Esr
Hrv™™

Nederlandse inzet bij de ESA-Ministersconferentie 2012
Advies Netherlands Space Office (NSO)

Datum

28 September 2012

NSO advies MC 2012

1

Executive Summary.............................................................................................. 5

2

Inleiding .............................................................................................................. 9

2.1

Adviesaanvraag aan het NSO..................................................................................... 9

2.2

Relatie tussen het Topgebied High Tech Systems and Materials (HTSM) en Ruimtevaart ..10

2.2.1

Ruimtevaart competenties ....................................................................................10

2.2.2

Uitstralings-effect van ESTEC ................................................................................10

3

Visie en ambitie.................................................................................................. 13

3.1

Grenzen verleggen ..................................................................................................13

3.2

Visie ......................................................................................................................14

3.3

Ambitie ..................................................................................................................15

4

Huidige mogelijkheden voor het realiseren van de ambitie ................................ 21

4.1

Realisatie ambities ..................................................................................................21

4.2

Instrumentarium voor de realisatie van ambities.........................................................21

4.3

Financiële middelen .................................................................................................22

4.4

Ontwikkeling Nederlandse bijdrage aan ruimtevaart in de periode 2001 - 2024...............23

4.5

Scenario’s. .............................................................................................................25

4.5.1

Inleiding.............................................................................................................25

4.5.2

Het “ambitie” scenario .........................................................................................26

4.5.3

Het scenario “ongedaan maken bezuinigingen”........................................................27

4.5.4

Het scenario “huidige bezuinigingen” .....................................................................27

4.5.5

Het scenario “extra bezuinigingen” ........................................................................28

4.5.6

Conclusie............................................................................................................28

5

Advies inzet ruimtevaartmiddelen...................................................................... 29

5.1

Inleiding ................................................................................................................29

5.2

Toewijzing middelen ................................................................................................30

5.2.1

Ministersconferentie 2012 én 2014 ........................................................................33

5.2.2

Het “ambitie” scenario .........................................................................................34

5.2.3

Het scenario “ongedaan maken bezuinigingen”........................................................40

5.2.4

Het scenario ”huidige bezuinigingen” .....................................................................42

5.2.5

Het scenario “extra bezuinigingen” ........................................................................44

5.3

Advies Nationaal flankerend beleid ............................................................................46

5.3.1

Wetenschappelijk gebruik .....................................................................................46

5.3.2

Stimuleren gebruik ..............................................................................................47

5.3.3

ESTEC................................................................................................................50

5.3.4

ESA Business Incubation Center (BIC), Noordwijk....................................................51

5.3.5

Afsluiten ESA Georeturn statistieken eind 2014 .......................................................52

5.3.6

Kennisnetwerken .................................................................................................52

5.3.7

USOC (User Support Operation Center). .................................................................53

5.3.8

Regelingen: PIPP, GO-Wetenschap ........................................................................53

5.3.9

Instrumentcluster ................................................................................................54

5.3.10

TROPOMI............................................................................................................55

5.3.11

Communicatie .....................................................................................................56

6

Andere Europese organisaties............................................................................ 57

6.1

EUMETSAT .............................................................................................................57

_____________________________________________________________________________________________________
2

NSO advies MC 2012

6.2

Europese Unie ........................................................................................................57

6.2.1

Inleiding.............................................................................................................57

6.2.2

Kaderprogramma; Horizon 2020 ...........................................................................58

6.2.3

GMES.................................................................................................................59

6.2.4

Galileo ...............................................................................................................60

Bijlage 1

Beschrijving van de ESA programma’s........................................................ 63

1.1

Realisatie tot medio 2012.........................................................................................63

1.2

De verplichte ESA-programma’s ................................................................................64

1.2.1

Het Science programma ...........................................................................................64

1.2.2

Het General Budget (GB) .........................................................................................65

1.2.3

Lanceerbasis Kourou................................................................................................65

1.3

De optionele ESA-programma’s.................................................................................65

1.3.1

Launchers ..............................................................................................................65

1.3.2

Aardobservatie (EO) ................................................................................................68

1.3.3

Bemande Ruimtevaart .............................................................................................71

1.3.4

Exploratie...............................................................................................................72

1.3.5

Telecom and Integrated Applications (TIA) .................................................................73

