Discrepanties tussen de cijfers op het schoolexamen
en het centraal examen

SECEtxt.doc 13032007

1

0. Inleiding
In mei 2006 verscheen op basis van bij de Inspectie van het Onderwijs beschikbare
cijfers een publicatie van De Lange en Dronkers over discrepanties tussen de
cijfers voor het schoolexamen en het centraal examen tussen 1998 en 2005. De
publicatie van deze resultaten in ‘het Onderwijsblad’ leidde tot vragen van de leden
van de Tweede kamer aan de minister van OCW. Dit vormde voor de Inspectie van
het Onderwijs een reden om, op basis van dezelfde cijfers, na te gaan of hier sprake
is van een te soepele correctie en of dit bij specifieke scholen systematisch
voorkomt. Voordat we op deze vraag kunnen ingaan, is het noodzakelijk om enig
inzicht te hebben in de eigenschappen van de cijfers die leerlingen krijgen voor hun
schoolexamen en hun centraal examen. Dat gebeurt in hoofdstuk 1. In hoofdstuk 2
wordt overgegaan tot de beantwoording van de vraag of er sprake is van te soepele
correctie en of dit bij specifieke scholen systematisch voorkomt. Hoofdstuk 3 bevat
enkele analyses die een licht kunnen werpen op de vraag wat er zou gebeuren
wanneer de examensystematiek zou veranderen.

SECEtxt.doc 13032007

2

1. De cijfers op het schoolexamen en de cijfers op het centraal examen
Achtereenvolgens komt een aantal kenmerken van de cijfers op het schoolexamen
en het centraal examen aan de orde:
- De hoogte van de cijfers
- De verschillen tussen de cijfers
- De stabiliteit van de cijfers over de jaren heen.

1. 1 De gemiddelde cijfers op het schoolexamen zijn doorgaans hoger dan de
gemiddelde cijfers op het centraal examen
In grafiek 1 is weergegeven wat in het jaar 2005 de gemiddelde cijfers op het
centraal examen en op het schoolexamen waren. Hierbij is steeds het gemiddelde
berekend over alle vakken voor alle afdelingen voor voortgezet onderwijs.
Grafiek 1. Gemiddelde cijfers op schoolexamen en centraal examen

100
80
60
40
20
0
<6.0

6.0-6.4

6.5-6.9

7.0-7.4

>7.5

schoolexamen

1

27

64

7

0

centraal examen

15

52

30

3

0

We kunnen vaststellen dat er op het centraal examen meer onvoldoendes vallen en
ook meer scores tussen de 6 en de 6.5. Op het schoolexamen zijn er daarentegen
meer scores tussen de 6.5 en de 7. Op veel scholen krijgen de leerlingen dus al
gauw een bijna een half punt meer op het schoolexamen dan op het centraal
examen.

1.2 De verschillen tussen de scores van de leerlingen op het centraal examen
zijn twee keer zo groot zijn als op het schoolexamen
In grafiek 2 is voor het jaar 2005 weergegeven wat de gemiddelde verschillen zijn
bij de vakken op het schoolexamen en het centraal examen. Deze verschillen zijn
uitgedrukt in de varianties.

SECEtxt.doc 13032007

3

Grafiek 2. Variantie cijfers schoolexamen en centraal examen

160
140
120
100
80
60
40
20
0
vmbo-t

havo

vwo

variantie se

53

61

70

variantie ce

102

110

138

Het blijkt de verschillen tussen scores van de leerlingen op het centraal examen
(afgemeten aan de gemiddelde variantie) twee keer zo groot zijn als de verschillen
tussen de leerlingen op het schoolexamen.
1.3 De gemiddelde score op het schoolexamen is stabiel over de jaren heen
Grafiek 3. Gemiddelde cijfers op schoolexamen
7
6,9
6,8
6,7
6,6
6,5
6,4
6,3
6,2
6,1
6

2001

2002

2003

2004

2005

6,508

6,524

6,546

6,449

6,464

6,455

6,451

6,825

6,802

6,798

6,809

vmbo-t
havo
vwo

6,437

Bij het vmbo-t liggen de gemiddelde scores tussen 2003 en 2005 op het
schoolexamen steeds een fractie boven de 6.5. Bij het havo liggen de gemiddelde
scores in de periode 2001 en 2005 een fractie onder de 6.5 en bij het vwo

SECEtxt.doc 13032007

4

schommelen de gemiddelde scores tussen 2002 en 2005 rond de 6.81 . Grafiek 3
biedt hiervan een gedetailleerd overzicht.
Het blijkt dat de gemiddelde scores op de schoolexamens over de jaren heen een
stabiel patroon vertonen. Voor zover er sprake van verschillen tussen de jaren,
worden deze doorgaans pas gevonden in het tweede decimaal.

