Werkprogramma 2011-2012
Rathenau Instituut
Januari 2011

Werkprogramma 2011-2012
Rathenau Instituut

Bestuur van het Rathenau Instituut
drs. W.G. van Velzen (voorzitter)
mw. prof. dr. C.D. Dijkstra
mw. dr. A. Esmeijer
prof. dr. H.W. Lintsen
mw. prof. dr. H. Maassen van den Brink
mw. prof. mr. J.E.J. Prins
prof. dr. A. Zuurmond
mr. drs. J. Staman (secretaris)

Werkprogramma 2011-2012
Rathenau Instituut

Rathenau Instituut

Rathenau Instituut
Anna van Saksenlaan 51
Postadres:
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
Telefoon: 070-342 15 42
Telefax: 070-363 34 88
E-mail: info@rathenau.nl
Website: www.rathenau.nl
Uitgever: Rathenau Instituut

Bij voorkeur citeren als:
Werkprogramma 2011-2012. Den Haag, Rathenau Instituut.
© Rathenau Instituut 2011
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt of gebruikt
worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de kopieën de volledige
bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen mag niets uit deze uitgave
worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op
welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

5

Voorwoord
Wetenschappelijke en technologische vindingen en ontwikkelingen helpen ons vooruit.
Medische doorbraken zorgen ervoor dat allerlei ernstige ziekten steeds beter te
behandelen zijn. We kunnen ons bijna niet meer voorstellen hoe het leven is zonder het
gemak van internet en de mobiele telefoon. En als we willen dat de Nederlandse
economie in de wereld concurrerend en innovatief blijft en onze welvaart op peil blijft,
zijn wetenschap en technologie onontbeerlijk.
Tegelijkertijd zien we dat wetenschap en technologie tot maatschappelijke,
beleidsmatige en politieke vragen en dilemma’s kunnen leiden. Wat ging er mis bij de
campagne rond de vaccinatie tegen het HPV-virus? Hoe komt het dat de
klimaatwetenschap zo onder vuur kwam te liggen? Wat moet de overheid doen om
publiek draagvlak te creëren voor bijvoorbeeld ondergrondse CO2-opslag en
nanotechnologie? Of denk aan vragen als: welke nieuwe wetenschappelijke velden zijn
in opkomst en hoe scoort Nederland daarin? Is ons wetenschapsysteem zo ingericht
dat we ook in de komende decennia innovatief en concurrerend kunnen blijven? En:
wat kunnen we leren van de manier waarop de opkomende Aziatische landen hun
wetenschaps- en technologiebeleid vormgeven?
Het Rathenau Instituut houdt zich bezig met dit soort vraagstukken en dilemma’s op het
snijvlak van politiek en beleid, wetenschap en samenleving. We doen onderzoek,
informeren en adviseren politici en beleidsmakers en leveren een bijdrage aan het
maatschappelijk debat over wetenschap en technologie.
Het werkprogramma 2011 – 2012 van het Rathenau Instituut is deels een voortzetting
en uitbouw van ons vorige werkprogramma, maar het bevat ook nieuwe thema’s en
invalshoeken. Nieuw is bijvoorbeeld dat we gaan onderzoeken hoe internet steeds
meer ons beeld van de wereld bepaalt en verandert. Ook gaan we de vragen
verkennen die samenhangen met voorspellende geneeskunde en
antiverouderingstechnologie. En we gaan kijken naar de grote nadruk die in de aflopen
decennia in de wetenschappelijke wereld is gelegd op wetenschappelijke excellentie.
Wat zijn de gevolgen hiervan, bijvoorbeeld voor het onderwijs en voor de
maatschappelijke relevantie van de wetenschap?
Zo dragen we bij aan een goed gefundeerd en doelmatig wetenschapsbeleid, aan het
goed verlopen van het maatschappelijke debat over wetenschappelijke en
technologische vernieuwingen en aan het op een hoger peil brengen van de
innovatiekracht van de Nederlandse economie.
Ik hoop dat u met interesse en plezier kennis neemt van ons nieuwe werkprogramma.

Wim van Velzen, voorzitter bestuur Rathenau Instituut

6

7

Inhoudsopgave
Voorwoord .....................................................................................................................5
Samenvatting en leeswijzer ..........................................................................................8
Over het Rathenau Instituut ........................................................................................15
Trends .........................................................................................................................17
De thema’s in 2011-2012 ............................................................................................21
Internationale activiteiten ............................................................................................32
Overige activiteiten......................................................................................................34
Communicatie .............................................................................................................36
Lijst van lopende projecten .........................................................................................38

8

Samenvatting en leeswijzer
Over het Rathenau Instituut
Missie
Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
wetenschap en technologie. Daartoe doet het instituut onderzoek naar de organisatie
en ontwikkeling van het wetenschapsysteem, publiceert het over maatschappelijke
effecten van nieuwe technologieën, en organiseert het debatten over vraagstukken en
dilemma’s op het gebied van wetenschap en technologie.
In het tweejaarlijks verschijnende werkprogramma van het Rathenau Instituut staat
beschreven met welke (onderzoeks)thema’s en activiteiten het instituut zich in de die
periode gaat bezighouden. Daarnaast houdt het Rathenau Instituut in de werkplanning
ruimte open om in te kunnen springen op politieke en maatschappelijke actualiteit.

Lees meer op pagina 15

Trends
Wetenschappelijke, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen en trends sturen het
werk van het Rathenau Instituut.
Drie trends zijn bepalend voor ons werk in de komende jaren:
Verschuivende internationale en nationale verhoudingen
De globalisering voltrekt zich op steeds meer terreinen. De Westerse landen
ondervinden steeds heviger concurrentie van de snel groeiende economieën in Azië
(China en India) en Zuid-Amerika (Brazilië). We zien dat in Nederland de pogingen om
innovatie centraal aan te sturen en te regisseren niet tot het gewenste resultaat hebben
geleid.
Legitimiteitsproblemen
In Nederland, en ook elders in Europa en de westerse wereld, voelen veel burgers zich
niet meer vertegenwoordigd door de traditionele politieke partijen. Burgers zijn
mondiger dan ooit en eisen steeds vaker verantwoording van gezagsdragers aan wie
het gezag vroeger vanzelfsprekend werd toegekend: politici, bestuurders, rechters,
kerkelijke en andere maatschappelijke autoriteiten. Er is een groeiende behoefte aan
evidence based policy. Het gebruik van wetenschap voor beleidsdoeleinden is echter
niet zonder problemen. De toenemende verstrengeling van wetenschap en beleid leidt
tot nieuwe kwetsbaarheden.
Vastlopende (technologische) systemen
We zien hoe Nederland, samen met andere Westerse landen, worstelt met vastlopende
(technologische) systemen. We slagen er maar niet in om de hardnekkige problemen
bevredigend op te lossen: onder meer de mobiliteit (files), dierenwelzijn en
diergezondheid in de veehouderij, slachtoffers door medische missers in ziekenhuizen,
de problemen bij de introductie van grote databestanden, de incidenten op het terrein
van veiligheid en openbare orde, de problemen met de migratiepraktijk, en de
teruglopende kwaliteit van het onderwijs. De opvatting wint terrein dat deze problemen
onoplosbaar zijn omdat deze stelsels toe zijn aan grondige modernisering.
Uitdagingen
Tegen de achtergrond van de hierboven beschreven problematiek werkt het Rathenau
Instituut aan het mee helpen opbouwen en versterken van het onderlinge vertrouwen
tussen samenleving, overheid, wetenschap en technologie en aan het versterken van
de democratische arrangementen. Ook spelen we desgevraagd een bemiddelende rol
bij conflicten en controverses tussen partijen in de samenleving, wetenschap en

9

openbaar bestuur. Ten slotte willen we met onze activiteiten een bijdrage leveren aan
de versterking van ons wetenschaps- en innovatiebestel.
Lees meer op pagina 17
Selectie van thema’s
Het Rathenau Instituut heeft twee samenhangende taken: technology assessment en
science system assessment. In de technology assessment verkent, signaleert en geeft
het instituut advies over de invloed van wetenschap en technologie. In science system
assessment bestudeert het instituut het wetenschapssysteem.
Het werkprogramma 2011-2012 is opgedeeld in negen thema’s. Bij de keuze voor die
thema’s spelen drie criteria een rol:

1.

De thema’s in het werkprogramma betreffen technologische en/of
wetenschappelijke ontwikkelingen. Het kan gaan om de ontwikkeling van
nieuwe wetenschap- en technologiegebieden of om nieuwe trends in het
wetenschapssysteem.

2.

De thema’s in het werkprogramma zijn politiek, maatschappelijk en
bestuurlijk relevant. Bijvoorbeeld omdat veel burgers (in)direct met de
gevolgen van een technologie te maken krijgen of omdat een
wetenschappelijke ontwikkeling gevolgen heeft voor de omgang met
maatschappelijke vraagstukken.

3.

Debat en meningsvorming. Ten slotte zijn de thema’s in het werkprogramma
onderwerp van discussie of meningsvorming, of zullen dat worden. Met
andere woorden: onderwerpen zijn maatschappelijk, bestuurlijk of politiek
nog niet ‘klaar’.
Lees meer op pagina 19

De thema’s in 2011-2012
Thema 1 Autonomie in de zorg
De patiënt wordt meer en meer gezien als een autonome consument die
verantwoordelijk is voor zijn eigen gezondheid. Op drie deelterreinen willen we de
technologische mogelijkheden van zelfzorg en de maatschappelijke vragen die ze
oproepen onder de loep nemen.

–

Voorspelling van ziekte en dood: het Rathenau Instituut wil de diverse
ontwikkelingen op het gebied van individuele vroegdiagnostiek en zelfzorg in
kaart brengen en nagaan onder welke voorwaarden ze ook daadwerkelijk

–

bijdragen aan een betere gezondheid.
Het maakbare gezin: het Rathenau Instituut wil onderzoeken welke effecten
de toenemende mogelijkheden van geboortetechnologie hebben voor de
praktijk van gezinsplanning en welke maatschappelijke vragen daaruit

–

voortvloeien.
Anti-ageing: het Rathenau Instituut wil de ontwikkelingen op het gebied van
anti-ageing technologie in kaart brengen en nagaan wat voor consequenties
dat heeft voor onze omgang met ouderdom.
Lees meer op pagina 21

Thema 2 Digitale modificatie van ons wereldbeeld
De samenleving wordt steeds afhankelijker van gedigitaliseerde informatievoorziening.
Dat roept de vraag op hoe die informatie wordt geselecteerd, bewerkt en toegankelijk
gemaakt. In ‘Digitale modificatie van ons wereldbeeld’ wil het Rathenau Instituut een
kijkje nemen achter de schermen van internet. Leidende vragen daarbij zijn: welke

10

vormen van codering vinden plaats op internet, welke belangen zijn daarmee gemoeid
en hoe beïnvloedt dat het denken en handelen van internetgebruikers? We richten ons
op drie deelonderwerpen.

–

Ten eerste kijken we naar de invloed van internet op de relatie tussen burger
en politiek.

–

Een tweede thema is de invloed van sociale netwerken op de interactie

–

tussen gebruikers.
En tot slot kijken we hoe in de nabije toekomst persuasive technology en
affective computing menselijk gedrag kunnen sturen.

Met deze drie deelonderzoeken wil het Rathenau Instituut de maatschappelijke en
politieke bewustwording stimuleren van de manier waarop internet ons denken en doen
beïnvloedt.
Lees meer op pagina 22

Thema 3 Excellente wetenschap
Wetenschappelijke instellingen, financiers, universiteiten en onderzoeksinstellingen
leggen een grote nadruk op wetenschappelijke excellentie en passen daar hun
personeelsbeleid, selectieprocessen, financieringsmodellen op aan. In de komende
periode willen we de huidige ontwikkelingen kritisch onderzoeken. We doen onder
meer studies naar loopbanen van onderzoekers, met speciale aandacht voor het
zogenoemde tenure track systeem. Het begrip wetenschappelijke excellentie zelf is toe
aan kritische reflectie.
We doen tevens een vervolgstudie naar het functioneren van onderzoeksgroepen in de
medische wetenschap, waarbij we ook aandacht besteden aan de veranderingen in
onderzoeksmanagement op het niveau van Universitaire Medische Centra en
ziekenhuizen. Daarnaast gaan we door met studies naar onderzoeksloopbanen en
naar beoordeling van onderzoek. We streven er naar om in deze periode de
Nederlandse situatie systematisch empirisch te vergelijken met die in een aantal
andere landen.
Lees meer op pagina 24

Thema 4 De waarde van wetenschap
In de hele wereld is sprake van groot vertrouwen in de mogelijkheden van
wetenschappelijk onderzoek om innovatie te stimuleren. Ook voor het oplossen van
grote maatschappelijke problemen wordt vertrouwd op opbrengsten en inzichten van
wetenschappelijk onderzoek. Onderzoekers daarentegen ervaren soms een spanning
tussen het streven naar excellentie en de verwachting dat het onderzoek zal bijdrage
aan de kenniseconomie, innovaties en het oplossen van maatschappelijke problemen.
In de afgelopen periode heeft het Rathenau Instituut geparticipeerd in het nationale
ERiC-project en het Europese SIAMPI-project, waarin methoden zijn ontwikkeld voor
de evaluatie van de maatschappelijke bijdrage van onderzoek. Ook hebben we studies
gedaan naar de maatschappelijke impact van een aantal onderzoeksprogramma’s. In
de komende periode zetten we deze lijn voort, en verbreden we de focus van
evaluatiemethoden naar andere beleidsinstrumenten. Het is onze ambitie is om een
grote rol te spelen in de discussies over valorisatie van onderzoek en de
maatschappelijke waarde van wetenschap.
Daarnaast blijven we aandacht besteden aan de maatschappelijke positie van
wetenschappelijke kennis in beleid en maatschappelijke discussies. De competentie
van het Rathenau Instituut in het organiseren van maatschappelijk debat wordt
geregeld ingezet bij maatschappelijke controverses waarin vaak ook de status van
wetenschappelijke kennis en expertise van wetenschappers ter discussie staat. De
controverses zijn ook signalen dat de status van wetenschap en technologie niet

11

vanzelfsprekend zijn. Niet in politieke besluitvorming en niet in maatschappelijke
discussies. Onze ervaringen en competentie zetten we de komende periode ook in bij
het verdiepen van het inzicht in de dynamiek van controverses.
Lees meer op pagina 25
Thema 5 Convergerende sleuteltechnologieën
Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw is het innovatiebeleid gericht geweest op
het stimuleren van zogeheten sleuteltechnologieën, zoals biotechnologie,
informatietechnologie en materiaalwetenschappen. Al snel ontstond het inzicht dat de
ontwikkeling van de ene sleuteltechnologie sterk afhankelijk is van die van de andere.
Deze wederzijdse beïnvloeding wordt aangeduid met de term technologische
convergentie, ook wel NBIC-convergentie genoemd. NBIC staat daarbij voor
nanotechnologie, biotechnologie, informatietechnologie en cognitieve wetenschappen.
Het Rathenau Instituut heeft de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan de
maatschappelijke betekenis en dynamiek van technologische convergentie. We gaan
daar de komende jaren mee verder. We nemen deel aan het Europese STOA-project
Making perfect life. De dynamiek van NBIC-convergentie wordt in dit project onderzocht
vanuit twee megatrends: “biologie wordt technologie” en “technologie wordt biologie”.
Daarnaast zullen we de wetenschappelijke dynamiek van technologische convergentie
onderzoeken. We onderzoeken welke plaats de techno-sciences (gaan) innemen in het
wetenschappelijke landschap en we gaan in op de vraag hoe adequaat een op
sleuteltechnologie gericht innovatiebeleid nog is. De resultaten kunnen een bijdrage
vormen voor discussies over de Nederlandse kennisinfrastructuur.
Lees meer op pagina 26

Thema 6 Dromen van een synthetisch Eden
De groeiende wereldbevolking doet een toenemend beroep op de natuurlijke
hulpbronnen van de wereld. Hierdoor ontstaan lokale en mondiale milieuproblemen en
neemt de mondiale strijd om grondstoffen toe. We zien hoe een nieuw idee van
technische maakbaarheid in opkomst is. Denk aan visies zoals cradle-to-cradle, biobased economy, synthetische biologie, designer ecosystemen en geo-engineering.
Onder de noemer ‘Dromen van een synthetisch Eden’ willen de voors en tegens van dit
nieuwe maakbaarheidsideaal in discussie brengen. Hoe reëel is de visie van een biosynthetisch Eden, waarin we de schaarste voorbij zijn – of blijft het bij een wenkend
perspectief? Het Rathenau Instituut richt zich specifiek op de politieke en beleidsvragen
verkennen die door geo-engineering, de bio-based economy en synthetische biologie
worden opgeroepen.
Lees meer op pagina 27

Thema 7 Het brein als wetenschappelijk en sociaal paradigma
De hersenen zijn de nieuwe frontier in de wetenschap. De neurowetenschappen
vormen dan ook een snel groeiend interdisciplinair veld. De belangrijkste aanjager
hiervan is de wens om door meer begrip van het brein meer grip op ons gedrag te
krijgen. Het Rathenau Instituut wil in dit werkprogramma de ontwikkeling van de
neurowetenschappen als nieuw wetenschapsgebied onderzoeken; de invloed ervan
binnen andere wetenschapsgebieden en maatschappelijke sectoren in kaart brengen;
en deze invloed maatschappelijk en politiek duiden. Door middel van publicaties,
workshops en publieke bijeenkomsten willen we een breed publiek debat op gang
brengen over de maatschappelijke doorwerking van de ontwikkeling van de
neurowetenschappen.
Lees meer op pagina 28

12

Thema 8 Inrichting Nederlandse Kennisinfrastructuur
In de publicatie “30 jaar onderzoeksfinanciering” (2007) heeft het Rathenau Instituut
gewezen op de opkomst van nieuwe intermediairen tussen overheid en
onderzoeksfinanciers enerzijds en uitvoerende organisaties anderzijds. Een belangrijke
functie van deze nieuwe organisatielaag is het creëren van focus en massa door
coördinatie van onderzoek. Een recente studie van het Rathenau Instituut laat echter
zien dat de totale focus niet is toegenomen. Evenmin is de internationale positie van
Nederland in de focusgebieden van het wetenschap- en technologiebeleid versterkt.
In de komende periode blijven we bijdragen aan deze discussie over de inrichting van
de Nederlandse kennisinfrastructuur leveren. Een belangrijke taak is de discussie te
voorzien van objectieve informatie over het functioneren van de kennisinfrastructuur.
Daarnaast willen we langs twee lijnen de discussie, en daarmee hopelijk ook het beleid,
verdiepen.

