Rehabilitatie, crisiszorg, behandeling en hulp bij herstel in één team.
F-ACT, ACT en bemoeizorg zijn samengebracht in 15 gebiedsteams ggz
en een bovenregionaal team in de vier WMO-regio’s: Lekstroom,
Utrecht West, Utrecht Zuidoost en Utrecht Stad. De organisaties

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 21

Altrecht (GGZ), Jellinek (verslavingszorg), Kwintes (begeleiding en
opvang), Lister (begeleiding) , WIJ 3.0 (Welzijn) en andere netwerkpartners bieden in de gebiedsteams ggz samen herstel ondersteunende
zorg dichtbij de client en zijn omgeving. Het gebiedsteam biedt
inwoners met een ernstige psychische aandoening behandeling en
begeleiding dichtbij huis, in de wijk. Daarbij werken ze nauw samen met
huisartsen, wijk/buurtteams en andere (zorg)partijen in de wijk. De zorg
sluit hierdoor beter aan bij wat mensen nodig hebben. Cliënten worden
zo sneller en meer op maat ondersteund. Het Gebiedsteam ggz is een
netwerksamenwerking. Het is geen nieuwe organisatie. De gebiedsteams zijn beschikbaar voor consultatie, advies en overleg rondom
casuïstiek uit de wijk.
Financiering: Zvw 65% en Wmo 35%

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

disciplinaire GGZ teams bieden gezamenlijk de expertise die de cliënt
nodig heeft. De GGZ teams werken voor een lokaal afgebakend gebied.
De nieuwe manier van werken zorgt voor korte lijnen tussen de
verschillende professionals. Voor de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen, eetstoornissen en ADHD zijn er GGZ regioteams opgericht.
Daarnaast zijn er regioteams voor kwetsbare ouderen.
Financiering: DBC- financieringen vanuit de Zvw.
Tijdens de regiobijeenkomsten is wel benadrukt dat deze voorbeelden
niet overal een uitkomst voor bieden en ook obstakels kennen. Het
succes hangt erg af van wethouders, bestuurders en zorgverleners die
het doorzettingsvermogen hebben om het belang van goede zorg te
bieden voor mensen met EPA.

F-ACT-teams aangevuld met begeleiding vanuit de Wmo: Den Haag
De GGZ-teams voeren de zorg- en behandeltaken uit en ondersteunen
cliënten bij wonen en leven. In het GGZ-team werken medewerkers van
een GGZ aanbieder en heeft de gemeente per team budget beschikbaar
gesteld voor twee extra Fte aan medewerkers om begeleiding en
ondersteuning te bieden (vergelijkbaar met Bemoeizorg, gericht op
vroeg-signalering en vroeg-interventie).
Financiering: Hoofdzakelijk Zvw (circa 85%), aangevuld met 2 FTEbegeleiding (circa 15%) per F-ACT team vanuit de Wmo
Samenwerking met specialistische behandelcentra: GGZ NoordHolland-Noord
Sinds 2017 werkt GGZ NHN met ambulante GGZ teams die wijkgericht
werken. Ieder GGZ team bestaat uit specialisten die hun diverse
expertise bundelen. De F-ACT teams zijn samengevoegd met de
professionals van de specialistische behandelcentra. Deze multi-

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 22

5. Knelpunten en
oplossingen
In de interviews, vragenlijsten en tijdens de bijeenkomsten kwamen
diverse knelpunten en belevingen naar voren. De respondenten geven een
inkijk in de dagelijkse praktijk ten aanzien van de inrichting van de zorg
aan mensen met een ernstige psychische aandoening Wat zijn de
meningen, belevingen en opvattingen over wat belangrijk is voor deze
groep mensen. Hoe kunnen zorgaanbieders en gemeenten deze mensen
het beste ondersteunen en wat vraagt dit van de maatschappij? In bijlage
5 staan de uitkomsten van de diverse respondent, onderverdeeld in
organisatorische en financiële en inhoudelijke knelpunten. In dit hoofdstuk
de belangrijkste knelpunten en oplossingen die genoemd zijn beschreven.

❶
❷
❸
❹
❺

5.1 Organisatorische en financiële knelpunten
In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de laatste twee
onderzoeksvragen:
1. Welke meningen/belevingen zijn er onder de verschillende
financiers en aanbieders over verantwoordelijkheidsverdeling,
organisatie en financiering en wat vinden zij dat beter of anders
kan/ moet?
2. Welke knelpunten worden ervaren, welke ideeën zijn er over de
oorzaken van deze knelpunten en welke suggesties voor
verbetering worden gedaan?
Aangezien de organisatorische en inhoudelijke knelpunten elkaar veel
overlappen dan wel samenhang kennen, hebben we ze in dit hoofdstuk

NK/20/0075/ofact

samengevoegd tot organisatorische knelpunten. In dit hoofdstuk staan
de belangrijkste dan wel meest voorkomende knelpunten en/ of
belevingen op organisatorische en financiële elementen omschreven. In
paragraaf 5.2 gaan we in op de oplossingen die zijn aangedragen tijdens
de interviews, in de vragenlijsten dan wel tijdens de bijeenkomsten. In
hoofdstuk 6 gaan we in op de suggesties/ aanbevelingen die het
onderzoek hebben opgeleverd.

Organisatorische knelpunten
Verbinden van verschillende domeinen
Goede geïntegreerde hulp betekent dat verschillende domeinen samen
moeten werken. Dit betekent ook dat gemeenten, zorgaanbieders en
verzekeraars elkaars taal moeten leren spreken. Dit vraagt veel van
medewerkers en organisaties en blijkt in de praktijk niet gemakkelijk.
Verschillende culturen die elkaar moeten leren kennen dit vraagt om
investeren in relaties, dit kost tijd terwijl het reguliere werk doorgaat.
Netwerken vraagt andere vaardigheden van medewerkers dan zij
gewend zijn, niet iedereen is hier goed in of vindt dit leuk. Wat door veel
respondenten als een groot knelpunt werd gezien was de wisselingen
van medewerkers door alle lagen van de organisatie. Samenwerken
betekent investeren in de relatie door de personeelswisselingen moet
dit proces telkens opnieuw plaatsvinden. Daarnaast hebben de twee
domeinen te maken met onduidelijkheden dan wel verschil in visie over
verantwoordelijkheden tussen organisaties. Items die hierin benoemd
worden zijn bijvoorbeeld wanneer is er sprake van begeleiding en
wanneer is er sprake van behandeling? Wie is verantwoordelijk voor de
uitvoering van de coördinatie/ casemanagement? Wie is

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 23

verantwoordelijk voor een de consultatie? Verschillen in visie van
bijvoorbeeld; hoe herstelgericht wil je werken? In welke fase van de
ziekte? Et cetera. Dit visieverschil heeft te maken met de cultuur of visie
binnen de organisatie dan wel medewerkers die “gewend” zijn op een
bepaalde manier te handelen. Daarnaast heb je te maken met
conflicterende waardensysteem (coöperatie ontbreekt), ontstaan
conflicterende belangen tussen de organisaties (door verschil in rol en
taak). Het belang van organisaties, organisatiebehoud, speelt hierin ook
een rol. Uiteindelijk gaat hierdoor veel tijd en energie verloren en staat
de hulpvraag van de cliënt niet meer centraal.