1.4 De gemiddelde scores op het centraal examen zijn iets minder stabiel over
de jaren heen
In grafiek 4 wordt een beeld gegeven van de gemiddelde scores op het centraal
examen.
Grafiek 4. Gemiddelde cijfers op het centraal examen
7
6,9
6,8
6,7
6,6
6,5
6,4
6,3
6,2
6,1
6

2001

2002

2003

2004

2005

6,428

6,376

6,37

6,28

6,289

6,286

6,219

6,459

6,426

6,511

6,425

vmbo-t
havo
vwo

6,306

In deze grafiek wordt duidelijk dat de gemiddelde scores op het centraal examen
iets meer beweging vertonen dan de gemiddelde scores van het schoolexamen. Het
blijven kleine verschillen, maar ze doen zich vaker voor in het eerste decimaal.

1

De afwijkende periodes voor vmbo -t, havo en vwo hangen samen met de veranderingen die in de
examenprogramma’s hebben plaats gevonden.

SECEtxt.doc 13032007

5

2. Het toezicht op de scholen met een grote discrepantie tussen de cijfers op
het schoolexamen en het centraal examen
Achtereenvolgens komt een aantal kenmerken van de cijfers op het schoolexamen
en het centraal examen aan de orde:
- Het percentage scholen met een grote discrepantie tussen het cijfer van het
schoolexamen en het cijfer van het centraal examen
- De frequentie waarmee scholen met een grote discrepantie door de inspectie
bezocht worden
- De verklaringen voor het optreden van de discrepantie.
2.1 Op bijna 2 procent van de scholen zijn de cijfers op het schoolexamen
systematisch meer dan een punt hoger dan de cijfers op het centraal examen
Wanneer we kijken naar de gemiddelde cijfers die leerlingen uit het voortgezet
onderwijs over een reeks van zes jaar (1998-2005) op het centraal examen en het
schoolexamen behaalden, dan krijgen we het beeld dat is weergegeven in grafiek 5.
Uit grafiek 5 blijkt dat de leerlingen op ruim 15 procent van de vmbo-t-afdelingen
op het schoolexamen lager scoren dan bij het centraal examen. Bij het havo betreft
dit bijna 26 procent van de afdelingen en bij het vwo bijna 5 procent van de
afdelingen.
De leerlingen op 70 procent van de vmbo-t en havo-afdelingen en op bijna 80
procent van de vwo-scholen scoren maximaal een half punt hoger op het
schoolexamen dan bij het centraal examen.
Grafiek 5. Discrepantie tussen schoolexamen en centraal examen

100
80
60
40
20
0
vmbo-t

havo

vwo

<.00

15,3

25,9

4,6

.00-.50

69,5

69,4

78,4

.50-1.00

13,5

4,4

15,6

>1.00

1,8

0,4

1,4

In bijna 14 procent van de vmbo-t-afdelingen scoren de leerlingen op het
schoolexamen gemiddeld een half tot een heel punt hoger dan op het centraal
examen. Voor havo en vwo geldt dit voor respectievelijk 4 en 16 procent.
In minder dan 2 procent van de gevallen is de afwijking meer dan een punt.

SECEtxt.doc 13032007

6

2.2 De scholen met een grote discrepantie tussen de cijfers op het
schoolexamen en het ce ntraal examen worden vaker door de inspectie bezocht
dan de overige scholen
De meeste scholen worden door de Inspectie van het Onderwijs met een frequentie
van eens in de vier jaar bezocht met periodiek kwaliteitsbezoek. Er zijn echter ook
scholen, die de inspectie op grond van haar eerdere bevindingen binnen twee jaar,
of zelfs binnen een jaar opnieuw bezoekt. In grafiek 6 is aangegeven met welke
frequentie de scholen bezocht worden die een grotere of kleinere discrepantie te
zien geven tussen de cijfers van het schoolexamen en het centraal examen.
Grafiek 6. Percentage scholen dat binnen 1 á 2 jaar bezocht wordt

