2021D41284

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de aan de Minister van Defensie over Personeel/
Materieel Defensie.
De fungerend voorzitter van de commissie,
De Vries
Adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

nds-tk-2021D41284

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor de stukken die zijn
toegezonden voor dit schriftelijk overleg. Daarbij merken zij op dat, gezien
het aantal te behandelen onderwerpen en het belang daarvan, een
daadwerkelijk wetgevingsoverleg passender was geweest. Zij gaan er dan
ook vanuit dat hier volgend jaar in de Kamer weer steun voor is. De leden
van deze fractie starten met de waardering voor het structurele extra geld
dat beschikbaar komt voor defensie, zodat de grootste knelpunten in de
bedrijfsvoering opgelost kunnen worden. Tegelijkertijd realiseren zij zich
ook dat dit slechts een begin is en dat er nog meer nodig is om de
aanwezige en oplopende tekorten op het gebied van onder andere
materieel, infrastructuur, ICT en goede arbeidsvoorwaarden op te kunnen
lossen. Verdere stappen zijn wat de VVD-fractie betreft dan ook vereist om
het hoofd te bieden aan de toenemende dreigingen die op ons af komen.
Ten aanzien van de vervanging van de onderzeeboten hebben de leden
van de VVD-fractie met grote bezorgdheid kennisgenomen van de recente
kabinetsbrief die vertraging van het project aankondigt. Aangezien daarin
staat dat Defensie meer tijd nodig heeft om de door de drie kandidaatwerven aangeleverde informatie goed te kunnen analyseren vragen de
leden van de VVD-fractie of de huidige projectorganisatie wel de juiste
omvang en het kennisniveau heeft om het project zonder vermijdbare
vertragingen tot een goed einde te kunnen brengen. Waarom kon de
projectorganisatie de informatie niet binnen de geplande tijd analyseren?
Wat zegt dit over het risico op nieuwe vertragingen als er weer informatie
binnenkomt? Welke veranderingen vinden er plaats om de verwerking in
de toekomst te versnellen?
De leden van de VVD-fractie hebben ook enkele vragen over de
mededeling dat Defensie in de gesprekken met de drie werven niet
informatie van voldoende diepgang krijgt, omdat de werven niet gewend
zijn in een dergelijke fase van een selectieproces die informatie te geven.
Deze leden vragen of de Minister in een volgende gespreksronde de
informatie wel verwacht te krijgen. Zo ja, waarop is die verwachting
gebaseerd? In hoeverre klopt het dat het hier gaat om bedrijfsgevoelige,
dan wel (door de staat waar het bedrijf gevestigd is) gerubriceerde,
informatie die een aanbieder niet geneigd is te delen met een projectorganisatie die tegelijkertijd met twee concurrenten praat, of zolang er geen
afspraak op regeringsniveau is gemaakt?
De leden van de VVD-fractie hebben ook een vraag over de mededeling
dat Defensie ervoor heeft gekozen de optimale behoefte uit te vragen,
zonder aan te geven welke behoeften hard zijn. Betekent dit dat al deze
behoeften bij elkaar mogelijk ook verder zouden gaan dan Variant B uit de
B-brief, en beweging richting Variant A? Zijn al deze behoeften tezamen
nog inpasbaar in het idee van een aangepaste «military of the shelf»
ontwerp, of beweegt dit richting een nieuw ontwerp?
De leden van de VVD-fractie hebben ook vragen over het onderzoek naar
de oorzaken van de tijdsoverschrijdingen. Wie gaat dit onderzoek
uitvoeren? Hoe wordt voorkomen dat de projectorganisatie verder belast
wordt, zeker gezien de eerdere problemen om informatie binnen de
gevraagde tijd te analyseren?
De leden van de VVD-fractie merken ook op dat er al meerdere onderzoeken en analyses naar de aanschaf van onderzeeboten zijn verricht,
naast het reguliere DMP-proces. Voorafgaand daaraan was er een
toekomstvisie over de onderzeedienst, heeft een externe klankbordgroep
de A-brief tegen het licht gehouden en geadviseerd over de inrichting van
de B-fase, de Auditdienst Rijk voert controles uit waaronder over het
proces en de governance, en de Algemene Rekenkamer is betrokken. De
leden van de VVD-fractie vragen dan ook hoe het kan dat al deze
controlemechanismen niet de problemen en obstakels aan het licht
hebben gebracht die nu voor vertraging zorgen. Ook vragen zij wat er

2

anders wordt aan het huidige onderzoek, zodat dit wel zorgt voor levering
van goede boten voor de Nederlandse marine zonder verdere vertraging.
Ook vragen de leden van de VVD-fractie hoe voorkomen wordt dat het
onderzoek zelf een oorzaak van vertraging wordt, waarbij besluiten
worden uitgesteld of worden doorgeschoven hangende het onderzoek.
Daarnaast benadrukken de leden van de VVD-fractie het belang van de
participatie van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen bij het
onderzeebootproject. Zij maken zich zorgen dat dit nu niet afdoende
geborgd is in het proces en in de selectiecriteria, terwijl dergelijke
participatie van groot belang is om ervoor te zorgen dat de marine
gedurende de gehele levensfase van de onderzeeboot zo strategisch
autonoom mogelijk over dit cruciale wapensysteem kan blijven
beschikken. De leden van de VVD-fractie willen met geborgde participatie
van de Nederlandse industrie voorkomen dat Nederland voor de militaire
inzetbaarheid, onderhoud en upgrades van de onderzeeboten volledig of
grotendeels afhankelijk is van (kostbare en onzekere) medewerking uit het
buitenland.
Gerelateerd aan de vertraging bij de aanschaf van de onderzeeboten,
hebben de leden van de VVD-fractie enkele vragen over de algemene
situatie rond de aanschaf van nieuw materieel. Zij merken op dat er bij
diverse aanschafprojecten vertraging is opgetreden, zoals bij het intrekken
en opnieuw doen van de gunning van het Defensie Operationeel
Kledingsysteem, de vertraging en onderzoek of de aanbesteding van de
nieuwe voertuigen voor de Luchtmobiele Brigade wel kan worden
vervolgd, en de beoogde wielvoertuigen voor het Korps Mariniers die niet
op de landingsvaartuigen bleken te passen. Betreft het hier incidenten die
zich onvermijdelijk voor zullen doen, of liggen hier structurele tekortkomingen in het aanschafproces, wellicht vanwege personele tekorten bij
DMO, aan ten grondslag? Kan de Minister aangeven welke zwakke punten
zijn geïdentificeerd, of dat dit nog gaat gebeuren, en welke verbeteringen
er worden doorgevoerd?
De leden van de VVD-fractie vragen tevens aandacht voor het personeel
van Defensie. Zij hebben de geluiden gehoord van militairen die
ontevreden zijn over de arbeidsvoorwaarden, in relatie tot het recente bod
van Defensie, alsook het uitblijven van een nieuw personeelsmodel.
Hoewel er niet vooruitgelopen kan worden op coalitieonderhandelingen,
hopen zij wel dat hier de komende jaren stappen gezet kunnen worden.
Daarbij zien deze leden ook het belang van aandacht voor cultuur binnen
de krijgsmacht. Dit is niet omdat er iets mis is met de huidige militairen,
maar wel omdat Defensie net zoals andere organisaties zich moet blijven
inspannen om ervoor te zorgen dat iedereen zich welkom voelt. Dat kan
ook helpen bij behoud en rekrutering van mensen, waardoor uiteindelijk
de hele organisatie sterker wordt. Is de Minister bereid zich hiervoor in te
blijven zetten? Daarnaast stellen deze leden dat een blik van buiten soms
nieuwe andere zaken kan signaleren. Zij vragen de Minister aan te geven
hoe hij aankijkt tegen een audit, waarbij Defensie de eigen cultuur
periodiek extern onder de loep laat nemen. Bij deze aandacht voor
diversiteit willen de leden van de VVD-fractie niet dat vrouwen of andere
groepen expliciet bevoordeeld worden bij momenten dat een select
groepje officieren of onderofficieren kan doorstromen naar een hogere
rang. Dan moeten volgende deze leden militaire kwaliteiten de doorslag
geven. Andere keuzes zouden het moreel van eenheden en de autoriteit
van vrouwelijke commandanten kunnen ondermijnen, met alle risico’s van
dien in een oorlogssituatie. Zij vragen of de Minister kan toezeggen dat
relevante militaire kwaliteiten in dergelijke gevallen de doorslag geven?
Wat de leden van de VVD-fractie betreft kunnen ook andere maatregelen
een toevoeging zijn aan het aantrekkelijk houden en maken van de
organisatie. Een van die maatregelen is het realiseren van meer voorspelbaarheid in het oefen- en uitzendschema om de belasting van het
thuisfront te beperken. Deze leden vragen welke mogelijkheden er zijn om

