Zonder diploma
Aanleiding, Kansen en Toekomstintenties
ROA-R-2009/1

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde
Universiteit Maastricht
Maastricht, februari 2009

ISBN 978-90-5321-471-8

Inhoudsopgave

Voorwoord

I

1 Management Summary 

1

2 Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?
2.1
Introductie
2.2
Nederlandse situatie 
2.3
De Nederlandse situatie in vergelijking met andere landen 
2.4
Literatuuroverzicht 

9
9
10
14
17

3 Wie zijn de respondenten?
3.1
Introductie
3.2
Achtergrond en doel onderzoek
3.3
Steekproeven, respons en representativiteit
3.4
Nomenclatuur 
3.5
Achtergrondkenmerken van de respondenten 
3.5.1 Voortgezet onderwijs
		
3.5.1.1 VMBO
		
3.5.1.2 AVO
3.5.2 Middelbaar Beroepsonderwijs 

23
23
23
25
26
30
30
31
35
37

4 Waarom zijn ze gestopt?
4.1
Introductie 
4.2
Belangrijkste reden om te stoppen
4.3
Typologie van leerlingen en redenen
4.3.1 Risicoleerling versus opstapper
4.3.2 Beïnvloedbaar versus niet-beïnvloedbaar 
4.4
Reden naar laatst gevolgde opleiding 
4.5
Geslacht en etniciteit
4.6
Typologie van ongediplomeerde schoolverlaters 
4.6.1 Opleidingswisselaar versus opleidingsstaker 
4.6.2 Scholier versus opleidingsuitvaller 
4.7
Voortijdige schoolverlaters: een nadere analyse 
4.7.1 Gevolgde opleiding 
4.7.2 Etniciteit en geslacht
4.8
Conclusie 

45
45
46
48
48
49
51
56
58
58
59
64
65
68
70

5 Opleidingswisselaars en opleidingsstakers
5.1
Introductie 
5.2
Situatie direct na het verlaten van de opleiding
5.3
De opleidingswisselaar

73
73
73
78

5.4
5.5

5.3.1 Allocatie 
5.3.2 Rendement 
Opleidingsstaker
5.4.1 Voortijdige schoolverlaters
Conclusies

79
80
84
87
91

6 Kansen op de arbeidsmarkt 
6.1
Introductie
6.2
Data en werkwijze
6.3
Aanbieden op de arbeidsmarkt
6.4
Kansen op de arbeidsmarkt 
6.4.1 De kans op werk
6.4.2 Waar werken de schoolverlaters?
6.4.3 Welk opleidingsniveau wordt er vereist van de schoolverlaters?
6.4.4 Werkzekerheid
6.5
Rendement, tevredenheid en het volgen van cursussen 
6.6
Arbeidsmarktsucces op langere termijn
6.7
Conclusies 

95
95
96
97
99
99
102
104
107
109
114
116

7 Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs 
7.1
Introductie
7.2
Spijt
7.3
Comeback in het onderwijs?
7.4
Heeft de comeback al plaatsgevonden
7.5
Conclusies

119
119
120
123
127
128

Bijlage I en II: Voortijdige schoolverlaters, aantallen
Bijlage III: Aanbieden op de arbeidsmarkt
Bijlage IV: Intredewerkloosheid
Bijlage V: Werkloosheid
Bijlage VI: Werken op basisonderwijsniveau
Bijlage VII: Vaste aanstelling
Bijlage VIII: Voltijdbaan
Bijlage IX: Bruto uurloon
Bijlage X: Baantevredenheid
Bijlage XI: Carrièreperspectieven
Bijlage XII: Werkzaam in 2005
Bijlage XIII: Salaris in 2005
Bijlage XIV: Spijt
Bijlage XV: Intentie om terug te keren in het onderwijs

131
132
133
134
135
136
138
140
142
144
146
147
148
149

Literatuur 

151

Voorwoord

Waarom verlaten jongeren voortijdig een opleiding? Wat gaan de jongeren doen direct nadat ze
met de opleiding gestopt zijn? Hoe vergaat het de studiewisselaars in de nieuwe opleiding? Als
ze naar de arbeidsmarkt gaan, hoe snel vinden ze werk? Hoe tevreden zijn voortijdige schoolverlaters met hun functie en hoe schatten zij hun carrièreperspectieven in? Hebben ze spijt van de
(vrijwillige) keuze om voortijdig met de opleiding te stoppen? Denken ze aan een comeback in
het onderwijs en indien ja, wat belemmert hen om met een opleiding te starten?
Jaarlijks verlaten tienduizenden jongeren zonder diploma hun opleiding. Het voortijdig
stoppen met een opleiding wordt algemeen als één van de grootste problemen in Nederland
beschouwd, en gaat gepaard met zowel (hoge) private, als ook maatschappelijke kosten.
Jongeren die massaal voortijdig stoppen met hun schoolcarrière kunnen op macroniveau
ernstige problemen veroorzaken. Het gevaar bestaat namelijk dat deze jongeren in een sociaal
isolement terechtkomen en zich van de maatschappij buitengesloten voelen met alle consequenties van dien. Natuurlijk is dit een heel pessimistisch beeld dat onrecht doet aan de grote
meerderheid van jongeren, die vanwege diverse redenen met hun opleiding stopt. Stoppen met
de opleiding veroorzaakt echter ook een onderbenutting van de capaciteiten die aanwezig zijn
in Nederland. In een dynamische globale kenniseconomie, waar Nederland concurreert met
andere landen, is onderbenutting uit economisch gezichtspunt schadelijk. Het voorkomen
van voortijdig stoppen met een opleiding of zelfs het beëindigen van de gehele schoolcarrière,
is daarom terecht op een centraal punt in de beleidsagenda van de afgelopen jaren geplaatst.
Hoe groot de maatschappelijke kosten ook zijn, voor jongeren die op het punt staan om
met hun opleiding te stoppen zijn ze zeker niet van belang. Zelfs de eventuele private kosten
die met het beëindigen van de opleiding gepaard gaan, een kleinere kans op een succesvolle
arbeidsmarktcarrière, met als consequentie een verhoogde kans op minder werkzekerheid,
hogere werkloosheid, uitkeringsafhankelijkheid en zelfs armoede, kunnen hen niet van de
beslissing afbrengen. Welke oorzaken en redenen brengen jongeren er dan toe om te stoppen
met de opleiding, en welke instrumenten zijn inzetbaar om het doel “de jaarlijkse nieuwe
uitval tussen 2002 en 2012 met 50% terug te dringen” te bereiken. Deze en andere vragen
staan centraal in de voorliggende rapportage.
Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit
Maastricht voert reeds sinds het begin van de jaren negentig in vrijwel alle sectoren van het
Nederlandse onderwijsstelsel onderzoek onder gediplomeerde schoolverlaters uit. Sinds 1996
is dit schoolverlatersonderzoek in belangrijke mate op elkaar afgestemd en bestaat uit een
aantal monitoren: de VO-Monitor die op de uitstroom uit het voorgezet onderwijs gericht
is, de BVE-Monitor die op de uitstroom uit de BVE-sector gericht is, de HBO-Monitor
die onder bachelors van het HBO wordt gehouden en de WO-Monitor die gericht is op de
uitstroom van bachelors en masters van de universiteiten. De gediplomeerde schoolverlaters
worden daarbij ongeveer 1,5 jaar na het behalen van het diploma benaderd. Dit biedt de
kans om ervaringen van de schoolverlaters direct na het behalen van het diploma als ook de
huidige situatie in kaart te brengen. De verzamelde gegevens vormen samen het door het
ROA ontwikkelde SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS).


Voorwoord

Om naast de situatie van de gediplomeerde schoolverlaters ook de ervaringen van ongediplomeerde schoolverlaters in kaart te brengen, is in opdracht van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW), het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) met ingang van 2007
begonnen met de opbouw van een bestand met gegevens van ongediplomeerde schoolverlaters en een koppeling hiervan aan het bestand van gediplomeerde schoolverlaters. Hiervoor
is in het najaar van 2007 voor het eerst een uitgebreid onderzoek uitgevoerd onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO),
het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) en het algemeen voorbereidend onderwijs (HAVO
en VWO) van het schooljaar 2005/2006. In totaal zijn 5.700 jongeren die in het schooljaar 2005/2006 hun opleiding zonder diploma hebben verlaten benaderd. De totale respons
bedroeg 28%. Naast de voorliggende rapportage, die de resultaten van de eerste meting
onder de ongediplomeerde jongeren presenteert, zijn in 2008 nog een aantal afzonderlijke
rapporten over de transitie van onderwijs naar arbeidsmarkt van jongeren verschenen. In
eerste instantie is dit de publicatie Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2007. In
deze rapportage wordt uitgebreid stilgestaan bij de aansluiting tussen de gevolgde opleiding
en een vervolgopleiding dan wel de arbeidsmarkt voor de groep jongeren die in het schooljaar
2005/2006 een opleiding in het Nederlandse onderwijsstelsel met diploma heeft afgerond.
Daarnaast verwijzen we graag naar de publicatie De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden
van het hoger beroepsonderwijs, HBO-Monitor 2007, die is uitgegeven door de HBO-raad.
Hoewel de belangrijkste informatie van de afgestudeerde van het HBO ook in de rapportage
Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2007 is opgenomen, wordt in de HBOMonitor meer gedetailleerde informatie voor het HBO gepresenteerd.
De projectleiding van Zonder diploma: Aanleiding, Kansen en Toekomstintenties berust bij
Dr. C.M. Meng die tevens met drs. J.B. Coenen, drs. C. Büchner en drs. G.W.M. Ramaekers
de voorliggende rapportage heeft geschreven. Aan het SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS)
waarop dit rapport is gebaseerd, werken verder mee dr. J.P. Allen, P.J.E.G. van der Kolk, drs.
T.G. Huijgen, E.M.H.P. Soudant en Prof. Dr. R.K.W. van der Velden (allen werkzaam bij het
ROA), alsmede drs. M.C.M.Th. van Alphen, drs. J.M.R. van Dongen en drs. B.M. Kinket
(allen werkzaam bij DESAN Research Solutions). Een speciaal dankwoord is gericht aan ing.
P. Dijkstra, N. Nijdam en drs. J.D. de Vries (allen werkzaam bij de Informatie Beheer Groep te
Groningen) voor de medewerking bij het uitzetten van de steekproeven onder zowel de gediplomeerde als de ongediplomeerde schoolverlaters van het VMBO, het MBO en het AVO.
Een speciaal woord van dank wordt gericht aan de vertegenwoordigers van de financiers die
in de klankbordgroep zitting hebben: drs. J.H. Donk en drs. R. Jongsma (beiden werkzaam
bij het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid), ir. J.M.H.M. van Geffen en drs.
U. Teunis (beiden werkzaam bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit),
drs. M. Hesseling, J.A. de Hoog, drs. P.M.C. Thoolen, drs. R.H.A. Tjoa, dr. L.H.J. van de
Venne, drs. M. Warmerdam, drs. C.F.J. de Jong en drs. K.G.M. Weekenborg (allen werkzaam
bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap).
Maastricht, februari 2009
Prof. dr. T.A. Dohmen
directeur

II

1

Management Summary

Het voorliggende rapport presenteert de resultaten van het onderzoek dat eind 2007/begin
2008 heeft plaatsgevonden onder jongeren die een opleiding zonder diploma hebben verlaten.
In totaal zijn 5.700 ongediplomeerde jongeren van het schooljaar 2005/2006 benaderd.
De totale respons bedroeg 28%. De resultaten hebben daarbij betrekking op jongeren die
een opleiding in het VMBO, het MBO, het HAVO of het VWO volgden en deze zonder
diploma hebben verlaten. Navolgend presenteren we per hoofdstuk een korte samenvatting
met daarin een aantal van de kernresultaten en de daarop gebaseerde aanbevelingen opgenomen. Tot slot staan we stil bij een tekortkoming van het onderzoek. De bespreking hiervan
dient om toekomstig onderzoek te verbeteren.
Hoewel nomenclatuur niet van belang is indien iedereen het eens is over de precieze definitie van de gebruikte term, is de vraag ‘what is in a word’ onmisbaar in een discussie over
jongeren die voortijdig met hun opleiding stoppen. Niet alle jongeren die een opleiding
zonder diploma verlaten gaan immers verloren voor het onderwijs: een deel van hen stapt
over naar een andere opleiding. Zij zullen in de rapportage dan ook aangeduid worden als
opleidingswisselaars. Daarnaast kent vooral het MBO een relatief hoog aantal jongeren die
hun opleiding zonder diploma verlaten, maar ouder zijn dan 22 jaar en daarmee buiten de
definitie van voortijdige schoolverlaters vallen (de vroege maar niet voortijdige schoolverlaters). Tenzij anders vermeld, wordt de term voortijdige schoolverlaters in deze rapportage dan
ook alleen voor jongeren gebruikt die het onderwijs zonder een startkwalificatie (d.w.z. een
HAVO, VWO of MBO niveau 2 diploma of hoger) hebben verlaten en die op moment van
enquête jonger dan 23 jaar oud zijn.
We kunnen de totale groep respondenten onderverdelen op basis van de situatie op het
moment van enquête: 37% is weer met een opleiding begonnen en dus scholier. Van de
respondenten die niet met een nieuwe opleiding begonnen zijn is 40% voortijdige schoolverlater, 13% is wel reeds in het bezit van een startkwalificatie en 10% ten slotte, is niet in het
bezit van een startkwalificatie, maar is ouder dan 22 en valt daarmee buiten de definitie van
voortijdig schoolverlaters (Vroeg maar niet voortijdig).

.	���������������������������������������������������������������������������������������������������������
Meer in detail, de populatie omvat scholieren en leerlingen die tussen 01-09-2005 en 31-07-2006 door hun
school bij de Informatie Beheer Groep als uitstromers van een opleiding zonder diploma gemeld zijn.
. Dit is de definitie van voortijdig schoolverlaters die door OCW gehanteerd wordt.



HOOFDSTUK 1

Wie stopt voortijdig met een opleiding? (Hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3)

In hoofdstuk 2 bespreken we de huidige stand van zaken betreffende ongediplomeerde
uitstroom uit een opleiding (en vooral voortijdig verlaten van het onderwijs) in Nederland.
Ook vergelijken we de Nederlandse situatie met de problematiek ten aanzien van voortijdige schoolverlaters in andere Europese landen. Vervolgens staan we stil bij eerder uitgevoerd onderzoek naar voortijdig schoolverlaten en de achterliggende oorzaken hiervan. Het
verhaal, dat in dit rapport gepresenteerd wordt, betreft uiteraard voornamelijk de jongeren
die aan het onderzoek hebben deelgenomen. Dat gezegd hebbende, staan we in hoofdstuk
3 uitgebreid stil bij de vraag ‘wie zijn de respondenten?’. We bespreken de getrokken steekproeven, de manier van benadering van de respondenten, de respons en de representativiteit
van de uiteindelijke data. Daaropvolgend bespreken we een aantal achtergrondkenmerken
van de ongediplomeerde schoolverlaters. Hoofdstuk 3 biedt hiermee een basis om de latere
resultaten in de juiste context te plaatsen en eventuele verschillen met resultaten uit ander
onderzoek te verklaren.
Vanaf het schooljaar 2004/2005 vindt in Nederland de registratie van het aantal voortijdige
schoolverlaters via het nieuw ingevoerde onderwijsnummer plaats. In 2004/2005 kwam het
aantal voortijdige schoolverlaters neer op 60.500. Dit daalde in de twee daarop volgende
schooljaren tot 52.700 in 2006/2007. Er kan dus geconcludeerd worden dat het wel gelukt
is om het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters te laten dalen in de afgelopen jaren, maar
dat dit waarschijnlijk niet snel genoeg daalt om in 2012 op het streefaantal van 35.000 voortijdige schoolverlaters per jaar uit te komen.
Het gros van de voortijdige schoolverlaters komt uit het middelbaar beroepsonderwijs en
vooral uit de beroepsopleidende leerwegen (MBO-BOL) van niveau 2 en 4. Ongediplomeerde
uitstroom uit het MBO is verder het vaakst een probleem in de sectoren Techniek en
Economie en het minst vaak in de sectoren Zorg en Welzijn en Landbouw. Hoewel het
gros van de voortijdige schoolverlaters daarmee niet uit het laagste MBO niveau afkomstig
is, vertrekken relatief gezien veruit de meeste leerlingen voortijdig uit niveau 1 opleidingen
van het MBO. Rond 40% van de leerlingen die aan een MBO niveau 1 opleiding beginnen,
maakt deze niet af. Hierbij vormt de drempelloze instroom die geldt voor MBO niveau 1 een
belangrijke oorzaak.
Verreweg het grootste deel van de voortijdige schoolverlaters die afkomstig zijn van het voortgezet onderwijs komt uit het derde of het vierde leerjaar van het VMBO. Relatief gezien gaat
het daarbij hoofdzakelijk om jongeren van de basisberoepsgerichte leerweg. Zo valt van de
kaderberoepsgerichte leerweg van het VMBO tot en met het VWO 0,5 tot 1,5% van de leerlingen voortijdig uit, terwijl van de basisberoepsgerichte leerweg ruim 3,5% van de leerlingen
de opleiding voortijdig verlaat.
Voortijdig schoolverlaten kent verder zowel een duidelijke geslachts- als ook een etniciteitscomponent. Zo stoppen jongens relatief vaker voortijdig met een opleiding dan meisjes en
geldt hetzelfde voor allochtone jongeren in vergelijking met autochtone jongeren. Tot slot
laten hoofdstuk 2 en 3 zien dat jongeren die een opleiding voortijdig afbreken vaak al eerder
problemen in het onderwijs kenden. Zo heeft een aanzienlijk deel van hen eerder al vertra-



Management Summary

ging opgelopen door bijvoorbeeld zittenblijven of heeft tijdens het VMBO leerwegondersteuning nodig gehad.
Waarom stoppen jongeren voortijdig met een opleiding? (Hoofdstuk 4)

Stoppen met de opleiding is zelden een beslissing die van de ene op de andere dag
genomen wordt. Onderzoek heeft keer op keer aangetoond dat een combinatie van
factoren er over tijd toe kan leiden dat scholieren gedwongen worden om te stoppen
of dat ze zelf in hun afweging tot de conclusie komen dat stoppen met de opleiding
de beste keuze is. Ondanks het individuele karakter van de combinatie van factoren is
het voor beleidsmatige interventies noodzakelijk om op zoek te gaan naar individuoverschrijdende factoren. In hoofdstuk 4 staat daarom de vraag naar de belangrijkste reden
voor het niet afmaken van de opleiding centraal.
Studiekeuze

Een omvangrijk deel van zowel de ongediplomeerde uitstroom uit een opleiding in het algemeen als het voortijdig verlaten van het onderwijs in het bijzonder lijkt beïnvloedbaar door
een goede begeleiding van scholieren bij hun studiekeuze. Zo’n 25% van de respondenten
stopte immers met de opleiding omdat zij een andere opleiding wilden gaan volgen. Niet
verrassend staat deze reden bij jongeren die van opleiding wisselen met stip op de eerste plaats
in de ranglijst van redenen om met de initiële opleiding te stoppen. Opvallend is wel dat ook
van de voortijdige schoolverlaters 10% oorspronkelijk stopte om met een andere opleiding te
starten, maar dit uiteindelijk niet deed. Van zowel de jongeren die van opleiding zijn gewisseld als de jongeren die het onderwijs voortijdig hebben verlaten, is daarnaast een op de tien
oorspronkelijk gestopt omdat de opleiding niet aan de verwachtingen voldeed. Zowel ex-ante
ondersteuning bij het kiezen van de juiste opleiding (zeker op het moment van de overgang
van VMBO naar MBO) als ex-post (dat wil zeggen op moment dat een foute studiekeuze al
gemaakt is) ondersteuning bij de overstap naar een andere, beter geschikte opleiding, kunnen
hiermee als potentieel succesvolle interventiemaatregelen gezien worden.
De verdere resultaten in hoofdstuk 4 laten zien dat maatregelen om het ongediplomeerd
verlaten van de opleiding dan wel voortijdig verlaten van het onderwijs terug te dringen,
rekening dienen te houden met het feit dat het voortijdig stoppen met de opleiding deels een
duidelijke geslachts- en/of etniciteitscomponent kent.
Groenpluk

Groenpluk, in de zin dat aan scholieren een functie op de arbeidsmarkt aangeboden wordt en
deze werken leuker vinden, heeft bijvoorbeeld een duidelijke geslachts- en/of etniciteitscomponent. Zo is 27% van de autochtone jongens die als voortijdige schoolverlaters aangemerkt
kunnen worden, gestopt met de opleiding omdat ze werken leuker vinden, Onder de autochtone meisjes en de allochtone jongens is slechts zo’n 10% en onder de allochtone meisjes zelfs
minder dan 5% om deze reden met de opleiding gestopt. Hier tegenover staat dat allochtone
jongeren relatief vaker met de opleiding stoppen omdat ze financiële problemen kennen, en
aangeven genoodzaakt te zijn om te gaan werken. Terwijl informatie betreffende de relatief



HOOFDSTUK 1

slechte kansen van voortijdige schoolverlaters op de arbeidsmarkt misschien een afschrikkende werking kan hebben onder autochtone jongeren, zal deze maatregel de allochtone
jongeren die zich genoodzaakt zien om op zoek naar werk te gaan niet per definitie in hun
keuze beïnvloeden. In totaal stopte 10% van alle respondenten met de opleiding, omdat zij
werken leuker vonden.
Gezondheid en familie

Gezondheidsklachten kennen een duidelijke geslachtscomponent. De opvang bij gezondheidsklachten dient vooral op de problemen van meisjes toegespitst te worden. Niet verrassend
geldt dit natuurlijk ook voor de problemen die de combinatie van opleiding met zorg voor
familie/kinderen, dan wel zwangerschap met zich meebrengen. Wel komt er in dit geval ook
nog een sterke etniciteitscomponent bij. Hoewel het geboortecijfer onder allochtone tienermeisjes de laatste jaren sterk naar dat van autochtone meisjes is toegegroeid, stoppen namelijk
relatief gezien aanzienlijk meer allochtone meisjes wegens de zorg voor familie/kinderen, dan
wel wegens zwangerschap voortijdig met het onderwijs. Maatregelen die meisjes met deze
problemen beogen op te vangen, dienen daarom rekening te houden met eventuele culturele
verschillen in de consequenties van zwangerschap en/of familierelaties. In totaal stopte 6%
van de respondenten met hun opleiding vanwege gezondheidsproblemen. 3% stopte vanwege
het moeten zorgen voor familie, kinderen of vanwege zwangerschap.
Wat gaan jongeren doen nadat ze met de opleiding zijn gestopt? (Hoofdstuk 5)

Stoppen met de opleiding is de eerste keuze. Beginnen met een andere activiteit is de tweede
keuze. Voor veel scholieren die met de opleiding stoppen, bepaalt de aanleiding voor de eerste
keuze nog niet de uitkomst van de tweede keuze. Zelfs bij de jongeren die de intentie hebben
om van opleiding te wisselen is de uitkomst verre van zeker. Zo start slechts drie van de vier
jongeren die deze intentie hebben ook daadwerkelijk in hetzelfde, dan wel het eerstvolgende
schooljaar met een andere opleiding. De reden hiervoor is vaak een gedwongen tussenpauze,
omdat er tijdens het lopende schooljaar niet van opleiding kan worden gewisseld. De groep
potentiële opleidingswisselaars dient daarom een goede begeleiding vanuit de oude school te
ontvangen bij de overstap naar een nieuwe opleiding. Hiermee kan voorkomen worden dat in
een kort tijdsbestek de potentiële opleidingswisselaar tot opleidingsstaker wordt.
Van de totale groep respondenten valt 35% als opleidingswisselaar te karakteriseren. 65% is
opleidingsstaker en verlaat dus (tijdelijk) het onderwijs.
Opleidingswisselaars

Opleidingswisselaars, dat wil zeggen jongeren die met de ene opleiding vroegtijdig stoppen
om met een andere opleiding te beginnen, kennen een relatief hoog rendement in de nieuwe
opleiding. Zo is 72% van hen op het moment van de enquête (ongeveer 1 á 1,5 jaar na het
stoppen met de opleiding) nog bezig met de nieuwe opleiding, en heeft 16% al het diploma
behaald. Wel is het zo dat de reden waarom men de initiële opleiding heeft verlaten een
duidelijke voorspeller is van het rendement in de nieuwe opleiding. Opleidingswisselaars die
niet de intentie hadden om van opleiding te veranderen, kennen een veel lager rendement



Management Summary

dan opleidingswisselaars die wel deze intentie hadden. Bij opleidingswisselaars die wegens
een probleem in de onderwijsomgeving (bijvoorbeeld problemen met leraren, schoolleiding,
andere leerlingen) van de oude opleiding deze voortijdig hebben verlaten, is 32% alweer
gestopt met de nieuwe opleiding. Een intakegesprek in de nieuwe opleiding dat ingaat op de
problemen in de oude opleiding kan een belangrijk hulpmiddel zijn. Op basis hiervan kan
de groep opleidingswisselaars met hoog risico op vervolguitval speciale aandacht ontvangen
tijdens het volgen van de nieuwe opleiding.
Bijzonder relevant is de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het VMBO die dankzij
de mogelijkheid van een drempelloze instroom in het MBO met een opleiding op niveau 1
of 2 begint. Vergeleken met de doorstroom van gediplomeerde VMBO’ers naar een opleiding in het MBO niveau 1 of 2 kent de ongediplomeerde doorstroom van het VMBO bij de
groepen scholieren afkomstig uit de theoretische/gemengde dan wel de kaderberoepsgerichte
leerweg een duidelijk hogere uitval in het MBO. Deze vervolguitval is zorgwekkend aangezien deze jongeren op het moment dat zij met de MBO opleiding voortijdig stoppen geen
enkel diploma boven het eventueel aanwezige basisonderwijsdiploma bezitten.
Opleidingsstakers

Opleidingsstakers zijn jongeren die niet alleen ongediplomeerd de opleiding, maar ten minste
tijdelijk ook het onderwijs in zijn geheel hebben verlaten. De resultaten betreffende deze
groep laten duidelijk zien dat door studie-informatie en ondersteuning bij het vinden van
een passende opleiding veel winst te halen is. Een op de vijf opleidingsstakers geeft immers te
kennen dat zij niet voor een andere opleiding hebben gekozen, omdat zij niet wisten welke
opleiding zij wilden gaan volgen of, omdat zij geen leerplaats konden vinden.
Naast de ongediplomeerde opleidingsstakers, zijn de jongeren die na het behalen van het
VMBO diploma of het MBO niveau 1 diploma niet voor een vervolgopleiding kiezen een
tweede kwetsbare groep. Ook deze groep jongeren lijkt vooral informatie betreffende mogelijke vervolgopleidingen te missen. Zo geeft 30% van de gediplomeerde VMBO schoolverlaters die niet doorstromen naar een vervolgopleiding te kennen dat zij niet wisten welke
opleiding zij wilden gaan volgen. Daarnaast geeft nog eens 11% aan dat zij geen geschikte
school/leerplaats konden vinden. Studie-informatie en ondersteuning bij de overgang van
VMBO naar MBO komt daarmee wederom als een van de topprioriteiten naar voren onder
de maatregelen om het voortijdig verlaten van het onderwijs tegen te gaan.
Hoewel veel van de opleidingsstakers, ten minste in goede economische tijden, relatief
makkelijk toegang tot betaald werk hebben, laten de resultaten in hoofdstuk 5 zien dat een
aantal groepen jongeren als bijzonder kwetsbaar aangemerkt dient te worden. Zo vinden we
jongeren die wegens ‘zorg voor familie/kinderen of zwangerschap’, ‘gezondheidsklachten’,
‘privéproblemen’, ‘problemen op het werk/stage’ dan wel ‘gedragsproblemen’ met de opleiding stoppen relatief vaak direct daarna noch in het onderwijs noch op de arbeidsmarkt
terug. Deze ‘initiële’ inactiviteit verlaagt vaak ook de succeskansen op langere termijn. Het
begeleiden van deze groep jongeren dient daarmee hoge prioriteit te hebben. Indien daarbij
het voortijdig stoppen met de opleiding niet voorkomen kan worden, dient deze groep verder
gevolgd en ondersteund te worden bij a) een mogelijke terugkeer in het onderwijs of b) een
mogelijke start op de arbeidsmarkt.



HOOFDSTUK 1

Wat zijn de kansen op de arbeidsmarkt? (Hoofdstuk 6)

De Nederlandse overheid streeft ernaar dat iedereen het onderwijs verlaat met ten minste een
MBO-diploma op niveau 2 of een HAVO-, dan wel een VWO-diploma. Deze ‘startkwalificatie’ wordt gezien als het minimale onderwijsniveau dat nodig is om kans te maken op een
duurzame arbeidsmarktpositie. Hiermee wordt gesuggereerd dat de grens van opleidingen die
een goede opbrengst genereren op de arbeidsmarkt te allen tijde ligt bij MBO niveau 2 van de
kwalificatiestructuur. Is dit inderdaad het geval? In hoofdstuk 6 gaan we dan ook uitgebreid
in op deze vraag.
Het eerste opvallende resultaat is dat jongeren zonder startkwalificatie die de beslissing nemen
om hun carrière niet in het onderwijs voort te zetten, zich minder vaak ook daadwerkelijk
op de arbeidsmarkt aanbieden dan jongeren met een startkwalificatie. De aanzienlijke groep
niet-aanbieders zonder startkwalificatie dient erkend te worden en aan hen dient een handvat
gereikt te worden om a) de weg terug in het onderwijs te vinden of b) een succesvolle start
op de arbeidsmarkt te maken. Des te langer deze groep noch in het onderwijs, noch op de
arbeidsmarkt actief is, des te hoger is het risico dat zij de aansluiting met het onderwijs en de
arbeidsmarkt verliezen. Tijdelijke inactiviteit in deze zin dreigt dan permanente inactiviteit
te worden.
Een van de redenen om zich niet op de arbeidsmarkt aan te bieden kan eventueel zijn dat de
werkloosheid onder voortijdige schoolverlaters relatief hoog is. Hoewel het in het algemeen
klopt dat voortijdige schoolverlaters vaker werkloos zijn, laten de analyses in hoofdstuk 6 toch
een meer genuanceerd beeld zien. Een aanzienlijk verminderde kans op werk kennen vooral
de jongeren die het VMBO (17% is werkloos) dan wel een MBO opleiding op niveau 1 (23%
is werkloos) zonder diploma afbreken. Jongeren die na het behalen van het VMBO diploma
dan wel een MBO diploma op niveau 1 het onderwijs verlaten, kennen al een duidelijk lagere
werkloosheid. Maar ook van hen is nog rond de 10% werkloos, terwijl van de jongeren met
een diploma op MBO niveau 2 slechts 6% werkloos is. Als kanttekening dient hierbij opgemerkt te worden dat op het moment van de enquête (najaar 2007) Nederland economisch
gezien in een sterke positie verkeerde. Nadere analyses laten immers zien dat de waarde van
een startkwalificatie wat betreft de werkloosheid sterk conjunctuurgevoelig is. Vooral aan het
begin van een periode waarin de economie minder goed draait, profiteren jongeren met een
startkwalificatie van hun diploma in vergelijking met jongeren zonder startkwalificatie.
Voortijdige schoolverlaters hebben niet alleen vaker moeite om een baan te vinden, maar
als ze een baan vinden is dit vaak een baan waarvoor maximaal basisonderwijsniveau vereist
is. Zo is ruim de helft van de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters uit het VMBO,
en maar liefst tweederde van de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters van het MBO
niveau 1 werkzaam in ongeschoolde banen. Daarnaast biedt hun baan vaak ook minder werkzekerheid. Voortijdige schoolverlaters hebben vaak geen vaste aanstelling of werken zelfs als
uitzendkrachten.
De waarde van een startkwalificatie komt ook in het salaris naar voren. In de eerste jaren op
de arbeidsmarkt verdienen jongeren met een diploma op MBO niveau 2 aanzienlijk meer dan
jongeren zonder een MBO niveau 2 diploma. Overigens blijkt uit verdere analyses dat met
toenemende werkervaring het belang van een diploma op MBO niveau 2 afneemt.



Management Summary

Tot slot laat hoofdstuk 6 zien dat er weinig verschil is tussen voortijdige schoolverlaters en
jongeren met een diploma op MBO niveau 2 voor wat betreft de ‘baantevredenheid’ en de
‘carrièreperspectieven’. Daar moet wel aan toegevoegd worden dat dit subjectieve baankenmerken zijn, die door de respondent zelf worden ervaren. Dit in tegenstelling tot baankenmerken die door de werkgever worden bepaald, zoals het salaris en de zekerheid van de baan.
Spijt, intentie om terug te keren in het onderwijs en comeback in het onderwijs (Hoofdstuk 7)

Een deel van de jongeren die de opleiding zonder diploma verlaat, wisselt succesvol van opleiding of maakt een succesvolle start op de arbeidsmarkt. Er is echter ook een aanzienlijk deel
dat het moeilijk heeft; zij het in de nieuwe opleiding, zij het bij het vinden van een baan. De
vraag dringt zich dan ook op of jongeren spijt hebben van de beslissing om de initiële opleiding vroegtijdig te verlaten. Dit is dan ook de eerste vraag die in hoofdstuk 7 centraal staat.
De resultaten laten zien dat de vraag of jongeren spijt hebben van het voortijdig stoppen
met de opleiding sterk samenhangt met hun maatschappelijke positie op het enquêtemoment (ongeveer 1 tot 1,5 jaar na dato). Jongeren die ondertussen succesvol weer een opleiding volgen en jongeren die werkzaam zijn, hebben weinig spijt. Zij blikken terug naar het
schooljaar 2005/2006 zonder echt problemen vast te stellen. Hier tegenover staan de jongeren
die hun wens van een succesvolle arbeidsmarktintrede niet verwezenlijkt zien. Zij hebben in
grote mate spijt.
Op het moment van de enquête is een groot deel van de respondenten al meer dan een jaar
weg uit het onderwijs. Hebben zij plannen om terug te keren in het onderwijs, en welke
factoren staan een dergelijke terugkeer mogelijk in de weg. Dit is de tweede vraag die in
hoofdstuk 7 aan de orde komt.
Een groot deel van de voortijdige schoolverlaters zou graag een comeback in het onderwijs
maken. Voortijdige schoolverlaters zijn daarmee zeker niet per definitie een verloren groep
jongeren. De grootste belemmering om terug te keren in het onderwijs is simpelweg de
onwetendheid van de jongeren betreffende de opleiding die zij willen volgen. Een op de
twee voortijdige schoolverlaters wil op het moment van de enquête terug naar het onderwijs,
maar weet niet welke opleiding te gaan volgen. Ondersteuning bij de studiekeuze en het
vinden van een passende opleiding dient daarom nog eens aangemerkt te worden als een
echte topprioriteit onder de maatregelen voor het terugdringen van het aantal voortijdige
schoolverlaters. Aangezien voortijdige schoolverlaters snel hun binding met het onderwijsveld verliezen, dient naast het directe onderwijsveld ook bijvoorbeeld hun werkomgeving
aangespoord te worden om steun te bieden bij het vinden van een passende opleiding.
Lessen voor toekomstig onderzoek onder ongediplomeerde schoolverlaters

De opzet van het onderzoek, het benaderen van jongeren die voortijdig met een opleiding
stoppen via een anonieme enquête, was bedoeld om deze groep jongeren de kans te geven
te antwoorden zonder het gevaar dat de respondenten sociaal wenselijke antwoorden gaven.
Hiermee kan een anonieme enquête als toegevoegde waarde gezien worden naast bijvoor-



HOOFDSTUK 1

beeld de verslagen van exitgesprekken die door scholen afgenomen worden. Aspecten zoals de
aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt, problemen op school, familiaire problemen, maar
ook problemen met alcohol, drugs of criminaliteit kunnen in een anonieme context gemakkelijker aan de orde komen.
De vragenlijst die is gebruikt voorzag daarbij in de behoefte om tot een classificatie van
individuenoverschrijdende redenen voor het stoppen met de opleiding te komen. Specifiek
is daarbij aan de ongediplomeerde schoolverlaters gevraagd om aan te geven wat de belangrijkste reden voor het niet afmaken van de opleiding was. Ondanks het feit dat deze opzet
van de vragenlijst het hiermee toelaat om een duidelijk antwoord te krijgen op de vraag
naar de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen, schiet de gebruikte vraagstelling op één belangrijk aspect tekort. Zoals we in deze rapportage bespreken, is het vaak een
combinatie van redenen die tot de, al dan niet gedwongen, keuze leidt om met de opleiding
te stoppen. Naast de vraag naar de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen, zal
toekomstig onderzoek ook de mogelijkheid moeten bieden om een combinatie van redenen
aan te geven.
De vragenlijst bood de respondenten in eerste instantie de mogelijkheid uit een aantal voorgegeven redenen te kiezen. Indien zij van mening waren dat geen van deze categorieën van
toepassing was, konden zij voor de optie ‘anders’ kiezen en werd de mogelijkheid geboden
om de belangrijkste reden in eigen bewoordingen in te vullen. Ondanks deze optie heeft een
aanzienlijke deel van de respondenten (17%) daar geen gebruik van gemaakt. Met andere
woorden, deze jongeren hebben de optie ‘anders’ aangevinkt, maar hieraan geen verder invulling gegeven. Dit komt spijtig genoeg relatief vaker voor bij de meest kwetsbare jongeren,
namelijk degenen die op het moment van de enquête als voortijdige schoolverlaters dienen te
worden aangemerkt. Toekomstig onderzoek dient naar opties te zoeken die voorkomen dat
het antwoord op de vraag waarom men met de opleiding gestopt is opengelaten.



2
2.1

Wat weten we over voortijdige en
ongediplomeerde schoolverlaters?

Introductie

“Was ik maar niet van school gegaan dat is wat ik nu denk aangezien ik heel moeilijk aan werk
kom omdat ik geen enkel diploma heb.”
(19 jaar, stopte met VMBO-opleiding in schooljaar 2005/2006).
Jaarlijks verlaten tienduizenden jongeren zonder diploma hun opleiding. Het voortijdig
stoppen met een opleiding wordt algemeen als één van de grootste problemen in Nederland
beschouwd, en gaat gepaard met zowel (hoge) private, als ook maatschappelijke kosten.
Jongeren die massaal voortijdig stoppen met hun schoolcarrière kunnen op macroniveau
ernstige problemen veroorzaken. Het gevaar bestaat namelijk dat deze jongeren in een
sociaal isolement terechtkomen en zich van de maatschappij buitengesloten voelen met alle
consequenties van dien. Natuurlijk is dit een heel pessimistisch beeld dat onrecht doet aan
de grote meerderheid van jongeren, die vanwege diverse redenen met hun opleiding stopt.
Stoppen met de opleiding veroorzaakt echter ook een onderbenutting van de capaciteiten
die aanwezig zijn in Nederland. In een dynamische globale kenniseconomie, waar Nederland
concurreert met andere landen, is onderbenutting uit economisch gezichtspunt schadelijk.
Het voorkomen van voortijdig stoppen met een opleiding of zelfs het beëindigen van de
gehele schoolcarrière, is daarom volkomen terecht op een centraal punt in de beleidsagenda
van de afgelopen jaren geplaatst.
Hoe groot de maatschappelijke kosten ook zijn, voor jongeren die op het punt staan om
met hun opleiding te stoppen zijn ze zeker niet van belang. Zelfs de eventuele private kosten
die met het beëindigen van de opleiding gepaard gaan, een kleinere kans op een succesvolle
arbeidsmarktcarrière, met als consequentie een verhoogde kans op minder werkzekerheid,
werkloosheid, uitkeringsafhankelijkheid en zelfs armoede, kunnen hen niet van hun beslissing afbrengen. Welke oorzaken en redenen brengen jongeren er dan toe om te stoppen met
de opleiding, en welke instrumenten zijn inzetbaar om het doel “de jaarlijkse nieuwe uitval
tussen 2002 en 2012 met 50% terug te dringen” te bereiken. Deze en andere vragen staan
centraal in de voorliggende rapportage.
In dit inleidende hoofdstuk bespreken we de huidige stand van zaken betreffende voortijdig
schoolverlaters in Nederland. Wat is de actuele situatie in Nederland? Welke ontwikkelingen
hebben er in de afgelopen jaren plaatsgevonden? Ook vergelijken we de Nederlandse situatie
met de problematiek ten aanzien van voortijdig schoolverlaters in andere Europese landen.



HOOFDSTUK 2

Vervolgens staan we stil bij belangrijk eerder uitgevoerd onderzoek naar voortijdig schoolverlaten en de achterliggende oorzaken hiervan.
2.2

Nederlandse situatie

Ontwikkelingen en actuele situatie

Al decennia staat het bestrijden van voortijdig schoolverlaten op de agenda van de overheid.
Tot het begin van de jaren negentig werd vooral de hoge jeugdwerkloosheid het belangrijkste probleem als gevolg van voortijdig schoolverlaten gezien. Er wordt gevreesd voor een
verloren generatie jongeren, die als voortijdig schoolverlater langdurige werkloosheid zou
staan te wachten. Een betere scholing van jongeren zou de kansen op werkloosheid moeten
verminderen. Bovendien zouden jongeren door langere scholing pas later de arbeidsmarkt
betreden. In de jaren negentig veranderde de maatschappelijke context: Men maakte zich
niet langer zorgen om werkloosheid, maar juist om grote tekorten op de arbeidsmarkt. In dit
kader moesten voldoende gekwalificeerde jongeren de arbeidsmarkt betreden, anders zou de
economische ontwikkeling stagneren. Om dit te bereiken werd er naast de leerplicht ook de
kwalificatieplicht van jongeren vereist. Dat wil zeggen dat de leerplicht voor jongeren zonder
startkwalificatie verlengd is tot 18 jaar. In de laatste jaren is sociale cohesie de maatschappelijke context geworden, waarbij voortijdig schoolverlaten niet langer alleen economische
problemen met zich meebrengt. Er zou een nieuw spanningsveld bestaan tussen individuele
en maatschappelijke verantwoordelijkheid, waar aan de ene kant het individu centraal staat:
hierbij gaat het om individuele keuzevrijheid, ontplooiing en verantwoordelijkheid ten
opzichte van de studie, het leerproces, eigen employability en zelfredzaamheid in de maatschappij. Aan de andere kant ontstaat er de roep om nieuwe normen en waarden, veiligheid
en sociale cohesie. Onderwijs moet naast een diploma en een kwalificatie ook tot sociale
inburgering leiden (Eimers & Roelofs, 2005).
Het Nederlands beleid ten aanzien van voortijdig schoolverlaten wordt sinds het begin van de
jaren negentig gekenmerkt door een sterke nadruk op preventie, maatwerk en verantwoordelijkheid voor lokale partijen, de scholen in het bijzonder (Eimers & Bekhuis, 2005). Onder
invloed van de Lissabon-doelstellingen uit 2000 kreeg het beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan een extra impuls. De EU-landen spraken onderling af dat zij het aantal
voortijdig schoolverlaters fors probeerden te verminderen. De Nederlandse overheid nam
zich in dit kader voor om het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters per jaar te halveren.
Ook werd er besloten om de Nederlandse score op twee internationale indicatoren over
voortijdig schoolverlaten te verbeteren. Zo moet het aandeel voortijdig schoolverlaters op
de totale bevolking van 18-24 jarigen in 2010 gehalveerd worden van ruim 15% tot 8%. Een
tweede indicator is het aandeel jongvolwassenen (20-24 jarigen) met een startkwalificatie.
Dit aandeel moet volgens de Lissabon-doelstellingen omhoog tot 85%. Met het aantreden
van het kabinet Balkenende IV is de termijn verschoven van 2010 naar 2012. Met de aanval
tegen de uitval heeft OCW tussen december 2007 en juli 2008 met alle 39 RMC-regio’s
convenanten afgesloten met onderwijsinstellingen in het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs om het totaal aantal voortijdig schoolverlaters met 20.000 te verminderen.
In deze convenanten worden resultaatafspraken gemaakt over het verminderen van het aantal
voortijdig schoolverlaters per school. Per elke schoolverlater minder heeft OCW een bijdrage

10

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

van € 2.000. Ongeveer 90% van alle onderwijsinstellingen in het voortgezet onderwijs en
het MBO heeft hun handtekening gezet om deze ambitie te realiseren. Eind oktober 2008
werd bekend dat de scholen in 2009 in totaal € 17 miljoen voorschot ontvangen over deze
prestatiesubsidie.
In figuur 2.1 wordt de ontwikkeling van het aantal voortijdig schoolverlaters per jaar weergegeven. Aanvankelijk waren deze cijfers alleen beschikbaar door middel van de RMC-registraties, vanaf 2004-2005 betrouwbaarder beschikbaar met dank aan de invoering van het onderwijsnummer, waarmee iedere individuele leerling kan worden gevolgd gedurende zijn/haar
onderwijsloopbaan.
Figuur 2.1
Aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters per jaar, 1997/1998 - 2006/2007
100
90
80

x1000

70
60
50
40
30
20
10
0
2001/2002

2002/2003

2003/2004
RMC

2004/2005

2005/2006

2006/2007

Onderwijsnummer

Bron: OCW

Tussen 1997/1998 en 1999/2000 bleef het aantal voortijdig schoolverlaters volgens de RMCregistratie redelijk constant op 40.000 per jaar. In 2000/2001 was er al sprake van een
behoorlijke stijging tot 47.000, waarna dit aantal in 2001/2002 fors steeg tot ruim 70.000
voortijdig schoolverlaters per jaar. Deze grote stijging is volgens de RMC-analyse van 2002
toe te schrijven aan de verbeterde registratie die vooral in de grote steden veel verschil zou
uitmaken. Volgens de RMC-registratie ging dit aantal vervolgens schommelend omlaag tot
ongeveer 57.000 in 2004/2005. Vanaf dit schooljaar werd er ook data via het nieuw ingevoerde onderwijsnummer beschikbaar gesteld, waarin het aantal voortijdig schoolverlaters
met 60.500 iets hoger uitviel. In de afgelopen twee schooljaren daalde het aantal voortijdig
schoolverlaters verder tot 52.700 in 2006/2007. Er kan dus worden geconcludeerd dat het wel
gelukt is om het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters te laten dalen in de afgelopen jaren,
maar dat dit waarschijnlijk niet snel genoeg daalt om in 2012 op het streefaantal van 35.000
schoolverlaters per jaar uit te komen. Uit deze ontwikkeling blijkt wel dat het aantal voortijdig schoolverlaters niet altijd even goed te meten was. De stijging aan het begin van deze
eeuw en het verschil tussen de cijfers die uit de RMC-registratie en het onderwijsnummer
afkomstig zijn laten wel zien dat het vaak niet meeviel om het aantal voortijdig schoolverlaters precies in kaart te brengen. Dat gezegd hebbende is het maar de vraag of de doelstelling
van 35.000 nieuwe voortijdig schoolverlaters per jaar wel een halvering ten opzichte van het
aantal in 2000 is.

11

HOOFDSTUK 2

Hoe is de verdeling van het aantal voortijdig schoolverlaters tussen het Voortgezet onderwijs
en het MBO? En in welke fase van het onderwijs vallen de meeste leerlingen uit? In figuur 2.2
wordt het aantal voortijdig schoolverlaters per niveau en het percentage van het totaal aantal
leerlingen in deze groepen weergegeven.
Figuur 2.2
Aantal voortijdig schoolverlaters (linkeras) en aandeel van totaal aantal leerlingen (rechteras) per niveau,
voortgezet onderwijs, 2006 en 2007
8000

40

7000
6000

30

5000
4000

20 %

3000
2000

10

1000
0

brug 1-2

lwoo 1-2

brug 3

lwoo 3-4

vmbo 3-4

havo 3-5

vwo 3-6

Aantal 2005/2006

% van alle leerlingen 2005/2006

Aantal 2006/2007

% van alle leerlingen 2006/2007

0

Bron: OCW

Het totaal aantal voortijdig schoolverlaters uit het voortgezet onderwijs was in het schooljaar
2005/2006 16.478 en in 2006/2007 15.822. In de bovenstaande figuur zien we dat verreweg
het grootste deel van de voortijdig schoolverlaters van het voortgezet onderwijs afkomstig is
uit het derde of het vierde leerjaar van het VMBO. Herweijer (2008) laat zien dat het hier
grotendeels gaat om leerlingen van de basisberoepsgerichte leerweg. Van de kaderberoepsgerichte leerweg tot en met het VWO valt zo’n 0,5 tot 1,5% van de leerlingen voortijdig uit,
terwijl van de basisberoepsgerichte leerweg ruim 3,5% van de leerlingen de opleiding voortijdig verlaat. Bij aanvang van het vierde leerjaar is ruim 7% van de in de brugklas gestarte
leerlingen in het VMBO voortijdig uitgevallen. Voor leerlingen van de basisberoepsgerichte
leerweg is dit 17%. Met de leerlingen met leerwegondersteuning (LWOO) erbij waren in
2005/2006 en 2006/2007 respectievelijk ongeveer 10.000 en 9.000 leerlingen afkomstig uit
de laatste twee leerjaren van het VMBO. Vooral de leerlingen uit het VMBO met LWOO
verlaten de opleiding relatief vaak: 2 a 3% in de eerste twee leerjaren en 5,5 a 6,5% in de laatste
twee leerjaren. In de brugjaren valt met zo’n 2500 leerlingen per jaar 0,7% van alle leerlingen
uit. Uit de leerjaren 3-5 van HAVO zijn er nog 1.500 (1,1%) a 2.000 (1,4%) leerlingen per jaar
uitgevallen. In het VWO vielen er in de laatste vier leerjaren ongeveer 1.000 leerlingen voortijdig uit, wat neerkomt op 0,7% van alle leerlingen uit deze leerjaren van het VWO.
Leerlingen die hun VMBO-diploma behalen, maar vervolgens hun onderwijsloopbaan niet
voortzetten in een MBO- of Havo-opleiding worden ook gezien als voortijdig schoolverla.

12

In de bijlage in tabel B.I zijn de aantallen en percentages exact weergegeven

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

ters. Hun VMBO-diploma is geen startkwalificatie. In 2005/2006 stroomden er 6.149 gediplomeerden, oftewel 6,1% van alle VMBO-gediplomeerden niet door naar vervolgonderwijs.
In 2006/2007 zijn dit er 5.585, oftewel 5,5% van alle VMBO-gediplomeerden. Blijkbaar is de
weglek van VMBO naar MBO (of HAVO) minder groot dan vaak wordt aangenomen.
In figuur 2.3 wordt het aantal en aandeel voortijdig schoolverlaters uit het MBO weergegeven. Hierbij maken we onderscheid tussen BOL en BBL en tussen de vier niveaus.
Figuur 2.3
Aantal voortijdig schoolverlaters (linkeras) en aandeel van totaal aantal leerlingen (rechteras) per niveau,
middelbaar beroepsonderwijs, 2006 en 2007
50

10000
9000
8000

40

7000
30

6000
5000

%

20

4000
3000

10

2000
1000
0

bbl 1

bbl 2

bbl 3

bbl 4

bol 1

bol 2

bol 3

bol 4

examen

Aantal 2005/2006

% van alle leerlingen 2005/2006

Aantal 2006/2007

% van alle leerlingen 2006/2007

0

Bron: OCW

In het totaal zijn er in 2005/2006 36.274 voortijdig schoolverlaters uit het MBO. In
2006/2007 is dit aantal 35.913. In absolute aantallen zijn er de meeste voortijdig schoolverlaters in de beroepsopleidende leerweg (BOL): Bijna 9.500 leerlingen verlieten voortijdig hun
BOL niveau 2 opleiding, terwijl ongeveer 8.000 leerlingen zonder diploma hun BOL niveau
4 opleiding verlaten hebben. Bij elkaar vormen de voortijdig schoolverlaters van BOL niveau
2 en niveau 4 opleidingen daarmee al de helft van alle voortijdig schoolverlaters uit het MBO.
Relatief gezien vertrekken uit BOL en BBL niveau 1 opleidingen veruit de meeste leerlingen
voortijdig: Maar liefst 41 a 42% van de BBL niveau 1 leerlingen maakt hun opleiding niet af.
Ditzelfde geldt voor 36% van de leerlingen van BOL niveau 1. Een oorzaak hiervan is volgens
Herweijer (2008) de drempelloze instroom die geldt voor MBO niveau 1 en 2 opleidingen.
Leerlingen zonder VMBO-diploma mogen deze opleidingen ook volgen, maar het blijkt
dat leerlingen die eerder al in het VMBO uitvielen, in het MBO een hoger risico lopen
de opleiding wederom voortijdig verlaten. Hoe hoger het niveau wordt in het MBO, des
te lager wordt het aandeel voortijdig schoolverlaters. Zo maakt op niveau 4 nog maar zo’n
5% de opleiding niet af. Er zijn echter verschillende jaren waarin een leerling voortijdig kan
uitvallen. Uiteindelijk valt ongeveer 15% van een instroomlichting van niveau 4 voortijdig
uit. Ook bij de andere niveaus is het uiteindelijke uitvalpercentage een stuk hoger dan het
uitvalpercentage per jaar (Herweijer, 2008).
.