120
100
80
60
40
20
0
vmbo-t

havo

vwo

<.00

24,1

24

9,1

.00-.50

29,7

29,1

24,4

.50-1.00

47,7

60

45,3

>1.00

75

100

85,7

Er blijkt een duidelijke samenhang te zijn tussen de frequentie waarmee de
inspectie de scholen bezoekt en de omvang van de discrepantie tussen de cijfers of
het schoolexamen en het centraal examen. Scholen met een grote discrepantie
tussen de cijfers op het schoolexamen en de cijfers op het centraal examen worden
vaker door de inspectie bezocht.
2.3 De scholen met een grote discrepantie tussen de cijfers op het
schoolexamen en het centraal examen hebben vaak ook andere problemen
Op grond van de schoolbezoekverslagen van de Inspectie van het Onderwijs op de
scholen met een grote discrepantie tussen de cijfers op het schoolexamen en het
centraal examen kan vastgesteld worden dat een aantal scholen meer problemen
heeft dan alleen maar een grote discrepantie.

SECEtxt.doc 13032007

7

Grafiek 7. Verklaringen voor de discrepantie

60

40

20

0
klein leerlingenaantal

14,2

vrije school

7,1

discrepantie wordt
geleidelijk minder

21,4

school heeft ook lage
opbrengsten

10,7

school kan geen adequate
verklaring bieden

39,3

Op sommige scholen met een grote discrepantie zitten er in de betreffende afdeling
maar weinig leerlingen in de examenklas. Hier kunnen een paar leerlingen waar de
discrepantie groot is een doorslaggevend effect hebben op de totale discrepantie
van de afdeling. Bij een aantal van deze scholen is of wordt dit probleem door
samengaan of fusie met andere scholen opgelost.
Onder de scholen met een grote discrepantie treft men ook veel vrije scholen.
Bij weer andere scholen blijkt de discrepantie geleidelijk minder te worden en is
het probleem bij sommige vakken reeds opgelost.
In een aantal gevallen gaat een grote discrepantie tussen de cijfers op het
schoolexamen en het centraal examen gepaard met lage opbrengsten.
Een kleine veertig procent van de scholen kan geen adequate verklaring bieden
voor de opgetreden discrepantie tussen het cijfer van het schoolexamen en het
centraal examen.
(De niet-bekostigde instellingen zijn in dit onderzoek buiten beschouwing
gebleven; hierover zijn dus geen conclusies te geven.)

SECEtxt.doc 13032007

8

3. Wat gebeurt er wanneer we de examensystematiek veranderen?
In de huidige systematiek waarin het cijfer op het schoolexamen kan compenseren
voor het cijfer op het centraal examen wordt er in 11, 13 en 9 procent van de
gevallen een onvoldoende uitgedeeld op respectievelijk de vmbo-t-, havo- en vwoexamens.
Wanneer we zouden verlangen dat leerlingen zowel op het schoolexamen als op het
centraal examen een voldoende moeten hebben, dan zou ceteris paribus het aantal
leerlingen dat een onvoldoende haalt stijgen naar respectievelijk 24, 28 en 23
procent op respectievelijk de vmbo-t-, havo- en vwo-examens. Uiteraard moet
aangenomen worden dat de omstandigheden niet gelijk zullen blijven.
Grafiek 8. % onvoldoendes op schoolexamen en centraal examen

40

20

0
onv. na (SE+CE)/2

vmbo-t

havo

vwo

11,2

12,9

8,7

onv. SE

8,2

9

4,8

onv. CE

19,6

23,8

20,7

onv. SE and CE

4

5

3

onv. SE and/or CE

23,4

27,98

22,5

Er zijn uiteraard leerlingen, die onvoldoende staan op het schoolexamen en die met
hard werken aan het ‘eind van de race’ alsnog slagen. Er zijn ook leerlingen die een
goede score op het schoolexamen hebben en al ‘calculerend’ een groter of kleiner
risico nemen met de voorbereidingen op het centraal examen. Dit soort
‘calculerende’ processen zal uiteraard gaan veranderen wanneer de
examensystematiek wordt veranderd.