–

Ten eerste willen we dat doen door empirische studies van
onderzoeksvelden en kennissectoren. Een belangrijk doel hierbij is om te
verhelderen wat veelgebruikte begrippen als coördinatie, competitie, regie,
focus en massa in de praktijk van onderzoek en innovatie betekenen.

–

Ten tweede willen we de discussie over de Nederlandse kennisinfrastructuur
sterker plaatsen in het licht van de ontwikkeling van de European Research
Area en in het licht van de opkomst van nieuwe wetenschapslanden. De
ambitie is dat de studies binnen dit thema richtinggevend zijn in de discussie
over de ontwikkeling van het Nederlands wetenschapssysteem en de
verschillende organisaties een strategisch kader geven.

We gaan systematisch onderzoek doen naar de ontwikkeling van de European
Research Area en het effect van Europese instituties (faciliteiten, ESF, ERC, EIT,
ERAnets, et cetera) op verschillende wetenschapsgebieden. Ook volgen we de
opkomst van Aziatische wetenschapssystemen.
Lees meer op pagina 29
Thema 9 Urbane samenleving
Er leven steeds meer mensen in de stad. Leefde in 2007 de helft van de
wereldbevolking in steden, in 2050 is dat aantal opgelopen tot 75 procent. Tegelijkertijd
groeit het belang van stedelijke agglomeraties als kernen van economische innovatie.
De internationale economische concurrentiestrijd wordt in toenemende mate
uitgevochten tussen grootstedelijke metropoolregio’s. We willen ingaan op de vraag of
ruimtelijke planning op die schaal nog te verwezenlijken is. Voor het Rathenau Instituut
vormt ‘Urbane samenleving’ een nieuw thema. We willen dan ook starten met een
verkennende studie. In onze verkenning gaan we na hoe de stedenbouwkundige
praktijk in Nederland omgaat met uiteenlopende vraagstukken. Slagen stedenbouwers
erin het benodigde, brede palet aan sociaal-wetenschappelijke en technischwetenschappelijke inzichten te integreren? Welke spanningen doen zich voor tussen de
ambities van economische innovatie, duurzaamheid en leefbaarheid? En beschikt de
overheid over voldoende bestuurlijke slagkracht om de metropoolvorming in goede
banen te leiden?
Lees meer op pagina 30

Internationale activiteiten
Het Rathenau Instituut opereert binnen een groot internationaal netwerk van zuster- en
verwante organisaties. Zo is het Rathenau Instituut is een van de drijvende krachten
achter de EPTA, de in 1990 opgerichte alliantie van achttien Europese Parlementaire
technologie-instituten.

13

Het Rathenau Instituut neemt deel aan diverse internationale samenwerkingsprojecten
die worden gefinancierd vanuit het Kaderprogramma van de Europese Commissie.

–

Het project Synthetic Biology for Human Health: Ethical and Legal Issues
(SYBHEL) heeft als doel om belangrijke ontwikkelingen op dit terrein in kaart
te brengen, ethische en juridische implicaties daarvan te identificeren en
aanbevelingen te doen voor regulering en beleid op Europees niveau.

–

Het doel van Parliaments & Civil Society in Technology Assessment
(PACITA) is om de kennis en ervaring met parlementaire TA in Europa te
delen met Europese landen waarin nog geen traditie bestaat van
parlementaire TA.

–

Global Ethics in Science and Technology (GEST) brengt de betekenis in
kaart van ethische overwegingen en debatten in het wetenschaps- en
technologiebeleid in Europa, China en India, met als doelstelling om de
samenwerking op dit gebied tussen de drie regio’s te versterken.

–

SIAMPI: Social Impact Assessment Methods for research and funding
instruments through the study of Productive Interactions between science
and society heeft als doel om methoden te ontwikkelen voor het beoordelen
van maatschappelijke impact van onderzoek.

–

Binnen het EURECIA-project, is het Rathenau Instituut verantwoordelijk voor
de analyse van hoe de European Research Council (ERC) de werking en de
positie van nationale research councils beïnvloedt.
Lees meer op pagina 32

Overige activiteiten
Evaluatie
In deze werkprogrammaperiode reserveren we ruimte voor de voorbereiding van de
evaluatie van het Rathenau Instituut.
25-jarig jubileum
In 2011 bestaat het Rathenau Instituut 25 jaar. Onder de noemer DICHTERBIJ
organiseren we activiteiten voor uiteenlopende doelgroepen waarbij we aandacht
vragen voor de veranderende verhoudingen in de driehoek waarin het Rathenau
Instituut van oudsher opereert: wetenschap en technologie, samenleving en politiek.
Kennisoverdracht
Medewerkers van het Rathenau Instituut worden regelmatig gevraagd voor lezingen en
gastcolleges. Zo verspreiden we kennis en inzichten van het instituut onder
(toekomstige) professionals die in hun beroepspraktijk te maken hebben met de
dynamiek en inbedding van wetenschap en technologie.
Lees meer op pagina 34
Methodologische vernieuwing en horizon scanning
Goede methodologie is van groot belang voor de kwaliteit van het werk van het
Rathenau Instituut. In ons werk gebruiken we een grote verscheidenheid aan
analytische en communicatieve methoden, zoals focusgroepen, burgerpanels,
statistiek, scientometrie, enquêtes, interviews, visualisaties, debatten en presentaties.
Voor het in kaart brengen van wetenschapsdynamiek en internationale vergelijkingen,
heeft het Rathenau Instituut expertise opgebouwd op het gebied van scientometrie. In
de komende periode zullen we ook verder werken aan methoden van sociale
netwerkanalyse om netwerken in wetenschap en technologie in kaart te brengen. Ook
doen we pilots rond agent-based modelling. Het doel daarvan is om ingewikkelde
beleidsproblemen te kunnen simuleren. In deze projecten werken we samen met
universitaire onderzoekers op dit gebied.

14

Daarnaast besteden we de komende periode aandacht aan reflectie op de visualisatie
van informatie, bijvoorbeeld in grafieken, schema’s, netwerken en foto’s.
Horizon scanning
Een belangrijk onderdeel van het werk van het Rathenau Instituut is het in kaart
brengen van nieuwe ontwikkelingen en trends in wetenschap en technologie. Het
instituut start een project waarin de eigen ervaring binnen technology assessment en
science system assessment verbreed wordt met methoden en technieken die al in
omloop zijn voor bijvoorbeeld ‘horizon scanning’ en ‘foresight’.
Lees meer op pagina 35

Communicatie
Het Rathenau Instituut is een organisatie met een publieke taak. Dat vereist dat we
transparant zijn en verantwoording afleggen aan overheid, stakeholders en de
samenleving over onze activiteiten. Het Rathenau Instituut zet uiteenlopende
communicatiemiddelen en -vormen in om doelgroepen en stakeholders te informeren
over onderzoeksresultaten en om interactie en discussie met belanghebbenden tot
stand te brengen, zoals publicaties, bijeenkomsten, publiciteit, verbeeldende vormen
(zoals theater en film), digitale communicatie en evenementen.
Lees meer op pagina 36

15

Over het Rathenau Instituut
Missie
Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
wetenschap en technologie. Daartoe doet het instituut onderzoek naar de organisatie
en ontwikkeling van het wetenschapsysteem, publiceert het over maatschappelijke
effecten van nieuwe technologieën, en organiseert het debatten over vraagstukken en
dilemma’s op het gebied van wetenschap en technologie.
Het Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut is een onafhankelijk instituut dat beheersmatig is ondergebracht
bij de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Het Rathenau
Instituut informeert en adviseert politici en beleidsmakers over de invloed van
technologie en wetenschap op de samenleving en over de aard en de structuur van het
wetenschapssysteem.
Het instituut richt zich met name op het Nederlandse parlement, de regering en
beleidsmakers bij departementen en wetenschappelijke instellingen. Daarnaast zijn ook
het Europees Parlement en de samenleving (burgers, bedrijven en maatschappelijke
organisaties) belangrijke gesprekspartners en doelgroepen.
De opdracht van het Rathenau Instituut is het beschrijven van het
wetenschapssysteem en het tijdig zichtbaar maken van ontwikkelingen in wetenschap
en technologie. Het instituut streeft ernaar de samenleving te betrekken bij die
ontwikkelingen en het maatschappelijk debat te stimuleren. Het instituut verzamelt niet
alleen informatie, maar duidt deze ook; het toont maatschappelijke, ethische, culturele
en juridische kaders, en schetst langetermijnvisies.
Het Rathenau Instituut brengt de verschillende perspectieven van belanghebbenden
naar voren en organiseert interactie; tussen burgers, stakeholders en wetenschappers,
en tussen de politiek en de samenleving. Partijen die niet (meer) met elkaar
communiceren, proberen we rond de tafel te krijgen.
Samenwerking
Het Rathenau Instituut opereert binnen een groot nationaal en internationaal netwerk
van (collega) onderzoeksinstellingen, maatschappelijke organisaties en andere
stakeholders. Wij werken op onze thema’s nauw samen met partners als AWT, de
WRR, de KNAW, NWO, de VSNU, de GOGEM, STT, diverse universitaire vakgroepen
en faculteiten, CSG, het RIVM, maatschappelijke organisaties en
patiëntenverenigingen en internationale zusterorganisaties.
Taken
Het Rathenau Instituut heeft volgens de instellingsbeschikking de volgende taken:

–

Bijdragen aan het maatschappelijke debat en de politieke oordeelsvorming
over vraagstukken die samenhangen met – of het gevolg zijn van –
wetenschappelijke en of technologische ontwikkelingen. Daaronder vallen
ethische, maatschappelijke, culturele en juridische aspecten. Het instituut
levert in het bijzonder bijdragen aan de politieke oordeelsvorming in de
beide Kamers van de Staten-Generaal, het Europees Parlement en
betrokken partijen in de wetenschappelijke wereld. Deze taak wordt verricht
door de afdeling Technology Assessment (TA).

–

Vergroten van het inzicht in de werking van het wetenschapssysteem.
Daartoe verzamelt het instituut ontbrekende data, integreert beschikbare

16

gegevens en maakt deze toegankelijk. Deze taak wordt verricht door de
afdeling Science System Assessment (SciSA).
De onderzoeksgebieden van Technology Assessment en Science System Assessment
raken elkaar. Zo draagt kennis van het wetenschapssysteem bij aan het beschrijven en
begrijpen van de invloed van wetenschap en technologie op de samenleving. En
nieuwe ontwikkelingen en toepassingen zijn vaak al lang binnen het
wetenschapssysteem zichtbaar, voordat ze de samenleving raken. De synergie tussen
de twee afdelingen bestaat eruit dat data, analyses, onderzoeksmethoden en
netwerken met elkaar worden gedeeld en dat resultaten van de ene afdeling input zijn
voor het werk van de andere.
Werkprogramma en actualiteit
In het tweejaarlijks verschijnende werkprogramma van het Rathenau Instituut staat
beschreven met welke (onderzoeks)thema’s en activiteiten het instituut zich in de die
periode gaat bezighouden. Daarnaast houdt het Rathenau Instituut in de werkplanning
ruimte open om in te kunnen springen op politieke en maatschappelijke actualiteit.
Door maatschappelijke en politieke ontwikkelingen kunnen onderwerpen uit eerdere
werkprogramma’s opnieuw politiek of maatschappelijk actueel worden. Dit is
bijvoorbeeld het geval met kernenergie. Soms ook vragen politieke en
maatschappelijke ontwikkelingen om een versnelling van lopend onderzoek en/of een
toespitsing van onderzoeksresultaten. In de afgelopen werkprogrammaperiode speelde
dit bij bijvoorbeeld het Elektronisch Patiëntendossier en bij de vaccinatie tegen het
HPV-virus. Ten slotte kunnen nieuwe thema’s op het terrein van het Rathenau Instituut
opkomen. Het gaat dan om technowetenschappelijke onderwerpen die in korte tijd
hoog op de agenda belanden en die (nog) niet in het werkprogramma van het
Rathenau Instituut zijn opgenomen.

17

Trends
Wetenschappelijke, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen en trends sturen het
werk van het Rathenau Instituut. We beginnen het werkprogramma dan ook met een
korte schets van de ontwikkelingen die bepalend zijn voor ons werk in de komende
jaren. We zien drie hoofdlijnen: verschuivende internationale verhoudingen,
legitimiteitproblemen in westerse democratieën en vastlopende (technologische)
systemen.
Verschuivende internationale en nationale verhoudingen
De globalisering voltrekt zich op steeds meer terreinen. De Westerse landen
ondervinden steeds heviger concurrentie van de snel groeiende economieën in Azië
(China en India) en Zuid-Amerika (Brazilië). Dit leidt onder meer tot een toenemende
internationale strijd om toegang tot grondstoffen. Ook is de Westerse wereld niet langer
het vanzelfsprekende centrum van wetenschappelijke en technologische innovatie.
Nieuwe, hoogopgeleide generaties in landen als China, Korea, India en Iran zorgen
voor een ongekende innovatiecapaciteit, waarbij het nog maar de vraag is of de
Westerse landen die kunnen bijbenen.
We zien dat in Nederland de pogingen om innovatie centraal aan te sturen en te
regisseren niet tot het gewenste resultaat hebben geleid. De vorming van het Ministerie
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie is een uitvloeisel van het streven om
een nieuwe impuls te geven aan het innovatiebeleid. Tegelijkertijd zien we ook elders
allerlei verrassende en innovatieve ontwikkelingen. Zo worden in de regio’s vele
initiatieven genomen om te komen tot duurzaam energiegebruik en duurzame
energieproductie. Het bedrijfsleven heeft duurzaamheid in haar investeringsbeleid en
technologie ontwikkeling geïnternaliseerd.
Legitimiteitsproblemen
In Nederland, en ook elders in Europa en de westerse wereld, voelen veel burgers zich
niet meer vertegenwoordigd door de traditionele politieke partijen. Burgers zijn
mondiger dan ooit en eisen steeds vaker verantwoording van gezagsdragers aan wie
het gezag vroeger vanzelfsprekend werd toegekend: politici, bestuurders, rechters,
kerkelijke en andere maatschappelijke autoriteiten.
Er is een groeiende behoefte aan evidence based policy. Met een beroep op de
wetenschap hopen beleidsmakers kennelijk een antwoord te vinden op de groeiende
vraag naar publieke verantwoording van het beleid. Op sommige terreinen,
bijvoorbeeld op het gebied van de gezondheidszorg of het klimaatbeleid, zien we zelfs
een toenemende verstrengeling van wetenschap en beleid.
Het gebruik van wetenschap voor beleidsdoeleinden is echter niet zonder problemen.
Aan de ene kant heeft de samenleving onverminderd hoge verwachtingen van
wetenschap, aan de andere kant ligt de wetenschap zelf geregeld ook onder vuur. De
toenemende verstrengeling van wetenschap en beleid leidt tot nieuwe
kwetsbaarheden. Zie de discussie rond het klimaatrapport van het IPCC of de
maatschappelijke onrust rond het vaccinatiebeleid voor het HPV-virus. Wetenschap
weet zich kennelijk evenmin aan de bredere gezagscrisis te onttrekken.
Die grote vertegenwoordigingsproblemen in onze representatieve democratie, het
tanende gezag van ambtsdragers en autoriteiten, de opkomst van de sociale media die
‘het verzet’ in subcommunities doen bloeien, en de steeds sterkere roep naar evidence
based policy hangen met elkaar samen. Wij constateren daarbij dat de
wetenschappelijke adviespraktijk aan het openbaar bestuur zelden bijdraagt aan de
versterking van de geloofwaardigheid en het gezag van het openbaar bestuur en van

18

de wetenschap. Evidence based policy is om vele redenen gewenst maar voor de
aanpak van het gezags- en vertegenwoordigingsprobleem biedt het geen oplossing.
Vastlopende (technologische) systemen
We zien hoe Nederland, samen met andere Westerse landen, worstelt met vastlopende
(technologische) systemen. We slagen er maar niet in om de hardnekkige problemen
bevredigend op te lossen: onder meer de mobiliteit (files), dierenwelzijn en
diergezondheid in de veehouderij, slachtoffers door medische missers in ziekenhuizen,
de problemen bij de introductie van grote databestanden, de incidenten op het terrein
van veiligheid en openbare orde, de problemen met de migratiepraktijk, en de
teruglopende kwaliteit van het onderwijs.
De opvatting wint terrein dat deze onoplosbaar zijn omdat deze stelsels toe zijn aan
grondige modernisering – met andere woorden: hun tijd wel hebben gehad. Dan vallen
al gauw termen als transitie, paradigmashift en duurzame verandering. Maar deze
hardnekkige problemen knagen tegelijkertijd wel aan het gezag van het openbaar
bestuur en de politiek. Steeds opnieuw worden zij door incidenten in grote verlegenheid
gebracht.
Uitdagingen
Tegen de achtergrond van de hierboven beschreven problematiek werkt het Rathenau
Instituut aan het mee helpen opbouwen en versterken van het onderlinge vertrouwen
tussen samenleving, overheid, wetenschap en technologie en aan het versterken van
de democratische arrangementen. Ook spelen we desgevraagd een bemiddelende rol
bij conflicten en controverses tussen partijen in de samenleving, wetenschap en
openbaar bestuur. Ten slotte willen we met onze activiteiten een bijdragen leveren aan
de versterking van ons wetenschaps- en innovatiebestel.
Hardnekkige problemen in technologische praktijken als de veehouderij, de
waterhuishouding, de veiligheidspraktijk, mobiliteit en het ziekenhuis krijgen
systematisch aandacht in gecombineerde projecten van SciSA en TA. Door die
combinatie ontstaan mogelijkheden om goed empirisch onderzoek te verbinden met
beleidsonderzoek en met het maatschappelijk debat. Door die combinatie kunnen we
niet alleen feiten over de aard en de omvang van specifieke problemen in het systeem
vaststellen maar deze ook goed onderbouwd verbinden met inzichten over het
functioneren van het systeem en het gevoerde beleid.
Voor de innovatiepraktijk geldt mutatis mutandis hetzelfde. We zetten ons onderzoek
naar de effecten van het huidige innovatiebeleid voort. Daarnaast voeren we
verkenningen uit naar nieuwe innovatiepraktijken waarin nieuwe spelers naar voren
komen, nieuwe netwerken ontstaan en waar andere relaties ontstaan tussen
wetenschap, technologie en ondernemers zoals op het terrein van ICT en de
agroproductie.
Op het terrein van de representatie in onze democratie willen we veldstudies uitvoeren
naar de bijdragen van vooral ICT technologie aan de versterking en verbetering van de
vertegenwoordiging in onze democratie.