3

hier verdere stappen in te zetten en hoe de Minister zich hiervoor gaat
inspannen.
Met betrekking tot de aantrekkelijkheid van de organisatie vragen de leden
van de VVD-fractie de Minister tevens te laten onderzoeken welke
mogelijkheden er zijn om ook in de Randstad een meer zichtbare
presentie van de krijgsmacht te creëren, daar de bestaande kazernes en
oefeningen veelal buiten de Randstad zijn gerealiseerd en er hierdoor
mogelijk wervingspotentieel blijft liggen. Is de Minister hiertoe bereid?
De leden van de VVD-fractie hebben ook nog een vraag over de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven in de bouw van de F-35. Nu het
toestel ook gekocht wordt of gekocht gaat worden door landen die niet
een oorspronkelijk partner in het programma waren, en daarom een
werkaandeel in de productie hadden, bestaat het risico dat deze landen
ook deelname aan de productie eisen, en zo de positie van Nederlandse
bedrijven onder druk komt te staan. Deze leden vragen of de Minister dit
probleem herkent. Zo ja, wat wordt eraan gedaan om te voorkomen dat
Nederlandse bedrijven uit het programma gedrukt worden?
De leden van de VVD-fractie hebben ook nog enkele vragen over het
Europees Defensiefonds en de Nederlandse deelname daarin. Hoe zet
Defensie in op Nederlandse deelname aan nieuwe projecten, bijvoorbeeld
die over energietransitie? In hoeverre is hier nationale cofinanciering
nodig om Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen als deelnemer te
positioneren bij deze en andere projecten, en in hoeverre is dat
beschikbaar?
Tot slot hebben de leden van de VVD-fractie nog enkele losstaande
vragen. Allereerst vragen deze leden naar de motie Van den Bosch van
3 december 2020, die regelt dat de mogelijkheden worden onderzocht om
alle 18-jarigen in Nederland een dagprogramma te laten volgen op een
kazerne, naar Frans voorbeeld (Kamerstuk 35 570 X, nr. 37). Kan de
Minister inzichtelijk maken wat de precieze status van (de uitvoering van)
deze motie is? Ten tweede vragen de leden van deze fractie of de Minister
bekend is met het financieringsmodel volgens bijgevoegde link1 en in
hoeverre hij bereid is te onderzoeken of een dergelijk model mogelijk zou
zijn voor Nederland. Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie naar het
veteranentenue. Zij begrijpen dat zich voor het verkrijgen van een
vergoeding van dit tenue een verschil in vereisten voordoet per Defensieonderdeel. Klopt het dat bij de Koninklijke Luchtmacht geldt dat een
vergoeding wordt toegekend wanneer tweemaal aan een erkend
evenement in tenue wordt deelgenomen, waar bij de Koninklijke
Landmacht deze eis niet geldt en een vergoeding ook wordt gegeven
zonder deelname aan evenementen? Deze leden vragen de Minister in te
gaan op de reden van dit verschil.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geagendeerde stukken voor het schriftelijk overleg Personeel en Materieel
Defensie. Deze leden hebben nog de onderstaande vragen aan de
Minister.
De leden van de D66-fractie zijn content met de opvolging van de Motie
Belhaj/Voordewind van 5 juni 2018 (Kamerstuk 34 919, nr. 19) dat het
Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) per 1 januari 2022 wettelijk in
werking zal treden. Na vele discussies over het meerjarig begroten, zijn
deze leden zeer content met het feit dat deze discussie grotendeels is
beslecht door de instelling van het defensiematerieelfonds. De voorspelbaarheid en schokbestendigheid van de materieelbegroting van Defensie
wordt hiermee vergroot, en dit fonds zal tevens bijdragen aan de
continuïteit van de investeringsplanning. Deze leden geven complimenten
voor de voortvarendheid waarmee Defensie deze wetsvoorbereiding en
1

https://amp.dw.com/en/poland-plans-to-bolster-military-amid-threats-from-belarus-russia/a59634280

4

realisatie heeft gerealiseerd. Deze leden constateren tevens dat er een
mismatch bestaat tussen de instandhoudingsbehoefte en het beschikbare
budget. Zij vragen de Minister per DMF-artikel te kwantificeren hoe groot
de mismatch tussen de instandhoudingsbehoefte en het budget is.
De leden van de D66-fractie kijken uit naar de HR-transitie van Defensie,
die er voor moet zorgen dat de werving weer op peil wordt gebracht, de
uitstroom verkleind wordt en Defensie een aantrekkelijkere werkgever
wordt. Zij vragen of er reeds nieuwe KPI’s zijn gekoppeld aan de
HR-transitie? Zo ja, welke zijn dat? Wanneer verwacht de Minister de
opdrachten voor het versterken van diversiteit en inclusiviteit te
verstrekken en kan de Minister voor het volgen hiervan indicatoren
opnemen in de volgende begrotingen en personeelsrapportages? De
leden van de D66-fractie zijn positief over het feit dat de trainingsmodule
«sociale veiligheid, Diversiteit en Inclusiviteit» verplicht wordt. Zij vragen
of dit geldt dit voor al het personeel van soldaat tot generaal en
medewerker tot Minister? Zo nee, waarom niet?
De leden van de D66-fractie merken op dat de vertrouwelijkheid van de
inzetbaarheidsrapportage de leden beperkt over het stellen van vragen
over specifieke zaken. Deze leden vragen in welke mate en waarom de
vertrouwelijkheid op deze stukken nu en in de toekomst nog noodzakelijk
is. Zijn er op dit punt andere landen die meer inzicht geven en is wat
Nederland doet vergelijkbaar met andere landen?
De leden van de D66-fractie constateren dat de krijgsmacht veel hinder
heeft ondervonden door de coronacrisis. Zeker als het gaat om de
uitvoering van complexe oefeningen op hoger niveau. Zij vragen of dit
nog consequenties met zich meebrengt die betrekking hebben op het
kunnen doen van bepaalde missies? Is de veiligheid van militairen
gewaarborgd tijdens oefeningen vanwege het gebrek eraan op specifieke
gebieden? Tevens sluiten deze leden zich aan bij de opmerkingen van de
Minister trots te zijn op de bijdrage van Defensie tijdens de coronacrisis.
De leden van de D66-fractie bedanken de medewerkers en militairen van
Defensie die zich keihard hebben ingezet in de moeilijke tijden waarin die
ondersteuning zo nodig was.
De leden van de D66-fractie lezen dat Nederland achterblijft in de bijdrage
aan EU-missies en PESCO-operaties. Zij vragen de Minister nader in te
gaan op die afspraken. De Minister geeft aan dat er van de 120 functies
slechts 13 worden geleverd. Kan de Minister aangeven wat de achterliggende redenen voor zijn? Wat is het plan om zo snel mogelijk te komen tot
het opvullen van deze 120 functies? De Minister geeft tevens aan dat
ondanks de ruim honderden miljoenen extra investeringen Nederland
onderaan bungelt. Zij vragen de Minister in een tabel een update te geven
van de bruto uitgaven van de NAVO-leden evenals de stijging dan wel
daling van BBP per land van de afgelopen 3 jaar. Indien dit moeilijk blijkt
om korte termijn, dan vragen deze leden wat de termijn is dat dit wel naar
de Kamer gestuurd kan worden. De leden van de D66-fractie hechten er
waarde aan om, los van de intentieverklaring van de Minister-President in
Wales, goed in kaart te brengen en inzichtelijk te maken wat voor
investeringen er in alle lidstaten zijn gedaan. Dit geeft wat deze leden
betreft een dieper inzicht in de Defensie-uitgaven van de EU en
NAVO-bondgenoten.
De leden van de D66-fractie zijn content met het feit dat Defensie door is
blijven werken aan de verbetering van de rapportage processen en sluiten
zich aan bij het compliment van de Algemene Rekenkamer hierover, mede
in het licht van de structurele aandacht die de Algemene Rekenkam en de
Tweede Kamer in de rol van financieel rapporteurs afgelopen jaren
gevraagd heeft. Deze kant van de rapportage lijkt niet het meest
belangrijk, maar de leden van de D66-fractie zijn ervan overtuigd dat de
inzichtelijkheid en goede controleerbaarheid ten goede komt aan de
Defensieorganisatie en het voor de Tweede Kamer beter te volgen is hoe
het er voor staat.

5

De leden van de D66-fractie lezen dat 1,2% van de Defensiebegroting
wordt besteed aan kennis en innovatie. Zij vragen de Minister uiteen te
zetten hoe deze middelen precies worden besteed en hoeveel wordt
besteed aan PESCO-projecten.
De leden van de D66-fractie zijn content dat er uitvoering wordt gegeven
aan motie Sneller c.s. (kamerstuk 35 830 nr. 9). Wanneer kan de Kamer het
vastgoedplan verwachten?
De leden van de D66-fractie maken zich zorgen over de aanbestedingsprocedure van de onderzeeboten. De Algemene Rekenkamer wees er in haar
onderzoeksrapport op dat het prijspeil tijdens de B-brief niet actueel was
en dat de kosten daardoor eigenlijk hoger geraamd zouden moeten
worden. Dee leden vragen of de Minister het hiermee eens is. Deze leden
constateren dat er onduidelijkheid bestaat over het soort product dat
wordt aanbesteed. Het is de leden van de D66-fractie op dit moment
onduidelijk wat het verschil is tussen MOTS met aanpassingen en de
geambieerde behoefte. Is er nog sprake van een «van de plank» ontwerp
of is er sprake van maatwerk? In de beantwoording op de schriftelijke
vragen staat dat Defensie zich baseert op MOTS: «In antwoord op
Kamervragen hierover is toegelicht (Kamerstuk 34 225, nr. 25) dat de
bestaande ontwerpen van de kandidaat-werven het uitgangspunt vormen
en dat geen sprake is van de ontwikkeling van een geheel nieuwe
onderzeeboot «vanaf de tekentafel» of de aanschaf van prototypes voor
beproeving.» «Deze configuratie zal niet (alsnog) berusten op een geheel
nieuw ontwerp, maar zal voortbouwen op bestaande configuraties en
technische oplossingen die de kandidaat-werven al in gebruik of ontwikkeling hebben en die in onderlinge samenhang tot een ontwerp zullen
leiden dat invulling geeft aan de eisen van Defensie. Daarnaast zullen deze
ontwerpen aangevuld worden met innovatieve oplossingen om de
onderzeebootcapaciteit toekomstbestendig te maken.» Deze leden vragen
in hoeverre er gesproken kan worden van een MOTS-product als het
ontwerp gebaseerd is op verschillende configuraties, technische oplossingen en innovatieve oplossingen. Kiest het kabinet nu voor een product
van de plank (MOTS) of wordt het maatwerk? In geval het tweede van
toepassing is, kan de Minister uitleggen hoe het mogelijk is dat in dat
geval de C-fase wordt overgeslagen? Als er sprake is van maatwerk, dan
is er volgende de leden van de D66-fractie toch sprake van een geheel
nieuw product en dient de C-fase, juist bij zo’n groot project, doorlopen te
worden? Gezien deze zorgen willen deze leden vragen om een besluitvormingskader op te stellen voor de Kamer waarbij in de D-fase alsnog
gekeken kan worden in welke mate de C-fase eigenlijk heeft moeten
plaatsvinden. De leden van de D66-fractie realiseren zich de enorme
consequenties van alsnog een C-fase, maar vinden het van belang dat er
duidelijk gekozen wordt. Kan de Minister aan de hand van het toetsingscriteria van MOTS uiteenzetten en motiveren hoe de aanbesteding van de
onderzeeboten inderdaad onder MOTS valt en niet onder maatwerk?
Indien het eerste het geval is dringen de leden van de D66-fractie erop aan
dicht bij het MOTS te blijven gezien de risico’s die teveel aanpassingen
met zich meebrengen, zowel in de technische en financiële zin als in tijd.
Deze leden maken zich zorgen in welke mate het MOTS-ontwerp teveel
aanpassingen zal gaan krijgen. De Minister geeft aan dat Defensie zich
«realiseert zich dat elke aanpassing van een door de kandidaat-werf
voorgesteld (MOTS-) ontwerp extra risico’s met zich kan meebrengen en
eist daarom dat de kandidaat-werven de risico’s verifieerbaar in kaart
brengen en in een degelijk risicomanagementplan voorzien. De «ontwerpvolwassenheid» van de aanbiedingen door de kandidaat-werven en de
verwachte effectiviteit van hun risicomanagementplannen (Kamerstuk
34 225, nr. 32), vormen belangrijke onderdelen van de besluitvorming en
de gunning. Uit de eerste dialoogronde volgt dat, ook zonder nog te
beschikken over een precieze inschatting door de werven van de risico’s
en de kosten ten opzichte van een MOTS-ontwerp, een aantal van de door