In de bijlage in tabel B.II zijn de aantallen en percentages exact weergegeven
13

HOOFDSTUK 2

Voortijdig schoolverlaten is het vaakst een probleem in de sectoren Techniek en Economie en
het minst vaak in de sectoren Zorg en Welzijn en Landbouw. In de afgelopen twee schooljaren (2005/2006 en 2006/2007) verliet ongeveer 11% van de leerlingen van technische MBOopleidingen hun opleiding voortijdig. Ditzelfde gold voor 10% van de leerlingen van economische MBO-opleidingen. Uit de Zorg en Welzijn en Landbouwopleidingen verliet ongeveer
7% van de leerlingen hun opleiding voortijdig.
Overigens is er ook in het Hoger onderwijs sprake van voortijdige uitval. Deze studie-opstappers zijn echter geen voortijdig schoolverlaters, aangezien ze in ieder geval al een HAVO- of
VWO-diploma bezitten en daarmee dus ook een startkwalificatie. In het HBO is twee jaar
na aanvang van een opleiding bijna een kwart van de studenten gestopt. In het WO geldt
dit voor een op de vijf studenten (Inspectie van het onderwijs, 2008). De meeste van deze
studenten gaan vervolgens een andere opleiding in het hoger onderwijs volgen.
2.3

De Nederlandse situatie in vergelijking met andere landen

Hoe goed doet Nederland het in vergelijking met de andere landen

Hoe staat het inmiddels met de Lissabon-doelstellingen met betrekking tot het terugdringen van
voortijdig schoolverlaten? Hoe doet het Nederland het ten opzichte van andere Europese landen? In
figuur 2.4 wordt voor 21 Europese landen het aandeel voortijdig schoolverlaters onder jongvolwassenen (18-24 jarigen) in 2000 en 2007 weergegeven. Europees wordt voor voortijdig schoolverlaters
de volgende definitie aangehouden: Het percentage van de bevolking van 18-24 jarigen dat maximaal lager secundair onderwijs heeft voltooid en geen onderwijs meer volgt.
Figuur 2.4
Aandeel voortijdig schoolverlaters onder alle 18-24 jarigen uit de bevolking, 2000 en 2007
45
40
35
30
% 25
20
15
10
5

No
o

rw
e
Zw gen
its *
erl
an
Fin d
lan
Lit d
ou
Oo wen
ste
n
Ho rijk
ng
a
Ier rije
lan
Zw d^
ed
Ne en*
de
rla
nd
De Belg
ne ië
ma
rk
Fra en
n
k
Ve
ren Dui rijk
igd tsla
Ko nd
nin
kri
j
Est k
Gri lan
e
EU ken d
(27 lan
lan d
Lu den
x
EU em )
(15 bur
lan g
d
Ro en)
em
en
ië
Ita
lië
Sp
an
Po je
rtu
ga
l

0

2000

2007

Bron: Eurostat
^ = Geen cijfer voor 2000 (of 1999 of 2001), daarom cijfer van 2002 gebruikt
* = (Nog) Geen cijfer voor 2007, daarom cijfer van 2006 gebruikt

14

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

Nederland doet het in vergelijking met veel andere Europese landen niet slecht op de indicator aandeel voortijdig schoolverlaters onder jongvolwassenen. In 2000 was het aandeel
voortijdig schoolverlaters op de totale bevolking van 18-24 jarigen nog 15,5%, inmiddels is
dit aandeel gedaald tot 12%. Met 3,5 procentpunt in zeven jaar gaat de afname bovendien
relatief snel in vergelijking met de andere landen. Zo heeft Nederland in de afgelopen zeven
jaar Duitsland, Estland, Frankrijk, België, en Denemarken ingehaald, terwijl alleen Litouwen
Nederland heeft ingehaald. Het streefcijfer volgens de Lissabon-doelstellingen is echter 8%.
Als de huidige daling zou doorzetten dan zou Nederland pas in 2015 dit streefcijfer van 8%
bereiken. Het gemiddeld aandeel voortijdig schoolverlaters van de EU-15 is tussen 2000
en 2007 gedaald van 19,5% naar 16,4%; het gemiddelde van de EU-27 daalde in diezelfde
periode van 17,6% naar 14,8%. Beide Europese gemiddelden laten zien dat het bereiken van
het streefcijfer van 8% voortijdig schoolverlaters onder de jongvolwassenen door de meeste
landen waarschijnlijk niet gehaald zal worden. Deze gemiddelden worden overigens wel sterk
beïnvloed door de zeer hoge percentages voortijdig schoolverlaters in Portugal, Spanje en in
mindere mate Italië en Roemenië. Bovendien behoren de best scorende landen Noorwegen
en Zwitserland niet tot de EU. Op dit moment bevinden zich alleen Noorwegen, Zwitserland
en Finland onder of op het streefcijfer van 8% voortijdig schoolverlaters onder alle jongvolwassenen in de bevolking.
Figuur 2.5
Ontwikkeling aandeel voortijdig schoolverlaters onder de bevolking van jongvolwassenen (18-24 jarigen) in
Nederland, België, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk
25

20

15
%
10

5

0
1996

1997

1998

1999

2000

Nederland
België
Duitsland

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Frankrijk
Verenigd Koninkrijk
EU (15 landen)

Bron: Eurostat

15

HOOFDSTUK 2

In figuur 2.5 wordt de ontwikkeling van het aandeel voortijdig schoolverlaters weergegeven
tussen 1996 en 2007 weergegeven voor Nederland, enkele omringende landen en het EU-15
gemiddelde.
In 1996 was het aandeel voortijdige schoolverlaters onder jongvolwassenen nog 17,6%. Een
jaar later was dit al gedaald tot 16%, waarna dit aandeel tot 2000 min of meer constant bleef
met 15,5%. Vervolgens daalde het aandeel langzaam maar gestaag tot 13,6% in 2005. In de
afgelopen twee jaren ten slotte daalde het aandeel voortijdig schoolverlaters weer sterker tot
12% in 2007. Het gemiddelde van de EU-15 landen daalde ongeveer even sterk: Van 21,6% in
1996 tot 16,4% in 2007. Deze daling vond, met uitzondering van een uitschieter in 1998, redelijk gestaag plaats. In het Verenigd Koninkrijk daalde het aandeel voortijdig schoolverlaters
het sterkst: van 19,7% in 1999 tot 13% in 2006. In Frankrijk vond er tussen 1996 en 2007 nog
wel een lichte daling van 2,5 procentpunt plaats, maar in zowel België als Duitsland schoot
men weinig op in deze periode: Beide landen hadden in 2007 een percentage voortijdig
schoolverlaters dat slechts 0,6 procentpunt lager lag dan in 1996.
De tweede Europese indicator met betrekking tot het terugdringen van voortijdig schoolverlaten is het aandeel jongvolwassenen (18-24 jarigen) in de bevolking met een startkwalificatie. Dit wil zeggen: het percentage jongvolwassenen dat minimaal een diploma van hoger
secundair onderwijs (vergelijkbaar met HAVO of de hogere niveaus van MBO) heeft. Dit
meet overigens niet precies het omgekeerde van het aandeel jongvolwassenen dat voortijdig
schoolverlater is: Heel wat jongvolwassenen in de leeftijd van 18 tot 24 zijn nog met een
opleiding bezig en kunnen dus nog altijd een startkwalificatie halen in de komende jaren.
Het streefcijfer voor deze indicator dat in de Lissabon-doelstellingen is vastgelegd is dat in
2010 minimaal 85% van de jongvolwassenen een startkwalificatie bezit. Hoe staat het nu met
het bereiken van deze doelstelling? In figuur 2.6 wordt het aandeel jongvolwassenen met een
startkwalificatie weergegeven.
Nederland staat er bij deze indicator in vergelijking met de andere Europese landen een stuk
minder goed voor. In 2000 had 71,9% van de Nederlandse jongvolwassenen een startkwalificatie. In 2007 is dit toegenomen tot 76,2%. Slechts in Portugal, Italië en Bulgarije steeg het
aandeel jongvolwassenen met een startkwalificatie sneller in deze periode. Toch zijn er maar
weinig Europese landen met een lager aandeel jongvolwassenen met een startkwalificatie dan
Nederland. Naast het eerder genoemde Portugal zijn dit Spanje, Denemarken, Luxemburg en
Duitsland. Het Nederlandse cijfer zit nog net boven het gemiddelde van de EU-15, maar dat
is vooral te danken aan de lage cijfers van Spanje en Portugal. Nederland blijft flink achter ten
opzichte van het Europese gemiddelde over alle huidige EU-lidstaten.
In enkele landen is het streefcijfer van minimaal 85% in 2010 reeds bereikt. Zo hebben meer
dan 90% van de Noorse, Tsjechische en Litouwse jongvolwassenen een startkwalificatie en
bevinden ook Zweden, Ierland en Finland zich in de voorhoede. Een flink aantal andere
landen komt ook al in de buurt van de 85%. Zo lijkt het er bij deze indicator op dat een groot
aantal landen het streefcijfer van 85% van de jongvolwassenen zal bereiken. In Nederland lijkt
dit echter niet op tijd haalbaar. Dit wordt deels veroorzaakt door het feit dat in Nederland
relatief veel jongvolwassenen nog aan een opleiding bezig zijn en dus nog niet meegeteld
.

16

Voor het Verenigd Koninkrijk is er alleen data van 1999 tot en met 2006 beschikbaar.

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

worden bij de indicator, maar nog zeker niet afgeschreven zijn om een startkwalificatie te
behalen. Zo laat Herweijer (2008) zien dat het aandeel Nederlanders van 25 tot 34 jaar met
een startkwalificatie behoorlijk gegroeid is ten opzichte van dit aandeel onder 18 tot 24 jarigen.
Zo had in 2005 81% van de Nederlanders van 25 tot 34 jaar een startkwalificatie. Hiermee
schuift Nederland in de Europese rangorde op tot een middenpositie en komt het streefcijfer
van 85% een stuk dichterbij.
Figuur 2.6
Aandeel jongvolwassenen (18-24 jarigen) uit de bevolking met een startkwalificatie, 2000 en 2007

No
o

rw
eg
e
Tsj n*
ech
ië
P
Lit olen
ou
w
Zw en
ed
Ier en
la
Fin nd
Oo land
ste
Ho nrijk
ng
Bu arije
lga
rij
Be e
Fra lgië
Gri nkr
eke ijk
nla
Est nd
lan
E
Ve U (2 Letla d
ren 7 l nd
igd and
Ko en
Zw nink )
its rijk
erl
Ro and*
em
en
ië
Ita
N
EU ed lië
(15 erla
lan nd
Du den)
i
Lu tslan
x
De emb d
ne urg
ma
rke
Sp n
a
Po nje
rtu
ga
l

100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0

2000

2007

Bron: Eurostat

De landen in Europa hebben verschillende onderwijssystemen. Nederland en o.a. ook België,
Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland hebben een gestratificeerd systeem, waarbij leerlingen
bij de overgang van primair onderwijs naar secundair onderwijs al in verschillende niveaus
worden verdeeld. Andere landen, zoals Engeland, Frankrijk, Italië en Spanje hebben een
geïntegreerd systeem, waarbij leerlingen van alle niveaus gedurende de eerste fase van het
secundair onderwijs bij elkaar blijven. In de Scandinavische landen en Portugal bestaat er
zelfs geen overgang tussen primair en secundair onderwijs. Leerlingen van alle niveaus blijven
van hun zevende tot hun zestiende bij elkaar binnen dezelfde school: In deze landen hanteert
men dus een geïntegreerd primair en (eerste fase van) secundair onderwijs. Herweijer (2008)
vindt geen eenduidige verschillen wat betreft de invloed van verschillende onderwijssystemen
op voortijdig schoolverlaten. Wel zijn er grotere verschillen in leerprestaties en grotere ongelijkheid tussen leerlingen in landen met een gestratificeerd systeem. Er blijken echter geen
systematische verschillen te bestaan tussen het aandeel voortijdig schoolverlaters in landen
met een gestratificeerd systeem ten opzichte van landen met een geïntegreerd systeem.
2.4

Literatuuroverzicht

Voortijdig schoolverlaten is een groot maatschappelijk probleem in Nederland.
Ongediplomeerde schoolverlaters hebben een kleinere kans op het vinden van betaald

17

HOOFDSTUK 2

werk, zij hebben minder vaak een vaste aanstelling, een geringer bruto uurloon, en minder
vaak een voltijdbaan in vergelijking met gediplomeerde schoolverlaters. Ook het aantal
jaren scholing dat vereist wordt voor hun huidige functie ligt lager dan bij gediplomeerde
schoolverlaters (ROA, 2001). ROA (2006) onderzocht de gevolgen van het ongediplomeerd
uitstromen uit de beroepsopleidende leerweg van het MBO. Hieruit blijkt een algemene
verslechtering van de arbeidsmarkt relatief gezien een sterker negatieve invloed te hebben
op ongediplomeerde schoolverlaters dan op gediplomeerde schoolverlaters. Verder hebben
ongediplomeerde schoolverlaters minder vaak een vaste aanstelling, vereist hun functie vaker
een lager opleidingsniveau en vinden zij minder vaak een baan die aansluit bij de richting
van de (gedeeltelijk) gevolgde opleiding. Ongediplomeerde schoolverlaters hebben zelfs een
duidelijk verhoogde kans een baan te moeten accepteren waarvoor de werkgever niet meer
dan basisonderwijs vereist. Dit geldt niet alleen voor ongediplomeerde schoolverlaters van
de BOL niveau 1 en 2 maar ook voor ongediplomeerde schoolverlaters van de hogere BOL
niveaus. Ook zijn ongediplomeerden minder vaak tevreden over hun huidige baan en hun
carrièremogelijkheden in deze baan (ROA, 2006).
Ook in andere ontwikkelde landen wordt voortijdig schoolverlaten als voorspeller van
slechte arbeidsmarktuitkomsten gezien. Zo stelt Marks (2007) dat voortijdig schoolverlaters in Australië vaker werkloos worden, langer werkloos blijven, minder verdienen en gedurende hun loopbaan minder welvaart vergaren (Marks, Headey, & Wooden, 2005; McCaul,
Donaldson, Coladarci, & Davis, 1992; Rumberger & Lamb, 2003; in Marks, 2007). Daardoor
dragen voortijdig schoolverlaters bij aan het tussen generaties overdragen van sociaal-economische ongelijkheid, vanwege de samenhang met achterstandsgroepen in de samenleving
(Marks, 2007). Rumberger (1987) stelt verder dat er mogelijk een samenhang is tussen voortijdig schoolverlaten enerzijds, en minder goede fysieke en geestelijke gezondheid anderzijds.
Daarnaast leidt voortijdig schoolverlaten tot forse maatschappelijke (en individuele) kosten.
Investeringen in de onderwijsloopbaan van een voortijdig schoolverlater zijn grotendeels
verspilde kosten. Ook leidt voortijdig schoolverlaten tot een stijging van maatschappelijke
kosten in de vorm van uitkeringen en gedorven belastingen (Business Council of Australia,
2003; Rumberger, 1987). Bovendien dreigen sommige voortijdig schoolverlaters in de gehele
maatschappij buiten de boot te vallen. Deze maatschappelijke drop-outs zullen zich zelden
een goede positie op de arbeidsmarkt kunnen verwerven en een verhoogde kans maken om
in de criminaliteit te belanden.
Uit eerder onderzoek zijn er vele factoren achterhaald, die de kans op voortijdig schoolverlaten vergroten. Een deel van deze risicofactoren bevindt zich bij de leerling en diens
sociale omgeving zelf. Onder diens sociale omgeving worden o.a. de sociaal-economische
status van de ouders, leeftijdsgenoten, intelligentie en leervermogen verstaan. Voortijdig
schoolverlaters zijn minder intelligent en presteren slechter in toetsen dan leerlingen die
niet voortijdig uitvallen. Ook zijn voortijdig schoolverlaters vaker minder gemotiveerd en
zijn ze vaker minder gelukkig in hun schoolomgeving (Audas & Willms, 2001; Alexander,
Entwisle & Kabbani, 2001; Ensminger & Slusarcick, 1992; Cairns, Cairns & Neckerman,
1989; Alexander, Entwisle & Horsey 1997; Hofman, 1993; in Traag & Van der Velden, 2008).
Zo vallen jongens vaker voortijdig uit dan meisjes en vallen allochtone leerlingen eerder uit
dan autochtone leerlingen (Marks & Fleming, 1999; De Wit & Dekkers, 1997; Rumberger,
1995; in Traag & Van der Velden, 2008). Overigens vonden Traag & Van der Velden (2008)
gecorrigeerd voor sociaal-economische kenmerken van ouders geen hoger risico van voor-

18

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

tijdig schoolverlaten onder allochtone leerlingen. Ook vallen jongeren uit lagere inkomensgroepen, laagopgeleide ouders, grote gezinnen en eenoudergezinnen eveneens vaker uit. Het
opleidingsniveau van ouders speelt ook op een andere manier een rol bij mogelijk voortijdig
schoolverlaten van hun kinderen. Hoger opgeleide ouders zijn beter in staat hun kinderen
bij problemen met bijvoorbeeld huiswerk te helpen. Ook hebben hoger opgeleide ouders
vaker meer kennis over het onderwijssysteem en zijn ze vaker van mening dat hun kinderen
naar het hoger onderwijs zouden moeten gaan in de toekomst (Lamb 1994; Rumberger 1983;
in Traag & Van der Velden, 2008). Bovendien leidt een verstedelijkt leefmilieu eveneens
vaker tot voortijdige schooluitval (Herweijer, 2008). Marks (2007) vindt in zijn onderzoek
leerprestaties in het voorafgaand gevolgd onderwijs de sterkste voorspeller van het al dan
niet voortijdig uitvallen. Deze invloed van leerprestaties staat los van de sociaal-economische
achtergrond van leerlingen.
Een ander deel van de risicofactoren zijn onderwijsgerelateerd: het schoolklimaat, de veiligheid op een school, de houding van docenten en de onderwijsvorm. Er zijn forse verschillen
tussen scholen in het voortgezet onderwijs wat betreft het aandeel van hun leerlingen dat de
school voortijdig verlaat. Gemiddeld vertrok 1,6% van de leerlingen op middelbare scholen,
maar bij 1/8e van alle scholen vertrekt ieder jaar meer dan 3% van de leerlingen voortijdig,
terwijl bij 5% van de scholen zelfs meer dan 5% van de leerlingen voortijdig afhaakt. Dit heeft
voor een deel te maken met het aangeboden niveau van onderwijs in de scholen. Scholen met
hogere uitval bieden vaker lage niveaus aan. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt leidt
schaalvergroting van scholen niet tot hogere uitval. Sterker nog: leerlingen op kleine scholen
blijken vaker uit te vallen dan leerlingen op grote scholen (Herweijer, 2008).
Ook de kwaliteit van het gegeven onderwijs op scholen in het voortgezet onderwijs heeft
invloed op voortijdig schoolverlaten. Zo stelt de Inspectie van het Onderwijs (2008) dat op
scholen waar veel leerlingen voortijdig vertrekken, het leerstofaanbod vaker dan elders niet
aan de vereisten voldoet en kwaliteitszorg er weinig is ontwikkeld. Ook is het onderwijs niet
voldoende op verschillen tussen leerlingen afgestemd en is het schoolklimaat niet optimaal.
Marks (2007) stelt dat scholen (in Australië) op zichzelf geen sterke invloed op voortijdig
schoolverlaten hebben als er voor kenmerken van het individu en zijn omgeving is gecorrigeerd.
Geen van deze bekende factoren kan een groot deel van het risico op voortijdig schoolverlaten
voorspellen. Ook binnen risicodoelgroepen haalt veruit het grootste deel een startkwalificatie.
Door het denken in risicofactoren zijn er categorale aanpakken gekomen, die zich richten op
specifieke doelgroepen met risicofactoren. Kritiek op deze aanpak is o.a. dat het niet efficiënt
is, dat binnen de doelgroep zwakkeren minder profiteren dan sterkeren en dat er een sterk
stigmatiserende werking voor de hele doelgroep uitgaat (Eimers & Bekhuis, 2006).
Eimers & Bekhuis (2006) onderscheiden twee categorieën voortijdige schoolverlaters. (1) De
klassieke risicoleerling: Dit zijn jongeren die te maken hebben met condities die het voor hen
zeer moeilijk maken om onderwijs te kunnen volgen. Die condities kunnen in de individuele
mogelijkheden, of in omgevingsfactoren liggen. Deze categorie is volgens Eimers & Bekhuis
goed te typeren met behulp van risicofactoren en stressful events. (2) de opstapper: deze
jongeren stappen zonder een probleemgeschiedenis uit het onderwijs. Zij zouden normaal
gesproken in staat moeten zijn om een startkwalificatie te kunnen halen, maar een combi-

19

HOOFDSTUK 2

natie van push- en pullfactoren leidt hen ertoe het onderwijs te verlaten. Deze categorie valt
niet goed te beschrijven met het risicofactorenmodel, omdat zij niet per se de kenmerken van
een potentiële uitvaller hebben. In het eerste geval gaat het om jongeren die zowel binnen
als buiten onderwijs, problemen hebben. De bron van hun problemen ligt (vaak) niet in het
onderwijs, maar heeft vaak wel verstrekkende gevolgen binnen en buiten het onderwijs. In
het tweede geval ligt de oorzaak van voortijdig schoolverlaten meestal wel binnen het onderwijs. De keuze voor school of niet-school valt negatief uit voor de school.
Binnen de categorie risicoleerlingen zijn er twee, deels overlappende groepen te onderscheiden:
(1) de groep niet-kunners die niet in staat zijn om een startkwalificatie te behalen en het meest
gebaat zijn bij een beperkte toerusting om zichzelf toch een plaats op de arbeidsmarkt te
kunnen verwerven. Bij hen gaat het meestal niet om gedragsproblemen of problemen in de
omgeving, maar om leerproblemen. Dit zijn leerlingen afkomstig van het Praktijkonderwijs,
een deel van het VMBO (LWOO en/of Basisberoepsgerichte leerweg) en MBO niveau 1.
(2) de groep verhinderden, die wel de leercapaciteiten bezitten om een startkwalificatie te
behalen, maar door bepaalde problemen verhinderd worden om school af te maken. Bij
beide groepen zijn er factoren, deels binnen hen zelf, deels daarbuiten, die het bemoeilijken
of onmogelijk maken om op een normale manier onderwijs te volgen en een startkwalificatie te behalen. Deze factoren zorgen ervoor dat zij het moeilijk hebben in het onderwijs,
maar kunnen ook buiten het onderwijs hun maatschappelijke leven bemoeilijken (Eimers &
Bekhuis, 2006).
Het is moeilijk om op basis van de huidig beschikbare informatie een nauwkeurige typering en omvang van deze twee categorieën leerlingen te maken. Eimers en Bekhuis (2006)
schatten dat er jaarlijks ongeveer 25.000 leerlingen zijn te typeren als klassieke risicoleerlingen. 20.000 hiervan worden ook daadwerkelijk voortijdig schoolverlater. Deze groep is
voor een groot deel te lokaliseren in het (LWOO van het) VMBO en in het Speciaal-, dan
wel Praktijkonderwijs. Een deel is ook terug te vinden in buiten het onderwijs gelegen voorzieningen, zoals van de jeugdzorg. Naast deze 20.000 klassieke risicoleerlingen zijn er jaarlijks
naar schatting 35.000 opstappers, die zonder startkwalificatie het onderwijs verlaten. Het
grootste deel van deze leerlingen verlaat voortijdig een MBO-opleiding. Ongeveer 2/3e van
alle voortijdig schoolverlaters zijn opstappers. Volgens Eimers & Bekhuis is het aannemelijk
dat het aantal klassieke risicoleerlingen in de tijd redelijk stabiel blijft, terwijl het aantal
opstappers conjunctuurgevoelig is; hoe beter de economie, des te meer mogelijkheden er op
de arbeidsmarkt zijn voor potentiële opstappers.
Tot slot van dit hoofdstuk presenteren we een overzicht van risicofactoren. Oberon (2008)
heeft hiervoor acht verschillende risicosituaties, die de kans op voortijdig schoolverlaten
vergroten geformuleerd:
Risicosituaties
1. Probleemsituatie thuis
2. Schoolklimaat/ pesten/ruzies
3. Schoolprestaties/verkeerde schoolkeuze
4. Arbeidsmarktgeoriënteerd

20

Omschrijving van de jongere
De jongere heeft een onrustig, onprettig of onveilig thuisklimaat
De jongere voelt zich niet thuis in het schoolklimaat. Hij wordt wellicht gepest en heeft ruzies
met leerkrachten en/of leerlingen.
De jongere heeft een opleiding gekozen die niet aansluit bij zijn capaciteiten of interesses. Hij
ervaart problemen als tegenvallende prestaties, zittenblijven en/of zakken voor het examen.
De jongere heeft een duidelijke en sterke beroepswens en wil zo snel mogelijk aan het werk of
hij wil zo snel mogelijk geld gaan verdienen.

Wat weten we over voortijdige en ongediplomeerde schoolverlaters?

Risicosituaties
5. Niet-weters
6. Zorgverplichting
7. Primair ongemotiveerd
8. Strafrechtelijke achtergrond

Omschrijving van de jongere
De jongere weet niet wat welke opleiding te gaan volgen.
De jongere heeft (of ervaart) een zorgverplichting. Bijv. jonge moeders, zorg voor partner of
mantelzorg.
De jongere heeft geen motivatie en ambities op het vlak van het onderwijs. Hij is bijvoorbeeld
gericht op louter plezier maken.
De jongere heeft een licht criminele en/of strafrechtelijke achtergrond (bijvoorbeeld een
Halt-straf).

Bron: Oberon (2008)

21

3
3.1

Wie zijn de respondenten?

Introductie

In hoofdstuk 2 hebben we uitgebreid stilgestaan bij wat we uit eerder onderzoek weten over
ongediplomeerde en vooral voortijdige schoolverlaters in Nederland. Het verhaal in dit
rapport, is het verhaal van de respondenten die aan het onderzoek hebben deelgenomen.
Voordat we in de volgende hoofdstukken stilstaan bij de redenen waarom zij gestopt zijn
en hun ervaring na het stoppen in kaart brengen, is het daarom van belang om eerst stil te
staan bij de vraag wie de respondenten zijn. Dit biedt een basis om de latere resultaten in
een goede context te plaatsen en eventuele verschillen met resultaten uit ander onderzoek te
verklaren. We doen dit in dit hoofdstuk in twee delen. In het eerste gedeelte (paragraaf 3.2 tot
en met 3.4) staan we kort stil bij de achtergrond en de opzet van het uitgevoerde onderzoek.
We bespreken de getrokken steekproeven, de manier van benadering van de respondenten,
de respons op de vragenlijst en de representativiteit van de uiteindelijke gegevens. Tot slot
presenteren we een typologie van de respondenten die ons door de volgende hoofdstukken
zal begeleiden. In het tweede gedeelte (paragraaf 3.5) bespreken we een aantal achtergrondkenmerken van de ongediplomeerde schoolverlaters. We doen dit achtereenvolgens voor de
respondenten van het VMBO, de respondenten van het AVO en de respondenten van het
MBO. Per onderscheiden onderwijstype bespreken we persoonlijke kenmerken (bijvoorbeeld
geslacht, etniciteit, leeftijd, het zelfstandig wonen of het hebben van kinderen) en kenmerken
van de gevolgde opleiding (bijvoorbeeld het schooljaar waarin men met de opleiding is
gestopt, of de gevolgde sector).
3.2

Achtergrond en doel onderzoek

Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit Maastricht
voert reeds sinds het begin van de jaren negentig in vrijwel alle sectoren van het Nederlandse
onderwijsstelsel onderzoek onder gediplomeerde schoolverlaters uit. Sinds 1996 is dit schoolverlatersonderzoek in belangrijke mate op elkaar afgestemd en bestaat uit een aantal monitoren: de VO-Monitor die op de uitstroom uit het voorgezet onderwijs gericht is, de BVEMonitor die op de uitstroom uit de BVE-sector gericht is, de HBO-Monitor die onder
bachelors van het HBO wordt gehouden en de WO-Monitor die gericht is op de uitstroom
van bachelors en masters van de universiteiten. De gediplomeerde schoolverlaters worden
daarbij ongeveer 1,5 jaar na het behalen van het diploma benaderd. Dit biedt de kans om
ervaringen van de schoolverlaters direct na het behalen van het diploma als ook de huidige
situatie in kaart te brengen.

23

HOOFDSTUK 3

Om naast de situatie van de gediplomeerde schoolverlaters ook de ervaringen van ongediplomeerde schoolverlaters in kaart te brengen, is in opdracht van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW), het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) met ingang van 2007
begonnen met de opbouw van een bestand met gegevens van ongediplomeerde schoolverlaters en een koppeling hiervan aan het bestand van gediplomeerde schoolverlaters. Hiervoor
is in het najaar van 2007 voor het eerst een uitgebreid onderzoek uitgevoerd onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO),
het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) en het algemeen voorbereidend onderwijs (HAVO
en VWO) van het schooljaar 2005/2006. De ongediplomeerde schoolverlaters zijn daarbij,
net zoals de gediplomeerde schoolverlaters ongeveer 1,5 jaar nadat zij de opleiding zonder
diploma hebben verlaten, benaderd. Middels een brief en maximaal twee rappelbrieven is
aan de ongediplomeerde schoolverlaters gevraagd een vragenlijst in te vullen. Naast de mogelijkheid om de vragenlijst via internet in te vullen, is in de tweede rappelbrief ook de mogelijkheid geboden om een schriftelijke vragenlijst in te vullen. De opzet van de vragenlijst
beoogde hierbij op de volgende punten inzicht te verschaffen:
Op de eerste plaats worden de redenen voor het voortijdig verlaten van de opleiding achterhaald. Het anoniem en via een vragenlijst benaderen van ongediplomeerde schoolverlaters
geeft deze groep de kans te antwoorden zonder het gevaar dat de respondent een sociaal
wenselijk antwoord geeft. Hierbij kan aan aspecten zoals de aantrekkingskracht van de
arbeidsmarkt, problemen op school, familiaire problemen maar ook problemen met alcohol,
drugs of criminaliteit gedacht worden.
Ten tweede wordt in de vragenlijst op de situatie direct na het stoppen met de opleiding en de
huidige situatie van de ongediplomeerde ingegaan. Voor de groep die met de opleiding stopte
om een andere opleiding te gaan volgen, wordt hierbij informatie verzameld met betrekking tot het type vervolgonderwijs en het succes in het vervolgonderwijs. Voor de groep die
ten minste tijdelijk het onderwijs verlaat, wordt informatie verzameld met betrekking tot
de maatschappelijke situatie (werkend, werkzoekend, overig), type arbeidscontract (tijdelijk,
vast, parttime, fulltime, arbeidsduur) en salaris. Omdat het overigens niet zo is dat het met
ongediplomeerde schoolverlaters per definitie slecht afloopt, is het verder van belang om
informatie in te winnen wat betreft de carrièreperspectieven in de huidige werksituatie.
Ten derde wordt in de vragenlijst ingegaan op alternatieve vormen van competentieverwerving. Het feit dat men het onderwijs verlaten heeft, wil namelijk nog niet zeggen dat men
niets meer leert. De huidige registraties omvatten immers alleen gegevens over het door de
ministeries bekostigde onderwijs. Maar het is goed mogelijk dat men daarbuiten nog onderwijs volgt, bijv. in het buitenland, via bedrijfsopleidingen of via het particuliere onderwijs.
Het is van belang om dit in kaart te brengen.
Ten vierde wordt in de vragenlijst ingegaan op de toekomstplannen van de ongediplomeerde
schoolverlaters. Zijn er plannen om terug te keren in het onderwijs, en welke factoren zouden
een dergelijke terugkeer mogelijk in de weg staan? Het in kaart brengen van deze factoren kan
belangrijke aanvullende informatie aan beleidsmedewerkers leveren. Het in kaart brengen van
de condities waaronder ongediplomeerde schoolverlaters al dan niet willen terugkeren naar

24

Wie zijn de respondenten?

het formele onderwijs geeft immers ook een aanwijzing hoe het initiële voortijdig schoolverlaten teruggedrongen kan worden.
3.3

Steekproeven, respons en representativiteit

In het najaar van 2007 zijn in samenwerking met de Informatie Beheer Groep (IB-groep) te
Groningen een vijftal steekproeven (VMBO, MBO-BOL, MBO-BBL, HAVO en VWO)
onder ongediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar 2005/2006 getrokken. De populatie van deze steekproeven bestond daarbij uit alle scholieren die in het schooljaar 2005/2006
met een opleiding gestopt zijn en daarvan niet het diploma hebben behaald. Tabel 3.1 geeft
een overzicht van de genomen steekproeven en de respons. Daarnaast geeft de tabel ook
inzicht in een tweetal kenmerken (geslacht en etniciteit) van de respondenten.
In totaal zijn 5.700 ongediplomeerde schoolverlaters benaderd en hebben 1.581 van hen de
vragenlijst via internet (1.234 respondenten) of schriftelijk (347 respondenten) ingevuld. Dit
komt neer op een respons van 27,7%. Het hoge aantal respondenten dat voor de schriftelijke
enquête heeft gekozen, bevestigt het belang van het bieden van deze optie.
De individuele omvang van de steekproeven omvatte 1.800 VMBO schoolverlaters, 2.500
MBO-BOL schoolverlaters, 1.000 MBO-BBL schoolverlaters, 200 HAVO schoolverlaters en
200 VWO schoolverlaters. Tabel 3.1 laat zien dat de respons varieert tussen de 23% in de groep
ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL en 38% in de groep ongediplomeerde
schoolverlaters van het HAVO.
Tabel 3.1
Steekproef en Respons
Genomen steekproef

MBO-BOL
2.500

MBO-BBL
1.000

VMBO
1.800

HAVO
200

VWO
200

Totaal
5.700

Aantal respondenten
% van steekproef
% mannen
% allochtonen

654
26
51
30

225
23
56
17

570
32
55
34

75
38
49
16

57
29
67
18

1.581
28
54
29

96 respondenten hebben aangegeven dat zij niet gestopt zijn met de opleiding, maar dat zij
in dit schooljaar hun diploma hebben ontvangen. 13 respondenten volgden de opleiding met
het doel om een deelcertificaat te behalen dat door hun werkgever gevraagd werd. Tot slot
zijn 13 respondenten slechts van school gewisseld maar niet van opleiding. Deze drie groepen
worden in de volgende analyses buiten beschouwing gelaten omdat zij niet tot de doelgroep
behoren. Alle hierna gepresenteerde resultaten zijn daarmee gebaseerd op de antwoorden van
1.472 respondenten.
Tabel 3.1 laat tot slot zien dat 54% van de respondenten man en 29% van de respondenten
van allochtone afkomst is. Het percentage mannen varieert tussen de 49% (HAVO) en 67%
.

Meer in detail, de populatie omvat scholieren en leerlingen die tussen 01-09-2005 en 31-07-2006 door hun
school bij de IB-groep als uitstromers van een opleiding zonder diploma gemeld zijn.

25

HOOFDSTUK 3

(VWO) en het percentage van allochtone afkomst tussen de 16% (HAVO) en 34% (VMBO).
Een vergelijking van deze cijfers met de gegevens van de totale populatie “ongediplomeerde
schoolverlaters 2005/2006” geeft inzicht in de representativiteit van de resultaten die in deze
rapportage gepresenteerd worden. In de totale populatie “ongediplomeerde schoolverlaters
2005/2006” is 58% man terwijl dit in de groep respondenten 54% is. Het verschil zit in
een marginaal verschil in de respons onder jongens en meisjes. Wanneer we naar de onderscheiden onderwijstypen kijken, valt op dat het verschil in onze data in vergelijking tot de
oorspronkelijke data het hoogst is onder de groep MBO-BBL schoolverlaters. Is volgens de
gegevens van de Informatie Beheer Groep 65% van deze groep man, in de ons beschikbare
data is dit ‘slechts’ 56%. Met andere woorden, jongens zijn in de groep respondenten en dan
vooral in de groep MBO-BBL respondenten ondervertegenwoordigd in vergelijking met de
totale populatie. Hiermee dient bij de interpretatie van de gegevens rekening gehouden te
worden. We doen dit door de belangrijkste resultaten altijd ook apart voor de groep jongens
en de groep meisjes te bespreken.
Een tweede test is de vergelijking van het percentage allochtonen onder de groep respondenten met het percentage allochtone schoolverlaters in de totale populatie “ongediplomeerde schoolverlaters 2005/2006”. In de totale populatie “ongediplomeerde schoolverlaters
2005/2006” is 31% van allochtone afkomst. Onder de respondenten is dit 29%. De respons
onder de groep allochtone jongeren is daarmee sterk in lijn met de respons onder de groep
autochtone jongeren. Nadere analyse laat zien dat deze lichte ondervertegenwoordiging van
allochtone jongeren in de respons in alle onderscheiden onderwijstypen te vinden is. Ook
met dit feit zullen we bij de bespreking van de resultaten rekening houden.
3.4

Nomenclatuur

Hoewel nomenclatuur niet van belang is indien iedereen het eens is over de precieze definitie
van de gebruikte term, is de vraag ‘what is in a word’ onmisbaar in een discussie over jongeren
die voortijdig met hun opleiding stoppen. Daarnaast helpt een duidelijke typering de leesbaarheid van dit rapport te verbeteren.
In deze rapportage zullen in eerste instantie de volgende twee hoofdgroepen schoolverlaters
de revue passeren:
A) Ongediplomeerde schoolverlaters
Onder een ongediplomeerde schoolverlater verstaan we in deze rapportage ‘een schoolverlater die zonder volledig diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO, het
HAVO of het VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten’.
B) Gediplomeerde schoolverlater
Onder een gediplomeerde schoolverlater verstaan wij in deze rapportage ‘een schoolverlater
die met diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO, het HAVO of het
VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten’.
In de groep ongediplomeerde schoolverlaters onderscheiden we verder een aantal subgroepen.
We doen dit aan de hand van een aantal vragen die in de enquête aan de respondent gesteld

26

Wie zijn de respondenten?

zijn. In eerste instantie gaat het (terugblikkend) om de vraag wat de eerste activiteit was na
het verlaten van de opleiding. Dit eerste moment (direct na het stoppen met de opleiding)
omvat daarbij zowel het schooljaar (2005/2006) waarin men met de opleiding is gestopt als
het eerstvolgende schooljaar (2006/2007). In tweede instantie gaat het om de activiteit op
moment van enquête (schooljaar 2007/2008). Op beide momenten, namelijk direct na het
stoppen met de opleiding en op het moment van enquête, is de cruciale vraag daarbij of de
respondent een opleiding volgt of niet.
Op het moment van stoppen onderscheiden we in de groep ongediplomeerde schoolverlaters
de opleidingswisselaar en de opleidingsstaker.
A1) Opleidingswisselaar
Onder een ongediplomeerde opleidingswisselaar verstaan we in deze rapportage ‘een schoolverlater die zonder volledig diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO,
het HAVO of het VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten en nog in hetzelfde of in
het eerstvolgende schooljaar met een andere opleiding is gestart’.
A2) Opleidingsstaker
Onder een ongediplomeerde opleidingsstaker verstaan we in deze rapportage ‘een schoolverlater die zonder volledig diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO,
het HAVO of het VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten en niet direct (d.w.z. in
hetzelfde of in het eerstvolgende schooljaar) met een andere opleiding is gestart.’
Op het moment van de enquête onderscheiden we in de groep ongediplomeerde schoolverlaters in eerste instantie de scholier en de opleidingsuitvaller.
A3 ) Scholier
Onder een scholier verstaan we in deze rapportage ‘een schoolverlater die zonder volledig
diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO, het HAVO of het VWO in
het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten en op het moment van de enquête met een opleiding
bezig is’.
A4) Opleidingsuitvaller
Onder een ongediplomeerde opleidingsuitvaller verstaan we in deze rapportage ‘een schoolverlater die zonder volledig diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO,
het HAVO of het VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten en op het moment van de
enquête niet met een opleiding bezig is’.
Daarnaast kunnen we de groep opleidingsuitvaller op basis van verdergaande antwoorden
van de respondent onderverdelen in de voortijdige schoolverlater, de houder van een startkwalificatie en de vroege maar niet voortijdige schoolverlater.
A4.1) De ongediplomeerde voortijdige schoolverlater
De ongediplomeerde voortijdige schoolverlater is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller die
op het moment van de enquête jonger dan 23 jaar oud is een geen startkwalificatie (d.w.z. een
HAVO, VWO of MBO niveau 2 diploma of hoger) bezit.

27

HOOFDSTUK 3

A4.2) De houder van een startkwalificatie
De houder van een startkwalificatie is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller die op het
moment van de enquête in het bezit is van een startkwalificatie (d.w.z. een HAVO, VWO of
MBO niveau 2 diploma of hoger).
A4.3) De vroege maar niet voortijdige schoolverlater
De vroege maar niet voortijdige schoolverlaters is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller
die op het moment van de enquête niet in het bezit is van een startkwalificatie (d.w.z. een
HAVO, VWO of MBO niveau 2 diploma of hoger), maar in verband met zijn leeftijd (23 jaar
of ouder) buiten de groep voortijdige schoolverlaters valt.
Schema 3.1
Typologie van de ongediplomeerde respondenten
Respondenten: 100%

Situatie direct na het verlaten van de opleiding
Opleidingswisselaar: 35%

Opleidingsstaker: 65%

Situatie op moment van enquête
Scholier: 37%

Opleidingsuitvaller: 63%

27% Opleidingswisselaar
10% Opleidingsstaker

4% Opleidingswisselaar
59% Opleidingsstaker

Voortijdige schoolverlaters: 40%
Houders van een Startkwalificatie 13%
Vroeg maar niet voortijdig: 10%

Bron: SIS, 2007

Schema 3.1 geeft een illustratie van de onderscheiden groepen ongediplomeerde schoolverlaters. Van alle respondenten is 35% direct of in het eerstvolgende schooljaar met een nieuwe
opleiding gestart (opleidingswisselaars). 65% is ten minste tijdelijk gestopt met onderwijs
(opleidingsstakers). Kijken we op het moment van de enquête is 37% van alle respondenten
(weer) bezig met een opleiding (scholier) en 63% niet (opleidingsuitvaller). Het verschil met
de situatie direct na het verlaten van de opleiding ontstaat daarbij door jongeren die bijvoor-

28

Wie zijn de respondenten?

beeld eerst het onderwijs tijdelijk verlaten en in het schooljaar 2007/2008 weer terugkeren of
door jongeren die in eerste instantie van opleiding zijn gewisseld en de nieuwe opleiding (zij
het met of zonder diploma) alweer hebben beëindigt. Zo was van de scholieren 27%-punt
eerder al opleidingswisselaar en was 10%-punt opleidingstaker. Van de opleidingsuitvallers was
59%-punt al eerder opleidingsstaker en was slechts 4%-punt in eerste instantie opleidingswisselaar. Schema 3.1 laat hiermee alvast een belangrijke conclusie zien: de eerste activiteit na het
stoppen van de opleiding is een goede voorspeller van de situatie van de respondent ongeveer
1,5 jaar later. Zo lijkt het dat slechts een klein deel van de jongeren die het onderwijs in eerste
instantie verlaten binnen een kort tijdsbestek weer terugkeren. Tot slot zien we dat de 63%
opleidingsuitvallers bestaat uit 40%-punt voortijdige schoolverlaters, 13%-punt houders
van een startkwalificatie en 10%-punt vroege maar niet voortijdige schoolverlaters.
Tabel 3.2 geeft voor de groepen ongediplomeerde schoolverlaters die op moment van enquête
onderscheiden worden een aantal achtergrondkenmerken weer.
Tabel 3.2
Achtergrondkenmerken van ongediplomeerde schoolverlaters op moment van enquête (%)
Scholier

Voortijdige
schoolverlater

Houders van
startkwalificatie

Vroege maar niet
voortijdige schoolverlaters

Laatst gevolgde
onderwijs
VMBO
AVO
MBO-BOL
MBO-BBL

15
8
62
15

8
2
61
31

1
1
50
48

0
0
46
54

% man
% allochtoon

53
23

54
26

52
26

41
35

Bron: SIS 2007

In eerste instantie laat Tabel 3.2 zien welke type opleiding de respondent in het schooljaar
2005/2006 zonder diploma, dat wil zeggen vroegtijdig, heeft verlaten. Niet verrassend zien
we direct dat de groep respondenten die we op moment van enquête als vroege maar niet
voortijdige schoolverlaters aanmerken allemaal afkomstig zijn uit het MBO. De gemiddeld
iets hogere leeftijd van leerlingen in het MBO-BBL in vergelijking met het MBO-BOL leidt
daarbij tot het resultaat dat een meerderheid van de respondenten in deze groep een opleiding in het MBO-BBL heeft gevolgd. Een sterk vergelijkbaar beeld zien we bij de groep
houders van een startkwalificatie. Ook zij zijn, op een enkele uitzondering na, afkomstig van
het MBO. Hiermee dient er in het vervolg rekening gehouden te worden bij de bespreking
van de resultaten voor deze groepen jongeren. Bij de groep jongeren die in het schooljaar
2005/2006 de opleiding zonder diploma hebben verlaten en op moment van enquête aangemerkt worden als voortijdige schoolverlaters, vinden we dat zo’n 10% van de respondenten
afkomstig is uit het voortgezet onderwijs en 90% uit het MBO. Tot slot zien we dat in de
groep die ondertussen weer op school zit, relatief gezien het vaakst jongeren afkomstig van
het VMBO en het AVO te vinden zijn.
In tweede instantie geeft Tabel 3.2 ook informatie betreffende het geslacht en de etniciteit van
de respondenten. Met uitzondering van de groep vroege maar niet voortijdige schoolverlaters

29

HOOFDSTUK 3

zien we dat jongens in alle groepen een kleine meerderheid vormen. Het percentage allochtone respondenten varieert tot slot niet groot tussen de eerste drie groepen maar is aanzienlijk
groter in de laatste groep, de groep vroege maar niet voortijdige schoolverlaters.
Gezien de groepen nogal sterk verschillen betreffende bijvoorbeeld de laatst gevolgde opleiding, is het in het vervolg van de rapportage dan ook van belang om, waar noodzakelijk,
hierop terug te keren. We zullen dit doen door bijvoorbeeld binnen de groep voortijdige
schoolverlaters resultaten ook afzonderlijk voor de respondenten afkomstig van een bepaald
opleidingstype te presenteren.
Naast de ongediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar 2005/2006 spelen ook de
verhalen van een aantal groepen gediplomeerde schoolverlaters van hetzelfde schooljaar een
belangrijke rol. Om verwarring te voorkomen, zullen deze groepen altijd met het woord
‘gediplomeerde’ aangeduid worden.
B1) Gediplomeerde opleidingswisselaars
Onder een gediplomeerde opleidingswisselaar verstaan wij in deze rapportage ‘een schoolverlater die met diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO, het MBO, het HAVO of het
VWO in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten’ en een andere opleiding is gaan volgen.
B2) Gediplomeerde voortijdige schoolverlater
Onder een gediplomeerde voortijdige schoolverlater verstaan wij in deze rapportage ‘een
schoolverlater die met diploma op zak zijn of haar opleiding in het VMBO of het MBO
niveau 1 in het schooljaar 2005-2006 heeft verlaten’, en hiermee niet in het bezit is van een
startkwalificatie, die op het moment van de enquête jonger dan 23 jaar is en die momenteel
geen opleiding volgt.
B3) Gediplomeerde houders van een startkwalificatie
De gediplomeerde houder van een startkwalificatie is de gediplomeerde schoolverlater van
het schooljaar 2005/2006 die op het moment van de enquête in het bezit is van een startkwalificatie (d.w.z. een HAVO, VWO of MBO niveau 2 diploma).
3.5

Achtergrondkenmerken van de respondenten

Wie zijn de respondenten? Hoe oud zijn ze? Welke opleiding hebben ze gevolgd? In wat volgt
gaan we in op deze en andere vragen omtrent de achtergrond van de respondenten. We doen
dit achtereenvolgens voor het VMBO, het AVO en tot slot het MBO.
3.5.1 Voortgezet onderwijs

Het voortgezet onderwijs in Nederland omvat het onderwijs dat direct aansluit op het basisonderwijs: het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO), het hoger algemeen
voortgezet onderwijs (HAVO) en het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (VWO).
Alle respondenten (zowel de ongediplomeerde als de gediplomeerde) die in deze rapportage
als schoolverlater van het voortgezet onderwijs worden aangemerkt, hebben een van deze drie
onderwijstypes op een reguliere en door de overheid bekostigde school gevolgd. In wat volgt,

30

Wie zijn de respondenten?

staan we kort stil bij een aantal kenmerken van deze scholieren. We bespreken hierbij eerst de
respondenten van het VMBO en daarna de respondenten van het AVO (HAVO en VWO).
3.5.1.1 VMBO

Vanaf 1998 hebben de vernieuwingen in het voortgezet onderwijs als algemeen doel de aanslui­
ting op het vervolgonderwijs te verbeteren. In dat kader zijn, met ingang van het schooljaar
1999/2000, scholen met VBO en MAVO in het eerste leerjaar gestart met de invoering van
het VMBO. Al onze respondenten zijn na het schooljaar 1999/2000 ingestroomd. De resultaten hebben daarom alleen betrekking op ongediplomeerde uitstromers uit het VMBO.
Scholieren beginnen normaliter op een leeftijd van 12 jaar in het VMBO en behalen het
diploma op 16 jarige leeftijd. In de eerste jaren van het VMBO volgen leerlingen de basisvorming: een breed samengesteld vakkenpakket dat in principe voor iedereen hetzelfde is. Op
zijn vroegst aan het eind van het tweede leerjaar kiest men voor een leerweg en een sector.
Er worden vier leerwegen onder­scheiden; de basisberoepsgerichte (VMBO-BL), de kaderberoepsgerichte (VMBO-KL), de gemengde (VMBO-GL) en de theoretische (VMBO-TL)
leerweg. Met uitzondering van de leerlingen in de theoretische leerweg kiezen de leerlingen
daarnaast uit de volgende vier sectoren: landbouw, techniek, economie en gezondheidszorg.
De basisberoepsgerichte en de kaderberoepsgerichte leerweg kunnen in hoofdlijnen gezien
worden als de vervangers van het vroegere VBO. De basisberoepsgerichte leerweg bereidt
leerlingen voor op de basisberoepsopleidingen in het MBO (niveau 2) en de kaderberoeps­
gerichte leerweg op de middenkader- en vakopleidingen in het MBO (niveau 3 of 4). De
theoretische leerweg is in hoofdlijnen de vervanger van de vroegere MAVO. De gemengde
leerweg is een mengvorm, bedoeld voor leerlingen die op zich weinig moeite hebben met
studeren, maar zich ook al gericht willen voorbereiden op bepaalde beroepen. De gemengde
leerweg ligt qua niveau dicht bij de theoretische leerweg en bereidt eveneens voor op de vaken middenkaderopleidingen in het MBO. Bij de overgang van de oude situatie (met MAVO
en VBO) naar het VMBO bleek dat, gezien de aantallen deelnemers in de jaren rond de
overgang, de theoretische en de gemengde leerweg samen ongeveer even groot waren als de
MAVO was voor invoering van het VMBO. Dit wil echter niet zeggen dat de theoretische en
de gemengde leerweg identiek zijn aan de vroegere MAVO, en de kader- en basisberoepsgerichte leerweg aan het vroegere VBO: er heeft een duidelijke herstructurering van dit onderwijssegment plaatsgevonden.
Alle ongediplomeerde respondenten van het VMBO zijn, zowel op het moment van de
enquête als op het moment van stoppen met de opleiding, jonger dan 23 jaar. Gemiddeld
zijn de ongediplomeerde respondenten van het VMBO op het moment van de enquête 17,5
jaar oud. Hiermee zijn ze net zo oud als de gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO.
Reden hiervoor is dat de ongediplomeerde schoolverlaters vaker een vertraging in hun onderwijsloopbaan hebben opgelopen dan de gediplomeerde schoolverlaters. Zo geeft 21% van de
ongediplomeerde respondenten aan dat zij tijdens het volgen van het VMBO al eens zijn
blijven zitten.
Tabel 3.3 laat de leeftijdsopbouw van de ongediplomeerde VMBO respondenten zien. We
onderscheiden direct een tweetal groepen ongediplomeerde VMBO respondenten: de opleidingswisselaars en de opleidingsstakers. Eerder in dit hoofdstuk hebben we deze twee groepen