19

Selectie van thema’s
In de werkprogrammaperiode 2011-2012 gaan we werken aan negen thema’s die
voortvloeien uit de trends die we hebben gesignaleerd. Wij selecteren onze thema’s
aan de hand van een drietal criteria:
Wetenschap en technologie
De thema’s in het werkprogramma betreffen technologische en/of wetenschappelijke
ontwikkelingen. Het kan gaan om de ontwikkeling van nieuwe wetenschap- en
technologiegebieden of om nieuwe trends in het wetenschapssysteem. Eerder heeft dit
geleid tot het opnemen van bijvoorbeeld nanotechnologie en synthetische biologie in
het werkprogramma van het Rathenau Instituut. Nu zien we aanleiding om naar het
samengaan van sleuteltechnologieën te kijken, en naar de ontwikkeling van de
Nederlandse kennisinfrastructuur. Thema’s kunnen ook een technowetenschappelijke
praktijk betreffen die vastloopt, of die door een nieuwe wetenschappelijke oriëntatie
fundamentele vragen opnieuw oproept. Een voorbeeld hiervan in dit werkprogramma is
het thema over de doorwerking van de neurowetenschappen in het
wetenschapssysteem en de samenleving.
Maatschappelijke en politieke relevantie
De thema’s in het werkprogramma moeten politiek, maatschappelijk en bestuurlijk
relevant zijn. Deze relevantie bestaat er bijvoorbeeld uit dat veel burgers (indirect) met
de gevolgen van een technologie te maken krijgen of dat een wetenschappelijke
ontwikkeling gevolgen heeft ontwikkeling voor de omgang met maatschappelijke
vraagstukken. De beleidsmatige relevantie van onze werkprogrammathema’s bleek in
de vorige periode bijvoorbeeld uit het feit dat ministeries ons benaderden om
kenniskamers te begeleiden rond de thema’s human enhancement en privacy en
opsporing. Relevantie kan ook ontstaan doordat wetenschappelijke en technologische
ontwikkelingen ethische dilemma’s oproepen die te impliciet en onderbelicht blijven. Dit
is bijvoorbeeld aan de orde bij het thema levenslooptechnologie.
Debat en meningsvorming
Ten slotte moeten de thema’s in het werkprogramma object kunnen zijn van
verdergaande discussie of meningsvorming. Met andere woorden: het gaat om
onderwerpen die maatschappelijk, bestuurlijk of politiek nog niet ‘klaar’ te zijn. Bij de
thema’s in het werkprogramma is naar onze inschatting een vervolgdiscussie of nadere
meningsvorming nog mogelijk en wenselijk. Dat geldt bijvoorbeeld voor het
werkprogrammathema excellente wetenschap, dat raakt aan veranderingen in het
wetenschapssysteem die verre van gestabiliseerd zijn. Zo denken wij ook dat discussie
en nadere meningsvorming over het onderscheid onnatuurlijk/artificieel noodzakelijk is
voor de verdere ontwikkeling van een bio-based economy en dat een goede omgang
met het internet als venster op de wereld een discussie vereist over mogelijke
manipulaties van onze digitale informatiebronnen.
Aansluiting TA en SciSA
In dit werkprogramma is voor het eerst gekozen voor een integratie van de
deelprogramma’s op het gebied van Technology Assessment (TA) en Science System
Assessment (SciSA). Dit is mogelijk door convergerende ontwikkelingen op beide
terreinen. Aan de TA-kant zien we dat wetenschappelijke ontwikkelingen in
toenemende mate al snel tot maatschappelijke reacties leiden. Een voorbeeld is de
vroege aandacht voor risico’s bij bijvoorbeeld nanotechnologie of de snelle adoptie van
eerste resultaten in het hersenonderzoek in maatschappelijke discussies over
onderwijs. Technology Assessment kan in die gevallen versterkt worden door inzicht in
wetenschapsdynamiek.

20

Het werkprogramma van Science System Assessment was tot nu toe gebaseerd op het
idee van een welomlijnd Nederlands wetenschapssysteem. Vanuit beleidsperspectief is
zo’n beeld aantrekkelijk, omdat er een duidelijk object is voor beleid. De ontwikkeling
van het onderzoek laat echter zien dat dit beeld te weinig recht doet aan belangrijke
ontwikkelingen. De ontwikkeling van wetenschappelijke kennis raakt steeds meer
verweven met andere kennisactiviteiten, wat voor het begrijpen van de waarde van
wetenschap van groot belang is en waar inzichten vanuit Technology Assessment van
grote waarde zijn. De ontwikkeling van kennis spreidt zich bovendien uit over steeds
meer organisaties. Ten slotte zien we een toename in de internationale organisatie van
wetenschap, waardoor de Nederlandse context niet voor alle organisaties meer
dominant is. In reactie op deze ontwikkelingen hebben we bij het SciSA-onderzoek het
systeemkarakter losgelaten en gekozen voor thema’s over wetenschapsinhoudelijke
ontwikkelingen en/of ontwikkelingen in de organisatie van de wetenschap. Met name bij
de wetenschapsinhoudelijke ontwikkelingen werken de afdelingen SciSA en TA nauw
samen.

21

De thema’s in 2011-2012
Thema 1 Autonomie in de zorg
In het werkprogramma 2009-2010 heeft het Rathenau Instituut een verkenning gedaan
naar de ontwikkeling en het gebruik van medische apparatuur op het gebied van
zelfzorg. Hieruit kwam naar voren dat personalisering een belangrijke trend vormt
binnen de hedendaagse gezondheidszorg. De patiënt wordt meer en meer gezien als
een autonome consument die verantwoordelijk is voor zijn eigen gezondheid. Maar niet
iedereen kan even goed over weg met die eigen verantwoordelijkheid. Zo blijkt het
begrijpen van medische informatie voor patiënten niet altijd even gemakkelijk.
Daarnaast roept de groeiende nadruk op zelfzorg een spanning op tussen individuele
keuzen en collectieve waarden als betaalbaarheid en solidariteit.
In het nieuwe werkprogramma willen we de trend van – technologiegedreven –
personalisering van de zorg verder uitdiepen. Deze trend wordt versterkt door recente
technologische ontwikkelingen als het gebruik van biomarkers als vroege voorspellers
voor afwijking of ziekte, medische zelftests op internet of nanomedicine. Deze
technologieën vergroten de mogelijkheden om individuele gezondheidsrisico’s te
monitoren en individueel te managen en beloven op de persoon toegesneden
therapieën. Daarnaast leiden ontwikkelingen als antiverouderings (anti-ageing)technologie ertoe dat steeds meer facetten van ons leven door een medische blik
worden bezien.
Deze ontwikkelingen roepen belangrijke maatschappelijke vragen op. In hoeverre
draagt personalisering van de zorg bij aan een verdere medicalisering van het dagelijks
leven, waarbij de grens tussen ‘ziek’ en ‘gezond’ steeds verder vervaagt – en hoe
wenselijk is dat? In welke mate willen we als samenleving de kosten dragen die
individuen maken voor optimalisering van hun gezondheid of welzijn? Is regulering
nodig van de groeiende zelfzorgmarkt, waarop steeds meer private aanbieders,
bijvoorbeeld van zelftests of diagnostische apparatuur, de concurrentie aangaan met
het publieke gezondheidsbestel? En betekent de groeiende verantwoordelijkheid voor
de eigen gezondheid dat ziekte niet langer als een persoonlijk lot wordt gezien, maar
als een persoonlijk falen?
Op drie deelterreinen willen we de technologische mogelijkheden van zelfzorg en de
maatschappelijke vragen die ze oproepen onder de loep nemen.
Voorspelling van ziekte en dood
We krijgen steeds meer inzicht in individuele gezondheidsrisico’s. Met behulp van
biobanken met lichaamsmateriaal, gekoppeld aan medische informatie vindt op steeds
grotere schaal onderzoek plaats naar de relatie tussen biologische eigenschappen en
de ziektegeschiedenis van patiënten. Daarmee ontstaat steeds meer kennis over onze
lichamelijke en psychische toestand, erfelijke aanleg en de kans op (toekomstige)
aandoeningen. Die kennis maakt genetische profilering van pasgeborenen mogelijk, of
het gebruik van biomarkers om ziekten als reuma of Alzheimer in een vroeg stadium op
te sporen. Daarnaast maken lab-on-a-chip-technologie, medische informatie op internet
en een groeiend marktaanbod van medische zelftests het mogelijk dat
zorgconsumenten zelf hun gezondheid monitoren en managen. Het groeiend inzicht in
individuele gezondheidsrisico’s maakt het tevens mogelijk om medicatie op het individu
af te stemmen en de patiënt een meer zelfstandige rol te geven, buiten de
conventionele medische instituties. Het Rathenau Instituut wil de diverse
ontwikkelingen op het gebied van individuele vroegdiagnostiek en zelfzorg in kaart

22

brengen en nagaan onder welke voorwaarden ze ook daadwerkelijk bijdragen aan een
betere gezondheid.’
Het maakbare gezin.
Ontwikkelingen in de medische (geboorte)technologie zoals reageerbuisbevruchting
(IVF), embryoselectie en preventieve eicelopslag scheppen de mogelijkheid om de
eigen vruchtbaarheid en de voortplanting in de hand te nemen. Zo laat de
menopauzevoorspellertest vrouwen weten hoe lang ze nog vruchtbaar zijn.
Desgewenst kunnen zij eicellen laten invriezen. Voor de behandeling van
onvruchtbaarheid is een scala aan technologische opties beschikbaar, van IVF en
sperma-injectie of inseminatie (ICSI en IUI) tot gebruik van donorgameten. Daarnaast
biedt pre-implantatie genetische diagnostiek de optie om embryo’s met ernstige
afwijkingen te scheiden van levensvatbare exemplaren. Deze technologieën vergroten
de individuele keuzevrijheid en maken de regie over de eigen gezinsplanning groter
dan ooit. Het Rathenau Instituut wil onderzoeken welke effecten de toenemende
mogelijkheden van geboortetechnologie hebben voor de praktijk van gezinsplanning en
welke maatschappelijke vragen daaruit voortvloeien. Denk hierbij aan vragen als: voor
wie en onder welke voorwaarden moeten deze technologieën beschikbaar zijn? Wie
draagt de kosten ervan? Hoe ver gaat het ‘plannen’ van het gezin en welke invloed
heeft dat op ons denken over het krijgen van kinderen?
Anti-ageing
Nederland vergrijst in hoog tempo. Vaak wordt dat vooral als een last voor de
samenleving beschouwd, omdat ouderen zwaar op kosten van de gezondheidszorg
drukken en daarmee op de solidariteit tussen generaties. Technologische
ontwikkelingen maken echter een kanteling van perspectief mogelijk. Er komen immers
steeds meer middelen voorhanden die beloven de lasten van de ouderdom uit te
stellen of het (gezonde) leven te verlengen. Diëten, voedingssupplementen,
hormoonbehandelingen en cosmetische chirurgie worden al veelvuldig gebruikt. Meer
en meer wordt ook gespeculeerd op toekomstige mogelijkheden zoals gentherapie, het
gebruik van gekloonde organen, of een combinatie van biochemische en genetische
technieken die het verouderingsproces kunnen tegengegaan. De ouderdom lijkt als
gevolg hiervan steeds maakbaarder te worden. Ouderen zouden daarmee meer grip
kunnen krijgen op hun eigen gezondheid en levensduur. Het Rathenau Instituut wil de
ontwikkelingen op het gebied van anti-ageing technologie in kaart brengen en nagaan
wat voor consequenties dat heeft voor onze omgang met ouderdom. Verlicht antiageing de maatschappelijke ‘last’ van de oudere generatie? En wat doet het met ons
besef van en omgang met ouderdom en eindigheid?
Thema 2 Digitale modificatie van ons wereldbeeld
In het werkprogramma 2009-2010 hebben we onder de thema’s ‘Digitale
hyperconnectiviteit’ en ‘Preventiesamenleving’ de vraag gesteld wie wat mag zien van
wie. Welke uitdagingen stelt de voortgaande digitalisering van de openbare ruimte voor
de omgang met persoonsgegevens en de inrichting van computersystemen? We
kwamen hierbij tot de conclusie dat het niet alleen gaat om privacybescherming, maar
ook om nieuwe vormen van identiteitsbeheer en de invloed daarvan op
maatschappelijke verhoudingen. Binnen het thema ‘Digitale modificatie van ons
wereldbeeld’ willen we dieper ingaan op de relatie tussen gebruiker en de wijze waarop
de digitale werkelijkheid wordt geconstrueerd. Welke invloed oefenen maatschappelijke
krachten uit op wat wij te zien krijgen en wat dat met ons doet?
De samenleving wordt steeds afhankelijker van gedigitaliseerde informatievoorziening.
Dat roept de vraag op hoe die informatie geselecteerd, bewerkt en toegankelijk
gemaakt wordt. Softwarecodes bevatten scripts die bepaalde dingen mogelijk maken

23

en andere onmogelijk, en daarmee informatie verbergen, reframen of sturen. Zie het
gebruik dat Google maakt van zijn PageRank-algoritme. Aanvankelijk werd dit
algoritme zo gebruikt dat de meest geciteerde websites bovenaan de pagina met
zoekresultaten kwamen. Inmiddels hebben commerciële belangen invloed op de
ranking. Een ander voorbeeld vormen de snel in omvang groeiende sociale
netwerksites, waarop vooral de gebruikers zelf in control lijken. De software achter
deze applicaties heeft soms echter vergaande invloed op de sociale interacties die
plaatsvinden. Dat geldt bijvoorbeeld voor (gratis) diensten als Facebook, Hyves of
Linked in of bij (betaalde) dating sites als Parship of relatieplanet. Persoonsprofielen,
sociale interacties en groepsvorming worden op een voor de gebruiker onzichtbare
wijze gestuurd door commerciële belangen. Behavioural targeting speelt hierbij een
belangrijke rol.
In ‘Digitale modificatie van ons wereldbeeld’ wil het Rathenau Instituut een kijkje nemen
achter de schermen van internet. Leidende vragen daarbij zijn: welke vormen van
codering vinden plaats op internet, welke belangen zijn daarmee gemoeid en hoe
beïnvloedt dat het denken en handelen van internetgebruikers? We willen ons op drie
onderwerpen richten.

–

Ten eerste wordt een studie gedaan naar de invloed van internet op de
relatie tussen burger en politiek. In plaats van het vroegere overzichtelijke
nieuwsaanbod, leidt internet tot een ware hausse aan informatievoorziening
afkomstig van een diversiteit aan bronnen. Welke gevolgen heeft dat voor de
politieke meningsvorming van burgers? Leidt het tot een fragmentering van
de publieke opinie, en is dat problematisch? In dat verband kijken we ook
naar de steeds populairder wordende stemwijzers, elk met hun eigen
representatie – oftewel: codering – van partijpolitieke standpunten.
Tegelijkertijd is het de vraag welke kansen internet biedt om de positie van
burgers te versterken. Biedt het groeiende webactivisme van burgers hen
meer mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de politiek?

–

Ten tweede willen we de invloed onderzoeken van sociale netwerken op de
interactie tussen gebruikers. Hoe worden profielen van gebruikers
opgebouwd, op welke manier worden gebruikers vervolgens geattendeerd
op mogelijke contacten of relevante informatiebronnen en welke rol spelen

–

commerciële belangen hierin?
Ten derde willen we verkennen hoe in de nabije toekomst persuasive
technology en affective computing menselijk gedrag kunnen sturen. Affective
computing maakt het mogelijk om met behulp van ICT menselijke emoties te
herkennen, te interpreteren en te simuleren. Een voorbeeld hiervan de
FaceReader waarmee emotionele gezichtsuitdrukkingen kunnen worden
gedetecteerd. Deze techniek wordt nu reeds ingezet bij
communicatieonderzoek of sollicitatiegesprekken en krijgt in de nabije
toekomst mogelijk toepassing in mobiele telefoons. Persuasive technology –
gedragssturende technologie – gaat nog een stap verder. Zo wordt
momenteel gezocht naar manieren om met behulp van ICT beter rijgedrag of
een gezondere levensstijl te bevorderen of consumenten te verleiden tot
bepaald koopgedrag. Het gaat daarbij om vormen van beïnvloeding zonder
dat de persoon in kwestie zich daarvan bewust is. Hierbij bouwt het
Rathenau Instituut voort op een reeds bestaand samenwerkingsverband met
de TU Eindhoven.

