Faculty of Social and Behavioural Sciences
Institute of Cultural Anthropology and
Development Sociology

Positie paper Landrechten
Prof. Marja Spierenburg, Universiteit Leiden
Inleiding
Landrechten in lage- en middeninkomenslanden (LIMC’s) zijn complex, en rechten en toegang zijn
vaak via verschillende instituties geregeld. Veel van deze landen kennen - als gevolg van koloniale
erfenissen - een tweedeling qua landrechten, waarbij een deel van het land als privaat eigendom
geregistreerd is, en een deel gemeenschappelijk beheerd wordt. De mate van zekerheid van toegang
tot de laatste categorie land verschilt, afhankelijk van de lokale sociaal-politieke en economische
context. Zoals in verschillende andere positiepapers al benadrukt wordt, staan de rechten van met
name diegenen die gebruik maken van gemeenschappelijk beheerde grond regelmatig onder druk
door (internationale) investeringen, grootschalige land acquisities, en in (voormalige)
conflictgebieden.
In dit positiepaper wil ik aandacht vragen voor de doelstellingen en assumpties die ten grondslag
liggen aan het stimuleren van investeringen en grootschalige land acquisities in LIMC’s, en voor de
relaties tussen duurzaamheidsbeleid en landrechten.
Investeringen in land: worden de doelstellingen behaald?
Landinvesteringen worden aan verschillende functies gekoppeld, zoals de ontwikkeling van
infrastructuur, landbouw, mijnbouw, maar ook in toenemende mate aan natuurbescherming. De
onderliggende assumpties van de steun voor dergelijke investeringen is vaak dat deze een belangrijke
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van lokale werkgelegenheid. Investeringen in grootschalige
landbouw zouden daarnaast ook voor een verhoging van efficiëntie en productiviteit van de lokale
landbouw zorgen, en daarmee een bijdrage leveren aan een grotere voedselzekerheid. Een veelheid
aan studies, o.a. door de partners in de Netherlands Land Academy, laat zien dat deze assumpties
discutabel zijn. De werkgelegenheid die gecreëerd wordt, compenseert zelden het verlies aan land, en
er is weinig aandacht voor de arbeidscondities van de posities die gecreëerd worden. Zoals ook studies
in het kader van het Kennisplatform voor inclusieve ontwikkeling INCLUDE laten zien, vergt het
creëren van decente arbeid onder goede voorwaarden extra aandacht en investeringen. Daarnaast is
zorgt de focus op export, die met veel investeringen gepaard gaat, vaak voor een negatief effect op
lokale voedselzekerheid en voedselkwaliteit (zie een internationale vergelijkende studie, en de
synthese studies van het Kennisplatform Food & Business).
De lange waardenketens in de voedselproductie die hiermee in verband staan, zijn ook in Europa in
toenemende mate onderwerp van discussie, mede als gevolg van de Coronacrisis en recentelijk de
oorlog in de Oekraïne. Daartegenover wordt een zeer alarmistisch beeld geschetst van
bevolkingsgroei, die juist grootschalige productie zouden vereisen. Deze schets houdt echter geen
rekening met de negatieve gevolgen grootschalige productie voor het milieu (met weer een negatief
effect op de landbouw), het probleem van voedselverspilling, en de negatieve impact van bijv. een te
grote vleesconsumptie.
Landrechten, klimaatverandering en bescherming van biodiversiteit
De Sustainable Development Goals (SDG’s) zijn mondiale doelstellingen. In discussies over de Green
Deal van EU is er een toenemend besef van de grensoverschrijdende effecten van het behalen van de
EU-brede en nationale doelstellingen m.b.t. de SDG’s. Dit besef dient zich nog wel steviger te vertalen

Faculty of Social and Behavioural Sciences
Institute of Cultural Anthropology and
Development Sociology

in wet- en regelgeving. Een positief voorbeeld is de aanpassing van de regelgeving m.b.t. de duurzame
productie van biobrandstof, die is aangepast nadat NGO’s zoals Oxfam en ActionAid de aandacht
vestigden op de vele landafzettingen die het gevolg waren van de toename van de productie van
ervan. Ook de delving van mineralen en metalen die gebruikt worden bij de productie van bijv.
oplaadbare accu’s voor elektrische auto’s dreigt gepaard te gaan met grootschalige ondermijning van
landrechten.
De compensatie van CO2-uitstoot middels de aanplant van bossen in LIMC’s lijkt een positieve aanpak,
maar dit kan een ondermijning van lokale landrechten tot gevolg hebben. De problemen met het
REDD+i programma hebben ertoe geleid dat de CGIAR, een van de partners in het Netherlands Food
Partnership, heeft opgeroepen tot het ontwikkelen van RED++, om zorg te dragen dat herbebossing
niet langer ten koste gaat van lokale landrechten en ook de ontwikkeling en voedselzekerheid van
lokale bewoners ten goede komt.
De uitbreiding van beschermde gebieden in LIMC’s ter bescherming van de biodiversiteit zorgt helaas
eveneens voor een toenemende druk op lokale landrechten. Dat risico is des te groter in gebieden
waar private investeringen een belangrijke rol spelen bij de uitbreiding van beschermde gebieden.
Toerisme wordt vaak gezien als een mogelijkheid om lokale bewoners te laten profiteren van
biodiversiteitsbescherming, maar een veelheid aan studies laat zien dat toerisme maar beperkt
werkgelegenheid creëert, en ook hier gaat het vaak om slecht betaalde seizoensarbeid. Waar de
uitsluiting van lokale bewoners toe kan leiden is uitstekend gedocumenteerd in de documentaire die
Bram Vermeulen onlangs maakte over Groene Apartheid, waarvan de inhoud strookt met uitkomsten
van onderzoek naar private wildgebieden.
Wat kan Nederland doen?
In de overige positie papers geschreven voor deze bijeenkomst is al uitgebreid gerefereerd aan de
verschillende richtlijnen voor verantwoordelijke investeringen in land. Daaraan toegevoegd is het van
belang dat:
- Deze richtlijnen ook toegepast worden op zogenaamde ‘groene investeringen’, opdat het
behalen van de Nederlandse en EU-doelstellingen op het gebied van duurzaamheid niet ten
koste gaat van landrechten en het milieu in LIMC’s;
- Er wordt toegezien op de verbetering en de naleving van EU-regelgeving m.b.t.
biobrandstoffen, mijnbouw etc. door vanuit Nederland opererende bedrijven en
investeerders;
- Haalbaarheidsstudies m.b.t. investeringen in land-, mijnbouw en infrastructuurontwikkeling
de onderliggende assumpties aangaande de bijdrage aan lokale ontwikkeling kritisch onder
de loep nemen;
- Maatschappelijke organisaties in LIMC’s die zich inzetten voor de bescherming van lokale
landrechten ondersteund worden, in allianties met het Nederlandse maatschappelijk
middenveld – Zoals bleek uit de uitkomsten van een aantal studies van de assumpties van het
‘Samenspraak Tegenspraak’ programma, hebben deze organisaties onder andere baat bij het
versterken van hun onderzoekscapaciteiten om schendingen van de richtlijnen voor
verantwoordelijke landinvesteringen te onderzoeken.

i

Reducing Emissions from Deforestation and forest Degradation in Developing Countries