❶
❷
❸
❹
❺

Privacyregels omtrent informatie-uitwisseling
In Nederland zijn verschillende teams samengesteld vanuit
verschillende organisaties om de integrale zorg vorm te geven. Deze
teams werken nauw samen, zitten (in een aantal gemeenten) fysiek in
een pand in de wijk maar mogen geen informatie uitwisselen zonder
toestemming van de client. Dit probleem wordt vaak ondervangen
doordat de client zelf aanwezig is of als dit niet mogelijk is wordt de
situatie anoniem besproken. Respondenten merken dat organisaties
verschillend omgaan met de privacyregels wat met name belemmerend
werkt in overdrachten. Dit kost veel energie en tijd. Werken in één
systeem is (vooralsnog) niet mogelijk.
Personele bezetting en wachtlijsten
De werkdruk is groot, wachtlijsten zijn lang en goed ervaren personeel
vinden blijkt niet altijd een gemakkelijke opgave. Veel organisaties
hebben te maken met capaciteitsproblemen waardoor de wachtlijsten
alsmaar oplopen. Tijdig de juiste hulp inzetten of opschalen lukt niet
9

NK/20/0075/ofact

waardoor de cliënten niet de hulp krijgt die nodig waardoor de
problematiek verergerd en crisissituaties ontstaan. Tevens wordt
benoemd dat de problematiek verzwaart. Dit heeft met name te maken
met het feit dat de zorg anders georganiseerd wordt niet met de
problematiek van de cliënt zelf. Tevens worden mensen steeds
mondiger in de maatschappij. Deze culturele verandering maakt dat
men snel in conflicten terecht komt wat andere vaardigheden en
competenties van de hulpverleners vraagt. Daarnaast is de complexiteit
van de doelgroep anders wanneer ze individueel in de wijk worden
begeleid dan in een (intramurale) voorziening. Men heeft hierbij te
maken met bijvoorbeeld buren die er ook wat van vinden en de druk
verhogen.
Om de zorg echt goed te organiseren is personeel nodig dat de
doelgroep kent en vaardigheden bezit om hiermee om te gaan. In de
praktijk blijkt het lastig om aan goede mensen te komen om dit te
organiseren. Geïntegreerd werken betekent veel veranderingen voor de
individuele medewerker: de problematiek wordt zwaarder, men moet in
staat zijn in een netwerk te werken, de werkdruk wordt hoger en dat
terwijl er tekort aan (ervaren) personeel is. De respondenten benoemen
dat de expertise van de wijkteams niet (altijd) voldoende gericht is op
de GGz problematiek. Dit verschil is groot per gemeente. Wel wordt
opgemerkt dat gemeenten hier steeds meer oog voor hebben. Kennis
omtrent de doelgroep is noodzakelijk voor signalering. Hetzelfde geldt
voor mensen met een licht verstandelijke beperking (Lvb). Veel mensen
met EPA hebben ook een Lvb maar dit wordt vaak te laat herkend
waardoor inzet van hulp niet goed aansluit: 1 op de 5 nieuwe cliënten in
de Ggz heeft vermoedelijk een IQ onder de 859

Wieland J. Psychopathology in borderline intellectual functioning. Explorations in secondary mental health care. Universiteit Leiden 2016.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 24

Overgang 18-/ 18 +
De overgang van client van 18- naar 18+ wordt vaak als knelpunt
benoemd. Juist in deze levensfase ontwikkelen problemen zich snel
gezien alle veranderingen die spelen ten tijde van de weg naar
volwassenheid. Deze veranderingen worden vaak te laat of niet
gesignaleerd waardoor problemen snel verergeren. Met name jongeren
die te kampen hebben met psychische problemen in combinatie met
een licht verstandelijke beperking en verslavingsproblematiek vallen
tussen wal en schip. Voor deze jongeren met zeer complexe hulpvragen
is te weinig of geen aanbod beschikbaar.

Financiële knelpunten

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Financiële schotten en tekorten
Verschillende financiële stromen beperken de integrale samenwerking
van de verschillende domeinen. Financiële middelen zijn geoormerkt
naar wetten, met bijbehorende kaders, eisen en regels. Dit belemmert
flexibiliteit in werkwijze. De GGz wordt gefinancierd vanuit de
Zorgverzekeringswet (Zvw). De Zvw financiert alleen de curatieve zorg,
dat wil zeggen zorg gericht op het genezen van ziekten. In dit geval zijn
dat de psychische ‘stoornissen’ zoals die zijn geformuleerd in het
diagnostisch handboek DSM-V. Om de zorg zo efficiënt mogelijk te
houden, wordt zorg alleen verzekerd in het basispakket als aan twee
criteria is voldaan: het betreft zorg zoals psychiaters en klinisch
psychologen plegen te bieden (artikel 2.4, Bzv) en zorg volgens de stand
van de wetenschap en praktijk (artikel 2.1, tweede lid, Bzv). Dit komt
erop neer dat alleen zorg die als effectief wordt beschouwd, onderdeel

uitmaakt van verzekerde zorg. Om een cliënt hulp aan te bieden vanuit
een F-ACT team is een DBC-financiering noodzakelijk. Binnen een DBCfinanciering kan alleen tijd die toe te schrijven is aan een individuele
cliënt en in het kader van geneeskundige behandeling wordt ingezet,
ten laste worden gebracht aan de zorgverzekeringswet. Activiteiten
waar geen medisch behandelplan aan ten grondslag ligt, worden dus
niet gerekend tot de geneeskundige GGZ (Zvw). Deze activiteiten
kunnen mogelijk wel vallen onder Wmo. Beide financiers hebben te
maken met financiële tekorten en doordat de verantwoordelijkheden
niet altijd duidelijk te onderscheiden zijn wordt vaak naar elkaar
gewezen. In de praktijk betekent dit dat niet de vraag van de client
centraal staat maar de financieringsstroom leidend wordt.
Inrichten preventietaak, consultatie- en coördinatiefunctie
Er is behoefte aan de bekostiging van een adequate consultatie- en
coördinatiefunctie: brede triage, consultatie en het realiseren van
flexibel inzetbare nazorg vanuit de GGZ. Sommige knelpunten zitten
binnen de verzekerde Zvw-zorg, andere knelpunten hangen samen met
domein-overstijgende consultatie/coördinatie. Om tot een structurele
werkbare en gedragen oplossing te komen voor de knelpunten in de
domein-overstijgende consultatie/coördinatie zijn verschillende
scenario’s verkend. De respondenten geven aan dat binnen het huidige
stelsel niet tot een werkbare en gedragen oplossing kan worden
gekomen voor dit vraagstuk. Men verwacht dat vanuit de overheid
hierover heldere politieke keuzes worden gemaakt. Ook voor het
creëren van een goede tussenoplossing kijken partijen op dit moment
naar het Rijk.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 25

Ervaringsdeskundigen en herstelwerkplaatsen
De respondenten geven aan dat er veel verschillende soorten
initiatieven bekend zijn in Nederland voor herstelwerkplaatsen onder
andere onder namen als: Herstelacademie, Zelfregiecentrum,
Regionale Cliëntenorganisatie (RCO), GGz-Steunpunt, Inloophuis etc.
Deze initiatieven bieden een palet aan activiteiten aan om mensen vrije
en veilige ruimte te kunnen bieden en hen te prikkelen om boven het
psychisch lijden uit te stijgen. De respondenten geven aan dat het een
waardevolle (en onmisbare) toevoeging is aan de zorg voor mensen met
een ernstige psychische aandoening. Echter het grote knelpunt is dat de
financiering van de initiatieven vaak niet geborgd is. Zij missen een
structurele financieringsbron om de ervaringsdeskundige een goede
plek te geven in het zorgaanbod aan mensen met een ernstige
psychische aandoening. Wie is hier verantwoordelijk voor?

❶
❷
❸
❹
❺

De NZa heeft ruimte gecreëerd om de inzet van ervaringsdeskundigen
in de contractering mogelijk te maken. GGZ-aanbieders geven aan dat
ondanks nadrukkelijke verzoeken de zorgverzekeraars daar nog geen
gebruik van maken10. Zorgverzekeraars geven aan dat zij juist wel open
staan voor de inzet van aanvullende beroepen. Zij geven aan dat
verzoeken vanuit aanbieders in kleine aantallen binnenkomen bij
zorgverzekeraars, maar (nog) niet altijd in de vorm van concrete
plannen. Nodig is dat zorgaanbieders een goede inhoudelijke
uitwerking (kwaliteitskader) laten zien en een goede financiële
onderbouwing daarbij. De zorgverzekeraars hebben aangegeven dat zij
hier graag in mee denken.

10

NK/20/0075/ofact

Tot slot wordt aangegeven dat het inrichten van een herstelwerkplaats
in de gemeenten vaak afhankelijk is van de noodzaak die de bestuurders
zien. Zodra er geen noodzaak wordt gevoeld wordt hier ook niets voor
ingeregeld.
Subsidiegeld
Veel initiatieven worden ingezet als pilots. Deze pilots zijn gestart van
beschikbaar subsidiegeld vanuit ZonMw. Om een volgende stap te
kunnen zetten in de doorontwikkeling blijft extra geld nodig. Om de
geïntegreerde zorg goed in te bedden is structurele financiering nodig,
dit is nu niet aanwezig.
5.2 Oplossingen
Tijdens de interviews en bijeenkomsten zijn verschillende oplossingen
aangedragen en besproken. De meest voorkomende oplossingen
schrijven we in deze paragraaf uit. De oplossingen kunnen uitkomsten
bieden of zowel financieel als organisatorisch vlak. Aangezien deze
twee componenten niet los van elkaar gezien kunnen worden staan
deze niet apart benoemt.