31

HOOFDSTUK 3

gedefinieerd als de groep die na het verlaten van de opleiding met een andere opleiding is
begonnen (opleidingswisselaars) en de groep die na het verlaten van de opleiding het onderwijs
ten minste tijdelijk heeft verlaten (opleidingsstakers). Tabel 3.3 laat zien dat de opleidingswisselaars in verhouding iets jonger zijn dan de opleidingsstakers. Immers, 56% van de opleidingswisselaars is op het moment van de enquête (zo’n 1,5 jaar na het stoppen met de opleiding) 17 jaar
of jonger. In de groep opleidingsstakers is dit slechts bij 35% van de respondenten het geval.
Tabel 3.3
Leeftijdsopbouw naar bestemming direct na verlaten van opleiding (leeftijd op moment van enquête) (%)
Leeftijd
14
15
16
17
18
19
20
21 en ouder

Opleidingswisselaars
2
5
10
39
33
9
2
0

Opleidingsstakers
0
1
7
27
42
17
3
3

Totaal
1
4
9
35
36
12
2
1

Bron: SIS 2007

Tabel 3.3 laat verder zien dat 5% van de respondenten op het moment van de enquête jonger
dan 16 jaar is. Er mee rekening houdend dat de enquête ongeveer zo’n 1,5 jaar na het stoppen
met de opleiding is ingevuld, stopt hiermee 5% van de ongediplomeerde VMBO respondenten voor of rond hun 14e verjaardag. Wel wisselt deze groep bijna altijd direct van opleiding. Het gros van de ongediplomeerde VMBO respondenten is op het moment van de
enquête 17 jaar (35%) of 18 jaar (36%), en stopt daarmee tussen de 15e en 17e verjaardag.
Iets meer dan de helft (55%) van de ongediplomeerde VMBO respondenten is man. In paragraaf 3.3 hebben we al aangegeven dat, vanwege de licht hogere respons onder vrouwen, het
werkelijke percentage mannen in de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het VMBO
zelfs nog iets hoger zal zijn. Interessant is om op dit punt kort een vergelijking met de gediplomeerde respondenten van het VMBO te maken. In de groep gediplomeerde respondenten
is namelijk slechts 42% man. Jongens zijn daarmee duidelijk oververtegenwoordigd in de
groep ongediplomeerde VMBO schoolverlaters. Nadere analyse laat verder zien dat in de
groep opleidingsstakers het percentage jongens iets hoger is, namelijk 58% en in de groep
opleidingswisselaars iets lager (52%). Vooruitlopend op onze discussie met betrekking tot de
bestemming van de ongediplomeerde schoolverlaters (zie hoofdstuk 5), kan hiermee al de
indicatie gegeven worden dat jongens eerder het onderwijs (ten minste voor een bepaalde
periode) verlaten dan meisjes.
Van alle ongediplomeerde VMBO respondenten is 66% autochtoon, behoort 9% tot de groep
‘westerse allochtonen’ en 25% tot de groep ‘niet-westerse allochtonen’. Hoewel de relatieve
verschillen tussen de opleidingsstakers en de opleidingswisselaars klein zijn, komen ‘niet-westerse
allochtonen’ in de groep opleidingsstakers (27%) iets vaker en in de groep opleidingswisselaars
(23%) iets minder vaak voor. Ter vergelijking, onder de gediplomeerde VMBO respondenten
van hetzelfde schooljaar is 83% autochtoon, 5% westers allochtoon en 12% niet-westers allochtoon. Zowel de westerse (in verhouding 1,8 keer) als de niet-westerse (in verhouding 2 keer)

32

Wie zijn de respondenten?

allochtonen zijn daarmee duidelijk oververtegenwoordigd in de groep ongediplomeerde
respondenten. Vergelijken we voor een aantal etniciteitgroepen hun relatieve omvang in de
groep ongediplomeerde en de groep gediplomeerde VMBO schoolverlaters, dan valt op dat
Surinaamse en Marokkaanse jongeren bij benadering bijna twee keer zo vaak in de groep
ongediplomeerde schoolverlaters voorkomen dan in de groep gediplomeerde schoolverlaters.
Voor de Turkse jongeren is dit zelfs 2,3 keer zo vaak. De individuele etniciteitgroepen zijn
daarbij te klein om verder onderscheid te maken tussen de opleidingswisselaars en de opleidingsstakers.
Aan de ongediplomeerde schoolverlaters is de vraag gesteld of zij op het moment van de
enquête nog bij hun ouders thuis wonen en of zij kinderen hebben. Van de ongediplomeerde
VMBO respondenten zegt 82% nog thuis te wonen en heeft 2% kind(eren). Niet verrassend, is het percentage ‘met kind’ onder de meisjes duidelijk hoger dan onder de jongens.
Zo geeft 4% van de meisjes die het VMBO ongediplomeerd hebben verlaten aan moeder te
zijn terwijl slechts 1% van de jongens zegt vader te zijn. Het percentage is daarbij iets hoger
onder de allochtone meisjes (5%) dan onder de autochtone meisjes (3%). Dit geldt ook voor
de ‘vaders’. Zo is 3% van de allochtone jongens die het VMBO ongediplomeerd verlaten
op het moment van de enquête vader, terwijl bij de autochtone jongens geen enkele van de
respondenten dit aangeeft. Wat betreft het nog steeds bij de ouders wonen, valt verder op dat
meisjes sneller zelfstandig gaan wonen (24% geeft aan niet meer bij de ouders te wonen) dan
jongens (14%). Daarnaast vinden we dat allochtone respondenten (27%) vaker zelfstandig
wonen dan autochtone respondenten (14%) en dat vooral allochtone meisjes die het VMBO
voortijdig hebben verlaten zelfstandig wonen (30% van hen woont niet meer bij de ouders).
Nadere analyse tussen de groep opleidingswisselaars en de groep opleidingsstakers laat zien dat
de respondenten van de eerste groep iets vaker nog thuis wonen. Het percentage van respondenten met kinderen verschilt hierbij niet.
Nadat we hiervoor enkele persoonlijke kenmerken van de ongediplomeerde VMBO respondenten in kaart hebben gebracht, staan we in wat volgt stil bij een aantal kenmerken die
rechtstreeks met de VMBO opleiding te maken hebben.
30% van de ongediplomeerde respondenten stopte in de eerste helft van de opleiding. In
meer detail, 18% gaf aan al in het eerste jaar ermee gestopt te zijn en 12% stopte in het tweede
leerjaar. De ongediplomeerde respondenten die aangaven in het eerste leerjaar ermee gestopt
te zijn, hebben in slechts 2% dit leerjaar in eerste instantie overgedaan. In de groep die in het
tweede leerjaar stopte, is een op de tien respondenten een keer blijven zitten. 25% is afkomstig
uit leerjaar 3 en de overigen (45%) stopten in het laatste leerjaar. Vergelijken we de opleidingswisselaars met de opleidingsstakers, zien we dat de eerste groep iets vaker afkomstig is uit
leerjaar 1 en 2 en de laatste groep iets vaker uit leerjaar 3 en 4. Dit is in lijn met onze eerdere
vaststelling dat opleidingsstakers iets ouder zijn dan opleidingswisselaars.
Op zijn vroegst aan het einde van het tweede leerjaar kiezen de VMBO scholieren voor
een leerweg en een sector. Er worden vier leerwegen onder­scheiden; de basisberoepsgerichte
(VMBO-BL), de kaderberoepsgerichte (VMBO-KL), de gemengde (VMBO-GL) en de theoretische (VMBO-TL) leerweg. Met uitzondering van de leerlingen in de theoretische leerweg
.

De groepen zijn gekozen op basis van het voldoende beschikbare aantal respondenten.

33

HOOFDSTUK 3

kiezen de leerlingen daarnaast uit de volgende vier sectoren: landbouw, techniek, economie
en gezondheidszorg. Tabel 3.4 laat voor de ongediplomeerde respondenten uit de leerjaren 3
en 4 de gevolgde leerweg en, indien van toepassing, de gevolgde sector zien. Ter vergelijking
zijn de percentages voor de groep gediplomeerde VMBO respondenten opgenomen.
Tabel 3.4
VMBO: Aandeel per leerweg en –opleidingsrichting, leerjaar 3 en 4
% ongediplomeerden

% opleidingswisselaars

% opleidingsstakers

% gediplomeerde
respondenten

Leerweg
Theoretische leerweg (TL)
Gemengde leerweg (GL)
Kaderberoepsgerichte leerweg (KL)
Basisberoepsgerichte leerweg (BL)
Totaal

31
8
24
37
100

34
10
22
34
100

23
5
31
41
100

42
6
28
24
100

Opleidingsrichting
Economie
Techniek
Gezondheidszorg
Landbouw
Totaal

25
34
32
9
100

22
27
38
12
100

29
44
23
5
100

31
26
33
10
100

Bron: SIS 2007

In de groep gediplomeerde respondenten is 42% afkomstig van de theoretische leerweg en
28% van de kaderberoepsgerichte leerweg. In vergelijking hiermee is de groep ongediplomeerde respondenten minder vaak afkomstig van de theoretische leerweg (31%) en de kaderberoepsgerichte leerweg (24%). Dit is in lijn met onze discussie van voortijdige schoolverlaters in hoofdstuk 2. Tegelijkertijd betekent dit natuurlijk dat schoolverlaters afkomstig van de
gemengde leerweg (8% versus 6%) en de basisberoepsgerichte leerweg (37% versus 24%) relatief oververtegenwoordigd zijn in de groep ongediplomeerde respondenten. Respondenten
afkomstig van de theoretische/gemengde leerweg wisselen daarbij relatief vaker van opleiding. Respondenten afkomstig van de kaderberoepsgerichte/basisberoepsgerichte leerweg
verlaten relatief vaker, ten minste tijdelijk, het onderwijs. Zo is in de groep opleidingsstakers
41% afkomstig van de basisberoepsgerichte leerweg terwijl dit in de groep gediplomeerde
respondenten slechts 24% is. In hoeverre dit samenhangt met de beroepsgerichtheid van deze
leerweg zal in de volgende hoofdstukken verder aan de orde komen.
Nader onderzoek laat zien dat ongediplomeerde schoolverlaters niet alleen relatief vaker uit
de gemengde en de basisberoepsgerichte leerweg komen, maar ook vaker tijdens het VMBO
leerwegondersteuning hebben ontvangen. Zo geeft bijvoorbeeld 30% van de ongediplomeerde
schoolverlaters van de basisberoepsgerichte leerweg aan dat zij leerwegondersteuning hebben
ontvangen. De groep opleidingswisselaars en de groep opleidingsstakers verschillen hierbij niet.
Ter vergelijking, onder de groep gediplomeerde schoolverlaters van de basisberoepsgerichte
leerweg zegt 21% dat zij leerwegondersteuning hebben ontvangen.

34

Wie zijn de respondenten?

In het tweede gedeelte geeft tabel 3.4 ook een indicatie van de samenstelling van de groep
ongediplomeerde VMBO respondenten op basis van de opleidingsrichting die zij volgden.
Van de groep ongediplomeerde schoolverlaters uit de gemengde, de basisberoepsgerichte en
de kaderberoepsgerichte leerweg heeft een op de vier een opleiding in de sector economie
gevolgd. Ter vergelijking, in de groep gediplomeerde VMBO schoolverlaters van deze drie
leerwegen is het 31%. Het tegenovergestelde zien we bij de respondenten uit de sector techniek: van de ongediplomeerden stroomde 34% uit deze sector, tegen ‘slechts’ 26% van de gediplomeerden. Tot slot zien we dat het aandeel van de sectoren ‘zorg en welzijn’ en ‘landbouw’
binnen de groep ongediplomeerden sterk vergelijkbaar is met hun aandeel binnen de groep
gediplomeerden.
Respondenten uit de sector economie, en in nog duidelijkere mate uit de sector techniek,
vinden we relatief vaker in de groep opleidingsstakers dan in de groep opleidingswisselaars. De
aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt zal zeker onder de ‘technici’ van invloed kunnen
zijn. Immers, de werkloosheid onder technisch geschoolde schoolverlaters was in de afgelopen jaren relatief gezien het laagst (zie bijvoorbeeld, ROA 2008).
Tot slot staan we kort stil bij de vraag in hoeverre het stoppen met de opleiding een ‘vrijwillige’ keuze was voor de ongediplomeerde VMBO schoolverlaters of in hoeverre de scholier
door de school destijds gedwongen werd om met de opleiding te stoppen. 28% van de ongediplomeerde respondenten van het VMBO geeft te kennen dat zij destijds door de school
gedwongen werden om te stoppen. In de groep opleidingswisselaars komt dit iets vaker voor
dan in de groep opleidingsstakers. Nader onderzoek laat zien dat er geen verschillen zijn tussen
jongens en meisjes of tussen allochtonen en autochtonen wat betreft het ‘gedwongen’ stoppen
met de opleiding. Wel komt gedwongen vertrek van de opleiding relatief gezien vaker in de
tweede helft van de opleiding (leerjaar 3 en 4) voor dan in de eerste helft (leerjaar 1 en 2). De
maximale verblijfsduur in het VMBO, dat wil zeggen de regel dat men maximaal één keer
een jaar mag overdoen, lijkt hierbij een belangrijke rol te spelen. Van de respondenten die
aangaven dat zij een jaar hebben overgedaan in het VMBO is immers een op de twee in een
later stadium door de school gedwongen om de opleiding te verlaten. Van de groep respondenten die geen jaar in het VMBO hebben overgedaan, is dit ‘slechts’ 20%.
3.5.1.2 AVO

De tweede groep ongediplomeerde schoolverlaters die wij kort karakteriseren, is de groep
die het HAVO of het VWO ongediplomeerd heeft verlaten. Het Nederlandse hoger algemeen voortgezet onderwijs (HAVO) is een vijfjarige opleiding die met name op het hoger
beroepsonderwijs (HBO) voorbereidt. Een jaar langer duurt het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (VWO) dat toegang geeft tot de universitaire opleidingen. In beide gevallen
stromen de leerlingen grotendeels vanaf het basisonderwijs in. In het HAVO is verder (gediplomeerde) doorstroom vanuit het VMBO mogelijk. Ten slotte kunnen havisten doorstromen
naar het VWO. Aangezien de aantallen ongediplomeerde HAVO en VWO respondenten
relatief klein zijn, kan hier geen verdere onderverdeling in opleidingswisselaars en opleidingsstakers plaatsvinden.
Gemiddeld zijn de ongediplomeerde schoolverlaters van het AVO op het moment van de
enquête 18,5 jaar oud. Ondanks de langere duur van het VWO komt hierbij geen verschil

35

HOOFDSTUK 3

tussen de ongediplomeerde havisten en de ongediplomeerde VWO-ers naar voren. Dit is
natuurlijk wel het geval bij de gediplomeerde schoolverlaters van het AVO. Op het moment
van de enquête zijn de gediplomeerde havisten 18,5 jaar oud terwijl de gediplomeerde VWOers 19,5 jaar oud zijn. Tabel 3.5 laat zien dat de ongediplomeerde havisten op het moment
van de enquête tussen 17 en 20 jaar oud zijn. De groep ongediplomeerde VWO-ers kent
een breder spectrum. De jongste ongediplomeerde respondenten zijn 15 jaar oud en zijn
met hun opleiding nog voor de 14e verjaardag gestopt. De oudste ongediplomeerden zijn 22
jaar oud. Het gros van de ongediplomeerde HAVO schoolverlaters (80%) is op het moment
van de enquête 18 dan wel 19 jaar oud. De leeftijdsopbouw van de ongediplomeerde VWO
schoolverlaters kent vooral een piek: 38% van de ex VWO-ers is 19 jaar op het moment van de
enquête en heeft daarmee de opleiding in de leeftijd tussen 17 en 18 jaar verlaten.
Tabel 3.5
Leeftijd op moment van enquête
Leeftijd
15
16
17
18
19
20
21
22
Totaal

HAVO
0
0
9
39
41
11
0
0
100

VWO
2
16
10
10
38
16
6
2
100

AVO
0
1
9
36
41
12
1
0
100

Bron: SIS, 2007

Net iets meer dan de helft (51%) van de ongediplomeerde AVO respondenten is man. In de
groep ongediplomeerde HAVO schoolverlaters is dit iets minder (49%) terwijl het in de,
relatief kleinere groep van de ongediplomeerde VWO schoolverlaters zelfs 67% is. Vergelijken
we dit met de gediplomeerde schoolverlaters van hetzelfde schooljaar, dan zien we dat evenals
bij het VMBO mannen duidelijk oververtegenwoordigd zijn in de groep ongediplomeerde
schoolverlaters. Zo was in de groep gediplomeerde HAVO respondenten 38% en in de groep
gediplomeerde VWO respondenten 35% man. Ook jongeren van allochtone afkomst komen
iets vaker in de groep ongediplomeerde schoolverlaters voor. In de groep ongediplomeerde
HAVO schoolverlaters is 16% van allochtone afkomst en in de groep ongediplomeerde VWO
schoolverlaters 18%. Bij de gediplomeerde schoolverlaters is dit respectievelijk 13% en 10%. De
aantallen onder de ongediplomeerde respondenten zijn daarbij te klein om de groep allochtonen verder onder te verdelen.
Het gros van de ongediplomeerde schoolverlaters van het HAVO woont nog bij de ouders
(83%). Bij de ongediplomeerden van het VWO is dit 68%. Vergelijkbaar met het resultaat
voor de ongediplomeerde VMBO-ers laat nader onderzoek ook hier zien dat ongediplomeerde respondenten van allochtone afkomst vaker al het huis uit zijn (27% woont niet meer
thuis) dan hun autochtone studiegenoten (17%).
‘Moeders’ of ‘vaders’ komen slechts in een enkel geval voor. 3% van de meisjes die het HAVO
ongediplomeerd hebben verlaten geeft aan een kind te hebben. Onder de jongens van het

36

Wie zijn de respondenten?

HAVO en onder de ongediplomeerde van het VWO komt deze situatie niet voor. Interessant
is tot slot dat alle ‘moeders’ van autochtone afkomst zijn.
Na deze korte bespreking van enkele persoonlijke achtergrondkenmerken staan we in wat
volgt kort stil bij enkele opleidingsgerelateerde factoren. Als we eerst naar het leerjaar waarin
de opleiding werd verlaten kijken, dan zien we dat bij de ongediplomeerde respondenten van
het HAVO 54% in het 4e en 42% in het 5e leerjaar zat. Vooral het tweede cijfer lijkt erop te
duiden dat het eindexamen nogal een belangrijke selectiefactor in het HAVO zou kunnen zijn.
We zullen dit later in deze rapportage nog verder analyseren. Zoals tijdens de beschrijving van
de leeftijdsopbouw al naar voren is gekomen, kent de groep ongediplomeerde respondenten
van het VWO een grotere spreiding. Zo is 18% in het 3e leerjaar, 16% in het 4e leerjaar, 26% in
het 5e leerjaar en uiteindelijk 35% in het 6e leerjaar gestopt.
Vooral onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het HAVO zitten veel leerlingen die
tijdens de opleiding al een keer een leerjaar hebben overgedaan. Zo geeft 49% van de ongediplomeerde HAVO respondenten aan dat zij alvorens te stoppen al eens zijn blijven zitten.
In de groep van de ongediplomeerde VWO respondenten is dit 24%. Tot slot geeft 29% van
de ex havisten en 5% van de ex VWO-ers te kennen dat zij destijds gedwongen de opleiding
hebben verlaten.
3.5.2 Middelbaar Beroepsonderwijs

Het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) kent in Nederland een tweetal leerwegen; de
beroepsopleidende leerweg (BOL) en de beroepsbegeleidende leerweg (BBL). Het MBOBOL kent een verhouding van 80% school en 20% praktijk, terwijl het MBO-BBL in principe een verhouding van 20% school en 80% werk/praktijk kent. Leerlingen kunnen voor het
overgrote deel van de opleidingen zowel in het MBO-BOL als het MBO-BBL terecht. Beide
leerwegen kennen een viertal niveaus van opleidingen (niveau 1, 2, 3 en 4) en kennen opleidingen in een vijftal sectoren: economie, landbouw, gezondheidszorg, techniek, gedrag en
maatschappij. De laatste sector wordt daarbij alleen op niveau 3 en 4 aangeboden. Leerlingen
die vanuit het VMBO in het MBO instromen, dienen daarmee op 16 jarige leeftijd een keuze
te maken uit (1) leerweg, (2) niveau, (3) sector en (4) opleiding. Om in de behandeling van de
persoonlijke achtergrondkenmerken en de kenmerken gerelateerd aan de opleiding enigszins
structuur aan te brengen, onderscheiden we de volgende opleidingen:
MBO-BOL
●
assistentenopleidingen en basisberoepsopleidingen (niveau 1 en 2)
●
vakopleidingen, middenkaderfunctieopleidingen en specialistenopleidingen (niveau 3
en 4)
MBO-BBL
●
assistentenopleidingen en basisberoepsopleidingen (niveau 1 en 2)
●
vakopleidingen, middenkaderfunctieopleidingen en specialistenopleidingen (niveau 3
en 4)
Door op dit aggregatieniveau te werken, voorkomen we het probleem van te kleine aantallen
en daarmee onbetrouwbare resultaten. Verder geeft een onderscheid tussen de opleidingen
op niveau 1/2 en de opleidingen op niveau 3/4 ook een indicatie van mogelijk verschillende

37

HOOFDSTUK 3

karakteristieken van respondenten die stopten voordat ze een ‘startkwalificatie’ hebben
bereikt (de ongediplomeerde respondenten van een opleiding op niveau 1 en 2) en van de
respondenten die misschien al eerder een ‘startkwalificatie’ hebben behaald. Immers, ongediplomeerd uitstromen uit een MBO niveau 3 of 4 opleiding kan gepaard gaan met een
eerder behaald diploma op MBO niveau 2. Ook in de bespreking van het MBO zullen we
voor zover mogelijk direct een onderscheid maken tussen de opleidingswisselaars en de opleidingsstakers. Gezien het kleine aantal dat het MBO-BBL heeft verlaten en (direct) met een
andere opleiding is begonnen, kan de groep opleidingswisselaars in het MBO-BBL niet apart
besproken worden.
Hoewel het gros van de leerlingen in het MBO de opleiding volgt nadat zij het VMBO met
diploma afgerond hebben, kent het MBO ook een groot aantal zij-instromers. Zij-instromers zijn personen die, vaak op latere leeftijd, vrijwillig of door hun werkgever gedwongen,
een opleiding op een ROC volgen. Dit heeft tot gevolg dat de gemiddelde leeftijd van de
MBO-schoolverlaters, zowel van gediplomeerde als ongediplomeerde, duidelijk hoger ligt
dan bij de schoolverlaters van bijvoorbeeld het AVO. De ongediplomeerde respondenten
van het MBO-BOL niveau 1/2 zijn op het moment van de enquête bijvoorbeeld 22,5 jaar
oud. Bij de langere MBO-BOL opleidingen is dit 21,5 jaar. De reden voor de hogere gemiddelde leeftijd van ongediplomeerde schoolverlaters van niveau 1 en 2 opleidingen ligt daarbij
in het net gepresenteerde feit dat werknemers op latere leeftijd vaak alsnog proberen een
‘startkwalificatie’ diploma te behalen. Wel komen in deze groepen duidelijke verschillen naar
voren wat betreft de gemiddelde leeftijd van de opleidingswisselaars en de opleidingsstakers.
Opleidingswisselaars, uitgestroomd uit zowel de korte als de lange MBO-BOL opleidingen,
zijn gemiddeld 20 jaar oud. Opleidingsstakers zijn gemiddeld 23 jaar oud. Ook hier is geen
verschil te vinden tussen verschillende niveaus van MBO-BOL opleidingen. De gemiddelde
leeftijd bij de groep ongediplomeerde respondenten van het MBO-BBL is respectievelijk 25
jaar voor de niveau 1/2 BBL opleidingen en 29 jaar voor de niveau 3/4 BBL opleidingen. Ook
hier lijkt het erop dat opleidingsstakers duidelijk ouder zijn dan opleidingswisselaars. Ter vergelijking: de gediplomeerde schoolverlaters van het MBO zijn op het moment van de enquête
gemiddeld 22,5 jaar oud (MBO-BOL) en 30,5 jaar (MBO-BBL).
Tabel 3.6
Leeftijdsopbouw opleidingswisselaars en opleidingsstakers, BOL en BBL (%)
Leeftijd

BOL 1/2
Totaal

< 17
17, 18
19, 20
21, 22
23, 24
> 24
Totaal

1
9
46
22
7
15
100

BOL 1/2
Opl.
wisselaars
0
17
55
17
7
4
100

BOL 1/2
Opl. Stakers

BOL 3/4
Totaal

1
7
44
23
7
18
100

0
13
43
19
14
14
100

BOL 3/4
Opl.
wisselaars
0
18
57
20
3
2
100

BOL 3/4
Opl. stakers

BBL 1/2

BBL 3/4

0
9
33
18
16
24
100

1
4
42
18
10
25
100

0
2
10
18
14
55
100

Bron: SIS, 2007

Tabel 3.6 geeft informatie betreffende de leeftijdsopbouw van de ongediplomeerde MBO
respondenten op het moment van de enquête. De resultaten bevestigen andermaal dat oplei-

38

Wie zijn de respondenten?

dingsstakers gemiddeld ouder zijn dan opleidingswisselaars. Zo is 89% van de MBO-BOL
niveau 1/2 respondenten die van opleiding wisselde op het moment van de enquête jonger
dan 23 jaar. Bij de groep MBO-BOL niveau 1/2 respondenten die het onderwijs (tijdelijk)
verlaten, is dit 75%. Een vergelijkbaar beeld zien we bij de respondenten van het MBO-BOL
niveau 3/4. Op het moment van de enquête is bij deze groep 5% van de initiële opleidingswisselaars ouder dan 22 jaar terwijl dit bij de opleidingsstakers 40% is. Ondanks het feit dat hiermee
een flink percentage van de BOL niveau 3/4 opleidingsstakers op het moment van de enquête
ouder dan 22 jaar is, en daarmee niet meer opgenomen wordt in de definitie van voortijdige
schoolverlaters, is het interessant om in deze rapportage ook deze groep nader te belichten. Het
kader van ‘levenslang leren’ kent immers geen leeftijdsgrens.
In de groep respondenten die een niveau 1/2 MBO-BBL opleiding zonder diploma heeft
verlaten is op het moment van de enquête 35% ouder dan 22 jaar. In de groep die een niveau
3/4 opleiding zonder diploma heeft verlaten is dit zelfs 69%. Zoals eerder is aangegeven
komen in deze ‘oudere’ leeftijdsgroepen naar verhouding relatief veel opleidingsstakers voor.
De algemene verhouding tussen mannen en vrouwen onder de groep ongediplomeerde
schoolverlaters van het MBO is net iets in het voordeel van de vrouwen: 48% is vrouw en 52%
is man. De werkelijke verhouding zal nog iets sterker in het nadeel van de mannen zijn; de
respons is immers lager onder mannen dan onder vrouwen (zie paragraaf 3.3). De verhouding
verschilt daarbij nogal tussen de vier onderscheiden opleidingstypen. Zo is ‘slechts’ 43% van de
respondenten van het MBO-BBL niveau 3/4 man, terwijl dit 66% is bij de groep ongediplomeerde respondenten van het MBO-BBL niveau 1/2. Vergelijken we de algemene verhouding
man/vrouw onder de ongediplomeerde schoolverlaters met de verhouding binnen de groep
gediplomeerde schoolverlaters dan valt op dat mannen, in tegenstelling tot de schoolverlaters
van het voortgezet onderwijs, in slechts een enkel geval duidelijk oververtegenwoordigd zijn
onder de ongediplomeerde schoolverlaters. Van de gediplomeerde schoolverlaters van het
MBO-BOL niveau 3/4 is namelijk 37% man, terwijl dit in de groep ongediplomeerde schoolverlaters van hetzelfde opleidingstype 49% is. Tabel 3.7 maakt verder onderscheid in de groep
MBO-BOL respondenten tussen de opleidingswisselaar en de opleidingsstaker. Opvallend is
hierbij dat op MBO-BOL niveau 1/2 mannen duidelijk minder vaak in de groep opleidingswisselaars vertegenwoordigd zijn dan in de groep opleidingsstakers. Op MBO-BOL niveau 3/4
vinden we geen significant verschil.
Naast het geslacht van de respondent geeft tabel 3.6 ook informatie betreffende de etniciteit van de respondenten. Net zoals in de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het
VMBO en het AVO zijn allochtone jongeren ook hier in het algemeen oververtegenwoordigd in de groep ongediplomeerde schoolverlaters. Zo behoort 11% van de ongediplomeerde
MBO-BOL niveau 1/2 respondenten tot de groep westerse allochtonen en 38% tot de groep
niet-westerse allochtonen. Ter vergelijking: onder de groep gediplomeerde schoolverlaters van
het MBO-BOL niveau 1/2 is dit respectievelijk 7% en 26%. Nadere analyse laat hierbij zien
dat Surinaamse jongeren in de groep ongediplomeerde MBO-BOL 1/2 respondenten relatief
gezien zo’n 1,6 keer vaker voorkomen dan in de groep gediplomeerde respondenten MBOBOL 1/2, en dat dit voor de groep Turkse jongeren zelfs een factor 2 is. Daartegen komen
Marokkaanse jongeren in de groep ongediplomeerde respondenten MBO-BOL 1/2 relatief
gezien minder vaak voor dan in de groep gediplomeerde MBO-BOL 1/2 respondenten.
Marokkaanse jongeren doen het wat dit betreft zelfs iets beter dan de Nederlandse jongeren

39

HOOFDSTUK 3

op dit niveau. Op MBO-BOL niveau 1/2 is verder opvallend dat zowel de westerse als de nietwesterse allochtonen relatief vaker in de groep opleidingswisselaars dan in de groep opleidingsstakers voorkomen. Hierbij dient echter rekening gehouden te worden met het gegeven dat
de eerste groep een duidelijk kleinere omvang heeft dan de tweede groep ongediplomeerde
schoolverlaters. Op MBO-BOL niveau 3/4 zien we vooral een opvallend verschil met de korte
MBO-BOL opleidingen. Op dit niveau komen zowel de westerse als de niet-westerse allochtonen relatief vaker voor in de groep opleidingsstakers dan in de groep opleidingswisselaars.
Marokkaanse jongeren, net zoals de groep Surinaamse en de groep Turkse jongeren, zijn dit
keer ook duidelijk oververtegenwoordigd. De verhouding van het percentage respondenten
in de groep ongediplomeerden tot het percentage respondenten in de groep gediplomeerden
is grofweg 2.
Tabel 3.7
Aandeel respondenten naar geslacht en etniciteit, opleidingswisselaars en opleidingsstakers
BOL 1/2
Totaal
Man

52

BOL 1/2
Opl.
wisselaars
43

BOL 1/2
Opl. Stakers

BOL 3/4
Totaal

BOL 3/4
Opl. stakers

BBL 1/2

BBL 3/4

49

BOL 3/4
Opl.
wisselaars
50

53

49

66

43

Autochtoon
Westerse allochtoon
Niet-westerse
allochtoon
Surinaams
Marokkaans
Turks

51
11
38

37
13
50

53
11
36

78
5
17

84
4
12

75
6
19

81
9
10

85
5
10

5
3
10

7
0
13

4
3
9

4
4
4

4
3
2

5
4
5

2
2
2

4
1
2

Opmerking: De etniciteitgroepen ‘Surinaams’, ‘Marokkaans’ en ‘Turks’ zijn gekozen op basis van het aantal beschikbare
cases.
Bron: SIS, 2007

Tot slot staan we nog even stil bij de etniciteit van de ongediplomeerde respondenten van
het MBO-BBL. Hier valt in eerste instantie op dat het percentage allochtone jongeren
kleiner is dan in het MBO-BOL. Dit komt door (a) het feit dat er relatief minder allochtone jongeren aan een MBO-BBL opleiding beginnen en (b) dat zij het relatief beter doen
dan hun allochtone studiegenoten in het MBO-BOL. Surinaamse en Turkse jongeren doen
het in de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL niveau 1/2 uitstekend.
Deze twee groepen komen immers op dit niveau minder vaak in de groep ongediplomeerde
respondenten dan in de groep gediplomeerde respondenten voor.
In wat volgt gaan we in op de woon- en leefsituatie van de ongediplomeerde respondenten
(zie tabel 3.8). Aan de respondenten is daarbij een tweetal vragen gesteld. Ten eerste of zij nog
bij hun ouders wonen en ten tweede of zij kind(eren) hebben. Beide vragen hebben daarbij
betrekking op het moment van de enquête en niet per se op het moment van stoppen met
de opleiding.
Gemiddeld woont 57% van de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO op het moment
van de enquête nog thuis. Hierbij komen er wel duidelijke verschillen naar voren. Zo woont
iets meer dan een op de vier ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL niveau

40

Wie zijn de respondenten?

3/4 nog thuis, terwijl dit bij de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BOL
3/4 twee op de drie is. Ook zijn er duidelijke verschillen tussen mannen en vrouwen. Terwijl
bijvoorbeeld 71% van de ongediplomeerde jongens van het MBO-BOL niveau 1/2 nog thuis
woont, doet ‘slechts’ 42% van de ongediplomeerde meisjes van hetzelfde onderwijstype dit.
Dit is in lijn met de resultaten voor het VMBO zoals eerder in dit hoofdstuk beschreven.
Voor zover de data het toelaten, wordt ook de eerder voor het VMBO en het AVO gepresenteerde uitkomst, namelijk dat de ongediplomeerde jongeren van allochtone afkomst eerder
zelfstandig wonen, bevestigd. Zo woont minder dan de helft van de allochtone jongeren van
BOL niveau 1/2 nog thuis, terwijl ruim tweederde van hun autochtone studiegenoten dit
doet. Als we nader naar de groepen opleidingswisselaars en opleidingsstakers van de MBOBOL respondenten kijken, dan zien we dat de eerste groep relatief vaker nog thuis woont
dan de tweede groep. Zo geeft 66% van de opleidingswisselaars van niveau 1/2 en zelfs 79%
van niveau 3/4 aan nog thuis te wonen. In de groep opleidingsstakers is dit respectievelijk 55%
en 56%. De aantallen zijn te klein om binnen de groepen jongens, meisjes, autochtonen of
allochtonen nog betrouwbaar verder onderscheid te maken naar opleidingsstakers en opleidingswisselaars.
Tabel 3.8
Woonsituatie van ongediplomeerde respondenten op het moment van enquête en het hebben van
kinderen (in %)
Woont nog thuis
Man
Vrouw
Autochtoon
Allochtoon
Heeft kinderen
Man
Vrouw
Autochtoon
Allochtoon

BOL 1/2
57
71
42
69
44
17
13
22
10
24

BOL 3/4
66
68
64
67
61
10
5
14
8
18

BBL 1/2
58
67
42
64
13
11
16
9
-

BBL 3/4
27
33
22
26
25
23
27
24
-

- Er zijn te weinig respondenten om het percentage allochtonen uit te splitsen naar BBL 1/2 en BBL 3/4
Bron: SIS, 2007

14% van de ongediplomeerde MBO schoolverlaters is op het moment van de enquête vader of
moeder. Het percentage is daarbij het laagst onder de groep ongediplomeerde schoolverlaters
van het MBO-BOL niveau 3/4 (10%) en het hoogst onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL niveau 3/4 (25%). Overigens is het gros van de vaders en moeders
op het moment van de enquête 23 jaar of ouder. Zo is ‘slechts’ 8% van de ongediplomeerden
van het MBO-BOL niveau 1/2 die jonger zijn dan 23 jaar vader of moeder. In de ‘onder 23
jaar’ groep BOL niveau 3/4 is dit 5%, in de groep BBL niveau 1/2 3% en in groep BBL niveau
3/4 zelfs 0%. Tabel 3.8 laat verder zien dat het aandeel ongediplomeerde moeders relatief
hoger is dan het aandeel ongediplomeerde vaders. Het aandeel moeders en vaders in de groep
ongediplomeerde schoolverlaters van allochtone afkomst in het MBO-BOL is daarbij ook
duidelijk hoger dan het aandeel moeders en vaders onder de ongediplomeerde schoolverlaters van autochtone afkomst. Tot slot laat nadere analyse zien dat moeders en vaders relatief
gezien vaker in de groep opleidingsstakers dan in de groep opleidingswisselaars voorkomen. Het

41

HOOFDSTUK 3

verschil is daarbij opvallend hoog in de groep MBO-BOL niveau 3/4 respondenten waar 15%
van de opleidingsstakers op het moment van de enquête moeder of vader is, terwijl dit slechts
bij 3% van de opleidingswisselaars het geval is. Dit kan gedeeltelijk verklaard worden door een
hogere leeftijd van de opleidingsstakers.
Nadat we de ongediplomeerde respondenten aan de hand van een aantal persoonlijke
kenmerken hebben beschreven, staan we nu stil bij een aantal opleidingsgerelateerde
factoren. Om te beginnen vinden we dat bijna een op de twee ongediplomeerde respondenten al in het eerste inschrijfjaar met de opleiding gestopt is. Dit kan een indicatie zijn
voor een foute studiekeuze: een resultaat dat in het verdere verloop van deze rapportage
nog duidelijker naar voren zal komen als belangrijke reden om te stoppen. Binnen de groep
ongediplomeerde respondenten die een lange MBO-opleiding hebben gevolgd, zien we dat
in het MBO-BOL 76% en in het MBO-BBL 72% in het eerste of tweede inschrijfjaar met de
opleiding gestopt is (zie tabel 3.9). Het feit dat ook bij de korte opleidingen (niveau 1 en 2)
respondenten aangeven in het 3e inschrijfjaar of nog later gestopt te zijn, wijst op een relatief
hoog percentage zittenblijvers. Dit wordt door de data ook bevestigd. Zo geeft 11% van de
ongediplomeerde respondenten van het MBO-BOL 1/2 te kennen al eens een jaar overgedaan
te hebben. Bij de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BOL niveau 3/4 is dit zelfs
15%. Voor het MBO-BBL zijn de cijfers respectievelijk 4% en 9%. Opvallend is daarbij dat
zittenblijvers relatief gezien zo’n 4 keer vaker in de groep opleidingsstakers terecht komen dan
in de groep opleidingswisselaars Overigens hebben de mannelijke ongediplomeerde schoolverlaters (met uitzondering van het MBO-BOL niveau 1/2) vaker een vertraging tijdens de
opleiding opgelopen dan hun vrouwelijke studiegenoten. Zo is 20% van de mannen die een
MBO-BOL opleiding op niveau 3/4 ongediplomeerd hebben verlaten tijdens de opleiding
al eens blijven zitten. Bij de vrouwen is dit 10%. Vergelijkbare cijfers vinden we ook voor
de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL niveau 3 en 4. Hier zijn de cijfers
respectievelijk 14% en 6%.
Tabel 3.9
Aandeel respondenten uit het MBO per inschrijfjaar (%)
BOL 1/2
Totaal
1
2
3
4
5
Totaal

49
33
10
6
2
100

BOL 1/2
Opl.
wisselaars
38
31
14
14
4
100

BOL 1/2
Opl. Stakers

BOL 3/4
Totaal

52
34
9
4
2
100

49
28
9
12
2
100

BOL 3/4
Opl.
wisselaars
52
24
5
17
2
100

BOL 3/4
Opl. Stakers

BBL 1/2

BBL 3/4

46
31
13
8
3
100

46
34
7
10
2
100

43
29
18
11
100

Bron: SIS, 2007

Naast de vraag in welk inschrijfjaar de ongediplomeerde respondenten zaten, is een tweede
interessante vraag welke onderwijssector zij gevolgd hebben. Hierbij zijn vooral de verhoudingen tussen de verschillende sectoren en de verhouding binnen een bepaalde sector tussen
het percentage ongediplomeerde respondenten en het percentage gediplomeerde respondenten
.

42

In het MBO is de term ‘inschrijfjaar’ gebruikelijker dan de term ‘schooljaar’.

Wie zijn de respondenten?

van belang. De verhouding tussen de percentages respondenten geeft immers een goede indicatie van onder- dan wel oververtegenwoordiging van ongediplomeerde schoolverlaters van
een bepaalde sector. Tabel 3.10 laat deze verhouding goed zien. Ter verduidelijking, een cijfer
van 1 betekent dat het percentage gediplomeerden en het percentage ongediplomeerden in
een bepaalde groep relatief dezelfde omvang hebben. Een cijfer hoger dan 1 betekent dat de
ongediplomeerde respondenten in verhouding tot de gediplomeerde respondenten in deze
groep oververtegenwoordigd zijn, en een cijfer kleiner dan 1 betekent een oververtegenwoordiging van gediplomeerde respondenten.
Tabel 3.10
Verhouding tussen ongediplomeerden en gediplomeerden naar opleidingssector
BOL 1/2
Totaal
Landbouw
Techniek
Economie
Gezondheidszorg
Gedrag en
maatschappij

BOL 1/2
Opl. Stakers

BOL 3/4
Totaal

0.8
1.1
1.0
1.0

BOL 1/2
Opl.
wisselaars
0,8
1,3
0,9
1,1

BOL 3/4
Opl. Stakers

BBL 1/2

BBL 3/4

1.0
1.2
1.1
1.0

BOL 3/4
Opl.
wisselaars
1,1
1,4
0,9
0,9

0,8
1,0
1,0
1,0

1,0
0,8
1,2
1,1

0,6
1,4
0,9
0,6

0,2
0,8
1,4
1,1

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

0.9

0,8

1,0

n.v.t.

1,1

Bron: SIS, 2007

De resultaten in tabel 3.10 laten voor het gros van de onderscheiden opleidingstypen geen
grote over- dan wel ondervertegenwoordiging zien. Een uitzondering hierop is de sector landbouw die in de groep ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BBL, en dan vooral
van niveau 3/4, duidelijk ondervertegenwoordigd is. Ongediplomeerde landbouw respondenten komen we verder ook relatief weinig tegen op MBO-BOL niveau 1/2. In tegenstelling
hiermee komen ongediplomeerde MBO-BOL respondenten van de sector techniek relatief
vaak voor in de groep opleidingswisselaars. Hetzelfde geldt voor de ongediplomeerde MBOBBL 1/2 respondenten van de sector techniek.
Een laatste vraag die nog open staat is of het stoppen van de opleiding een vrijwillige keuze
was of dat de scholier destijds door de school gedwongen werd om te stoppen. Gemiddeld
zegt iets minder dan 20% van de ongediplomeerde MBO-schoolverlaters dat zij destijds door
de school gedwongen zijn om met de opleiding te stoppen. Terwijl het percentage hierbij niet
wezenlijk verschilt tussen MBO-BOL en MBO-BBL en evenmin tussen de korte en lange
opleidingen, zien we een marginaal verschil tussen opleidingsstakers en opleidingswisselaars.
Terwijl in het MBO-BOL niveau 1/2 de opleidingsstakers iets vaker aangeven dat zij destijds
gedwongen werden door de school om de opleiding te verlaten, geven in het MBO-BOL
niveau 3/4 de opleidingswisselaars iets vaker dit antwoord.

43

4
4.1

Waarom zijn ze gestopt?

Introductie

Stoppen met de opleiding is zelden een beslissing die van de ene op de andere dag genomen
wordt. Onderzoek in de afgelopen jaren, zie hiervoor ook onze discussie in hoofdstuk 2, heeft
keer op keer aangetoond dat een combinatie van factoren er over tijd toe kan leiden dat scholieren gedwongen worden om te stoppen of dat ze in hun afweging tot de conclusie komen
dat stoppen met de opleiding de beste keuze is. Onderzoek naar het voortijdig stoppen met
de opleiding wordt daarom geconfronteerd met het volgende dilemma: Jongeren die stoppen
met hun opleiding zijn allemaal individuen met hun eigen problemen en afwegingen. Terwijl
bij de ene scholier het verlies van een familielied de druppel kan zijn, lukt het de andere
scholier dankzij een hechte vriendenkring een dergelijk verlies op te vangen. Ondanks dit
individuele karakter is het voor beleidsmatige interventies noodzakelijk om op zoek te gaan
naar individuoverschrijdende factoren. Zo onderscheiden Eimers en Bekhuis (2006) bijvoorbeeld leerlingen die de opleiding voortijdig verlaten in de groepen klassieke risicoleerling en
opstapper (zie ook hoofdstuk 2). Een alternatieve aanpak wordt door de MBO-raad in het
kader van het project ‘Benchmarking’ naar voren gebracht. Hierbij worden niet de scholieren zelf, maar de factoren die tot het stoppen met de opleiding leiden gegroepeerd. Als
leidraad dient daarbij de vraag of het onderwijsveld in het algemeen, dan wel de school in het
bijzonder, factoren kunnen beïnvloeden of niet. We zullen in dit hoofdstuk een vergelijkbare
aanpak presenteren.
De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt. In eerste instantie (paragraaf 4.2) staat de vraag
naar de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen centraal. We staan kort stil bij
de vraag zoals deze in de enquête is gebruikt en presenteren een ranglijst van redenen om
met de opleiding stoppen. In paragraaf 4.3 presenteren we de eerder vermelde typologieën
van ongediplomeerde schoolverlaters en van redenen om met de opleiding te stoppen. Deze
typologieën zullen in het verdere verloop van het hoofdstuk als leidraad dienen. De vraag in
hoeverre de redenen om met de opleiding te stoppen afhankelijk zijn van de laatst gevolgde
opleiding staat centraal in paragraaf 4.4. Niet alleen zullen daarbij verschillen tussen het
voortgezet onderwijs en het middelbare beroepsonderwijs in kaart gebracht worden, maar
we leggen ook een relatie tussen de redenen om met een opleiding te stoppen en oordelen
die gediplomeerde schoolverlaters betreffende deze opleidingen hebben. Naast de vraag of er
verschillen tussen de gevolgde opleidingen zichtbaar zijn, is het uit beleidsmatig oogpunt ook
van belang om verschillen tussen bijvoorbeeld jongens en meisjes of tussen autochtone en
allochtone jongeren te analyseren. Dit doen we in paragraaf 4.5.
In het tweede gedeelte van dit hoofdstuk (paragraaf 4.6 en 4.7) keren we terug naar de in
hoofdstuk 3 gepresenteerde typologie van ongediplomeerde schoolverlaters op basis van hun

45

HOOFDSTUK 4

activiteiten direct na het stoppen met de opleiding en op het moment van de enquête (ongeveer anderhalf jaar na het stoppen met de opleiding). In paragraaf 4.6 onderscheiden we
daarom in eerste instantie de opleidingswisselaar en de opleidingsstaker (direct na het stoppen
met de opleiding), en in tweede instantie de scholier en de opleidingsuitvaller. In beide gevallen
analyseren we in hoeverre de initiële redenen om met de opleiding te stoppen verschillen en
welke beleidsmatige conclusies hieruit getrokken kunnen worden. Aangezien beleidsmatig de
schijnwerpers momenteel sterk op de voortijdige schoolverlaters zijn gericht, dat wil zeggen de
schoolverlaters die jonger dan 23 jaar oud en niet in het bezit van een diploma op startkwalificatieniveau zijn, besteden we in paragraaf 4.7 in een nadere analyse uitgebreid aandacht aan
deze groep jongeren.
Tot slot presenteert paragraaf 4.8 een samenvatting van de belangrijkste bevindingen betreffende de redenen om met de opleiding voortijdig te stoppen.
4.2

Belangrijkste reden om te stoppen

De vragenlijst die is gebruikt in de meting onder de ongediplomeerde schoolverlaters van
het schooljaar 2005/2006 voorzag in de behoefte om tot een classificatie van individuoverschrijdende redenen voor het stoppen met de opleiding te komen. Specifiek is daarbij aan
de ongediplomeerde schoolverlaters gevraagd om aan te geven wat de belangrijkste reden voor
het niet afmaken van de opleiding was. Respondenten konden daarbij in eerste instantie uit 8
verschillende categorieën kiezen:
●
Ik heb de opleiding verlaten, omdat ik een andere opleiding wilde gaan volgen
●
Ik vond werken leuker
●
Ik had een inkomen nodig en ben daarom gaan werken
●
Ik ging verhuizen
●
Vanwege ziekte was het niet mogelijk de opleiding af te maken
●
School in combinatie met zorg voor kinderen, en/of familie was te zwaar
●
Vanwege privé-problemen (bijv. relatieproblemen, verslaving e.d.)
●
Ik had problemen met de leraren
●
De opleiding voldeed niet aan mijn verwachtingen (met mogelijkheid om verder uitleg
te geven)
Indien zij van mening waren dat geen van deze categorieën van toepassing was, konden zij
voor de optie ‘anders’ kiezen en werd de mogelijkheid geboden om de belangrijkste reden in
eigen bewoordingen in te vullen.
335 (23%) van de respondenten kozen voor de ‘anders’ categorie en beschreven de reden
zelfstandig. De antwoorden van deze respondenten zijn voor zover mogelijk in additionele
homogene categorieën ingedeeld:
●
Het niveau van de opleiding was te hoog
●
Ik had problemen op mijn werk of problemen op mijn stage
●
Ik kon geen stageplek vinden
●
Mijn eigen gedrag
●
Het gedrag van andere leerlingen

46

Waarom zijn ze gestopt?

Daarnaast is een tweetal categorieën van de vragenlijst verbreed. Zo is aan de reden school in
combinatie met zorg voor kinderen, en/of familie was te zwaar de reden zwangerschap toegevoegd. De reden ik had problemen met de leraren is verbreed door het toevoegen van problemen
met ander schoolpersoneel.
In de lijst van de belangrijkste reden voor het niet afmaken van de school onderscheiden we
hiermee 14 redenen. Ondanks de aangeboden mogelijkheid om de reden zelf in te vullen,
heeft 17% van alle respondenten geweigerd een reden voor het niet afmaken van de opleiding
aan te geven. Hieronder vallen ook de respondenten die in eerste instantie de optie ‘anders’
aangevinkt hebben en hier vervolgens geen verdere invulling aan hebben gegeven.
Figuur 4.1
Reden om met de opleiding te stoppen (%)
Wilde andere opleiding volgen
Onbekend
Werk is leuker
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Privéproblemen
Gezondheidsklachten
Financiële problemen
Gezakt, te moeilijk
Zorg voor familie, kinder of zwanger
Werk of stage problemen
Problemen met leraren, schoolleiding
Verhuizing
Gedragsproblemen
Kon geen stageplek vinden
Gedrag andere leerlingen
0

5

10

%

15

20

25

30

Bron: SIS, 2007

Met stip aan de top van de belangrijkste redenen staat de wens om een andere opleiding te
gaan volgen. Voor iets meer dan een op de vier respondenten (27%) was de intentie om een
andere opleiding te gaan volgen de hoofdreden om met de opleiding te stoppen. In hoeverre
de intentie ook tot het daadwerkelijk volgen van een andere opleiding heeft geleid, wordt
in de volgende hoofdstukken nader belicht. Naast de intentie om een andere opleiding te
gaan volgen, speelt de directe teleurstelling in de gevolgde opleiding bij ongeveer een op de
tien respondenten een cruciale rol. 9% van de respondenten geeft immers te kennen dat de
opleiding niet aan hun verwachtingen voldeed en ze daarom stopten. In beide gevallen lijkt
een foute studiekeuze aan de basis van het stoppen met de opleiding te liggen. Een andere
reden die direct gerelateerd is aan de gevolgde opleiding is: ‘het niveau van de opleiding was te
hoog’. Deze overweging werd door ‘slechts’ 4% als belangrijkste reden om te stoppen gezien.
Op een tweede plek in de ranglijst van belangrijkste redenen vinden we de reden werken is
leuker. Hoewel groenpluk vaak als een van de belangrijkste redenen aangemerkt wordt voor
het voortijdig stoppen met een opleiding, geeft ‘slechts’ 10% van onze respondenten te kennen
dat zij de arbeidsmarkt zo aantrekkelijk vonden en daarom stopten met de opleiding.