24

Met deze drie deelonderzoeken wil het Rathenau Instituut de maatschappelijke en
politieke bewustwording stimuleren van de manier waarop internet ons denken en doen
beïnvloedt.
Thema 3 Excellente wetenschap
Wetenschappelijke instellingen, financiers, universiteiten en onderzoeksinstellingen
leggen een grote nadruk op wetenschappelijke excellentie en passen daar hun
personeelsbeleid, selectieprocessen en financieringsmodellen op aan. Uit een
vergelijking van ontwikkelingen in wetenschapsbeleid in zes landen blijkt dat Nederland
in de jaren negentig van de vorige eeuw voorop heeft gelopen in de aanpassing van
het wetenschapssysteem en daarmee goede voorwaarden heeft gecreëerd voor de
kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek.
Sindsdien zijn er twee belangrijke ontwikkelingen geweest in het denken over de
kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek. Ten eerste hebben universiteiten en
onderzoeksorganisaties massaal wetenschappelijke excellentie opgenomen in hun
institutionele missie. In een Europese studie bleek dat in Europa bijna 1.000
universiteiten in hun missie hebben opgenomen tot de internationale top te willen
behoren. Deze strategische focus is vooral vertaald in wetenschappelijke productiviteit
en de positie op internationale rankings. De tweede belangrijke ontwikkeling is de
nadruk op excellentie van individuele wetenschappers en een verschuiving in de
onderzoeksfinanciering en het onderzoeksmanagement naar carrières van
onderzoekers. In Nederland zien we dat in de uitbreiding van de Vernieuwingsimpuls
en de introductie van tenure tracks in het personeelsbeleid.
In de komende periode willen we deze ontwikkelingen kritisch onderzoeken. We doen
studies naar loopbanen van onderzoekers, met speciale aandacht voor het tenure track
systeem. Dit systeem staat nog in de kinderschoenen, maar op verschillende plaatsen
zien we al dat er spanning is tussen de eisen en wensen van institutioneel
onderzoeksmanagement en beleid gericht op individuele loopbanen van onderzoekers.
De focus op wetenschappelijke excellentie leidt ook tot druk op selectieprocessen door
toename van aanvragen en stijging van kwaliteit van voorstellen. Voor
onderzoeksfinanciers zelf leidt dit tot vragen wat de beste vorm voor selectieprocessen
is. Meer algemeen leidt dit tot vragen over de positie en functie van
financieringsorganisaties in onderzoek- en wetenschapsbeleid – ook in relatie tot de
ontwikkeling van de Europese onderzoeksruimte (ERA).
Ten slotte zien we als resultaat van de aandacht voor excellentie een uniformering van
instellingsstrategieën, terwijl via andere wegen juist gestreefd wordt naar meer
differentiëring. Het begrip wetenschappelijke excellentie zelf is toe aan kritische
reflectie. Daar waar het eerst bedoeld was als onderscheidend kenmerk voor een
beperkte groep onderzoekers en onderzoeksgroepen, is het steeds meer een label
voor de brede middenmoot van het wetenschapssysteem.
In de afgelopen periode hebben we via verschillende projecten bijgedragen aan het
verbeteren van onderzoeksmanagement. Vooral het project naar onderzoeksgroepen
in de medische wetenschap heeft bijgedragen aan inzicht in kenmerken van goede
onderzoeksgroepen en mogelijkheden voor onderzoeksmanagement. We doen een
vervolgstudie naar het functioneren van onderzoeksgroepen in de medische
wetenschap, waarbij ook aandacht is voor de veranderingen in
onderzoeksmanagement op het niveau van Universitaire Medische Centra en
ziekenhuizen. In toenemende mate is er sprake van prioritering van
onderzoeksgebieden, zwaartepuntvorming en nationale taakverdeling. We verwachten
dat dit ook effect zal hebben op de dynamiek van onderzoeksgroepen.

25

Daarnaast continueren we de studies naar onderzoeksloopbanen en naar beoordeling
van onderzoek. Onderzoeksloopbanen zijn object van onderzoeksmanagement binnen
instellingen en van nationaal beleid en van financiering (Vernieuwingsimpuls, European
Research Council grants). We zullen daarom onderzoek doen naar loopbanen van
wetenschappers en met name naar de carrière van postdocs. Waarom blijven zij in de
wetenschap of vertrekken eruit? Waar gaan zij heen? In hoeverre zijn
loopbaanbeslissingen eigen beslissingen, of worden ze gemotiveerd door externe
factoren (economische crisis) of management van de onderzoeksgroep?
We streven er naar om in deze periode de Nederlandse situatie systematisch empirisch
te vergelijken met die in een aantal andere landen. Het Rathenau Instituut doet al mee
in een internationale studie naar de effecten van de European Research Council. De
ambitie binnen het thema is om bij te dragen aan mogelijkheden in
onderzoeksmanagement om uitstekende prestaties te faciliteren, de grenzen van de
strategische focus te thematiseren, en mogelijkheden te identificeren voor nieuwe
strategieën. De studies worden zoveel mogelijk gedaan in overleg met de betrokken
instellingen. We bespreken de resultaten in interactieve workshops met onderzoekers
en onderzoeksmanagers en verspreiden ze verder via lezingen en publicaties.
Thema 4 De waarde van wetenschap
De wereldwijde economische crisis heeft vanzelfsprekend ook gevolgen voor
wetenschappelijk onderzoek. In sommige landen wordt wetenschappelijk onderzoek
uitgesloten van bezuinigingen of besluiten overheden tot extra investeringen. Daaruit
blijkt dat er vertrouwen is in de mogelijkheden van wetenschappelijk onderzoek om
innovatie te stimuleren. Ook voor het oplossen van grote maatschappelijke problemen
wordt vertrouwd op opbrengsten en inzichten van wetenschappelijk onderzoek. Maar
het is een vertrouwen dat is geoormerkt met verwachtingen. Als wetenschappelijke
instellingen deze beschermde positie willen behouden, dan zullen ze de verwachting
moeten waarmaken.
Wetenschappelijke instellingen spelen in op deze verwachtingen. Zo heet de nieuwe
NWO strategie ‘Groeien met Kennis’. Alle organisaties in het wetenschapsysteem
hebben zich met de Valorisatieagenda verplicht om te streven de valorisatie van kennis
te verbeteren. Er is een grote verscheidenheid aan beleid en instrumenten voor het
stimuleren van valorisatie en andere maatschappelijke bijdragen van wetenschap. Over
de effectiviteit hiervan is niet veel bekend.
Onderzoekers daarentegen ervaren soms spanning tussen het streven naar excellentie
en de verwachting dat het onderzoek bijdraagt aan de kenniseconomie, innovaties en
het oplossen van maatschappelijke problemen. Tegelijkertijd nemen de verwachtingen
over de impact van onderzoek toe, aan de ene kant gevoed door beloftes van
onderzoekers en onderzoeksorganisaties en aan de andere kant zo gewenst door
maatschappelijke actoren. De vraag is of de verwachtingen realistisch zijn en de
beloftes wel waargemaakt kunnen worden.
In de afgelopen periode heeft het Rathenau Instituut geparticipeerd in het nationale
ERiC-project en het Europese SIAMPI-project, waarin methoden zijn ontwikkeld voor
de evaluatie van de maatschappelijke bijdrage van onderzoek. Ook hebben we studies
gedaan naar de maatschappelijke impact van een aantal onderzoeksprogramma’s.
Door deze studies en projecten is het inzicht vergroot in het tot stand komen van
maatschappelijke impact, in mogelijkheden om dit te organiseren en het te beoordelen.
In de komende periode zetten we deze lijn voort, en verbreden we de focus van
evaluatiemethoden naar andere beleidsinstrumenten. Het is onze ambitie is om een

26

grote rol te spelen in de discussies over valorisatie van onderzoek en de
maatschappelijke waarde van wetenschap. We doen dit langs twee lijnen. Ten eerste
door, in vervolg op case studies in de vorige periode, case studies te doen naar
valorisatie van onderzoek in specifieke onderzoeksvelden. Deze studies dragen bij aan
inzicht in de waarde van wetenschap, in de mogelijkheden om valorisatieprocessen te
organiseren en bieden betrokken actoren de mogelijkheid het onderzoeksmanagement
hierop aan te passen. Ten tweede door naar economische en maatschappelijke
effecten te kijken van speciale onderdelen van de kennisinfrastructuur zoals science
parks, grootschalige onderzoeksfaciliteiten en nationale programma’s.
Naast deze studies naar de valorisatie van het wetenschappelijk onderzoek blijven we
aandacht besteden aan de maatschappelijke positie van wetenschappelijke kennis in
beleid en maatschappelijke discussies. De competentie van het Rathenau Instituut in
het organiseren van maatschappelijk debat wordt geregeld ingezet bij maatschappelijke
controverses waarin vaak ook de status van wetenschappelijke kennis en expertise van
wetenschappers ter discussie staat. Voorbeelden in de afgelopen jaren zijn de
controverses rond CO2-opslag, HPV-vaccinatie en de discussies over het IPCCrapport. We verwachten dat we ook de komende jaren met enige regelmaat deze rol
zullen vervullen.
De controverses zijn ook signalen dat de status van wetenschap en technologie niet
vanzelfsprekend zijn. Niet in politieke besluitvorming en niet in maatschappelijke
discussies. Hoewel het idee van evidence based beleid breed omarmd wordt, zien we
tegelijkertijd dat wat evidence is, bij complexe problemen ter discussie staat. Ook leidt
verschil in omgaan met onzekerheid in wetenschappelijke discussies en in
besluitvorming tot moeilijkheden in het gebruik van wetenschappelijke resultaten voor
beleid. Onze ervaringen en competentie zetten we de komende periode ook in bij het
verdiepen van het inzicht in de dynamiek van controverses. De verwachting is dat we
zo bij kunnen dragen aan verbeterde strategieën om wetenschap en technologie te
betrekken in besluitvormingsprocessen. Ook hopen we zo bij te dragen aan vernieuwd
vertrouwen in de waarde van wetenschap en technologie voor onze samenleving.
Thema 5 Convergerende sleuteltechnologieën
Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw is het innovatiebeleid gericht geweest op
het stimuleren van zogeheten sleuteltechnologieën, zoals biotechnologie,
informatietechnologie en materiaalwetenschappen. Al snel ontstond het inzicht dat de
ontwikkeling van de ene sleuteltechnologie sterk afhankelijk is van die van de andere.
Zo stimuleren informatietechnologie en nieuwe materialen de biotechnologie. Op hun
beurt inspireren biologische inzichten informatici en materiaalwetenschappers. Deze
wederzijdse beïnvloeding wordt aangeduid met de term technologische convergentie,
ook wel NBIC-convergentie genoemd. NBIC staat daarbij voor nanotechnologie,
biotechnologie, informatietechnologie en cognitieve wetenschappen.
Convergentie maakt vele nieuwe ontwikkelingen mogelijk – zoals moleculaire
geneeskunde, robotica, personal genomics – en zorgt zo voor een nieuwe
technologische golf. Het Rathenau Instituut heeft de afgelopen jaren veel aandacht
besteed aan de maatschappelijke betekenis en dynamiek van technologische
convergentie, vooral op de gebieden van nanotechnologie, slimme omgevingen en
synthetische biologie (zie onder meer de bundel Het leven als bouwpakket). We gaan
daar de komende jaren mee verder. We nemen deel aan het STOA-project Making
perfect life en besteden aandacht aan de sterk in opkomst zijnde
hersenwetenschappen (zie daarvoor thema 2). Daarnaast zullen we de
wetenschappelijke dynamiek van technologische convergentie onderzoeken.

27

Reflectie op “technologie wordt biologie” en vice versa
Met het STOA-project Making perfect life: Bio-engineering (in) the 21st century
informeren we het Europees en Nederlandse Parlement over de maatschappelijke en
politieke implicaties van technologische convergentie. De dynamiek van NBICconvergentie wordt in dit project onderzocht vanuit twee megatrends: “biologie wordt
technologie” en “technologie wordt biologie”. Convergentie zorgt voor steeds meer
technische mogelijkheden om in te grijpen in het lichaam en het brein.
Vanuit het biotechnologiedebat zijn we gewend geraakt aan heftige debatten rond deze
trend. Maar convergentie werkt ook de andere kant op. Biologie en inzichten in de
werking van het brein inspireren tevens de informatietechnologie en nanotechnologie.
Technologie krijgt daardoor steeds vaker karaktereigenschappen ingebouwd die we
van oudsher associëren met biologische systemen, zoals leergedrag of het herkennen
en tonen van emoties. Denk aan moleculaire structuren die licht om kunnen zetten in
een roterende beweging of robots die zelf op zoek gaan naar natuurlijk voedsel om dit
om te zetten in energie. Dit soort vaardigheden worden aangeduid met de term “living
technology”. Het Rathenau Instituut wil met Making perfect life bijdragen aan een
vroegtijdige maatschappelijke reflectie op de trend “technologie wordt biologie”.
Nieuwe interdisciplinaire maakbaarheid
Het Rathenau Instituut zal bovendien onderzoek doen naar de wetenschappelijke
dynamiek die door convergentie op gang wordt gebracht. We onderzoeken welke
plaats de techno-sciences (gaan) innemen in het wetenschappelijke landschap. Ook
gaan we in op de vraag hoe adequaat een op sleuteltechnologie gericht innovatiebeleid
nog is. Het Rathenau Instituut gaat daartoe verschillende nieuwe wetenschappelijke
velden bestuderen. In hoeverre is convergentie zichtbaar in de dynamiek van het
onderzoek? Welke rol speelt interdisciplinaire samenwerking en hoe kunnen
onderzoeksorganisaties die het beste organiseren?
De beleidsrelevantie van deze studies blijkt uit het belang van de combinatie van
nanotechnologie, biotechnologie en informatietechnologie in buitenlandse
innovatiestrategieën. De resultaten kunnen daarom bijdragen aan discussies over de
Nederlandse kennisinfrastructuur (zie ook thema 7)
Thema 6 Dromen van een synthetisch Eden
De groeiende wereldbevolking doet een toenemend beroep op de natuurlijke
hulpbronnen van de wereld. Hierdoor ontstaan lokale en mondiale milieuproblemen en
neemt de mondiale strijd om grondstoffen zienderogen toe. Denk bijvoorbeeld aan de
steeds actievere rol van China op de grondstoffenmarkt in Afrika. Behalve om fossiele
brandstoffen, water en voedsel, gaat het ook steeds vaker om stoffen als zeldzame
metalen of fosfaat. Een tekort aan deze stoffen kan onze economie en levenswijze
onder druk zetten. In het werkprogramma 2009-2010 hebben we met het thema
‘Grondstoffenhonger’ hieraan aandacht besteed.
Het debat over een duurzame omgang met onze natuurlijke hulpbronnen en omgeving
laat een interessante tweedeling zien. Aan de ene kant wordt de begrensdheid van de
natuur en de beperkte maakbaarheid ervan benadrukt. Dat gebeurt met verwijzing naar
milieurampen, zoals de recente ontdekking van ‘plastic zeeën’ en de verspreiding van
chemicaliën in ons milieu. Aan de andere kant komt het idee van technische
maakbaarheid juist sterk opzetten. Denk bijvoorbeeld aan visies zoals cradle-to-cradle,
bio-based economy, synthetische biologie, designer ecosystemen en geo-engineering.
Het lijkt alsof de aantrekkelijkheid en legitimiteit van dergelijke visies groeien naarmate
de grondstoffen- en milieucrisis sterker voelbaar is. Onder de noemer ‘Dromen van een
synthetisch Eden’ willen de voors en tegens van dit nieuwe maakbaarheidsideaal in
discussie brengen. Hoe reëel is de visie van een bio-synthetisch Eden, waarin we de

28

schaarste voorbij zijn – of blijft het bij een wenkend perspectief? We richten ons
specifiek op geo-engineering, bio-based economy en synthetische biologie.
Geo-climate engineering
In de discussie over klimaatverandering ging het tot voor kort over het reduceren van
de CO2-uitstoot en het anticiperen op negatieve effecten, bijvoorbeeld door het bouwen
van hogere dijken. De afgelopen jaren is een extremere vorm van ingrijpen op de
internationale wetenschappelijke en politieke agenda komen te staan: geo-engineering
– of: climate engineering. Het gaat om grote technologische ingrepen die de
klimaatverandering en de gevolgen daarvan binnen de perken moeten houden. Climate
engineering beoogt in te grijpen in het klimaatsysteem van de aarde. Voorbeelden
daarvan zijn het wit wassen van wolken of het plaatsen van spiegels in de ruimte,
waardoor minder zonlicht het aardoppervlak bereikt. Een ander voorbeeld is het
bemesten van oceanen zodat deze grotere hoeveelheden CO2 vastleggen. Geoengineering heeft inmiddels de nodige discussie opgeroepen in wetenschappelijke
kringen. Het Rathenau Instituut wil de maatschappelijke vraagstukken rond geoengineering in kaart brengen en onderzoeken welke richtlijnen moeten gelden voor dit
soort omvangrijke technologieën. Het gaat hier om een complex internationaal debat.
Wie bepaalt bijvoorbeeld de ontwerpprincipes bij het ‘herontwerpen’ van de natuur? En
mogen China of Amerika gaan sleutelen aan de samenstelling van het zeewater als dat
gevolgen heeft voor andere landen?
Bio-based economy en synthetische biologie
Het toekomstperspectief van een energievoorziening die is gebaseerd op hernieuwbare
bronnen krijgt steeds meer concrete maatschappelijke en economische betekenis. Zon
en wind zijn hiervoor de meest genoemde bronnen. Maar de afgelopen jaren is
internationaal de aandacht sterk gegroeid voor een economie die gebruik maakt van
natuurlijke grondstoffen in plaats van fossiele brandstoffen: de bio-based economy. Op
de korte termijn gaat het hierbij om een grotere inzet van natuurlijke materialen en het
optimaliseren van raffinageprocessen. Op de langere termijn gaat deze visie gepaard
met een verdergaande vertechnologisering van de natuur. Zie de synthetische biologie,
die van algen en micro-organismen ‘levende fabrieken’ wil maken die maatschappelijk
gewenste producten maken, zoals biobrandstoffen.
Het Rathenau Instituut wil de politieke en beleidsvragen verkennen die door de biobased economy en synthetische biologie worden opgeroepen. Daarbij willen we
nadrukkelijk aandacht besteden aan internationale kwesties. Om een voorbeeld te
geven: als rijkere landen massaal overstappen op biobrandstoffen voor vervoer, kan
dat grote gevolgen hebben voor de voedselvoorziening in armere delen van de wereld.
Hoe regelen we het mondiale overleg over dergelijke exercities?
Thema 7 Het brein als wetenschappelijk en sociaal paradigma
De hersenen zijn de nieuwe frontier in de wetenschap. De neurowetenschappen
vormen dan ook een snel groeiend interdisciplinair veld. De belangrijkste driver hiervan
is het streven om door meer begrip van het brein meer grip op ons gedrag te krijgen.
‘Wij zijn ons brein’ is de achterliggende gedachte. Het brein wordt daarmee een nieuw
verklaringsmodel voor wie we zijn. De aantrekkelijkheid van dat model schuilt er onder
meer in dat het meer ruimte creëert voor onze interactie met anderen en onze
omgeving. Het maakt ons minder gedetermineerd dan verondersteld werd ten tijde van
de opkomst van de genetica. De neurowetenschappen zijn dan ook hard op weg om
een nieuw paradigma te vormen voor ons begrip van de (relaties tussen) geest,
lichaam en (sociaal) gedrag.