6

Defensie ingebrachte behoeften leidt tot ingrijpende aanpassingen van de
ontwerpen.» De leden van de D66-fractie vragen de Minister welke
stappen er ondernomen worden om de ingrijpende aanpassingen te
temperen. Deze leden begrijpen de behoefte aan een state of the art
onderzeeboot, maar gezien de enorme vertragingen, de enorme behoefte
om tijdig nieuwe onderzeeboten te hebben, de enorme financiële risico’s
die Defensie niet kan dragen gezien de enorme tekorten bij vele krijgsmachtonderdelen, vinden deze leden het van levensbelang om niet teveel
risico’s te nemen. Indien defensie toch op veel aanpassingen inzet, vragen
de leden van de D66-fractie of de Kamer te zijner tijd aanvullend wordt
geïnformeerd over de mate waarin de huidige risicoreserveringen nog
voldoen of dat deze verhoogd dienen te worden.
Tot slot op dit punt zijn de leden van de D66-fractie benieuwd of er budget
gereserveerd is voor alle bewapening die uit de behoeftestelling voortvloeit, of is er ook bewapening die wel uit de behoeftestelling voortvloeit
maar waar (nog) geen budget voor is gereserveerd? Welke bedrijven in
Nederland zouden in de toekomst betrokken kunnen worden bij de
instandhouding van de onderzeeboten? Zijn bij de actualisatie van de
risicoanalyse ook de risico’s afgedekt in het ontwerpproces, die volgens
de Algemene Rekenkamer volgen uit het feit dat de aan te schaffen boten
op dit moment niet van de plank te koop zijn en waarvan de ontwerpen
zich niet in de praktijk hebben bewezen?
De leden van de D66-fractie sluiten zich aan bij de aanbevelingen van het
ADR inzake de onderzeeboten en vragen of de Minister bereid is om de
Kamer expliciet te blijven informeren in voortgangsrapportages
verwijzend naar deze twee aanbevelingen van de Auditdienst Rijk (ADR)
zodat de Kamer dit goed kan volgen. Helemaal tot slot op dit punt,
betreuren de leden van de D66-fractie het dat de leverdatum van de
onderzeeboten is vertraagd met drie jaar. Wat zijn de verwachtingen van
de Minister of de Walrusklasse nog zo lang door kan? Zijn er voorbeelden
van landen die dit doen met vergelijkbare onderzeeboten? Worden er
scenario’s uitgedacht waarin de onderzeebootcapaciteit een periode niet
kan worden ingezet voor de krijgsmacht dan wel voor
NAVO-verplichtingen? Verder steunen de leden van de D66-fractie het
onderzoek dat wordt uitgevoerd naar aanleiding van de vertraging bij het
onderzeeboten vervangingsproces dat ingaat op de oorzaken van de
tijdsoverschrijdingen en hieruit lering te trekken. Deze leden zijn erg
benieuwd naar dit rapport en ziet het in 2022 tegemoet.
De leden van de D66-fractie zijn het met de regering eens dat verdere
digitalisering van groot belang is voor Defensie en dat dit ten goede komt
aan een sterk opererende krijgsmacht. In een eerdere digitaliseringsronde
stond een goede klant-leverancier relatie voorop. Daar heeft het
BIT-advies op de GrIT ook op gewezen: er is te weinig focus op de
eindgebruiker die met IT-producten effectiever en efficiënter moet gaan
werken. In hoeverre wordt hiermee rekening gehouden in het rapport
Defensie Duurzaam Digitaal? Deze leden danken de Minister voor de
uitvoerige rapportage, zij vragen echter hoe deze plannen concreet
worden omgezet in de operationele output van de Krijgsmacht, alsmede
om een toelichting hierop.
De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen over de F-35 gevechtsvliegtuigen. Kan de Minister in retrospectief stellen dat de aanschaf van
extra F-35 gevechtsvliegtuigeninderdaad de juiste prioriteit is geweest in
het licht van de tekortkomingen op het gebied van personeel en het
achterstallige onderhoud bij het vastgoed. Deze leden maken zich zorgen
over de stijgende onderhoudskosten van de F-35s. Hoe kan de Minister
invloed uitoefenen op een reductie van de exploitatiekosten? Voorziet de
Minister een verdere kostenstijging? Kan de Minister aangeven of er nog
ruimte zit tussen de huidige ramingen en het nieuwe kostenplafond? Of
betekent een nieuwe stijging het opnieuw aanpassen van de MoU? De
leden van de D66-fractie constateren dat er over bepaalde facturen van de

7

F-35s nog geen btw is afgedragen. Hoeveel btw dient Defensie nog af te
dragen aan de belastingdienst en onder welk tarief? Gaan de belastingregels die gelden bij de F-35 exploitatie ook op voor andere grote
materieelprojecten? Zo ja, hoe staat het bij alle andere materieelprojecten
met het betalen van btw? De leden van de D66-fractie merken op dat de
F-35 vliegtuigen vaak aan de grond staan. In de beantwoording op de
feitelijke vragen staat dat de F-35 piloten einde jaar Initial Operational
Capable zijn. Geldt dit voor alle straaljagerpiloten? Hoeveel van die
vlieguren zijn met F-35s boven Nederlands grondgebied gemaakt?
De leden van de D66-fractie hebben kennis genomen van het proces
voorstel Herinrichting KNM en het realiseren van toekomstige kazerne ten
behoeve van de operationele marinierseenheden uit Doorn en de
Maritime Special Operations Forces. Deze leden hechten veel waarde aan
de afstemming met de Centrale Medezeggenschapscommissie (CMC).
Gezien de ervaringen met de oorspronkelijke verhuisplannen naar
Vlissingen en gebrekkige besluitvormende invloed wat de CMC kreeg,
willen deze leden na dit overleg met het CMC tussentijds, desnoods
vertrouwelijk, geïnformeerd worden over in welke mate er instemming is
en of er sprake is van onoverbrugbare meningsverschillen. Daarbij vragen
deze leden om een brede uitvraag te de doen onder personeel, qua
behoefte en verwachtingen. Naarmate dit tijdig gebeurt kan men volgens
deze leden beter nog de bezwaren, behoeftes, opmerkingen van militairen
en burgerpersoneel betrekken, wat een goed procesverloop te goede
komt. Zij vragen of de Minister bereid is dit te doen?
De leden van de D66-fractie begrijpen de behoefte en de aankoop van
Future Littoral All Terrain Mobility Patrouillevoertuigen. Tegelijkertijd
constateren deze leden dat geen MOTS of COTS-oplossing volledig
voldoet. Als er vervolgens wordt gesteld dat er dan maar gekozen zal
worden voor een MOTS/COTS-constructie lijkt dit onnodig risicovol. Zijn
er andere landen die diezelfde procedure hebben gevolgd voor dit
materieel of geheel tevreden zijn met COTS? De Minister stelt dat er een
onderzoeksfase wordt uitgevoerd om de risico’s zoveel mogelijk te
beheersen. Wat betekent de COTS/MOTS voor het DMP-proces? Dient er
dan niet een C-fase gehanteerd te worden? Kan de Minister de aanbesteding uiteenzetten aan de hand van het toetsingscriteria van de MOTS?
De leden van de D66-fractie maken zich zorgen over het feit dat er
chroom-6 is aangetroffen bij de FRISC-vaartuigen ondanks een verklaring
van de leverancier dat er geen kankerverwekkende stoffen zouden zijn
toegepast. Is (oud)personeel dat de FRISC heeft gebruikt op de hoogte
gesteld van het feit dat er chroom-6 is gebruikt? In welke mate komen zij
in aanmerking voor regelingen rondom chroom-6?
De leden van de D66-fractie constateren dat munitie een houdbaarheidstermijn heeft. Zij vragen hoe het staat het met de munitiedepots van
Defensie waar geëxpireerde munitie ligt op geslagen. Komen er risico’s
kijken bij het demilitariseren van munitievoorraden? Zo ja, welke? Deze
leden vragen of de Minister kan garanderen dat deze risico’s zijn ondervangen.
De leden van de fractie van de PVV hebben met belangstelling kennisgenomen van de onderliggende stukken en hebben over het brede
onderwerp dat thans op de agenda staat de volgende vragen en opmerkingen.
Met betrekking tot materieel wordt allereerst gewezen op de tekortkomingen aan de F-35. Deze leden vragen wat op dit moment het aantal
(bekende) gebreken aan het toestel is. In geval dit aantal niet noemenswaardig afwijkt van het aantal dat vorig jaar dan wel in de laatste
voortgangsrapportages bekend was, vragen de leden van de PVV-fractie
wat hiervan de oorzaak is. Zijn veel gebreken (nog) niet opgelost of komen
er juist nieuwe gebreken bij? Hoeveel tekortkomingen vindt de Minister
acceptabel? Voorts willen deze leden vragen of het klopt dat het toestel

