Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 373

Rusland

Nr. 27

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 februari 2021
Tijdens het notaoverleg over Rusland op 28 september 2020 (Kamerstuk
35 373, nr. 19) diende het Kamerlid Ploumen (PvdA) een motie in, waarin
zij het kabinet verzocht «te komen met een uitwerking van de wijze
waarop de intensivering van de dialoog en/of functionele samenwerking
gestalte zal krijgen, in het bijzonder op het terrein van cultuur, wetenschap
en onderwijs».1 Doel van deze brief is u, mede namens de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, te informeren over uitvoering van de
motie.
Gezien het onderwerp van deze motie, dialoog en samenwerking met
Rusland, heeft zij ook raakvlakken met enkele andere moties. Het gaat om
de motie Van der Staaij en Ploumen over cultuurdiplomatie2, de motie van
de leden Van den Nieuwenhuijzen en Ploumen over het NESO-kantoor in
Moskou3, de gewijzigde motie van het lid Sjoerdsma c.s. over uitbreiding
van het aantal EU-beurzen voor Russische studenten4 en de gewijzigde
motie van het lid Sjoerdsma c.s. over het versimpelen van visumprocedures5. Het kabinet zal daarom deze moties bij de beantwoording
betrekken.
Het belang van verbinding
De politieke relatie tussen Rusland enerzijds en Nederland en de EU
anderzijds is de afgelopen jaren verslechterd door het neerhalen van
vlucht MH17, de illegale annexatie van de Krim, het conflict in oostelijk
Oekraïne en Russische inlichtingenactiviteiten in Nederland. Daarbij wordt
ons land in de Russische (staats)media dikwijls geportretteerd als een
vijandig en «Russofoob» land. Dit betekent niet dat er de afgelopen jaren
1

Kamerstuk 35 373, nr. 14
Kamerstuk 35 373, nr. 13
3
Kamerstuk 35 373, nr. 5
4
Kamerstuk 35 373, nr. 20
5
Kamerstuk 35 373, nr. 21
2

kst-35373-27
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 373, nr. 27

1

geen samenwerking en uitwisseling is geweest tussen overheden,
bedrijven, culturele instellingen en het maatschappelijk middenveld. Wel
is de samenwerking en uitwisseling minder geworden en in de publieke
perceptie naar de achtergrond is geraakt.
De beleidsbrief die het kabinet uw Kamer in 2019 heeft gestuurd naar
aanleiding van de motie Stoffer (SGP) en Verhoeven (D66)6 (Kamerstuk
33 694, nr. 37) is voor dialoog en functionele samenwerking met Rusland
het uitgangspunt. Het kabinet richt zich op bescherming van de nationale
veiligheid en die van zijn bondgenoten en partners («druk»), maar gaat
tegelijkertijd door met het zoeken naar mogelijkheden voor dialoog met
de Russische overheid en, waar mogelijk en in het belang van ons land,
selectieve samenwerking. Ook heeft het kabinet aangegeven meer met
andere actoren, binnen en buiten Moskou, bestaande contacten te willen
onderhouden en nieuwe te willen aangaan.
In 2019 publiceerde het onafhankelijke Russische onderzoeksbureau
Levada de resultaten van een opiniepeiling in Rusland naar het beeld van
Nederland. Daaruit bleek dat 70% van de Russische bevolking een positief
beeld van Nederland heeft en positief staat tegenover versterking van de
zogeheten «people to people»-contacten7. Aan Nederlandse kant
concludeert Clingendael in zijn Buitenland Barometer, op basis van eigen
peilingen van het beeld van Nederlanders van Rusland, dat er «ongeacht
de kille bilaterale betrekkingen, zowel wat de Nederlandse als de
Russische bevolking betreft, kansen zijn voor de toenadering op
maatschappelijk niveau»8.
Het kabinet ziet dit als een aansporing om zich in te spannen voor
versterking van de «people to people»-contacten, met als doel bij te
dragen aan meer realistische beeldvorming tussen beide landen en meer
maatschappelijke verbinding tussen Nederland en Rusland. Zo wil het
kabinet op diverse beleidsterreinen bruggen slaan naar die delen van de
Russische samenleving die daarvoor openstaan.
Het kabinet wijst er ten overvloede op dat versterking van de dialoog en
samenwerking met Rusland een zaak van lange adem is en alleen kan
slagen als het van twee kanten komt. De Russische weigering om
Kamerlid Sjoerdsma (D66) te laten deelnemen aan het bezoek van de
vaste commissie Buitenlandse Zaken (januari 2020) en het stopzetten van
de gesprekken met Nederland en Australië over MH17 (oktober 2020)
laten bijvoorbeeld zien dat dialoog en samenwerking niet altijd vanzelfsprekend zijn. Ook de krimpende ruimte voor het maatschappelijk
middenveld in Rusland kan de «people to people»-contacten tussen
Nederland en Rusland bemoeilijken.
Onderstaand geeft het kabinet een overzicht van de inzet van het kabinet
op de thema’s cultuur, wetenschap en onderwijs. Voor de overige thema’s
verwijst het kabinet naar de uiteenzetting in de eerder genoemde
beleidsbrief in reactie op de motie van de Kamerleden Stoffer en
Verhoeven9.
Cultuur, wetenschap en onderwijs
Zoals het kabinet schreef in de beleidsreactie op de motie Stoffer en
Verhoeven is de relatie met Rusland niet alleen een zaak van de twee
nationale overheden. Juist in een tijd dat politieke dialoog met Rusland
moeizaam is, blijft het belangrijk om bruggen te slaan naar Rusland op het
6