29

Het Rathenau Instituut wil in dit werkprogramma de ontwikkeling van de
neurowetenschappen als nieuw wetenschapsgebied onderzoeken; de invloed daarvan
binnen andere wetenschapsgebieden en maatschappelijke sectoren in kaart brengen;
en deze invloed maatschappelijk en politiek duiden. Dit leidt tot de volgende
deelonderwerpen:
In de eerste plaats willen we de aard en dynamiek van neurowetenschappen empirisch
onderzoeken. Hierbij spelen vragen als: hoe ontwikkelen de neurowetenschappen zich
in Nederland, zowel inhoudelijk maar ook wat betreft infrastructuur, financiering en
samenwerking? Hoe reageren onderzoeksorganisaties op de opkomst van dit nieuwe
wetenschapsgebied? Welke internationale positie neemt het Nederlandse
neurowetenschappelijk onderzoek in? En welke doorwerking heeft het
neurowetenschappelijk paradigma in andere wetenschapsgebieden, zoals de economie
of onderwijswetenschappen?
Ten tweede onderzoeken we de doorwerking van neurowetenschappelijke inzichten in
de samenleving. Twee sectoren staan hierbij centraal. Voor het juridische domein gaan
we na hoe neurowetenschappelijke kennis en technieken worden gebruikt voor het
verklaren en behandelen van delinquent gedrag. Hoe robuust zijn die bevindingen en in
hoeverre spelen ze al een rol in de Nederlandse rechtszalen? Welke consequenties
heeft dit gebruik voor centrale begrippen binnen het strafrechtsysteem als
toerekeningsvatbaarheid, straftoekenning en behandeling? Bij de neurotech-markt
brengen we de recente ontwikkelingen in kaart. Het gaat daarbij vooral om brain
machine interfaces: interfaces tussen het brein (of het centrale zenuwstelsel) en een
computer of andere machine. Deze toepassingen variëren van slimme interfaces
tussen mensen en computers bij gaming of neuroheadsets voor neurofeedback bij
sporters tot medische technologieën zoals diepe hersenstimulatie of transcraniale
magnetische stimulatie. Hierbij spelen onder meer vragen over mogelijke risico’s van
deze toepassingen en de noodzaak van regelgeving.
Door middel van publicaties, workshops en publieke bijeenkomsten willen we een
breed publiek debat op gang brengen over de maatschappelijke doorwerking van de
ontwikkeling van neurowetenschappen.
Met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onderhouden we
werkcontacten omdat ook de Raad op dit terrein studies verricht.
Thema 8 Inrichting Nederlandse Kennisinfrastructuur
In de publicatie “30 jaar onderzoeksfinanciering” (2007) heeft het Rathenau Instituut
gewezen op de opkomst van nieuwe intermediairen tussen overheid en
onderzoeksfinanciers enerzijds en uitvoerende organisaties anderzijds. Het gaat om
regieorganen, verschillende vormen van topinstituten en grote programma’s. Een
belangrijke functie van deze nieuwe organisatielaag is het creëren van focus en massa
door coördinatie van onderzoek. Een recente studie van het Rathenau Instituut laat
echter zien dat de totale focus niet is toegenomen. Evenmin is de internationale positie
van Nederland in de focusgebieden van het wetenschaps- en technologiebeleid
versterkt.
Inmiddels zijn er nieuwe voorstellen gedaan om de Nederlandse kennisinfrastructuur
anders in te richten. De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid heeft
gepleit voor een reductie van het aantal regieorganen en interorganisationele
structuren. Het voormalig Innovatieplatform constateerde juist dat er te weinig
coördinatie is, en pleitte voor meer regie. Door de commissie Veerman is gepleit voor
meer profilering van en concurrentie tussen universiteiten. In reactie hierop heeft de

30

VSNU gesteld dat Nederland te klein is voor interne competitie en in internationaal
perspectief meer gebaat is bij de huidige interorganisationele coördinatie. De opheffing
van het Innovatieplatform heeft geleid tot een pleidooi voor een nieuwe raad die de
mogelijkheden krijgt om meer focus te creëren in het Nederlandse onderzoek.
In de komende periode blijven we bijdragen aan deze discussie over de inrichting van
de Nederlandse kennisinfrastructuur blijven leveren. Een belangrijke taak is de
discussie te voorzien van objectieve informatie over het functioneren van de
kennisinfrastructuur. Daarnaast willen we langs twee lijnen de discussie, en daarmee
hopelijk ook het beleid, verdiepen.
Ten eerste willen we dat doen door empirische studies van onderzoeksvelden en
kennissectoren. In de vorige periode zijn we op dit gebied al begonnen met studies
naar het kennissysteem in de watersector en het klimaatonderzoek. In deze studies
staat centraal hoe verschillende kennisorganisaties hun onderzoek afstemmen en
bijdragen aan economische, maatschappelijke en technologische innovaties. In de
komende periode komen er ook bijdragen vanuit het onderzoek naar het
hersenonderzoek (thema 3) en de convergerende technologieën (thema 2). Deze
studies voeden de brede discussie over de Nederlandse kennisinfrastructuur en helpen
organisaties in die gebieden hun strategieën te verbeteren. Een belangrijk doel is om te
verhelderen wat veelgebruikte begrippen als coördinatie, competitie, regie, focus en
massa in de praktijk van onderzoek en innovatie betekenen.
Ten tweede willen we de discussie over de Nederlandse kennisinfrastructuur sterker
plaatsen in het licht van de ontwikkeling van de European Research Area en in het licht
van de opkomst van nieuwe wetenschapslanden. De ambitie is dat de studies binnen
dit thema richtinggevend zijn in de discussie over de ontwikkeling van het Nederlands
wetenschapssysteem en de verschillende organisaties een strategisch kader geven.
We gaan systematisch onderzoek doen naar de ontwikkeling van de European
Research Area en het effect van Europese instituties (faciliteiten, ESF, ERC, EIT,
ERAnets, et cetera) op verschillende wetenschapsgebieden. Een belangrijke vraag
hierbij is hoe deze Europese instituties zich verhouden tot het Nederlands
wetenschapsbeleid. Zijn deze instituties een aanvulling op Nederlandse faciliteiten en
financieringsmogelijkheden, of functioneren ze als concurrenten?
Ook volgen we de opkomst van Aziatische wetenschapssystemen. De uitzonderlijke
ontwikkeling van de Aziatische systemen – door ons beschreven in de studie ‘Focus en
Massa van de Nederlandse wetenschap’ – komt naar voren in de ontwikkeling van
wereldwijde specialisatiepatronen in de wetenschap. Door hun sterke economische
groei, hebben Aziatische landen de mogelijkheid gekregen en aangegrepen om een
eigen traject te ontwikkelen dat lijkt te verschillen van het “normale” traject dat
Westerse landen hebben uitgezet. Dit alternatieve pad kan wellicht als voorbeeld
dienen voor de inrichting van de Nederlandse kennisinfrastructuur.
De resultaten van deze studies brengen we naar buiten in aparte publicaties en via
bijeenkomsten variërend van expertworkshops tot bredere publieke bijeenkomsten.
Belangrijk hierbij is ook de serie Feiten & Cijfers waarin we aan stakeholders uit het
wetenschapssysteem de belangrijkste evidence op verschillende beleidsthema’s
presenteren.
Thema 9 Urbane samenleving
Er leven steeds meer mensen in de stad. Leefde in 2007 de helft van de
wereldbevolking in steden, in 2050 is dat aantal opgelopen tot 75 procent. Vast staat dit

31

overigens bepaald niet. In de wetenschap bestaan zeer uiteenlopende opvattingen over
de ontwikkeling van de stad. Ook in Nederland neemt het aantal stedelingen nog
steeds toe. Tegelijkertijd groeit het belang van stedelijke agglomeraties als kernen van
economische innovatie. De internationale economische concurrentiestrijd wordt in
toenemende mate uitgevochten tussen grootstedelijke metropoolregio’s. Nederland
heeft de ambitie om mee te tellen op dat mondiale niveau. Hand in hand hiermee wint
de gedachte terrein om de Randstad op te vatten als één grote stedelijke agglomeratie.
Dat heeft grote gevolgen voor de ruimtelijke en stedelijke planvorming. Het gaat niet
langer om de planning van afzonderlijke steden, maar om regionale of nog grotere
verbanden. Kijken we over de grenzen heen, dan kan de regio Amsterdam-BrusselAntwerpen zelfs als één grote metropoolregio worden beschouwd. We willen ingaan op
de vraag of ruimtelijke planning op die schaal nog te verwezenlijken is.
Voor het Rathenau Instituut vormt ‘Urbane samenleving’ een nieuw thema. We willen
dan ook starten met een verkennende studie. Daarbij vertrekken we vanuit de gedachte
dat de stad als technologisch artefact kan worden opgevat. In de bebouwde omgeving
en de wijze waarop die wordt vormgegeven slaat een scala aan technische en sociaalwetenschappelijke inzichten neer. Behalve economische innovatie spelen opgaven
rond een dynamisch en duurzaam mobiliteitssysteem, energievoorziening, een
hoogwaardige voedselvoorziening, een klimaatbestendig watersysteem, een kwalitatief
hoogwaardige groene ruimte, veiligheid en leefbaarheid. Hierbij is tevens aandacht
nodig voor het groeiend belang van regionalisering en verschuivende verhoudingen
tussen ‘stad’ en ‘platteland’. Stedelijke en ruimtelijke planning vergt dan ook een
multidisciplinaire aanpak.
In onze verkenning gaan we na hoe de praktijk van ruimtelijke en stedelijke
planvorming omgaat met de uiteenlopende vraagstukken waarvoor ze zich gesteld ziet;
in welke mate ze erin slaagt het daarvoor benodigde, brede palet aan sociaalwetenschappelijke en technisch-wetenschappelijke inzichten te integreren; en welke
reflectie binnen politiek en beleid daarop plaatsvindt. Relevante vragen hierbij zijn:
welke spanningen doen zich voor tussen de ambities van economische innovatie,
duurzaamheid en leefbaarheid, en: beschikt de overheid over voldoende bestuurlijke
slagkracht om metropoolvorming in goede banen te leiden?
Op basis van literatuuronderzoek en interviews met betrokkenen gaan we na of het
Rathenau Instituut met de gekozen insteek een zinvolle bijdrage kan leveren aan het
politieke en maatschappelijke debat over metropoolvorming.

32

Internationale activiteiten
Het Rathenau Instituut opereert binnen een groot internationaal netwerk van zuster- en
verwante organisaties. Zo is het Rathenau Instituut is een van de drijvende krachten
achter de EPTA, de in 1990 opgerichte alliantie van achttien Europese Parlementaire
technologie instituten.
European Technology Assessment Group (ETAG)
Het Rathenau Instituut verricht ook technology assessments voor het Europees
Parlement. Dit wordt binnen het Europese Parlement gecoördineerd door Science and
Technology Options Assessment (STOA). Het Rathenau Instituut werkt hiervoor samen
binnen de European Technology Assessment Group (ETAG), die sinds 2009 uit zeven
Europese parlementaire TA-organisaties bestaat. Het parlement formuleert de
projecten waarin de verschillende partners participeren.
Voor de periode 2010-2011 is het Rathenau Instituut in ieder geval verantwoordelijk
voor het STOA-project Making Perfect Life. Het Rathenau Instituut leidt dit project,
waarbij ook partners uit Duitsland (ITAS en Fraunhofer ISI) en Oostenrijk (ITA) zijn
betrokken.
Synthetic Biology for Human Health: Ethical and Legal Issues (SYBHEL)
SYBHEL richt zich op ‘global human health and well being’ als een van de belangrijke
toekomstige toepassingsgebieden van synthetische biologie. Het project dat wordt
gecoördineerd door het Centre for Ethics in Medicine van Bristol University, wordt
gefinancierd vanuit het Kaderprogramma van de Europese Commissie. Naast het
Rathenau Instituut participeren ook de Universiteit van Zurich in Zwitserland, de
Knowledge Society Foundation in Hongarije, en de Universiteit van Deusto in Spanje.
Parliaments & Civil Society in Technology Assessment (PACITA)
Doel van PACITA, dat wordt gefinancierd vanuit het Kaderprogramma van de Europese
Commissie, is om de kennis en ervaring met parlementaire TA in Europa te delen met
Europese landen waarin nog geen traditie bestaat van parlementaire TA en op deze
wijze bij te dragen aan de institutionalisering ervan in Europa. Het project wordt
gecoördineerd door de Deense Technologieraad.
Global Ethics in Science and Technology (GEST)
Ook GEST wordt gefinancierd vanuit het Kaderprogramma van de Europese
Commissie. De coördinatie van het project ligt in handen van het Centre for
Professional Ethics, University of Central Lancashire. Doel van het project is om de
betekenis in kaart te brengen van ethische overwegingen en debatten in het
wetenschaps- en technologiebeleid in Europa, China en India, om zodoende de
samenwerking op dit gebied tussen de drie regio’s te versterken.
SIAMPI
Binnen het thema Waarde van Wetenschap is het Rathenau Instituut partner in het
Europese project SIAMPI: Social Impact Assessment Methods for research and funding
instruments through the study of Productive Interactions between science and society.
Doel van het project is om methoden te ontwikkelen voor het beoordelen van
maatschappelijke impact van onderzoek. Dit doen we door met partners te
onderzoeken welke interacties tussen onderzoekers en kennisgebruikers kunnen leiden
tot maatschappelijke impact. Het Rathenau Instituut werkt in dit project samen met de
KNAW, INGENIO (Spanje), Maison des Sciences de l’Homme (Frankrijk) en het

33

Manchester Institute of Innovation Research (Verenigd Koninkrijk). SIAMPI wordt
gefinancierd vanuit het Kaderprogramma van de Europese Commissie.
EURECIA
Europese financiering van wetenschappelijk onderzoek was tot voor kort gericht op
grote programma’s en consortia. Inmiddels zijn er via de European Research Council
(ERC) ook programma’s voor individuele aanvragers – tot voor kort het domein van de
nationale research councils zoals NWO in Nederland. Binnen het EURECIA-project, is
het Rathenau Instituut verantwoordelijk voor de analyse van de manier waarop de ERC
de werking en de positie van nationale research councils beïnvloedt. Het Rathenau
Instituut werkt in het EURECIA project samen met onderzoekers van het Manchester
Institute of Innovation Research (Verenigd Koninkrijk), Institut d’études des Politique et
Internationales (Zwitserland), Wiener Wissenschafts- Forschung- und
Technologiefonds (Oostenrijk), Technische Universität Berlin (Duitsland), en ETLA
(Finland). Het project wordt gefinancierd vanuit het kaderprogramma van de Europese
Commissie.

34

Overige activiteiten
Evaluatie
In dit werkprogramma reserveren we ruimte voor de voorbereiding van de evaluatie van
het Rathenau Instituut. De evaluatie wordt uitgevoerd door een door de minister
ingestelde evaluatiecommissie. Het Rathenau Instituut levert voor de
evaluatiecommissie een rapport met daarin een zelfstudie naar haar activiteiten en de
werkwijze, een verkenning van de doorwerking van haar activiteiten in bestuur en
beleid en een imago-onderzoek naar de doorwerking van de activiteiten van het
instituut in het beeld dat de omgeving van ons heeft.
25-jarig jubileum
In 2011 bestaat het Rathenau Instituut 25 jaar. Dit vieren we met een aantal activiteiten
voor uiteenlopende doelgroepen. Overkoepelend thema in het jubileumjaar is
DICHTERBIJ. Met het thema vragen we aandacht voor de veranderende verhoudingen
in de driehoek waarin het Rathenau Instituut van oudsher opereert: wetenschap en
technologie, samenleving en politiek. In 25 jaar is er heel wat veranderd binnen die
driehoek. In het jubileumjaar willen wij vooral belichten hoe de verschillende partijen
DICHTERBIJ elkaar zijn komen te staan. Hoe technologie steeds ‘intiemer’ is
geworden: technologie die dichter op ons lichaam zit met steeds meer kennis over
onszelf, de gebruiker, en hoe wetenschap steeds persoonlijker is geworden:
wetenschap die ons steeds meer weet te vertellen over de biologische grondslagen van
ziekte en over de grondslagen van ons gedrag, ons bewustzijn... kortom: van wie wij
zijn. Hoe de wetenschap steeds meer aansluiting zoekt bij de samenleving mede door
de druk vanuit die samenleving om toch vooral maatschappelijk relevant onderzoek te
doen. En ten slotte hoe wetenschap en politiek steeds vaker met elkaar verweven
raken; denk aan de recente ophef over het klimaatdebat en de roep om evidence
based politics. Activiteiten in het kader van het jubileum zijn onder meer:

–

een publieksactiviteit over social engineering

–

een talkshow voor wetenschappers en bestuurders over excellentie versus
maatschappelijke relevantie

–

een diner pensant voor politiek en beleid over evidence-based policy

–

een speciale jubileumuitgave van het relatiemagazine Flux

Kennisoverdracht
Medewerkers van het Rathenau Instituut worden regelmatig gevraagd voor lezingen en
gastcolleges. Op die manier verspreiden we kennis en inzichten van het instituut onder
(toekomstige) professionals die in hun beroepspraktijk te maken hebben met de
dynamiek en inbedding van wetenschap en technologie, zoals medewerkers van
innovatieve bedrijven, onderzoeksorganisaties en overheden. Inzet is het versterken
van de competentie om om te gaan met maatschappelijke en politieke vraagstukken
rond wetenschap en technologie.
Met het Top Institute for Evidence Based Education Research (TIER) is een Master
module ontwikkeld op het gebied van Evidence Based Science Policy gericht op
professionals in het wetenschapsbeleid. In de komende periode zullen we bekijken hoe
via cursussen en opleidingen verder vorm gegeven kan worden aan deze vorm van
kennisoverdracht. We zoeken daarbij zoveel mogelijk samenwerking met erkende
opleidingen.