8

nog steeds niet inzetbaar is bij onweer (vanwege risico op exploderende
brandstofleidingen). Hoe beoordeelt de Minister de omstandigheid dat de
inzet van het toestel voor lange tijd afhankelijk is van de weersomstandigheden en hoe kan het dat dit gebrek nog steeds niet is opgelost?
In verband met het nieuw verrezen probleem van vier kapotte motoren
vanwege zand op de vliegbasis Leeuwarden vragen de leden van de
PVV-fractie wat dit betekent voor de inzetbaarheid van het toestel,
aangezien elders op de wereld ook veel zand voorkomt. Ook vragen deze
leden of de Minister hun mening deelt dat het (in dit stadium) onacceptabel is dat er nog steeds problemen zijn met bevestigingsbouten, die
ofwel de verkeerde lengte hebben ofwel bij hoge snelheid lostrillen.
Tenslotte stellen de leden van de PVV-fractie vast dat de F-35 ernstige
geluidsoverlast veroorzaakt. Hoe verhoudt deze overlast zich tot de
bestaande geluidsnormen? Hoe zal deze situatie zijn als alle bestelde
toestellen in Nederland zijn? Kunnen de beoogde vlieguren dan wel
gemaakt worden? Is er een scenario mogelijk dat voor 5 miljard euro aan
vliegtuigen is gekocht, die door (onverwachte) geluidsoverlast veel vaker
aan de grond moeten blijven staan dan was beoogd? Deze leden willen zo
spoedig mogelijk inzicht verkrijgen in deze problematiek, omdat burgers
vanzelfsprekend recht hebben op bescherming tegen overlast die de
bestaande normen t.a.v. geluidshinder overstijgt.
De leden van de PVV-fractie concluderen dat met de F-35- toestellen
defecte vliegtuigen zijn gekocht, waarbij de (eerder door de Minister
geplaatste) kwalificatie «kinderziekten» absoluut niet meer passend is.
Deelt de Minister deze mening? In het verlengde hiervan vragen deze
leden of het kabinet bereid is om de F-35- toestellen die nog niet geleverd
zijn (kostenvrij) af te bestellen. De belastingbetaler kan immers niet
worden geacht om te betalen voor ondeugdelijke vliegtuigen (van zo’n 80
miljoen euro per stuk).
In dit kader wijzen deze leden ook op het feit dat onbemande vliegtuigen
vaak taken van bemande vliegtuigen kunnen overnemen. Zo kunnen de
onbemande MQ-9 Reaper toestellen die de luchtmacht krijgt worden
bewapend met precies dezelfde (Hellfire-) raketten als voor de F-35
worden gebruikt. Deze leden vragen het kabinet dan ook om hierop in te
zetten. Wat is de stand van zaken rond het onderzoeken van de
bewapening van de onbemande vliegtuigen?
De leden van de PVV-fractie zijn zeer ontevreden over de inkoop van
rijdend materieel. Zo zijn er voertuigen besteld die te zwaar waren voor
het chassis en zijn er voertuigen besteld die op landingsvaartuigen
moeten passen, maar te breed waren voor de laadklep daarvan. De laatste
fout betreft 550 vrachtwagens van Scania, die onbruikbaar zijn omdat de
bijpassende containers te hoog zijn. De Minister heeft aangegeven dat de
fabrikant dit gaat oplossen, maar de leden van de PVV-fractie vragen of
dat kan zonder verlies van kwaliteit of functionaliteit. De auto verlagen kan
bijvoorbeeld niet, omdat juist voor verhoging is gekozen om (berm)bombestendig te kunnen zijn.
De leden van PVV-fractie vragen hoe het kan dat herhaaldelijk fouten
worden gemaakt rond de inkoop van auto’s die niet voldoen aan de
operationele, technische en wettelijke normen (zelfs niet aan de simpelste
regels van de wegenverkeerswet). Voorts vragen deze leden hoe de
Minister garandeert dat dit niet nog een keer plaatsvindt. Hoe wordt het
inkoopproces concreet verbeterd?
De leden van de PVV-fractie betreuren de vertraging die optreedt bij de
vervanging van de onderzeeërs van de walrusklasse. Zij vragen om rond
die vervanging in te zetten op maximale betrokkenheid van Nederlandse
bedrijven. Ook vragen deze leden of rekening wordt gehouden met de
ervaringen die Australië heeft opgedaan met één van de partijen die rond
de vervanging van de onderzeeërs in beeld is: de Franse Naval group. Bij
de geannuleerde Australische bestelling voor onderzeeërs bij dit bedrijf
zou namelijk sprake zijn van ernstige kostenoverschrijdingen en vertra-

9

gingen, die voor de Nederlandse situatie natuurlijk vermeden dienen te
worden.
De leden van de PVV-fractie vragen (gelet op de aangenomen motie
hierover) nogmaals of gegarandeerd wordt dat geen nieuw radarstation
komt in Herwijnen.
Ook ten aanzien van het onderdeel personeel hebben de leden van de
fractie van de PVV grote zorgen. Deze leden zijn met name gericht op het
voornemen van de Minister om een «Defensiebrede cultuurverandering»
te creëren, waarbij in 2022 diversiteit en inclusiviteit worden ingebed in
alle initiële opleidingen. Deze leden zijn zeer teleurgesteld in de ontwikkeling dat ook Defensie ten prooi valt aan de linkse, politiek correcte
diversiteitscultus en vragen om dit onmiddellijk terug te draaien. Deze
leden zijn van mening dat juist Defensie een rol dient te hebben in het
verdedigen van de Nederlandse identiteit en cultuur en dat de implementatie van diversiteitsbeleid onze veiligheid niet verbetert.
De leden van de PVV-fractie vragen voorts of de Minister beseft dat de
prioriteitsstelling in het personeelsbeleid bijzonder fout is nu in een
situatie van zware onderbetaling en onderbezetting van militairen de
aandacht en het geld naar diversiteitsbeleid gaat, waar werkelijk niemand
binnen Defensie op zit te wachten. Ten aanzien van laatstgenoemd punt
wijzen deze leden ook op het rapport van het Sociaal en Cultureel
Planbureau «Grenzen aan de eenheid», waaruit onder meer blijkt dat ook
de meerderheid van vrouwen binnen Defensie geen voorkeursbeleid voor
vrouwen wenst. Genoemde leden willen graag de garantie van de
Minister dat binnen Defensie nimmer met vrouwen- en/ of allochtonenquota gewerkt gaat worden.
Tenslotte willen vragen de leden van de PVV-fractie wanneer de Minister
voornemens is het nieuwe loon- en functiegebouw voor Defensiemedewerkers van kracht te laten worden en hoe de vorig jaar door de Kamer
aangenomen motie Fritsma is uitgevoerd die ertoe strekt om vanuit
Defensie geen leningen meer te verstrekken aan Turks- Nederlandse
militairen in verband met de afkoop van de Turkse dienstplicht (Kamerstuk
35 570 X, nr. 36). Kunnen deze leden logischerwijs aannemen dat sinds
aanname van bedoelde motie geen enkele lening meer is verstrekt voor
bedoeld doel? Zo nee, hoeveel leningen zijn er dan nog verstrekt en
waarom is de door de Kamer aangenomen motie niet uitgevoerd?
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de stukken voor
het schriftelijk overleg Personeel/Materieel Defensie. Zij hebben nog
enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie zijn blij dat er volgend jaar wederom meer
geld naar Defensie gaat. De extra investeringen in Defensie in de
afgelopen kabinetsperiode krijgen langzaam effect. De bestemming van
het extra geld komt wat deze leden betreft goed terecht: voor munitie en
veteranenzorg. Geld voor extra munitie is hard nodig. En er gaat meer
geld naar het Nationaal Fonds Ereschuld om veteranen te vergoeden voor
de schade die zij hebben opgelopen tijdens missies in het buitenland. Het
belang hiervan staat voor de leden van de CDA-fractie buiten kijf.
Daarnaast krijgt Defensie meer geld om de onderhoudsachterstanden te
verkleinen en het vastgoed te verduurzamen. Het vastgoed van Defensie
is vaak sterk verouderd, niet duurzaam en niet toekomstbestendig.
Defensie heeft onvoldoende middelen voor het herstel en onderhoud van
al het vastgoed. In 2019 hebben de leden van de CDA-fractie de regering
verzocht Defensie nadrukkelijk aan te laten sluiten bij en gebruik te laten
maken van rijksbreed beschikbaar gestelde middelen voor het realiseren
van klimaatdoelen. Deze leden vragen de Minister aan te geven hoe er
invulling wordt gegeven aan deze motie.
De leden van de CDA-fractie kunnen niet vaak genoeg onze waardering
uitspreken voor het werk dat het Defensiepersoneel uitvoert voor

10

Nederland. Tegelijkertijd is waardering uitspreken niet voldoende. Voor
een veiliger Nederland is beter loon voor militairen noodzakelijk. Op dit
moment schieten we daarin ernstig tekort. Salarissen van leidinggevende
militairen liggen regelmatig op de armoedegrens. De bijna tienduizend
vacatures maken pijnlijk duidelijk dat Defensie problemen heeft met het
werven en vooral het behouden van personeel. Elke dag dat er geen
fatsoenlijke loonsverhoging komt zijn er militairen die op zoek gaan naar
ander werk. De leden van de CDA-fractie zijn bezorgd over de voorgestelde salarisverhoging. Deze is minder dan het verwachte inflatiepercentage. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister op welke manier
hij wel met een CAO-voorstel kan komen die uiting geeft aan de
waardering die we hebben voor het Defensiepersoneel.
De leden van de CDA-fractie danken de Minister voor het instellen van de
commissie Schrijnende Gevallen AOW-gat Militairen. Deze leden kijken uit
naar de uitkomsten van dit onderzoek. Deze leden vragen de Minister aan
te geven wanneer het rapport wordt opgeleverd.
Het onderwerp «Informatievoorziening- en technologie» staat terecht
hoog op de agenda van het Ministerie van Defensie en wordt prominent
beschreven in Defensievisie 2035. De leden van de CDA-fractie hebben
zorgen ten aanzien van de realisatiemogelijkheden van de IT-ambities van
Defensie. Eerdere verbeterplannen hebben te weinig opgeleverd, de
doelstellingen voor de aangekondigde IT-uitgaven zijn vaag geformuleerd,
de IT-governance binnen Defensie is onrijp en de JIVC-organisatie
presteert onvoldoende. De leden van de CDA-fractie hebben een aantal
vragen over de IT-ambities van Defensie. Is de Minister bekend met de
speech die de Commandant der Strijdkrachten (CDS) op de
Defensietop-dag (8 oktober jl.) heeft gehouden. Is de Minister het eens
met de boodschap van de CDS, namelijk dat er een nieuwe schets van de
krijgsmacht moet worden gemaakt? Zo ja, kan de Minister dan ook
aangeven welke rollen Informatiegestuurd Optreden (IGO) en digitalisering in die nieuwe, getransformeerde krijgsmacht spelen?
De in februari door de Staatssecretaris aangeboden brief «Defensie
Duurzaam Digitaal» stelt dat er tot 2035 per jaar zo’n 2 miljard euro extra
nodig is voor de digitalisering van de krijgsmacht. Hoe wordt deze
digitaliseringsslag bekostigd? Hoe gaat de Minister voorkomen dat er
opnieuw enorme bedragen voor digitalisering worden uitgegeven, zonder
dat er duidelijkheid is over de militaire effectiviteit die dit moet opleveren?
Welke mogelijkheden ziet de Minister om de digitalisering van onze
krijgsmacht structureel met partnerlanden, zoals Duitsland, België en
Frankrijk, op te pakken? Dit zou immers tot kostenbesparing en reductie
van (ondersteunend) IT-personeel kunnen leiden. Kan de Minister in dit
kader aangeven welke besparing wordt verwacht van de samenwerking
met Duitsland in het programma TEN? Kunnen ook substantiële
voordelen bij andere IT-programma’s worden bereikt? Technisch
personeel is schaars op het moment. En daar waar werving nog enigszins
lijkt te lukken is het behoud lastiger. Hoe verhoudt deze problematiek zich
met de ambitie om uit te breiden met grote aantal IV/ICT personeel
(inbegrepen Cyber en Datascience)? Welke mogelijkheden ziet de Minister
om het tekort aan kennis bij het Joint Informatievoorziening Commando
aan te vullen door middel van verregaande samenwerking met de markt?
Waarom biedt het huidige consortium dat bezig is met GrIT geen
oplossing voor (een deel van) het personeelstekort? De leden van de
CDA-fractie vragen wat de status is van de diverse blokken van GrIT.
De leden van de CDA-fractie maken zich grote zorgen over het project
vervanging onderzeeboten. De urgentie lijkt te ontbreken en er lijkt meer
oog te zijn voor het proces en de prijs dan voor de doelstelling namelijk:
«De beste boot voor onze mannen en vrouwen van de marine.» Oorspronkelijk zouden de eerste nieuwe boten in 2025 in de vaart komen, dat zou
nu 2028 worden en het begint er steeds meer op te lijken dat de