47

HOOFDSTUK 4

Een op de twee respondenten stopte daarmee wegens een van deze eerste vier redenen, die
allen verband houden met een verkeerde keuze. Daarnaast vormen een drietal meer persoonlijke
overwegingen voor bijna een vijfde van de respondenten de belangrijkste reden om voortijdig te
stoppen met de opleiding. Zo geeft 8% van hen privéproblemen (bijvoorbeeld relatieproblemen
of verslaving) als belangrijkste reden aan, bij 6% waren het gezondheidsklachten en 5% geeft te
kennen dat zij financiële problemen en daarom een inkomen nodig hadden.
De overige zeven redenen werden afzonderlijk door minder dan 5% van de respondenten
genoemd. Zo waren problemen op de werkvloer (vooral BBL scholieren) en problemen
tijdens de stage (vooral BOL scholieren) bij 3% van alle respondenten de reden om met de
opleiding te stoppen. Daarnaast geeft 1% te kennen dat zij geen stageplek konden vinden
en daarom gedwongen waren om met de opleiding te stoppen. School in combinatie met
de zorg voor kinderen/familie dan wel zwangerschap was in 3% van de gevallen te zwaar.
Evenveel respondenten stopten wegens problemen met leraren of ander schoolpersoneel, en
bij 2% was een verhuizing de belangrijkste reden. Tot slot geeft 2% van de respondenten te
kennen dat de oorzaak simpelweg in het eigen gedrag lag, en minder dan 1% ziet de oorzaak
in het gedrag van medeleerlingen.
Voordat we verschillen op basis van kenmerken van de ongediplomeerde schoolverlaters en
de opleiding die zij volgden bespreken, is het tijd om kort terug te keren naar de eerder gepresenteerde classificaties van ongediplomeerde schoolverlaters en classificaties van redenen.
4.3

Typologie van leerlingen en redenen

4.3.1 Risicoleerling versus opstapper

Op basis van factoren die opleidingsuitval beïnvloeden (zie ook hoofdstuk 2), onderscheiden
Eimers en Bekhuis (2006) een tweetal hoofdgroepen van leerlingen die met de opleiding
stoppen: de klassieke risicoleerling en de opstapper.
Bij de klassieke risicoleerling gaat het volgens Eimers en Bekhuis (2006) om jongeren die te
maken hebben met condities die het voor hen zeer moeilijk maken om onderwijs te kunnen
volgen. Die condities liggen in de individuele mogelijkheden of in omgevingsfactoren. Binnen
de groep risicoleerlingen onderscheiden ze verder de niet-kunners die het cognitieve vermogen
missen om een opleiding succesvol af te ronden en de verhinderden die, zoals het woord zegt,
gehinderd worden om de opleiding succesvol af te ronden.
De opstappers, volgens Eimers en Bekhuis (2006) de duidelijke meerderheid van de voortijdige stoppers, stappen uit de opleiding of zelfs het onderwijs zonder dat er sprake is van een
probleemgeschiedenis. Potentieel kunnen ze het onderwijsniveau aan, maar een combinatie
van push- en pullfactoren doet hen besluiten te stoppen. Binnen de groep opstappers vormen
volgens Eimers en Bekhuis de jongeren die een verkeerde studie- of beroepskeuze gemaakt
hebben en/of teleurgesteld zijn in de opleiding een belangrijke groep. Jongeren dienen in het
Nederlandse onderwijssysteem immers al op jonge leeftijd keuzes voor een bepaald opleidingstype of beroepsrichting te maken. In het VMBO dient na het 2e leerjaar een leerweg
en, in rond 50% van de gevallen, ook een opleidingsrichting binnen de leerweg gekozen te

48

Waarom zijn ze gestopt?

worden. In het MBO dient een bepaalde opleiding (zowel qua richting als niveau) gekozen
te worden. Achteraf kan deze keuze tegenvallen waardoor leer- en studieproblemen kunnen
ontstaan die tot een afnemende motivatie en zelfs het stoppen van de opleiding kunnen leiden.
Natuurlijk zijn er kosten verbonden aan een verkeerde studie- of beroepskeuze (bijvoorbeeld
de verloren tijd) maar het echte probleem is vaker dat deze jongeren niet halverwege het jaar
kunnen switchen van opleiding en daarmee gedwongen zijn om een tijdje buiten het onderwijs te wachten op de start van de nieuwe en hopelijk betere keuze. Deze ‘wachttijd’ wordt
vaak met een uitstapje naar de arbeidsmarkt ingevuld waar pullfactoren, zoals het gemak van
een inkomen, de jongeren hinderen bij het terugkeren in het onderwijs. Met een toenemende
‘vervreemding’ van het onderwijs dreigt dan de motivatie voor het volgen van een opleiding
verder af te nemen.
Hoewel elke indeling zeker tot discussie leidt, ondersteunen de in Figuur 4.1 gepresenteerde
resultaten de bevindingen van Eimers en Bekhuis (2006). Van de respondenten met een
bekende reden geeft immers 56% te kennen dat zij stopten, omdat (a) zij een andere opleiding
wilden gaan volgen, (b) de opleiding niet aan de verwachtingen voldeed of (c) werken leuker
is. Zij kunnen in navolging van Eimers en Bekhuis (2006) als opstappers gezien worden. 39%
van de ongediplomeerde respondenten valt onder de groep verhinderden en bij 5% schieten de
cognitieve vaardigheden tekort (niet-kunners) om het opleidingsniveau aan te kunnen.
4.3.2 Beïnvloedbaar versus niet-beïnvloedbaar

Naast de mogelijkheid om de scholieren in te delen in opstappers en risicoleerlingen is er de
tweede relevante mogelijkheid om zelf de redenen te groeperen. Redenen kunnen bijvoorbeeld onderscheiden worden aan de hand van de mate waarin ze beïnvloedbaar zijn door
beleidsmakers in het algemeen en door het onderwijsveld en door de directe school, in
het bijzonder. Volgens deze aanpak groepeert de MBO-raad in het kader van het project
‘Benchmarking’ uitvalredenen in de categorieën ‘ongediplomeerd succesvol’, ‘niet-beïnvloedbare uitval’, ‘beïnvloedbare uitval’ en ‘onbekend’. Tabel 4.1 geeft een overzicht van de door de
MBO-raad gehanteerde indeling.
Tabel 4.1
Indeling van uitvalsredenen
Reden
1 Uitstroom conform OOK

Toelichting
Mensen die weliswaar geen diploma hebben gehaald, maar waarbij dit
volgens de leerovereenkomst ook helemaal niet de bedoeling was. Dit
zijn bijvoorbeeld mensen die door hun werkgever naar school worden
gestuurd om een aantal competenties of een bepaalde deelkwalificatie
te behalen
2 Niet-beïnvloedbare oorzaak
Bijvoorbeeld: verhuizing, ziekte of overlijden
3 Niet-beïnvloedbare oorzaak met Bijvoorbeeld: sociaal-emotionele problemen, psychische stoornissen of
beïnvloedbare opvang
ernstige problemen in de thuissituatie
4 Arbeidsmarkt
Bijvoorbeeld: ontslag, het in dienst nemen van stagiaires voordat zij een
diploma hebben behaald
5 Instellingsgebonden reden
Bijvoorbeeld: problemen met inhoud of vormgeving van de opleiding,
relatie met docenten of ervaren veiligheid op school
6 Keuzebegeleiding
Bijvoorbeeld: verkeerde studie-/opleidings- of beroepskeuze of problemen
bij intake of begeleiding
7 Andere reden
Andere reden of reden onbekend

Groepering
Ongediplomeerd succesvol

Niet-beïnvloedbare uitval

Beïnvloedbare uitval

Onbekend

Bron: MBO-raad, 2007

49

HOOFDSTUK 4

De in tabel 4.1 gepresenteerde aanpak biedt een interessant handvat voor het eerder genoemde
dilemma “het recht doen aan het individuele karakter van de scholier die met de opleiding
stopt en de noodzaak om op zoek te gaan naar individuoverschrijdende factoren voor beleidsmatige interventies”. Centraal in deze aanpak staat dan ook de vraag in hoeverre de school
hetzij vooraf invloed kan uitoefenen op het ontstaan van de oorzaak, hetzij achteraf invloed
kan uitoefenen op de opvang van de scholier. Hiervoor wordt de groep ‘niet-beïnvloedbare
uitval’ verder onderverdeeld in ‘niet-beïnvloedbare oorzaken met niet-beïnvloedbare opvang’
en in ‘niet-beïnvloedbare oorzaken met beïnvloedbare opvang’. Scholieren die op grond van
veranderingen in het werk van de ouders van regio verhuizen, behoren tot de eerste groep,
terwijl scholieren met problemen in de thuissituatie tot de tweede groep behoren. In beide
gevallen kan de school de oorzaak (verhuizing of bijvoorbeeld echtscheiding) niet verhelpen,
maar in het tweede geval kan de school rechtstreeks de opvang van de scholier op school
beïnvloeden zodat de thuissituatie niet in sterke mate op de schoolsituatie overslaat. Om aan
de vraag ‘beïnvloedbaar of niet’ verder invulling te geven, onderscheiden we in het vervolg
van deze rapportage een zestal groepen van redenen:
a) Direct gerelateerd aan de gevolgde opleiding
●
een andere opleiding gaan volgen
●
de gevolde opleiding voldeed niet aan de verwachtingen
●
de opleiding was te moeilijk
●
problemen op het werk of op de stage
●
geen stageplek kunnen vinden
b) Gerelateerd aan onderwijsomgeving
●
problemen met leraren/mentor/schoolleiding
●
problemen met andere leerlingen
c) Regionale mobiliteit
●
van woonplaats verhuizen
d) Persoonlijke problemen
●
financiële problemen
●
gezondheidsproblemen
●
combinatie met zorg voor familie, kinderen, zwangerschap was te zwaar
●
privéproblemen
●
gedragsproblemen
e) Pullfactor arbeidsmarkt
●
Werken is leuker
f ) Onbekend
Grofweg gesproken vallen onder de groepen a) en b) de oorzaken die het meest direct door
de onderwijssector of door overheidsinstanties zelf beïnvloedbaar zijn. De uitzondering is
problemen op het werk. Hier zal de school waarschijnlijk een kleinere invloed op hebben,
.

50

Ook in het geval van een verhuizing is opvang mogelijk. Meer specifiek kan de school in overleg met de nieuwe
school aan een soepele overgang van de scholier meewerken.

Waarom zijn ze gestopt?

maar dit wordt gecompenseerd door de grotere invloed van de werkgever van de leerling. De
oorzaken in de groepen c) en d) zijn niet direct beïnvloedbaar, maar wel kan er bij de opvang
hiervan geholpen worden. De oorzaken in groep e) zijn niet beïnvloedbaar, en ook bij de
opvang hiervan kan er niet geholpen worden.
4.4

Reden naar laatst gevolgde opleiding

Tot zover is er bij de beschrijving van de resultaten geen onderscheid gemaakt naar bijvoorbeeld de laatst gevolgde opleiding. Zo’n onderscheid is wel belangrijk aangezien Nederland in
het middelbare onderwijs een duidelijk verschil kent in een drietal opleidingstypes. In eerste
instantie is dit het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO) dat hoofdzakelijk
als voorbereiding dient voor het middelbaar beroepsonderwijs (MBO). Daarnaast is doorstroom vanuit het VMBO naar het algemeen voortgezet onderwijs (AVO) mogelijk. Zoals in
hoofdstuk 3 is gepresenteerd, zijn er nogal wat verschillen tussen de respondenten van deze
drie onderwijstypen. Niet alleen is er een duidelijk verschil in leeftijd, maar ook de verhouding tussen autochtone en allochtone jongeren is duidelijk opleidingsgerelateerd. Daarom
analyseren we in deze paragraaf in hoeverre de redenen om met de opleiding te stoppen
verschillen naar de laatst gevolgde opleiding.
Tabel 4.2 geeft per onderscheiden opleidingstype een overzicht van de redenen om te stoppen
met de opleiding, gegroepeerd naar de eerder onderscheiden hoofdcategorieën (opleidingsgerelateerde redenen, onderwijsveldgerelateerde redenen, regionale mobiliteit, persoonlijke problemen
en pullfactor arbeidsmarkt). In het MBO onderscheiden we de beroepsopleidende leerweg
(MBO-BOL) en de beroepsbegeleidende leerweg (MBO-BBL). Binnen deze MBO leerwegen onderscheiden we verder korte (niveau 1 en 2) en lange (niveau 3 en 4) opleidingen.
Door op dit aggregatieniveau te werken, voorkomen we het probleem van te kleine aantallen
en daarmee onbetrouwbare resultaten. Verder laat een onderscheid tussen de niveau 1/2 en de
niveau 3/4 MBO-opleidingen ook een indicatie toe van karakteristieken van respondenten die
stopten voordat ze een ‘startkwalificatie’ hebben bereikt (de ongediplomeerde respondenten
van een opleiding op niveau 1 en 2) en van de respondenten die misschien al eerder een ‘startkwalificatie’ hebben behaald. Immers, ongediplomeerd uitstromen uit een MBO niveau 3 of
4 opleiding kan gepaard gaan met een eerder behaald diploma op MBO niveau 2.
In 45% van de gevallen is de reden direct gerelateerd aan de opleiding, dan wel de bijbehorende
functie. Hierbij zien we relatief grote verschillen tussen de onderscheiden onderwijstypen.
Stopte een op de drie MBO-BBL respondenten vanwege een aan de opleiding gerelateerde
factor, bij MBO-BOL 1/2 respondenten was dit 39%, bij de respondenten van het VMBO
45%, bij de respondenten van het MBO-BOL niveau 3/4 met 54% al meer dan de helft, en
bij het AVO zelfs iets meer dan twee op de drie. Kijken we verder naar de onderliggende
factoren, dan zien we dat, met uitzondering van het MBO-BBL niveau 3/4, de intentie om
een andere opleiding te gaan volgen de hoofdrol speelt. Vooral in het MBO-BOL is daarnaast
de teleurstelling in de gevolgde opleiding een belangrijke factor. Zo stopte respectievelijk 10%
en 12% van MBO-BOL niveau 1/2 en de MBO-BOL niveau 3/4 respondenten vanwege deze
reden. In tegenstelling hiermee speelt de moeilijkheidsgraad van de opleiding in het VMBO
(8% stopte omdat ze het niveau niet aankonden) en vooral in het AVO (26%) een relatief
veel belangrijkere rol. In het MBO-BBL zijn het, naast de intentie om een andere opleiding

51

HOOFDSTUK 4

te gaan volgen en de directe teleurstelling in de gevolgde opleiding, vooral problemen op
het werk die tot stoppen leiden. Hierbij kan onder andere aan ontslag tijdens de opleiding
wegens faillissement van de werkgever en aan wangedrag worden gedacht.
Tabel 4.2
Belangrijkste reden naar laatst gevolgde opleiding (%)
VMBO

AVO

MBO BOL
3/4
54
37
12
3
1
0

MBO-BBL
1/2
34
11
7
5
7
4

MBO-BBL
3/4
33
9
8
5
10
1

Totaal

68
40
1
26
0
0

MBO BOL
1/2
39
26
10
1
2
1

Opleiding
Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

45
33
3
8
1
0

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren, schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

7
6
1

4
4
0

4
4
1

3
2
0

1
1
0

3
3
0

3
3
0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

5
5

2
2

2
2

1
1

2
2

2
2

2
2

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

19
2
3
1
9
3

16
1
2
0
13
0

25
7
8
4
6
1

20
4
5
2
7
2

27
5
6
1
12
3

26
4
10
5
6
1

23
5
6
3
8
2

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

7
7

3
3

13
13

7
7

17
17

11
11

10
10

Onbekend

17

8

17

15

19

24

17

45
27
9
4
3
1

Bron: SIS, 2007

Problemen met de onderwijsomgeving, zij het met leraren, schoolpersoneel of medeleerlingen, lijken vooral in het VMBO (7%) en in mindere mate in het AVO (4%) en in het
MBO-BOL niveau 1/2 (4%) de oorzaak te zijn. Overigens vormen problemen met het schoolpersoneel (leraren, directie e.d.) in bijna alle gevallen daarbij de belangrijkste reden om te
stoppen. Zo geeft slechts 1% van de VMBO respondenten en 1% van de MBO-BOL niveau
1/2 respondenten te kennen dat de oorzaak bij de medeleerlingen lag en dat bijvoorbeeld
pesterijen hen tot stoppen met de opleiding dwongen.
Samengevat kunnen we stellen dat bij meer dan 40% van de respondenten van het MBOBOL, het VMBO en het AVO de oorzaak redelijk direct beïnvloedbaar was. Bij het MBOBBL is dit bij iets meer dan een op de drie respondenten het geval. Wel liggen bij de laatste
groep een relatief groot deel van de redenen niet direct op school maar in de werkomgeving
waarmee deze leerlingen te maken hebben.

52

Waarom zijn ze gestopt?

Voordat we stilstaan bij de redenen waarop het onderwijsveld niet direct invloed kan uitoefenen, is het interessant om eerst nog nader in te gaan op een aantal vragen betreffende de
redenen ‘intentie om andere opleiding te gaan volgen’ en ‘opleiding voldeed niet aan verwachting’. Van belang is hierbij vooral de vraag of het mogelijk is om de achterliggende factoren
die tot deze beslissing hebben geleid te kunnen achterhalen. Spijtig genoeg is dit slechts op
een indirecte en begrensde manier mogelijk, aangezien de antwoorden van de ongediplomeerde respondenten geen verdere informatie geven. Wel is het mogelijk om op opleidingsniveau informatie afkomstig uit ander onderzoek aan de antwoorden van de ongediplomeerde
respondenten te koppelen. Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA)
voert namelijk al sinds de jaren negentig onderzoek uit onder gediplomeerde schoolverlaters
van het Nederlandse onderwijsstelsel. In het kader van dit schoolverlatersonderzoek heeft,
zoals eerder al is vermeld, in het najaar van 2007, een bevraging van gediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar 2005/2006 plaatsgevonden.10
De enquête onder de gediplomeerde schoolverlaters kent een aantal vragen betreffende de
gevolgde opleiding. In eerste instantie is gevraagd om een oordeel te geven over een aantal
aspecten van de gevolgde opleiding. De gediplomeerde schoolverlaters konden aangeven in
hoeverre zij van mening waren dat de opleiding uitdagend qua niveau was en of de examens/
opdrachten in het algemeen pittig waren. Daarnaast is aan de gediplomeerde schoolverlaters
de vraag gesteld om op een aantal punten aan te geven hoe tevreden zij over de gevolgde
opleiding waren. De gediplomeerde schoolverlaters konden hun tevredenheid uitspreken
over bijvoorbeeld de kwaliteit van de docenten, de manier waarop docenten lesgeven, de studiebegeleiding, de manier van examineren en de kwaliteit van examens.
Idealiter zal deze informatie één op één gekoppeld worden aan de opleiding die de ongediplomeerde schoolverlater binnen een bepaalde school heeft gevolgd. Aangezien de aantallen
gediplomeerde en ongediplomeerde respondenten hiervoor te beperkt zijn, is dit slechts
op het niveau van opleidingssectoren binnen een bepaald opleidingstype mogelijk. Verder
beperken we ons tot de resultaten van gediplomeerde en ongediplomeerde schoolverlaters
van het MBO. Hiermee voorkomen we het presenteren van eventuele schijncorrelaties indien
de antwoorden van respondenten van het voortgezet onderwijs (VMBO, AVO) significant
verschillen met antwoorden van MBO-respondenten. Tot slot onderscheiden we in de
analyses een vijftal sectoren (landbouw, economie, gezondheidszorg, gedrag en maatschappij,
techniek) en een viertal opleidingstypen (BOL 1/2, BOL 3/4, BBL 1/2 en BBL 3/4). De correlaties zijn daarmee gebaseerd op een maximum van 18 waarnemingen.11
Tabel 4.3 laat de correlaties zien tussen a) het percentage gediplomeerde schoolverlaters van
een bepaalde opleidingssector dat het met de uitspraak (helemaal) eens is dan wel tevreden
is met het betreffende aspect en b) het percentage ongediplomeerde schoolverlaters van een
bepaalde opleidingssector dat de opleiding heeft verlaten omdat zij een andere opleiding
wilden gaan volgen of omdat de opleiding niet aan de verwachtingen voldeed. Alle correlaties
zijn significant verschillend van 0.

10. Voor nadere informatie betreffende het onderzoek onder gediplomeerde schoolverlaters, zie ROA, 2008
11. De sector gedrag en maatschappij kent alleen opleidingen op niveau 3/4.

53

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.3
Correlatie tussen het % dat opleiding heeft verlaten om een andere opleiding te gaan volgen of omdat de
opleiding niet aan de verwachtingen voldeed en enkele opleidingskenmerken
Correlatie
Oordeel betreffende de vraag:
Opleiding was uitdagend qua niveau
Pittige examens

-0.53
-0.52

Tevreden met:
Manier waarop leraren lesgeven
Kwaliteit van docenten
(studie)begeleiding
Manier van examineren
Kwaliteit van examens

-0.79
-0.87
-0.58
-0.85
-0.84

Bron: SIS, 2007

De resultaten in tabel 4.3 kunnen als volgt geïnterpreteerd worden. Opleidingssectoren die volgens
de gediplomeerde schoolverlaters opleidingen kennen die gemiddeld uitdagend qua niveau zijn,
kennen onder de ongediplomeerde schoolverlaters een kleiner aandeel van respondenten die de
opleiding hebben verlaten omdat zij of een andere opleiding wilden volgen of omdat de opleiding
niet aan de verwachtingen voldeed. Hetzelfde geldt voor opleidingssectoren die volgens de gediplomeerde schoolverlaters pittige examens/opdrachten kennen. Met andere woorden, qua niveau
uitdagende opleidingen met pittige examens stimuleren scholieren en voorkomen daarmee dat deze
teleurgesteld afhaken. Interessant is natuurlijk of hier niet een keerzijde aan zit, namelijk het gevaar
dat uitdagende opleidingen met pittige examens een hoger percentage ongediplomeerde respondenten kennen die als niet-kunners moeten worden getypeerd, dat wil zeggen die het niveau van
de opleiding niet aankunnen en daarom gedwongen worden om af te haken. De ons beschikbare
data laten deze keerzijde niet zien: er lijkt geen significante correlatie te bestaan tussen het oordeel
van de gediplomeerde schoolverlaters over het uitdagend karakter van de opleiding en de zwaarte
van de examens/opdrachten, en het percentage ongediplomeerde respondenten dat stopte met de
opleiding omdat deze te moeilijk was.
In het tweede gedeelte van tabel 4.3 zien we dat er ook een sterke relatie is tussen de tevredenheid van de gediplomeerde schoolverlaters met een aantal punten van de opleiding en de kans
dat de ongediplomeerde respondenten stopten omdat zij ontevreden waren met de gevolgde
opleiding. Zowel de ervaren kwaliteit van de docenten als de manier van lesgeven door de
docenten lijkt een belangrijk middel te zijn om ongediplomeerde opleidingsuitval te voorkomen. Hetzelfde geldt voor de kwaliteit van examens en de manier van examineren en een
goede (studie)begeleiding. Verder onderzoek laat overigens zien dat er ook een sterke correlatie
is tussen de tevredenheid van de gediplomeerde schoolverlaters met de (studie)begeleiding en
de kans dat ongediplomeerde respondenten stopten wegens persoonlijke problemen
Na deze nadere analyse voor de ongediplomeerde MBO-respondenten, keren we terug naar
de resultaten in tabel 4.2. Op de factoren gegroepeerd onder de titels ‘regionale mobiliteit’
en ‘persoonlijke problemen’ kan het onderwijsveld niet direct invloed uitoefenen, maar er
kan wel bij de opvang hiervan geholpen worden. Deze factoren spelen bij iets minder dan
een op de vijf AVO respondenten de belangrijkste rol, tegen maar liefst bijna 30% van de
respondenten van het MBO-BBL. Persoonlijke problemen worden daarbij door 16% van de

54

Waarom zijn ze gestopt?

AVO schoolverlaters en 18% van de VMBO schoolverlaters als aanleiding gemeld. Hierbij
zijn het vooral privéproblemen (relatieproblemen, verslaving e.d.) die de scholier dwingen of
tot de keuze brengen om met de opleiding te stoppen. Onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO, met uitzondering van het MBO-BOL niveau 3/4, spelen persoonlijke
problemen een relatief belangrijkere rol. Zo meldt 26% van de ongediplomeerde schoolverlaters van respectievelijk het MBO-BOL niveau 1/2 en het MBO-BBL niveau 3/4 en zelfs 28%
van het MBO-BBL niveau 1/2 dat de oorzaak om te stoppen in persoonlijke problemen lag.
Opvallend is daarbij de relatief grote omvang van de groep schoolverlaters uit het MBO-BBL
niveau 1/2 (12%) die privéproblemen (bijvoorbeeld verslaving of relatieproblemen) als aanleiding te kennen geven, en de relatief grote omvang van de groep schoolverlaters uit het MBOBBL niveau 3/4 (10%) die door gezondheidsproblemen met de opleiding moesten stoppen.
Interessant is verder dat bij zowel MBO-BOL als MBO-BBL financiële problemen relatief
vaker een rol spelen bij schoolverlaters van de opleidingen op niveau 1/2 dan bij schoolverlaters van de opleidingen op niveau 3/4.
De aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt lijkt vooral onder de niveau 1/2 opleidingen van het
MBO een belangrijke rol te hebben gespeeld. Zo stopte 17% van de ongediplomeerde MBO-BBL
schoolverlaters van het niveau 1/2 en 13% van de ongediplomeerde MBO-BOL schoolverlaters van
het niveau 1/2 omdat werken hen leuker leek. Deze groenpluk lijkt vooral in het geval van de MBOBBL schoolverlaters verrassend. Zij waren immers al tijdens de opleiding voor zo’n 80% van de tijd
werkzaam bij een bedrijf. Bij het VMBO was groenpluk in 7% van de gevallen de hoofdoorzaak. In
vergelijking met het MBO is dit laag, maar gezien het feit dat de VMBO jongeren gemiddeld op
15/16 jarige leeftijd de school hebben verlaten is dit een verontrustend hoog cijfer.
Figuur 4.2
Beïnvloedbaarheid van voortijdige uitval naar opleiding, in %
100
90
80
70
60
%

50
40
30
20
10

Tot
aa
l

/4
BB
L3

/2
O-

BB
L1

MB

/4

OMB

BO

L3

/2
OMB

MB

O-

BO

L1

AV
O

VM

BO

0

onbekend

niet beïnvloedbaar maar voor opvang vatbaar

niet beïnvloedbaar en niet voor opvang vatbaar

direct beïnvloedbaar

Bron: SIS, 2007

55

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.2 geeft per onderscheiden onderwijstype een samenvattend beeld wat betreft de vraag
‘beïnvloedbaar of niet’. Bij een duidelijke minderheid van de respondenten kan het onderwijsveld
dan wel de beleidsmaker noch de reden direct beïnvloeden noch aan opvang bijdragen. Hier tegenover staat dat bij de groep ongediplomeerden van het VMBO rond de 50% van de redenen direct
beïnvloedbaar zijn. In het AVO is dit zo’n 70%. Verder varieert het aandeel beïnvloedbare redenen
in het MBO tussen een op de drie (MBO-BBL) en zo’n, 55% (MBO-BOL niveau 3/4).
4.5

Geslacht en etniciteit

In deze paragraaf staan we stil bij de vraag of de redenen om te stoppen met de opleiding samenhangen met een tweetal persoonlijke achtergrondkenmerken van de respondenten, namelijk het
geslacht van de respondent en zijn of haar etniciteit. In plaats van eventuele verschillen apart te
bespreken, presenteren we direct de resultaten per combinatie etniciteit-geslacht. Tabel 4.4 geeft
daarmee inzicht in hoeverre een bepaalde reden relatief vaak bij jongens of meisjes, bij autochtonen of allochtonen dan wel bij bijvoorbeeld autochtone meisjes voorkomt.
Tabel 4.4
Redenen om de opleiding te stoppen naar etniciteit en geslacht (%)
Autochtone
man

Autochtone
vrouw

Allochtone
man

Allochtone
vrouw

Totaal

Opleiding
Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

49
29
10
5
4
1

48
27
10
6
3
1

37
26
6
1
4
0

35
21
8
2
3
2

45
27
9
4
3
1

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren, schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

4
4
0

2
2
0

5
5
0

3
2
1

3
3
0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

0
0

2
2

3
3

5
5

2
2

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

15
3
4
1
7
1

26
3
10
3
9
2

29
11
4
2
8
4

29
8
7
7
8
0

23
5
6
3
8
2

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

15
15

7
7

8
8

5
5

10
10

Onbekend

17

15

19

22

17

Bron: SIS, 2007

56

Waarom zijn ze gestopt?

Bij de direct aan de opleiding gerelateerde redenen lijkt er een duidelijke scheidslijn tussen
autochtone en allochtone respondenten zichtbaar. Deze redenen spelen bij net geen 50% van
de autochtone mannen en de autochtone vrouwen de belangrijkste rol, tegen minder dan 40%
bij de allochtone mannen en vrouwen. Kijken we verder binnen deze groep redenen, dan zien
we dat bij allochtone mannen vooral de redenen ‘opleiding voldeed niet aan verwachtingen’
en ‘niveau opleiding te hoog’ minder vaak voorkomen dan bij autochtone respondenten. Bij
allochtone vrouwen zijn het de ‘intentie om een andere opleiding te gaan volgen’ en ‘niveau
opleiding te hoog’ die het verschil uitmaken. Allochtonen stoppen minder vaak dan autochtonen voortijdig met de opleiding omdat deze een te hoog niveau heeft.
Jongens lijken eerder wegens problemen met de onderwijsomgeving, en dan vooral problemen
met leraren of ander schoolpersoneel, te stoppen. Hierbij laten de resultaten geen verschil
tussen autochtone en allochtone jongens dan wel meisjes zien.
Algemeen gezien komen wat betreft de redenen die het meest direct door het onderwijsveld
dan wel de werkomgeving beïnvloedbaar zijn duidelijke verschillen tussen autochtone en
allochtone respondenten naar voren. Een relatief hoog percentage van de autochtone respondenten noemt als belangrijkste reden een overweging die direct beïnvloedbaar en daarmee te
voorkomen is.
Staan we nader stil bij de redenen die niet direct beïnvloedbaar zijn, maar waar de opleiding
dan wel het bredere onderwijsveld middels opvang kan helpen, dan valt direct op dat deze
redenen bij slechts 15% van de autochtone mannen voorkomen, tegenover maar liefst 28%
bij autochtone meisjes (en bij zowel allochtone jongens als allochtone meisjes in ongeveer
een op de drie gevallen). Een van de meest duidelijke verschillen daarbij betreft ‘financiële
problemen’ als reden om met de opleiding te stoppen. 11% van de allochtone jongens en 8%
van de allochtone meisjes stopte omdat er ‘brood op de plank’ moest komen. Binnen de
groep autochtone respondenten speelt dit bij zowel 3% van de jongens als 3% van de meisjes.
Nader onderzoek laat verder zien dat ‘financiële problemen’ bij de groep Marokkaanse en
Turkse jongeren zelfs in een op de vijf gevallen als hoofdreden gezien wordt. Overigens speelt
de leeftijd van de respondenten hierbij slechts een marginale rol. Zo stopte ook in de groep
allochtone respondenten die op het moment van de enquête jonger dan 23 jaar waren 9% van
de respondenten wegens financiële problemen.
Gezondheidsklachten lijken meisjes eerder tot het stoppen met de opleiding te dwingen dan
jongens. Zo stopte 10% van de autochtone meisjes en 7% van de allochtone meisjes wegens
gezondheidsklachten. Gezondheidsklachten komen daarmee bij de autochtone meisjes 2,5
keer zo vaak voor dan bij de autochtone/allochtone jongens. Tot slot zien we dat de zorg voor
kinderen/familie dan wel een zwangerschap vooral bij allochtone meisjes (7%) een relatief
vaak voorkomende reden is. Ter vergelijking, onder de groep autochtone meisjes is dit bij
3% het geval. De achterliggende oorzaak zal het relatief hoger aantal tienerzwangerschappen
onder allochtone meisjes kunnen zijn. Hoewel dit in zijn algemeenheid nog steeds een feit is,
laat onderzoek van het CBS (2008) zien dat het geboortecijfer onder Turkse en Marokkaanse
tieners dit van autochtone tieners tussen 2001 en 2007 sterk is genaderd. Desondanks komt
stoppen met de opleiding wegens zwangerschap of zorg voor familie en kinderen onder Turkse
en Marokkaanse vrouwelijke respondenten ruwweg drie keer zo vaak voor als onder autochtone vrouwelijke respondenten. Een eventueel verschil in geboortecijfer onder autochtone

57

HOOFDSTUK 4

en allochtone tieners kan het boven gepresenteerde resultaat daarmee niet volledig verklaren.
Veranderingen in de situatie door zwangerschap of kind(eren) veroorzaken voor allochtone
meisjes blijkbaar grotere of andere problemen die uiteindelijk relatief sneller tot het stoppen
met de opleiding leiden dan voor autochtone meisjes. Een verder opvallend resultaat van
nader onderzoek is dat het percentage allochtone meisjes in de regio noord (Groningen,
Friesland en Drenthe) dat aangeeft wegens zwangerschap dan wel zorg voor familie/kinderen
gestopt te zijn met 19% bijna drie keer zo hoog is.
Tot slot laat tabel 4.4 zien dat jongens relatief vaker dan meisjes en autochtonen relatief vaker
dan autochtonen stopten omdat ‘werken leuker is’. Voor autochtone jongens is dit zelfs bij
15% de belangrijkste reden. Met andere woorden, terwijl de allochtone respondenten, en dan
vooral de allochtone jongens, relatief vaker stopen omdat ze genoodzaakt zijn om te werken,
stoppen de autochtone, en dan vooral de autochtone jongens, relatief vaker omdat ze werken
leuker vinden dan het volgen van een opleiding. Maatregelen om groenpluk te voorkomen
dienen hiermee rekening te houden. Financiële steun tijdens het volgen van een opleiding
kan het stoppen wegens financiële problemen immers voorkomen, maar zal nauwelijks effect
hebben op scholieren die werken eenvoudigweg leuker vinden.
4.6

Typologie van ongediplomeerde schoolverlaters

4.6.1 Opleidingswisselaar versus opleidingsstaker

In hoofdstuk 3 hebben we een verdere typologie van de respondenten gepresenteerd op basis
van hun situatie direct na het verlaten van de opleiding en op het moment van de enquête.
Op het moment van stoppen onderscheiden we in de groep ongediplomeerde schoolverlaters
daarbij de opleidingswisselaar en de opleidingsstaker. De opleidingswisselaar is de ongediplomeerde respondent die nog in hetzelfde dan wel het eerstvolgende schooljaar met een andere
opleiding is gestart. De opleidingsstaker heeft ten minste tijdelijk het onderwijs verlaten.
Dat wil zeggen dat hij of zij noch in hetzelfde, noch in het eerstvolgende schooljaar met een
andere opleiding is gestart. De verhouding tussen deze twee groepen onder de respondenten
is daarbij 35% opleidingswisselaars versus 65% opleidingsstakers.
Niet verrassend staat de intentie om een andere opleiding te gaan volgen onder de opleidingswisselaars met 68% op de eerste plaats in de ranglijst van redenen om met de gevolgde
opleiding te stoppen. Eerder opvallend is dat ook in de groep opleidingsstakers bijna een
op de tien respondenten op het moment van de beslissing de intentie had om een andere
opleiding te gaan volgen. Aangezien de verhouding tussen opleidingswisselaars en opleidingsstakers duidelijk in het voordeel van de opleidingsstakers is, betekent dit dat de intentie
om een andere opleiding te gaan volgen relatief vaak (in ruwweg een op de vier gevallen)
geen werkelijkheid wordt. We zullen op dit punt nader ingaan in hoofdstuk 5. Een tweede
interessant resultaat in de groep redenen die direct gerelateerd zijn aan de opleiding is dat
directe teleurstelling in de gevolgde opleiding (‘opleiding voldeed niet aan verwachting’) relatief gezien vaker bij de groep opleidingsstakers voorkomt. De tegenvallende opleiding lijkt
daarmee eerder tot het, ten minste tijdelijk, stoppen met het onderwijs te leiden dan tot het
wisselen van opleiding. Desondanks zien we dat de redenen die als basis een eventuele foute
studiekeuze hebben, bij opleidingsstakers in ‘slechts’ een op de vijf gevallen de belangrijkste

58

Waarom zijn ze gestopt?

reden was om met de opleiding te stoppen. Opleidingsstakers vechten echter relatief vaak
met persoonlijke problemen. Zo spelen privéproblemen (9%), gezondheidsklachten (8%) en
financiële problemen (7%) bij hen een duidelijk belangrijkere rol dan bij opleidingswisselaars.
Niet verrassend is het daarnaast de aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt (14%) die bij
opleidingsstakers een hoofdrol speelt. Aangezien slechts 1% van de opleidingswisselaars stopte
omdat hij of zij werk leuker vond, zien we dat scholieren die stoppen omdat ze werken leuker
vinden bijna allemaal het onderwijs, ten minste tijdelijk, ook daadwerkelijk verlaten.
Tabel 4.5
Reden om met de opleiding te stoppen van opleidingswisselaars en opleidingsstakers (%)
Opleidingswisselaar
81
68
5

Opleidingsstaker
29
9
11

Totaal
45
27
9

6
2
0

4
4
1

5
3
1

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren,
schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

3
3

3
3

3
3

0

0

0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

3
3

2
2

2
2

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of
zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

8
0
3
1

29
7
8
3

23
5
6
3

4
1

9
2

8
2

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

1
1

14
14

10
10

Onbekend

4

23

17

Opleiding
Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan
verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

Bron: SIS, 2007

4.6.2 Scholier versus opleidingsuitvaller

Naast het onderscheid in opleidingswisselaars en opleidingsstakers is in hoofdstuk 3 ook een
typologie van de respondenten op het moment van de enquête voorgesteld. Hierbij werden
in eerste instantie een tweetal hoofdgroepen onderscheiden: scholier en opleidingsuitvaller.
Zoals de term al duidelijk maakt, is de eerste groep respondenten op het moment van de
enquête met het volgen van een opleiding bezig, terwijl de tweede buiten het onderwijs

59

HOOFDSTUK 4

actief is. De groep opleidingsuitvallers, die overigens voor een groot deel uit voormalige opleidingsstakers bestaat kan verder in een drietal groepen onderverdeeld worden: de voortijdige
schoolverlater (VSV), de houder van een startkwalificatie (HS) en de vroege maar niet
voortijdige schoolverlater (VMNV).
De voortijdige schoolverlater (VSV)
De voortijdige schoolverlater is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller die op het moment
van de enquête jonger dan 23 jaar oud is en geen startkwalificatie (d.w.z. een HAVO, VWO
of MBO niveau 2 diploma of hoger) bezit.
De houder van een startkwalificatie (HS)
De houder van een startkwalificatie is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller die op het
moment van de enquête in het bezit is van een startkwalificatie (d.w.z. een HAVO, VWO of
MBO niveau 2 diploma of hoger).
De vroege maar niet voortijdige schoolverlater (VMNV)
De vroege maar niet voortijdige schoolverlater is de ongediplomeerde opleidingsuitvaller
die op het moment van de enquête niet in het bezit is van een startkwalificatie (d.w.z. een
HAVO, VWO of MBO niveau 2 diploma of hoger) maar in verband met zijn leeftijd (23 jaar
of ouder) buiten de groep voortijdige schoolverlaters valt.
Voordat we verder stilstaan bij de redenen waarom deze groepen in het schooljaar 2005/2006
met de opleiding gestopt zijn, is het interessant om kort op de relatieve omvang van deze
groepen in te gaan. Zoals in hoofdstuk 3 is beschreven, is 37% van de respondenten op het
moment van de enquête met een opleiding bezig en behoort daarom tot de groep scholieren. 40% van de respondenten is volgens de definitie een voortijdige schoolverlater, 13%
een houder van een startkwalificatie en 10% een vroege maar niet voortijdige schoolverlater.
De verhouding scholier versus opleidingsuitvaller is daarbij bijna 1:2. Daarnaast is het voor de
bespreking relevant om nog eens vast te stellen dat de respondenten behorend tot de groep
houders van startkwalificatie en vroege maar niet voortijdige schoolverlaters in bijna alle gevallen
afkomstig zijn uit het MBO.
Tabel 4.6 laat per groep de reden zien waarom zij met hun opleiding in het schooljaar
2005/2006 gestopt zijn. Om te beginnen moet spijtig genoeg vastgesteld worden dat de VSV
groep een hoog percentage onbekende redenen heeft. Bijna een op de drie respondenten die
tot deze groep behoort, heeft geen antwoord op de vraag gegeven waarom hij of zij voortijdig
met de opleiding is gestopt. Dit laat nogmaals zien dat het achterhalen van de reden om te
stoppen net bij de meest kwetsbare groep van ongediplomeerde schoolverlaters met tamelijk
grote moeilijkheden gepaard gaat.
De resultaten in tabel 4.6 laten een aantal opvallende verschillen tussen de vier groepen
ongediplomeerde respondenten zien. In eerste instantie is dit het verschil tussen de scholier
en de opleidingsuitvaller. Niet verrassend zien we dat bij drie op de vier respondenten die 1,5
jaar later weer met een opleiding bezig zijn, de reden om te stoppen bij de destijds gevolgde
opleiding of de directe omgeving van deze opleiding te zoeken is. 56% van de scholieren
had destijds ook de intentie om van opleiding te wisselen. De kans is groot dat zij dit ook
direct aansluitend op de afgebroken opleiding deden. Immers, in hoofdstuk 3 hebben we

60

Waarom zijn ze gestopt?

al laten zien dat ongeveer negen van de tien scholieren direct na het verlaten van de opleiding opleidingswisselaars waren. In de groep opleidingsuitvallers is het relatieve aantal respondenten voor wie de reden om te stoppen direct verband hield met de gevolgde opleiding of
het onderwijsveld duidelijk lager. In de groep jongeren die op het moment van de enquête
wel in het bezit zijn van een startkwalificatie is het daarbij met 45% nog het hoogst. Dit is
niet verrassend aangezien in deze groep ook respondenten zitten die de opleiding in het
schooljaar 2005/2006 ongediplomeerd hebben verlaten maar in de navolgende periode tot
het moment van de enquête alsnog een opleiding met diploma op startkwalificatieniveau
hebben afgerond. Daarnaast bevat deze groep ook respondenten die na het behalen van een
diploma op startkwalificatieniveau een vervolgopleiding in het schooljaar 2005/2006 hebben
afgebroken. Bij hen zal vooral de teleurstelling in de gevolgde opleiding (opleiding voldeed
niet aan verwachting) een belangrijke oorzaak zijn. De vroege maar niet voortijdige schoolverlaters kennen een duidelijk lager percentage respondenten dat de reden voor het stoppen
in de gevolgde opleiding of het onderwijsveld ziet. Maar ook hier zijn het meer dan een op
de drie respondenten. Hoofdredenen hierbij zijn de vaststelling dat de opleiding niet aan de
verwachtingen voldeed en bij een op de tien respondenten problemen op het werk dan wel
de stage. De groep voortijdige schoolverlaters kent het laagste percentage respondenten (28%)
met een reden gerelateerd aan de gevolgde opleiding of het onderwijsveld. Wel is ook hier bij
een op de vijf respondenten de intentie om een andere opleiding te volgen of een tegenvallende opleiding de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen. Dit bewijst dat ook in
de groep van de meest kwetsbare schoolverlaters een mogelijk foutieve studiekeuze vaak aan
de basis van de actuele situatie ligt. Het begeleiden van scholieren bij het maken van studiekeuzes moet daarmee nogmaals worden gezien als een van de meest belangrijke hulpmiddelen
om voortijdig stoppen met de opleiding te voorkomen.
Als de belangrijkste reden om een opleiding voortijdig en ongediplomeerd te verlaten niet
alleen direct bij de opleiding of het onderwijsveld gezocht moet worden, waar zitten dan de
problemen van de latere opleidingsuitvallers? Tabel 4.4 laat zien dat verschillende persoonlijke problemen een relatief belangrijke rol spelen. Zo waren bij de vroege maar niet voortijdige
schoolverlaters in 42% van de gevallen persoonlijke problemen de aanleiding om met de
opleiding te stoppen. Aangezien deze groep gemiddeld ouder is, is het niet verrassend dat
hierbij kostenoverwegingen (11%) een relatief belangrijke rol hebben gespeeld. Opvallend bij
deze groep is wel dat in 14% van de gevallen de oorzaak bij gezondheidsklachten te zoeken
is. Dit is twee keer zo hoog als bij de groep houders van een startkwalificatie en de groep
voortijdige schoolverlaters. Voor de groep voortijdige schoolverlaters vormen privéproblemen
(problemen in de familie/relatie of bijvoorbeeld verslavingsproblemen) met 9% de meest
voorkomende reden om te stoppen binnen de categorie persoonlijke problemen. Daarnaast
spelen in deze groep financiële problemen (5%) en gezondheidsproblemen (7%) een relatief
belangrijke rol. Gemiddeld stopte dan ook bijna een op de vier respondenten die op het
moment van de enquête tot de groep voortijdige schoolverlaters behoort wegens persoonlijke problemen. Bij de groep houders van een startkwalificatie is dit zelfs een op de drie
respondenten. In deze groep zien we daarbij dat een viertal persoonlijke redenen (financiële
problemen, gezondheidsproblemen, privéproblemen en de zorg voor familie/kinderen dan
wel een zwangerschap) in 7% tot 9% van de gevallen de achterliggende oorzaak is.

61

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.6
Reden om met de opleiding te stoppen, opleidingsuitvaller versus scholier (%)
Opleiding
Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

Scholier
71
56
7
6
2
1

VSV
25
10
10
2
2
1

Startkwalificatie
43
14
10
7
8
3

VMNV
31
5
11
6
10
0

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren, schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

4
3
1

3
3
0

2
2
0

4
4
0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

3
3

0
0

1
1

4
4

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

14
2
3
0
6
2

23
5
7
2
9
1

32
8
7
9
7
2

42
11
14
6
11
0

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

3
3

16
16

11
11

10
10

Onbekend

5

32

11

9

Bron: SIS, 2007

Tot slot laat tabel 4.6 ook zien dat tussen de vier onderscheiden groepen redelijke verschillen
bestaan wat betreft de pullfactor arbeidsmarkt als reden om te stoppen. Verrassend is daarbij
dat ‘werken is leuker’ bij de jongere groep zonder startkwalificatie (VSV) een belangrijkere
rol speelt dan bij de oudere groep zonder startkwalificatie (VMNV). Is in de eerste groep 16%
van de respondenten destijds gestopt omdat ze werken leuker vinden, in de laatste groep is
dit bij een op de tien respondenten het geval.
Eerder in deze rapportage heeft al meerdere keren een tweetal indelingen van factoren dan
wel leerlingen centraal gestaan. Aan de ene kant was dit de indeling in risicoleerling versus
opstapper; aan de andere kant de indeling in beïnvloedbare versus niet-beïnvloedbare factoren.
Terugkerend op deze indelingen kunnen de resultaten van tabel 4.4 in figuur 4.3 en figuur 4.4
als volgt samengevat worden.12

12. Hierbij beperken we ons tot de groep respondenten waarvan de reden bekend is.

62

Waarom zijn ze gestopt?

Figuur 4.3
Aandeel respondenten per type voortijdig schoolverlater

al
Tot
a

V
VM
N

Sta
r

kw Ho
a li ud
fic er
ati
e

VS
V

Sch

oli
er

100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0

Verhinderden

Niet-kunner

Opstapper

Bron: SIS, 2007

In navolging van Eimers en Bekhuis (2006) zien we dat 56% van alle respondenten tot de
groep opstappers behoort, 39% tot de groep verhinderden en 5% tot de groep niet-kunners.
Kijken we nader naar de vier onderscheiden typen van respondenten, dan valt op dat hier
duidelijke verschillen naar voren komen. Zo is 69% van de scholieren te typeren als opstappers.
In de groep voortijdige schoolverlaters is dit 52%, in de groep houders van een startkwalificatie
39% en in de groep voortijdig maar niet te vroeg ‘slechts’ 27%. Dit betekent dat in de groep
scholieren en de groep voortijdige schoolverlaters de opstappers een meerderheid vormen. In
de groep voortijdige schoolverlaters is dit overigens een kleine meerderheid. In de groep
houders van een startkwalificatie en de groep voortijdige maar niet vroege schoolverlaters zijn
de opstappers in tegenstelling hiermee in de minderheid. Binnen de groep houders van een
startkwalificatie bestaat de meerderheidsgroep risicoleerlingen uit 53% verhinderden die door
verschillende redenen gehinderd worden om de opleiding te voltooien en 8% niet-kunners
bij wie het cognitieve vermogen tekort schoot om de opleiding succesvol af te maken. De
niet-kunners spelen in de groep vroege maar niet voortijdige schoolverlaters een iets kleinere rol
(6%), terwijl twee op de drie respondenten van hen tot de groep verhinderden behoort. Zoals
al is aangegeven, zijn de risicoleerlingen zowel in de groep scholieren als in de groep voortijdige
schoolverlaters in de minderheid. In de eerste groep is slechts 24% als verhinderde te typeren
en had 6% voor een opleidingsniveau gekozen dat achteraf te moeilijk was. In de groep voortijdige schoolverlaters zien we het relatief kleinste aandeel niet-kunners. Slechts 3% van hen is
gestopt omdat zij het niveau niet aankonden. 44% is echter gestopt omdat ze uit een of de
andere redenen gehinderd zijn.
Figuur 4.3 laat zien dat bij alle vier onderscheiden groepen een redelijk tot groot deel van de
redenen die de respondenten aangeven om te stoppen met de opleiding beïnvloedbaar is door
derden, en dan vooral door het onderwijsveld. Bij de groep scholieren is dit vanzelfsprekend
relatief gezien het meest voorkomend. Immers, zoals we in tabel 4.4 hebben laten zien, stopt
de duidelijke meerderheid in deze groep wegens een aanleiding die (direct) samenhangt met
de gevolgde opleiding dan wel met het onderwijsveld waarin de opleiding werd gevolgd.
Maar ook bij de andere groepen ongediplomeerde schoolverlaters zou een eerder ingrijpen
in rond 40 tot 50% van de gevallen het mislukken van de opleiding hebben kunnen voorkomen. Vanzelfsprekend komt hierbij het begeleiden en adviseren van de scholieren bij het

63

HOOFDSTUK 4

kiezen van een opleiding weer als topprioriteit naar voren. Daarnaast geldt bij een van de drie
voortijdige schoolverlaters dat de initiële invloed van het onderwijsveld niet direct mogelijk is
maar dat opvang van de scholier kan helpen om hem voor het onderwijs te behouden. Het
onderwijs heeft immers weinig invloed op eventuele gezondheidsklachten of bijvoorbeeld
financiële problemen, maar kan door aanpassingen in het lesrooster of helpen bij het zoeken
naar een geschiktere opleiding of bij het begeleiden naar instanties om escalatie van financiële
problemen te voorkomen de scholier in zijn moeilijke situatie ondersteunen. Deze opvang
lijkt nog meer van belang bij de groep vroege maar niet voortijdige schoolverlaters. Bij deze
groep geeft immers een op de twee respondenten aan gestopt te zijn wegens een reden die
voor opvang vatbaar is. Tot slot moet vastgesteld worden dat in een van de vier gevallen met
bekende reden in de groep voortijdige schoolverlaters de reden noch beïnvloedbaar, noch voor
opvang vatbaar is. Deze scholieren stoppen immers omdat ze werken leuker vinden. Hier zou
a) voorlichting over de kansen en vooral de gemiste kansen als gevolg van deze beslissing en
b) in het MBO bijvoorbeeld de mogelijkheid om van een opleiding in de beroepsopleidende
leerweg naar een vergelijkbare opleiding in de beroepsbegeleidende leerweg en daarmee de
optie om het praktijkdeel van de opleiding op te hogen, de scholier ertoe kunnen bewegen
om zijn keuze te heroverwegen.