Oplossingen
Integraal werken
Om meer integraal en wijkgericht te werken is het noodzakelijk dat je
elkaars taal leert spreken. Dit betekent dat je moet investeren in de

https://www.ggznederland.nl/actueel/tweede-kamer-wil-dat-zorgverzekeraars-ervaringsdeskundigheid-inkopen

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 26

relatie tussen Zorgverzekeraars, Zorgaanbieders en Gemeenten.
Respondenten hebben ervaren dat je direct aan de start van het proces
met deze partijen rondom de tafel moet gaan. Het advies hierbij is om
lokaal een onafhankelijke projectleider aan te stellen die het proces
coördineert zodat deze belangeloos kan opereren. Gezamenlijk beleid
ontwikkelen en kijken wat nodig is vanuit de inhoud. Wanneer sprake is
van een netwerksamenwerking en personeelsleden vanuit verschillende
moederorganisaties werken in het integrale team, is het van belang dat
bestuurlijke rugdekking aanwezig is en het personeel betrokken wordt
bij de essentie van de veranderingen. Om elkaar te leren kennen is een
fysieke plek in de wijk een mooie oplossing. Dicht bij de client en
samenwerkingspartners die elkaar wekelijks in de wijk tegenkomen en
daardoor goed kunnen inspelen op de behoeftes van de inwoners uit de
wijk.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

De huisarts actief betrekken bij het inrichten van de zorg is erg
belangrijk. De huisarts is de schakel in de wijk als het gaat om preventie
en doorverwijzen naar de juiste hulp. Een van de oplossingen die is
aangedragen om het sociale en medische domein dichterbij elkaar te
brengen is om bij de start een gezamenlijke training te volgen waarin de
essentie van integrale samenwerking centraal staat. Vanuit inhoudelijke
thema’s met elkaar in gesprek gaan zodat de bedoeling, goede zorg aan
mensen met een ernstige psychische aandoening, centraal staat.
Tip: Door hier ook ervaringsdeskundigen bij te zetten, krijg je hele andere
gesprekken.
Privacyregels
Er zijn softwareapplicaties op de markt die samenwerken en
uitwisseling van gegevens op procesniveau kunnen faciliteren. Partijen
kunnen meer op zoek gaan naar wat er wel kan vanuit hun professionele

verantwoordelijkheid. Daarbij hoort het vastleggen van de overweging
dat je deelt en de informatieplicht jegens de cliënt. Bij een overweging
hoort de beoordeling of je hiermee bereikt wat je wilt bereiken; of het
belang in verhouding is en of het de beste manier is. Samenwerken
zonder informatie delen gaat niet.
Financiering
Eén van de meest genoemde oplossingen vanuit gemeenten en de
zorgaanbieders is het creëren van populatiebekostiging of een
lumpsumfinanciering. Waarbij landelijke afspraken tussen gemeenten
en zorgverzekeraars worden gemaakt (i.p.v. de diversiteit die er nu is bij
gemeenten en diverse zorgverzekeraars.) Deze vorm van financiering
zal veel inhoudelijk discussies wegnemen over verantwoordelijkheden
over inzet van zorg of ondersteuning. Door vanuit één budget te werken
creëer je professionele scharrelruimte en kun je de zorg zo organiseren
dat de vraag van de cliënt centraal staat. Hiermee houd je de
financiering simpel en leg je de nadruk op financiering van de uitvoering
van zorg in plaats van op de contractering van zorg. Doordat deze
professionele scharrelruimte aanwezig is kunnen kleine inactieven of
activiteiten worden betaald en hiermee ook gestimuleerd.
Doorontwikkeling en innovatie is dan mogelijk. Denk hierbij ook aan het
gezamenlijk inrichten van goede preventie of consultatie. Daarbij werkt
investeren in de relatie tussen zorgverzekeraars, gemeenten,
aanbieders niet zonder dat er (financiële) regelruimte aanwezig is.
Vanuit de zorgverzekeraars is hierbij aangegeven dat vanuit het
beschreven ‘basisprincipe van de Zorgverzekeringswet’ het niet
mogelijk /geen optie is om te kiezen voor populatie- of
lumpsumfinanciering. Dit heeft te maken met het feit dat de kosten van
de ZVW alleen toe te rekenen zijn aan de individuele cliënt. Anders dan

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 27

de Wmo is de ZVW geen voorziening, maar gebaseerd op individuele
aansprakelijkheid.
Een andere optie zou kunnen zijn om een EPA-DBC te ontwikkelen
waarmee de integrale behandeling en ondersteuning voor mensen met
EPA kan worden betaald.
Extra compensatie vanuit het Rijk naar gemeenten voor de
extramuralisering
In het hoofdlijnenakkoord van de GGz wordt gevraagd om extra
compensatie voor de extramuralisering naar gemeenten. Meerdere
gemeenten ondersteunen deze oplossing. Echter wordt hierbij wel
opgemerkt dat de extra financiering dan wel geoormerkt moet worden
zodat de extra financiën ook expliciet worden gebruikt voor de zorg aan
mensen met een ernstige psychische aandoening.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Creëren van herstelgerichte zorg (herstelcentra/ laagdrempelige
dagbesteding etc.)
Het begrip herstel verwijst naar veelvormige persoonlijke processen van
mensen die proberen om ondanks de vaak desastreuze gevolgen van de
aandoening hun leven weer op te pakken.
•
Persoonlijk herstel betekent hoop hervinden en moed verzamelen,
een positief zelfgevoel ontwikkelen, een betekenisvol bestaan
opbouwen en de controle over he eigen leven hernemen.
•
Voor symptomatisch herstel is goede medisch psychische en
psychologische behandeling en het leren van zelfmanagement van
symptomen belangrijk
•
Bij maatschappelijk herstel draait het om het (opnieuw) vervullen
van sociale rollen en stigmabestrijding.

Alle respondenten geven aan dat de functie van een laagdrempelige
plek in de wijk voor mensen met een ernstige psychische aandoening
van groot belang is om herstel te werken.

Ontstaan herstelcentra
De behandelingen vanuit de DBC’s zijn gericht op het verminderen van
de symptomen van de diagnostische categorie passend bij iemands
klachten. Impliciet werden de ervaringen van mensen dus gereduceerd
tot ziekten die zo snel mogelijk genezen moesten worden. De zorg
gericht op het verminderen van de symptomen hielp vaak wel. Toch
hadden de grondslagen en praktijk van de zorg vaak ook een aantal
negatieve gevolgen. Mensen ondervonden aan den lijve dat ‘medisch
herstel’ niet automatisch betekende dat als ze als mensen waardevol en
betekenis vol leven konden leiden. Sterker nog, het labelen, en het
behandelen van dat label door een expert, begrensde verder
ontwikkeling als mens voorbij het psychisch lijden. Van ervaren
‘persoonlijk herstel’ was daardoor amper sprake. Hierdoor vielen veel
mensen met ernstige psychiatrische problemen tussen wal en schip. Zij
bleven onnodig lang in een instelling wonen, hadden vaak geen werk
(meer) en hun zelfvertrouwen daalde. Dit verminderde niet alleen de
kwaliteit van leven bij mensen zelf, maar kostte de gemeenschap ook
onnodig veel geld. Om nog maar niet te spreken van de beperkte
rechtvaardigheid van een matig inclusieve samenleving. Ook mensen
met andere problemen zoals armoede, eenzaamheid of dakloosheid
kregen hiermee te maken. Situaties waarbij labels of processen vanuit de
‘systeemwereld’ leidend waren. Waarbij de waardigheid, persoonlijke
ervaring en het perspectief van mensen niet meer centraal stond. En
lijden daardoor niet werd opgelost. Daarom gingen
ervaringsdeskundigen aan de hand van hun eigen herstelervaringen op
zoek naar wat ‘persoonlijk herstel’ dan wel was. Hoe zij zelf een wending

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 28

aan hun herstel konden geven die de reguliere zorg en ondersteuning
niet konden bieden. En hoe dat proces ondersteund kon worden bij
anderen. Dit deden ze vaak autonoom en soms in samenwerking met de
GGz of Regionale Instellingen voor Beschermd Wonen (RIBW).

Uit het overzicht van figuur 5 blijkt dat er verspreid over het land al
diverse herstelcentra zijn (dit overzicht wordt nog geactualiseerd door
MIND).