35

Methodologische vernieuwing en horizon scanning
Goede methodologie is van groot belang voor de kwaliteit van het werk van het
Rathenau Instituut. In al ons werk gebruiken we een grote verscheidenheid aan
analytische en communicatieve methoden, zoals focusgroepen, burgerpanels,
statistiek, scientometrie, enquêtes, interviews, visualisaties, debatten en presentaties.
In elk project wordt goed overwogen welke methoden het best geschikt zijn om de
doelen te realiseren. Wanneer dat nodig is, ontwikkelen we nieuwe methoden, die bij
voorkeur bruikbaar zijn in meerdere projecten. Mede dankzij investeringen in nieuwe
methoden zowel op het terrein van TA als op dat van SciSA heeft het Rathenau
Instituut een internationaal vooraanstaande positie opgebouwd in deze terreinen. Dit
blijkt ook uit buitenlandse interesse in de wijze waarop het instituut functioneert.
Voor het in kaart brengen van wetenschapsdynamiek en internationale vergelijkingen,
heeft het Rathenau Instituut expertise opgebouwd op het gebied van scientometrie.
Daarbij ligt een nadruk op het toegankelijk maken, combineren en analyseren van grote
verzamelingen van heterogene data. Een voorbeeld is het project Semantically
Mapping Science, waarin verschillende databases met informatie over de ontwikkeling
van wetenschap worden ontsloten en gekoppeld. Resultaten van dit werk zullen leiden
tot verbetering van veldstudies. Resultaten van verbetering van statistische indicatoren
voor vergelijking van wetenschapssystemen komen onder andere terug in de reeks
Feiten en Cijfers.
In de komende periode zullen we ook verder werken aan methoden van sociale
netwerkanalyse om netwerken in wetenschap en technologie in kaart te brengen. Zo
krijgen we een beter beeld van de kennisinfrastructuur, met name wat betreft de rol en
positie van de verschillende actoren. Ook doen we pilots rond agent-based modelling.
Het doel daarvan is om ingewikkelde beleidsproblemen te kunnen simuleren, zoals de
effecten van verschillende financieringsvormen op het gedrag van wetenschappers. In
deze projecten werken we samen met universitaire onderzoekers op dit gebied.
Horizon scanning
Een belangrijk onderdeel van het werk van het Rathenau Instituut is het in kaart
brengen van nieuwe ontwikkelingen en trends in wetenschap en technologie. Daarbij
gaat het niet alleen om nieuwe ontwikkelingen en trends die relevant zijn voor lopende
projecten, maar ook om nieuwe ontwikkelingen en trends die de toekomstige
maatschappelijk-bestuurlijke agenda zullen uitmaken. Dat vereiste concrete activiteiten
waarin we in een gestructureerde aanpak bestaande kennis en ervaring systematisch
uitbouwen.
Het instituut start tegen die achtergrond een project waarin de eigen ervaring binnen
Technology Assessment en Science System Assessment verbreed wordt met
methoden en technieken die al in omloop zijn voor bijvoorbeeld ‘horizon scanning’ en
‘foresight’. Een centraal element van dit project is om dossiers op te bouwen waarmee
reacties gegenereerd kunnen worden bij belanghebbenden, experts, beleidsmakers en
burgers in het algemeen. We experimenteren met het inzetten van sociale media om in
een vroeg stadium feed back te organiseren. Zo hopen we uitdagende scenario’s van
de drivers te ontwikkelen die de toekomst van wetenschap en technologie sturen.
Ten slotte besteden we de komende periode veel aandacht aan de visualisatie van
informatie, bijvoorbeeld in grafieken, schema’s, netwerken en foto’s. Keuzes hangen
hierbij samen met het communicatieve doel van de visualisatie – informeren,
engageren, confronteren. Reflectie op de visuele communicatie en het ontwikkelen van
communicatieve impact analyses zijn belangrijk bij het uitwerken van methoden om de
transparantie en impact van visuele communicatie te verhogen.

36

Communicatie
Het Rathenau Instituut is een organisatie met een publieke taak. Dat vereist dat we
transparant zijn en verantwoording afleggen aan overheid, stakeholders en de
samenleving over onze activiteiten. Het Rathenau Instituut zet uiteenlopende
communicatiemiddelen en -vormen in om doelgroepen en stakeholders te informeren
over onderzoeksresultaten en om interactie en discussie met belanghebbenden tot
stand te brengen.
Publicaties
Het Rathenau Instituut publiceert regelmatig beleids- en onderzoeksrapporten die het
inzet om politici en beleidsmakers te voorzien van (beleids)relevante informatie en om
hen te attenderen op trends en ontwikkelingen. In essaybundels brengen we visies van
deskundigen rond een actueel thema bijeen en verschaffen zo een snel overzicht aan
betrokkenen en belanghebbenden bij dat thema. In onze Berichten aan het Parlement
bieden we Kamerleden op maat gesneden analyses en aanbevelingen aan.
Met de factsheets Feiten en cijfers brengen we relevante informatie over het
Nederlandse wetenschapssysteem bij elkaar en maken deze toegankelijk voor
belanghebbenden. Twee keer per jaar brengen we het technologiemagazine Flux uit,
een journalistiek magazine voor onze relaties en geïnteresseerden.
Bijeenkomsten
In de interactie met burgers, beleidsmakers, politici en andere betrokkenen en
belanghebbenden maakt Rathenau Instituut gebruik van uiteenlopende participatieve
en interactieve werkvormen zoals focusgroepen, expertmeetings, publieksdebatten,
talkshows en forumdiscussies. Dan gaat het ons erom om een gedachtewisseling of
een debat op gang te brengen en de beelden, visies en standpunten van de
deelnemers boven tafel te krijgen. De uitkomsten en resultaten van die bijeenkomsten
vormen input voor lopende onderzoeken en projecten of vervolgonderzoeken en projecten.
Ook werkt het Rathenau Instituut mee aan de Spinozadebatten van NWO.
Publiciteit
Het maatschappelijke en politieke debat over thema’s waarmee het Rathenau Instituut
zich bezighoudt, wordt voor een belangrijk deel in de media gevoerd. Er staan zeer
regelmatig opiniebijdragen van onderzoekers van het Rathenau Instituut in landelijke
dagbladen. Ook worden we veelvuldig door journalisten gevraagd om te reageren op
actuele ontwikkelingen.
De media zijn cruciaal bij het agenderen van thema’s. Ook zijn ze regelmatig het
geëigende kanaal om te interveniëren in debatten die dreigen vast te lopen in oude
tegenstellingen. Onze inzet daarbij is vaak om aspecten of inzichten in de discussie in
te brengen die tot dan toe onderbelicht zijn gebleven. We proberen debatten te
verbreden, bij te dragen aan het opheffen van zwart-wit-tegenstellingen en discussies
een nieuwe impuls of een andere wending te geven. Ook in de komende
werkprogrammaperiode hebben aanwezigheid in de media en goede relaties met de
pers weer hoge prioriteit.
Digitale communicatie
In 2010 is de geheel vernieuwde website van het Rathenau Instituut live gegaan.
Uitgangspunten van de nieuwe site zijn: informatief, toegankelijk, interactief en
aantrekkelijk. Het Rathenau Instituut is daarnaast in 2010 gestart met het uitbrengen

37

van een digitale nieuwsbrief met nieuws vanuit het instituut en reacties naar aanleiding
van actuele ontwikkelingen in wetenschap en technologie. Daarnaast gaan we het
gebruik van sociale media voor ons instituut in de komende tijd een impuls geven.
Verbeeldende vormen / beleveniscommunicatie
Om samenleving, pers en politiek op een speelse en narratieve wijze te betrekken bij
wetenschap en technologie, maken we ook gebruik van verbeeldende vormen en
beleveniscommunicatie. Voorbeelden hiervan zijn vormen als: een
televisiedocumentaire, toneel of theater, een interactieve tentoonstelling of installatie,
een serious game.
Evenementen
Het Rathenau Instituut organiseert regelmatig evenementen gericht op het genereren
van aandacht van politiek, pers en publiek voor belangrijke wetenschappelijke en
technologische trends en thema’s. In 2011 zullen we een aantal evenementen houden
voor uiteenlopende doelgroepen in het kader van ons 25-jarig jubileum.

38

Lijst van lopende projecten
Thema 1 Autonomie in de zorg
Opkomende markten voor lichaamsmateriaal
Lichaamsmateriaal is geld waard. Bloed, eicellen en organen zijn op veel plaatsen ter
wereld te kopen en te verkopen. Waar vindt de handel plaats, en tussen wie? Uit welke
motieven? En met welke maatschappelijke gevolgen? Dat maakt het Rathenau Instituut
inzichtelijk aan de hand van een aantal concrete voorbeelden, met als doel het publieke
en politieke debat over donatie van lichaamsmateriaal en betaling op gang te brengen.
Onderzoekers Ingrid Geesink en Chantal Steegers publiceren in maart 2011 het boek
‘Nier te koop – Baarmoeder te huur. Wereldwijde handel in lichaamsmateriaal’ bij
uitgeverij Bert Bakker. In dezelfde periode zendt BNN de televisiedocumentaire
‘Babyshopping’ uit, een coproductie van omroep BNN, producent Pieter van Huystee
Film en het Rathenau Instituut. In ‘Baby-shopping’ worden mensen gevolgd die op de
buitenlandse babymarkt halen wat in Nederland niet mogelijk is.
In 2010 waren de onderzoekers betrokken bij de presentatie in Nederland van het boek
van de wetenschapsjournaliste Rebecca Skloot. Zij schreef over een Amerikaanse
patiënte, Henrietta Lacks, bij wie in 1951 zonder toestemming weefsel werd
weggenomen voor onderzoek. De cellen bleken zich ongebreideld te blijven delen, en
vormen tot op de dag van vandaag een onuitputtelijke basis voor wetenschappelijk en
commercieel onderzoek. Uit onderzoek van het Rathenau Instituut blijkt dat veel
Nederlanders niet weten dat hun cellen ook in ons land gebruikt kunnen worden voor
onderzoek. Op dit punt moet volgens het Rathenau Instituut de informatievoorziening
sterk verbeteren.
Mensverbetering
Mensen kunnen steeds meer aan zichzelf veranderen, met pillen, breinstimulators,
cosmetische operaties of gentherapie. Aan die ontwikkeling zitten belangrijke sociale
en ethische aspecten. Want als gezondheid en intelligentie een keuze worden, kan je
er dan ook nog voor kiezen om niet mee te doen? En worden bijvoorbeeld de risico’s
van de nieuwe technologieën niet uit het oog verloren?
Het Rathenau Instituut brengt de gevolgen van de ontwikkeling van
mensverbeteringstechnologieën voor de Nederlandse samenleving in kaart en vraagt
op verschillende manieren aandacht voor human enhancement. Zo werd er in 2010
onder meer een conferentie over dit onderwerp georganiseerd voor directeuren en
afdelingshoofden van de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken. Het Rathenau
Instituut schreef daarnaast mee aan een boek de bundel Enhancing Human Capacities
(Ter Meulen et al.) waarin experts uit Europa en de VS hun visie geven op ethische en
politieke implicaties van mensverbetering. De bijdrage van het Rathenau gaat in op de
vraag hoe op Europees niveau met kwesties rond mensverbetering kan worden
omgegaan.
Begin 2011 verschijnt het eindrapport van het project human enhancement, waarin de
argumenten, afwegingen en standpunten van het Nederlands publiek in kaart worden
gebracht op basis van focusgroeponderzoek. Het rapport dient als basis voor een
advies aan het parlement over de dilemma’s van mensverbetering en de beleidsopties
met het meeste draagvlak. Ook beogen we met deze publieksstudie het
maatschappelijk debat over mensverbetering aan te wakkeren. Daartoe brengen we
het onderwerp onder de aandacht bij redacties van publieksbladen.

39

Medische zelfzorgtechnologie
Nieuwe technologische middelen leiden tot personalisering van de zorg: mensen
kunnen beschikken over apparaten waarmee ze zelf aan de slag kunnen zonder dat er
een arts of zorgverlener bij aanwezig hoeft te zijn: van soa-testen tot bloeddrukmeters.
Apparaten kunnen ook vaak speciaal worden afgesteld op elk individu, waarbij soms de
arts op afstand lichamelijke gegevens kan uitlezen: de zogeheten telezorg.
Wat zijn de gevolgen van deze ontwikkelingen voor de gezondheidszorg, zorgverleners
en zorgconsumenten? Dat is de centrale vraag in het project Medische
zelfzorgtechnologie. In 2009 is het rapport ‘Medische technologie: ook geschikt voor
thuisgebruik’ uitgebracht. Een belangrijke aanbeveling in dit rapport is dat de overheid
een keurmerk voor zelfzorgapparatuur zou moeten instellen. Begin 2010 is er een
debat gehouden met politici, verzekeraars, wetenschappers, patiëntenorganisaties en
zorgverzekeraars. De inzichten die daaruit zijn voortgekomen worden samengevat in
een Bericht aan het Parlement.
Eind 2010 is een expertmeeting over dit onderwerp georganiseerd.

Thema 2 Digitale modificatie van ons wereldbeeld
Sociale robots
Sinds de jaren zestig worden robots ingezet voor routinewerk in fabrieken. De laatste
tien jaar beginnen ze ook een plaats te veroveren in onze leefwereld. Deze
zogenoemde ‘sociale robots’ doen hun intrede in het huishouden, in de
gezondheidszorg, in het verkeer en bij politie en defensie. Hun taken lopen uiteen van
schoonmaken en het ondersteunen van revalidatieprocessen tot het schieten op
vijandige doelwitten. Hoe zal de opkomst van deze nieuwe generatie robots ons leven
veranderen?
Het Rathenau Instituut brengt hierover begin 2011 het rapport ‘Robots onder de
mensen’ uit. Daarin wordt specifiek ingegaan op robots in het huishouden, bij defensie,
bij politie, in het transport en in de zorg. Het rapport is bedoeld voor experts, politici en
beleidsmakers. Voor een breder publiek verschijnt een toegankelijkere versie, in de
vorm van een essay.
Het onderwerp heeft al media-aandacht opgeleverd in radio en krant. Zo verschenen er
artikelen in De Ingenieur, de regionale bladen en in Sociologie Magazine. Een
wetenschappelijke publicatie over zorgrobots verscheen in het tijdschrift Accountability
in Research. Ook organiseerde het Rathenau Instituut bijeenkomsten in samenwerking
met het Ministerie van Economische zaken en met Science Center Nemo en verzorgde
het presentaties voor (onder meer) het InnovatieLab Gezondheidszorg en het ITAS
Institute for Technology Assessment and Systems analyses. Over sociale robots wordt
een Kenniskamer ‘robotica en artificiële intelligentie’ georganiseerd voor de top van de
ministeries van Veiligheid en Justitie en Binnenlandse Zaken. Tijdens deze
kenniskamer in september 2011 gaan we in op bijvoorbeeld de kansen van robots op
het gebied van surveillance, rechtspraak, crowd control en sporenonderzoek.
Databases in Beeld
Steeds meer gegevens over ons dagelijks leven worden opgeslagen in digitale
databestanden: als we met een pinpas betalen, met de OV-chipkaart reizen of een
bezoek brengen aan de huisarts. De digitale opslag van gegevens maakt nieuwe
producten en diensten mogelijk, maar kent ook risico’s, zoals een tekortschietende
beveiliging.
Het Rathenau Instituut heeft zeven actuele voorbeelden van digitale
informatiesystemen op een rij gezet: de ov-chipkaart, rekeningrijden, het elektronisch
patiëntendossier, het elektronisch kinddossier, het Schengen Informatie Systeem,
klantenprofielen op internet en de gemeentelijke basisadministratie. We hebben

40

onderzocht hoe de inrichting (het ontwerp) van deze systemen bepaalt welke doelen
ermee kunnen worden bereikt en welke risico’s eraan kleven. Daarbij zijn we onder
meer ingegaan op de data die worden verzameld, hoe deze data worden bewerkt en
uitgewisseld, wie toegang krijgt tot de gegevens en hoe de rechten van de burger zijn
geregeld. In november van 2010 is de publicatie ‘Databases – Over ICT-beloftes,
informatiehonger en digitale autonomie’ verschenen.
Een belangrijke conclusie is dat de overheid scherper moet toezien op het ontwerp en
functioneren van databases. Het project wordt in 2011 afgerond met een Bericht aan
het Parlement.
Digitalisering van de openbare ruimte
De informatiesamenleving gaat een nieuwe fase in. We gaan niet meer alleen ‘het
internet op’: in het dagelijks leven laten we al vele sporen na op dat net – van
pinbetalingen tot beelden op streetview en beveiligingcamera’s. We leven dus ook al
echt óp internet, met alle bijbehorende risico’s voor de privacy. Die praktijk en de
gevolgen ervan worden beschreven in het boek Check in / check out, dat het Rathenau
Instituut in 2010 uitbracht in samenwerking met NAi Uitgevers.
Een van de belangrijke vragen van het boek is welke invloed individuele consumenten
en burgers hebben op de gegevens die over hen via internet bekend worden. Het is tijd
voor empowerment van de consument, betogen de auteurs.
Het boek wordt goed verkocht in Nederland. Het Rathenau Instituut ontving ook veel
verzoeken voor lezingen over de digitalisering van de openbare ruimte, onder andere
vanuit Sjanghai (conferentie ‘Designing the hybrid city’) en Tokyo. Gezien de grote
internationale belangstelling voor dit onderwerp is besloten een Engelstalige versie van
het boek uit te brengen. Deze verschijnt in 2011.

Thema 3 Excellente wetenschap
Management en prestaties van onderzoeksgroepen
Voor goed onderzoek zijn niet alleen getalenteerde onderzoekers nodig, ook de
kwaliteit van hun werkomgeving en van het management is van belang. Op welke
manier kunnen onderzoeksgroepen het beste worden georganiseerd en aangestuurd?
Om daar zicht op te krijgen houdt het Rathenau Instituut enkele grootschalige enquêtes
onder groepsleiders in het Nederlandse gezondheidsonderzoek.
Het onderzoek heeft inmiddels geleid tot twee publicaties. In het najaar van 2010 is
voor de derde maal een vragenlijstonderzoek gehouden onder groepsleiders in het
gezondheidsonderzoek. De studie is gericht op de vraag welke aspecten van
academisch leidinggeven invloed hebben op de motivatie en prestaties van
wetenschappers.
Loopbanen
In 2011 onderzoekt het Rathenau Instituut welke factoren er beslissend zijn in de
loopbanen van wetenschappers, en hoe die factoren kunnen worden beïnvloed. Het
onderzoek is een vervolg op het rapport ‘Op het juiste moment op de juiste plaats’ dat
in 2010 in opdracht van het Rathenau Instituut is uitgevoerd. Daaruit bleek dat de
loopbaan van wetenschappers tot nu toe vooral afhankelijk is van het toevallig
vrijkomen van posities en veel minder van de individuele kwaliteiten van de
onderzoekers. Verder blijkt begeleiding van jong talent erg belangrijk te zijn voor een
succesvolle start van een wetenschappelijke carrière.
De loopbaankansen zijn in de geesteswetenschappen overigens duidelijk slechter dan
die in de medische- en bètawetenschappen. In deze laatste twee
wetenschapsgebieden is talent minder dik gezaaid. Vandaar dat universiteiten in die

41

hoek steeds vaker zogenoemde tenure tracks opzetten. Daarbij worden harde
afspraken gemaakt over de carrièrepaden van talentvolle onderzoekers.