NV
VM

V
VS

Sta
r

Sch

oli

er

100
90
80
70
60
%
50
40
30
20
10
0

kw Ho
ali ud
fic er
ati
e

Figuur 4.4
Aandeel respondenten met beïnvloedbare versus niet-beïnvloedbare voortijdige uitval

niet beïnvloedbaar en niet voor opvang vatbaar

niet beïnvloedbaar maar voor opvang vatbaar

direct beïnvloedbaar
Bron: SIS, 2007

4.7

Voortijdige schoolverlaters: een nadere analyse

In deze paragraaf gaan we nader in op de beleidsmatig meest relevante groep opleidingsuitvallers, namelijk de groep voortijdige schoolverlaters. Deze groep jongeren heeft immers de
opleiding zonder diploma verlaten en is op het moment van de enquête, zo’n 1,5 jaar na het
stoppen met de opleiding, noch in het bezit van een startkwalificatie, noch onderwijsvolgend.

64

Waarom zijn ze gestopt?

4.7.1 Gevolgde opleiding

Om te beginnen toont tabel 4.7 per laatst gevolgde opleiding van de voortijdige schoolverlaters nog een keer de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen. Bij een op de vier
voortijdige schoolverlaters houdt de aanleiding om te stoppen min of meer direct verband
met de gevolgde opleiding. Zoals eerder is besproken, betreft het daarbij vooral de intentie
om een andere opleiding te gaan volgen en het feit dat de gevolgde opleiding niet aan de
verwachtingen voldeed. Vooral de uitkomst dat in het AVO (23%) en het MBO-BOL (14%)
nogal een flink deel van de voortijdige schoolverlaters de intentie had om van opleiding
te wisselen is interessant. Van hen is namelijk tussen de 65% (AVO) en 71% (MBO-BOL
niveau 1/2), ondanks de intentie om van opleiding te wisselen, niet aan een andere opleiding
begonnen. De hoofdreden waarom men de intentie om van opleiding te wisselen niet heeft
geëffectueerd is dat men werken toch leuker vond. Een tweede groep potentiële opleidingswisselaars, de groep die aangeeft dat de opleiding niet aan de verwachtingen voldeed, heeft
in het MBO-BOL een aandeel van respectievelijk 12% (niveau 1/2) en 16% (niveau 3/4). Van
deze tweede groep vinden we overigens direct na het stoppen met de opleiding slechts een
marginaal deel (zo’n 2%) ten minste voor korte tijd terug in een andere opleiding. Begeleiding
van beide groepen ongediplomeerde schoolverlaters, zowel van degenen die aangeven van
opleiding te willen wisselen als degenen die in de oude opleiding teleurgesteld zijn, kan zeker
in het MBO een belangrijke impact hebben op het terugdringen van het aantal voortijdige
schoolverlaters. Daarnaast is deze groep ook vooraf beïnvloedbaar. Hierbij speelt de eerder
al aangegeven studiekeuzeproblematiek bij de overgang van het VMBO naar het MBO een
belangrijke rol. In tegenstelling tot het MBO-BOL zien we bij de voortijdige schoolverlaters
van het MBO-BBL deze problematiek veel minder terug. Van de MBO-BBL niveau 1/2 voortijdige schoolverlaters is 5% gestopt omdat ze een andere opleiding wilden volgen. Daarnaast is
nog eens 5% van de MBO-BBL niveau 1/2 respondenten gestopt omdat de opleiding niet aan de
verwachtingen voldeed. Bij de respondenten van het MBO-BBL niveau 3/4 was dit 3%.
Naast de twee bovengenoemde redenen geeft tabel 4.7 ook inzicht in een drietal andere
redenen die direct aan de opleiding gerelateerd zijn. Hierbij zien we dat vooral in het AVO
(14%), het VMBO (5%) en het MBO-BBL niveau 3/4 (7%) ten minste een op de twintig
voortijdige schoolverlaters te kennen geeft dat de gevolgde opleiding te moeilijk was om
met succes af te ronden. In hoeverre hier eerder ingrijpen en ondersteuning mogelijk was, is
moeilijk te zeggen. BBL-ers kennen daarnaast ook problemen op het werk die bijvoorbeeld
door ontslag tot het gedwongen verlaten van de opleiding leiden. Tot slot zien we dat het niet
kunnen vinden van een stageplek blijkbaar een marginaal probleem is.
Vooral voortijdige schoolverlaters van het voortgezet onderwijs en van de korte MBO-BOL
opleidingen geven nogal vaak te kennen dat zij wegens problemen met leraren of ander personeel gestopt zijn met de opleiding. Het gedrag van andere leerlingen (“pesterijen”) is daarentegen bij slechts één procent van de VMBO en de MBO-BOL niveau 1/2 voortijdige schoolverlaters de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen geweest. Hieruit kan niet
afgeleid worden dat pesterijen niet medeverantwoordelijk kunnen zijn voor het uiteindelijke
stoppen. In de vragenlijst is immers gevraagd naar de hoofdreden en niet naar de verschillende, misschien achterliggende redenen.

65

HOOFDSTUK 4

Tot zover samenvattend laat tabel 4.7 zien dat bij 28% van de voortijdige schoolverlaters de
belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen als ‘beïnvloedbaar’ getypeerd kan worden.
Binnen de groep voortijdige schoolverlaters die ongediplomeerd een opleiding in het AVO
heeft verlaten is dit zelfs bij 44% van de respondenten het geval. In het MBO-BOL (niveau
1/2: 34%; niveau 3/4: 35%) is het bij net iets meer dan 1 op de 3 respondenten het geval, en bij
de respondenten van het VMBO (23%) bij iets minder dan 1 op de 4 respondenten. Bij de
voortijdige schoolverlaters van het MBO-BBL vinden we relatief gezien het minst vaak direct
beïnvloedbare redenen. Hier geeft 18% (niveau 1/2) dan wel 16% (niveau 3/4) als hoofdreden
om met de opleiding te stoppen een reden aan die direct beïnvloedbaar is door het onderwijsveld of het werkveld waar zij als leerling werkzaam zijn.
Tabel 4.7
Belangrijkste reden om te stoppen: voortijdige schoolverlaters naar gevolgde opleiding (%)

AVO

VMBO

MBO-BOL
1/2

MBO-BOL
3/4

MBO-BBL
1/2

MBO-BBL
3/4

Totaal

Opleiding
Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

37
23
0
14
0
0

16
8
3
5
0
0

28
14
12
0
1
1

34
14
16
2
1
1

16
5
5
0
4
2

13
0
3
7
3
0

25
10
10
2
2
1

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren, schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

7
7
0

7
6
1

6
5
1

1
1
0

2
2
0

3
3
0

3
3
0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

0
0

4
4

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

23
0
1
0
22
0

24
3
4
1
13
3

27
6
9
2
9
1

22
6
4
2
7
1

26
4
9
2
7
4

20
3
7
0
10
0

23
5
7
2
9
1

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

14
14

16
16

15
15

14
14

27
27

7
7

16
16

Onbekend

19

33

24

31

29

57

32

Bron: SIS, 2007

De tweede groep redenen omvat de redenen die niet direct beïnvloedbaar zijn, maar die wel
voor opvang vatbaar zijn. Tabel 4.7 laat zien dat bij 4% van de VMBO respondenten een
verhuizing de aanleiding is voor het stoppen met de opleiding. Dit is nogal verrassend aangezien deze scholieren leerplichtig zijn. Hulp bij het wisselen van de school op het moment
van verhuizing kan hier een uitkomst zijn. Daarnaast vormen persoonlijke problemen in alle

66

Waarom zijn ze gestopt?

onderwijstypen bij ongeveer een op de vier respondenten de hoofdoorzaak om te stoppen.
Financiële problemen komen daarbij relatief vaker voor bij de voortijdige schoolverlaters van
het MBO-BOL. Hier kan aan de ene kant de gemiddeld iets hogere leeftijd dan bij het voortgezet onderwijs een rol spelen en anderzijds het hogere percentage allochtone respondenten
in vergelijking met het MBO-BBL. Op dit tweede aspect - verschillen tussen allochtone en
autochtone voortijdige schoolverlaters - zijn we eerder in dit hoofdstuk in een meer algemene
discussie ingegaan (zie paragraaf 4.5), en zullen we later in dit hoofdstuk terugkomen. Naast
financiële problemen spelen vooral gezondheidsproblemen en privéproblemen een relatief
belangrijke rol. Privéproblemen komen relatief vaker voor in het voortgezet onderwijs. 22%
van de respondenten van het AVO en 13% van de respondenten van het VMBO geeft immers
te kennen dat privéproblemen (bijvoorbeeld verslaving of relatieproblemen) de hoofdoorzaak
was. In het MBO is dit bij maximaal 10% (MBO-BBL niveau 3/4) het geval. Wel zien we in
het MBO, met uitzondering van de groep respondenten van het MBO-BOL niveau 3/4, dat
relatief veel respondenten gezondheidsklachten noemen als aanleiding om met de opleiding
te stoppen. Zo stopt bijna een op de tien respondenten van een korte (niveau 1/2) opleiding
in het MBO wegens gezondheidsproblemen.
Een vaak gehoord argument is dat ‘groenpluk’ een belangrijke oorzaak van het voortijdig
schoolverlaten is. Dit speelt vooral bij de respondenten van het MBO-BBL niveau 1/2 een
rol. Van hen geeft namelijk 27% aan dat zij gestopt zijn omdat ze werken leuker vonden.
Bij alle andere onderscheiden onderwijstypen is maximaal 16% (VMBO) van de ongediplomeerden voortijdig gestopt omdat men liever wilde gaan werken. De pullfactor arbeidsmarkt
is daarmee relatief minder belangrijk dan de gevolgde opleiding of persoonlijke problemen. Het
is wel interessant om nog kort stil te staan bij de pullfactor arbeidsmarkt. Het aantal respondenten laat namelijk voor de groep voortijdige schoolverlaters van het VMBO en MBO nog
een aantal nadere analyses toe.
Zo komt in het VMBO naar voren dat er een duidelijk verschil is in de aantrekkingskracht
van de arbeidsmarkt tussen de ex-leerlingen van de theoretische/gemengde leerweg, de basisberoepsgerichte leerweg en de kaderberoepsgerichte leerweg. Onder de voortijdige schoolverlaters van de theoretische/gemengde leerweg zegt ‘slechts’ 4% gestopt te zijn omdat ze
werken leuker vonden.13 In de groep die de basisberoepsgerichte leerweg volgde, stopten bijna
vier keer (15%) zoveel respondenten om deze reden, en in de groep die de kaderberoepsgerichte leerweg volgde zijn het zelfs 28% Aanleiding hiervoor kan zijn dat de beroepsgerichte
leerwegen (basis- en kaderberoepsgerichte leerweg) de overstap naar de arbeidsmarkt niet
alleen aantrekkelijker maar ook makkelijker maken. De data laten daarnaast voor de respondenten van het VMBO die de kader- of de basisberoepsgerichte leerweg hebben gevolgd
ook uitspraken over een aantal opleidingssectoren (techniek, economie en gezondheidszorg)
toe. Zowel respondenten van de sector techniek (20%) als de sector gezondheidszorg (18%)
noemen relatief vaker de pullfactor arbeidsmarkt als reden om met de opleiding te stoppen
dan respondenten van de sector economie (12%). Terwijl het verschil tussen de sectoren techniek en economie daarbij in lijn is met de arbeidsmarktperspectieven van schoolverlaters van
deze twee sectoren, kan dit niet als verklaring gebruikt worden voor het relatief hoge percentage respondenten die een opleiding in de VMBO sector gezondheidszorg hebben gevolgd
en hiermee vanwege het aanvaarden van werk voortijdig zijn gestopt. De werkloosheid onder
13. Reden nummer 1 om met de opleiding te stoppen in deze groep zijn privéproblemen (25%), gevolgd door
verhuizing (7%) en gezondheidsproblemen (7%).

67

HOOFDSTUK 4

gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO gezondheidszorg is immers iets hoger dan de
werkloosheid onder gediplomeerde schoolverlaters uit de sector economie (zie ROA, 2008).
In het MBO-BOL vinden we een vergelijkbaar beeld als in het VMBO wat betreft de
aanleiding ‘werken is leuker’ bij respondenten van de sectoren techniek, economie en gezondheidszorg. Zo kent de sector techniek met 24% het hoogste percentage respondenten dat als
oorzaak de aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt te kennen geeft. Bij de respondenten
van de sector economie is dit 12% en bij de sector gezondheidszorg 19%. Ook hier kan het
hogere percentage in de sector gezondheidszorg niet verklaard worden door betere arbeidsmarktperspectieven van deze groep, terwijl het hoge percentage die een opleiding in de sector
techniek heeft gevolgd wel in lijn is met de uitstekende arbeidsmarktperspectieven van technisch geschoolde leerlingen. Vergelijken we de cijfers van het MBO-BOL met die van het
MBO-BBL, dan komt vooral één verschil naar voren: van de voortijdige schoolverlaters van
het MBO-BBL die een opleiding in de gezondheidszorg hebben gevolgd, geeft ‘slechts’ 5% als
reden ‘werken is leuker’ aan. Ter vergelijking, in de sector techniek is dit 29% en in de sector
economie 21%.
Naast eventuele verschillen in de redenen om met de opleiding te stoppen op basis van de
gevolgde opleiding, is het uit beleidsmatig oogpunt interessant om ook eventuele verschillen
tussen jongens en meisjes en tussen autochtonen en allochtonen aan het licht te brengen.
4.7.2 Etniciteit en geslacht

Zoals eerder in deze rapportage presenteren we de resultaten voor jongens en meisjes en voor
autochtonen en allochtonen niet apart maar direct als combinatie (zie tabel 4.8). Hiermee is
het mogelijk om eventuele verschillen op basis van geslacht dan wel etniciteit, maar ook eventuele verschillen binnen een bepaald geslacht of binnen bijvoorbeeld de groep autochtonen in
kaart te brengen. We beperken de discussie hierbij tot de opvallende verschillen.
Een eerste duidelijk verschil komt bij de antwoordcategorie ‘het niveau was te moeilijk’ naar
voren. In vergelijking met de andere drie onderscheiden groepen zien we dat autochtone
vrouwen relatief vaak dit antwoord geven. Zo stopte 5% van de autochtone vrouwen wegens
het te hoge niveau van de opleiding, tegen 1% van de autochtone en allochtone mannen, en
zelfs geen enkele respondent bij de allochtone vrouwen. Daarnaast valt in de groep beïnvloedbare redenen op dat mannen, en dan vooral allochtone mannen, duidelijk vaker aangeven
dat zij problemen met leraren/schoolleiding hadden en daarom stopten. Bij de allochtone
mannen is dit bij 7% van de respondenten het geval maar ook bij de autochtone mannen
komt dit met 4% duidelijk vaker voor dan bij de vrouwen.
In de groep persoonlijke problemen vinden we een tweetal redenen die relatief vaker bij
vrouwen dan bij mannen voorkomen. Gezondheidsklachten vormen daarbij met 12% onder
autochtone vrouwen de individueel hoogst scorende reden. Hoewel deze reden bij allochtone
vrouwen duidelijk minder vaak voorkomt (5%), zien we ook hier dat allochtone vrouwen
gezondheidsklachten vaker als oorzaak melden dan allochtone mannen. Niet verrassend
vinden we verder dat vrouwen vaker dan mannen de reden ‘zorg voor familie en kinderen of
zwangerschap’ vermelden. Overigens manifesteert zich bij deze reden een duidelijk verschil
tussen autochtone en allochtone vrouwen. Van de autochtone vrouwen meldt 2% wegens

68

Waarom zijn ze gestopt?

de zorg voor familie/kinderen of wegens zwangerschap gestopt te zijn, en van de allochtone
vrouwen 9%. Graag verwijzen we hierbij naar onze eerdere discussie waarin we aangaven
dat een eventueel verschil in geboortecijfer tussen autochtone en allochtone tieners hiervoor
geen volledige verklaring kan bieden. Veranderingen in de situatie door zwangerschap of
kind(eren) veroorzaken in de groep allochtone tieners blijkbaar grotere of andere problemen,
die uiteindelijk eerder tot het stoppen met het onderwijs leiden, dan in de groep autochtone
tieners. Daarnaast zien we een resultaat terugkomen dat we al eerder (zie tabel 4.2) voor
de hele groep ongediplomeerde schoolverlaters hebben gevonden. Ook in de groep voortijdige schoolverlaters lijken financiële problemen onder allochtone jongeren een relatief groter
probleem te zijn dan onder autochtone jongeren. Stopt bij de autochtone jongeren 5% van de
meisjes en 2% van de jongens wegens financiële problemen, in de groep allochtone jongeren
is dit bij 9% van de jongens en zelfs 10% van de meisjes het geval.
Tabel 4.8
Belangrijkste reden om te stoppen: voortijdige schoolverlaters naar geslacht/etniciteit (%)
Autochtone man
24

Autochtone vrouw
30

Andere opleiding
Opleiding voldeed niet aan verwachting
Gezakt, te moeilijk
Werk of stage problemen
Kon geen stageplek vinden

9
10
1
3
1

11
11
5
1
2

12
9
1
0
0

11
12
0
2
0

10
10
2
2
1

Onderwijsomgeving
Problemen met leraren, schoolleiding
Gedrag andere leerlingen

5
4
1

1
1
0

7
7
0

1
1
0

3
3
0

Regionale Mobiliteit
Verhuizing

0
0

0
0

0
0

1
1

0
0

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Gezondheid
Zorg voor familie, kinderen of zwanger
Privé problemen
Gedragsproblemen

17
2
5
0
8
2

29
5
12
2
9
1

23
9
0
0
12
2

32
10
5
9
8
0

23
5
7
2
9
1

Pullfactor arbeidsmarkt
Werk is leuker

27
27

10
10

11
11

4
4

16
16

Onbekend

27

30

37

37

32

Opleiding

Allochtone man Allochtone vrouw
22
25

Totaal
25

Bron: SIS, 2007

Tot slot geeft tabel 4.8 nog eens aan dat de pullfactor arbeidsmarkt nogal verschilt tussen
verschillende groepen voortijdige schoolverlaters. Een op de vier autochtone jongens geeft te
kennen dat hij stopte omdat werken leuker is. Dit is relatief gezien bijna drie keer zo vaak als

69

HOOFDSTUK 4

in de groep autochtone vrouwen en de groep allochtone mannen en zelfs zo’n acht keer zo
vaak als in de groep allochtone vrouwen.
4.8

Conclusie

In dit hoofdstuk heeft de vraag naar de belangrijkste reden om voortijdig te stoppen met de
opleiding centraal gestaan. Onze resultaten hebben daarbij zowel voor de totale populatie als
voor de onderscheiden groepen van respondenten een aantal belangrijke bevindingen naar
voren gebracht. In deze conclusie zullen we deze bevindingen kort samenvatten, hun potentiële invloed op het te voeren beleid bespreken en stilstaan bij enkele tekortkomingen van het
onderzoek. We doen dit eerst voor de totale populatie van ongediplomeerde schoolverlaters
en daarna specifiek voor de groep die op het moment van de enquête aangeduid wordt als
voortijdige schoolverlaters.
Totale populatie ongediplomeerde schoolverlaters
●

●

●

●

●

●
●

Bij iets meer dan een op de vier respondenten is een foute studiekeuze verantwoordelijk
voor het voortijdig stoppen met de opleiding.
Opleidingen die door scholieren als uitdagend gezien worden, die pittige examens
kennen en waar scholieren tevreden zijn met de docenten en de examens kennen
aanzienlijk minder uitval die gerelateerd is aan een foute studiekeuze.
Bij ongeveer een op de twee respondenten is de oorzaak direct gerelateerd aan de opleiding, dan wel het onderwijsveld. Deze oorzaken zijn (direct) door het onderwijsveld te
beïnvloeden.
De pullfactor arbeidsmarkt (‘groenpluk’) is, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht,
bij slechts een op de tien ongediplomeerde schoolverlaters de belangrijkste reden.
Groenpluk komt daarbij vaker voor bij opleidingen die dichter bij een beroep staan.
Groenpluk komt relatief gezien duidelijk vaker voor bij autochtone jongens dan bij
allochtone jongens of bij meisjes.
Allochtone jongens en meisjes kennen relatief gezien vaker financiële problemen die
hen tot stoppen met de opleiding dwingen.
Meisjes hebben relatief vaker problemen met hun gezondheid dan jongens
Vooral onder allochtone meisjes is de combinatie zorg voor familie/kinderen of zwangerschap met opleiding te zwaar.

Voortijdige schoolverlaters
●

70

10% van de voortijdige schoolverlaters heeft op het moment van stoppen de intentie
om van opleiding te wisselen. Nog eens 10% stopt omdat de opleiding niet aan de
verwachtingen voldeed. Een achteraf gezien verkeerde studiekeuze is daarmee ook in
de groep voortijdige schoolverlaters een van de meest belangrijke oorzaken om met
de opleiding te stoppen. Daarnaast spelen in 5% van de gevallen andere direct aan
de opleiding gerelateerde oorzaken een rol, en is de onderwijsomgeving in 3% van de
gevallen de belangrijkste reden om te stoppen. In 28% van de gevallen was hiermee de
belangrijkste reden direct beïnvloedbaar door het onderwijsveld in het algemeen dan
wel de school/werkomgeving in het bijzonder.

Waarom zijn ze gestopt?

●

●

Vooral bij allochtone voortijdige schoolverlaters van het MBO-BOL vinden we financiële problemen als reden om te stoppen.
Evenals bij de hele groep ongediplomeerde schoolverlaters is ook bij de groep voortijdige schoolverlaters groenpluk vooral op autochtone mannen van toepassing. Overigens
speelt groenpluk in het MBO relatief gezien geen grotere rol dan in het AVO of het
VMBO.

Aanbevelingen
●

●

De resultaten laten duidelijk zien dat een omvangrijk deel van zowel de ongediplomeerde uitstroom uit een opleiding, als het voortijdig verlaten van het onderwijs door
een goede begeleiding van scholieren bij hun studiekeuze beïnvloedbaar is. Naast een
ex-ante interventie bij het kiezen van de goede opleiding (zeker op het moment van
de overgang van VMBO naar MBO), dient het onderwijsveld ook ex-post (dat wil
zeggen op het moment dat een foute studiekeuze al gemaakt is en de scholier dreigt de
opleiding te verlaten) ondersteuning te bieden bij de overstap naar een andere, beter
geschikte opleiding.
Maatregelen om het ongediplomeerd verlaten van de opleiding dan wel het voortijdig
verlaten van het onderwijs tegen te gaan, dienen rekening te houden met het feit dat
het voortijdig stoppen met de opleiding deels een duidelijke geslachts- en etniciteitscomponent kent:
●
Groenpluk in de zin dat aan scholieren een functie op de arbeidsmarkt aangeboden wordt en deze ‘werken leuker vinden’ en daarom met de opleiding stoppen,
kent bijvoorbeeld een sterke geslachts- en etniciteitscomponent. Maatregelen om
groenpluk tegen te gaan dienen er rekening mee te houden dat vooral autochtone
jongeren de overstap naar de arbeidsmarkt aantrekkelijk vinden.
●
Financiële problemen kennen een duidelijke etniciteitscomponent. Directe
financiële ondersteuning, dan wel helpen bij financiële moeilijkheden door het
verstrekken van belangrijke informatie over mogelijke subsidieregelingen voor
scholieren, zal in de groep allochtone jongeren een relatief sterkere impact hebben
dan in de groep autochtone jongeren.
●
Gezondheidsklachten kennen een duidelijke geslachtscomponent. Zo dient de
opvang bij gezondheidsklachten vooral op de problemen van meisjes te worden
toegespitst.
●
De combinatie van een opleiding volgen met zorg voor familie/kinderen dan wel
zwangerschap kent een duidelijke geslachts- en etniciteitscomponent. Hoewel
het geboortecijfer onder allochtone tienermeisjes de laatste jaren sterk naar dat
van autochtone meisjes is toegegroeid, stoppen relatief gezien aanzienlijk meer
allochtone meisjes wegens de zorg voor familie/kinderen dan wel wegens een
zwangerschap. Opvang dient daarom rekening te houden met eventuele culturele
verschillen in consequenties van zwangerschap of verschillen in familierelaties.

Tekortkomingen onderzoek
●

Ondanks het feit dat de opzet van de vragenlijst het toelaat om een duidelijk antwoord
te krijgen op de vraag naar de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen, schiet
de gebruikte vraagstelling op een belangrijk aspect tekort. Zoals we in deze rapportage

71

HOOFDSTUK 4

●

72

immers al eerder hebben vermeld, is het vaak een combinatie van redenen die tot de, al
dan niet gedwongen, keuze leidt om met de opleiding te stoppen. Naast de vraag naar
de belangrijkste reden om met de opleiding te stoppen, zal toekomstig onderzoek ook
de mogelijkheid moeten bieden om een combinatie van redenen aan te geven.
Ondanks het feit dat de vragenlijst de optie bood om bij de antwoordcategorie ”anders,
namelijk: …” de belangrijkste reden in eigen woorden in te vullen, heeft 17% van de
respondenten daar geen gebruik van gemaakt. Dit komt relatief vaker voor bij de meest
kwetsbare jongeren, namelijk degenen die op het moment van de enquête als voortijdige schoolverlaters dienen te worden aangemerkt. Toekomstig onderzoek dient naar
opties te zoeken die het ‘leeglaten’ voorkomen van het antwoord op de vraag waarom
men met de opleiding is gestopt.

5
5.1

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

Introductie

Stoppen met de opleiding is de eerste keuze. Beginnen met een andere activiteit is de tweede
keuze. Voor veel scholieren die met de opleiding stoppen, bepaalt de aanleiding voor de
eerste keuze nog niet de uitkomst van de tweede keuze. In slechts drie van de onderscheiden
gevallen lijkt de reden om met de opleiding te stoppen immers een directe voorspeller voor
de uitkomst van de tweede keuze te zijn. Jongeren die stoppen omdat zij een andere opleiding
willen gaan volgen, hebben de intentie in het onderwijs te blijven. Jongeren die financiële
problemen kennen en jongeren die werken leuker vinden, zullen in het tweede keuzemoment
een voorkeur voor de arbeidsmarkt hebben. In hoeverre de intentie van deze groep jongeren
ook werkelijkheid wordt, is daarmee een van de centrale vragen in dit hoofdstuk. Maar
zeker net zo relevant is de vraag wat de jongeren gaan doen die deze intentie niet hebben:
jongeren die stoppen omdat de opleiding niet aan de verwachtingen voldeed of jongeren die
gezondheidsklachten of privéproblemen kennen. Gaan zij van opleiding wisselen, en in deze
rapportage de naam opleidingswisselaars ontvangen, of verlaten zij (tijdelijk) het onderwijs en
worden zij opleidingsstakers.
In dit hoofdstuk staan we stil bij de vraag wat de jongeren gaan doen direct nadat zij met de
opleiding gestopt zijn. We doen dit in eerste instantie (paragraaf 5.2) door de situatie direct na
het stoppen voor de totale groep ongediplomeerde respondenten in kaart te brengen. Zoals
al in hoofdstuk 3 is gepresenteerd, kan op basis van de activiteit direct na het stoppen onderscheid gemaakt worden tussen de opleidingswisselaar en de opleidingsstaker. In het tweede
gedeelte van paragraaf 5.2 staan we in meer detail stil bij deze twee groepen respondenten.
In paragraaf 5.3 gaan we in op een tweetal vragen met betrekking tot de groep opleidingswisselaars: ‘welke opleiding gaan zij volgen?’ en ‘hoe succesvol zijn ze in de nieuwe opleiding’.
In paragraaf 5.4 staan we stil bij de groep opleidingsstakers. We analyseren de redenen van de
opleidingsstakers om niet voor een andere opleiding te kiezen. Gezien de beleidsmatige relevantie gaan we daarbij apart in op de groep opleidingsstakers die op het enquêtemoment als
voortijdige schoolverlaters dienen aangemerkt te worden. Tot slot vatten we de belangrijkste
punten van dit hoofdstuk in paragraaf 5.5 samen, en bestuderen hun potentiële invloed op
het beleid.
5.2

Situatie direct na het verlaten van de opleiding

Gestopt met de opleiding, maar wat nu? In hoofdstuk 4 is naar voren gekomen dat slechts
een deel van de respondenten op het moment dat zij de keuze maakten om te stoppen een
duidelijke intentie hadden om of een andere opleiding te gaan volgen of om te gaan werken.

73

HOOFDSTUK 5

De overgrote meerderheid stopte zonder deze directe intentie. Wat hun bestemming na het
stoppen met de opleiding was, staat daarom centraal in dit hoofdstuk.
De opzet van het onderzoek, het benaderen van ongediplomeerde schoolverlaters ongeveer
1,5 jaar na het stoppen met de opleiding, geeft ons de mogelijkheid om de schoolverlater
retrospectief een aantal vragen te stellen met betrekking tot de situatie direct na het stoppen
met de opleiding. De verstreken tijd tussen het stoppen en het moment van enquêtering is
voor de respondent immers te overzien. In de vragenlijst is dan ook expliciet aan de respondent gevraagd om aan te geven wat hij of zij direct na het verlaten van de opleiding is gaan
doen. Vergelijkbaar met de vraag betreffende de reden om met de opleiding te stoppen, is
ook hier ervoor gekozen om a) een aantal vaste antwoordcategorieën te bieden en b) de optie
open te laten voor de respondent om in zijn/haar eigen woorden de activiteit te beschrijven.
Indien de respondent voor de optie ‘ anders, namelijk ..’ heeft gekozen, zijn de antwoorden
individueel bekeken om, indien mogelijk, een aantal homogene activiteitsgroepen te creëren.
Dit heeft uiteindelijk ertoe geleid dat we in deze rapportage de volgende groepen van activiteiten/bestemmingen onderscheiden:
●
●
●
●
●
●
●

direct begonnen met nieuwe opleiding
niet direct maar in het nieuwe schooljaar begonnen met andere opleiding
ik ben gaan werken
ik ben het leger ingegaan
thuis (ziek, zwanger, zorg voor familie, werkloos, ‘niets doen’)
avondopleiding/cursus
(hulp)instelling (psychiatrische kliniek, gevangenis, training-/werkproject via hulpinstelling etc.)

Tabel 5.1 laat per onderscheiden opleidingstype de activiteit direct na het stoppen met de
opleiding zien.
Zoals eerder werd vermeld, is ongeveer een op de drie ongediplomeerde respondenten direct,
dan wel in het eerstvolgende schooljaar met een andere opleiding begonnen. In het voortgezet onderwijs is dit percentage daarbij duidelijk hoger. Zo geeft 79% van de AVO respondenten en 70% van de VMBO respondenten te kennen met een andere opleiding begonnen
te zijn. In het MBO is dit, met uitzondering van de respondenten van het MBO-BOL niveau
3/4, maximaal een op de vijf respondenten. Het MBO-BBL kent daarbij het laagste percentage respondenten die met een nieuwe opleiding zijn begonnen. Van de MBO-BBL niveau
1/2 respondenten is slechts 7% direct en 4% in het eerstvolgende studiejaar met een andere
opleiding gestart.
Als een op de drie respondenten in het onderwijs is gebleven, betekent dit dat er op elke
respondent die van opleiding wisselde twee respondenten zijn die het onderwijs ten minste
tijdelijk hebben verlaten. De vraag is dan natuurlijk wat hun activiteit direct na het stoppen
met de opleiding was. Tabel 5.1 laat zien dat een op de twee respondenten direct begon
te werken. Van de MBO-BBL respondenten, de gemiddeld oudste groep onder de respondenten, zijn het zelfs twee op de drie die direct begonnen te werken na het stoppen met de
opleiding. Maar ook bij de VMBO respondenten, de gemiddeld jongste groep, is dit een op
de vijf.

74

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

Tabel 5.1
Activiteit na het stoppen met de opleiding (%)
Direct begonnen met andere opleiding
In het nieuwe schooljaar begonnen
Ik ben gaan werken
Ik ben het leger ingegaan
Avondopleiding, cursus
Thuis
Hulpinstelling
Totaal

AVO
52
27
14
2
1
1
4
100

VMBO
50
20
21
1
0
6
4
100

BOL 1/2
13
7
58
2
2
16
3
100

BOL 3/4
28
17
44
2
1
7
1
100

BBL 1/2
7
4
65
1
1
20
2
100

BBL 3/4
10
4
68
0
4
15
0
100

Totaal
23
12
50
1
2
11
2
100

Bron: SIS, 2007

De resultaten in tabel 5.1 laten verder zien dat slechts een marginaal percentage van de ongediplomeerde schoolverlaters zich bij het leger meldt (1%), als hoofdactiviteit het volgen van
een avondopleiding/cursus aangeeft (2%) of in een hulpinstelling zit (2%). Verschillen tussen
respondenten op basis van het laatst gevolgde onderwijs vinden we hierbij hoofdzakelijk met
betrekking tot de laatste bestemming. Hoewel ook hier het aandeel respondenten nog altijd
kleiner is dan 5%, vinden we bij de respondenten die het AVO, het VMBO of het MBOBOL niveau 1/2 zonder diploma hebben verlaten toch een relatief groter percentage dat door
een hulpinstelling al dan niet gedwongen geholpen wordt. Tot slot staan we nog stil bij de
bestemming ‘thuis’. Ofschoon ‘thuis’ een breed begrip is, hebben we hierboven duidelijk
gemaakt dat het hierbij om een groep jongeren gaat, die momenteel noch in het onderwijs,
noch op de arbeidsmarkt bezig is. Deze groep jongeren is het meest kwetsbaar aangezien
deze tijdelijke ‘inactiviteit’ tot gevolg kan hebben dat a) de motivatie om terug te keren
in het onderwijs afneemt en/of b) de kansen op een geslaagde entree op de arbeidsmarkt
afnemen. Gemiddeld behoort net iets meer dan een op de tien respondenten tot deze groep.
Nader onderzoek laat overigens zien dat het percentage ongeveer twee keer zo hoog ligt bij de
vrouwelijke respondenten (15%) dan bij de mannen (7%), en dat binnen de groep vrouwen
de allochtone vrouwen (22%) een duidelijk hogere kans hebben om als bestemming ‘thuis’ te
hebben dan autochtone vrouwen (12%). Naast deze verschillen op basis van geslacht en etniciteit vinden we ook relatief grote verschillen tussen respondenten afkomstig van de onderscheiden onderwijstypen. Zo vinden we dat 20% van de MBO-BBL niveau 1/2 respondenten
tot deze groep behoort, en bij het MBO-BBL niveau 3/4 nog steeds 15%. Daarnaast zien we
dat ook 16% van de respondenten van het MBO-BOL niveau 1/2 thuis als eerste bestemming
na het stoppen met de opleiding heeft.
Op basis van de resultaten van tabel 5.1 is de eerder in hoofdstuk 3 gepresenteerde typologie
van opleidingswisselaars en opleidingsstakers gebaseerd. Respondenten die aangaven of direct
begonnen te zijn met een nieuwe opleiding, of niet direct, maar in het nieuwe schooljaar begonnen
te zijn met een andere opleiding, zijn de opleidingswisselaars. Respondenten die een van de
andere activiteiten aangaven, zijn als opleidingsstakers aangemerkt. Hierbij is een aantal kanttekeningen nodig. Immers, schoolverlaters die als bestemming het leger aangaven, volgen
in de meeste gevallen een opleiding in het leger. Omdat op basis van de antwoorden van de
respondenten geen duidelijkheid over het al dan niet volgen van een kwalificerende opleiding
in het leger kan worden gemaakt, worden zij als opleidingsstakers en niet als opleidingswisselaars aangemerkt. Dit geldt ook voor de kleine groep respondenten die aangaven een avond-

75

HOOFDSTUK 5

opleiding/cursus te volgen. Ook hier is een verder onderscheid tussen bijvoorbeeld een korte
computercursus en het volgen van een beroepsopleiding op basis van de data niet mogelijk.
Het percentage opleidingswisselaars in de groep respondenten varieert hiermee tussen 11%
(MBO-BBL niveau 1/2) en 79% (AVO). Gemiddeld is 35% opleidingswisselaar. Nader onderzoek laat zien dat er in de verhouding opleidingswisselaars versus opleidingsstakers geen relevant verschil tussen mannen en vrouwen naar voren komt, maar dat autochtone jongeren iets
vaker dan allochtone jongeren tot de opleidingswisselaars behoren.
In hoofdstuk 4 is al kort ingegaan op de vraag of er verschillen tussen opleidingswisselaars en
opleidingsstakers zijn in de aanleiding om met de opleiding te stoppen. Hierbij hebben we
al opgemerkt dat bij de groep opleidingswisselaars met stip als reden nummer 1 de intentie
om met een andere opleiding te gaan beginnen staat. Een verdergaande interessante vraag is
nu in hoeverre de activiteit direct na het stoppen (tabel 5.1) samenhangt met de reden om
met de opleiding te stoppen. Immers, de ernst van de situatie na het stoppen met de opleiding verschilt nogal sterk tussen bijvoorbeeld de groep jongeren die werkzaam is en de groep
jongeren die als bestemming bijvoorbeeld ‘ thuis’ heeft. Redenen die een voorspeller zijn voor
bijvoorbeeld inactiviteit dienen dan ook met prioriteit erkend te worden. Tabel 5.2 toont
daarom per reden om met de opleiding te stoppen de bestemming van de respondent direct
nadat hij of zij met de opleiding gestopt is. Voor een tweetal redenen, namelijk ‘kon geen
stageplek vinden’ en ‘problemen met medeleerlingen’, is het aantal respondenten te klein om
hiervoor betrouwbare cijfers te presenteren.
Voor een tweetal redenen om met de opleiding te stoppen, namelijk ‘ik wilde een andere
opleiding gaan volgen’ en ‘werken is leuker’, laten de resultaten in tabel 5.2 ook zien in
hoeverre er een discrepantie is tussen de intentie en de uitkomst.
Iets meer dan een op de twee respondenten (53%) die een andere opleiding wilden gaan
volgen, begon direct na het stoppen met deze opleiding, terwijl 24% van hen in het eerstvolgende schooljaar is begonnen. Daarnaast is 2% van de respondenten die van opleiding
wilden wisselen het leger ingegaan en heeft hoogstwaarschijnlijk daar de gewenste opleiding
gevonden. Hoewel hiermee bij 79% van de respondenten de intentie en uitkomst gelijk is,
betekent dit resultaat ook dat in een op de vijf gevallen er een discrepantie is. Deze groep
ongediplomeerde schoolverlaters is beleidsmatig van groot belang. Goede begeleiding van
deze groep bij de overgang naar de gewenste opleiding zal hen immers kunnen helpen om
deze intentie ook werkelijkheid te laten worden. Nader onderzoek laat overigens zien dat de
discrepantie het kleinst is bij de respondenten van het voortgezet onderwijs. Zo is ongeveer
een op de negen respondenten van het voortgezet onderwijs ook daadwerkelijk gestart met
een andere opleiding. In tegenstelling hiermee is dit bij de respondenten van het MBO-BOL
niveau 1/2 in slechts 55% van de gevallen gebeurd. Ook in de groep allochtone mannen is
de discrepantie boven het gemiddelde. Van de allochtone mannen die van opleiding wilden
gaan wisselen, is namelijk iets minder dan 60% ook daadwerkelijk met een nieuwe opleiding
begonnen. De resultaten laten hiermee zien dat bepaalde groepen jongeren die voortijdig
met een opleiding willen stoppen, ondanks hun intentie om een andere opleiding te gaan
volgen, het risico lopen dat zij het onderwijs ten minste tijdelijk verlaten en naar de arbeidsmarkt gaan. Dit risico zal natuurlijk hoger zijn indien de overstap tussen twee opleidingen
een bepaalde wachtperiode vereist, iets wat vaker het geval is tenzij scholieren met de oude
opleiding of direct aan het begin van het schooljaar of aan het einde hiervan stoppen.
76

7

11
70

1

2
7
3
100

53

24
17

2

1
2
0
100

Opleiding
voldeed
niet aan
verwachting

X: Te weinig aantallen voor verdere uitsplitsing

Direct begonnen
met opleiding
In het nieuwe jaar
met opleiding
begonnen
Ik ben gaan werken
Ik ben het leger
ingegaan
Avondopleiding/
cursus
Thuis
Hulpinstelling
Totaal

Andere
opleiding

0
3
0
100

0

17
55

25

Gezakt, te
moeilijk

0
21
6
100

3

5
55

10

Werk of
stage
problemen

X
X
X
1x

X

X
X

X

Kon geen
stageplek
vinden

Tabel 5.2
Activiteit na het stoppen met de opleiding naar reden om te stoppen (%)

5
7
2
100

3

11
54

19

Problemen
met leraren,
schoolleiding

X
X
X
X

X

X
X

X

Gedrag
andere
leerlingen

3
32
0
100

0

9
22

34

Verhuizing

0
0
2
100

0

1
97

0

Financiële
problemen

3
29
4
100

0

10
50

5

Gezondheid

0
55
0
100

0

5
36

5

Zorg voor
familie,
kinderen of
zwanger

0
15
2
100

0

9
58

6

Privé
problemen

0
15
14
100

0

1
60

10

Gedragsproblemen

0
2
0
100

2

1
92

3

Werk is
leuker

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

77

HOOFDSTUK 5

Een tweede groep respondenten met een duidelijke intentie voor een gewenste activiteit is de
groep jongeren die stopt omdat ze ‘werken leuker vinden’ en zich op de arbeidsmarkt willen
aanbieden. Tabel 5.2 laat zien dat voor deze groep de discrepantie tussen intentie en uitkomst
duidelijk kleiner is. 92% van de respondenten die werken leuker vonden geeft aan dat zij ook
daadwerkelijk zijn gaan werken. Daarnaast vermeldt 2% nog dat zij het leger ingegaan zijn.
De kans dat iemand met de intentie stopt omdat hij of zij werken leuker vindt en dan toch
een andere opleiding begint, is daarmee buitengewoon klein. Slechts 4% van deze groep is
teruggekomen op hun beslissing.
De overige resultaten in tabel 5.2 laten verder een aantal interessante aspecten zien. Ten eerste,
de kans dat men direct dan wel in het eerstvolgende jaar met een andere opleiding start,
is - buiten de groep die deze intentie van begin af aan had - relatief klein. Slechts in de
groepen van respondenten die stopten omdat het niveau van de gevolgde opleiding te hoog
was (42%), die door verhuizing gedwongen waren om met de opleiding te stoppen (43%) of
die problemen met de leraren/schoolleiding hadden (30%) vinden we een percentage hoger
dan 20%. Bij iemand die wegen financiële problemen stopt, bedraagt de kans dat hij of zijn
met een andere opleiding begint bijvoorbeeld slechts 1%. In tegenstelling hiermee is 97% van
degenen met financiële problemen gaan werken.
Eerder hebben we al vermeld dat vooral de groep die als bestemming ‘thuis’ heeft, een kwetsbare groep jongeren is. Tabel 5.2 laat nu zien dat jongeren die vanwege een van de volgende
redenen met de opleiding stoppen een bovengemiddelde kans hebben om tot deze groep te
behoren. Niet verrassend staat daarbij de reden ‘zorg voor familie/kinderen of zwangerschap’
boven aan. Jongeren die wegens deze zorg met een opleiding stoppen, vinden we in 55% van
de gevallen terug in de categorie ‘thuis’. Hoewel al met een duidelijk kleinere kans geldt dit
ook voor jongeren die wegens een verhuizing (32%) of gezondheidsklachten (29%) met de
oude opleiding moesten stoppen. Nog lager is de kans bij jongeren die wegens problemen op
het werk of de stage met de opleiding stoppen. Van hen geeft 21% direct na het stoppen ‘thuis’
als bestemming aan. Tot slot zien we nog een tweetal redenen, privéproblemen en gedragsproblemen, die een bovengemiddelde kans kennen. Het begeleiden van jongeren die wegens een
van deze redenen met de opleiding willen stoppen dient daarmee hoge prioriteit te hebben.
Indien het stoppen niet voorkomen kan worden, dient deze groep verder gevolgd en ondersteund te worden in a) een mogelijke terugkeer in het onderwijs of b) een mogelijke start op
de arbeidsmarkt.
Nadat we in deze paragraaf eerst in algemene zin hebben stilgestaan bij de bestemming van
de ongediplomeerde schoolverlaters direct na het stoppen met de opleiding, analyseren we in
de volgende paragrafen deze situatie in meer detail voor een tweetal groepen respondenten.
In paragraaf 5.3 komen de opleidingswisselaars aan het woord en in paragraaf 5.4 staan we in
meer detail stil bij de groep opleidingsstakers.
5.3

De opleidingswisselaar

Een op de drie respondenten die de opleiding zonder diploma in het schooljaar 2005/2006
hebben verlaten is direct, dan wel in het eerstvolgende schooljaar, met een andere opleiding
begonnen. Hoewel deze groep zeker in eerste instantie als relatief minder problematisch gezien

78

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

kan worden dan de groep respondenten die het onderwijs ten minste tijdelijk daadwerkelijk
hebben verlaten, is het beleidsmatig interessant om ook in de groep opleidingswisselaars een
aantal vragen nader te belichten. We doen dit aan de hand van een tweetal vragen. Ten eerste,
welke opleiding is men gaan volgen? Ten tweede, hoe succesvol is men in de nieuwe opleiding? De eerste vraag gaat daarmee in op de allocatie van de ongediplomeerde schoolverlaters
en de tweede vraag op het rendement in de nieuwe opleiding.
5.3.1 Allocatie

Figuur 5.1 laat als stroomdiagram het type vervolgopleiding van opleidingswisselaars zien.
Omwille van de overzichtelijkheid onderscheiden we daarbij slechts de hoofdtypen in het
laatst gevolgde onderwijs (AVO, VMBO en MBO). Hetzelfde geldt voor het vervolgonderwijs hoewel we hieraan de groep hoger onderwijs toegevoegd hebben. Immers, een deel van
de respondenten die het VWO ongediplomeerd hebben verlaten, heeft vooraf al een HAVO
diploma behaald en is daarmee gerechtigd door te stromen naar het hoger beroepsonderwijs.
Tot slot laten we slechts stromen zien met een aandeel van ten minste 5%.
Figuur 5.1
Kwalificerende vervolgtrajecten na het stoppen met de opleiding
5%

AVO
24%

9%

69%

HO
6%

MBO
71%

79%

VMBO
19%
Bron: SIS, 2007

Uit de figuur blijkt dat zeven van de tien opleidingswisselaars van het AVO voor een opleiding
in het MBO kiezen. Daarnaast probeert een op de vier opleidingswisselaars van het AVO het
nog eens in het AVO. Hieronder vallen bijvoorbeeld scholieren die het VWO verruilen voor
het HAVO, maar ook scholieren die de opleiding in een niet-bekostigde school voortzetten.
Tot slot stroomt 5% van de ongediplomeerde AVO opleidingswisselaars door naar het hoger
onderwijs. Aan de ene kant zijn dit jongeren die eerst een HAVO diploma hebben behaald
en daarna in hun intentie om een VWO diploma te behalen niet geslaagd zijn. Zij kunnen
natuurlijk op basis van het eerder behaalde HAVO diploma alsnog naar het hoger beroepsonderwijs doorstromen. Aan de andere kant zijn dit ook ongediplomeerde uitstromers uit
het AVO die zonder een volledig diploma te kans krijgen om in het hoger beroepsonderwijs
in te stromen.
VMBO opleidingswisselaars beproeven hun geluk ook in groten getale in het MBO. Evenals
in de groep AVO opleidingswisselaars stromen hier zeven van de tien jongeren door naar

79

HOOFDSTUK 5

het MBO. Deze groep jongeren profiteert daarmee van de optie een MBO-opleiding zonder
volledig VMBO diploma te mogen beginnen. Daarnaast laat figuur 5.1 zien dat een van de
vijf VMBO opleidingswisselaars wederom een opleiding in het VMBO volgt. Deze jongeren
wisselen van leerweg, van opleiding binnen een leerweg of, zoals in de groep AVO opleidingswisselaars, van een bekostigde naar een niet-bekostigde opleiding.
Niet verrassend wisselt het grootste gedeelte van de MBO opleidingswisselaars binnen het
MBO van opleiding. Bijna acht van de tien MBO opleidingswisselaars begint wederom in
het MBO aan een opleiding. Overigens blijven deze wisselaars ook meestal binnen dezelfde
leerweg. Dat wil zeggen dat MBO-BOL scholieren die de opleiding zonder diploma verlaten
meestal een andere opleiding in het MBO-BOL zoeken, en dat MBO-BBL scholieren meestal
in het MBO-BBL blijven. Tot slot zien we dat van de MBO opleidingswisselaars bijna een
van de tien naar het AVO wisselt en 6% de kans krijgt, zonder dat zij een volledig diploma op
MBO niveau 4 bezitten, om met een opleiding in het HBO te starten.
5.3.2 Rendement

Naast de vraag voor welke opleiding de opleidingswisselaars kiezen, is het van belang om het
rendement van de wissel in kaart te brengen. Om het rendement in de nieuwe opleiding te
meten, kijken we naar het percentage dat de nieuwe opleiding op het moment van de enquête
(ongeveer anderhalf jaar na het stoppen met de eerste opleiding) alweer zonder diploma heeft
verlaten. Tabel 5.3 geeft op deze vraag een antwoord. Binnen de groep MBO-BBL opleidingswisselaars is het daarbij wegens het kleine aandeel van opleidingswisselaars niet mogelijk om
verder de opleidingen op niveau 1/2 en de opleidingen op niveau 3/4 te onderscheiden.
Tabel 5.3
Rendement in de nieuwe opleiding
Volgt opleiding nog
Heeft diploma behaald
Zonder diploma gestopt

AVO
68
18
14

VMBO
74
14
12

BOL 1/2
50
27
23

BOL 3/4
76
14
10

BBL
74
16
11

Totaal
72
16
12

Bron: SIS, 2007

12% van de opleidingswisselaars heeft op het moment van de enquête de nieuwe opleiding
alweer zonder diploma verlaten. Wisselen van opleiding is voor deze groep daarmee geen
succes geworden. Een iets grotere groep (16%) heeft in de tussentijd het diploma behaald. De
overgrote meerderheid (72%) is nog volop bezig met de nieuwe opleiding. Kijken we verder
naar het rendement per groep respondenten, dan zien we dat vooral het rendement van de
opleidingswisselaars van het MBO-BOL niveau 1/2 negatief naar voren komt. In deze groep
is bijna een van de vier opleidingswisselaars op het moment van de enquête alweer voortijdig
met de nieuwe opleiding gestopt. Dit is meer dan twee keer zoveel als in de groep MBO-BOL
niveau 3/4 opleidingswisselaars.
Een volgende vraag is of de voortijdige uitval in de nieuwe opleiding als hoog of als laag
ingeschat moet worden. Hiervoor is het interessant om een vergelijkende groep te analyseren.
We doen dit door kort in te gaan op het rendement van gediplomeerde opleidingswisselaars
in hun vervolgopleiding. De cijfers hiervoor zijn afkomstig uit het eerder beschreven onder-

80

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

zoek onder de gediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar 2005/2006. Van de groep
gediplomeerde schoolverlaters van het AVO, het VMBO en het MBO van het schooljaar
2005/2006 die aan een kwalificerend vervolgtraject zijn begonnen, is op het moment van
de enquête, ongeveer anderhalf jaar na het behalen van het diploma, 12% alweer met de
vervolgopleiding gestopt zonder het diploma te hebben behaald. Gemiddeld doen het de
ongediplomeerde opleidingswisselaars daarmee net zo goed als de gediplomeerde opleidingswisselaars. Opvallend is wel dat het rendement van de gediplomeerde MBO-BOL niveau
1/2 opleidingswisselaars aanzienlijk beter is dan het in tabel 5.3 presenteerde rendement van
de ongediplomeerde MBO-BOL niveau 1/2 opleidingswisselaars. Zo is slechts 6% van de
gediplomeerde opleidingswisselaars alweer zonder diploma gestopt terwijl dit bij de ongediplomeerde opleidingswisselaars 23% is. Beleidsmatig van grote relevantie is verder de vraag
of ongediplomeerde VMBO schoolverlaters het net zo goed doen dan hun gediplomeerde
collega’s indien zij een vervolgopleiding in het MBO kiezen. Om hier nader inzicht in te
krijgen, vergelijkt figuur 5.2 de uitval in de MBO (vervolg)opleiding van gediplomeerde en
ongediplomeerde VMBO schoolverlaters. We beperken ons daarbij tot MBO opleidingen
op niveau 1 en 2, aangezien deze opleidingen vrij toegankelijk zijn voor ongediplomeerde
VMBO schoolverlaters.
Figuur 5.2
Uitval van VMBO schoolverlaters in de MBO (vervolg)opleiding

a
om
ipl

rd
de

zon
bl

bl

me

td

ipl

ipl

om

om

a

a

a
lom

rd
de

dip
et

kl z
on

kl m

ipl
rd
de

zon
gl

tl/

tl/

gl

me

td

ipl

om

om

a

a

%

16
14
12
10
8
6
4
2
0

Bron: SIS, 2007

Figuur 5.2 laat zien dat de uitval van zowel de ongediplomeerde VMBO schoolverlaters van
de theoretische/gemengde leerweg (tl, gl zonder diploma) als de kaderberoepsgerichte leerweg
(kl zonder diploma) duidelijk hoger is dan de uitval onder de gediplomeerde opleidingswisselaars afkomstig uit deze VMBO-leerwegen. Terwijl van de gediplomeerde opleidingswisselaars 6 à 7% met de vervolgopleiding voortijdig is gestopt, is dit in de groep ongediplomeerde
opleidingswisselaars 13 à 14%. In tegenstelling hiermee zien we slechts een marginaal, deze
keer zelfs in het voordeel van de ongediplomeerde opleidingswisselaars, verschil in uitval bij
de schoolverlaters afkomstig van de basisberoepsgerichte leerweg.
In wat volgt staan we nog kort stil bij de vraag of het rendement van de ongediplomeerde
opleidingswisselaars in de nieuwe opleiding afhankelijk is van a) de etniciteit en/of het

81

HOOFDSTUK 5

geslacht van de respondent en b) de reden waarom men de initiële opleiding in het schooljaar
2005/2006 voortijdig heeft verlaten.
Nadere analyse van de data laat zien dat er nogal een verschil in het rendement is tussen
autochtone en allochtone jongeren. Zo geeft 9% van de autochtone vrouwen en 11% van
de autochtone mannen onder de ongediplomeerde opleidingswisselaars aan alweer met de
nieuwe opleiding voortijdig gestopt te zijn. In de groep allochtone mannen is dit al 15% terwijl
in de groep allochtone vrouwen zelfs 25% alweer zonder diploma is vertrokken. Het succes in
de nieuwe opleiding is daarmee duidelijk lager bij de laatste groep. Overigens zien we deze
verschillen in de groep gediplomeerde opleidingswisselaars niet. Met andere woorden, de
uitval van allochtone gediplomeerde opleidingswisselaars in de vervolgopleiding is net zo laag
of hoog als die van hun autochtone collega’s.
Tabel 5.4 laat verder zien dat er een duidelijke relatie bestaat tussen de reden waarom men
met de initiële opleiding gestopt is en de kans op voortijdige uitval in de nieuwe opleiding.
We onderscheiden daarbij als reden a) de intentie om een andere opleiding te gaan volgen,
b) opleidingsgerelateerde redenen met uitzondering van de intentie om een andere opleiding
te gaan volgen, c) onderwijsomgeving gerelateerde redenen, d) regionale mobiliteit en e)
persoonlijke problemen.
Tabel 5.4
Rendement in de nieuwe opleiding naar reden om met de initiële opleiding te stoppen

Volgt opleiding nog
Heeft diploma behaald
Zonder diploma gestopt

Wilde andere
opleiding volgen
77
15
8

Opleidingsgerelateerde Onderwijsomgeving2 Regionale mobiliteit3
redenen1
67
39
72
13
29
25
20
32
2

Persoonlijke
problemen4
61
13
26

Bron: SIS, 2007.1 opleiding voldeed niet aan verwachting; niveau opleiding te hoog; werk/stage problemen; kon geen stageplek vinden.2 problemen met leraren/schoolleiding, problemen met medeleerlingen.3 verhuizing.4 financiële problemen;
gezondheidsklachten; zorg voor familie/kinderen of zwangerschap; gedragsproblemen.