1.3.6

Overige..................................................................................................................75

1.4

Coördinatie binnen ESA............................................................................................76

Bijlage 2

Technologie Roadmaps en het keuzeproces................................................ 77

2.1

Proces Upstream Roadmaps .....................................................................................77

2.2

Beoordelingsaspecten ..............................................................................................77

2.3

Procedure bij de evaluatie ........................................................................................78

2.4

Rangschikking Roadmaps .........................................................................................78

2.5

Ontwikkeling van downstream Roadmaps...................................................................80

Bijlage 3

ADVIESAANVRAAG 2012 van de Stuurgroep NSO aan het Netherlands

Space Office ten behoeve van de Nederlandse inzet bij de ESAMinistersconferentie 2012.................................................................................. 83
3.1

Aanleiding en fasering in aanloop naar de komende ESA-MC van 20/21 november 2012 ..83

3.2

Basis van deze adviesaanvraag .................................................................................84

3.3

Wijze van prioritering ..............................................................................................85

3.4

Doelen realiseren via ESA, EU of nationale programma’s ..............................................85

3.5

Financiële scenario’s: subsidies / andere middelen? .....................................................86

3.6

Gevraagd Advies .....................................................................................................86

Bijlage 4

Afkortingenlijst........................................................................................... 87

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

3

_____________________________________________________________________________________________________
4

NSO advies MC 2012

1 Executive Summary
Het NSO is door de Stuurgroep NSO gevraagd Advies uit te brengen voor de Nederlandse inzet bij
de ESA Ministersconferentie 2012. Voor dit advies zijn vier scenario’s beschreven, waarin steeds de
ESA-inschrijving en het benodigd nationaal flankerend beleid zijn aangegeven. De scenario’s, in
volgorde van afnemende omvang van de beschikbare middelen, zijn: “ambitie”, “ongedaan maken
bezuinigingen” , “huidige bezuinigingen” en “extra bezuinigingen”.
Conclusies
De scenario’s “extra bezuinigingen” en “huidige bezuinigingen” noodzaken op (korte) termijn tot
opzegging van het ESA-lidmaatschap. De ruimtevaartactiviteiten verdwijnen dan grotendeels uit
Nederland. Op termijn zal ESTEC, de grootste vestiging van ESA, in Noordwijk worden afgebouwd
omdat Nederland in die scenario’s in investering in ESA afzakt tot of onder het niveau van landen
als Portugal en Griekenland.
Met het scenario “ongedaan maken bezuinigingen” kan Nederland het ESA-lidmaatschap
voortzetten, maar de ruimtevaartactiviteiten zullen, in vergelijking met de situatie tot en met
MC2008, op een lager niveau terechtkomen. Een structureel lager budget mede veroorzaakt door
een onvolledige indexatie maakt het onmogelijk om op nieuwe ontwikkelingen in te spelen.
Het “ambitie” scenario geeft als enige scenario Nederland de mogelijkheid in ruimtevaartkader echt
werk te maken van vernieuwing in innovatie, progressie in wetenschappelijk ruimteonderzoek, het
ontwikkelen en vermarkten van technologie en opzetten en uitbouwen van toepassingen van
satellietgegevens. Voor dit scenario blijkt, naast het ongedaan maken van de bezuinigingen, een
verhoging van 16 M€ per jaar nodig.
Korte toelichting
De ESA-inschrijving is belangrijk voor de relatie tussen Nederland en ESTEC. Andere ESA-lidstaten
vinden dat nieuwe activiteiten niet meer in Noordwijk gevestigd moeten worden en meer over de
lidstaten moeten worden verdeeld. Onder andere uit oogpunt van efficiency van ESA is dit geen
gewenste ontwikkeling. Het Nederlands belang en het ESA-belang is om de zeer gunstig gelegen
vestiging van ESTEC verder uit te bouwen en te benutten. Dat dit van cruciaal belang is voor de
interactie met Nederlandse instituten en industrie, is evident. Het advies van het topteam High
Tech Systems and Materials laat daar ook geen twijfel over bestaan.
Gegevens die met behulp van satellieten worden verzameld over de atmosfeer, het oppervlak en
het binnenste van de aarde, zijn van onschatbare waarde op tal van terreinen. Van oudsher spelen
ze een rol in wetenschappelijk onderzoek, bijvoorbeeld rond weer en klimaat, vaste aarde
onderzoek, de (mondiale) watercyclus en biosystemen. Gecombineerd met bestaande geoinformatiesystemen ontstaan tal van maatschappelijk relevante operationele toepassingen, zowel
binnen de publieke als de private sector. Het ontwikkelen en uitbouwen van diensten op dit vlak,
en het creëren, begeleiden en onderhouden van gebruikersgemeenschappen, vormen twee van de
belangrijkste uitdagingen voor de nabije toekomst. Het is zaak om aan te sluiten bij bestaande
ontwikkelingen, niet alleen binnen ESA maar ook binnen de Europese Unie, en organisaties als
EUMETSAT. Ons land is in een uitstekende positie om een belangrijke rol te gaan spelen bij het
implementeren van het gebruik van satellietgegevens, met alle kansen op economische activiteiten
van dien. Dat lukt alleen als er een sterke synergie is van de downstream met de ruimtevaart