11

vervanging van de onderzeeboten nog vele jaren langer gaat duren, nu de
Minister op 27 oktober 2021 schreef dat een substantiële aanpassing van
de huidige planning wordt voorzien en dat er derhalve extra levensverlengend onderhoud nodig zal zijn (Kamerstuk 34 225, nr. 34). Dit kost vele
miljoenen euro’s extra. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister
aan hoeveel meer tijd hij denkt en of de Minister de Kamer kan garanderen dat deze miljoenen niet ten koste gaan van het budget van het
vervangingsproject?
De leden van de CDA-fractie zijn echter wel positief over de openheid die
de Minister middels deze brief geeft over het proces en de gebreken
ervan. De CDA-fractie vraagt zich echter af of het nuttig is om onder deze
tijdsdruk een doorlichting/onderzoek te doen naar de kennis en capaciteit
van zowel binnen als buiten Defensie met betrekking tot het managen van
het vervolgproces. Deze leden vragen of het inmiddels niet duidelijk is dat
het doorgaan met drie partijen te veel vraagt van de kennis en expertise
die bij Defensie aanwezig is. Kan die tijd niet beter worden gebruikt om
het proces anders in te richten met advies vanuit de industrie waar de
kennis om dergelijke complexe projecten te managen nog veelvuldig
aanwezig is?
Vanuit de industrie is meermaals gewaarschuwd voor mogelijke vertragingen door verder te gaan in concurrentiestelling met drie partijen en het
daardoor niet kunnen inschakelen van de kennis en expertise uit de
industrie. Zo ook in het FD-artikel van 31 oktober 2021, waarin de
branches nogmaals het belang van inschakeling van de industrie in deze
fase benadrukken. Bovendien zijn er meerdere moties aangenomen die
hebben verzocht om de kennis en expertise van de Nederlandse industrie
te betrekken ten behoeve van het behouden van strategische autonomie
om de onderzeeboten gedurende de gehele levensduur in stand te kunnen
houden. Ook de CDA-fractie heeft eerder aandacht gevraagd voor het
betrekken van de industrie ten behoeve van een goed proces en het
waarborgen van strategische autonomie. In de antwoorden op de feitelijke
vragen geeft de Minister aan dat de kaders voor de motie van het lid
Bruins Slot c.s., die verzoekt om «ontwerp, ontwikkeling, bouw, instandhouding en eindregie van onderzeeboten binnen de gouden driehoek te
accommoderen.» (Kamerstuk 31 125, nr. 96) zijn afgestemd in de MCOV
voor de start van de dialoog. In de brief van 27 oktober jl. leest de
CDA-fractie echter niets over inschakeling de Nederlandse industrie. Kan
de Minister gedetailleerd aangeven of en hoe die kaders daadwerkelijk
uitvoering geven aan de motie Bruins Slot c.s.? Zorgen die kaders voor
betrokkenheid van de Nederlandse industrie in alle fasen van het proces?
Kan de Minister aangeven of hij zelf de kaders afdoende acht om te
voldoen aan de invulling van de motie Bruins Slot c.s.? En zijn deze
zodoende onderdeel van het eisenpakket dat voorligt in de dialoogronde
van december? Kan de Minister daarin meenemen dat de industrie zelf
stelt dat zij betrokken dient te worden in deze fasen om later in staat te zijn
een bijdrage te kunnen leveren aan de instandhouding en onderhoud?
Nederland is al jaren wereldwijde koploper wat betreft radarsystemen. De
Kamer heeft vorig jaar uitgebreid stilgestaan bij de SMART-L radars, de
moderne luchtverdedigingsradars. In Wier is in 2020 een SMART-L-radar
geplaatst. Deze nieuwe radar wordt op dit moment getest. Hoe verlopen
deze testen? De leden van de CDA-fractie zijn blij dat er bij de radar in
Wier rekening wordt gehouden met de geluidsnorm en geluidbeleving in
de omgeving. Met het plaatsen van een koepel over de radar laat de
Minister zien tegemoet te komen aan de zorgen die leven in de gemeente
Waadhoeke en de inwoners van Wier. Zolang de radar nog niet aan de
geluidsnorm voldoet en er nog geen merkbare reductie is aangetoond,
blijft het gebruik van de radar beperkt van maandag tot en met vrijdag van
08:00 tot 19:00 uur. De leden van de CDA-fractie zijn benieuwd wat dit
betekent voor de testen die worden gedaan en welke invloed dit heeft op

12

de bewaking van het luchtruim. Vorig jaar heeft de CDA-fractie een
duidelijk standpunt ingenomen over de mogelijke plaatsing van de
SMART-L radar in Herwijnen. De radarlocatie in Herwijnen was qua
stralingsbelasting voor de bevolking een heel slechte locatie in Nederland.
Daarom heeft deze Kamer vorig jaar de regering verzocht de
rijkscoördinatieregeling-procedure in Herwijnen stop te zetten en een
alternatieve locatie voor de SMART-L radar te zoeken. Waarom is de RCR
conform de motie Van Helvert voor Herwijnen nog steeds niet gestopt? De
leden van de CDA-fractie zijn benieuwd naar de voortgang van de
zoektocht naar een alternatieve locatie.
De leden van de SP-fractie wensen ter inleiding op de punten die in dit
schriftelijk overleg worden voorgelegd een algemene opmerking maken
over de relatie tussen beide hoofdonderwerpen van het WGO. Naar het
oordeel van deze leden heeft de regering in de afgelopen jaren de
verkeerde prioriteiten gelegd in de afwegingen van de diverse behoeften.
De schrijnende werkelijkheid van vandaag is dat het thema’s betreft
waarvan de ene, het materieel-beleid, voortvarend gaat en het personeelsbeleid ronduit slecht. Een zogeheten kritische prestatie-indicator stelt dat
het vijfjaars-gemiddelde van de investeringsquote 24,2% wordt. Het door
de NAVO opgelegde doel was 20%. Dat is in 2020 al bereikt, dus de
militaire investeringen gaan geweldig.
Het personeelsbeleid is ronduit armetierig. Het aantal vacatures is
onverminderd hoog. Het meest recente CAO-bod van Defensie is onder de
maat. En dat terwijl de afgelopen jaren de begroting alleen maar omhoog
is gegaan. Het is duidelijk waar de prioriteiten liggen. Dat is bij «de
ijzerwinkel» die tevens de economische stimulans voor de internationale
bewapeningseconomie is. Die wapeneconomie draait op volle toeren.
Dat leidt deze leden tot de vraag of de Minister bereid is deze prioriteitenstelling om te gooien en absolute voorrang te geven aan het personeelsbeleid?
De leden van de SP-fractie willen de volgende personeelsbeleidskwestie
voorleggen.
De verhoging van de AOW-leeftijd van enkele jaren geleden heeft een
sociaal probleem voortgebracht dat ook een groep personeelsleden van
Defensie onevenredig hard heeft getroffen. Dat heeft de laatste jaren tot
een campagne van betrokken (oudere) militairen geleid. De leden van de
SP-fractie hebben hier al jaren geleden aandacht voor gevraagd. Dat
resulteerde vorig jaar in de aangenomen motie Kerstens/Karabulut. Doel
«het instellen van een onafhankelijke commissie die als taak krijgt de
omvang van dit probleem in kaart te brengen, alsook in het eerste
kwartaal van 2021 te komen met aanbevelingen voor mogelijke oplossingen» (Kamerstuk 35 570 X, nr. 25) Die commissie is er gekomen en
staat o.l.v. dhr. Van Zon. De motie is door Staatssecretaris Visser zo
uitgelegd dat het mandaat voor de commissie alleen «schrijnende
gevallen» betreft. De commissie heeft inmiddels meer dan 1.000 mailtjes
gehad van leden van de achtergestelde groep. Een afschrift was aan leden
van de vaste Kamercommissie voor Defensie gericht.
De Leden van de SP-fractie zijn van mening dat er een structurele
oplossing voor de gehele groep moet komen, zoals de motie ook stelt en
niet alleen over individuele schrijnende gevallen gaat. Is de regering
bereid de opdracht van de commissie te wijzigen?
Een ander hoofdpunt in het personeelswerk van de SP-fractie in het
Defensiebeleid is het werken met gevaarlijke stoffen bij Defensie. Daarbij
hebben de leden van de SP-fractie op dit moment twee zaken. Coördineert
Defensie de afhandeling van de chroom-6 schaderegeling met Sociale
Zaken? Hoe staat het met plan om einde te maken aan het gebruik van
chroom-6 en andere gevaarlijke stoffen bij Defensie? Hoe staat het met de
beveiliging van personeel bij het werken met gevaarlijke stoffen?