SECEtxt.doc 13032007

9

4. Nabeschouwing
Leerlingen krijgen op de schoolexamens hogere cijfers dan op de centrale examens.
Op veel scholen krijgen de leerlingen op het schoolexamen al gauw een half punt
meer dan op het centrale examen.
De verschillen tussen de gemiddelde cijfers van leerlingen op het schoolexamen
zijn veel kleiner dan bij het centraal examen. Dat betekent dat het centraal examen
een veel belangrijkere rol speelt bij het onderscheiden van goede en zwakke
leerlingen dan het schoolexamen.
De gemiddelde scores op het schoolexamen zijn stabieler dan de gemiddelde scores
op het centraal examen. Dat betekent dat de verschillen in scores tussen
verschillende jaargroepen van leerlingen eerder door het centraal examen dan door
het schoolexamen veroorzaakt worden.
Dit alles brengt met zich mee dat in de huidige systematiek het centraal examen het
belangrijkst is voor het onderscheiden van goede en zwakke leerlingen en dat het
schoolexamen op de meeste scholen de eindscore een half punt naar boven verlegt.
Dit is belangrijk voor de zakslaaggrens, en brengt als dit op een redelijk stabiele
wijze gebeurt op de meeste scholen geen rechtsongelijkheid voor de leerlingen met
zich mee. Anders ligt dit op bijna 14 procent van de vmbo-t-afdelingen. Op deze
afdelingen scoren de leerlingen over een reeks van jaren op het schoolexamen
gemiddeld een half tot een heel punt hoger dan op het centraal examen. Voor havo
en vwo geldt dit voor respectievelijk 4 tot 16 procent van de scholen. Op nog eens
bijna 2 procent van de scholen zijn de gemiddelde cijfers voor het schoolexamen
gedurende zes achtereenvolgende jaren meer dan een punt hoger dan het centraal
examen.
Deze gegevens over scholen met een grote discrepantie tussen de cijfers op het
schoolexamen en het centraal examen vormen een uitgangspunt bij het
schoolbezoek van de inspectie. Scholen met een aanhoudende en systematische
discrepantie krijgen worden vaker door de inspectie bezocht. Tijdens deze
schoolbezoeken wordt deze discrepantie aan de orde gesteld.
In lang niet alle gevallen is er op scholen met een grote discrepantie sprake van een
verwijtbare situatie. Op sommige scholen met een grote discrepantie zitten er in de
betreffende afdeling maar weinig leerlingen in de examenklas. In die gevallen
kunnen de scores van slechts een paar leerlingen een doorslaggevend effect hebben
op de gevonden discrepantie.
Onder de scholen met een grote discrepantie treft men verhoudingsgewijs ook veel
vrije scholen. De vrije scholen hadden tot voor kort een mavo-achtige variant voor
voortgezet onderwijs, die niet met een verplicht examen werd afgesloten. Deze
situatie is inmiddels veranderd, maar het gevolg is wel dat deze scholen nog maar
een paar jaar ervaring met examens hebben.
Bij weer andere scholen is de aangetroffen discrepantie reeds in eerdere bezoeken
van de inspectie aan de orde gesteld en blijkt de discrepantie geleidelijk minder te
worden. Bij sommige van deze scholen is de discrepantie bij enkele vakken reeds
opgelost en wordt er bij andere vakken nog aan gewerkt.
Er zijn ook scholen waar een voortdurende en grote discrepantie tussen de
schoolexamencijfers en de cijfers op het centraal examen gepaard gaan met andere

SECEtxt.doc 13032007

10

grote problemen, zoals lage opbrengsten. Op deze scholen is duidelijk meer aan de
hand en deze scholen vallen onder verscherpt toezicht.
De overige scholen kunnen geen adequate verklaring bieden voor de opgetreden
discrepantie tussen het cijfer van het schoolexamen en het centraal examen. Op
deze scholen vindt er een stringent toezicht plaats waarin vastgesteld wordt of de
school voldoet aan de wettelijke examenreglementen. Hierbij wordt tevens
nagegaan of de scholen de kwaliteit van de toetsing van het schoolexamen
voldoende kunnen waarborgen en of de schoolexamentoetsen wel door een tweede
vakleraar worden gecontroleerd.
In de grotere autonomie van scholen past het dat scholen verantwoorden waar zij
jongeren toe gebracht hebben. Dit afleggen van verantwoording is op nog teveel
scholen een probleem. In het algemeen kan gesteld worden dat de mate waarin
scholen de kwaliteit van de toetsing van het schoolexamen waarborgen, moet
verbeteren.
Het toezicht van de inspectie is en wordt in toenemende mate risicogestuurd. Het
hebben van een grote discrepantie tussen de cijfers op het schoolexamen en het
centraal examen vormt een van de risico's die opgenomen wordt in de risicoanalyse op grond waarvan het toezichtarrangement voor de scholen wordt
opgesteld. Scholen waar aanhoudend grote discrepanties bestaan tussen de cijfers
op het schoolexamen en de cijfers op het centraal examen, kunnen rekenen op
indringender vormen van toezicht.

SECEtxt.doc 13032007

11