Thema 4 De waarde van wetenschap
Publieksonderzoek naar opvattingen over wetenschap en technologie
Hoe kijken mensen in Nederland aan tegen wetenschap en technologie? Is het
mogelijk om op grond van die opvattingen te komen tot een segmentatie van de
Nederlandse bevolking? Om op deze vragen een antwoord te krijgen heeft
onderzoeksbureau Veldkamp in opdracht van het Rathenau Instituut een
publieksonderzoek gedaan. In vier groepsgesprekken discussieerden mensen met een
uiteenlopende achtergrond over technologie in het algemeen én over een aantal
specifieke nieuwe technologieën, zoals nanotechnologie.
De uitkomsten van deze kwalitatieve sessies zijn gebruikt om tot kwantitatief onderzoek
onder een grotere groep mensen te komen. In 2011 worden de resultaten van het
onderzoek gepresenteerd.
Spinoza te Paard
NWO, De Haagse poptempel Paard van Troje, NRC Next, Teleac en het Rathenau
Instituut organiseren in 2011 weer vier keer de talk show ‘Spinoza te Paard’. Daarbij
presenteert steeds een winnaar van de Spinozapremie zijn of haar wetenschapsgebied
aan het publiek, dat ter plekke kan reageren. Op de bijeenkomsten komt een breed
scala van onderwerpen aan bod, van insecten en zwarte gaten tot quantummechanica. De bijeenkomsten zijn terug te zien op: www.w24.nl
Evalueren van research in context (ERiC)
Hoe beoordeel je de maatschappelijke waarde van wetenschappelijk onderzoek?
Daarover gaat het project ERiC (Evaluating Research in Context), dat door het
Rathenau Instituut wordt uitgevoerd in samenwerking met KNAW, VSNU, NWO en
HBO-raad.
Vaak wordt bij evaluaties alleen de wetenschappelijke kwaliteit van onderzoek
beoordeeld. Het Rathenau Instituut heeft in 2009 vier pilotstudy’s afgerond waarin ook
de maatschappelijke relevantie van onderzoek in kaart werd gebracht. Op basis
hiervan is met de onderzoeksorganisaties een methodiek ontwikkeld voor de
beoordeling van maatschappelijke relevantie. Van de publicatie zijn al meer dan
duidend exemplaren zijn verspreid. In 2010 zijn workshops georganiseerd voor
wetenschappers over het beoordelen van de maatschappelijke waarde van onderzoek.
SIAMPI
Het Europese SIAMPI-project (Social Impact Assessment Methods for research and
funding instruments through the study of Productive Interactions between science and
society) draait net als ERiC om het beoordelen van maatschappelijke impact van
wetenschap. In het kader van dit project worden in verschillende landen de interacties
tussen onderzoekers en maatschappelijk belanghebbenden (stakeholders) onderzocht.
Als één van de partners in dit project bekijkt het Rathenau Instituut de interacties op het
gebied van ICT en van nanotechnologie.
Science Parks
In science parks komen fundamenteel en toegepast onderzoek bij elkaar: medewerkers
van universiteiten en bedrijven werken op eenzelfde locatie. Deze parken worden
daarom gezien als plaatsen waar kennis tussen die werelden uitgewisseld kan worden,
wat goed is voor de innovatie en de economie.

42

In dit project onderzoekt het Rathenau Instituut hoe die wisselwerking er feitelijk uitziet,
met name wat betreft startende ondernemers. Welke netwerken hebben ze, en
veranderen die netwerken afhankelijk van de fase waarin de onderneming verkeert?
Een aantal buitenlandse partners doet hetzelfde in andere landen (Japan, Israël,
Frankrijk, Finland). Er wordt onder meer gekeken naar de samenhang tussen sociale
banden van de betrokkenen en hun wetenschappelijke en technische resultaten. De
eerste Nederlandse publicaties van dit project worden begin 2011 verwacht.
Investeren in onderzoeksfaciliteiten / Grootschalige faciliteiten
Welke economische, maatschappelijke en wetenschappelijke impact hebben
grootschalige onderzoeksfaciliteiten, zoals wetenschappelijke kernreactoren,
windtunnels en radiotelescopen?
Het Rathenau Instituut onderzocht de afgelopen jaren hoe de financiering van deze
projecten – nationaal en internationaal – tot stand komt, en welke maatschappelijke en
economische effecten de projecten opleveren.
In 2011 staat het onderzoek naar wetenschappelijke effecten centraal. Daarbij gaan we
onder meer in op de verdringingsvraag: een technische investering van vier miljoen
euro betekent bijvoorbeeld een verlies van veertig aio-plaatsen. Wat heeft dat voor
effect op een onderzoeksveld?

Thema 5 Convergerende sleuteltechnologieën
Nieuwe Technologische Golf
Slimme omgevingen, chips in de hersenen en kunstmatig leven: door de groeiende
wisselwerking tussen nanotechnologie, biotechnologie, informatietechnologie en
cognitiewetenschap (NBIC-convergentie) vergroten we onze mogelijkheden om in te
grijpen in biologische en cognitieve processen enorm. Met het project De Nieuwe
Technologische Golf haakt het Rathenau Instituut aan bij de Maatschappelijke Dialoog
Nanotechnologie (MDN).
Bij de start van deze dialoog in 2009 publiceerde het Rathenau Instituut het boek
‘Leven als bouwpakket’. Het boek bespreekt belangrijke grenzen die door NBICconvergentie verschuiven, zoals tussen intelligentie en kunstmatige intelligentie of
tussen leven en kunstmatig leven. Die ontwikkelingen plaatsen bekende kwesties als
privacy, veiligheid en sociale gelijkheid in een nieuw daglicht.
Het Rathenau Instituut brengt deze inzichten verder onder de aandacht van publiek en
politiek. Naast het themanummer van het magazine Flux in 2009, lanceerde het
instituut in 2010 een website over nanotechnologie en vernieuwde de Nanonieuwsbrief.
De Tweede Kamer werd ondersteund bij een werkbezoek over nanogeneeskunde.
De afronding van het project richt zich op de politieke discussie over de opbrengst van
de MDN in 2011. Voorafgaand aan het politieke debat trekt het Rathenau Instituut
conclusies uit de discussies over nanotechnologie, NBIC-convergentie en de daaraan
gekoppelde projecten, zoals Making Perfect Life, het project over NBIC-convergentie
voor het Europees Parlement.
Synthetische biologie
De verwachtingen van de synthetische biologie zijn hooggespannen. Met de
gereedschappen van dit nieuwe wetenschapsgebied kunnen bacteriën en algen steeds
meer worden omgebouwd tot fabriekjes voor de productie van medicijnen of
biobrandstof. Synthetisch biologen willen uiteindelijk ook nieuwe, zelf ontworpen
levensvormen gaan maken. Daarmee roept de opmars van de synthetische biologie
dilemma’s en ethische vragen op. Hoe staat het met de veiligheid van door de mens
gemaakte bacteriën en virussen? Wordt het niet steeds gemakkelijker om biologische

43

wapens te maken met de gereedschappen van de synthetische biologie? En is het wel
gepast om kunstmatig leven te creëren?
Het Rathenau Instituut heeft deze vragen een aantal jaren geleden op de politieke
agenda gezet en is ook daarna de ontwikkelingen blijven volgen. Het instituut was een
van de twee Europese deelnemers in een project van het Amerikaanse J. Craig Venter
Institute waarin de maatschappelijke vragen in kaart zijn gebracht die door synthetische
biologie worden opgeroepen. In samenwerking met de Nederlandse ambassade in
Tokio zijn in 2010 ontwikkelingen op het gebied van synthetische biologie in Japan
verkend. In 2010 en 2011 wordt in samenwerking met de Commissie Genetische
Modificatie (COGEM) ook een aantal nieuwsbrieven uitgebracht met
achtergrondinformatie over ontwikkelingen in de synthetische biologie.
Met lopende en toekomstige projectactiviteiten blijft het Rathenau Instituut actief
aandacht vragen voor ontwikkelingen en dilemma’s op het gebied van synthetische
biologie. Het vraagstuk van ‘biosecurity’ – mogelijk misbruik van synthetische biologie
voor het maken van wapens – stond centraal in een workshop met
veiligheidsfunctionarissen, wetenschappers en beleidsmakers in oktober 2010 in Den
Haag. Over dit onderwerp verschijnt voorjaar 2011 een rapport met aanbevelingen voor
beleid. Ook draagt het Rathenau Instituut in de komende jaren bij aan een Europees
project naar ethische en juridische beleidsvragen op het gebied van synthetische
biologie en gezondheidszorg. Het instituut wil bovendien meer publieksgerichte
activiteiten ondernemen. In verband daarmee wordt een onderzoek uitgevoerd naar de
maatschappelijke meningsvorming over synthetische biologie.
SYBHEL
Het Rathenau Instituut is een van de deelnemers aan het Europese SYBHEL-project
(Synthetic Biology for Human Health: Ethical and Legal Issues). Dit project loopt van
2010 tot en met 2012 en wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van de Europese
Commissie. Doel van het project is om toekomstige ontwikkelingen in kaart te brengen
op het terrein van synthetische biologie en gezondheidszorg met bijzondere aandacht
voor de ethische en juridische implicaties. De taak van het Rathenau Instituut is om
aanbevelingen te doen voor beleid op Europees niveau. Daartoe organiseert het
instituut in 2011 een Europese en in 2012 een internationale workshop met
wetenschappers, maatschappelijke organisaties en beleidsmakers. Van deze workshop
verschijnt voor het project een eindrapport met beleidsaanbevelingen.
Global Ethics in Science and Technology (GEST)
Welke rol speelt ethiek in het wetenschaps- en technologiebeleid in Europa, China en
India? Dat is de centrale vraag van het project Global Ethics in Science and
Technology.
Drie partners in Europa – University of Central Lancashire, Karlsruhe Institute of
Technology en het Rathenau Instituut – werken daartoe samen met de Chinese
Academy of Science and Technology for Development en het Research and
Information System for Developing Countries in India.
Er worden onder andere drie case-studies opgezet waarin de rol van ethiek wordt
bestudeerd op het gebied van nanotechnologie, voedseltechnologie en synthetische
biologie. De bevindingen worden vertaald in beleidsaanbevelingen die zijn toegespitst
op de drie regio’s.
Het Rathenau Instituut is hoofdverantwoordelijk voor de uitvoering van de case-studie
op het gebied van synthetische biologie, en neemt ook deel aan de overige activiteiten.
Het project wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van de Europese Commissie.

44

Biosecurity
De ontwikkelingen op het gebied van de biologie en synthetische biologie gaan snel.
Deze ontwikkelingen brengen ook het risico van misbruik met zich mee, bijvoorbeeld
door terroristen.
Biosecurity moet dat risico verkleinen. Maar welke invloed hebben veiligheidsregimes
op wetenschappelijk onderzoek? Hoe vertaalt biosecurity zich in regels voor laboratoria
en onderzoekers? Tot nu toe zijn er drie manieren waarmee de veiligheid
wetenschappelijk onderzoek wordt geborgd: codes of conducts (gedragscodes),
veiligheidsvoorschriften voor het werken in laboratoria, en veiligheidsregels om toegang
tot potentieel gevaarlijke stoffen te beperken. De snelle ontwikkeling van de
levenswetenschappen biedt waarschijnlijk echter ook nieuwe mogelijkheden voor
misbruik, en het is de vraag of de drie manieren dan nog wel effectief zijn. Het
Rathenau Instituut werkt aan een rapport hierover, dat in 2011 verschijnt.

Thema 6 Dromen van een synthetisch Eden
Biobased economy
Kunnen plantaardige grondstoffen een alternatief vormen voor fossiele grondstoffen?
Dat is het centrale thema van het project Biobased economy. Het Rathenau Instituut wil
de visies van de verschillende Nederlandse spelers op dit gebied in beeld brengen, en
de maatschappelijke knelpunten inventariseren.
Begin 2011 verschijnt hierover de studie Biobased economy. Een van de conclusies is
dat de nadelen van plantaardige grondstoffen soms bijna net zo groot zijn als de
voordelen – met name als het gaat om biobrandstoffen – en dat er betere manieren zijn
om met plantaardige grondstoffen om te gaan, maar dat die nog niet worden
ondersteund door overheidsbeleid.
In oktober werd het concept van de studie besproken op de internationale conferentie
‘Down2Earth – Conference on Agriculture, Climate Change and Food security’, van het
ministerie van LNV, de FAO en de Wereld Bank.
Een trainee van het Rathenau Instituut gaat in 2011 in China onderzoek doen naar de
ontwikkelingen op het gebied van biobased economy.
Energie in 2030
Hoe ver kan en wil Nederland gaan met energiebesparing en met de inzet van
hernieuwbare energie (zoals zon, wind en biomassa)? En hoeveel fossiele brandstoffen
en uranium hebben we nog nodig? Daarover brengt het Rathenau Instituut in 2011 een
boek uit met als werktitel ‘Het energieparadijs behouden. Omgaan met de
controversiële energiebronnen van 2030’.
Een belangrijke conclusie uit dit boek is dat alle energiebronnen hun eigen specifieke
nadelen hebben, en dat de discussies daarover in een kringetje blijven ronddraaien. De
ideale oplossing bestaat niet: maak een keuze en zoek een manier om met de nadelen
van die keuze om te gaan, luidt het advies van het Rathenau Instituut.
Eerder bracht het Rathenau Instituut over dit onderwerp het rapport ‘Energietransitie
begint in de regio’ uit. Daarin werden drie regio’s onder de loep genomen - Rotterdam,
Texel, en ‘Energy Valley’ – die hun energievoorziening willen verduurzamen.
Naar aanleiding van het nieuwe boek wordt in 2011 onder meer een expertbijeenkomst
georganiseerd voor beleidsmakers.
Geo-engineering
Als het beperken van de CO2-uitstoot de klimaatverandering onvoldoende tegengaat,
kunnen we het CO2 dan niet beter zelf uit de atmosfeer verwijderen? Kunnen we
bijvoorbeeld de zee bemesten met ijzer, zodat algen meer CO2 opnemen? Of kunnen
we het opwarmen van de aarde tegengaan door zonlicht tegen te houden, bijvoorbeeld

45

met spiegels in de ruimte? Of door de wolken witter te maken? Dit soort vragen zijn het
terrein voor geo-engineering.
Aan veel ideeën op dit gebied kleven praktische of juridische bezwaren – wolken en
CO2 houden zich bijvoorbeeld niet aan landsgrenzen. Sommige oplossingen, zoals het
bemesten van de oceanen, zijn ook gevaarlijk omdat ze ernstig ingrijpen in
ecosystemen. Het Rathenau Instituut verkent de voors en tegens van geo-engineering.
Eind 2010 vond rond dit onderwerp een debat plaats in Den Haag, onder de titel:
‘Climate: can we fix it?’

Thema 7 Het brein als wetenschappelijk en sociaal paradigma
Transdisciplinaire onderwijskunde en neurowetenschappen
De hersen- en neurowetenschappen zijn in opkomst. Van deze wetenschapsgebieden
wordt verwacht dat ze kunnen bijdragen aan het verbeteren van onderwijs en van de
manieren waarop mensen leren. In de praktijk zijn er echter nog weinig banden tussen
hersen- en neurowetenschappen en onderwijs. Dat bleek in 2010 uit het project
Transdisciplinair onderwijsonderzoek van het Rathenau Instituut. In 2011 verschijnt een
essay over de verwachtingen die onderzoekers in de hersenwetenschappen en in de
onderwijskunde op dit gebied hebben.
Imaging en neuro- en cognitiewetenschap
Hoe verandert wetenschappelijk onderzoek wanneer er nieuwe apparatuur wordt
ontwikkeld? Dat onderzoekt het Rathenau Instituut aan de hand van de neuro- en
cognitiewetenschap.
In die wetenschapsgebieden wordt gebruik gemaakt van onder andere MRI-scans en
EEG’s: middelen die oorspronkelijk bedoeld waren voor diagnostiek. Nu worden ze
echter ook gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek.
De vraag is hoe deze nieuwe technologieën het onderzoeksveld veranderen. En niet
alleen inhoudelijk, maar ook qua infrastructuur, financiering en samenwerking. Wat
betekent dit bijvoorbeeld voor de grenzen van de betreffende onderzoeksvelden?
In 2011 verschijnt het eerste deelrapport van het Rathenau Instituut, over de rol die
neuro-imagingtechnieken spelen bij het aanvragen van geld voor cognitieonderzoek.
Verder brengen we de ontwikkeling van de neuro- en cognitiewetenschap in kaart aan
de hand van publicaties en aan de hand van interviews met wetenschappers,
beleidsmakers en studenten

Thema 8 Inrichting Nederlandse Kennisinfrastructuur
Ontwikkeling van het wateronderzoek
Voor het beheer van rivieren en kustgebieden is het onderzoek naar die waterwegen
en gebieden van belang. Welke clusters van onderzoekers zijn er? Werken ze samen
of niet? En zo ja: op welke gebieden? Bijvoorbeeld bij het uitwisselen van data of het
ontwikkelen van specialisaties?
Om het antwoord op deze vragen te vinden voert het Rathenau Instituut onderzoek uit
op het KWR, het wetenschappelijke instituut van de drinkwatersector. Dit moet leiden
tot een model van het wateronderzoek. Verder wordt in kaart gebracht of – en hoe –
het wateronderzoek bijdraagt aan innovatie. De verwachting is dat de resultaten
bijdragen aan de organisatie van kennisprocessen in de watersector.
Begin 2011 verschijnt een publicatie van het Rathenau Instituut over
onderzoeksprogramma’s in het rivieren- en kustonderzoek. De publicatie laat onder
meer zien hoe interdisciplinair onderzoek op het gebied van water in de praktijk kan
worden gestimuleerd.