13

Vrijdag 22 oktober 2021 meldde de website van Defensie dat er een
overeenkomst over arbeidsvoorwaarden is gesloten. Dat wordt aan het
personeel voorgelegd en begin december moet duidelijk zijn of er een
overeenkomst is. Half mei was er een kleine actie van de militaire
vakbonden bij de Tweede Kamer waardoor leden van de SP-fractie de mok
«niet mokken +2,5% dokken» op hun bureau hebben staan. «Een
loonsverhoging met terugwerkende kracht van 1% per 1 januari 2021 en
een tweede verhoging van 0,4 procent per 1 januari 2022. Naast de
loonsverhoging is er voor iedere medewerker een incidentele uitkering
van 1.000 euro bruto. Dat is lang niet de naar het oordeel van de leden
van de SP-fractie toch al bescheiden 2,5% die de personeelsvertegenwoordigers vroegen. Dit jaar wordt er ook een inflatie van 2% verwacht. Het
bod is dus niet dekkend om de gestegen kosten van levensonderhoud te
voldoen. Hoe denkt de Minister in het licht van het enorme aantal
vacatures, 9.200, aan het werven van nieuw personeel? Vreest de Minister
niet dat het met zo’n karig bod amper mogelijk is de uitstroom te stuiten,
laat staan een grote instroom te bevorderen? De leden van de SP-fractie
zijn van mening dat dit een sprekend voorbeeld is van de totaal verkeerde
prioriteitsstelling «die in de inleiding is aangegeven.
De Minister schreef in een brief op 7 oktober 2021 dat de SMART-L-radar
uitgerust zal worden met een koepel. Dat gebeurt voor de radar in Wier en
ook voor de zuidelijke radar, waarvoor nog geen vestigingsplaats is
vastgesteld. In de beslissing over het aanbrengen van een koepel op de
SMART-L is het vreemd dat dat het nog twee jaar duurt. Bovendien zijn de
ingenieurs niet zeker of het volledig afdoende is om de geconstateerde
overlast te voorkomen. Dat roept vele vragen op over de voorbereiding
van de bouw en plaatsing van deze radar.
De leden van de SP-fractie vragen of ook de SMART-L-radar die op
marineschepen staat of komt van een koepel wordt voorzien. Indien dat
niet zo is, waarom niet? Voorts vragen de leden van de SP-fractie of over
dit uitstel een afspraak met de NAVO en/of de VS is gemaakt. Is de
conclusie gerechtvaardigd dat dit uitstel ook een uitstel op een inschakeling van de Nederlandse militaire infrastructuur in het Amerikaanse
raketschild? Zo ja, hoe lang duurt dit uitstel?
Met betrekking tot de beslissing over de vestiging van een zuidelijke radar
achten de leden van de SP-fractie het ongewoon dat in de brief van
7 oktober 2021n «Herwijnen» nog steeds niet uitgesloten wordt als
vestigingsplaats. Deze leden vragen of het juist is dat de plaats Zuilichem
als locatie wordt gefluisterd, althans of het juist is dat die optie er is?
Zuilichem ligt direct aan de overkant van de Waal tegenover Herwijnen.
Als de radar daar komt, afhankelijk van de exacte locatie, zou het kunnen
dat hij zelfs nog dichterbij Herwijnen staat dan de huidige beoogde
locatie. Dan wordt Herwijnen tussen twee radars bestraald. De leden van
de SP-fractie dringen er bij de Minister op aan een dergelijke keuze niet te
maken.
De leden van de SP-fractie hebben met gemengde gevoelens gereageerd
op de beslissing over de order voor een nieuwe onderzeeboot. Deze leden
zijn tevreden over het uitstel om tot een beslissing over de bouw van een
nieuwe onderzeeboot over te gaan. Deze tijd kan benut worden om een
strategische heroverweging te maken om in het geheel af te zien van deze
onderzeeboot. De leden van de SP-fractie hebben er nooit twijfel over
laten bestaan dat Nederland af moet zien van deelname in het hoogste
geweldsspectrum. Bijgevolg moeten andere militaire middelen gekozen
dan de deelname aan een wapenwedloop.
De leden van de SP-fractie hebben de voorkeur voor een andere politieke
prioriteit, zoals bekend vervat in de leus dat het beter is onderwijzers aan
te stellen dan onderzeeboten aan te schaffen. Inmiddels werpt de
beslissing over langdurige vertraging de vraag op wat er met de oude
Walrusklasse gaat gebeuren. Een opknapprogramma? En hoe lang
moeten die walrussen dan mee? Wanneer kunnen de Kamer een

14

begroting voor die update verwachten? De leden van de SP-fractie zijn
van mening dat nu het geschikte moment is om helemaal afzien van het
onzalige plan voor nieuwe onderzeeboten.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Defensiebegroting en de overige geagendeerde stukken en hebben
de volgende vragen.
De leden van de PvdA-fractie lezen in de Inzetbaarheidsrapportage dat de
operationele gereedheid onder druk staat. Dit is vooral het gevolg van de
personeelstekorten bij Defensie. Deze zijn de afgelopen jaren eerder
toegenomen dan afgenomen ondanks de toegezegde inspanningen.
Ongeacht de woorden over het belang van het personeel, lijkt de
daadkracht te ontbreken als het gaat om de daadwerkelijke waardering.
Deze leden vragen of de Minister zich kan voorstellen dat Defensie als
werkgever hiermee niet aantrekkelijk is. Hoe denkt de Minister de
concurrentie met de markt aan te kunnen als de waardering voor het
personeel, die ook nog te maken hebben met een bijzondere rechtspositie,
hierbij achter blijft? Deze leden achten het zorgelijk dat het personeelstekort zich al jaren voortzet door en de vooruitzichten niet goed zijn. Los
van de werving van de nieuw personeel is ook het behoud van personeel
een punt van zorg.
Zij vragen wat de Minister concreet gaat doen om van Defensie een
moderne werkgever te maken die met name het jonge en operationele
militaire personeel eerlijk beloond wordt voor haar taken, verantwoordelijkheden en gebrachte offers. Welke wijziging heeft de Minister voor ogen
om te komen tot een modern organisatie-, personeels- en beloningsmodel?
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de cijfers in de
personeelsrapportage waarin Defensie tevens een HR-transitie aankondigt
die behelst dat de focus van het kwantitatief vullen naar het kwalitatief
verbeteren van de personele gereedheid verschuift. Zij vragen hoe de
vorderingen op dit gebied inzichtelijk gemaakt zullen worden. Wat
betekent kwantiteit vullen precies en welke gevolgen heeft dit voor het
kwantitatief vullen? Welke keuzes zullen hierbij gemaakt worden? De
leden van de PvdA-fractie vinden het onduidelijk wat deze HR-ttransitie
betekent. Welke doelen zijn er gesteld aan deze transitie?
De vulling voor militair personeel komt naar verwachting in 2022 uit op
gemiddeld 79,4%, ruim onder de norm van 90%. De begroting bevat geen
meerjarig tijdpad voor de prognoses van ontwikkeling van de vulling. De
leden van de PvdA-fractie vragen hoe de ontwikkeling van de militaire
vulling in de jaren na 2022 eruit ziet en welke doelen er zijn gesteld.
Wanneer zal de militaire vulling weer aan de norm van 90% militaire
vulling voldoen?
De Minister geeft ook aan dat er ambities zijn als het gaat om diversiteit
en inclusiviteit in het personeelsbestand, waarbij er ook streefcijfers voor
instroom en doorstroom van vrouwelijk personeel zijn genoemd. De leden
van de PvdA-fractie vragen wat de beoogde samenstelling is van de
man/vrouw verhouding en hoe dat is vertaald in streefcijfers.
Verder valt het deze leden op dat de vulling van het burgerpersoneel
weliswaar geen tekorten kent maar wel dat er gezien de leeftijdssamenstelling in de komende jaren sprake zal zijn van een relatief grote
uitstroom van burgerpersoneel. Hoe anticipeert Defensie op deze
uitstroom om de bezettingsgraad van het burgerpersoneel te behouden?
De leden van de PvdA-fractie constateren dat het tekort aan militair
personeel doorwerkt in de gehele organisatie; onvoldoende personele
gereedheid heeft een negatief effect op de materiele gereedheid en de
geoefendheid. De materiële gereedheid is onder de norm als gevolg van
een disbalans tussen de behoefte en het huidige instandhoudingsbudget
en tekorten in personele capaciteit. Ook de geoefendheid behoeft

15

versterking, hetgeen door knelpunten in de personele en materiele
gereedheid bemoeilijkt wordt, aldus deze leden.
Hoewel het Defensiematerieelbegrotingsfonds de investeringen en
onderhoudskosten van materieel per krijgsmacht, vastgoed of IT
weergeeft,is het onduidelijk hoe groot het verschil is tussen de behoefte
en budget en wat noodzakelijk is om de gereedheid op orde te brengen
omdat in de toelichting bij het Defensiematerieelbegrotingsfonds het
verschil tussen budget en behoefte wel is benoemd, maar verder niet is
uitgewerkt. Ook is het onduidelijk hoe de extra middelen en die inzet van
die middelen gaan zorgen voor een verbetering van de gereedheid.
Deze leden vragen of er een duidelijker overzicht kan komen van welke
middelen waaraan en waarom besteed worden en in welke mate deze
middelen bijdragen aan het verbeteren van de inzetbaarheid en
gereedheid. Wat zal in welke mate bijdragen van verbetering voor de
inzetbaarheid en de gereed en welke middelen zijn hierbij beschikbaar en
welke middelen zijn hierbij nodig?
Hetzelfde is volgens deze leden van toepassing op het strategisch
vastgoedplan waarbij er ook onvoldoende middelen beschikbaar zijn om
de onderhoudsachterstanden weg te werken en onduidelijk is wat nu het
daadwerkelijke verschil is tussen behoefte en beschikbare middelen. Een
volgend kabinet zou moeten gaan schrappen in de vastgoedportefeuille,
deze begroting gaat echter uit van het bestaande. De leden van de
PvdA-fractie vragen op welke manier hiermee rekening is gehouden met
de inzet van de (extra) middelen?
Ook blijkt uit Duurzaam Digitaal Defensie IT dat er een (jaarlijkse)
mismatch is tussen middelen en behoefte. In hoeverre worden de extra
middelen hier ingezet en met welke beoogd doel? Wat is het netto
resultaat van de extra middelen, is het tekort hiermee opgelost? Hoe hoog
is de eventueel resterende mismatch? Zou voor IT-middelen zelfs een
overschot kunnen ontstaan?
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de instandhoudingsuitgaven
gericht op alle activiteiten om materieel, ICT-middelen en infrastructuur
gereed te houden voor gebruik en inzet ook te maken hebben met een
financiële kloof tussen de instandhoudingsbehoefte en het beschikbare
budget. Zij vragen of er een duidelijker inzicht gegeven kan worden in de
grootste instandhoudingsknelpunten op dit moment. Wat is de concrete
impact op de gereedheid? Tenslotte vragen de leden van de PvdA-fractie
of er in de toekomst ook een instandhoudingsbijlage voor de materieel
artikelen en het IT-artikel komt.
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen heeft de Kamer de regering de
opdracht gegeven om o.a. € 300 miljoen structureel toe te voegen aan de
begroting van het Ministerie van defensie met het oog op het verbeteren
van (achterstallig) onderhoud van vastgoed, defensiematerieel en IT. Deze
middelen zijn door de regering bij nota van wijziging d.d. 5 oktober 2021
aan de begroting voor 2022 toegevoegd. De leden van de GroenLinksfractie verzoeken de Minister een nadere specificering te geven van
waaraan de € 290 miljoen die direct aan het Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt toegevoegd concreet zal worden besteed of, indien dit nu
nog niet mogelijk is, een indicatie te geven van wanneer deze plannen
gefinaliseerd zullen zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat 20% van de militaire
functies al geruime tijd onvervuld zijn en dat uit de diverse personeelsrapportages blijkt dat fatsoenlijk loon en doorgroeimogelijkheden hierin
belangrijke knelpunten zijn. Deze leden vragen op welke termijn de Kamer
mag verwachten dat de sociale partners en de Minister tot (gezamenlijke)
conclusies komen over de bevindingen van de paritaire commissie. De
leden van de GroenLinks-fractie vragen tevens waarom het rapport van de
paritaire commissie niet aan de Kamer is gestuurd en of de Minister er
zorg voor kan dragen dat dit alsnog gaat gebeuren.