Opleidingswisselaars die de intentie hadden om een andere opleiding te gaan volgen (8%) of
wegens verhuizing met een nieuwe opleiding moesten beginnen (2%) kennen een aanzienlijk
lagere uitval in de nieuwe opleiding dan opleidingswisselaars die wegens een andere reden
met de initiële opleiding zijn gestopt. Zo is een van de vijf respondenten die wegens opleidingsgerelateerde redenen van opleiding wisselden alweer voortijdig gestopt. Nog hoger is het
percentage niet-succesvolle wisselaars in de groep respondenten die de initiële opleiding in
het schooljaar 2005/2006 wegens persoonlijke problemen hebben verlaten. Van hen is een op
de vier alweer zonder diploma gestopt. Tot slot zien we dat het hoogste percentage vervolguitvallers in de groep zit die wegens problemen met de leraren/schoolleiding dan wel wegens
problemen met de medeleerlingen gestopt is. Van hen is 32% alweer afgehaakt.
Overigens is het rendement van de opleidingswisselaars die de initiële opleiding verlieten,
omdat zij een andere opleiding wilden gaan volgen in tabel 5.4 hoger dan bij de totale groep
die oorspronkelijk de intentie had om van opleiding te wisselen. Immers, een deel van de
jongeren met de intentie om een andere opleiding te gaan volgen, is nooit hiermee gestart.
Figuur 5.3 geeft daarmee als intermezzo inzicht in de loopbaan van de jongeren die de intentie
hadden om te wisselen. De start van het schema is daarbij de intentie om te wisselen. Van de

82

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

jongeren met deze intentie begint 53% direct aan een nieuwe opleiding en is 47% genoodzaakt
om een tussenpauze in te leggen. De reden hiervoor is vaak dat tijdens het lopende schooljaar
niet van opleiding gewisseld kan worden. Van de groep die een tussenpauze dient in te lassen,
start een van de twee niet met een nieuwe opleiding en wordt hiermee (ongewild) opleidingsstaker. Van de jongens met de intentie om van opleiding te gaan wisselen, valt in een later
stadium nog eens 11% in het eerste jaar van de nieuwe opleiding uit zodat uiteindelijk, op
het moment van de enquête, 65% van de jongens met de intentie om van opleiding te gaan
wisselen als succesvolle wisselaar betiteld kan worden. Het rendement van de jongens met de
intentie om van opleiding te gaan wisselen is daarmee duidelijk lager dan het rendement van
de jongens die deze intentie hadden en ook daadwerkelijk zijn gestart. De verklaring voor
dit verschil in rendement is de relatief hoge uitval van potentiële opleidingswisselaars in de
tijdsperiode die zij (gedwongen) buiten het onderwijs moeten doorbrengen voordat ze met
een andere opleiding kunnen starten. Meer mogelijkheden om tijdens het schooljaar van
opleiding te kunnen wisselen zouden het voortijdig schoolverlaten onder deze groep potentiële opleidingswisselaars dan ook terug kunnen dringen.
Figuur 5.3
De intentie om van opleiding te gaan wisselen en het succes hierin

Opleidingsstaker

24%
Start: Intentie om te
wisselen 100%

47%
Tussenpauze

23%

53%
7%
uitval

Nieuwe opleiding

Nieuwe opleiding

4%
uitval

19%

46%
Volgt opleiding nog steeds of
heeft diploma behaald

Volgt opleiding nog steeds of
heeft diploma behaald

Succesvolle
wisselaars 65%
Bron: SIS, 2007

Tot slot van onze discussie met betrekking tot de opleidingswisselaars kijken we voor degenen
die de opleiding alweer (zonder of met diploma) hebben verlaten wat hun huidige situatie,

83

HOOFDSTUK 5

dat wil zeggen de situatie op het moment van de enquête is (zie Tabel 5.5). We onderscheiden
hierbij een drietal activiteiten, namelijk volgen van een opleiding (scholier), werkzaam en
anders. De laatste groep omvat daarbij zowel jongeren die op het enquêtemoment werkloos
zijn, jongeren die thuis voor de familie/kinderen zorgen, en jongeren die (gedwongen) inactief zijn.
Tabel 5.5
Huidige situatie van opleidingswisselaars
Scholier
Werkzaam
Anders

Opleiding met diploma verlaten
63
37
0

Opleiding zonder diploma verlaten
45
31
24

Bron: SIS, 2007

63% van de jongeren die na de wissel een diploma in het onderwijs hebben behaald, is daarna
direct verder gegaan met een vervolgopleiding. Dit is significant meer dan bij de niet-succesvolle wisselaars. Desondanks heeft ook in de laatst genoemde groep nog bijna een van de twee
respondenten (45%) de hoop op een succesvolle afsluiting van een opleiding niet opgegeven.
In beide groepen zien we verder dat ongeveer een van de drie respondenten op het enquêtemoment werkzaam is. De meest kwetsbare groep is de groep die noch werkzaam noch met
het volgen van een studie bezig is. In de groep niet-succesvolle opleidingswisselaars is dit 24%.
Deze groep dreigt zeker de aansluiting met het onderwijs dan wel de arbeidsmarkt te verliezen
en dient, zoals eerder al in dit hoofdstuk is vermeld, prioriteit te krijgen.
5.4

Opleidingsstaker

De opleidingsstaker is eerder in dit hoofdstuk beschreven als de ongediplomeerde schoolverlater die geen andere opleiding is gaan volgen en er dus voor heeft gekozen om ten minste
tijdelijk het onderwijs te verlaten. In paragraaf 5.2 is naar voren gekomen dat het percentage
opleidingsstakers in de groep respondenten gemiddeld 65% is, daarbij variërend tussen 21%
in het AVO en 89% in het MBO-BBL 1/2. Het lage percentage opleidingsstakers afkomstig
uit het AVO heeft tot gevolg dat in deze paragraaf respondenten van het AVO niet apart
besproken worden.
De cruciale vraagstelling in deze paragraaf is natuurlijk waarom de opleidingstakers ervoor
gekozen hebben om (vooralsnog) geen andere opleiding te gaan volgen. Het antwoord op
deze vraag zal vaak in directe relatie staat tot de vraag waarom men met de initiële opleiding is gestopt. Jongeren die bijvoorbeeld vroegtijdig stoppen met een opleiding omdat ze
‘werken leuker vinden’, kiezen uit dezelfde reden niet voor een andere opleiding. Voor hen
is de tweede vraag dan ook vaker retorisch. Aan de andere kant is er een groot deel van de
jongeren voor wie de tweede vraag wel nieuwe informatie kan opleveren. Immers, jongeren
die bijvoorbeeld met de initiële opleiding stopten wegens een opleidingsgerelateerde ziekte
(bijvoorbeeld een allergie voor materialen die in de opleiding gebruikt worden) of omdat
de opleiding niet aan de verwachting voldeed, kunnen in principe nog kiezen uit een groot
aantal alternatieve opleiding. De vraag is dan ook waarom zij dit niet deden.

84

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

In tegenstelling tot de vraag waarom men met de opleiding vroegtijdig is gestopt, speelt
de vraag waarom men geen andere opleiding is gaan volgen niet alleen bij de ongediplomeerde schoolverlaters maar ook bij een aantal gediplomeerde schoolverlaters een beleidsmatig relevante rol. Gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO en het MBO niveau 1
die ervoor kiezen om niet door te stromen naar een vervolgopleiding worden immers als een
kwetsbare groep gezien. De opzet van het onderzoek, het gelijktijdig benaderen van zowel
ongediplomeerde als gediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar 2005/2006 geeft ons
de mogelijkheid om niet alleen voor de groep ongediplomeerden maar ook voor de groep
gediplomeerde schoolverlaters de redenen om niet verder te gaan in het onderwijs in kaart te
brengen. We doen dit in deze paragraaf in twee stappen. In stap 1 staan we stil bij de redenen
van de ongediplomeerde opleidingsstakers aan de hand van het kenmerk ‘laatst gevolgde
opleiding’. In stap 2 staan we in meer detail stil bij de groep respondenten die op het moment
van de enquête als voortijdige schoolverlaters aangemerkt kunnen worden. In stap 2 gaan we
dan ook in meer detail in op verschillen tussen de ongediplomeerde voortijdige schoolverlater en
de gediplomeerde voortijdige schoolverlater.
De vragenlijst kende, zowel in het kader van de enquête onder de ongediplomeerde schoolverlaters als in het kader van de enquête onder de gediplomeerde schoolverlaters, wederom
een opzet met a) een aantal vaste antwoordcategorieën en b) de mogelijkheid voor de respondent om het antwoord in eigen woorden te geven. Nadere analyse van de open antwoorden
heeft uiteindelijk ertoe geleidt dat we de volgende redenen onderscheiden:
Aan het onderwijs gerelateerde redenen
●
Wist niet welke opleiding ik wilde gaan volgen
●
Kon geen school/bbl-plaats vinden
●
Geen zin in school
Persoonlijke problemen
●
Financiële problemen (‘had inkomen nodig’)
●
Gezondheidsproblemen
●
Zwanger, zorg voor familie/kinderen
●
Privéproblemen
Pullfactor arbeidsmarkt
●
Vond werken leuker
Overige
●
Ben het leger ingegaan
●
Hulpinstelling
●
Jaar tussenuit (bijvoorbeeld lange vakanties, taalcursus in het buitenland)
●
Onbekend
Tabel 5.6 laat per laatst gevolgde opleiding de belangrijkste reden zien om geen andere opleiding te gaan volgen, nadat men voortijdig met de opleiding is gestopt.
De resultaten laten zien dat gemiddeld ongeveer een van de drie respondenten (34%) niet
verder gaat met een opleiding wegens redenen die direct zijn gerelateerd aan het onderwijs,
ongeveer een op de drie respondenten (36%) vanwege persoonlijke problemen en een van

85

HOOFDSTUK 5

de vijf respondenten vanwege de aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt (21%). Kijken we
grondiger naar de individuele redenen, dan valt in eerste instantie direct op dat een niet
te verwaarlozen deel van de ongediplomeerde schoolverlaters aangeeft dat ze niet wisten
welke opleiding ze wilden gaan volgen, dan wel dat ze geen passende school of leerplaats
in het kader van het MBO-BBL konden vinden. Zo geeft bijvoorbeeld 11% van de ongediplomeerde VMBO respondenten aan dat zij niet wisten welke opleiding ze wilden gaan
volgen. Daarnaast heeft 10% van de VMBO respondenten geen school/leerplaats kunnen
vinden. Een van de vijf ongediplomeerde VMBO opleidingsstakers had daarmee met een
doelgerichte begeleiding misschien tot opleidingswisselaar kunnen worden getransformeerd.
Aangezien we eerder al hebben aangegeven dat de situatie direct na het stoppen met de opleiding een goede voorspeller is voor de situatie op het moment van de enquête (ongeveer 1,5
jaar later), dient deze groep hoog op de prioriteitenlijst geplaatst te worden. Op het moment
van stoppen is er immers nog een directe binding tussen onderwijs (bijvoorbeeld leraren of
mentoren) en scholier. De kosten van ondersteuning bij het kiezen van een andere opleiding
zijn daarmee nog laag. Niet weten welke opleiding men wil gaan volgen speelt ook in de
groep ongediplomeerde respondenten van het MBO-BOL een belangrijke rol. Zo geeft 18%
van de MBO-BOL niveau 1/2 en zelfs 20% van de MBO-BOL niveau 3/4 opleidingsstakers
aan dat dit de reden was om na het stoppen het onderwijs (tijdelijk) te verlaten. Bij de groep
opleidingsstakers van het MBO-BBL niveau 3/4 is het iets lager, maar ook hier met 15%
nog steeds een aanzienlijk aandeel, terwijl het bij de MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers
minder dan 10% is. In de groep MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers spelen overigens
redenen die direct met het onderwijs van doen hebben relatief gezien het minst vaak een rol.
Hier staat tegenover dat bijna een op de twee MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers een
persoonlijk probleem als reden aangeeft.
Financiële problemen en daarmee de dwang om te werken, is bij ongeveer een van de vijf
MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers de belangrijkste reden. Nog eens 21% geeft aan dat
privéproblemen de aanleiding waren. Terwijl financiële problemen ook bij ten minste 15%
van de andere groepen (met uitzondering van de VMBO opleidingsstakers) de aanleiding
vormen, zijn privéproblemen een aanleiding die vooral bij de MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers een omvangrijke invloed heeft. Zo geeft ‘slechts’ 12% van de VMBO opleidingsstakers, 11% van de MBO-BOL niveau 1/2 opleidingsstakers en duidelijk minder dan 10% van
de MBO niveau 3/4 opleidingsstakers (zowel afkomstig van het BOL als het BBL) aan dat zij
niet verder gingen met een andere opleiding wegens privéproblemen.
In hoofdstuk 4 hebben we gezien dat bij 14% van de opleidingsstakers de belangrijkste reden
om met de opleiding te stoppen was dat zij ‘werken leuker vonden’. Tabel 5.6 laat zien dat
het percentage, nadat ze gestopt zijn, iets hoger is. Ongeveer een van de vijf opleidingsstakers geeft namelijk te kennen dat zij na het stoppen niet voor een andere opleiding hebben
gekozen, omdat ze werken leuker vonden. De oorzaak hiervoor kan zijn dat men na het
stoppen in contact kwam met de arbeidsmarkt en werken als ‘leukere’ optie tegenkwam.
Niet verrassend zien we in de groep opleidingsstakers van het MBO-BBL een hoger percentage in deze antwoordcategorie dan in de groep afkomstig van het MBO-BOL. Immers, de
leerlingen in het MBO-BBL hebben al tijdens hun opleiding een groot deel van de tijd op
de arbeidsmarkt doorgebracht. Interessant is wel het hoge percentage VMBO opleidingsstakers dat werken leuker vindt. Het feit dat bijna een van de drie opleidingsstakers afkomstig
van het VMBO aangeeft werken leuker te vinden en daarom niet verder in het onderwijs

86

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

te willen, laat namelijk zien dat deze groep toch redelijk gevoelig is voor groenpluk. Nader
analyse onder de VMBO opleidingsstakers laat overigens zien dat deze gevoeligheid vooral bij
de opleidingsstakers afkomstig van de kaderberoepsgerichte en basisberoepsgerichte leerweg
aanwezig is. Zo geeft 39% van de opleidingsstakers van de kaderberoepsgerichte leerweg aan
dat dit de reden was om na het stoppen niet direct een andere opleiding te gaan volgen. In
de groep afkomstig van de basisberoepsgerichte leerweg is het 31% terwijl het in de groep
afkomstig van de theoretische/gemengde leerweg slechts 11% is.
Tabel 5.6
Belangrijkste reden om geen andere opleiding te gaan volgen: ongediplomeerde schoolverlaters
VMBO zonder
diploma
Onderwijs
Geen zin in school
Wist niet welke opleiding
Geen school/bbl plaats vinden

33
12
11
10

BOL 1/2
zonder
diploma
39
15
18
6

BOL 3/4
zonder
diploma
39
14
20
5

BBL 1/2
zonder
diploma
21
6
9
6

BBL 3/4
zonder
diploma
34
16
15
3

Totaal

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Ziekte
Zwanger, zorg voor familie, kinderen
Privéproblemen

29
12
4
1
12

36
15
7
3
11

34
19
6
3
6

47
18
7
1
21

30
16
6
6
2

36
17
6
3
10

Arbeidsmarkt
Vond werken leuker

29
29

20
20

16
16

28
28

24
24

21
21

Overige
Leger
Hulpinstelling/gevangenis
Jaar tussenuit
Onbekend

9
2
1
1
5

5
0
0
3
2

11
2
0
5
4

4
1
0
0
3

12
0
2
4
6

8
1
0
3
4

34
13
16
5

Bron: SIS, 2007

Tot slot laat tabel 5.6 een aantal overige redenen voor het (tijdelijke) verlaten van het onderwijs zien. Hierbij speelt vooral de wens een jaar ertussenuit te gaan en bijvoorbeeld een lange
vakantie dan wel een taalcursus in het buitenland te volgen een rol. Zo was dit bij 3% van
de MBO-BOL niveau 1/2 opleidingsstakers, 4% van de MBO-BBL niveau 3/4 opleidingsstakers en zelfs 5% van de MBO-BOL niveau 3/4 opleidingsstakers de aanleiding. Daarnaast
verruilde maximaal 2% van de opleidingsstakers de schoolbank voor het leger.
5.4.1 Voortijdige schoolverlaters

In hoofdstuk 4 hebben we op basis van de beleidsmatige relevantie de schijnwerpers al grondiger op de groep jongeren gericht die op het moment van de enquête als voortijdige schoolverlaters aangemerkt worden. In wat nu volgt doen we dit nog eens en kijken wat grondiger naar
de redenen om geen andere opleiding te gaan kiezen. Daarnaast analyseren we hier ook, zoals
eerder al is vermeld, de antwoorden van de gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO en

87

HOOFDSTUK 5

het MBO niveau 1 die niet verder zijn gaan leren. De groep voortijdige schoolverlaters afkomstig van het MBO-BBL niveau 3/4 (gemeten op het moment van de enquête) die direct na
het stoppen als opleidingsstakers aangemerkt worden, is te klein om betrouwbare resultaten
te laten zien. Hetzelfde geldt voor de groep respondenten afkomstig uit het AVO Daarom
presenteren we in deze bespreking geen resultaten van hen.
Tabel 5.7 geeft voor de verschillende groepen voortijdige schoolverlaters inzicht in de belangrijkste reden om niet met een andere opleiding te gaan beginnen. In de eerste vier kolommen
staan de resultaten voor de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters. Daarna volgen de
resultaten voor de gediplomeerde voortijdige schoolverlaters.
Tabel 5.7
Belangrijkste reden om geen andere opleiding te gaan volgen: voortijdige schoolverlaters

Onderwijs
Geen zin in school
Wist niet welke opleiding
Geen school/bbl plaats vinden

VMBO
zonder
diploma
30
11
11
8

BOL 1/2
zonder
diploma
38
16
18
4

BOL 3/4
zonder
diploma
40
14
21
5

BBL 1/2
zonder
diploma
21
8
10
3

VMBO
Met
diploma
56
15
30
11

MBO-BOL
1 met
diploma
25
15
8
2

MBO-BBL
1 met
diploma
20
8
6
6

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Ziekte
Zwanger, zorg voor familie, kinderen
Privéproblemen

27
10
3
1
13

37
14
9
1
13

30
17
6
0
7

33
10
5
3
15

16
8
2
2
4

23
13
1
2
7

23
9
5
8
1

Arbeidsmarkt
Vond werken leuker

32
32

21
21

21
21

43
43

19
19

35
35

41
41

Overige
Leger
Hulpinstelling/gevangenis
Jaar tussenuit
Onbekend

11
2
1
1
7

4
0
0
3
1

12
4
0
4
4

3
3
0
0
0

9
2
0
3
4

12
9
0
2
7

16
0
0
0
16

Bron: SIS, 2007

De analyse van tabel 5.7 laat in principe een tweetal opties toe. In eerste instantie is het mogelijk om de resultaten per onderscheiden onderwijstype afzonderlijk voor schoolverlaters met
en schoolverlaters zonder diploma te bespreken. In tweede instantie is een vergelijking tussen
de respondenten met en de respondenten zonder diploma mogelijk. Aangezien de resultaten in tabel 5.7 voor de groep ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters slechts marginaal
verschillen van de totale populatie ongediplomeerde schoolverlaters (zie tabel 5.6) beperken
we ons in de analyses tot opvallende verschillen met tabel 5.6 in de groep ongediplomeerde
schoolverlaters, en staan we uitgebreider stil bij het verschil met de gediplomeerde schoolverlaters.

88

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

In vergelijking met de groep ongediplomeerde opleidingsstakers die op het moment van de
enquête niet als voortijdige schoolverlaters aangemerkt worden, laat tabel 5.7 zien dat het
percentage dat ‘werken leuker vindt’ in de groep voortijdige schoolverlaters, en dan vooral in
de groepen afkomstig van het MBO-BOL 3/4 en het MBO-BBL 1/2, iets hoger ligt. Zo vond
28% van alle MBO-BBL niveau 1/2 opleidingsstakers ‘werken leuker’, en in de groep voortijdige schoolverlaters zelfs 43%. Hier staat tegenover dat relatief minder MBO-BBL niveau
1/2 respondenten in de groep voortijdige schoolverlaters als reden ‘financiële problemen’ of
privéproblemen aangeven. Tot slot laat een vergelijking met tabel 5.6 zien dat de reden ‘zorg
voor familie/kinderen of zwangerschap’ iets minder vaak voorkomt onder ongediplomeerde
voortijdige schoolverlaters dan in de hele groep ongediplomeerde opleidingsstakers. Hier zal
zeker de iets gemiddeld jongere leeftijd een rol in spelen.
In wat volgt staan we stil bij de antwoorden van de gediplomeerde schoolverlaters die op het
moment van de enquête als voortijdige schoolverlaters beschreven worden. De resultaten van
de gediplomeerde VMBO respondenten laten duidelijk de problematische overgang van het
VMBO naar het MBO zien. Niet minder dan 30% van de gediplomeerde VMBO-ers geeft
namelijk aan dat zij niet wisten welke opleiding zij wilden gaan volgen. Daarnaast zien we
dat nog eens 11% geen school dan wel leerplaats kon vinden. Ruim vier op de tien respondenten zal daarmee geholpen kunnen worden door hem/haar naar een vervolgopleiding
te begeleiden. De recent ingevoerde experimenten die een doorstroomopleiding VMBOMBO niveau 2 aanbieden, zijn voor deze groep jongeren misschien een optie. Aangezien
het momenteel nog niet mogelijk is om over het succes van deze experimenten uitsluitsel te
geven, kan hier alleen nog eens benadrukt worden dat ondersteuning bij het vinden van een
gepaste opleiding van cruciaal belang is bij het terugdringen van het fenomeen voortijdige
schoolverlaters. Aangezien de gediplomeerde VMBO-ers daarmee relatief vaker een reden
aangeven die direct gerelateerd is aan het onderwijs, is het niet verrassend dat zij minder
vaak wegens persoonlijke problemen dan wel omdat zij werken leuker vinden het onderwijs
(tijdelijk) verlaten. Nader onderzoek laat overigens zien dat het verschil in de persoonlijke
problemen met de antwoorden van de ongediplomeerde VMBO-ers bijna volledig bij de
privéproblemen ligt. Gediplomeerde VMBO-ers lijken aanzienlijk minder vaak bijvoorbeeld
verslavingsproblemen of relatieproblemen te kennen die een verdere onderwijsloopbaan
verhinderen. Tot slot zien we dat een op de vijf gediplomeerde VMBO-ers aangeeft dat hij
of zij werken leuker vond. Dit is zo’n 13%-punt minder dan in de groep ongediplomeerde
VMBO-ers. Eerder hebben we al vermeld dat in de groep ongediplomeerde VMBO opleidingsstakers hierbij een duidelijk verschil was tussen jongeren afkomstig uit de theoretische/
gemengde en jongeren afkomstig uit de kaderberoepsgerichte/basisberoepsgerichte leerweg.
Dit geldt ook voor de gediplomeerde groep, waarbij de verschillen tussen de onderscheiden
leerwegen weliswaar iets kleiner zijn.
In de laatste twee kolomen staan de resultaten met betrekking tot de gediplomeerde voortijdige schoolverlaters die het onderwijs met een MBO diploma op niveau 1 hebben verlaten.
Zeker wat de groep afkomstig van het MBO-BOL niveau 1 betreft, zien we hierbij een aantal
interessante verschillen met de groep die een MBO-BOL opleiding zonder diploma heeft
verlaten. In de gediplomeerde groep lijkt namelijk het probleem van niet weten welke opleiding men wil gaan volgen minder van belang te zijn. Zo geeft slechts 8% van de gediplomeerde MBO-BOL niveau 1 dit als reden aan. Ter vergelijking: in de groep ongediplomeerde
respondenten van het MBO-BOL niveau 1/2 is dit 18% en van het MBO-BOL niveau 3/4

89

HOOFDSTUK 5

geeft zelfs 21% dit aan. Bij de groep gediplomeerden van het MBO-BOL 1 speelt echter de
aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt een duidelijk belangrijkere rol. Zo vond 35%, en
daarmee zo’n 14%-punt meer dan bij de ongediplomeerde respondenten, werken eenvoudigweg leuker. Daarnaast vinden we in de groep gediplomeerde respondenten een duidelijk
hoger percentage (9%) dat het leger in ging. Terwijl de gediplomeerde MBO-BOL niveau
1 respondenten daarmee op een aantal punten duidelijk van de groep ongediplomeerde
respondenten afwijken, zien we deze verschillen bij de respondenten van het MBO-BBL
niet. Hier lijken de antwoorden van de gediplomeerde respondenten sterk vergelijkbaar met
de antwoorden van de ongediplomeerde respondenten.
Tot slot van onze bespreking betreffende de redenen van de voortijdige schoolverlaters, staan
we nog stil bij de vraag of deze tussen de jongens en meisjes en tussen allochtone jongeren en
autochtone jongeren verschillen (zie tabel 5.8).
Tabel 5.8
Belangrijkste reden om geen andere opleiding te gaan volgen: voortijdige schoolverlaters naar geslacht/
etniciteit
Autochtone man

Autochtone vrouw

Allochtone man

Allochtone vrouw

Onderwijs
Geen zin in school
Wist niet welke opleiding
Geen school/bbl plaats vinden

17
14
5

16
19
5

11
18
9

9
22
6

Persoonlijke problemen
Financiële problemen
Ziekte
Zwanger, zorg voor familie, kinderen
Privéproblemen

9
2
0
6

12
4
3
6

25
3
1
8

24
5
6
6

Arbeidsmarkt
Vond werken leuker

38

28

20

16

Overige
Leger
Hulpinstelling/gevangenis
Jaar tussenuit
Onbekend

4
0
1
4

1
0
4
3

1
0
1
3

0
0
3
4

100

100

100

100

Totaal
Bron: SIS, 2007

De resultaten in tabel 5.8 laten een aantal verschillen zien die deels eerder al eens in dit
rapport aan de orde waren. Zo hebben we in hoofdstuk 4 laten zien dat allochtone jongeren
relatief minder vaak met een opleiding voortijdig stoppen omdat ze werken leuker vinden dan
autochtone jongeren. Dit verschil komt ook naar voren als men vraagt waarom ze, nadat ze
al gestopt zijn, niet voor een andere opleiding hebben gekozen. Vond 38% van de autochtone
jongens en 28% van de autochtone meisjes werken leuker, bij de groep allochtone jongeren is
dit 20% bij de jongens en zelfs slechts 16% bij de meisjes. Hier tegenover staat dat allochtone
jongeren veel vaker aangeven financiële problemen te hebben en daarom een inkomen nodig

90

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

te hebben. Dit was bij een van de tien autochtone ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters de reden om met de opleiding te stoppen, tegen een van de vier allochtone respondenten.
Een tweede interessant verschil is de uitkomst dat autochtone jongeren relatief gezien veel
vaker ‘geen zin’ meer hebben in school dan allochtone jongeren. Zo was dit voor 16 à 17% van
de autochtone jongeren de reden om geen andere opleiding te gaan zoeken, terwijl dit cijfer
bij de allochtone jongens 11% en bij de allochtone meisjes zelfs minder dan 10% is.
Tot slot zien we dat een tweetal redenen bij een bepaalde groep duidelijk hoger dan gemiddeld scoort. Bij de allochtone jongens is dit de reden ‘geen school/leerplaats vinden’. Bijna
een van de tien allochtone jongens in de groep voortijdige schoolverlaters geeft dit als reden
aan om niet voor een andere opleiding te hebben gekozen. Dit is bijna twee keer zo hoog
als bij de autochtone jongens en meisjes. Zwanger, dan wel de zorg voor familie/kinderen
scoort aan de andere kant bij de allochtone meisjes duidelijk hoger dan in de andere groepen.
Allochtone meisjes (6%) noemen dit aspect niet alleen aanzienlijk vaker dan jongens maar,
relatief gezien, ook twee keer zo vaak als autochtone meisjes. Ook dit aspect hebben we in
hoofdstuk 4 al als een opvallend verschijnsel naar voren gebracht.
5.5

Conclusies

In dit hoofdstuk is in eerste instantie de situatie van de ongediplomeerde schoolverlaters
direct na het stoppen met de opleiding in kaart gebracht. Daarna zijn we nader ingegaan op
een tweetal groepen respondenten, namelijk de opleidingswisselaars en de opleidingsstakers.
In deze conclusies zullen we een aantal belangrijke bevindingen nog eens kort naar voren
brengen en hun invloed op het beleid aangeven.
Situatie direct na het verlaten van de opleiding
●

●

●

Ongediplomeerde schoolverlaters van het voortgezet onderwijs kiezen in tegenstelling
tot de ongediplomeerde schoolverlaters van het MBO in meer dan 50% van de gevallen
voor een andere opleiding.
Ondanks hun intentie om met een andere opleiding te gaan starten, geeft slechts 77%
van de jongeren die met de initiële opleiding zijn gestopt, omdat zij een andere opleiding wilden gaan volgen aan dat zij ook daadwerkelijk met de nieuwe opleiding zijn
gestart. De reden hiervoor is hoogstwaarschijnlijk vaak een gedwongen tussenpauze
omdat er tijdens het lopende schooljaar niet van opleiding kan gewisseld worden.
Jongeren stoppen dan met de ene opleiding, zoeken een baan voor de overbrugging
en verliezen dan de motivatie om daadwerkelijk weer met een opleiding te starten. De
groep potentiële opleidingswisselaars dient daarom goede begeleiding vanuit de oude
school te ontvangen in de overstap naar een nieuwe opleiding. Hiermee kan voorkomen worden dat in een kort tijdsbestek de potentiële opleidingswisselaar tot opleidingsstaker wordt.
Jongeren die de combinatie ‘opleiding met zorg voor familie/kinderen of zwangerschap’, als te zwaar ervaren, dan wel gezondheidsklachten, privéproblemen, problemen
op het werk/stage of gedragsproblemen als aanleiding zien om met de opleiding te

91

HOOFDSTUK 5

stoppen, zijn vaak direct daarna noch in het onderwijs, noch op de arbeidsmarkt actief.
Gezien de gevaren die deze ‘inactiviteit’ met zich meebrengt, dient het begeleiden van
deze groep jongeren hoge prioriteit te kennen. Indien het stoppen met de initiële opleiding niet voorkomen kan worden, dient deze groep verder gevolgd en ondersteund
worden bij a) een mogelijke terugkeer in het onderwijs of b) een mogelijke start op de
arbeidsmarkt.
De opleidingswisselaar
●

●

Opleidingswisselaars kennen gemiddeld een relatief hoog rendement in de nieuwe
opleiding. Gemiddeld is op het moment van de enquête 72% nog bezig met de nieuwe
opleiding en heeft 16% al een diploma behaald. Wel is het zo dat de reden waarom men
de initiële opleiding heeft verlaten een duidelijke voorspeller is van het rendement in
de nieuwe opleiding. Opleidingswisselaars die niet de intentie hadden om van opleiding te veranderen, kennen een veel lager rendement dan opleidingswisselaars die wel
deze intentie hadden. Bij opleidingswisselaars die wegens een probleem in de onderwijsomgeving van de oude opleiding deze voortijdig hebben verlaten, is bijvoorbeeld
32% van de jongeren met de nieuwe opleiding alweer gestopt. Een intakegesprek in de
nieuwe opleiding dat ingaat op de problemen in de oude opleiding kan een belangrijk hulpmiddel zijn. Hiermee kan de groep opleidingswisselaars met hoog risico op
vervolguitval speciale aandacht ontvangen tijdens het volgen van de nieuwe opleiding.
In vergelijking met de doorstroom van gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO
naar een opleiding in het MBO niveau 1/2, kent de ongediplomeerde doorstroom van
het VMBO naar eenzelfde opleiding bij de groepen afkomstig uit de theoretische/
gemengde dan wel de kaderberoepsgerichte leerweg een duidelijk hogere uitval in het
MBO. Deze vervolguitval is zorgwekkend aangezien deze jongeren op het moment dat
zij met de MBO opleiding voortijdig stoppen geen enkel diploma boven het eventueel
aanwezige basisonderwijsdiploma bezitten.

De opleidingsstaker
●

●

●

92

Een van de vijf ongediplomeerde opleidingsstakers zegt niet voor een andere opleiding
gekozen te hebben, omdat hij of zij niet wist welke andere opleiding te kiezen of omdat
hij of zij geen school/leerplaats kon vinden. Betere studie-informatie, studiekeuzebegeleiding en ondersteuning bij het vinden van een opleiding is daarmee wederom als een
van de topprioriteiten te zien.
Niet alleen de ongediplomeerde schoolverlaters maar ook de gediplomeerde schoolverlaters van het VMBO lijken informatie betreffende mogelijke opleidingen te missen.
Van de gediplomeerde VMBO schoolverlaters stroomt 30% niet door naar een vervolgopleiding, omdat ze niet weten welke opleiding ze willen volgen en 11% omdat ze geen
school/leerplaats vinden. De resultaten laten daarmee duidelijk de problematische overgang van het VMBO naar het MBO zien. In hoeverre de recent gestarte experimenten
met een doorstroomopleiding VMBO-MBO niveau 2 dit probleem deels kan oplossen,
is momenteel nog niet bekend.
Allochtone jongeren noemen minder vaak ‘geen zin in school’ of ‘werken is leuker’ als
reden om niet voor een nieuwe opleiding te kiezen en een nieuwe onderwijscarrière te
starten. Wel komt, net zoals bij de redenen om met de initiële opleiding voortijdig te

Opleidingswisselaars en opleidingsstakers

stoppen, naar voren dat financiële problemen allochtone jongeren dwingen het onderwijs (tijdelijk) te verlaten. Maatregelen om groenpluk onder voortijdige schoolverlaters
terug te dringen, dienen er mee rekening te houden dat allochtone jongeren eerder
door financiële problemen gedwongen worden werk te zoeken en autochtone jongeren
dit eerder doen omdat ze werken leuker vinden.

93

6
6.1

Kansen op de arbeidsmarkt

Introductie

De Nederlandse overheid streeft ernaar dat iedereen het onderwijs verlaat met ten minste een
MBO-diploma (BOL of BBL) op niveau 2 of een HAVO-, dan wel VWO-diploma. Deze
‘startkwalificatie’ wordt gezien als het minimale onderwijsniveau dat nodig is om kans te
maken op een duurzame arbeidsmarktpositie. Hiermee wordt gesuggereerd dat de grens van
opleidingen die goede opbrengsten genereren op de arbeidsmarkt te allen tijde ligt bij niveau
2 van de kwalificatiestructuur. Is dit inderdaad het geval?
Volgens Eimers & Bekhuis (2006) is ruim 60% van de voortijdig schoolverlaters te typeren
als ‘opstappers’: Leerlingen die afhaken zonder dat dit veroorzaakt wordt door persoonlijke of
omgevingsproblemen. Het merendeel van de opstappers valt pas uit na het verstrijken van de
leerplicht; vaak ook pas na het behalen van een diploma van VMBO of MBO niveau 1. Het
onderwijs kan hen onvoldoende boeien binden: er zijn pushfactoren die leerlingen het onderwijs doen verlaten. Ook zijn er pullfactoren die leerlingen uit het onderwijs trekken, meestal
naar de arbeidsmarkt. De eigen beoordeling en keuze van jongeren speelt een belangrijke rol
bij deze push- en pullfactoren.
Eimers & Bekhuis stellen dat er een negatief beeld over de toekomstmogelijkheden van de
voortijdig schoolverlater die als opstapper wordt aangeduid bestaat. Jongeren zonder startkwalificatie zijn vaak slechter af op de arbeidsmarkt wordt er vaak aangenomen. Empirische
gegevens wijzen echter in een andere richting voor deze categorie voortijdig schoolverlaters.
De opstappers redden zich vaak goed op de arbeidsmarkt zonder startkwalificatie. Ze zijn
vaak in staat om zich zelfstandig of gesteund door hun sociale netwerk een duurzame plek
op de arbeidsmarkt te verschaffen. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de arbeidsmarkt voor
personen zonder startkwalificatie relatief stabiel is en dat deze op termijn niet verslechtert.
Uit onderzoek van het ROA (2006) blijkt echter dat een algemene verslechtering van de
arbeidsmarkt relatief gezien een sterker negatieve invloed te hebben op ongediplomeerde
schoolverlaters dan op gediplomeerde schoolverlaters. Er heerst in Nederland een soort taboe
op laaggeschoold werk, dat niet binnen de geest van het streven naar een startkwalificatie en
de kenniseconomie past. Daarmee worden zo’n 120.000 jongeren die zich zonder startkwalificatie een stabiele plek op de arbeidsmarkt hebben verworven ernstig te kort gedaan (Eimers
& Bekhuis, 2006).

95

HOOFDSTUK 6

In dit hoofdstuk staan we stil bij zowel ongediplomeerde als gediplomeerde schoolverlaters
die de arbeidsmarkt betreden na het verlaten van hun opleiding, in plaats van een andere
opleiding te gaan volgen. Eerst beschrijven we in paragraaf 6.2 welke data we voor deze
analyses hebben gebruikt en hoe we te werk zijn gegaan. Vervolgens analyseren we zowel de
korte termijn kansen (paragraaf 6.3 tot en met paragraaf 6.5) als de langere termijn kansen
(paragraaf 6.6)
In eerste instantie gaan we in paragraaf 6.3 in op de vraag of jongeren die geen opleiding
volgen zich ook daadwerkelijk op de arbeidsmarkt aanbieden. Aanbieden op de arbeidsmarkt
is een eerste stap, het vinden van werk een tweede. In paragraaf 6.4 gaan we daarom in op
de vraag in hoeverre jongeren die geen startkwalificatie bezitten moeite hebben om werk te
vinden. Als jongeren werken, in wat voor soort organisatie werken ze dan en welke functies
vervullen ze? Navolgend aan de vraag of ze werk hebben, analyseren we daarom in paragraaf
6.4 ook de beroepen waarin de jongeren terecht komen, de grootte van de organisatie en het
opleidingsniveau dat voor hun functie vereist wordt. Tot slot van het eerste gedeelte van de
arbeidsmarktanalyses, gaan we in paragraaf 6.5 in op de korte termijn opbrengsten. We analyseren het salaris van de jongeren en stellen de vraag of ze tevreden zijn met hun werkzame
bestaan en hoe ze hun carrièreperspectieven inschatten.
In het tweede gedeelte van onze analyses (paragraaf 6.6) staan we stil bij de langere termijn
kansen van de ongediplomeerde en de gediplomeerde schoolverlaters. Dit doen we door
gebruik te maken van de VOCL (Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen) data in combinatie met gegevens uit het sociaal statistisch bestand.
6.2

Data en werkwijze

In dit hoofdstuk maken we gebruik van een aantal verschillende databestanden. In eerste
instantie is dit de enquête onder de ongediplomeerde schoolverlaters van het schooljaar
2005/2006 die eerder in dit rapport al gebruikt is. Ten tweede gebruiken we gegevens uit de
enquête onder de gediplomeerde schoolverlaters van hetzelfde schooljaar. De combinatie van
deze twee databestanden geeft ons de mogelijkheid om de arbeidsmarktkansen van ongediplomeerde schoolverlaters te vergelijken met de arbeidsmarktkansen van de gediplomeerde
schoolverlaters. De deerde databestand die we gebruiken omvat de enquêtes onder de gediplomeerde schoolverlaters die in het kader van het SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS)
van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt in de tijdsperiode 1996 tot en
met 2006 hebben plaatsgevonden. Dit trendbestand maakt het mogelijk om een indicatie te
geven van de conjunctuurgevoeligheid van een diploma op startkwalificatieniveau. Tot slot
maken we gebruik van een combinatie van data die bij het Centraal Bureau voor Statistiek
(CBS) aanwezig zijn. In meer detail, we combineren gegevens uit de VOCL data met gegevens uit het SSB om op deze manier de waarde van een diploma op startkwalificatieniveau op
langere termijn te schatten.
Ook in dit hoofdstuk passeren wederom een aantal typen van schoolverlaters de revue:
Ongediplomeerden
●
VSV: voortijdige schoolverlaters

96

Kansen op de arbeidsmarkt

●

●

VMNV: vroeg maar niet voortijdig (hebben geen startkwalificatie maar zijn ouder dan
22 jaar)
HS: houder van startkwalificatie: zij hebben of al in een eerdere opleiding, of in de
tussentijd een startkwalificatie behaald

Gediplomeerden
●
VSV: voortijdige schoolverlaters met diploma van VMBO of MBO niveau 1
●
Gediplomeerden van MBO niveau 2
●
Gediplomeerden van MBO niveau 3
●
Gediplomeerden van MBO niveau 4
Voor een uitgebreidere bespreking van deze typologie van schoolverlaters, verwijzen we graag
naar onze discussie in hoofdstuk 3.
6.3

Aanbieden op de arbeidsmarkt

Opleidingsuitvallers dienen zich niet per se aan te bieden op de arbeidsmarkt. Onder aanbieders verstaan we hierbij jongeren die hetzij werkzaam zijn op de arbeidsmarkt, hetzij, actief op
zoek zijn naar werk. In hoofdstuk 5 hebben we al vastgesteld dat er van de ongediplomeerde
respondenten een van de vier opleidingsuitvallers direct na het stoppen met de opleiding niet
werkzaam is. Ofschoon een deel van deze ‘inactieve’ jongeren op zoek is op werk, geeft dit een
eerste indicatie dat er een groep jongeren is die noch een opleiding volgen, noch werkzaam
zijn. Voordat we daarom vanaf paragraaf 6.4 ingaan op de kansen op de arbeidsmarkt, stellen
we eerst de vraag of jongeren zich op de arbeidsmarkt aanbieden. Tabel 6.1 toont de resultaten
van een multivariate analyse op de kans dat jongeren zich op de arbeidsmarkt aanbieden.
Tabel 6.1
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar de kans dat jongeren zich op de arbeidsmarkt aanbieden
Persoonskenmerken
Leeftijd
Leeftijd^2
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw
Type schoolverlater
Ongediplomeerde VSV
Ongediplomeerde HS
Ongediplomeerde VMNV
Gediplomeerde VSV
MBO 2 met diploma
MBO 3 met diploma
MBO 4 met diploma

+++
--Ref.
--0
----0
---Ref.
0
++

Bron: SIS, 2007. Zie tabel B.III in de bijlage voor de volledige resultaten
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
- - Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
- - - Negatief significant op 1% niveau

97

HOOFDSTUK 6

Vergeleken met de gediplomeerde schoolverlaters van het MBO niveau 2, bieden voortijdige
schoolverlaters zich in mindere mate aan op de arbeidsmarkt. In hoeverre dit een vrijwillige
keuze is, en of de mogelijke inactiviteit samenhangt met een verminderde motivatie om zich
op de arbeidsmarkt aan te bieden, veroorzaakt door slechte ervaringen in de tijdsperiode vooraf
de enquête, kan hier niet vastgesteld worden. Wel dient men aan dit resultaat als zodanig al
een hoge prioriteit toe te kennen. Immers, jongeren die noch bezig zijn met een opleiding,
zich noch op de arbeidsmarkt aanbieden, lopen een aanzienlijke kans om de verbinding met
het onderwijs dan wel de arbeidsmarkt in de loop van de tijd steeds verder te verliezen. Zij
lopen risico om na hun voortijdige uitval uit het onderwijs ook maatschappelijke drop-outs
te worden. De kans dat zij in de criminaliteit belanden is groter. Zo stelt Jenissen (2008) dat
er een verband bestaat tussen voortijdig schoolverlaten en criminaliteit. Zijn bevindingen zijn
bovendien dat autochtone voortijdig schoolverlaters zich relatief vaker met criminele activiteiten inlaten dan niet-westerse allochtone voortijdig schoolverlaters. Interessant is verder
dat de oudere groep ‘ongediplomeerden zonder startkwalificatie’ (VMNV) zich ook minder
vaak aanbiedt, terwijl dit niet geldt voor de groep ongediplomeerde respondenten die wel in
het bezit van een startkwalificatie is. Bovendien heeft het ‘vroeg maar niet voortijdig’ schoolverlaten het sterkste negatieve effect op de kans om zich op de arbeidsmarkt aan te bieden.
Zich niet aanbieden op de arbeidsmarkt lijkt daarmee meer in relatie tot het missen van een
bepaald opleidingsniveau te staan dan tot de leeftijd.
Tabel 6.1 laat verder zien dat persoonskenmerken een invloed hebben op de kans om zich
op de arbeidsmarkt aan te bieden. Meisjes in het algemeen en allochtone meisjes in het
bijzonder bieden zich minder vaak aan. Allochtone jongens bieden zich echter even vaak
aan op de arbeidsmarkt als autochtone jongens. Met toenemende leeftijd van de respondent
neemt verder de kans om zich aan te bieden toe waarbij deze toename een afnemende stijging
kent.
Figuur 6.1
Aandeel voortijdig schoolverlaters dat zich aanbiedt op de arbeidsmarkt (en gediplomeerden MBO niveau 2)
100
80
60
%
40
20
0

VMBO MBO 1 MBO 2 MBO 3 MBO 4
zd
zd
zd
zd
zd

VMBO MBO 1
md
md

MBO 2
md

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Voortijdige schoolverlaters zijn een nogal heterogene groep jongeren. Immers, het ons
beschikbare databestand omvat zowel jongeren die het VMBO, het AVO of het MBO ongediplomeerd hebben verlaten. Ook in de groep gediplomeerde voortijdige schoolverlaters zal

98

Kansen op de arbeidsmarkt

best een verschil tussen de jongeren met VMBO diploma en de jongeren met MBO niveau 1
diploma kunnen zitten. Om dit nader te analyseren, laat Figuur 6.1 het percentage voortijdige
schoolverlaters zien dat zich op de arbeidsmarkt aanbiedt.14 Ter vergelijking is ook het percentage onder de groep gediplomeerde MBO niveau 2 schoolverlaters weergegeven.
Gemiddeld ligt het percentage aanbieders onder de gediplomeerde voortijdige schoolverlaters
iets hoger dan onder de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters. In de laatste groep zijn
het vooral de ongediplomeerde uitstromers uit het MBO niveau 2 en, in mindere mate, de
ongediplomeerde uitstromers uit het VMBO die zich relatief gezien weinig op de arbeidsmarkt aanbieden. Zeker het resultaat in de groep die het VMBO zonder diploma verlaat,
dient, gezien de gemiddeld jonge leeftijd van deze groep, als een serieus probleem erkent te
worden. Waarom bieden deze jongeren zich niet aan op de arbeidsmarkt? Hoewel de data ons
hierop geen eenduidig antwoord verschaffen, geeft het onderzoek onder de ongediplomeerde
respondenten ons een aantal indicaties. De inactiviteit van deze jongeren kan immers met de
oorspronkelijke aanleiding om met de opleiding te stoppen samenhangen. In de groep ongediplomeerde niet-aanbieders vinden we dan ook een oververtegenwoordiging van jongeren
die wegens gezondheidsklachten, de zorg voor familie/kinderen of zwangerschap en wegens
privéproblemen (bijvoorbeeld verslaving) met de opleiding stopten. Deze redenen kunnen
op moment van enquête (ongeveer 1,5 jaar na dato) nog steeds een hindernis vormen en de
jongeren de toegang tot de arbeidsmarkt verhinderen. Overigens is het niet verrassend dat we
in de groep die zich wel aanbiedt een oververtegenwoordiging van jongeren vinden die met
de opleiding stopten omdat ze werken leuker vonden.
6.4

Kansen op de arbeidsmarkt

Eerder onderzoek heeft al vaker aangetoond dat ongediplomeerde schoolverlaters een kleinere
kans hebben op het vinden van betaald werk, zij minder vaak een vaste aanstelling hebben in
hun baan, een geringer bruto uurloon verdienen, en minder vaak een voltijdbaan in hebben
vergelijking met gediplomeerde schoolverlaters. Ook het aantal jaren scholing dat vereist
wordt voor hun huidige functie ligt lager dan bij gediplomeerde schoolverlaters (ROA, 2001).
Daarnaast heeft de conjunctuur op deze uitkomsten een belangrijke invloed. Zo onderzocht
ROA (2006) de gevolgen van het ongediplomeerd uitstromen uit de beroepsopleidende
leerweg van het MBO. Hieruit blijkt een algemene verslechtering van de arbeidsmarkt relatief gezien een sterker negatieve invloed te hebben op ongediplomeerde schoolverlaters dan
op gediplomeerde schoolverlaters. Maar hoe verging het de jongeren die in 2007 aan de
enquête meededen? Om hierop een antwoord te geven, staan we in deze paragraaf nader stil
bij een aantal indicatoren van arbeidsmarktsucces.
6.4.1 De kans op werk

Om te beginnen toont Tabel 6.2 de resultaten van een tweetal analyses op de kans op werk.
De eerste analyse gaat in op de vraag of de respondenten relatief snel, dat wil zeggen binnen
3 maanden na het verlaten van de opleiding, een betaalde functie hebben gevonden. In de
tweede analyse schatten we dan de kans om op moment van enquête werkloos te zijn.
14. De groep voortijdige schoolverlaters (ongediplomeerd en gediplomeerd) van het AVO is te klein om hierover
betrouwbare resultaten te presenteren.