46

Kennis voor Klimaat
Het Rathenau instituut is nauw betrokken bij de voortgang van het nationale
programma Kennis voor Klimaat. Dit is een van de zogenoemde ‘multi-actor multimeasure programmes’, oftewel ‘MAPs’. Het Rathenau Instituut evalueert tussentijds
welke invloed het programma heeft op het klimaatonderzoek, op welke verschillende
manieren dit onderzoek wordt georganiseerd en wat het effect ervan is. Ook
analyseren we of wetenschappers, beleidsmakers, private partijen en mensen uit de
praktijk succesvol met elkaar samenwerken. Tot slot brengen we in kaart wat het voor
een onderzoeksveld betekent wanneer een groot deel van de financiering binnen MAPs
wordt uitgezet. Het programma wordt continu gemonitord. De eerste tussentijdse
resultaten worden in 2011 verwacht.
Daarnaast heeft het Rathenau Instituut in 2010 een maatschappelijke impactanalyse
gemaakt van de klimaatonderzoeksprogramma’s Klimaat voor Ruimte en Kennis voor
Klimaat.
Chemie
De chemische sector in Nederland wil de komende decennia sterk groeien. Daarnaast
wil de sector een belangrijke rol spelen in de verduurzaming van onze samenleving,
bijvoorbeeld door het gebruik van fossiele brandstoffen terug te dringen. Om dat te
bereiken is de Regiegroep Chemie in het leven geroepen. Het Rathenau Instituut gaat
op verzoek van deze groep een kaart maken van het chemisch onderzoek in
Nederland. Waar zit de dynamiek? En wat is de positie van Nederland in het chemisch
onderzoek? Het Rathenau Instituut brengt in 2011 een eindrapport uit aan de
regiegroep.
Focus en massa
Als het Rijk extra geld steekt in onderzoek – bijvoorbeeld naar nanotechnologie – leidt
dat dan automatisch tot meer onderzoek op dat gebied? En stijgt daarmee de
internationale positie van Nederland op die gebieden? Dat zijn de centrale vragen in
het project Focus en Massa.
Het antwoord op beide vragen is nee, zo bleek in 2010, want het Nederlandse
wetenschapssysteem weet extra investeringen vaak te absorberen. Dit komt onder
andere doordat onderzoeksinstellingen zelf ook een focus en massa-beleid voeren dat
niet noodzakelijkerwijs overeenkomt met dat van de overheid.
Voor de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) is verder een inventarisatie
gemaakt van de investeringen in medisch onderzoek. Die studie wordt gebruikt als
input voor een advies aan de minister van Volksgezondheid over de financiering van
medisch onderzoek. In 2011 beginnen we met internationale casestudies naar
strategieontwikkeling in de wetenschap en we doen veldstudies naar coördinatie van
wetenschappelijk onderzoek.
EURECIA
Het Rathenau Instituut neemt deel aan een internationaal project, waarbij wordt
onderzocht welke invloed de European Research Council heeft op nationale
onderzoekssystemen.
De council is bezig uit te groeien tot een van de belangrijkste financiers van
grensverleggend onderzoek in Europa. Welk effect heeft dat op nationale financiers
van onderzoek? Passen die hun programma’s of strategie aan? Sommige nationale
financiers lijken zich terug te trekken in hun nationale rol, anderen lijken juist actiever te
worden op internationaal gebied.
Feiten en cijfers

47

In 2011 komen er in elk geval twee nieuwe publicaties van feiten en cijfers uit. Eén gaat
over de geplande onderzoeksuitgaven van de departementen op basis van de
begroting 2011 en het Regeerakkoord. (Dit overzicht werd tot voor kort door het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap opgesteld). De tweede publicatie
gaat over de publieke onderzoeksfinanciering in Nederland, en is een actualisatie van
een eerdere publicatie van het Rathenau Instituut (“Dertig jaar publieke
onderzoeksfinanciering in Nederland 1975-2005”). De publicatie bevat ook een
internationale vergelijking, en gaat nader in op verschillende vormen van
projectfinanciering in 2009.
Wetenschapsportal ‘denederlandsewetenschap.nl’
In augustus 2010 is de website ‘denederlandsewetenschap.nl’, een gezamenlijk
initiatief van de KNAW en het Rathenau Instituut, officieel gelanceerd. Op de site
worden feiten en cijfers over het Nederlandse wetenschapssysteem op een rijtje gezet.
De portal geeft antwoord op vragen als: wie zijn verantwoordelijk en betrokken op het
gebied van beleid en advies over wetenschappelijk onderzoek? Wie zijn de
belangrijkste financiers? Welke onderzoeksprogramma’s kent Nederland? Welke
organisaties voeren onderzoek in Nederland uit, en welke organisaties ondersteunen
de uitvoering van onderzoek?
De inhoud van de website wordt regelmatig geactualiseerd en er worden nieuwsitems
toegevoegd.

Internationale activiteiten
Making Perfect Life
In het door STOA gefinancierde project ‘Making Perfect Life: Bio-engineering in the
21st Century’ staan twee megatrends centraal: ‘biology becoming technology’ en
‘technology becoming biology’. Eind 2010 presenteerde het Rathenau Instituut een
monitoringrapport in combinatie met een conferentie in het Europees Parlement die
werd bijgewoond door zo’n 120 beleidsmakers, wetenschappers en politici.
Het rapport reikt een conceptueel denkkader aan om naar de huidige ontwikkelingen
binnen het brede veld van bio-engineering te kijken en geeft concrete voorbeelden
waar ethische concepten en regelgeving onder druk komen te staan. De vier domeinen
van bio-engineeringonderzoek zijn: ‘Engineering the body’ (onder andere het
nabouwen van weefsel en organen binnen de biomedische technologie), ‘Engineering
the brain’ (onder andere de ontwikkeling van interfaces tussen het brein en externe
apparaten om hersenactiviteit te stimuleren of te interpreteren), ‘Engineering living
artefacts’ (onder andere het nabouwen en veranderen van levende materie binnen de
synthetische biologie) en ‘Engineering intelligent artefacts’ (zoals het creëren van
artificiële intelligentie voor onder andere robots).
Tijdens de conferentie werd ingegaan op bijvoorbeeld moleculaire geneeskunde,
waarbij ziektes al worden geconstateerd voordat de symptomen zich openbaren.
Daardoor verandert ons begrippenkader: ziek zijn is niet meer een kwestie van
genezen, maar van preventie en persoonlijke verantwoordelijkheid. Ook kwamen de
laatste ontwikkelingen in de robotica aan bod, waarbij machines steeds meer te werk
gaan als mensen. Wie is er dan aansprakelijk als er iets fout gaat?
In de discussie bleek er bij de aanwezigen zorg te zijn over de snelheid van de
ontwikkelingen. Het nadenken over de juridische en ethische effecten van de
ontwikkelingen in het bio-engineering veld dreigt achter de feiten aan te gaan lopen.
Making Perfect Life gaat in 2011 de laatste fase in. Die bestaat uit casestudies waarin
het Rathenau Instituut, wederom in samenwerking met buitenlandse partners, vier
concrete beleidsproblemen gaat uitdiepen in de regelgeving rond bio-engineering.

48

Parliaments & Civil Society in Technology Assessment (PACITA)
In dit project wordt kennis en ervaring op het gebied van parlementaire technology
assessment gedeeld met Europese landen waarin nog geen traditie op dit gebied
bestaat. In het project zijn partners betrokken uit acht verschillende landen, waaronder
Spanje, Denemarken, Duitsland en Nederland. Deze landen werken samen met
organisaties uit landen waarin nog geen parlementaire technology assessment bestaat
(zoals Bulgarije, Hongarije, Ierland en Litouwen)
In het kader van dit project worden onder andere trainingen, conferenties en
uitwisselingen georganiseerd. Het Rathenau Instituut is één van de kerndeelnemers, en
speelt een centrale rol in de communicatie van de resultaten van het project.
Het project wordt gefinancierd uit het Kaderprogramma van de Europese Commissie.

Overige activiteiten
World Wide Views on Global Warming
In 2009 hield het Rathenau Instituut een forum waarin bijna honderd Nederlanders hun
visie op de opwarming van de aarde konden geven. Doel van het forum was om
mensen aan het woord te laten die in de publieke discussie niet altijd meedoen.
Daarnaast hield het Rathenau Instituut een debat over klimaatverandering in de Balie.
Als vervolg op deze activiteiten bracht het Rathenau Instituut in kaart welke
wetenschappelijke onzekerheden er bestaan rond klimaatverandering, welke posities
de verschillende deelnemers aan het debat innemen, en hoe de politiek en de media
omgaan met deze onzekerheden.
De uitkomsten van dit onderzoek verschenen in april 2010, in het rapport ‘Ruimte voor
klimaatbeleid: zicht op interacties tussen klimaatpolitiek, wetenschap en media’. Het
rapport is benut voor een hoorzitting in de Tweede Kamer en is vertaald in het Engels
voor het Europees Parlement. Ook verscheen er een wetenschappelijk artikel in
Current Opinion in Environmental Sustainability op basis van het rapport geschreven
door Jeroen van der Sluijs, Rinie van Est en Monique Riphagen, “Beyond consensus:
reflections from a democratic perspective on the interaction between climate politics
and science”.
Technologische grenzen van Europa
Migranten komen in aanraking met diverse technologieën, zoals DNA-tests,
röntgenfoto’s, lichaams- en irisscans en spraaktechnologie. En met Europese
databases van persoonsgegevens en vingerafdrukken. Door deze technologieën
veranderen de Europese landsgrenzen langzaam maar zeker in technologische
grenzen. Daar kleven risico’s aan. Zo is techniek niet onfeilbaar, en werkt het gebruik
van grootschalige databases discriminatie van bevolkingsgroepen in de hand. Verder
komt de menselijke maat van het beleid in gevaar. Hierover bracht het Rathenau
Instituut het boek ‘De Migratiemachine’ uit. Het boek kreeg veel aandacht en is door de
European Data Protection Supervisor geprezen om zijn ‘outstanding analysis’.
Het Rathenau Instituut publiceert eind 2010 de Engelstalige bewerking van deze
publicatie: Migration and the New Technological Borders in Europe. Hierin is een nieuw
hoofdstuk opgenomen over ontwikkelingen in het Europese migratiebeleid. Het boek
wordt gepresenteerd aan het Europese Parlement. Een wetenschappelijk artikel over
dit onderwerp – ‘Greedy information technology’ – verschijnt in het European Journal of
Migration and Law.
Strategische agenda voor ethiek in de landbouw
De vraag naar voedsel is groot en zal voorlopig alleen maar groeien. Landbouwgrond
wordt echter schaars door de bevolkingsdruk en klimaatveranderingen. Kan
technologische vernieuwing een oplossing bieden voor dit probleem?

49

Dat is een van de onderwerpen in de Strategische agenda voor het ethiekbeleid die het
Rathenau Instituut heeft opgesteld voor het Ministerie van LNV en voor NWO. Jan
Staman, directeur van het Rathenau Instituut, heeft in kaart gebracht welke
ontwikkelingen zich tussen nu en 2012 zullen voordoen binnen de agroproductie en
welke ethische vraagstukken daarmee samenhangen.
In 2010 verscheen onder meer een artikel in dagblad Trouw over de verkenning (onder
de titel: Minder vlees eten is beter, maar hoe krijg je Nederlanders zover?) dat tot veel
discussie leidde.
Vaccinatie
Het vertrouwen in vaccinaties en de bijbehorende instanties lijkt tanende. Bij recente
vaccinatiecampagnes tegen baarmoederhalskanker en de Mexicaanse griep was de
opkomst historisch laag. De vraag is waar deze weerstand precies vandaan komt.
Om daar meer inzicht in te krijgen organiseerde het Rathenau Instituut een bijeenkomst
waar voor- en tegenstanders met elkaar om de tafel gingen zitten. Naar aanleiding van
deze (besloten) bijeenkomst zijn er aanbevelingen opgesteld voor het beleid rondom
vaccinatie. Deze worden verspreid onder alle deelnemers, en zijn met name bedoeld
voor het RIVM.
Politie
Het Rathenau Instituut verzorgt in 2011 weer diverse activiteiten voor de top van de
politie, onder meer een bijeenkomst over de digitalisering van de openbare ruimte.
Dierproeven
Op verzoek van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport organiseert het
Rathenau Instituut in 2011 samen met het Altena instituut een bijeenkomst over trends
in dierproeven. Wat kan en wil de politiek met dierproeven? Accepteren we
apenproeven voor onderzoek naar veroudering? Achtergrond van de bijeenkomst is dat
Het Europese Parlement werkt aan nieuwe regelgeving op dit gebied. Dit zal het
onderwerp dierproeven op de agenda van het nieuwe kabinet zetten.
Europees project naar gezamenlijk en open programmeren
Het Rathenau Instituut draagt bij aan een Europees project naar het gezamenlijk en
open programmeren van R&D-activiteiten (JOREP = Investments in Joint and Open
R&D Programs). Nederland is één van de deelnemers aan een consortium van elf
landen. Het Rathenau Instituut brengt het Nederlandse landschap van gezamenlijke en
open programma’s in kaart en spoort bestaande databronnen op.
Modelleren van kennisdynamiek
Kunnen ontwikkelingen in het wetenschapsbeleid worden gevangen in een model?
Over die vraag houdt het Rathenau instituut in 2011 de workshop Modelling Science.
De workshop is een vervolg op dergelijke bijeenkomst die in 2009 werd gehouden. Een
overkoepelend model van de hele wetenschap is nog ver weg, maar met workshops als
deze komen deelmodellen dichterbij.
Het Rathenau Instituut werkt samen met de Virtual knowledge Studio van de KNAW en
het Cyberinfrastructure for Network Science Center van Indiana University aan een
boek over modelleren van wetenschap.
Bibliometrische softwaretools
In het project Bibliometrische softwaretools ontwikkelde het Rathenau Instituut een
softwaretoolbox (‘SAint’) voor scientometrische en bibliometrische analyse. Daarbij kan
bijvoorbeeld in kaart worden gebracht welke wetenschappers veel publiceren en naar
welke publicaties vaak wordt verwezen. In het voorjaar van 2009 is de eerste versie
gepresenteerd. Deze toolkit wordt inmiddels intensief gebruikt en heeft voor de afdeling

50

Science System Assessment de analyses van veel publicaties ondersteund of die zelfs
mogelijk gemaakt. Ook het aantal externe gebruikers van SAint groeit continu.
SAint wordt op dit moment doorontwikkeld. In 2011 verschijnt er een nieuwe versie die
onder meer nog grotere data-sets kan verwerken. SAint is vrij beschikbaar voor
onderzoekers.
Tentoonstelling Kenniskaarten
Kenniskaarten maken de samenhang tussen wetenschappelijke onderwerpen
zichtbaar. Voorbeelden zijn kaarten van de interactie tussen natuurkunde, scheikunde
en biotechnologie op het gebied van nanotechnologie, aan de hand van
wetenschappelijke publicaties op dit gebied.
Zulke kaarten zijn interessant voor mensen die bij de wetenschapsgebieden betrokken
zijn, inclusief beleidsmakers. Maar ze maken ook voor een breder publiek zichtbaar
hoe wetenschappelijk onderzoek zich ontwikkelt. Om die ontwikkeling aan een breder
publiek te tonen, wil het Rathenau Instituut een aantal kaarten samenstellen en die
visueel aantrekkelijk tentoonstellen in een museum. Er zijn gesprekken gevoerd met
een geïnteresseerd museum en het is de bedoeling dat de tentoonstelling in 2011
wordt gehouden.
Er vindt dan ook een bijeenkomst plaats over de kaarten voor beleidsmakers en
wetenschappers.
Evidence based science policy
Het Rathenau Instituut heeft met TIER, het Top Institute for Evidence based
educational Research, de module Evidence Based Science Policy ontwikkeld. Dit is
een academisch programma, bedoeld voor mensen die werkzaam zijn in organisaties
voor wetenschap- en onderzoeksbeleid.
We dagen deelnemers aan de module uit om na te denken over hoe effectiviteit van
wetenschapsbeleid kan worden vergroot, en hoe je de wetenschappelijke en
maatschappelijke opbrengst van onderzoek kunt evalueren. De module wordt
gehouden in 2011.
Relatiemagazine Flux
Flux is het relatiemagazine van het Rathenau Instituut dat twee keer per jaar verschijnt.
Begin 2011 verschijnt een Flux met als thema ‘Wetenschap gevangen in grote
beloften’. Het dossier in deze Flux gaat over spanningen en kwesties op het grensvlak
van wetenschap en beleid en op het grensvlak van wetenschap en samenleving. Klopt
het dat het publieke vertrouwen in de wetenschap afneemt? In het voorjaar van 2011
verschijnt een Flux over het thema van het vijfentwintigjarig jubileum van het Rathenau
Instituut: ‘Dichterbij’
Jubileum
In 2011 viert het Rathenau Instituut haar vijfentwintigjarig jubileum. Het thema is:
‘Dichterbij’. Wetenschap en technologie komen steeds ‘dichterbij’ ons in de zin dat
technologie steeds meer lijkt in te grijpen in ons dagelijks leven. Denk aan ‘smart
phones’ die een verlengstuk van onszelf en onze identiteit worden, de opmars van de
sociale media, maar ook bijvoorbeeld social engineering en persuasive technology
gericht op het beïnvloeden van gedrag.
Ook wetenschap, technologie en beleid lijken steeds dichter bij elkaar te komen. Denk
aan het belang dat wordt gehecht aan evidence based policy.
In het jubileumjaar besteden we op verschillende manieren aandacht aan deze thema’s
met activiteiten gericht op uiteenlopende doelgroepen. Zo werken we aan de
ontwikkeling van een serious game over het subthema ‘intieme technologie’, en een
diner pensant over het subthema ‘evidence based policy’.

51

Wie was Rathenau?
Het Rathenau Instituut is genoemd naar professor dr. G.W. Rathenau (19111989).
Rathenau was achtereenvolgens hoogleraar experimentele natuurkunde in Amsterdam,
directeur van het natuurkundig laboratorium van Philips in Eindhoven en lid van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Hij kreeg landelijke bekendheid als
voorzitter van de commissie die in 1978 de maatschappelijke gevolgen van de opkomst van
micro-elektronica moest onderzoeken. Een van de aanbevelingen in het rapport was de
wens te komen tot een systematische bestudering van de maatschappelijke betekenis van
technologie. De activiteiten van Rathenau hebben ertoe bijgedragen dat in 1986 de
Nederlandse Organisatie voor Technologisch Aspectenonderzoek (NOTA) werd opgericht.
NOTA is op 2 juni 1994 omgedoopt in Rathenau Instituut.