16

De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de antwoorden op gestelde
feitelijke vragen inzake deDefensiebegroting dat de Minister beleidskeuzes
over mogelijke specialisatie van de krijgsmacht overlaat aan een nieuw
kabinet. Hoewel deze leden begrijpen dat majeure beslissingen over de
inrichting van defensie genomen dienen te worden door een missionair
kabinet, wijzen zij er wel op dat de Kamer reeds in 2020 middels de
aangenomen motie Van den Nieuwenhuijzen/Belhaj (Kamerstuk 35 570 X,
nr. 39) het kabinet heeft verzocht om gedetailleerde scenario’s voor
specialisatie uit te werken en die scenario’s aan de Kamer voor te leggen.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat zij nog geen uitgewerkte scenario’s hebben ontvangen, en de motie dus niet is uitgevoerd.
Deze leden verzoeken de Minister dit alsnog te doen, zodat een volgend
kabinet voortvarend aan de slag kan met het maken van essentiële
beleidskeuzes omtrent specialisatie die afgelopen kabinetsperiode helaas
zijn blijven liggen.
De leden van de GroenLinks-fractie wijzen erop dat het cyberdomein een
steeds groter deel uitmaakt van de landsverdediging en dat deze trend
zich naar alle waarschijnlijkheid de komende jaren voort zal zetten.
Tegelijkertijd is onze Defensieorganisatie nog altijd gericht op een
ouderwets – en tot op zekere hoogte achterhaald – concept van landsverdediging, waarbij de primaire dreiging wordt verwacht te land, ter zee en
in de lucht. De leden van de GroenLinks-fractie pleiten al langer voor het
herzien van dit paradigma, door een Cybermacht in te richten als
afzonderlijke organisatietak. De Minister stelt hiertegen als bezwaar dat
teveel transparantie inzake het cyberdomein in het kader van de nationale
veiligheid onwenselijk is. Een soortgelijk argument wordt door de Minister
gehanteerd om het verzoek van de leden van de GroenLinks-fractie, om de
budgetten voor de MIVD en het Defensie Cybercommando openbaar te
maken, af te wijzen. De leden van de GroenLinks-fractie verzoeken de
Minister nader in te gaan op deze door hem gepercipieerde risico’s voor
de nationale veiligheid bij «teveel» transparantie over de inzet van
Defensie in het cyberdomein en wat dit domein daarin anders maakt dan
andere domeinen waarin defensie actief is. Deze leden vragen daarbij ook
in te gaan op de vraag of het niet juist ook een meerwaarde heeft om
potentiele vijanden af te schrikken middels stevige «posture» op het
gebied van cyber. Ook vragen de leden van de GroenLinks-fractie de
Minister om alsnog de reeds door hen in de feitelijke vragenronde
gestelde vraag te beantwoorden, waarom transparantie over het budget
op hoofdlijnen voor de AIVD blijkbaar géén risico voor de nationale
veiligheid is, en hier bij de MIVD wel sprake van zou zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met zorg kennisgenomen van
berichten dat China in augustus van dit jaar een test heeft uitgevoerd met
een hypersonische raket en dat geïnformeerde bronnen concluderen dat
China verbazingwekkend veel voortgang heeft geboekt bij de ontwikkeling
van dit wapen. Deze leden vrezen dat de doorontwikkeling van de
hypersonische raket door China, de VS, Rusland en mogelijk Noord-Korea
het bestaande nucleaire evenwicht kan aantasten, aangezien momenteel
geen pasklare verdediging tegen deze raketten bestaat. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen of de Minister deze vrees deelt en of hij met
hen van mening is dat het noodzakelijk is dat Nederland en haar bondgenoten investeren in de ontwikkeling van een defensieve capaciteit om
hypersonische raketten mee uit te schakelen.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn verheugd dat er toch andere
locaties mogelijk blijken voor de plaatsing van de SMART-L radar in
Herwijnen. Wel bevreemdt het deze leden dat het tot recent heeft geduurd
dat deze opties naar voren zijn gekomen en de Kamer in meerdere brieven
en tijdens meerdere debatten van het kabinet te horen heeft gekregen dat
er geen geschikte alternatieve locaties waren voor de plaatsing van de
radar. Deze leden vragen de Minister waarom de geïdentificeerde
alternatieve locaties niet eerder zijn opgemerkt door het ministerie en of

17

met de huidige kennis de eerder door Defensie uitgevoerde oriëntatie
naar alternatieve locaties onvoldoende nauwkeurig en/of vooringenomen
is geweest.
De leden van de GroenLinks-fractie zien dat met de procedures rond de
luchthavenbesluiten voor Woensdrecht, De Peel en Gilze-Rijen wordt
voorgesorteerd op een succesvolle uitkomst, terwijl dit uiterst ongewis is
gelet op de bezwaren van gemeenten, omwonenden en de ruimte voor de
depositie van stikstof. Deze leden vragen de Minister naar het scenario dat
hij voor zich ziet wanneer één of meerdere luchthavenbesluiten geen
doorgang kunnen vinden. Deze leden vragen of dit dan zal betekenen dat
de vliegbewegingen op de andere militaire luchthavens zullen toenemen
en wat dit betekent voor de lokale stikstofdepositie en geluidsoverlast
aldaar. De leden van de GroenLinks-fractie vragen of overwogen is om de
benodigde vlieguren te verkrijgen door vliegoefeningen uit te voeren bij
de Baltische staten, zoals in het kader van de NATO Enhanced Forward
Presence, aangezien de Baltische staten juist prijs stellen op deze militaire
activiteit in het kader van de afschrikking.
Defensie bezit ongeveer 30.000 hectare aan oppervlakte, grotendeels
oefen- en schietterrein. Dit zijn ruim 45.000 voetbalvelden aan ruimte,
waarvan een groot deel natuur is. Zo bevindt 30% van het Nederlandse
areaal hei-schraal grasland zich op defensieterrein. De leden van de
GroenLinks-fractie constateren dat in 2012 voor het laatst in kaart is
gebracht hoe het stond met de gezondheid van de natuur in beheer van
defensie. Deze leden verzoeken de Minister een nieuw onderzoek in gang
te zetten, en waar nodig bij te sturen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
agenda van het schriftelijk overleg over het personeel en materieel van
Defensie. Naar aanleiding daarvan hebben zij een aantal vragen en
opmerkingen.
Allereerst hebben deze leden enkele vragen over het personeel. Zij
constateren dat onlangs is vastgesteld dat respectievelijk 1 en 0,4%
loonsverhoging voor militairen het maximaal haalbare is. Aangezien deze
verhoging minder is dan de huidige feitelijke inflatie zal het voor militairen
moeilijk zijn hierin veel waardering voor hun werk te ontdekken. De leden
van de ChristenUnie-fractie vragen of de Minister deze mening met hen
deelt. Hoe verhouden de lonen voor militairen zich tot de lonen van ander
overheidspersoneel?
Hoewel deze leden beseffen dat Defensie over de hele linie met tekorten
te maken heeft, vragen zij of met deze maximale ruimte die het personeel
geboden wordt, wel de juiste prioriteiten binnen het beschikbare budget
zijn gesteld. Zou het personeel niet een hogere prioriteit moeten krijgen,
aangezien dat ook een cruciale rol speelt bij het herstel van de inzetbaarheid en gereedheid? De leden van de ChristenUnie- vragen hierop en
reactie van de Minister.
Zij vragen of de Minister het met hen eens is dat een dergelijke loonsverhoging niet veel zal bijdragen aan de wervingskracht die nodig is voor het
terugbrengen van het aantal vacatures. Heeft Defensie hoe dan ook
voldoende budget om deze mensen te betalen, mochten zich opeens
voldoende geschikte kandidaten melden voor deze vacatures?
Aangezien de Minister in het kader van de aangekondigde HR-transitie
heeft laten weten dat de focus minder op het vullen van alle vacatures zal
zijn, maar meer op het kwalitatief verbeteren van personele gereedheid,
betekent dit dan dat er ook vacatures zullen gaan vervallen? Over welke
functies gaat dit dan met name?
Is geldgebrek ook de voornaamste reden dat er nog steeds geen nieuw
loongebouw is, aangezien dit onder de huidige omstandigheden niet te
betalen zou zijn?