99

HOOFDSTUK 6

Zowel de kans om minimaal 4 maanden op zoek te zijn voordat men de eerste baan vond,
als de kans om op moment van enquête werkloos te zijn, tonen een eenduidig beeld wat de
kansen van voortijdige schoolverlaters betreft: Voortijdige schoolverlaters hebben aanzienlijk
meer moeite om een baan te vinden. Het wel of niet hebben van een diploma van de laatst
gevolgde opleiding speelt hierbij geen rol. Zowel direct na het stoppen met de opleiding als
ook 1,5 jaar later verhoogt een diploma op startkwalificatieniveau daarmee de kans op werk.
Tabel 6.2
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar de kans om meer dan drie maanden werkloos te zijn voor het
vinden van de eerste baan en om op het moment van enquête werkloos te zijn
Intredewerkloosheid
> 3 maanden

Werkloos op moment van enquête

Persoonskenmerken
Leeftijd
Leeftijd^2
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

0
0
Ref.
+++
+++
+++

0
0
Ref.
+
++
+++

Type schoolverlater
Ongediplomeerde VSV
Ongediplomeerde HS
Ongediplomeerde VMNV
Gediplomeerde VSV
MBO 2 met diploma
MBO 3 met diploma
MBO 4 met diploma

+++
++
0
+
Ref.
-----

++
0
0
++
Ref.
-----

Bron: SIS, 2007. Zie tabel B.IV en tabel B.IV in de bijlage voor de volledige resultaten
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
-Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
--Negatief significant op 1% niveau

In tegenstelling tot de voortijdige schoolverlaters hebben de andere groepen ongediplomeerde
respondenten geen verhoogde kans op werkloosheid op moment van enquête. Van invloed
hier is natuurlijk dat deze groep of reeds in het bezit is van een startkwalificatie of gezien hun
leeftijd vaak zij-instromers in het MBO waren die al enig werkervaring hadden.
Naast het feit tot welk soort schoolverlaters iemand behoort, spelen etniciteit en geslacht ook
een belangrijke rol. Autochtone jongens lopen het kleinste risico op werkloosheid. Zowel
direct na het verlaten van de opleiding als op moment van enquête hebben vooral allochtone
jongens en meisjes relatief vaak moeite een baan te vinden. Daarbij zijn meisjes vaker dan
jongens werkloos, zowel bij de autochtone als de autochtone schoolverlaters. Leeftijd lijkt aan
de andere kant geen invloed te hebben op de kans om (snel) werk te vinden.
Voortijdige schoolverlaters zijn vaker werkloos. Voordat we deze uitspraak als zodanig handhaven, is het noodzakelijk om de heterogene groep van voortijdige schoolverlaters grondiger
te bekijken. Figuur 6.2 brengt daarom voor een aantal soorten voortijdige schoolverlaters

100

Kansen op de arbeidsmarkt

de werkloosheid nader in kaart. Het referentiekader is daarbij het werkloosheidspercentage
onder de gediplomeerde schoolverlaters van het MBO niveau 2 (6%). Figuur 6.2 toont duidelijk dat het werkloosheidspercentage onder de voortijdige schoolverlaters nogal afhankelijk
is van het laatst gevolgde onderwijs. Ongediplomeerde uitstromers van een MBO opleiding
op niveau 4 (6%) en iets minder van een MBO opleiding op niveau 3 (8%) doen het relatief
net zo goed als de houders van een startkwalificatie. Respondenten die een MBO niveau 2
opleiding (12%) zonder diploma dan wel het VMBO (12%) of het MBO niveau 1 (10%) met
diploma hebben verlaten, hebben al een aanzienlijk hogere kans op werkloosheid. De ongediplomeerde VMBO respondenten kennen zelfs een werkloosheidspercentage van 17% en
onder de groep ongediplomeerde MBO niveau 1 respondenten is het met 23% nog eens 6%punt erger. Deze twee groepen jongeren dient daarom ook goede ondersteuning te ontvangen
om de weg uit de werkloosheid te vinden.
Daarnaast laat nader onderzoek overigens ook zien dat in de groep voortijdige schoolverlaters een extreem sterke geslacht- en etniciteitcomponent in het werkloosheidscijfer aanwezig
is. Tegenover een laag werkloosheidspercentage onder de autochtone jongeren in de groep
voortijdige schoolverlaters (4%), staat namelijk een extreem hoog percentage van 29% onder
de groep allochtone meiden. Autochtone meiden (13%) en allochtone jongens (20%) staan
hier tussen in.
Figuur 6.2
Werkloosheid op moment van enquête: voortijdige schoolverlaters (en gediplomeerden MBO niveau 2)
25
20

%

15
10
5
0

VMBO MBO 1 MBO 2 MBO 3 MBO 4
zd
zd
zd
zd
zd

VMBO MBO 1
md
md

MBO 2
md

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Eerder onderzoek (ROA, 2006) heeft al aangetoond dat de waarde van een startkwalificatie
nogal gevoelig is voor de conjunctuur. De relatief lage werkloosheidspercentages in Figuur 6.2
kunnen daarom eventueel ook een uitkomst van een redelijk sterke economie in het jaar 2007
zijn. Figuur 6.3 bevestigt de conjunctuurgevoeligheid nog eens. De tijdsperiode 1999-2000
kan in pakweg drie conjunctuurperioden ingedeeld worden: 1. De jaren 1999 en 2000 met een
relatief sterke economie; 2. De jaren eind 2001 tot 2003 met een duidelijk slechter draaiende
economie en 3. De jaren 2005 tot 2007 die zich kenmerken door een wederom aantrekkende
economie. Figuur 6.3 toont voor deze drie perioden het werkloosheidspercentage onder de
gediplomeerde schoolverlaters van het MBO-BOL niveau 1 en het MBO-BOL niveau 2. De
echte waarde van een startkwalificatie komt daarbij voor het eerst in 2002, en daarmee aan
het begin van een periode met een minder sterke groei in de economie naar voren. Terwijl de

101

HOOFDSTUK 6

werkloosheid onder de gediplomeerde schoolverlaters van het MBO niveau 1 in dit jaar met
bijna een factor vier toeneemt, blijft het werkloosheidspercentage onder de gediplomeerde
MBO niveau 2 stabiel. Pas een jaar later trekt ook in deze groep het werkloosheidspercentage
aan en op het hoogtepunt van de economische ‘malaise’ kennen de twee groepen schoolverlaters wederom een vergelijkbaar werkloosheidspercentage. Op het moment dat de economie
zich weer herstelt (in 2005), nemen de kansen op de arbeidsmarkt in eerste instantie direct
weer toe voor de groep gediplomeerden van het MBO niveau 2. Tegelijkertijd ondervinden
de jongeren zonder startkwalificatie nog grote moeite om werk te vinden. Pas op moment
dat het economisch herstel zich doorzet profiteren ook zij ervan. Hoewel resultaten in het
verleden vaak niet een op een als voorspeller voor de toekomst kunnen dienen, laat figuur
6.3 wel een indicatie geven van wat de nabije toekomst voor deze twee groepen jongeren in
petto heeft. De scherpe daling in de economische groei in het najaar van 2008 en de indicatie
dat herstel eventueel langere tijd op zich laat wachten zal ongetwijfeld in eerste instantie de
jongeren zonder startkwalificatie treffen.
Figuur 6.3
Conjunctuurgevoeligheid van een startkwalificatie: Werkloosheidspercentage MBO-BOL niveau 1 en 2, 19992007
40
35
30
25
% 20
15
10
5
0

1999

2000

2001

2002

BOL niveau 1

2003

2004

2005

2006

2007

BOL niveau 2

Bron: SIS, 1999-2007

6.4.2 Waar werken de schoolverlaters?

Werk vinden is een eerste en blijkbaar moeilijke stap voor voortijdige schoolverlaters. De
vraag stelt zich dan ook, indien ze werk vinden, wat voor soort werk dit is. In dit gedeelte
staan we daarom stil bij het soort banen van ongediplomeerde en gediplomeerde voortijdige
schoolverlaters en van de gediplomeerden van MBO niveau 2. Eerst laten we een ranking
zien met de tien beroepsgroepen waar ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters het vaakst
in werkzaam zijn, met daarbij ook de positie die deze beroepsgroepen innemen bij de gediplomeerde voortijdige schoolverlaters en de gediplomeerden van MBO niveau 2. Vervolgens
brengen we de bedrijfsgrootte van de bedrijven waar zij werken in beeld.

102

Kansen op de arbeidsmarkt

Beroepsgroepen
Tabel 6.3
10 meest voorkomende beroepen (ranking op basis van ongediplomeerde VSV; tussen haakjes %)
Elementaire beroepen
Verkopers
Bouwvakkers
Hulpkrachten horeca en verzorging
Commercieel medewerkers
Verzorgend personeel
Aspirant politieagenten, soldaten en beveiligingshulpkrachten
Chauffeurs
Receptionisten en administratieve employees
Mechanisch operators

Ongediplomeerde VSV
1 (16)
2 (13)
3 (9)
4 (7)
5 (6)
6 (6)
7 (4)
7(4)
7 (4)
10 (3)

Gediplomeerde VSV
1 (24)
2 (20)
3 (10)
4 (8)
11 (1)
7 (4)
4 (8)
6 (5)
11 (1)
9 (2)

Diploma MBO 2
3 (8)
3 (8)
7 (5)
5 (7)
14 (2)
1 (13)
2 (12)
6 (6)
10 (3)
21 (1)

Bron: SIS, 2007

Er is zeker bovenaan de ranglijst van meest voorkomende beroepen weinig verschil te zien
tussen ongediplomeerde en gediplomeerde voortijdig schoolverlaters. Bij beide categorieën
voortijdig schoolverlaters staan achtereenvolgens Elementaire beroepen, Verkopers, Bouwvakkers
en Hulpkrachten horeca en verzorging op de bovenste vier plaatsen van de ranglijst. Opvallend
genoeg gaat het bij de gediplomeerde voortijdig schoolverlaters om een veel groter deel van
de respondenten. Zo is 45% van de ongediplomeerde voortijdig schoolverlaters werkzaam
in deze top 4 van beroepsgroepen, tegenover 62% van de gediplomeerde voortijdig schoolverlaters. De mate van voorkomen van de beide categorieën voortijdig schoolverlaters in de
beroepsgroepen Verzorgend personeel, Chauffeurs en Mechanisch operators zijn eveneens redelijk vergelijkbaar. De opvallende verschillen in de ranking tussen de beide soorten voortijdig
schoolverlaters bestaan vooral uit het vaker voorkomen van Aspirant politieagenten, soldaten en
beveiligingshulpkrachten en uit het minder vaak voorkomen van Commercieel medewerkers en
Receptionisten en administratieve employees bij de gediplomeerde voortijdig schoolverlaters.
Bij de gediplomeerden van MBO niveau 2 ziet de rangorde er anders uit. Dat toont maar weer
aan dat de startkwalificatie ook in dit opzicht een meerwaarde heeft: veel minder vaak werken
deze gediplomeerden in Elementaire beroepen, waar feitelijk geen opleiding voor vereist wordt.
De gediplomeerden van MBO niveau 2 werken ten opzichte van de voortijdig schoolverlaters
vaker als Verzorgend personeel en Aspirant politieagenten, soldaten en beveiligingshulpkrachten,
maar veel minder vaak in Elementaire beroepen, Verkopers, Bouwvakkers, Commercieel medewerkers en Mechanisch operators.
Bedrijfsgrootte

In figuur 6.4 wordt het aandeel schoolverlaters dat in bedrijven van verschillende grootte
werken, cumulatief weergegeven.

103

HOOFDSTUK 6

Figuur 6.4
Bedrijfsgrootte (cumulatief percentage)
100
90
80
70
60
%

50
40
30
20
10
0
1-9
personen

10–24
personen

Ongediplomeerde VSV

25-49
50-99
personen personen

100-249 250-999
personen personen

Gediplomeerde VSV

1000 personen
of meer
Diploma MBO 2

Bron: SIS, 2007

Ongediplomeerde voortijdig schoolverlaters werken vaker in kleine bedrijven: Een kwart van
hen werkt in bedrijven met 1 tot 9 personen en nog eens één op de vijf werkt in bedrijven
met 10 tot 24 personen. Ongeveer één op de zes ongediplomeerde voortijdig schoolverlaters
werkt in bedrijven met 25 tot 49 personen. Een zelfde percentage werkt juist in de grootste
bedrijven: 1000 personen of meer. 8 a 10% werkt respectievelijk in bedrijven met 50 tot 99
personen, bedrijven met 100 tot 249 personen en bedrijven met 250 tot 999 personen.
Gediplomeerden voortijdig schoolverlaters werken met 27% nog iets vaker in de allerkleinste
bedrijven, maar minder vaak in de bedrijven van 10 tot en met 99 personen. Zij werken juist
vaker in de allergrootste bedrijven. 22% werkt in bedrijven met minimaal 1000 werknemers.
In de bedrijven met 100 tot 249 personen en bedrijven met 250 tot 999 personen werken zij,
met 8% elk even vaak als de ongediplomeerde voortijdig schoolverlaters.
Gediplomeerden van MBO niveau 2 werken het vaakst in de allergrootste bedrijven: Ruim
een kwart van hen werkt in een bedrijf met minstens 1000 werknemers. 16% van deze schoolverlaters met startkwalificatie werkt in bedrijven met 250 tot 999 werknemers. 17% werkt
echter in de allerkleinste bedrijven. Relatief de minste MBO niveau 2 gediplomeerden werken
in vrij kleine tot middelgrote bedrijven. 40% van hen werkt in een bedrijf met tussen de 10
en 249 werknemers.
6.4.3 Welk opleidingsniveau wordt er vereist van de schoolverlaters?

In het meest ongunstige geval werken schoolverlaters op basisschoolniveau: feitelijk wordt er
in dit soort banen dus geen secundair onderwijs vereist, wat dus min of meer inhoudt dat dit
ongeschoold werk is. Eerst schatten we de kans om op dit niveau werkzaam te zijn. Daarna
laten we voor verschillende categorieën ongediplomeerde en gediplomeerde schoolverlaters
zien op welk opleidingsniveau zij werkzaam zijn.

104

Kansen op de arbeidsmarkt

In tabel 6.4 worden de (vereenvoudigde) resultaten van een analyse naar de kans op een baan
op basisonderwijsniveau weergegeven.
Tabel 6.4
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar kans op een baan op basisonderwijsniveau
Persoonskenmerken
Leeftijd
Leeftijd^2
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw
Type schoolverlater
Ongediplomeerde VSV
Ongediplomeerde HS
Ongediplomeerde VMNV
Gediplomeerde VSV
MBO 2 met diploma
MBO 3 met diploma
MBO 4 met diploma

--+++
Ref.
0
++
+
+++
0
0
+++
Ref.
-----

Bron: SIS, 2007 (Zie tabel B.VI in de bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
- - Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
- - - Negatief significant op 1% niveau

Ongediplomeerde voortijdig schoolverlaters hebben veel vaker een baan op basisonderwijsniveau dan gediplomeerden van MBO niveau 2. Dit geldt in mindere mate ook voor
gediplomeerden voortijdig schoolverlaters. Ongediplomeerden van boven de 22 (VMNV)
en ongediplomeerden schoolverlaters met startkwalificatie maken echter niet meer kans op
het werkzaam zijn in een baan op basisonderwijsniveau. Gediplomeerden van MBO niveau
3 en niveau 4 daarentegen maken (veel) minder kans om slechts op basisonderwijsniveau
werkzaam te zijn.
Ook persoonskenmerken hebben invloed op de kans om werkzaam zijn op basisonderwijsniveau. Aanvankelijk geldt: hoe ouder een respondent is, des te kleiner is de kans om op
basisonderwijsniveau werkzaam te zijn. Vanaf een bepaalde leeftijd gaat dit niet meer op. Er
lijkt geen verschil tussen jongens en meisjes te bestaan in de kans om op basisschoolniveau te
werken. Allochtone respondenten hebben wel een grotere kans om slechts op basisschoolniveau werkzaam te zijn.
Tot slot zien we dat respondenten afkomstig uit de sector Landbouw meer kans hebben om
werkzaam te zijn op basisonderwijs dan respondenten uit de sector Economie. Voor respondenten uit de sectoren Gezondheidszorg en Gedrag & Maatschappij geldt het tegenovergestelde.
Hoe verhoudt zich de kans op een baan die slechts een diploma van het basisonderwijs vraagt
met het type onderwijs dat de voortijdige schoolverlaters laatst gevolgd hebben. In figuur 6.5
wordt het vereiste opleidingsniveau voor de functie weergegeven voor ongediplomeerde en

105

HOOFDSTUK 6

gediplomeerde voortijdige schoolverlaters. Ter vergelijking zijn ook hier wederom de resultaten voor de groep jongeren die het MBO niveau 2 met diploma hebben verlaten opgenomen.
Figuur 6.5
Door werkgever vereist opleidingsniveau, voortijdige schoolverlaters (en gediplomeerden MBO niveau 2)
100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0

VMBO MBO 1 MBO 2 MBO 3 MBO 4
zd
zd
zd
zd
zd
MBO 3 en hoger

MBO 1/2

VMBO MBO 1
md
md
VMBO

MBO 2
md
basisonderwijs

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Hoe lager het opleidingsniveau waar de schoolverlater uit afkomstig is, des te vaker is hij/zij
slechts op basisschoolniveau werkzaam in de huidige functie. Zo is ruim de helft van de
ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters uit het VMBO en maar liefst tweederde van
de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters van het MBO niveau 1 werkzaam in ongeschoolde banen. Bij ongediplomeerden van de hogere niveaus van het MBO en gediplomeerden loopt dit aandeel snel af. Een kwart van de ongediplomeerden uit MBO niveau 2
en van de gediplomeerden voortijdige schoolverlaters van VMBO en MBO niveau 1 werkt
op basisschoolniveau. Ongediplomeerden van de MBO-niveaus 3 en 4 werken ongeveer even
vaak op basisschoolniveau als gediplomeerden van MBO niveau 2: 14 a 15% van hen doet dit.
Wat betreft de kans om een functie te moeten accepteren die geen diploma in het voortgezet
onderwijs vereist, doen het de voortijdige schoolverlaters met een MBO niveau 1 diploma
hiermee net zo goed als de gediplomeerden met een MBO niveau 2 diploma. Nadere analyse
over de afgelopen jaren heen, laat zien dat de conjunctuur slechts een marginale invloed heeft
op deze uitkomst. Zowel jongeren die met een MBO niveau 1 diploma als jongeren die met
een MBO niveau 2 diploma de arbeidsmarkt betreden, kampen in economische slechtere
tijden met het risico een functie te moeten accepteren die lager is dan het onderwijsniveau
waarvan zij een diploma hebben. In tegenstelling tot de werkloosheid, vinden we daarbij niet
direct een indicatie dat jongeren met een MBO niveau 1 diploma in economisch slechtere
tijden het relatief gezien veel moeilijker krijgen dan hun studiegenoten met een MBO niveau
2 diploma.
Uiteraard werken VMBO-gediplomeerden vaak op VMBO-niveau. Zeven op de tien werkende
VMBO-gediplomeerden heeft een functie op eigen niveau. Ook ongediplomeerden van de
MBO niveaus 2, 3 en 4 werken relatief vaak (46-63%) op VMBO-niveau. Ook dit is niet zo
vreemd: zij hebben hun MBO-diploma niet gehaald en vallen terug op hun (meestal) eerder
behaald VMBO-niveau. Opvallend genoeg werkt nog bijna drie op de tien MBO niveau 2

106

Kansen op de arbeidsmarkt

gediplomeerden slechts op VMBO-niveau. Zowel ongediplomeerde (12%) als gediplomeerde
(22%) schoolverlaters van het laagste niveau van het MBO werken maar weinig op VMBOniveau.
Gek genoeg is van de MBO 1/2-gediplomeerden maar ongeveer vier op de tien ook werkzaam
op dit niveau. Een groter deel van hen werkt op lager niveau dan op hoger niveau. Van de
ongediplomeerde MBO-schoolverlaters en de VMBO-gediplomeerden werken maar weinig
schoolverlaters op MBO niveau 1/2 niveau: Van slechts 2% van de VMBO-gediplomeerden
tot 16% van de ongediplomeerde VMBO-schoolverlaters. De ongediplomeerden van het
VMBO werken dus vreemd genoeg vaker op MBO niveau 1/2 niveau dan degenen die wel
hun VMBO-diploma behaald hebben. Een op de drie ongediplomeerden van MBO niveau
4, één op de vijf ongediplomeerden van MBO niveau 3 en gediplomeerden van MBO niveau
2 werken op MBO niveau 3 of hoger. Schoolverlaters van de overige opleidingen werken maar
zelden op MBO 3 niveau of hoger.
6.4.4 Werkzekerheid

Werk vinden is een eerste stap. Werkzekerheid vinden een tweede, en zeker zo belangrijke
stap. Om enig zicht te krijgen op de werkzekerheid van de verschillende groepen schoolverlaters, toont Tabel 6.5 de resultaten van een tweetal analyses: de kans op een vaste baan en
de kans op een voltijdbaan (33 uur of meer). Naast de controle variabelen zoals in de eerdere
analyses meegenomen, omvatten deze analyses ook variabelen met betrekking tot baankarakteristieken en de omvang van de organisatie waarin men werkt. De volledige resultaten
inclusief deze controlevariabelen zijn te vinden in Tabel B.VII en Tabel B.VIII in de bijlage.
Tabel 6.5
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar kans op vaste aanstelling en kans op voltijdbaan
Vaste aanstelling

Voltijdbaan

Persoonskenmerken
Leeftijd
Leeftijd^2
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

0
0
Ref.
0
----

--+
Ref.
--0
---

Type schoolverlater
Ongediplomeerde VSV
Ongediplomeerde HS
Ongediplomeerde VMNV
Gediplomeerde VSV
MBO 2 met diploma
MBO 3 met diploma
MBO 4 met diploma

-0
-Ref.
0
-

0
0
0
0
Ref.
0
+

Bron: SIS, 2007 (Zie tabel B.VII en tabel B.VIIII in bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
- - Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
- - - Negatief significant op 1% niveau

107

HOOFDSTUK 6

Niet alleen het vinden van werk is voor voortijdig schoolverlaters moeilijk, ook vinden van
werk met werkzekerheid lijkt een startkwalificatie te vereisen. Zowel de groep ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters als de groep gediplomeerde voortijdige schoolverlaters
kent een significant lager percentage werkenden met een vaste aanstelling. Ongediplomeerde
schoolverlaters van boven de 22 jaar (dus geen voortijdige schoolverlaters) hebben zelfs nog
minder kans op een vaste aanstelling. Gemiddeld ondervinden de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters hierbij nog iets meer moeite dan de gediplomeerde voortijdige schoolverlaters. Verder blijkt dat allochtone schoolverlaters minder vaak een vaste aanstelling hebben
dan autochtone schoolverlaters. Schoolverlaters van de richtingen Landbouw, Techniek en
Gezondheidszorg hebben vaker een vaste aanstelling dan schoolverlaters uit de richtingen
Economie en Gedrag & Maatschappij. Een hoger vereist opleidingsniveau voor de baan
hangt ook samen met vaker een vaste aanstelling hebben.
Werkzekerheid in de zin van een vaste aanstelling is dus moeizaam te vinden voor de voortijdige schoolverlaters, voor een aanstelling van minimaal 33 uur lijkt dit niet te gelden. Alleen
gediplomeerden van MBO niveau 4 krijgen iets vaker een voltijdbaan. Voor de overige gediplomeerden en alle ongediplomeerden zijn er geen verschillen gevonden. Een hogere leeftijd lijkt
aanvankelijk samen te hangen met een kleinere kans om in een voltijdbaan te werken, vanaf
een bepaalde leeftijd draait dit om. Dit is waarschijnlijk onder invloed van vrouwen die op
een gegeven moment kinderen krijgen en daarom minder gaan werken. Als de kinderen ouder
worden gaan zij weer meer werken. Dit lijkt overeen te komen met het gegeven dat vrouwen
veel minder vaak fulltime werken dan mannen. Verder blijkt uit de analyse dat schoolverlaters
uit de richting Techniek vaker dan schoolverlaters uit de richting Economie in een voltijdbaan
werken. Schoolverlaters uit de richtingen Gezondheidszorg en Gedrag & maatschappij werken
juist minder vaak in een voltijdbaan. Ook deze uitkomsten hebben waarschijnlijk te maken met
het aandeel vrouwen binnen deze richtingen. Overigens blijkt ook het vereiste opleidingsniveau
in de baan samen te hangen met het al dan niet hebben van een voltijdbaan: Hoe hoger het
vereiste opleidingsniveau, des te vaker men in een fulltimebaan werkt.
Figuur 6.6
Vaste aanstelling en aanstelling van minimaal 33 uur: voortijdige schoolverlaters (en gediplomeerden MBO
niveau 2)

d
MB
O

2m

1m
d

md

MB
O

zd
O4

Vaste aanstelling

VM
BO

zd

MB

O3

2z
d

MB

zd
O1

MB
O

zd

MB

VM
BO

100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0

> 33 uur per week

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

108

Kansen op de arbeidsmarkt

Figuur 6.6 geeft meer inzicht in de individuele verschillen tussen verschillende categorieën
voortijdige schoolverlaters.
In de groep ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters zien we een directe relatie tussen
het niveau van de opleiding in het MBO die men zonder diploma heeft verlaten en de kans
om een vaste aanstelling te hebben. Heeft een op de drie jongeren die het MBO niveau
1 zonder diploma heeft verlaten een vaste aanstelling, in de groep die het MBO niveau 4
zonder diploma heeft verlaten is dit ruim 55%. In de groep gediplomeerde voortijdige schoolverlaters vinden we een verrassend goede positie van de jongeren die na het behalen van
het VMBO diploma met het onderwijs stoppen. Van hen heeft de helft een vaste aanstelling. Hoofdzakelijk jongeren, die met of zonder diploma een MBO opleiding op niveau 1
verlaten en jongeren die al tijdens het VMBO afhaken, hebben te kampen met een slechte
werkzekerheid. De situatie van MBO niveau 1 gediplomeerde jongeren met betrekking tot
het hebben van een vaste aanstelling is de uitkomst van een trend die tijdens de periode
met lagere economische groei in Nederland (2001-2003) is ingezet. Had in 2003 nog bijna
negen van de tien werkzame MBO niveau 1 gediplomeerden een vaste aanstelling, in 2004
was dit nog maar 60%, in 2005 was dit nog 53% en in 2006 nog slechts 36%. Met het einde
van de sterke economische groei blijkt ook een einde aan het tijdperk van vaste aanstellingen
voor gediplomeerde MBO niveau 1 schoolverlaters gekomen te zijn. Overigens is deze trend
ook bij gediplomeerde schoolverlaters van andere MBO niveaus zichtbaar, maar niet in deze
sterke mate.
Een contract voor minimaal 33 uur per week lijkt voor de grote meerderheid van de werkende
voortijdige schoolverlaters een gangbare optie. De uitzondering hierop vormt wederom de
groep die een opleiding in het MBO op niveau 1 volgde. Dit keer zijn het vreemd genoeg wel
alleen de gediplomeerden van dit niveau die moeite ondervinden om een fulltime aanstelling te krijgen. Van hen heeft slechts een van de drieën een aanstelling van minimaal 33 uur.
Dit is aanzienlijk lager dan in alle andere groepen. Hier komt nog bij dat de andere groepen
voortijdige schoolverlaters het minimaal net zo goed doen als de jongeren met een startkwalificatie op MBO niveau 2. Overigens kunnen we hier als kanttekening plaatsen dat in
tegenstelling tot een vaste aanstelling lang niet iedere schoolverlater naar een voltijdbaan zal
streven. Sommige schoolverlaters werken in een deeltijdbaan, omdat ze hier zelf voor gekozen
hebben. Schoolverlaters met kinderen bijvoorbeeld, zullen vaak liever parttime werken, om
dit zo te kunnen combineren met het zorgen voor het kind/de kinderen.
6.5

Rendement, tevredenheid en het volgen van cursussen

In dit gedeelte staan we stil bij het rendement van en de tevredenheid over de huidige functie
van werkende schoolverlaters. Dit doen we in eerste instantie middels het in tabel 6.6 presenteren van de resultaten van een analyse naar de invloed van voortijdig schoolverlaten op
respectievelijk bruto uurloon, baantevredenheid en carrièreperspectieven die de schoolverlaters in hun huidige functie zien. Vervolgens brengen we de onderlinge verschillen voor deze
baankenmerken tussen de verschillende groepen ongediplomeerde en gediplomeerde schoolverlaters beter in beeld middels twee figuren.

109

HOOFDSTUK 6

Bruto uurloon

Ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters verdienen minder dan gediplomeerden van
MBO niveau 2 (de referentiegroep). Hun bruto uurloon ligt gemiddeld bijna 15% lager.
Gediplomeerde voortijdig schoolverlaters doen het nog slechter: zij verdienen gemiddeld
25% minder in hun bruto uurloon. Voor ongediplomeerde schoolverlaters van boven de 22
en ongediplomeerden met startkwalificatie zijn er geen verschillen gevonden met het bruto
uurloon van MBO niveau 2 gediplomeerden. Gediplomeerden van MBO niveau 3 en 4
verdienen gemiddeld respectievelijk 9% en 11% meer dan gediplomeerden van MBO niveau 2.
De persoonskenmerken hebben een min of meer voorspelbare uitkomst op het bruto uurloon
van schoolverlaters. Zo verdienen oudere schoolverlaters tot op een bepaalde leeftijd meer
per uur en verdienen meisjes ongeveer 11% (autochtonen) en 13% (allochtonen) minder dan
jongens. Tussen autochtone en allochtone jongens zijn er echter geen verschillen in uurloon
gevonden. Schoolverlaters uit de richtingen Techniek, Gezondheidszorg en Gedrag & maatschappij verdienen gemiddeld 5 tot 8% meer dan schoolverlaters uit de richtingen Economie
(referentiegroep) en Landbouw. Logischerwijs geldt ook: hoe hoger het vereiste opleidingsniveau van de baan, des te hoger het bruto uurloon. Verder verdienen schoolverlaters met een
vaste aanstelling en schoolverlaters die als zelfstandige werken gemiddeld respectievelijk 6%
en 12% per uur meer. Uitzendkrachten verdienen daarentegen gemiddeld 6% minder dan
schoolverlaters die in loondienst werken. Gezien voortijdige schoolverlaters vaak als uitzendkrachten werkzaam zijn, zal dit hun salaris nog eens verminderen. Ten slotte blijkt dat schoolverlaters die in grote bedrijven werken gemiddeld meer verdienen.
Tabel 6.6
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar bruto uurloon, baantevredenheid en carrièreperspectieven15
Persoonskenmerken
Leeftijd
Leeftijd^2
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw
Type schoolverlater
Ongediplomeerde VSV
Ongediplomeerde HS
Ongediplomeerde VMNV
Gediplomeerde VSV
MBO 2 met diploma
MBO 3 met diploma
MBO 4 met diploma

Bruto uurloon

Baantevredenheid

Carrièreperspectieven

+++
--Ref.
--0
---

0
0
Ref.
0
----

0
0
Ref.
--0

--0
0
--Ref.
+++
+++

0
0
0
0
Ref.
0
0

0
-0
0
Ref.
0
0

Bron: SIS, 2007 (Zie tabel B.IX, tabel B.X en tabel B.XI in de bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
-Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
- - - Negatief significant op 1% niveau

15. De baankenmerken tevredenheid en carrièreperspectieven zijn in de vragenlijst bevraagd middels een vijfpuntsschaal van 1 (zeer ontevreden / nauwelijks carrièremogelijkheden) tot 5 (zeer tevreden / heel veel carrièremogelijkheden). In de analyse zijn de antwoordcategorieën 4 en 5 samengenomen.

110

Kansen op de arbeidsmarkt

Voortijdige schoolverlaters verdienen daarmee duidelijk minder dan de gediplomeerde
schoolverlaters van het MBO niveau 2. Maar geldt dit ook voor voortijdige schoolverlaters
die bijvoorbeeld een aantal jaren een MBO opleiding gevolgd hebben, of wordt dit resultaat
vooral beïnvloedt door de jongeren die het VMBO al dan niet met diploma hebben verlaten.
Figuur 6.7 geeft het gemiddeld bruto uurloon weer voor de verschillende groepen voortijdige
schoolverlaters en de gediplomeerden van MBO niveau 2.
In principe geldt duidelijk: hoe hoger het niveau van de opleiding die voortijdig verlaten
werd, des te hoger het gemiddeld uurloon. Zo verdienen de ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters uit het VMBO gemiddeld € 5,20 per uur. Ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters van MBO niveau 4 verdienen gemiddeld net boven de 8 Euro per
uur. Gediplomeerden uit het VMBO verdienen met € 5,60 per uur nauwelijks meer dan
ongediplomeerde VMBO-schoolverlaters. Gediplomeerden van MBO niveau 1 verdienen
meer dan alle ongediplomeerden, met uitzondering van de ongediplomeerden uit MBO
niveau 4: € 7,25. Uit figuur 6.7 blijkt nog maar eens de waarde van de startkwalificatie.
Gediplomeerden van MBO niveau 2 verdienen gemiddeld een stuk meer dan de schoolverlaters zonder startkwalificatie: € 9,15.
Figuur 6.7
Gemiddeld bruto uurloon in euro’s van voortijdige schoolverlaters (en gediplomeerden MBO niveau 2)

€

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0

VMBO MBO 1 MBO 2 MBO 3 MBO 4
zd
zd
zd
zd
zd

VMBO MBO 1
md
md

MBO 2
md

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Baantevredenheid

Wat betreft hoe tevreden schoolverlaters met hun baan zijn, maakt het blijkbaar weinig uit
of een schoolverlater gediplomeerd of ongediplomeerd is (zie tabel 6.6). Ook het opleidingsniveau en de leeftijd lijken niet samen te hangen met baantevredenheid van schoolverlaters.
Wel blijkt dat allochtone schoolverlaters minder tevreden over hun baan zijn dan autochtone
schoolverlaters. Ook zijn schoolverlaters uit de richting Gezondheidszorg vaker tevreden met
hun baan dan schoolverlaters uit de andere richtingen. Schoolverlaters die werkzaam zijn
op MBO niveau 3 niveau of hoger zijn eveneens vaker tevreden over hun huidige baan. Dit
geldt ook voor schoolverlaters met een vaste aanstelling, een voltijdbaan of een eigen bedrijf.
Uitzendkrachten zijn, niet verrassend minder vaak tevreden met hun baan. Bedrijfsgrootte
ten slotte lijkt niet veel uit te maken voor baantevredenheid, al geven schoolverlaters die bij
de allerkleinste bedrijven wel vaker aan tevreden te zijn met hun baan.

111

HOOFDSTUK 6

Zoals we in de resultaten van de analyse al zagen, is er ten aanzien van de baantevredenheid
niet echt een duidelijk verband tussen al dan niet gediplomeerd de opleiding verlaten of op
welk niveau de opleiding werd gevolgd. Figuur 6.8 laat dit nog eens zien. Weliswaar zijn de
ongediplomeerde voortijdige schoolverlaters van VMBO en MBO niveau 1 met ongeveer 50%
minder tevreden met hun huidige baan; de overige schoolverlaters zijn niet veel vaker tevreden
met hun baan. Gemiddeld is een kleine 60% van hun tevreden of zeer tevreden met zijn/haar
huidige baan. Gediplomeerden met een startkwalificatie (MBO niveau 2) zijn overigens niet
vaker tevreden over hun baan. De startkwalificatie heeft dus wat baantevredenheid betreft geen
toegevoegde waarde. Ook op lager niveau kunnen schoolverlaters tevreden zijn over hun baan.
Figuur 6.8
Aandeel voortijdige schoolverlaters met hoge baantevredenheid en goede carrièreperspectieven in de
huidige functie (% 4 of 5 van een vijfpuntsschaal) (en gediplomeerden MBO niveau 2)
100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0

VMBO MBO 1 MBO 2 MBO 3 MBO 4
zd
zd
zd
zd
zd
Tevredenheid

VMBO MBO 1
md
md

MBO 2
md

Carrièreperspectieven

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Carrièreperspectieven

Ook in hun carrièreperspectieven verschillen ongediplomeerde en gediplomeerden weinig
van elkaar. Alleen ongediplomeerden die al eerder een startkwalificatie behaalden zien hun
carrièreperspectieven somberder in dan de andere groepen schoolverlaters. Zij vergelijken
misschien het meest rechtstreeks hun carrièreperspectieven met jongeren die in bezit zijn
van een startkwalificatie zonder de stempel drop-out te hebben. Leeftijd heeft eveneens geen
invloed op de carrièreperspectieven die schoolverlaters zien. Wel zien autochtone meisjes en
allochtone jongens minder carrièreperspectieven dan autochtone jongeren. Schoolverlaters uit
de richtingen Landbouw, Gedrag & maatschappij en Gezondheidszorg hebben minder goede
carrièreperspectieven dan schoolverlaters uit de richtingen Economie en Techniek. Voor de
jongeren afkomstig uit de laatste twee opleidingssectoren zal de goede arbeidsmarktperspectieven voor jongeren met een technische dan wel economische opleiding de carrièreperspectieven positief kunnen beïnvloeden (zie hiervoor ook ROA, 2007). Zoals te verwachten valt,
vinden schoolverlaters naarmate ze in een functie op een hoger opleidingsniveau werken dat
ze betere carrièreperspectieven hebben. Ook schoolverlaters met een vaste aanstelling, een
voltijdbaan of een eigen bedrijf zien betere carrièreperspectieven, terwijl uitzendkrachten het

112

Kansen op de arbeidsmarkt

juist somberder in zien. Schoolverlaters werkzaam in grotere bedrijven geven vaker aan goede
carrièreperspectieven te hebben.
Over hun carrièremogelijkheden in de huidige baan verschillen de jongeren die aangemerkt
worden als voortijdige schoolverlaters iets meer van mening (zie figuur 6.8). Slechts een kwart
van de ongediplomeerden voortijdige schoolverlaters van MBO niveau 3 ziet goede carrièremogelijkheden in de huidige functie. Da is nog een kleiner aandeel dan bij de ongediplomeerde
voortijdige schoolverlaters uit het VMBO (37%). Van de overige ongediplomeerde voortijdige
schoolverlaters ziet nog zo’n 42% tot 48% goede carrièremogelijkheden. Hiertegenover staat
dat maar liefst 70% van de VMBO-gediplomeerden denkt goede carrièremogelijkheden in de
huidige functie te hebben. Van de MBO niveau 1 gediplomeerden is dit echter slechts 39%.
Ook MBO niveau 2 gediplomeerden zien niet erg vaak goede carrièremogelijkheden in hun
huidige functie. Ook hier lijkt het bezitten van een startkwalificatie niet veel uit te maken.
Daar moet wel aan toegevoegd worden dat in tegenstelling tot uurloon, baantevredenheid
en carrièremogelijkheden subjectieve baankenmerken zijn, die door de respondent worden
ervaren in plaats van door de werkgever worden bepaald.
Cursus gevolgd

Tot slot van onze arbeidsmarktanalysen op de korte termijn, staan we stil bij de vraag of de
werkende jongeren in het kader van hun werk in de afgelopen 12 maanden een cursus dan wel
een bedrijfsopleiding gevolgd hebben. Gezien deze vraag bij de gediplomeerde schoolverlaters
alleen aan de respondenten van het VMBO en het MBO niveau 1 gesteld is, beperken we
ons hierbij tot een discussie van de voortijdige schoolverlaters. Figuur 6.9 laat het percentage
voortijdige schoolverlaters zien dat een cursus/bedrijfsopleiding gevolgd heeft.
Figuur 6.9
Aandeel (voortijdige) schoolverlaters dat een cursus en/of bedrijfsopleiding heeft gevolgd
50
40

%

30
20
10
0

VMBO
zd

MBO 1
zd

MBO 2
zd

MBO 3
zd

MBO 4
zd

VMBO
md

MBO 1
md

Bron: SIS, 2007; zd = zonder diploma opleiding verlaten; md = met diploma opleiding verlaten

Gemiddeld heeft een op de vier voortijdige schoolverlaters in de afgelopen 12 maanden een
cursus of een bedrijfsopleiding gevolgd. Het verlaten van het onderwijs betekent in deze zin
dan ook nog bij lange niet dat men geen verdere vaardigheden leert. Ongediplomeerden van
MBO niveau 4 geven het vaakst aan een cursus e/of bedrijfsopleiding te hebben gevolgd.
38% van hen deed dit. Ongediplomeerden uit niveau 2 en 3 volgden met ongeveer 32% even

113

HOOFDSTUK 6

vaak een cursus en/of bedrijfsopleiding. In de laagste niveaus volgde men het minst vaak een
cursus en/of bedrijfsopleiding: 20% van de ongediplomeerden uit MBO niveau 1 en 25%
van de ongediplomeerden uit het VMBO. De gediplomeerden van deze beide opleidingen
hebben iets vaker een cursus en/of bedrijfsopleiding gevolgd: 27 a 28% van hen deed dit.
6.6

Arbeidsmarktsucces op langere termijn

Nadat we in de eerdere paragrafen hebben stil gestaan bij een aantal indicatoren van arbeidsmarktsucces op de korte termijn, gaan we nu in op een tweetal vragen betreffende de
arbeidsmarktkansen op langere termijn. Dit doen we door gebruik te maken van de VOCL
(Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen) data in combinatie met data uit het SSB (sociaal
statistisch bestand). We gebruiken de VOCL cohortdata van 1989 en 1993. Hierin zijn voormalig scholieren gevolgd die in respectievelijk 1989 en 1993 in het eerste leerjaar van de
middelbare school instroomden. Voor deze mensen hebben we (1) de kans om minimaal zes
maanden werkzaam te zijn geweest in 2005 en (2) de hoogte van het salaris per dag in 2005
geschat. De leerlingen uit het eerste leerjaar in 1989 waren in 2005 ongeveer 28 jaar oud. De
leerlingen uit het cohort van 1993 waren in 2005 ongeveer 24 jaar oud. In tabel 6.7 worden
de resultaten weergegeven van de analyse naar de kans op minimaal zes maanden werkzaam
zijn in 2005.
Tabel 6.7
Resultaten (vereenvoudigd) analyse kans minimaal zes maanden werkzaam te zijn in 2005
Basisonderwijs
VBO diploma
MBO niveau 1 diploma
MBO niveau 2 diploma
MBO niveau 3 diploma
MBO niveau 4 diploma
Cohort 1989
Cohort 1993
Mannen
Vrouwen
Turks/Marokkaans/Surinaamse afkomst
Westerse allochtonen
Autochtonen
Opleidingsniveau ouders (van laag naar hoog)
Huishouden met werklozen
Arbeidershuishouden
Huishouden zelfstandigen
Lage werknemershuishouden
Middenklasse werknemershuishouden
Hoge werknemershuishouden
Bron: CBS (eigen berekening door ROA; Zie tabel B.XII in de bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
- - Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
- - - Negatief significant op 1% niveau

114

---ref.
0
0
ref.
-+++
ref.
----ref.
--ref.
+++
+++
+++
++
++

Kansen op de arbeidsmarkt

Uit de resultaten blijkt dat voortijdig schoolverlaters ook jaren later significant minder vaak
minimaal zes maanden per jaar werkzaam zijn dan gediplomeerden van MBO niveau 2.
Zowel schoolverlaters zonder enig diploma, als gediplomeerden van het VBO (vergelijkbaar
met de huidige VMBO-KL en VMBO-BL), als gediplomeerden met een MBO niveau 1
diploma waren minder vaak minstens zes maanden werkzaam in 2005 dan MBO niveau
2 gediplomeerden. Daarbij blijkt dat hoe meer het opleidingsniveau onder MBO niveau 2
ligt, des te groter de verschillen. Als de respondenten eenmaal een startkwalificatie hebben
dan zijn er geen verschillen meer in de kans om minimaal zes maanden werkzaam te zijn
geweest in 2005. Deze kans neemt dus niet toe bij respondenten van de hogere niveaus van
het MBO.
De respondenten uit het cohort van 1993 zijn iets minder vaak minimaal zes maanden werkzaam geweest in 2005 dan de respondenten uit het cohort van 1989. Deze uitkomst is niet
erg verrassend, gezien de jongere leeftijd van de respondenten uit het cohort van 1993. Verder
blijken mannen vaker minimaal zes maanden werkzaam geweest te zijn en respondenten van
Turkse, Marokkaanse of Surinaamse afkomst, en westerse allochtonen juist minder vaak.
Opmerkelijk genoeg blijkt een hoger opleidingsniveau van de ouders samen te hangen met
minder vaak minimaal zes maanden werkzaam te zijn geweest in 2005. Mogelijk zijn respondenten met hoog opgeleide ouders minder genoodzaakt om veel te werken gezien het gemiddeld hoger inkomen van hoger opgeleide ouders. Ten opzichte van respondenten die op 12
jarige leeftijd in een huishouden met werkloze ouders leefden zijn respondenten met alle
soorten werkende ouders zelf in 2005 ook vaker minimaal zes maanden aan het werk.
In tabel 6.8 worden de resultaten van de analyse naar dagloon in 2005 weergegeven.
Tabel 6.8
Resultaten (vereenvoudigd) analyse dagloon in 2005
Basisonderwijs
VBO diploma
MBO niveau 1 diploma
MBO niveau 2 diploma
MBO niveau 3 diploma
MBO niveau 4 diploma
Cohort 1989
Cohort 1993
Mannen
Vrouwen
Turks/Marokkaans/Surinaamse afkomst
Westerse allochtonen
Autochtonen

0
+
0
ref.
+++
+++
ref.
--+++
ref.
----ref.

Bron: CBS (Eigen berekening door ROA; zie tabel B.XIII in bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
-Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
--Negatief significant op 1% niveau

Wat betreft het dagloon blijken gediplomeerden van MBO niveau 3 en niveau 4 significant
meer te verdienen dan gediplomeerden van MBO niveau 2. Vreemd genoeg blijken ook
VBO-gediplomeerden per dag meer te verdienen dan MBO niveau 2 gediplomeerden. Uit

115

HOOFDSTUK 6

nadere analyse blijkt dat dit effect volledig veroorzaakt wordt door mannen. Het dagloon van
de MBO niveau 2 gediplomeerden verschilt echter niet met respondenten zonder diploma of
MBO niveau 1 gediplomeerden. De waarde van een startkwalificatie betreffende het salaris
dat men verdient, blijkt hiermee vooral in de eerste fase van de arbeidsmarktintrede een
belangrijke rol te spelen.
Respondenten uit het cohort 1989 zijn op dit moment ongeveer 28 jaar. Logischerwijs
verdienen zij gemiddeld meer per dag dan 24 jarige respondenten uit het cohort van
1993. Verder verdienen mannen meer dan vrouwen en verdienen allochtonen minder dan
autochtonen. Dit laatste blijkt eveneens aan de mannelijke allochtone respondenten toe te
schrijven.
6.7

Conclusies

Wat zijn de kansen van jongeren die zich zonder startkwalificatie op de arbeidsmarkt willen
aanbieden? Hoeveel moeite hebben ze om een baan te vinden, welk type baan vinden ze en
wat is zijn de opbrengsten in de functie? Deze en andere vragen stonden in dit hoofdstuk
centraal. De resultaten van dit hoofdstuk laten een duidelijk beeld zien:
●

●

●

●

116

Jongeren die zonder startkwalificatie de beslissing nemen om hun carrière niet in het
onderwijs voort te zetten, bieden zich in eerste instantie minder vaak op de arbeidsmarkt aan. De aanzienlijke groep niet-aanbieders dient erkent te worden en aan hen
dient een handvat gereikt worden om a) de weg terug naar het onderwijs te vinden of
b) een succesvolle start op de arbeidsmarkt te maken. Des te langer deze groep noch
in het onderwijs, noch op de arbeidsmarkt actief is, des te hoger is het risico dat zij de
aansluiting met het onderwijs en de arbeidsmarkt verliezen.
Voortijdige schoolverlaters zijn vaker werkloos. Hoewel deze conclusie in het algemeen
geldig is, hebben onze analyses laten zien dat dit vooral voor jongeren geldt dit zonder
diploma het VMBO of het MBO niveau 1 verlaten en in minder mate voor jongeren
die met diploma het VMBO of het MBO niveau 1 verlaten. Daarnaast is de waarde
van een startkwalificatie wat betreft de werkloosheid sterk conjunctuurgevoelig. Vooral
aan het begin van een minder goed draaiende economie profiteren jongeren met een
startkwalificatie in vergelijking met jongeren die slechts een diploma op MBO niveau
1 bezitten betere kansen op de arbeidsmarkt. En wanneer de economie weer aantrekt
verbeteren de arbeidsmarktperspectieven van jongeren met een startkwalificatie eerder
dan jongeren zonder een startkwalificatie.
Voortijdige schoolverlaters hebben niet alleen vaker moeite om een baan te vinden,
als ze een functie bemachtigd hebben, is dit ook vaak een functie waarvoor maximaal
een diploma op basisonderwijsniveau vereist is. Daarnaast biedt hun functie vaak ook
minder werkzekerheid. Voortijdige schoolverlaters bezitten vaak geen vaste aanstelling
of werken zelfs als uitzendkrachten.
De waarde van een startkwalificatie komt ook in het salaris naar voren. In de eerste jaren
op de arbeidsmarkt verdienen jongeren met een diploma op MBO niveau 2 aanzienlijk meer dan jongeren zonder een MBO niveau 2 diploma. Interessant is dat analyses
onder jongeren die al een aantal jaren op de arbeidsmarkt werkzaam zijn, niet direct een
hoger salaris van jongeren met een diploma op startkwalificatieniveau laten zien.