Kamerstuk 35 373, nr. 1
https://raamoprusland.nl/dossiers/nederland-en-europa/1521-nederland-staat-er-goed-op-inrusland
8
https://www.clingendael.org/sites/default/files/2020-09/Barometer_Alert_Rusland_def_0.pdf
9
Kamerstuk 35 373, nr. 1
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 373, nr. 27

2

terrein van cultuur, wetenschap en onderwijs. Zoals bekend gebeurt dit
maar ten dele onder de verantwoordelijkheid van het kabinet. Ook andere
actoren, zoals universiteiten, decentrale overheden of culturele instellingen, kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan dialoog en samenwerking met Rusland.
Ook hiervoor geldt overigens dat deze samenwerking niet zonder risico is.
Zo dienen op het terrein van onderwijs- en onderzoekssamenwerking
kernwaarden als academische vrijheid en wetenschappelijke integriteit
altijd toetsstenen van ons handelen te zijn en zijn reciprociteit en
kennisveiligheid belangrijke (voor)waarden voor iedere vorm van
academische samenwerking. In november stuurde het kabinet uw Kamer
de brief kennisveiligheid hoger onderwijs en wetenschap, waarin het een
pakket aan maatregelen presenteert om ongewenste overdracht van
kennis- en technologie en heimelijke beïnvloeding van onderwijs en
wetenschap in Nederland tegen te gaan10.
Om kennisuitwisseling en de vorming van netwerken in Nederland met
betrekking tot Oost-Europa en Rusland te stimuleren heeft het kabinet
besloten een kennisplatform Oost-Europa op te richten. Doel hiervan is
samenwerking te stimuleren tussen bijvoorbeeld kennisinstellingen, het
bedrijfsleven, NGO’s en overheden. De aanbestedingsprocedure voor het
secretariaat van dit kennisplatform is reeds in gang gezet en het is de
verwachting dat het kennisplatform in het tweede kwartaal van dit jaar
van start kan gaan.
Op het terrein van cultuur is de belangstelling bij Nederlandse en
Russische culturele actoren om met elkaar samen te werken onverminderd groot. Rusland is een land met een grote culturele traditie en een
land waarin cultuur hogelijk gewaardeerd wordt. Culturele diplomatie
heeft daarom een groot potentieel om positief bij te dragen aan de
bilaterale relatie. Het Internationaal Cultuurbeleid biedt de mogelijkheid
het innovatieve karakter van de Nederlandse creatieve sector onder de
aandacht te brengen, maar ook om bruggen te slaan die leiden tot meer
wederzijds begrip. In de database van DutchCulture, waarin Nederlandse
culturele activiteiten in het buitenland bijgehouden worden, nam Rusland
in 2019 de negende plaats in met 510 activiteiten van 256 kunstenaars. De
ambassade Moskou en het consulaat-generaal in Sint-Petersburg
speelden hierbij een belangrijke initiërende rol en enkele tientallen
activiteiten werden ook financieel ondersteund met Nederlands
overheidsgeld via partijen als het Mondriaanfonds, Stimuleringsfonds
Creatieve Industrie en de ambassade in Moskou en het consulaat-generaal
in Sint-Petersburg.11 Het werk van de Nederlandse ambassadeur voor
Culturele Samenwerking is daarbij van groot belang om de dialoog met
Rusland gaande te houden.
In de periode 2021–2024 richt het Internationaal Cultuurbeleid zich wat
betreft Rusland in het bijzonder op het bevorderen van uitwisseling in de
podiumkunsten, museale samenwerking, de creatieve industrie en
literatuur. Op het gebied van museale samenwerking gaat het hierbij o.a.
om het bevorderen en faciliteren van kennisuitwisseling en samenwerking
tussen musea, bijvoorbeeld door de organisatie van museumconferenties,
om bezoekersprogramma’s en om het ondersteunen van samenwerking
tussen het Hermitage Museum in Sint-Petersburg en de Hermitage in
Amsterdam12. Waar het de uitwisseling van museale werken betreft is
10