Boertien D (2017) Herstel- en herstelondersteuning.
Utrecht: Kenniscentrum Phrenos.
www.kenniscentrumphrenos.nl/kennisthemas/herstelherstelondersteuning

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Het instituut voor publieke waarden heeft in maart 2018 een onderzoek
uitgevoerd naar de waarde van zelfregie- en herstelinitiatieven en
onderschrijft deze (meer)waarde. De initiatieven worden vrijwel altijd
gecoördineerd door ervaringsdeskundigen, die zelf ervaring hebben
met het herstelproces. En die expliciet het vermogen hebben
ontwikkeld om voor anderen ruimte te maken voor herstel. Zij bieden
een luisterend oor, kunnen de juiste vragen stellen en bieden steun en
hoop. Aan bezoekers van een initiatief, deelnemers aan maatjesprojecten of mensen in de wijk waarvan ze vermoeden dat zij gebaat
zijn bij contact. Een structurele financiering voor deze laagdrempelige
initiatieven zijn van groot belang om een blijvende prikkel te bieden
voor innovatie op dit terrein. Dit vergroot tevens de normalisatie in de
wijken waar mensen met een ernstige psychische aandoening deel van
uitmaken. Niet alleen financiële middelen voor een herstelcentra is
noodzakelijk maar ook een financiële prikkel voor bijvoorbeeld
bedrijven of buurthuizen is essentieel om een plek te bieden aan deze
doelgroep in de wijken/ maatschappij. Daarnaast is het belangrijk dat de
gebiedsteams de burgerinitiatieven kennen. Deze zijn vaak nog
onvoldoende bekend.

Figuur 5. Locaties herstelcentra (bron: MIND, bewerking bureau HHM)

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 29

6. Aanbevelingen
We hebben voorliggend onderzoek uitgevoerd om antwoord te geven
op de volgende onderzoeksvraag “Hoe wordt in Nederland de
financiering en organisatie van F-ACT en vergelijkbare vormen van
(ambulante) geïntegreerde behandeling en begeleiding lokaal
vormgegeven?”

❶
❷
❸
❹
❺

Gedurende het onderzoek bleek dat het niet eenvoudig is om de
bestaande complexe wereld in beeld te brengen. De beleving van de
opdrachtgevers (ZN, de VNG en VWS) was dat geïntegreerde zorg
(waaronder FACT) niet optimaal wordt benut in de praktijk. Dit
onderzoek maakt duidelijk dat professionals erg gemotiveerd zijn, maar
in de praktijk diverse knelpunten ervaren. Deze knelpunten komen voor
in zowel de financiële regelingen als in de lokale organisatorische
samenwerkingen als in het draagvlak van de maatschappij. Met dit
onderzoek hebben we informatie opgehaald waarmee we
aanbevelingen geven om de zorg en ondersteuning aan mensen met
een ernstige psychische aandoening (EPA) in de wijk te verbeteren. Wij
doen dit aan de hand van drie thema’s: financiën, organisatie en
maatschappij.
Financiën
Verschillende financiële stromen beperken de integrale samenwerking
van de verschillende domeinen, hierover zijn alle respondenten het
eens. Financiële middelen zijn geoormerkt naar wetten, met
bijbehorende kaders, eisen en regels. Datgene wat nodig is past niet
11

NK/20/0075/ofact

altijd binnen de kaders. Ruimte versus routine. De hulp en zorg kan
hierdoor te weinig mee bewegen/volgen in de verschillende fasen van
de problematiek van mensen met EPA waardoor er breukvlakken
optreden in de integrale aanpak. Meer maatwerk wat past op de vraag
en de behoefte van dat moment is gewenst en uitgaan van de cliënt in
plaats van zoeken binnen de kaders.
De manier waarop nu de zorg gefinancierd wordt werkt belemmerend
in de flexibiliteit van de wijze waarop de zorg kan worden
georganiseerd. De manier van bekostiging en de schotten tussen de
financiële stromen worden als grootste knelpunt gezien. Professionals
geven aan dat de zorg en ondersteuning verbeterd kan worden aan
mensen met EPA als voor de bekostiging een passende structurele
oplossing wordt geboden. Deze aanpassing vraagt heldere afspraken
tussen de financiers in de regio op basis van een gedeelde visie.
Wij bevelen aan om bij de ontwikkeling van het nieuwe
Zorgprestatiemodel van de NZa (dat per 2022 wordt ingevoerd voor de
generalistische basis-ggz, gespecialiseerde ggz en forensische zorg)
zorgvuldig aandacht te hebben voor de bekostiging van de integrale
zorg en behandeling aan mensen met EPA. Het zorgprestatiemodel is
bedoeld om knelpunten in de huidige bekostiging op te lossen en geeft
ruimte om wijkgerichte zorg meer multidisciplinair en outreachend
vorm te geven. Ook geeft het de ruimte voor het toevoegen van
elementen die de zorgvraag typeren of cliëntgroepen duiden.11
Om de zorg aan mensen met EPA te verbeteren zetten we een aantal
cruciale elementen op een rij die van belang zijn voor de financiering

https://www.nza.nl/zorgsectoren/geestelijke-gezondheidszorg-ggz-en-forensische-zorg-fz/nieuwe-bekostiging-ggz

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 30

(van een integrale prestatie). We bevelen aan om deze elementen
zoveel als mogelijk mee te nemen in het nieuwe bekostigingsmodel
•
preventieve werkzaamheden
•
consult-werkzaamheden
•
coördinatiewerkzaamheden
•
de mogelijkheid om de intensiteit van zorg op en af te schalen
•
deelname aan multidisciplinaire overleggen (MDO’s)
•
inzet van ervaringsdeskundigen

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Organisatie
Naast de ontwikkelingen van het zorgprestatiemodel bevelen we aan
om in te zetten op de afstemming en samenwerking tussen
zorgverzekeraars, gemeenten en zorgaanbieders. Gezamenlijk dient
gekeken te worden hoe het zorglandschap voor mensen met EPA eruit
moet komen te zien. Daarbij dient gekeken te worden wat een
passende regio-indeling is: is het bijvoorbeeld zinvol om hierbij de
indeling van de centrumgemeenten aan te houden, biedt de indeling
van Wlz-concessiehouders mogelijkheden of is een andere indeling
beter passend? Het is van belang om per regio op basis van een lange
termijnvisie met elkaar resultaten af te spreken waarop gestuurd kan
worden. In samenhang met deze resultaten dient tevens te worden
besproken welke zorg, behandeling, en voorzieningen hiervoor
noodzakelijk zijn en wat hiervoor de bijdrage is vanuit de Zvw, Wmo en
Wlz. Om een wijkgerichte aanpak te stimuleren is een lumpsum budget
op wijkniveau gewenst. Aangezien dit momenteel niet mogelijk is
vanwege het basisprincipe van de Zorgverzekeringswet (de kosten van
de ZVW dienen toe te rekenen te zijn aan individuele cliënten) bevelen
we aan dat VWS met betrokkenen bespreekt wat de mogelijkheden zijn
om de bestaande wet- en regelgeving te wijzigen om een lumpsum
budget mogelijk te maken.

Maatschappij
Mensen met EPA maken deel uit van de maatschappij en worden steeds
zichtbaarder in de wijk. De uitdaging ligt niet alleen bij de curatieve zorg
maar hierdoor ook steeds meer bij de maatschappij. Buren, familie en
vrienden krijgen een steeds belangrijkere rol in de zorg voor mensen
met EPA. De inzet van ervaringsdeskundigen wordt gezien als een grote
meerwaarde in het herstel en terugkeer naar de maatschappij voor
mensen met EPA. Wij adviseren GGZ-aanbieders om gebruik te maken
van de ruimte die is gecreëerd in de contractering voor de inzet van
ervaringsdeskundigen. De zorgverzekeraars denken graag mee bij het
maken van een concreet plan. Daarnaast bevelen we aan om met alle
betrokken partijen een maatschappelijk bewustwordingstraject uit te
voeren zodat mensen met EPA worden opgenomen in de wijk.
Ambulantisering is een groot goed, echter niet alles is maakbaar vanuit
die visie. Sommige mensen zijn onbehandelbaar zonder zicht op
genezing en blijven zorg en ondersteuning nodig houden. Wij zien nog
altijd tweedeling tussen de somatisch medische zorg en de psychische
zorg.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 31