Kansen op de arbeidsmarkt

●

Voortijdige schoolverlaters onderscheiden zich niet sterk van de jongeren met een
diploma op MBO niveau 2 wat betreft de ‘baantevredenheid’ en de ‘carrièreperspectieven’. Daar moet wel aan toegevoegd worden dat dit subjectieve baankenmerken zijn,
die door de respondent zelf worden ervaren in plaats van door de werkgever worden
bepaald, zoals het salaris.

117

7
7.1

Spijt, toekomstplannen en comeback in het
onderwijs

Introductie

Jaarlijks verlaten tienduizenden jongeren in Nederland hun opleiding zonder diploma. Tot
zover hebben we in de voorliggende rapportage antwoorden gezocht op vragen, zoals “waarom
ben je gestopt?”, “wat ben je direct na het stoppen met de opleiding gaan doen?”, “hoe is het
met de opleidingswisselaars in de nieuwe opleiding vergaan?” en “wat zijn de kansen van de
opleidingsuitvallers op de arbeidsmarkt?”. We hebben gezien dat niet iedere jongere succesvol
van opleiding wisselt en dat jongeren die voortijdig met een opleiding stoppen het moeilijk
hebben om een succesvolle carrière op de arbeidsmark op te bouwen. We hebben echter ook
gezien dat een groot deel van de jongeren wel degelijk een succesvolle start in een nieuwe
opleiding maakt, dan wel op de arbeidsmarkt actief is in een baan. Werkzame jongeren zijn
daarnaast vaak tevreden met hun functie en denken ook dat zij goede carrièreperspectieven
hebben. De vraag dringt zich dan ook op of de jongeren spijt hebben van de beslissing om de
initiële opleiding vroegtijdig te verlaten (paragraaf 7.2).
Op het moment van de enquête is een groot deel van de respondenten al meer dan een jaar
uit het onderwijs. Hebben zij plannen om terug te keren in het onderwijs en welke factoren
staan een dergelijke terugkeer mogelijk in de weg? Dit is de tweede vraag waarop we in dit
hoofdstuk een antwoord willen vinden (paragraaf 7.3). Het in kaart brengen van factoren die
een terugkeer in de weg staan, kan belangrijke aanvullende informatie aan beleidsmedewerkers leveren. Condities waaronder ongediplomeerde schoolverlaters wel of niet willen terugkeren naar het formele onderwijs kunnen immers een aanwijzing vormen hoe het initiële
voortijdig schoolverlaten teruggedrongen kan worden.
Jongeren die hun wensen niet in vervulling zien gaan en zeker jongeren die werkloos aan
de kant staan zullen deels spijt hebben van de beslissing. Een deel van hen zal zeker ook de
intentie hebben om het leren op school of in een leerplaats weer op te pakken. Maar zetten
ze deze intentie ook om in daden en melden ze zich aan voor een nieuwe opleiding? Om op
deze vraag een antwoord te geven, analyseren we, bij wijze van spreken, in paragraaf 7.4 de
toekomst. We doen dit door een jaar na dato de officiële registers te raadplegen en na te gaan
of de respondent in oktober 2008 in een opleiding ingeschreven staat of niet.

119

HOOFDSTUK 7

7.2

Spijt

Hebben de jongeren spijt van het voortijdig stoppen met de opleiding in het schooljaar
2005/2006? Een tweetal citaten van jongeren uit de enquête laten zien dat de meningen
hierover nogal verschillen:
“Was ik maar niet van school gegaan dat is wat ik nu denk, aangezien ik heel moeilijk aan
werk kom omdat ik geen enkel diploma heb.”
(A., 19 jaar, stopte met VMBO-opleiding in schooljaar 2005/2006).
“Het is stom van me dat ik destijds ben gestopt met mijn opleiding, maar heb er geen spijt
van. Ik ben nu bijna kok en heb veel plezier in mijn werk”
(B., 17 jaar, stopte met VMBO-opleiding in schooljaar 2005/2006).
De vraag “spijt of niet?” lijkt sterk gerelateerd te zijn aan de actuele situatie van de jongeren.
Respondent A heeft moeite om een baan te vinden en denkt dat de beslissing hiermee te
maken heeft. Respondent B is ondertussen met veel plezier in het MBO-BBL een opleiding
tot kok aan het volgen en kent daarom geen spijt. Het beeld dat door de antwoorden van
respondent A en respondent B geschetst wordt, zien we ook terug in tabel 7.1. 62% van alle
respondenten zegt geen spijt te hebben van de beslissing om voortijdig met de opleiding
in het schooljaar 2005/2006 gestopt te zijn. Hier tegenover staat 38% die wel spijt hebben.
Jongeren die spijt hebben zijn daarbij vaak van mening dat zij destijds geen vrijwillige beslissing genomen hebben, maar dat zij niet anders konden. De oorzaak is volgens hen in externe
factoren te zoeken. Voor een groot deel van deze groep jongeren zal dit ook kloppen. In de
groep die wel spijt heeft, maar volgens hen destijds niet anders kon, vinden we immers,
relatief veel jongeren die eerder in de enquête aangaven dat ze met de opleiding gestopt zijn
wegens financiële problemen, gezondheidsklachten of privéproblemen (zoals verslaving of
relatieproblemen).
Tabel 7.1
Aandeel respondenten met spijt, naar actuele situatie
Nee
Ja, dat zou ik niet meer doen
Ja, maar ik kon destijds niet anders

Scholier
70
11
20

VSV
55
14
31

HS
68
8
24

VMNV
43
8
49

Totaal
62
11
27

Bron: SIS, 2007

Jongeren die op het moment van de enquête wederom met een opleiding bezig zijn en
jongeren die in het bezit zijn van een startkwalificatie hebben het minst vaak spijt. Deze twee
groepen kunnen naar aanleiding van de eerdere hoofdstukken ook als de meest ‘succesvolle’
ongediplomeerde schoolverlaters gezien worden. De groep scholier is (ten minste vooralsnog)
succesvol van opleiding gewisseld (zie hoofdstuk 5). De groep die een startkwalificatie bezit
kent duidelijk betere kansen op de arbeidsmarkt dan de groep zonder een startkwalificatie
(zie hoofdstuk 6). In beide gevallen zegt dan ook zo’n zeven op de tien jongeren geen spijt te
hebben van de beslissing. Jongeren in deze groepen die wel spijt hebben, geven in twee van de
drie gevallen aan dat externe factoren hen tot de beslissing hebben gebracht.

120

Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs

In de groep voortijdige schoolverlaters heeft 45% van de jongeren spijt en in de groep vroege
maar niet voortijdige schoolverlaters is het bijna 60%. Ook in deze twee groepen echter heeft
slechts een klein deel direct spijt wat de beslissing betreft. De duidelijke meerderheid van de
jongeren met spijt vindt dat zij destijds gedwongen werden en daarom niet anders konden
dan met de opleiding te stoppen. Zo heeft 31% van de voortijdige schoolverlaters en zelfs 49%
van de vroege maar niet voortijdige schoolverlaters spijt, maar vindt dat hij of zij destijds niet
anders kon. De schuld wordt daarmee vaak bij niet direct beïnvloedbare oorzaken gelegd.
Ondanks het feit dat voortijdige schoolverlaters duidelijk verminderde kansen op de arbeidsmarkt hebben (zie hoofdstuk 6), heeft nog steeds meer dan de helft geen spijt van het voortijdige stoppen met de opleiding in het schooljaar 2005/2006. Hieronder gaan we daarom in
meer detail in op deze, uit beleidsmatig gezichtspunt zo relevante, groep van opleidingsuitvallers.
Tabel 7.2 laat de resultaten zien van een analyse onder de voortijdige schoolverlaters van de
kans dat men spijt heeft van het voortijdig stoppen met de opleiding.
Tabel 7.2
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar kans op spijt: voortijdige schoolverlaters
Maatschappelijke positie
Werkzaam
Werkloos
Niet-aanbieder
Etniciteit/Geslacht
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw
Laatst gevolgde opleiding
VMBO
MBO-BOL niveau 1/2
MBO-BOL niveau 3/4
MBO-BBL niveau 1/2
MBO-BBL niveau 3/4

Ref.
+++
+++
Ref.
0
++
+
Ref.
0
0
0
0

Bron: SIS, 2007 (Zie tabel B.XII in bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
-Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
--Negatief significant op 1% niveau

Maatschappelijke positie

De resultaten bevestigen nogmaals de sterke relatie tussen de actuele maatschappelijke positie
van de jongeren en het wel of niet hebben van spijt.
Voortijdige schoolverlaters die zich niet aanbieden op de arbeidsmarkt en jongeren die graag
willen werken maar geen werk vinden, hebben significant vaker spijt dan jongeren die werkzaam zijn. Dit beeld komt in tabel 7.3 nog duidelijker naar voren. Twee op de drie werkzame voortijdige schoolverlaters hebben geen spijt van de eerdere beslissing. Deze, relatief

121

HOOFDSTUK 7

succesvolle, voortijdige schoolverlaters verschillen op dit aspect dan ook nauwelijks van de
groep scholieren en de groep houders van een startkwalificatie. Nadere analyses laten hierbij
zien dat er geen relatie is met het vereiste niveau van de functie. Jongeren die een functie
uitoefenen waarvoor nog niet eens een diploma op VMBO niveau vereist wordt, hebben niet
vaker spijt dan jongeren die een functie uitoefenen waarvoor een VMBO diploma of zelfs een
MBO opleiding gevraagd wordt. Wel vinden we een duidelijke relatie tussen de tevredenheid
van de jongeren met hun functie en de vraag of ze spijt hebben. Jongeren die tevreden zijn
met hun functie hebben aanzienlijk minder vaak spijt dan jongeren die ontevreden zijn.
Tegenover het grote percentage werkenden die geen spijt hebben, staat dat 70% van de nietaanbieders spijt heeft. In de groep werklozen is dit zelfs bij acht van de tien jongeren het
geval. Werkloze jongeren hebben niet alleen vaker spijt van de beslissing, maar ze vinden ook
dat zij destijds echt een foute beslissing genomen hebben. Een op de drie werkloze voortijdige
schoolverlaters geeft als antwoord namelijk “ja, ik heb spijt en ik zou die beslissing niet meer
nemen”. In tegenstelling hiermee zien we dat niet-aanbieders eerder van mening zijn dat zij
destijds niet anders konden. Oorzaak van dit verschil kan gedeeltelijk gevonden worden in de
initiële aanleiding om met de opleiding te stoppen. Zo vinden we in de groep niet-aanbieders
naast jongeren met privéproblemen relatief veel jongeren met gezondheidsklachten en in het
bijzonder meisjes die wegens de zorg voor familie/kinderen dan wel zwangerschap met de
opleiding stopten.
Tabel 7.3
Spijt van voortijdige schoolverlaters, naar huidige activiteit, in %
Nee
Ja, dat zou ik niet meer doen
Ja, maar ik kon destijds niet anders

Bron: SIS, 2007

Niet-aanbieders
30
13
57

Werkenden
65
12
23

Werklozen
19
34
47

Totaal
55
14
31

Etniciteit/Geslacht

De resultaten van de analyse (zie tabel 7.2) van de kans spijt te hebben van de beslissing
die men destijds heeft genomen, laten nog een tweede significante relatie met achtergrondkenmerken zien. Allochtone voortijdige schoolverlaters hebben significant vaker spijt dan
autochtone jongeren. Deze relatie kan niet veroorzaakt worden door een verhoogde kans
op inactiviteit en werkloosheid onder de groep allochtone voortijdige schoolverlaters (zie
ook hoofdstuk 6) dan wel door een oververtegenwoordiging van allochtone jongeren in de
lagere niveaus van het MBO. Hiervoor wordt immers in de analyse gecontroleerd. Tabel 7.4
bevestigt dit nog eens: 71% van de autochtone meisjes en 66% van de autochtone jongens die
werkzaam zijn heeft geen spijt. Bij de allochtone meisjes is dit slechts 55% en bij de allochtone
jongens nog minder, namelijk 50%. In de groep allochtone jongens komt daarbij nog een
tweede opmerkelijk resultaat naar voren. Allochtone jongens leggen de fout van de beslissing
namelijk aanmerkelijk vaker bij zichzelf. Een op de drie werkzame allochtone jongens zegt
spijt te hebben en zou deze beslissing nu niet meer nemen. Allochtone meisjes en autochtone
jongeren zien, indien ze spijt hebben, de oorzaak vaak in externe factoren.

122

Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs

Tabel 7.4
Spijt van werkende voortijdige schoolverlaters, naar etniciteit/geslacht, in %
Nee
Ja, dat zou ik niet meer doen
Ja, maar ik kon destijds niet anders

Autochtone jongens
66
12
22

Autochtone meisjes
71
7
22

Allochtone jongens
50
32
18

Allochtone meisjes
55
13
32

Bron: SIS, 2007

Laatst gevolgde opleiding

Tot slot laten de resultaten in tabel 7.2 geen significante verschillen zien tussen jongeren die
het VMBO ongediplomeerd hebben verlaten en jongeren die een MBO-opleiding ongediplomeerd hebben verlaten. Nader onderzoek laat wel een aparte positie zien van jongeren
die het MBO-BBL ongediplomeerd hebben verlaten. Van deze groep jongeren zegt namelijk
geen enkele respondent dat hij spijt heeft en deze beslissing niet meer zou nemen. Met andere
woorden, de voortijdige schoolverlaters van het MBO-BBL hebben of geen spijt of, als zij
spijt hebben, zijn ze van mening dat ze destijds niet anders konden.
Samenvattend kunnen we concluderen dat de vraag “spijt of niet” vooral samenhangt met
de huidige maatschappelijke situatie van de jongeren. Jongeren die op het moment van de
enquête succesvol in het onderwijs of op de arbeidsmarkt bezig zijn, vinden dat de beslissing
om met de opleiding te stoppen niet iets is waar ze spijt van moeten hebben. Jongeren die,
vaak wegens gezondheidsklachten dan wel de zorg voor kinderen, zich niet aanbieden op de
arbeidsmarkt en ook geen opleiding volgen, hebben vaker spijt. Spijt komt het meest voor bij
jongeren die wel willen werken maar geen baan kunnen vinden.
7.3

Comeback in het onderwijs?

“Ik wist niet wat ik wilde worden toen die tijd, nu eigenlijk ook nog niet helemaal maar 1 ding is
zeker, ik wil wel met me handen werken of een eigen bedrijfje. Misschien is een eventuele opleiding
wel geschikt voor me, maar dat wil ik alleen doen als ik zeker weet wat ik later wil gaan worden,
maar het liefst wil ik via een bedrijf iets leren want dan weet je altijd dat het goed is voor het vak
waar je mee bezig bent”
(Respondent C, 19 jaar, stopte met VMBO opleiding in 2005/2006)
“Ik heb nu dan wel werk, maar uiteindelijk wil ik toch weer naar school om een opleiding te
kunnen volgen. Nu kan ik dat niet doen vanwege persoonlijke reden. Ik weet ook niet precies wat
ik wil gaan volgen, ja ik heb al beroepskeuze tests afgelegd. Maar alsnog weet ik er nog niet zo heel
veel raad mee, ik kan namelijk niet goede en snel keuzes maken.”
(Respondent C, 19 jaar, stopte met MBO-BBL opleiding in 2005/2006)
Hebben de opleidingsuitvallers plannen om terug te keren in het onderwijs? Welke factoren
staan een dergelijke terugkeer mogelijk in de weg? Antwoorden op deze vragen kunnen
belangrijke aanvullende informatie bieden. De condities waaronder ongediplomeerde
schoolverlaters wel of niet willen terugkeren naar het formele onderwijs geven immers ook
een aanwijzing hoe het initiële voortijdig schoolverlaten teruggedrongen kan worden. In de

123

HOOFDSTUK 7

vragenlijst is daarom aan de respondenten gevraagd of ze van plan zijn om op een later tijdstip
(nog) een opleiding te gaan volgen. Respondenten konden in eerste instantie uit 7 voorgegeven categorieën kiezen. Indien zij van mening waren dat geen van deze categorieën van
toepassing was, konden zij voor de optie ‘anders’ kiezen en werd de mogelijkheid geboden om
de belangrijkste reden in eigen bewoordingen in te vullen. Dit heeft uiteindelijk ertoe geleid
dat we in deze rapportage de volgende antwoorden onderscheiden.
●
●
●
●
●
●
●
●
●

ja, ik heb mij alweer ingeschreven bij een opleiding
ja, maar ik weet nog niet wat of wanneer
nee, ik kan via mijn werk verder leren
nee, ik heb geen verdere studie nodig
nee, ik wil me door middel van cursussen verder ontwikkelen
nee, dat wil ik wel maar is niet mogelijk vanwege persoonlijke omstandigheden
nee, ik heb geen zin meer in het onderwijs
weet ik nog niet, want ik zit nu nog op school
ik twijfel nog

Op basis van de antwoorden kunnen de toekomstplannen van de jongeren in drie groepen
ingedeeld worden.
De eerste groep omvat de jongeren die wel met de gedachte spelen om terug te keren in
het onderwijs dan wel in het onderwijs te blijven. Dit zijn de jongeren die zich alweer ingeschreven hebben, die wel willen maar nog niet weten wat of wanneer en de jongeren die wel
willen maar wegens persoonlijke omstandigheden momenteel niet kunnen. De tweede groep
omvat de jongeren die nog twijfelen. Een deel van de twijfelaars zit momenteel nog op school
en kan de beslissing daarom ook nog even uitstellen. De derde groep omvat de jongeren die
niet met de gedachte spelen om terug te keren. Zij denken via het werk of door middel van
cursussen verder te kunnen leren of hebben eenvoudigweg geen zin meer in het onderwijs.
Tabel 7.5 laat zien dat de meerderheid van de ongediplomeerde respondenten de intentie
heeft om in het formele onderwijs terug te keren dan wel na afronding van de momentele
opleiding een vervolgopleiding te gaan volgen. Dit geldt niet alleen voor de jongeren die
momenteel een opleiding volgen maar ook voor de opleidingsuitvallers. De laatstgenoemde
groep is daarmee zeker nog niet verloren voor het onderwijs. Dit is de positieve kant van
tabel 7.5. De negatieve kant is dat de intentie zelden ook tot een daadwerkelijke inschrijving
heeft geleid. Alleen in de groep scholieren vinden we dat meer dan 10% van de jongeren zich
alweer heeft aangemeld voor een opleiding. Bij de opleidingsuitvallers heeft slechts een op de
twintig respondenten deze stap al gezet. De onwetendheid over welke opleiding men wil gaan
volgen lijkt daarbij het grootste struikelblok. Een op de twee voortijdige schoolverlaters heeft
bijvoorbeeld de intentie om in het onderwijs terug te keren maar heeft moeite met het maken
van de goede studiekeuze. Een vergelijkbaar resultaat vinden we voor de groepen houders van
een startkwalificatie en vroege maar niet voortijdige schoolverlaters. Problemen met de studiekeuze vormen daarmee niet alleen een belangrijke aanleiding om voortijdig met een opleiding
te stoppen (zie hoofdstuk 4) of een belangrijke factor om het onderwijs tussentijds te verlaten
(zie hoofdstuk 5), maar ook de belangrijkste belemmering bij het terugkeren naar het onderwijs. Aan deze groep jongeren dient daarom een handvat gereikt te worden. Hierbij dient
er rekening mee gehouden te worden dat deze jongeren vaak al langer op de arbeidsmarkt

124

Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs

zijn en daarom de directe binding met het onderwijsveld verbroken is. Werkgevers dienen
daarom aangespoord te worden om in samenwerking met het onderwijsveld de jongeren bij
de studiekeuze en de comeback in het onderwijs te helpen.
Twijfelaars komen we vooral in de groep scholieren tegen. Deze groep volgt momenteel onderwijs, en voor een groot deel van hen dient de beslissing zich niet direct aan. In de groep
opleidingsuitvallers twijfelt tussen 2% (houders van een startkwalificatie) en 7% (vroege maar
niet voortijdige schoolverlaters). Nemen we de groep twijfelaars bij de groep die de intentie
heeft om in het onderwijs terug te keren, vinden we dat 61% van de voortijdige schoolverlaters,
62% van de houders van een startkwalificatie en zelfs 71% van de vroege maar niet voortijdige
schoolverlaters door stimulatie en hulp voor een comeback in het onderwijs te winnen is.
Jongeren die geen directe intentie hebben om in het onderwijs terug te keren zijn duidelijk in
de minderheid. In de groep scholieren denkt een op de vier jongeren dat zij het onderwijs na
het beëindigen van de lopende opleiding willen verlaten. Scholieren die aangeven dat zij via
werk verder kunnen leren, volgen momenteel relatief vaak al een opleiding in het MBO-BBL.
Bij de opleidingsuitvallers varieert het percentage dat geen intentie heeft om in het onderwijs
terug te keren tussen 28% (vroege maar niet voortijdige schoolverlaters) en 39% (voortijdige
schoolverlaters). Deze groep jongeren ziet relatief vaak de kans om via werk verder te leren
(10%) of zich door middel van cursussen verder te ontwikkelen (12%). Het feit dat men het
onderwijs heeft verlaten wil daarmee nog niet zeggen dat men niet verder wil leren. De groep
jongeren die van mening zijn dat ze geen verdere competentieverwerving nodig hebben, is
dan ook uitermate klein. Slechts 5% van alle respondenten vindt dat ze geen verdere studie
nodig hebben en 7% heeft geen zin meer in school. Voortijdige schoolverlaters (10%) geven
daarbij iets vaker te kennen dat ze geen zin meer in school hebben.
Tabel 7.5
Toekomst naar actuele situatie, in %
Scholier
57
19
37
1

VSV
58
5
49
4

HS
60
6
47
7

VMNV
64
5
54
5

Totaal
58
11
44
3

Twijfelaars
Zit nog op school
Twijfel nog

18
17
1

3
0
3

2
0
2

7
0
7

11
8
3

Nee
Kan via werk verder leren
Heb geen verdere studie nodig
Wil door middel van cursussen verder leren
Geen zin meer in school

25
9
4
7
5

39
11
6
12
10

37
10
7
12
8

28
10
3
12
3

32
10
5
10
7

Ja
Heb mij alweer ingeschreven
Weet nog niet wat of wanneer
Kan niet i.v.m. privéaangelegenheden

Bron: SIS, 2007

Zes op de tien voortijdige schoolverlaters heeft de intentie om in het onderwijs terug te keren of
twijfelt nog hierover. Dit hoge percentage van potentieel terugkerende jongeren dient, gezien

125

HOOFDSTUK 7

de beleidsmatige relevantie van voortijdige schoolverlaters, nader geanalyseerd te worden.
Essentieel is daarbij de vraag of op basis van achtergrondgegevens de groep verder gekarakteriseerd kan worden. “Geldt de intentie bijvoorbeeld alleen voor de voortijdige schoolverlaters
die niet succesvol op de arbeidsmarkt werkzaam zijn?” “Zijn er verschillen tussen autochtonen
en allochtonen of tussen jongens en meisjes?” Tabel 7.6 laat de resultaten van een analyse zien
van de kans dat men de intentie heeft om in het onderwijs terug te keren.
Maatschappelijke positie

De maatschappelijke positie van de voortijdige schoolverlater heeft weinig verrassend een
sterke invloed op de intentie om terug te keren. Zowel werkloze als ‘inactieve’ jongeren
hebben significant vaker de intentie om terug te keren in het onderwijs.
Tabel 7.6
Resultaten (vereenvoudigd) analyse naar de kans op de intentie om terug te keren in het onderwijs: voortijdige schoolverlaters
Maatschappelijke positie
Werkzaam
Werkloos
Niet-aanbieder
Etniciteit/Geslacht
Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw
Laatst gevolgde opleiding
VMBO
MBO-BOL niveau 1/2
MBO-BOL niveau 3/4
MBO-BBL niveau 1/2
MBO-BBL niveau 3/4

Ref.
+++
+++
Ref.
0
0
+
Ref.
0
0
0
0

Bron: SIS, 2007 (Zie tabel B.XIII in bijlage voor de volledige resultaten)
+
Positief significant op 10% niveau
Negatief significant op 10% niveau
++
Positief significant op 5% niveau
-Negatief significant op 5% niveau
+++ Positief significant op 1% niveau
--Negatief significant op 1% niveau

Hoewel de maatschappelijke positie van de voortijdige schoolverlater invloed heeft op de
intentie om terug te keren in het onderwijs, is deze in minder dan verwachte omvang aanwezig
(zie tabel 7.7). Werkloze (85%) en ‘inactieve’ (77%) voortijdige schoolverlaters willen graag
terug naar het onderwijs. Zij hebben immers vaak ook spijt van de genomen beslissing om het
onderwijs voortijdig te verlaten en bevinden zich in een situatie die zij niet gewenst hadden.
Hoewel werkenden veel minder snel geneigd zijn om een comeback in het onderwijs te ambiëren, vinden we ook in deze groep dat een op de twee respondenten met de gedachte speelt.
Onafhankelijk van de maatschappelijke positie van de voortijdige schoolverlater zien we nog
eens dat de grootste belemmering daarbij de onwetendheid over de passende opleiding is.
Begeleiden en informeren dient andermaal als prioriteit nummer één aangemerkt te worden
onder de maatregelen om jongeren terug naar het onderwijs te leiden. Daarnaast hinderen
privé-aangelegenheden 13% van de ‘inactieve’ jongeren. Deze jongeren dienen ondersteuning

126

Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs

te ontvangen, bijvoorbeeld bij het combineren van de verantwoordelijkheid voor kinderen
en het volgen van een opleiding, dan wel bij hun verslavingsproblemen. Weinig verrassend
vinden we in de groep werkende voortijdige schoolverlaters relatief gezien het hoogste percentage jongeren dat via hun werk verder wil leren. Werkenden denken ook het vaakst dat er
mogelijkheden zijn om zich via cursussen verder te ontwikkelen. Tot slot is bij een op de tien
werkende jongeren de motivatie om naar school te gaan volledig verloren gegaan.
Tabel 7.7
Toekomstplannen van voortijdige schoolverlaters naar actuele situatie, in %
Niet-aanbieders
77
8
56
13

Werkende
51
4
46
1

werkloos
85
6
63
16

Totaal
58
5
49
4

Twijfelaars
Twijfel nog

5
5

4
4

1
1

3
3

Nee
Kan via werk verder leren
Heb geen verdere studie nodig
Wil door middel van cursussen verder leren
Geen zin meer in school

18
8
3
4
3

45
14
5
15
11

14
0
10
4
0

39
11
6
12
10

Ja
Heb mij alweer ingeschreven
Weet nog niet wat of wanneer
Kan niet i.v.m. privéaangelegenheden

Bron: SIS, 2007

Naast de maatschappelijke positie geeft de analyse in tabel 7.6 ook inzicht in verschillen tussen
jongens en meisjes en tussen jongeren van autochtone en allochtone afkomst. Gecontroleerd
voor de maatschappelijke positie van deze jongeren, vinden we slechts een licht uitzonderlijke
positie van allochtone meisjes: zij hebben iets vaker de wens om terug te keren in het onderwijs. Tot slot zien we dat de intentie niet afhankelijk is van het laatst gevolgde onderwijs.
7.4

Heeft de comeback al plaatsgevonden

De intentie om in het onderwijs terug te keren dient niet noodzakelijkerwijs ook direct in
daadwerkelijke stappen omgezet te worden. Tot slot van dit hoofdstuk staan we daarom stil
bij de vraag of de intentie werkelijkheid is geworden of niet. Hiervoor is in oktober van
2008 (dat wil zeggen ongeveer een jaar nadat de respondenten de enquête hebben ingevuld)
voor alle ongediplomeerde respondenten nagegaan of zij bij de Informatie Beheer Groep
(IB-groep) te Groningen als scholier/leerling in een bekostigde opleiding ingeschreven staan.
Jongeren die hun onderwijscarrière buiten het bekostigde onderwijs voortgezet hebben,
ontbreken hiermee in deze analye.
Van alle respondenten stond 42% op dat moment ingeschreven als scholier/leerling. Een duidelijke meerderheid (35%-punt) van deze jongeren volgde in oktober 2008 een MBO-opleiding;

127

HOOFDSTUK 7

5%-punt was ingeschreven in een opleiding in het hoger onderwijs16 en de rest volgde een opleiding in het reguliere voortgezet onderwijs of het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs.
Veel jongeren die op het moment van de enquête (najaar 2007) een opleiding volgden, doen
dit ook in het schooljaar 2008/2009. Maar ook jongeren die op het moment van de enquête
als opleidingsuitvaller aangemerkt zijn, hebben de weg terug in het onderwijs gevonden. Wel
in aanzienlijk kleinere omvang. Zo volgt 4% van de vroege maar niet voortijdige schoolverlaters
een jaar na dato een opleiding, Ditzelfde geldt voor 9% van de houders van een startkwalificatie
en 13% van de voortijdige schoolverlaters.
Een op de zeven voortijdige schoolverlaters heeft daarmee een jaar na dato van de enquête de
weg naar het onderwijs teruggevonden.17 Zijn dit nu alle jongeren die in paragraaf 7.2 aangegeven hebben dat zij zich alweer ingeschreven hadden? Nadere analyses laten zien dat dit niet
het geval is. In tegendeel zelfs: van de groep jongeren die zich volgens de enquête alweer ingeschreven heeft, vinden we ‘slechts’ 40% ook daadwerkelijk een jaar later terug in het onderwijs. Inschrijven betekent daarmee nog bij lange na niet dat men in het onderwijs terugkeert.
Wel is het zo dat deze groep jongeren eerder een opleiding volgt dan andere jongeren. Zo
vinden we van de jongeren die wegens privé-aangelegenheden op het moment van de enquête
niet terug konden in het onderwijs 20% terug in een opleiding. Van de jongeren die niet
wisten welke opleiding, heeft 14% ondertussen een keuze gemaakt. Maar ook van de groep die
dacht via hun functie verder te kunnen leren, heeft een flink deel (17%) een jaar later alsnog
de stap naar een reguliere opleiding gemaakt.
De maatschappelijke positie van de voortijdige schoolverlaters op het moment van de enquête
lijkt daarbij geen echte factor te zijn. Zo vinden we 16% van de niet-aanbieders, 14% van de
werkenden en ook 14% van de werkloze jongeren terug in het onderwijs. Tot slot leidt ook
spijt niet per se tot een hogere kans om terug te keren in het onderwijs. Van de jongeren die
in 2007 aangaven spijt te hebben van het voortijdig stoppen met de opleiding is 15% een jaar
later terug in het onderwijs. Van de groep die geen spijt had, is dit 12%.
7.5

Conclusies

In dit hoofdstuk hebben we een drietal vragen gesteld: (1) “heeft men spijt van het voortijdig
stoppen met de opleiding?”, (2) “heeft men de intentie om terug te keren in het onderwijs?”
en (3) “is men een jaar na dato terug in het onderwijs?”. In de volgende conclusies zullen we
een aantal belangrijke bevindingen nog eens kort naar voren brengen en hun invloed op het
beleid aangeven.

16. Dit zijn hoofdzakelijk jongeren die in het schooljaar 2005/2006 een opleiding in het AVO zonder diploma
hebben verlaten. Een deel van hen (ex VWO-ers) had eerder al een HAVO diploma behaald en een ander deel
heeft in het schooljaar 2006/2007 alsnog een AVO diploma behaald.
17. Hieruit kan niet afgeleid worden dat slechts een op de zeven voortijdige schoolverlaters van het schooljaar
2005/2006 in het schooljaar 2008/2009 wederom onderwijs volgt. Immers, we definiëren de groep voortijdige
schoolverlaters als de groep die op het moment van de enquête als voortijdige schoolverlaters aangemerkt kan
worden, en niet de groep die op het moment van stoppen met de opleiding als voortijdige schoolverlaters
bekend staat. Eventuele terugkeer in het eerste jaar nadat men met de opleiding gestopt is, dient daarom hierbij
opgeteld te worden om een volledige succesindicator van ‘terugkeer in het onderwijs’ te hebben.

128

Spijt, toekomstplannen en comeback in het onderwijs

Spijt
●

De vraag of jongeren spijt hebben van het voortijdig stoppen met de opleiding hangt
sterk samen met hun maatschappelijke positie op het moment van de enquête. Jongeren
die ondertussen succesvol een opleiding volgen en jongeren die werkzaam zijn, hebben
weinig spijt. Zij blikken terug naar schooljaar 2005/2006 zonder echt problemen vast te
stellen. Hier tegenover staan de jongeren die hun wens van een succesvolle arbeidsmarktintrede niet verwezenlijkt zien. Zij kennen in grote mate spijt.

Intentie om terug te keren in het onderwijs
●

●

●

Een groot deel van de opleidingsuitvallers in het algemeen, en de voortijdige schoolverlaters in het bijzonder, zou graag een comeback in het onderwijs maken. Voortijdige
schoolverlaters zijn daarmee zeker niet per definitie een verloren groep jongeren.
De grootste belemmering om terug te keren in het onderwijs is simpelweg de onwetendheid van de jongeren betreffende de opleiding die zij willen volgen. Een op de twee
voortijdige schoolverlaters wil op het moment van de enquête terug naar het onderwijs
maar weet niet welke opleiding. Ondersteuning bij de studiekeuze en het vinden van
een passende opleiding dient daarom nog eens aangemerkt te worden als een echte
topprioriteit onder de maatregelen voor het terugdringen van het aantal voortijdige
schoolverlaters.
Aangezien voortijdige schoolverlaters snel hun binding met het onderwijsveld verliezen,
dient naast het directe onderwijsveld ook bijvoorbeeld hun werkomgeving aangespoord
te worden om steun te bieden bij het vinden van een passende opleiding.

Is de intentie werkelijkheid geworden?
●

De intentie om in het onderwijs terug te keren heeft spijtig genoeg slechts bij een op de
zeven voortijdige schoolverlaters tot het daadwerkelijk starten met een opleiding geleid.
Zelfs de groep die in het najaar van 2007 aangaf dat zij zich alweer ingeschreven heeft, is
in minder dan 50% van de gevallen in het nieuwe schooljaar met de opleiding gestart.

129

Bijlage I en II: Voortijdige schoolverlaters, aantallen

Tabel B.I
Aantal voortijdig schoolverlaters en aandeel van totaal aantal leerlingen, per niveau, voortgezet onderwijs,
2006 en 2007
aantallen
brug 1-2
lwoo 1-2
brug 3
lwoo 3-4
vmbo 3-4
havo 3-5
vwo 3-6

2006
2.478
1.480
43
2.903
7.164
1.475
935

% van totaal
2007
2.483
1.146
43
2.575
6.530
1.977
1.068

2006
0,7
2,7
0,7
6,6
3,9
1,1
0,6

2007
0,7
2,1
0,7
5,6
3,7
1,4
0,7

Bron: OCW

Tabel B.II
Aantal voortijdig schoolverlaters en aandeel van totaal aantal leerlingen, per niveau, middelbaar beroepsonderwijs, 2006 en 2007
aantallen
bbl 1
bbl 2
bbl 3
bbl 4
bol 1
bol 2
bol 3
bol 4
Examen

2006
1.306
5.810
1.559
452
4.577
9.382
4.586
7.762
840

% van totaal
2007
1.297
5.868
1.219
347
4.152
9.447
4.539
8.275
769

2006
42,2
15,6
6,3
6,4
36,3
14,9
6,8
4,6
20

2007
41
15,5
4,8
4,9
36,5
14,9
6,5
4,7
15,8

Bron: OCW

131

Bijlagen

Bijlage III: Aanbieden op de arbeidsmarkt

Tabel B.III
Kans op aanbieden op de arbeidsmarkt
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

0.849

1.072

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

-1.814
-0.342
-1.931
-0.737
Ref.
0.370
0.609

0.296
0.489
0.385
0.335

Leeftijd
Leeftijd ^2

0.202
-0.003

0.068
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.840
0.028
-1.239

0.225
0.388
0.272

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.328
0.281
0.319
-0.296

0.375
0.268
0.214
0.220

0.310
0.300

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

132

Bijlagen

Bijlage IV: Intredewerkloosheid

Tabel B.IV
Kans op intredewerkloosheid > 3 maanden
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-1.884

0.986

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

0.833
0.754
0.462
0.510
Ref.
-0.722
-0.620

0.249
0.312
0.406
0.263

Leeftijd
Leeftijd ^2

-0.059
0.001

0.064
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
0.559
1.293
1.282

0.187
0.230
0.232

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
-0.258
-0.208
-0.453
0.123

0.294
0.199
0.192
0.197

0.233
0.208

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

133

Bijlagen

Bijlage V: Werkloosheid

Tabel B.V
Kans op werkloosheid op moment van enquête
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-3.780

1.191

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

0.625
0.436
0.448
0.642
Ref.
-1.153
-0.973

0.311
0.385
0.459
0.321

Leeftijd
Leeftijd ^2

0.010
0.000

0.076
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
0.460
0.648
0.974

0.236
0.330
0.290

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.421
-0.808
-0.059
0.264

0.322
0.306
0.234
0.257

Intredewerkloosheid > 3 maanden

2.105

0.186

0.311
0.272

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

134

Bijlagen

Bijlage VI: Werken op basisonderwijsniveau

Tabel B.VI
Kans op werken op basisonderwijsniveau
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

1.366

0.973

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

0.996
0.183
0.397
0.581
Ref.
-0.773
-1.761

0.210
0.328
0.418
0.218

Leeftijd
Leeftijd ^2

-0.207
0.003

0.064
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.150
0.568
0.457

0.165
0.225
0.242

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.593
-0.269
-0.536
-0.433

0.212
0.175
0.197
0.230

0.197
0.230

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

135

Bijlagen

Bijlage VII: Vaste aanstelling

Tabel B.VII
Kans op vaste aanstelling
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-1.114

0.587

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

-0.429
-0.372
-0.629
-0.284
Ref.
-0.031
-0.214

0.174
0.231
0.288
0.169

Leeftijd
Leeftijd ^2

0.043
0.000

0.038
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.104
-0.373
-0.570

0.095
0.158
0.144

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.322
0.257
0.350
0.137

0.145
0.103
0.105
0.114

Vereist niveau
Basisonderwijs
VMBO
AVO
MBO 1/2
MBO 3/4
HO

Ref.
0.474
0.211
0.280
0.396
0.443

0.133
0.408
0.146
0.132
0.262

Voltijdbaan

0.146

0.085

136

0.125
0.123

Bijlagen

Tabel B.VII (vervolg)
Kans op vaste aanstelling

Bedrijfsgrootte
1-9
10-24
25-49
50-99
100-249
250-999
1000 of meer

Coëfficiënt

Standaardfout

0.070
0.338
0.296
Ref.
0.085
0.125
0.316

0.138
0.145
0.155
0.154
0.140
0.131

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

137

Bijlagen

Bijlage VIII: Voltijdbaan

Tabel B.VIII
Kans op voltijdbaan
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

3.870

0.617

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

-0.064
-0.93
0.432
-0.152
Ref.
-0.035
0.282

0.227
0.275
0.327
0.210

Leeftijd
Leeftijd ^2

-0.124
0.001

0.038
0.001

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-1.754
-0.120
-1.545

0.115
0.230
0.162

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.109
0.792
-1.068
-1.268

0.172
0.154
0.108
0.121

Vereist niveau
Basisonderwijs
VMBO
AVO
MBO 1/2
MBO 3/4
HO

Ref.
0.511
0.653
0.296
0.550
1.044

0.164
0.505
0.182
0.163
0.319

Vaste aanstelling

0.167

0.086

138

0.152
0.151

Bijlagen

Tabel B.VIII (vervolg)
Kans op voltijdbaan

Bedrijfsgrootte
1-9
10-24
25-49
50-99
100-249
250-999
1000 of meer

Coëfficiënt

Standaardfout

-0.033
0.228
0.267
Ref.
0.109
-0.321
-0.204

0.173
0.179
0.193
0.189
0.167
0.158

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

139

Bijlagen

Bijlage VIX: Bruto uurloon

Tabel B.IX
Schatting op bruto uursalaris

Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

0.882

0.073

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

-0.146
0.022
0.046
-0.251
Ref.
0.089
0.107

0.025
0.032
0.040
0.024

Leeftijd
Leeftijd ^2

0.068
-0.001

0.004
0.000

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.108
0.008
-0.135

0.013
0.021
0.020

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
-0.031
0.056
0.078
0.049

0.020
0.014
0.014
0.016

Vereist niveau
Basisonderwijs
VMBO
AVO
MBO 1/2
MBO 3/4
HO

Ref.
0.065
0.119
0.066
0.150
0.276

0.019
0.056
0.021
0.019
0.035

Vaste aanstelling
Voltijdbaan
Zelfstandige
Uitzendkracht

0.057
-0.014
0.124
-0.063

0.011
0.012
0.038
0.020

140

0.017
0.017

Bijlagen

Tabel B.IX (vervolg)
Schatting op bruto uursalaris

Bedrijfsgrootte
1-9
10-24
25-49
50-99
100-249
250-999
1000 of meer

Coëfficiënt

Standaardfout

-0.089
-0.043
-0.014
Ref.
0.055
0.059
0.069

0.020
0.020
0.022
0.022
0.020
0.018

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

141

Bijlagen

Bijlage X: Baantevredenheid

Tabel B.X
Kans op tevredenheid met baan
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

0.197

0.520

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

0.067
-0.099
0.342
0.131
Ref.
0.136
-0.081

0.174
0.225
0.290
0.168

Leeftijd
Leeftijd ^2

-0.038
0.000

0.032
0.000

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.137
-0.507
-0.353

0.095
0.155
0144

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
0.048
0.010
0.282
0.123

0.145
0.103
0.105
0.115

Vereist niveau
Basisonderwijs
VMBO
AVO
MBO 1/2
MBO 3/4
HO

Ref.
0.156
0.075
0.223
0.771
0.802

0.131
0.392
0.143
0.132
0.265

Vaste aanstelling
Voltijdbaan
Zelfstandige
Uitzendkracht

0.349
0.328
0.985
-0.287

0.076
0.085
0.292
0.140

142

0.120
0.119

Bijlagen

Tabel B.X (vervolg)
Kans op tevredenheid met baan
Coëfficiënt
Bedrijfsgrootte
1-9
10-24
25-49
50-99
100-249
250-999
1000 of meer

0.276
-0.068
0.177
Ref.
0.202
0.194
0.225

Standaardfout

0.141
0.143
0.154
0.154
0.139
0.130

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV = voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

143

Bijlagen

Bijlage XI: Carrièreperspectieven

Tabel B.XI
Kans op goede carrièreperspectieven
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-0.996

0.537

Type schoolverlater
NDVSV
NDHS
VMNV
DVSV
MBO diploma 2
MBO diploma 3
MBO diploma 4

0.001
-0.556
0.042
0.097
Ref.
-0.110
-0.103

0.178
0.240
0.286
0.170

Leeftijd
Leeftijd ^2

0.015
-0.001

0.033
0.000

Autochtone man
Autochtone vrouw
Allochtone man
Allochtone vrouw

Ref.
-0.307
-0.269
-0.209

0.093
0.158
0.144

Gevolgde opleidingssector
Economie
Landbouw
Techniek
Gezondheidszorg
Gedrag en maatschappij

Ref.
-0.439
0.006
-0.171
-0.239

0.144
0.101
0.103
0.114

Vereist niveau
Basisonderwijs
VMBO
AVO
MBO 1/2
MBO 3/4
HO

Ref.
0.327
0.581
0.596
0.903
1.364

0.141
0.405
0.152
0.141
0.263

Vaste aanstelling
Voltijdbaan
Zelfstandige
Uitzendkracht

0.234
0.433
1.025
-0.544

0.076
0.084
0.254
0.151

144

0.120
0.120

Bijlagen

Tabel B.XI (vervolg)
Kans op goede carrièreperspectieven

Bedrijfsgrootte
1-9
10-24
25-49
50-99
100-249
250-999
1000 of meer

Coëfficiënt

Standaardfout

-0.077
-0.186
-0.249
Ref.
0.259
0.240
0.557

0.140
0.145
0.155
0.153
0.139
0.131

Bron: SIS, 2007
Note:
NDVSV = voortijdige schoolverlater die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
NDHS = houder van startkwalificatie die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
VMNV = vroege maar niet voortijdige schoolverlaters die laatst gevolgde opleiding zonder diploma verliet
DVSV
= voortijdige schoolverlater die diploma VMBO of MBO 1 heeft

145

Bijlagen

Bijlage XII: Werkzaam in 2005

Tabel XII
Kans om in 2005 werkzaam te zijn (minimaal 6 maanden)
Coëfficiënt
Constante

-1.161***

Diploma
Geen
VBO/VMBO
MBO 1
MBO 2
MBO 3
MBO 4

-0.678***
-0.154**
-0.374*
Ref
-0.005
0.047

Cohorte 1993

-0.090

Man

0.904***

Westerse allochtoon
Turkse/Marokkaanse/ Surinaamse

-0.541***
-0.344***

Opleiding ouders

-0.096***

Status beroep ouders
Laag
Zelfstandig
Gemiddeld
Hoog
Werkloos

0.244***
0.279***
0.168**
0.176**
Ref.

Bron: CBS (Eigen berekening door ROA)

146

Bijlagen

Bijlage XIII: Salaris in 2005

Tabel XIII
Salaris in 2005
Coëfficiënt
Constante

4.403***

Diploma
Geen
VBO/VMBO
MBO 1
MBO 2
MBO 3
MBO 4

-0.015
0.022*
0.025
Ref.
0.107***
0.045***

Cohorte 1993

-0.158***

Man

0.202***

Westerse allochtoon
Turkse/Marokkaanse/ Surinaamse

-0.063***
-0.061***

Bron: CBS (Eigen berekening door ROA)

147

Bijlagen

Bijlage XIV: Spijt

Tabel B.XIV
Kans op spijt om met de opleiding gestopt te zijn: voortijdige schoolverlaters
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-0.656

0.272

Werkzaam
Niet-aanbieden
Werkloos

Ref.
1.454
1.561

0.356
0.464

Laatst gevolgde opleiding
VMBO
BOL 1/2
BOL 3/4
BBL 1/2
BBL 3/4

Ref.
0.053
-0.430
-0.303
-0.334

0.352
0.324
0.432
0.641

Bron: SIS, 2007

148

Bijlagen

Bijlage XV: Intentie om terug te keren in het onderwijs

Tabel B.XV
Intentie om terug te keren in het onderwijs: voortijdige schoolverlaters
Coëfficiënt

Standaardfout

Constante

-0.230

0.256

Werkzaam
Niet-aanbieden
Werkloos

Ref.
0.961
1.745

0.364
0.563

Laatst gevolgde opleiding
VMBO
BOL 1/2
BOL 3/4
BBL 1/2
BBL 3/4

Ref.
0.224
0.220
-0.580
-0.424

0.357
0.321
0.424
0.625

Bron: SIS, 2007

149

Literatuur

Alexander, Karl, Entwisle, Doris and Carrie S. Horsey (1997), From first grade forward: early
foundations of high school dropout, Sociology of Education 70: 87-107.
Alexander, Karl, Entwisle, Doris and Nader Kabbani (2001), The dropout process in life
course perspective: early risk factors at home and school, Teachers College Record 103: 760822.
Audas, Richard and J.Douglas Willms (2001), Engagement and dropping out of school: A life
course perspective, Working Paper for the Applied Research Branch, Strategic Policy, Human
Resources Development.
Business Council of Australia (2003), The cost of dropping out: The economic impact of early
school leaving, Retrieved January 2003, from http://www.bca.com.au/upload/The_Cost_of_
Dropping_Out.pdf.
Cairns, Robert B., Beverly D. Cairns and Holly J. Neckerman (1989), Early school dropout:
configurations and determinants, Child Development 60: 1437-1452.
CBS (2008), Steeds minder allochtone tienermoeders, Webmagazine, 5 juni 2008.
Eimers, T. m.m.v. Bekhuis, H. (2006), Vroeg is nog niet voortijdig. Naar een nieuwe beleidstheorie voortijdig schoolverlaten, Kenniscentrum Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt, Nijmegen.
Eimers, T. & Roelofs, M. (2005), Zicht op een sluitende aanpak: een nieuwe fase in de bestrijding van het voortijdig schoolverlaten, Onderwijsraad, Den Haag.
Ensminger, Margaret E. and Anita L. Slusarcick (1992), Paths to high school graduation and
dropout: a longitudinal study of a first-grade cohort, Sociology of Education 65: 95-113.
Herweijer, L. (2008), Gestruikeld voor de start. De school verlaten zonder startkwalificatie,
Sociaal Cultureel Planbureau, Den Haag.
Hofman, W.H. Adriaan (1993), Effectief onderwijs aan allochtone leerlingen, een empirische
studie naar de invloed van school- en klasfactoren op de loopbaan van allochtone en autochtone
leerlingen in het voortgezet onderwijs, Eburon: Delft.
Inspectie van het Onderwijs (2008), De staat van het onderwijs, Onderwijsverslag 2006/2007,
Inspectie van het Onderwijs, Utrecht.
Lamb, Stephen (1994), Dropping out of school in Australia: Recent trends in participation
and outcomes, Youth and Society 26(2): 194-222.

151

Literatuur

Marks, G.N. (2007), Do schools matter for early school leaving? Individual and school influences in Australia, School Effectiveness and School Improvement, Vol. 18, No. 4, pp. 429-450.
Marks, G. N., & Fleming, N. (1999), Early school leaving in Australia: Findings from the
1995 Year 9 LSAY Cohort (Longitudinal Surveys of Australian Youth Research Report No. 7),
Melbourne, Australia: Australian Council for Educational Research.
Marks, G. N., Headey, B., & Wooden, M. (2005), Household wealth in Australia: Its components, distribution and correlates, Journal of Sociology, 41(1), 47 – 68.
MBO Raad (2007), Jaarbericht 2006, beroepsonderwijs en volwasseneneducatie in beweging,
MBO-Raad, De Bilt.
McCaul, E. J., Donaldson, G. A. J., Coladarci, T., & Davis, W. A. (1992), Consequences of
dropping out of school: Findings from high school and beyond, The Journal of Educational
Research, 85, 198 – 207.
Oberon (2008), De belevingswereld van voortijdig schoolverlaters. Een onderzoeksrapportage,
Oberon, Utrecht.
ROA (2001), Het effect van voortijdige schooluitval op de arbeidsmarktpositie van schoolverlaters van het secundair beroepsonderwijs, in: Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt
2000, ROA-R-2001/3, Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, Maastricht.
ROA (2006), Arbeidsmarkteffecten van voortijdige schooluitval in de beroepsopleidende leerweg, in: Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2005, ROA-R-2006/6,
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, Maastricht.
ROA (2008), Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2007, ROA-R-2008/3,
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, Maastricht.
Rumberger, Russell W. (1983), Dropping out of high school: The influence of race, sex and
family background, American Educational Research Journal 20(2): 199-220.
Rumberger, R. W. (1987), High school dropouts: A review of issues and evidence, Review of
Educational Research, 57, 101 – 121.
Rumberger, R. W. (1995), Dropping out of middle school: A multilevel analysis of students
and schools, American Educational Research Journal, 32, 583 – 625.
Rumberger, R. W., & Lamb, S. (2003), The early employment and further education experiences of high school dropouts: A comparative study of the United States and Australia,
Economics of Education Review, 22(4), 353 – 366.
Traag, T. & Van der Velden, R.K.W. (2008), Early school leaving in the Netherlands. The role of
student-, family- and school factors for early school-leaving in lower secondary education, ROARM-2008/3, Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, Maastricht.

152

Literatuur

Wit de, Walter and Hetty Dekkers (1997), Drop-out of startkwalificatie. Omvang, achtergronden en gevolgen van voortijdig schoolverlaten in de eerste vijf jaren voortgezet
onderwijs, Tijdschrift voor Onderwijsresearch 22(4): 211-227.

153