Kamerstuk 31 288, nr. 894
DutchCulture, database analysis 2019 Russia
12
https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/creative-twinning/projecten-creativetwinning
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 373, nr. 27

3

commitment van musea en overheden van beide zijden van belang,
waarbij Nederland in lijn met Nederlandse wetgeving en internationaal
recht garantverklaringen afgeeft voor bruikleengoederen in staatseigendom die in Nederland tentoongesteld worden. Ook zal het kabinet
blijven investeren in samenwerking op het gebied van gemeenschappelijk
erfgoed, bijvoorbeeld tijdens het Peter de Grote-jaar in 2022.
Het is belangrijk te benadrukken dat deze samenwerking zich niet beperkt
tot Moskou en Sint-Petersburg. Activiteiten zullen zich ook richten op
andere steden, zoals Moermansk, Jekaterinburg en Kazan, steden die op
cultureel gebied een belangrijke regionale functie hebben. Goed
voorbeeld daarvan zijn de projecten van het Stimuleringsfonds Creatieve
Industrie in de periode 2017–2020 zoals ook vermeld in de Voortgangsrapportage internationaal cultuurbeleid 201913.
Ook op het gebied van hoger onderwijs is er belangstelling vanuit
Rusland. Voor de uitbraak van de Covid-19 pandemie waren er ongeveer
1.000 Russische studenten verbonden aan onderwijsinstellingen in
Nederland. Op basis van cijfers van de IND is er de laatste jaren sprake
van groei. In Rusland volgen ongeveer 400 Nederlandse studenten
onderwijs aan de universiteit. Naast de bijdrage aan de internationalisering van het onderwijs kan deze studentenuitwisseling ook bijdragen
aan de «people to people» contacten. Dat geldt ook voor de Dutch science
talks, waarbij een (overwegend jong) Russisch publiek inzicht krijgt in
wetenschappelijke ontwikkelingen in Nederland op het terrein van
bijvoorbeeld vrede en veiligheid, de circulaire economie (waaronder
vernieuwend design) of landbouw en voedselvoorziening. Ook het in
stand houden van een netwerk van Russische studenten («alumni») die in
Nederland hebben gestudeerd kan ervoor zorgen dat de band met ons
land behouden blijft en draagt direct bij aan «people to people» contacten.
Zoals aangekondigd in de kabinetsreactie op het interdepartementaal
beleidsonderzoek «Internationalisering van het (hoger) onderwijs»14 zal de
financiering voor de NESO-kantoren wereldwijd worden afgebouwd. Naar
aanleiding van de motie Van den Nieuwenhuijzen en Ploumen (Kamerstuk
35 373, nr. 5) om het kantoor van Nuffic-NESO in Moskou open te houden
heeft het kabinet uw Kamer op 6 oktober 2020 een reactie gestuurd15. De
ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van Buitenlandse
Zaken werken op dit moment aan de realisatie van een alternatieve,
structurele, inzet op onderwijs- en wetenschapssamenwerking met
Rusland na de sluiting van het NESO-kantoor uiterlijk 31 december 2023.
Ik verwacht uw Kamer hierover in het tweede kwartaal van dit jaar nader
te kunnen informeren.
Daarnaast speelt het Nederlands Instituut in Sint-Petersburg (NIP) ook een
rol bij het stimuleren van academische contacten tussen Nederlandse en
Russische universiteiten. Dit instituut, dat zes belangrijke Nederlandse
universiteiten vertegenwoordigt in Rusland, is erop gericht samenwerking
op onderwijs en onderzoek in Rusland en Nederland te versterken. Het
consulaat-generaal in Sint-Petersburg voert in samenwerking met het NIP
een reeks (bezoekers)programma’s en activiteiten uit, die aansluiten op
deze wens tot versterkte academische contacten voor onderzoekers,
promovendi en studenten. Dit zal de komende jaren worden voortgezet.
Op EU-niveau vormt Erasmus+ het kader voor samenwerking met Rusland
op het gebied van hoger onderwijs. Russische studenten hebben de
afgelopen jaren gebruik kunnen maken van uitwisselingsprogramma’s
13