18

Ten aanzien van het verbeteren van de inzetbaarheid en de gereedheid
van het materieel vragen deze leden zich af wat het gevolg is van het feit
dat het beschikbare budget en de instandhoudingsbehoefte niet op elkaar
aansluiten? Betekent dit dat het probleem van achterstallig onderhoud
daarmee verder zal toenemen en daarmee de inzetbaarheid en de
gereedheid ook steeds moeilijker hersteld zullen kunnen worden? Kan de
Minister dit toelichten?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met zorg kennisgenomen
van het feit dat de besluitvorming over de vervanging van de onderzeebootcapaciteit vertraging heeft opgelopen en dat daarmee de vervanging
van de Walrusklasse niet op tijd gerealiseerd zal zijn. Kan de Minister
aangeven welke extra kosten dit met zich mee gaat brengen, namelijk als
gevolg van het feit dat de huidige onderzeeërs langer zullen moeten
doorvaren? Gaan die extra kosten af van het beschikbare budget voor de
aanschaf van de nieuwe schepen?
Zij vragen of de Minister het met hen eens is dat de vertraging die nu
opgelopen wordt het gevolg is van de keuze om met drie werven te gaan
praten in plaats van meteen al de keuze te maken voor die kandidaat-werf
waarvoor geldt dat deze bij ontwikkeling, bouw en onderhoud de
Nederlandse zogenoemde gouden driehoek van bedrijven met strategische kennis en kunde op dit gebied maximaal zal kunnen en willen
betrekken, zoals de motie-Bruins Slot ook van de regering heeft gevraagd?
Deze leden maken zich zorgen over de mogelijkheid dat politieke druk uit
de betrokken landen waar de kandidaat-werven gevestigd zijn uiteindelijk
een rol in de uiteindelijke beslissing gaat krijgen. Is de Minister het met
deze leden eens dat zulke politieke druk geen rol zou mogen spelen in de
besluitvorming? Kan de Minister uitsluiten dat dergelijke politieke druk, al
dan niet op de achtergrond en in welke vorm dan ook, een rol gaat spelen
in de keuze voor een werf? Is er nu al sprake van dergelijke druk en is de
Minister bereid de Kamer hierover te informeren?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met tevredenheid kennisgenomen van de brief van de Minister waarin hij schrijft dat er mogelijk
geschikte alternatieve locaties gevonden zijn voor de geplande radar in
Herwijnen. De Minister schrijft echter ook dat de beslissing omtrent de
locatie van de radar en de RCR-procedure mede zal afhangen van het
verloop van de gesprekken met de gemeenten waar de nieuwe locaties
gelegen zijn. Deze leden missen bij deze afweging de aangenomen
motie-Van Helvert die om stopzetten van de RCR-procedure vraagt. Is deze
motie niet het uitgangspunt voor de Minister? Waarom niet?
Verder hebben deze leden nog enkele specifieke vragen over dit
onderwerp. Hoe denkt de Minister om te gaan met de weerstand van deze
gemeentes vanwege het slecht gelopen proces rond de voorgenomen
plaatsing in Herwijnen en de gerealiseerde plaatsing in Wier met allerlei
problemen? Is de Minister het met deze leden eens dat het onverstandig
zou zijn als een alternatieve locatie voor de radar even dichtbij het
woongebied van Herwijnen zou zijn als de oorspronkelijke locatie aan de
Broekgraaf? Waarom spreekt de Minister over een zoekgebied in Midden
Nederland voor de zuidelijke radar? Betekent dit dat zoekgebieden in
Noord Brabant zijn afgevallen? Klopt het dat een hogere locatie van de
radar zal leiden tot een ruimer zoekgebied?
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken bij het wetgevingsoverleg (omgezet in schriftelijk overleg)
Personeel en Materieel Defensie. Deze leden zijn content met de
langjarige financiële inzichten die het Defensiematerieelbegrotingsfonds
biedt. Ook waarderen zij de afspraken inzake het tegengaan van schokken
vanwege valutaschommelingen, alsmede het feit dat Nederland boven de
investeringsquote van 20% blijft. Zij hebben de volgende vragen.
De leden van de SGP-fractie nemen in de diverse stukken met zorg kennis
van de mismatch tussen behoefte en budget. Zo lezen zij: «Defensie

19

kampt met een mismatch tussen behoefte en budget in de IT-keten,» en
«De instandhoudingsbudgetten van de marine, landmacht en luchtmacht
kennen een mismatch tussen behoefte en budget. Hierdoor zal materieel
nu en in de toekomst niet, niet tijdig of niet volledig gereed zijn voor
inzet.» Deze leden vrezen dat de uitvoering van de grondwettelijke taken
en het nakomen van bondgenootschappelijke verplichtingen hiermee in
het gedrang komen. Zoals ook de Minister zelf aangeeft: «De EU en de
NAVO verwachten meer van Nederland: afspraak is afspraak.» Welke
veiligheidsrisico’s zijn aan deze mismatches verbonden? Welke financiële
en beleidsmatige interventies zijn nodig om deze mismatches definitief en
defensiebreed op te heffen, zo vragen de leden van de SGP-fractie.
De leden van de SGP-fractie maken zich eveneens zorgen over het feit dat
de materiële gereedheid met 49,6% onder de norm ligt. Ook hier is sprake
van een disbalans tussen de behoefte en het (instandhoudings)budget, en
daarnaast wordt dit veroorzaakt door tekorten in de personele capaciteit
die nodig is om de vereiste reparaties uit te voeren. Op welke wijze en
welke termijn kan de materiële, en daarmee de algehele operationele
gereedheid, op orde gebracht worden, zo vragen deze leden.
De leden van de SGP-fractie stellen vast dat er enerzijds te weinig geld
voor Defensie beschikbaar is en dat anderzijds grote bedragen wegsijpelen. Eén van de belangrijkste hoofdpijndossiers is in dit opzicht het
Defensievastgoed. De motie-Stoffer verzocht om verbeterd inzicht in de
staat van het vastgoed en de benodigde middelen voor verbetering
(Kamerstuk 35 830, 22). De leden van de SGP-fractie achten het van
belang dat inmiddels gestart is met de verkenning van opties voor
«concentreren, verduurzamen en vernieuwen» van het vastgoed. Welke
(extra) beleidsmatige en budgettaire interventies zijn nodig, en voorzien of
gepland, om deze financiële «slagaderlijke bloeding» te stelpen? Heeft dit
breder binnen de rijksoverheid, dus ook binnen het Ministerie van
Financiën, grote prioriteit?
Een ander hoofdpijndossier is de vervanging van de onderzeeboten. De
leden van de SGP-fractie achten, gezien de wereldwijde geopolitieke
dreigingen en onze bondgenootschappelijke verantwoordelijkheden, een
voortvarende vervanging van dit wapen- en inlichtingenplatform van
cruciaal belang. Met grote bezorgdheid en afkeuring lazen zij het bericht
over de vertragingen in het verwervingsproces.
Deze leden achten dit besluit in flagrante tegenspraak met eerder gedane
verzoeken, uitspraken en toezeggingen van Kamer en/of kabinet. Zij
noemen de volgende voorbeelden. Conform de «Maakindustriebrief» van
30 oktober 2020 en de Defensie Industrie Strategie van 2018 is het behoud
van maritieme kennis en kunde binnen het Nederlandse marinebouwcluster van groot economisch en strategisch belang. Ook zegde het
kabinet toe ernaar te streven om bij het garanderen van essentiële
nationale veiligheidsbelangen zo min mogelijk afhankelijk te zijn van
andere landen, de (buitenlandse) industrie en/of bedrijven. Bovendien
verzocht de Kamer het kabinet onder meer via de moties Bruins Slot c.s.
(Kamerstuk 31 125, nr. 96), Van Helvert/Stoffer (Kamerstuk 35 570-X-63) en
Stoffer c.s. (Kamerstuk 35 570-X, 30) optimaal gebruik te maken van de
Nederlandse maritieme industrie en een «zelfscheppend Nederlands
marinecluster». En tot slot gaf ook Defensie zelf aan de nieuwe onderzeeboten gedurende hun levensduur zelfstandig te willen kunnen inzetten en
onderhouden en daarbij een beroep te moeten doen op Nederlandse
kennis en technologie.
De leden van de SGP-fractie menen dat de Kamer in deze gebruuskeerd
wordt en nemen dat zwaar op. Zij vragen de Minister of hij erkent dat
Defensie hier zélf haar huiswerk niet op orde heeft gehad, dat deze
ontwikkeling zowel onnodig als zeer onwenselijk is? Voorst vragen of de
Minister erkent dat de vertraging op gespannen voet staat met de vele
oproepen van de Kamer over snelle vervanging van de onderzeeboten en
inzet op «een zelfscheppend Nederlands marinebouwcluster» ten behoeve

20

van onze nationale veiligheid en strategische autonomie. Beaamt de
Minister voorts dat de vertraging voorkomen had kunnen worden
wanneer eerder gekozen was voor verdere gesprekken met één in plaats
van drie consortia, omdat juist die insteek kan zorgen dat consortia niet
het achterste van hun tong laten zien? Deze leden vragen tevens een
reflectie van de Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken op
de gang van zaken op het dossier vervanging onderzeeboten, inclusief
een inschatting van de gevolgen van de vertraging voor de Nederlandse
maritieme industrie.
Voorts vragen de leden van de SGP-fractie hoe de Minister dit
voornemens is recht te zetten. De vertraging kan immers schadelijke
operationele gevolgen hebben. Zo moet de NAVO voor snelle reactieeenheden altijd kunnen rekenen op de beschikbaarheid van twee
Nederlandse onderzeeboten binnen 30 dagen. Wat betekent de vertraging
voor deze inzetdoelstelling?
Is de Minister voorts bereid vertraging te voorkomen of minimaliseren
door de aanbesteding alsnog voort te zetten met één consortium, binnen
de in de moties geschetste kaders, zo vragen de leden van de SGP-fractie?
Deelt de Minister de mening dat er Nederlandse hoofdleverancier(s) zijn
die ontwerp, bouw en instandhouding van de onderzeeboten kunnen
uitvoeren? Is de Minister in elk geval bereid om voorafgaand aan de
gunning van mededingende werven te eisen dat minimaal de helft van de
(bouw)waarde van de nieuwe onderzeeboten door Nederlandse bedrijven
verzorgd wordt?
De leden van de SGP-fractie merken op dat een gedegen krijgsmacht staat
of valt met goede en gemotiveerde mensen. Zij vrezen dat onvoldoende
werk gemaakt wordt van de randvoorwaarden die daarvoor nodig zijn.
Begrijpt de Minister de onrust onder defensiemedewerkers over het
loonbod dat te laag is om inflatie te compenseren? Tegelijk moeten
medewerkers wel een cursus «diversiteit en inclusiviteit» volgen. De leden
van de SGP-fractie zijn van mening dat hiermee de prioriteiten verkeerd
liggen. Beaamt de Minister dat in het bijzonder en met prioriteit werk
gemaakt moet worden van behoud van personeel, en is hij ook bereid te
zorgen voor de marktconforme salariëring en doorgroeimogelijkheden die
daarvoor nodig zijn? Wat bedoelt de Minister, tot slot, als hij stelt dat ook
geestelijk verzorgers aan de Gedragscode Defensie moeten voldoen?
Ten aanzien van het Main Ground Combat System (MGCS), alias de «tank
van de toekomst», vragen de leden van de SGP-fractie om een update
naar de uitvoering van de motie-Stoffer (Kamerstuk 35 570 X, nr. 53)
inzake vroegtijdige betrokkenheid van de Nederlandse defensie-industrie.
Wat is de huidige stand van zaken en wat is de Nederlandse inzet voor de
(nabije) toekomst?
De leden van de SGP-fractie constateren dat Defensie met ingang van de
realisatiefase van het GrIT-programma de eerste stappen zet naar het
robuuste IT-systeem dat nodig is voor effectieve operationele inzet van
moderne wapens. Zij vragen hoe de mismatch tussen behoefte en budget
in de instandhouding IT van tenminste € 100 miljoen per jaar wordt
opgevangen. Ook op dit dossier achten de leden van de SGP-fractie, naast
zorgvuldigheid in het licht van de BIT-advisering, voortvarendheid van
groot belang. Conflicten en oorlogen zullen in de toekomst immers
waarschijnlijk in sterke mate in het digitale domein beslecht worden.

21