Bijlage 1. Literatuur bronnen

•
•
•
•
•
•
•

•

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

•
•

http://www.tijdschriftvoorpsychiatrie.nl/assets/articles/55-2013-6artikel-delespaul.pdf
https://www.trimbos.nl/kennis/ambulantisering
https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/product/af1512psychische-kwetsbaarheid-sociale-inclusie-en-verbindende-zorg
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/03/30/inv
entarisatie-oggz-aanpak-bij-een-tiental-centrumgemeenten
https://www.kenniscentrumphrenos.nl/diensten/plan-van-aanpak/
https://www.f-actnederland.nl/
https://www.zorginstituutnederland.nl/publicaties/brochure/2017/0
8/16/zorg-en-ondersteuning-voor-mensen-met-een-psychischeaandoening
https://www.ggzstandaarden.nl/generieke-modules
https://www.zorgprismapubliek.nl/producten/gesstelijkegezondheid
https://www.zorgprismapubliek.nl/producten/geestelijkegezondheidszorg/ernstige-psychiatrische-aandoeningen/row1/wat-is-epa-en-wat-wordt-verstaan-onder-de-vignetten/

•
•
•

•
•
•

Maaike van Vugt, Trimbos instituut, Assertive Community
Treatment 2015
Philippe Delespaul en Bram Berkvens, Visie op goede zorg van
mensen met ernstige psychische aandoeningen 22-10-18
Het instituut voor publieke waarden, De waarde van zelfregie- en
herstelinitiatieven 2018 (Renske Kroeze, Jop Munneke, Albert Jan
Kruiter)
Prof. dr. Hans Kroon , Psychiatrie en samenleving: zoeken naar
verbinding 2018
Werkprogramma EPA-TASKFORCE Midden IJssel - Oost Veluwe,
2017
Trimbos instituut, Samenwerking GGZ en sociaal domein voor
mensen met ernstige psychische aandoeningen 2016 (Drs. S. van
Rooijen Drs. A. Knispel Drs. F. van Hoof Dr. H. Kroon)

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 32

Bijlage 2. Vragenlijsten gemeenten en aanbieders
Vragenlijst gemeenten
A. Organisatie

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Vraag 1: Kunt u aangeven op welke wijze uw gemeente uitvoering geeft
aan een geïntegreerde vorm van behandeling en begeleiding voor
mensen met EPA? (Meerdere opties mogelijk)
 We werken met teams die zijn samengesteld uit medewerkers
van een GGZ-aanbieder
 We werken met teams die zijn samengesteld uit medewerker(s)
van een GGZ-aanbieder en medewerker(s) van de
gemeente/het sociale team
 We werken met teams die zijn samengesteld uit medewerker(s)
van de gemeente/het sociale team
 Wij regelen dit middels een netwerksamenwerking op
wijkniveau
 Wij regelen dit middels een netwerksamenwerking op
gebiedsniveau
 Wij regelen dit middels een netwerksamenwerking op
gemeenteniveau
 Anders, namelijk…
Vraag 2: Op welke wijze is de integrale hulp aan deze doelgroep binnen
uw gemeente georganiseerd? Zijn er nog F-ACT teams of zijn er andere
teams georganiseerd om deze vorm van integrale hulp te bieden. Hoe
wordt binnen uw gemeente deze vorm van hulp genoemd? (Meerdere
opties mogelijk)














F-ACT
VIP
IHT
RACT
ART
GGZ-gebiedsteams
GGZ wijkteam
POD
Bemoeizorg (OGGZ-teams)
Herstelcentrum/ -academie
Samen voor herstel
Anders, namelijk…

Vraag 3: Als er op andere wijze dan (gecertificeerde) F-ACT-teams
georganiseerd zijn of andere vormen naast F-ACT, kunt u dan aangeven
uit welke disciplines dit team is samengesteld? (Meerdere opties
mogelijk)
 Psychiater
 Psycholoog
 Maatschappelijk werker
 IPS Trajectbegeleider
 (Sociaal) psychiatrisch verpleegkundigen (SPV)
 Casemanagers
 Ervaringsdeskundigen
 Wijkteam/sociaal werkers
 Anders vanuit GGZ- aanbieder
 Anders vanuit het sociaal domein
 Wij zijn F-ACT gecertificeerd
 Anders, namelijk…

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 33

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Vraag 4: Welke organisaties werken er dagelijks samen omtrent de hulp
aan mensen met EPA (meerdere opties mogelijk)
 Geestelijke gezondheidszorg Ambulant
 Geestelijke gezondheidszorg klinisch
 Wijkteams
 LVB
 Jeugdzorg
 Ouderenzorg
 Verslavingszorg
 Forensische zorg
 Politie
 Justitie
 Schuldhulpverlening
 Huisarts
 Praktijk ondersteuner van de huisarts
 Welzijnsaanbieders
 Woningcorporatie
 Beschermd wonen
 Maatschappelijke opvangvoorzieningen
 IPS
 Aanbieders dagbesteding
 Ervaringsdeskundigen
 Anders, namelijk…
Vraag 5: Wat zijn de drie belangrijkste knelpunten die u ervaart u als het
gaat om de organisatie van hulp aan mensen met EPA?
 Onduidelijkheden over verantwoordelijkheden tussen
organisaties
 Privacy- regels omtrent informatie-uitwisseling










Niet de juiste hulp/ begeleiding kunnen bieden omdat aanbod
mist
Werkdruk is te groot; te weinig uren beschikbaar
Kunnen de veiligheid van personeel niet waarborgen
Het ontbreekt aan voldoende deskundigheid bij het
gemeentelijk personeel dat indicaties Wmo stelt of
beleidsadviseurs voor mensen met EPA om de samenhang
tussen ambulante behandeling en de beperkingen in het sociale
en maatschappelijk functioneren te begrijpen.
Conflicterend waardensysteem (coöperatie ontbreekt), oftewel
conflicterende belangen tussen de organisaties (door verschil in
rol en taak) waardoor samenwerking stagneert
Anders, namelijk…

Vraag 6: Hoe kunnen zonder stelselherzieningen eventuele oplossingen

beter aansluiten bij uitvoering geïntegreerde ggz (verbinding sociaal
(Wmo) en medisch domein (ZVw).
Met welke oplossingen zijn gemeenten en verzekeraars geholpen met
betrekking tot de organisatie van geïntegreerde zorg en ondersteuning
voor mensen met EPA?
 Meer opleiding aan personeel zodat er meer specialisten in
plaats van generalisten in de wijk werken
 Meer personeel werven zodat de werkdruk minder hoog wordt
 De verantwoordelijkheden tussen organisaties moet duidelijker
worden
 Er moet een oplossing komen waardoor informatie delen
gemakkelijker wordt
 Er moet meer (passend) aanbod ontwikkeld worden
 Anders, namelijk…

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 34

Vraag 7: Vanuit de Wmo heeft de gemeente de wettelijk taak om op
alle levensgebieden kwetsbare burgers te ondersteunen. Op welke
resultaatgebieden ervaart u problemen in de ondersteuning voor deze
specifieke doelgroep (meerdere opties mogelijk)
 Dagbesteding
 Huisvesting
 Financiën
 Sociale contacten
 Psychisch welzijn
 Zingeving
 Lichamelijke verzorging
 Praktisch functioneren
 Preventieve GGZ

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Vraag 8: Gezien de complexiteit van de mensen met EPA werken
organisaties vaak nauw samen, hoe gaat u om met de privacy van de
cliënt? Lukt het om informatie te delen?
 Ja, hier zijn afspraken over gemaakt (bijvoorbeeld met een
convenant)
 Soms, dit verschil heeft te maken met de betrokken
organisaties
 Soms, dit is verschillend per situatie
 Nee, dit is erg lastig

B. Financieel
Vraag 9: Hoe wordt de uitvoering van de geïntegreerde behandeling en
begeleiding gefinancierd (totaal 100%)?
 ……% vanuit de Zvw




……% vanuit de Wmo
……% Anders, namelijk

Vraag 10: Welke drie belangrijkste knelpunten ervaart u als het gaat om
de financiering van geïntegreerde hulp aan mensen met EPA?
 Het is onduidelijk wat behandeling, begeleiding en
ondersteuning is
 Het is onduidelijk wie wat moet betalen
 Gemeenten betalen de begeleiding maar voor een deel
 Verzekeraars betalen de behandeling maar voor een deel
 Financiële schotten
 Anders, namelijk…
Vraag 11: Met welke oplossingen zijn gemeenten en verzekeraars
geholpen met betrekking tot de financiering van geïntegreerde zorg en
ondersteuning voor mensen met EPA?
 Een duidelijke definitie van behandeling en begeleiding
 Structureel overleg tussen gemeenten en verzekeraars over de
inzet van begeleiding en behandeling voor mensen met EPA
 Integrale financiering vanuit bijvoorbeeld populatiegerichte
bekostiging
 Anders, namelijk…
Vraag 12: Bent u bekend met de vignetten van VEKTIS? Wordt hier
gebruik van gemaakt?
 Nee
 Ja wij zijn ermee bekend maar gebruiken ze niet
 Ja, wij zijn ermee bekend en gebruiken deze ook.
Zo ja, op welke manier? [invullen]

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 35

C.