Kamerstuk 31 482, nr. 110
Kamerstuk 31 288, nr. 782
15
Kamerstuk 35 373, nr. 24
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 373, nr. 27

4

met instellingen binnen de EU en deden dat volop. In het nieuwe
programma Erasmus+ (2021–2027) blijft hiervoor aandacht en worden de
mogelijkheden voor samenwerking tussen de EU-lidstaten en Rusland
uitgebreid naar hoger onderwijs én middelbaar beroepsonderwijs. Wat
betreft de motie van het Kamerlid Sjoerdsma, met betrekking tot
uitbreiding van het aantal EU-beurzen voor Russische studenten, kan het
kabinet bevestigen hiertoe opgeroepen te hebben in de Raad Buitenlandse Zaken van oktober 2020 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2224 en zich
hiervoor ook bij gelegenheid te blijven inzetten. Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken in februari spreek ik samen met mijn EU-collega’s nader
over onze relatie met Rusland. Daarbij zal ik dit punt nogmaals naar voren
brengen.
Wat betreft de gewijzigde motie Sjoerdsma met betrekking tot versimpeling en versoepeling van de visumprocedures voor onder andere
Russische studenten, wetenschappers, journalisten en kunstenaars, wijst
het kabinet erop dat deze procedures betrekking hebben op Europese
afspraken. Er gelden momenteel twee sets regelgeving: de Visumfacilitatieovereenkomst tussen de Europese Gemeenschap en de Russische
Federatie inzake versoepeling van de afgifte van visa aan burgers van de
Europese Unie en de Russische Federatie van mei 2007 en de herziene
Visumcode van februari 2020. Hiervoor geldt dat de voor de visumaanvrager meest gunstige regeling wordt toegepast. Zo zijn de visumleges
voor Russen op grond van de Visumfacilitatieovereenkomst aanzienlijk
lager (€ 35 i.t.t. € 80,– op grond van de Visumcode) en zijn bepaalde
categorieën vrijgesteld van leges, waaronder studenten en begeleidende
docenten die reizen voor studie- of opleidingsdoeleinden en deelnemers
aan wetenschappelijke, culturele en artistieke activiteiten, inclusief
universitaire en andere uitwisselingsprogramma’s. Daarnaast is de
beslistermijn voor Rusland gunstiger op grond van de Visumfacilitatieovereenkomst en komen diverse categorieën op basis van deze overeenkomst eerder in aanmerking voor een meervoudig visum voor langere
duur. Voorts voeren de posten in Rusland een actief Blue Carpet-beleid
(voor zeevarenden) en Orange Carpet-beleid (dat verder strekt dan
zakenreizigers en commerciële bedrijven): een versimpelde fast trackvisumprocedure waarbij in de regel meervoudige visa verstrekt worden.
Ten slotte zet het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich in voor een
verdere versoepeling van het zgn. cascademodel (herziene Visumcode
artikel 24) voor Rusland. Het cascademodel houdt in dat regelmatige
reizigers een meervoudig visum met een oplopende geldigheidsduur van
1 tot maximaal 5 jaar kunnen krijgen, naarmate er vaker is gereisd en de
eerder verstrekte visa correct zijn gebruikt. Dit is alleen mogelijk wanneer
hierover in Europees verband overeenstemming wordt bereikt.
Het kabinet zal het Dutch Visitors programme en/of Influentials
programme blijven voortzetten, waaronder ook Russische experts of
vertegenwoordigers binnen de Russische overheid op specifieke thema’s
kennis kunnen maken met Nederland en wat ons land te bieden heeft.
Tussen 2020 en 2024 is het streven elk jaar een bezoek met Russische
deelnemers te organiseren.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 373, nr. 27

5