Kwantitatief

Vraag 13: Hoeveel geïntegreerde- teams voor mensen met EPA zijn
actief binnen uw gemeente?
Aantal teams….







Vraag 14: Heeft u zicht op hoeveel mensen met EPA er wonen
(gemiddeld) binnen uw gemeente?
Aantal personen…
Indien onbekend…
Vraag 15: Heeft u zicht op hoeveel mensen in uw gemeente, die vallen
onder de doelgroep EPA, gemiddeld per jaar worden geholpen?
Aantal personen.
Indien onbekend …

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Vragenlijst aanbieders
D.

Organisatie

Vraag 1: Kunt u aangeven op welke wijze uw organisatie uitvoering
geeft aan een geïntegreerde vorm van behandeling en begeleiding voor
mensen met EPA? (meerdere opties mogelijk)
 We werken met integrale multidisciplinaire teams die
samengesteld zijn in de eigen organisatie
 Wij leveren behandeling en een andere organisatie levert de
begeleiding
 Wij leveren begeleiding en een andere organisatie levert
behandeling

Wij leveren behandeling en het wijkteam levert de begeleiding
Wij regelen dit via een netwerksamenwerking op wijkniveau
Wij regelen dit via een netwerksamenwerking op gebiedsniveau
Wij regelen dit via een netwerksamenwerking op
gemeenteniveau
Anders, namelijk…

Vraag 2: Onze ervaring is dat de diversiteit aan mogelijkheden groot is
om deze vorm van integrale hulp te bieden. Hoe wordt binnen uw
organisatie deze vorm van hulp genoemd? (meerdere opties mogelijk)
 F-ACT
 VIP
 IHT
 RACT
 ART
 GGZ-gebiedsteams
 GGZ-wijkteams
 POD
 Bemoeizorg (OGGZ-teams)
 Herstelcentrum- academie
 Samen voor herstel
 Anders, namelijk…
Vraag 3: Als er op andere wijze dan (gecertificeerde) F-ACT-teams
georganiseerd zijn of andere vormen naast F-ACT, kunt u dan aangeven
uit welke disciplines dit team is samengesteld? (Meerdere opties
mogelijk)
 Psychiater

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 36













❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Psycholoog
Maatschappelijk werker
IPS Trajectbegeleider
(Sociaal psychiatrisch) verpleegkundigen (SPV)
Casemanagers
Ervaringsdeskundigen
Wijkteam/ sociaal werkers
Anders vanuit GGZ- aanbieder
Anders vanuit het sociaal domein
Wij zijn F-ACT gecertificeerd
Anders, namelijk…

Vraag 4: Met welke organisaties werkt u dagelijks, wekelijks,
maandelijks samen wanneer het gaat om de hulp aan mensen met EPA?
(meerdere opties mogelijk)
 Geestelijke gezondheidszorg Ambulant
 Geestelijke gezondheidszorg institutioneel
 Wijkteams/ sociaal werkers
 Zorg voor de LVB
 Jeugdzorg
 Ouderenzorg
 Verslavingszorg
 Forensische zorg
 Politie
 Justitie
 Schuldhulpverlening
 Huisarts
 Praktijk ondersteuner van de huisarts
 Welzijnsaanbieders









Woningcorporatie
Beschermd wonen
Maatschappelijke opvangvoorzieningen
IPS
Aanbieders dagbesteding
Ervaringsdeskundigen
Anders, namelijk…

Vraag 5: Wat zijn de drie belangrijkste knelpunten die u ervaart u als het
gaat om de organisatie van hulp aan mensen met EPA?
 Onduidelijkheden over verantwoordelijkheden tussen
organisaties
 Privacy- regels over informatie-uitwisseling
 We kunnen niet de juiste hulp/ begeleiding bieden omdat
bepaald aanbod mist
 Werkdruk is te groot; te weinig uren beschikbaar
 Kunnen de veiligheid van personeel niet waarborgen
 Het ontbreekt aan voldoende deskundigheid bij het
gemeentelijk personeel dat indicaties WMO stelt of
beleidsadviseurs voor mensen met EPA om de samenhang
tussen ambulante behandeling en de beperkingen in het sociale
en maatschappelijk functioneren te begrijpen.
 Conflicterend waardensysteem (coöperatie ontbreekt), oftewel
conflicterende belangen tussen de organisaties (door verschil in
rol en taak) waardoor samenwerking stagneert
 Anders, namelijk…
Vraag 6: Hoe kunnen zonder stelselherzieningen eventuele oplossingen
beter aansluiten bij uitvoering geïntegreerde ggz (verbinding sociaal (Wmo)
en medisch domein (Zvw).

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 37

Met welke oplossingen zijn gemeenten en verzekeraars geholpen met
betrekking tot de organisatie van geïntegreerde zorg en ondersteuning
voor mensen met EPA?
 Meer opleiding aan personeel zodat er meer specialisten ipv
generalisten in de wijk werken
 Meer personeel werven zodat de werkdruk minder hoog wordt
 De verantwoordelijkheden tussen organisaties moet duidelijker
worden
 Er moet een oplossing komen waardoor informatie delen
gemakkelijker wordt
 Er moet meer (passend) aanbod ontwikkeld worden
 Anders, namelijk

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Vraag 7: Gezien de complexiteit ten aanzien van de hulp aan mensen
met EPA werken organisaties vaak nauw samen, hoe gaat u om met de
privacy van de client? Lukt het om informatie te delen?
 Ja, hier zijn afspraken over gemaakt (via bijvoorbeeld een
convenant)
 Soms, dit verschil heeft te maken met de betrokken
organisaties
 Soms, dit is verschillend per situatie
 Nee, dit is erg lastig
E.

Financieel

Vraag 8: Hoe wordt de uitvoering van de geïntegreerde behandeling en
begeleiding binnen uw organisatie gefinancierd (totaal 100%)?
 ……% vanuit de Zvw
 ……% vanuit de Wmo
 ……% Anders, namelijk

Vraag 9: Welke knelpunten ervaart u als het gaat om de financiering
van geïntegreerde hulp voor mensen met EPA?
 Het is onduidelijk wat behandeling is en wat begeleiding is
 Het is onduidelijk wie wat moet betalen
 Gemeenten betalen de begeleiding maar voor een deel
 Verzekeraars betalen de behandeling maar een deel
 Financiële schotten
 Anders, namelijk…
Vraag 10: Met welke oplossingen zijn aanbieders, gemeenten en
verzekeraars geholpen met betrekking tot de financiering van
geïntegreerde hulp voor mensen met EPA?
 Een duidelijke definitie van behandeling en begeleiding
 Structureel overleg tussen gemeenten en verzekeraars over de
inzet van begeleiding en behandeling voor mensen met EPA
 Integrale financiering vanuit bijvoorbeeld populatiegerichte
bekostiging
 Anders, namelijk…
F. Kwantitatief
Vraag 11: In welke gemeenten werkt uw organisatie voor mensen met
EPA?
Namen gemeenten…
Vraag 12: Hoeveel geïntegreerde- teams voor mensen met EPA zijn
actief binnen uw organisatie?
Aantal teams….

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 38

Vraag 13: Hoeveel mensen met EPA worden in uw organisatie
gemiddeld per jaar geholpen?
Aantal personen…
Onbekend maar gemiddeld…
Vraag 14: Uit hoeveel mensen bestaat de gemiddelde caseload van een
medewerker die hulp biedt aan een personen met EPA?
Aantal personen….
Onbekend maar gemiddeld ….
G.

Gegevens respondent

Vraag 15: Wij zijn op zoek naar goede voorbeelden uit de praktijk ‘best
practice’ waarbij het lukt om geïntegreerde begeleiding en behandeling
te bieden aan mensen met EPA in de wijk. Kent u een gemeente of
organisatie met een goed voorbeeld die u ons kunt aanbevelen?

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Best Practice…..
Contactgegevens….

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 39

Bijlage 3. Aanwezige partijen bij de bijeenkomsten

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Organisatie
•
Altrecht
•
Altrecht / Ypsilon
•
Arkin
•
Depressie Vereniging
•
GGZ Drenthe
•
GGZ Friesland
•
GGZ in Geest
•
GGZ- Nederland
•
IrisZorg
•
Leviaan
•
Lister
•
MIND Landelijk Platform
•
MIND/Ypsilon
•
Mondriaan
•
Optimaal Leven (GGZ Drenthe/VNN/Cosis)
•
Phrenos
•
Pro Persona
•
RIBW Arnhem Veluwe Vallei
•
Stichting Anton Constandse
•
Stichting CliëntenPerspectief
•
Vereniging Caleidoscoop
•
VNG
•
WijkGGZ Dukenburg/ Pluryn
•
ZorgPlus GGZ

Gemeente
•
Almere
•
Amersfoort
•
Amsterdam
•
Apeldoorn
•
Arnhem
•
Assen
•
Beuningen
•
Beuningen
•
Bloemendaal
•
Culemborg
•
Den Haag
•
Groningen
•
Helmond
•
Heumen
•
Houten
•
Leeuwarden
•
Maasdriel
•
Maastricht
•
Meppel
•
Nijmegen
•
Oegstgeest
•
Rijswijk
•
's-Hertogenbosch
•
Tytsjerksteradiel
•
Urk
•
Utrecht
•
Utrecht
•
Zaltbommel
•
Zoetermeer
•
Zwolle

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 40

Bijlage 4. Aanwezige disciplines

Discipline

F-ACT

VIP

IHT

RACT

GGZgebiedsteams

GGZwijkteams

POD

Bemoeizorg
(OGGZteams)

Herstelcentrumacademie

Samen voor
herstel

Psychiater
Psycholoog
Maatschappelijk werker
IPS Trajectbegeleider
Sociaal psychiatrisch verpleegkundigen (SPV)
Casemanagers
Ervaringsdeskundigen
Wijkteam/sociaal werkers

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Anders vanuit GGZ-aanbieder
Anders vanuit het sociaal domein

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 41

Bijlage 5. Overzicht knelpunten en oplossingen12
Organisatorische
Knelpunten
Utrecht

Werkdruk is hoog, onderbezetting,
personeelsopgave om de juiste
mensen in te zetten.

Financiële
knelpunten

Inhoudelijke
knelpunten

DBC-financiering is noodzakelijk voor
inzet F-ACT.

Verbinden Sociaal- en medisch
domein

Plafond van het Wmo-geld is bereikt

Gegevens delen

Oplossingen

Hoofdlijnenakkoord vanuit de GGZ,
dus extra compensatie naar
gemeenten voor extramuraliseren.

Coördinatie- en consultatiefunctie
lastig in te vullen met huidige
financieringsstromen.
Assen

Veel personeelswisselingen geweest in
de kerngroep bij de opstart: niet
efficiënt.
Gebrek aan psychiaters.

❶
❷
❸
❹
❺

Verbinden Sociaal- en medisch
domein

Gemeente en zorgverzekeraars
hebben het zwaar, 3/4 van de GGZinstellingen staan in het rood.

Minder middelen is een valkuil; wordt
leidend, gezamenlijkheid verlies je
hierdoor uit het oog.

Bestuurlijke rugdekking van de
moederorganisatie is essentieel bij
transformatie.

Financiële oplossing zodat je de
inhoud kunt faciliteren en niet te
beheersen.

Investeren in relatie.
Richtlijn onderscheid behandeling:
herstelgericht/ begeleiding.

Leiden

12

NK/20/0075/ofact

Lastig balans in het team: hoeveel FTE
van verschillende medewerkers.

Gemeente is verantwoordelijk voor
EPA, behandeling niet de
verantwoordelijkheid. Eenvoudige
EPA- vragen worden door wijkteam
behandeld maar complexe vragen
worden doorgezet naar F-ACT

OGGZ Holland Rijnland levert een
subsidie aan F-ACT teams om
bemoeizorg te leveren. Knelpunt:
FACT kan geen kosten declareren als
binnen 4 weken geen DBC geopend
wordt. Dan wordt de zorg gefinancierd

Gegevensdelen

Financiering is op individueel niveau,
maar er zijn ook overstijgende taken
voor bijv. consultatie en preventie;
oplossing meer flexibiliteit in
budgetten. Vroege interventies
hebben een groot effect op welzijn.

Dit overzicht is opgesteld naar aanleiding van (telefonische) interviews en de 3 regiobijeenkomsten

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 42

Organisatorische
Knelpunten

Financiële
knelpunten

Inhoudelijke
knelpunten

Oplossingen

vanuit de subsidie bemoeizorg. Maar
dit budget is ook beperkt.
Consultatie functie door de psychiater
voor iemand die geen DBCfinanciering krijgt.
Groningen

Capaciteitsprobleem: hierdoor (op
meerdere plekken) wachtlijsten.
Personeelstekorten voor F-ACT,
bereikbaarheid werd hierdoor een
probleem.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Financiering Zvw, jeugd en Wmo
(herstel, participatie en begeleiding).
Bij overgang 18-/ 18+ wie inzetten
vanuit welke financieringsstroom,
levert veel discussie op.
Financiering jeugd: zorgverzekeraar
kwam niet uit met de hoeveelheid
zorg dat ze hadden ingekocht.

Bieden van huisvesting en inkomen:
moeilijk om werk te vinden. Hierdoor
blijven jongeren langer in BW zitten.

Integrale financiering.

Richtlijn onderscheid behandeling:
herstelgericht/ begeleiding.

Zvw gaat uit van doorverwijzing
behandelaar: eigen risico is knelpunt.
Nijmegen

Aan de start onduidelijke opdracht;
werkers wisten niet waar ze aan toe
waren.
Samenwerking blijft nodig hoe
facilitair je dit goed?
Aanbieders voelen niet altijd een
gezamenlijk verantwoordelijkheid om
de juiste zware zorg te bieden bij de
zeer complexe situaties

(Tijtdelijke) Subsidie Zonmw nodig om
volgende stap te zetten.

Richtlijn onderscheid behandeling:
herstelgericht/ begeleiding.

Consultatie functie door de psychiater
voor iemand die geen DBCfinanciering krijgt.

Iedereen heeft een andere
interpretatie van privacy.

Financiële schotten.

Populatiebekostigingsmodel.
Ontschotten van
financieringsstromen.
Er is een TopX+ voor de EPA
doelgroep opgezet binnen het Zorg en Veiligheidshuis om aan de
ketenverantwoordelijkheid vorm te
geven en op te kunnen schalen.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 43

Organisatorische
Knelpunten

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Financiële
knelpunten

Inhoudelijke
knelpunten

Oplossingen

Den Haag

Versnippering binnen / tussen
gemeenten

Revenuen van investeringen in het ene
stelsel kunnen zitten in het andere
stelsel

Professionele afbakening
Omslag in denken bij professionals

Verbinden, over domeinen / silo’s heen
Lange termijn visie
Vertrouwen en lef hebben
Zelforganiserende teams

GGZ NHN

Aanbod 18+ sluit niet goed aan. De
clientgroep met zeer complexe vragen
vallen tussen wal en schip. LVB,
verslaving, persoonlijkheidsproblematiek, geen geld, huisvesting etc. Geen
(vevolg)plekken beschikbaar.

Financiering ervaringsdeskundigen/
herstelwerkplaatsen mist: wie is hier
verantwoordelijk voor?

Oeverloos verantwoorden aan
gemeenten voor indicaties,
bureaucratische ballast.

Duidelijke financiering voor
ervaringsdeskundigen/
herstelwerkzaamheden,. Deze
voorziening is van groot belang om
duurdere zorg te voorkomen.

Het blijft nog moeilijk om op te
schalen, bijvoorbeeld door lange
wachttijden.

Er is professionele scharrelruimte
nodig waaruit kleine
activiteiten/initiatieven kunnen
worden betaald/gestimuleerd.

Doordat we veel uit eigen middelen
moeten betalen kunnen we geen
vervolg stap meer zetten: gemeenten
kunnen niet helpen hebben ook geen
geld.
Gemeente knijpt op indicaties voor
BW, dagbesteding en
woonbegeleiding (minder
dagdelen).Hierdoor te lage indicaties
voor de zorg die je moet bieden.
Financiële schotten 18-/ 18+.

Bijeenkomst
Assen

Attitude van organisaties/
medewerkers kan een knelpunt zijn,
hoe stap je over je eigen identiteit
heen?
Cultuur van de organisatie zelf; mate
van transparantie, hoe lerend wil je
zijn?

Financieren van
ervaringsdeskundigheid.
Er is vaak een zetje nodig (kleine
subsidie) om initiatieven tot stand te
brengen.

Preventief; Mensen worden nog te
weinig bemiddeld bij het vinden van
passende ondersteuning. Binnen de
eerste lijn zou ook nog meer aan
tijdige herkenning kunnen worden

Geoormerkte extra financiering naar
gemeenten.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 44

Organisatorische
Knelpunten

Financiële
knelpunten

Inhoudelijke
knelpunten

Oplossingen

gedaan. (o.a. onbekendheid van de
hoge mate van verstandelijke
beperkingen binnen deze groep)

Lumpsum: onderling (Zvw-Wmo-Wlz)
beslissen hoe je de middelen verdeeld
en dan met 1 budget werken.

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het
binnen bedrijven en ondernemers
normaal wordt om deze mensen in
dienst te nemen?

Aandacht voor preventie; bijvoorbeeld
preventieve screening van mensen-atrisk (mbv extra middelen van de
zorgverzekeraar).
Opleidingsreeks voor het integrale
team, met thema’s aan het werk om
de samenwerking te verbeteren.

Bijeenkomst
Utrecht

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Er is onduidelijkheid over wie
verantwoordelijkheid neemt om de
zorg voor de cliënten te bieden.
Onduidelijkheid wie de coördinatie- rol
op zich neemt.
Het is belangrijk dat er meer aanbod
voor herstelgerichte zorg komt.

Verschillende financiële stromen
beperken samenwerking & DBCfinanciering sluit niet aan bij
netwerksamenwerking: o.a. op- en
afschalen/consultatie/coördinatie.
Financiële middelen zijn geoormerkt
naar wetten, met bijbehorende
kaders, eisen en regels. Dit belemmert
flexibiliteit in werkwijze.
Het aandeel geld dat naar EPA gaat is
een te klein deel van het gehele
budget. Het geld gaat meer naar
‘kleine’ problematiek. Dit komt ook
terug in de resultaten van het laatste
onderzoek van Trimbos. Het geld dat
vrijkwam met afbouw bedden is niet
aan deze doelgroep toegekomen.

Gegevens delen.
Verschillen in visie bijv: hoe
herstelgericht wil je werken in welke
fase van de ziekte en tav behandeling
en begeleiding zijn er verschillende
visies.
De doelgroep wordt steeds zwaarder
als je dit echt goed wilt doen. Maar het
is lastig om echt aan goede mensen te
komen om dit te organiseren. Veel
veranderingen voor de individuele
medewerker: zorg zwaarder, ineens in
een netwerk werken, en dat terwijl er
tekort personeel is.
Expertise wijkteams niet voldoende
gericht op ggz. Dit verschilt erg per

Het is belangrijk dat de gebiedsteams
de burgerinitiatieven kennen. Deze
zijn vaak nog onvoldoende bekend.
Investeren in relatie tussen
zorgverzekeraar, gemeente,
aanbieder: dit werkt niet zonder dat er
regelruimte aanwezig is > financieel
gezien.
Ontwikkelen van EPA DBC: hier ook
de producten voor beschrijven.
Organiseer zorg dichtbij: client
grotendeels in bijstand/wajong. Kan
dit middel op een of andere manier
gebruikt worden in het ontwikkelen
van deze zorg?

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 45

Organisatorische
Knelpunten

Financiële
knelpunten

Inhoudelijke
knelpunten
gemeente. Gemeentes hebben hier
wel steeds meer oog voor. Deze kennis
is nodig voor signalering.

Oplossingen

Ga ontschotting tegen en ontwikkel en
financier integrale teams in de wijken.
Geef de teams de ruimte om de zorg
te bieden die zij nodig hebben.
Backoffice financiering. Financiering
o.b.v. verdeelsleutel i.p.v. o.b.v. uren.
Niet meer individueel betalen:
zorgverzekering wordt gezondheidsverzekering. OF: verzekering opnieuw
tot een verzekering maken. Want nu:
als het geld op is in november kan jij
de zorg niet meer krijgen.

Bijeenkomst
Nijmegen

❶
❷
❸
❹
❺

Verschillen in cultuur tussen
organisaties en het streven naar
organisatiebehoud worden genoemd
als belemmeringen in de
samenwerking, bijvoorbeeld in het
maken van afspraken.
Elkaar echt te leren kennen en begrip
hebben. Dit vergt actieve extra
inspanning binnen de organisatie.
Veel wachtlijsten bij organisaties.
Veel versnippering door teveel
organisaties die aanbod bieden.
Overgang naar 18 plus.

NK/20/0075/ofact

inzet van ervaringsdeskundigheid
moeten keuzes gemaakt worden door
bezuinigingen en er is geen budget om
extra mensen in te zetten. Dat is een
worsteling.

Begeleiding en behandeling
overlappen vaak, levert veel discussie
op.

Zorgverzekeraars richten zich op dat
mensen meteen effectief worden
behandeld, maar in de praktijk moet
vaak eerst gewerkt worden aan
stabilisering voordat behandeld kan
worden. De DBC is hier niet op
voorbereid. De verzekeraar eist
meteen behandeling, terwijl dat vaak
niet meteen kan. Nu wordt dit vaak
opgevangen met financiering vanuit
de gemeente.

Passende huisvesting (oa beschermd
wonen, opschalen woonbegeleiding)

Tijdig herkennen van EPA en LVB

IPS- trajectbegeleiders passen binnen
F-ACT-teams, maar worden niet
gefinancierd door zorgverzekeraars,
maar nu door gemeenten. Dat is
problematisch, omdat aanbieders
daardoor afhankelijk zijn van
subsidies. Daardoor komen aanbieders
soms niet uit. Dit is een landelijk
probleem.

Er bestaan experimenten in Duitsland
en Frankrijk waarbij de geldstromen
de cliënt volgen. Dat biedt perspectief
om verbinding te vinden tussen
organisaties. Daarmee worden
schotten in de financiering opgeheven.
Dit kan mogelijk ook een oplossing zijn
in Nederland. Daar wordt (buiten
FACT) wel mee geëxperimenteerd.
Als ideaal wordt genoemd dat
organisaties afhankelijk van elkaar zijn
en daarom moeten samenwerken, dus
toe naar een netwerkorganisatie.
Geopperd wordt om bijvoorbeeld IPStrajectbegeleiders overstijgend te
organiseren, zodat niet alle aanbieders

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 46

Organisatorische
Knelpunten

Financiële
knelpunten
Epa is chronisch, de DBC zijn niet
winstgevend genoeg. Daardoor
behandel je te intensief of te lang.
Daardoor kan je inhoudelijk niet
innoveren omdat er keuzes gemaakt
moeten worden.
Deelnemers noemen dat ze proberen
preventief te handelen, maar dat gaat
moeilijk omdat financieringsstromen
niet altijd samenvallen.
Door de financiering blijven
aanbieders met elkaar bespreken wat
wel en niet ingezet mag worden.

❶
❷
❸
❹
❺

NK/20/0075/ofact

Financiële onduidelijkheid tussen
financierders.
Kwetsbare financiering van herstel
initiatieven, trajectbegeleiding,
ervaringsdeskundigheid

Inhoudelijke
knelpunten

Oplossingen

IPS- begeleiders hoeven te hebben.
Dit wordt door een andere deelnemer
weerlegd, omdat het vanwege de
complexiteit van de doelgroep nodig is
om met collega’s samen te werken.
Tijdig herkennen van EPA en LVB; kan
opgelost worden door samen te
werken vanuit verschillende expertises
zodat je daarmee sneller kunt
signaleren dat er sprake is van lvb (of
EPA).
Juiste organisatie van zorg /
begeleiding: - keten: wat, wanneer en
door wie ; - Visie hierop ; - expert +
focus
Als je het regionaal wil invullen met
veel vrijheid, dan is het nadeel dat je
ook regionaal moet knutselen. Het is
fijn als het landelijk vergemakkelijkt
wordt qua financiering.
Als ideaal wordt genoemd dat
aanbieders samen van de 0e tot 3e lijn
kunnen bewegen. Cliënten laten zich
niet in een hokje plaatsen. Soms is er
meer GGZ nodig soms meer vanuit
WMO, dus er is meer ruimte nodig om
flexibel te zijn.

Zorg in de wijk voor mensen met EPA | © bureau HHM 2020 | 47