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

5

upstream en als die positie wordt onderhouden en versterkt. Nederland maakt zich sterk om de
samenwerking tussen bijvoorbeeld ESA en de EU te intensiveren en te stroomlijnen.
Visie
Ruimtevaart verlegt grenzen: van de mens, van de technologie en van de wetenschap.
Het behoud van de unieke toppositie van het Nederlandse wetenschappelijke ruimteonderzoek is
en blijft een belangrijk doel van het ruimtevaartbeleid. Ruimtevaart maakt het niet alleen mogelijk
naar het heelal te kijken, maar juist ook naar onze eigen planeet. Aardobservatie is in toenemende
mate cruciaal voor ons voortbestaan op aarde. Daarnaast brengt ruimtevaart ons tal van andere
toepassingen, zoals telecommunicatie, navigatie en veiligheid, zonder welke onze huidige
samenleving ondenkbaar is. In de nabije toekomst wordt manifest dat ruimtevaart ook tal van
commerciële kansen biedt, veel meer dan nu het geval is. Deels is dat al zo bij communicatie en
navigatie, deels zal dat toenemen rond aardobservatie. Voor Nederlandse bedrijven en instituten
die actief zijn in de bouw van lanceerraketten en satellieten (“upstream”) èn/of in de toepassing
van gegevens die met ruimtevaart worden verkregen (“downstream”) ontstaat daardoor een zeer
goed perspectief. Het sluiten van de gehele waarde keten (up- en downstream) biedt ruimte voor
nieuwe consortia. De kans op het succesvol verzilveren van dit perspectief, gebaseerd op de in het
verleden opgebouwde positie (de zogeheten ‘heritage’) en de competenties en expertise die nu
voorhanden zijn, hangt af van de omvang van en continuïteit in de financiële mogelijkheden die de
overheid biedt. Uiteraard wordt vanuit het bedrijfsleven ook geïnvesteerd. Het is echter een
wetmatigheid dat, gezien de looptijden van ruimtevaartprojecten, bovenmatige
ondernemersrisico’s alleen kunnen worden beperkt door een actieve rol van de overheid als
afnemer, als stimulans, als initiator en als informant.
Op grond hiervan zijn de belangrijkste ambities voor Nederland als volgt samen te vatten:
1. Het behoud en waar mogelijk versterking van de bestaande toppositie van het
wetenschappelijk ruimteonderzoek. Hierbij hoort het regelmatig vervullen van de rol van
Principal Investigator, via een leidende positie bij de ontwikkeling en bouw van een
wetenschappelijk instrument. In het verlengde hiervan past het een stevige positie te
ontwikkelen in opkomende multidisciplinaire onderzoeksvelden binnen de sterrenkunde en het
aardgericht ruimteonderzoek.
2. Het binnen ESA-kader voldoende deelnemen aan programma’s die technologie- en
productontwikkeling mogelijk maken als algemene versterking van de basis voor de
Nederlandse ruimtevaartindustrie. Nederland moet daarom (weer) als loyaal lid van ESA
worden gezien vanwege een omvang van inschrijving die past bij een medeoprichter van ESA,
de statuur van in economisch opzicht de “grootste der kleine lidstaten” en bij de internationaal
gerespecteerde positie die tot nu toe is opgebouwd. Dit ondersteunt vervolgens de positie van
ESTEC in Noordwijk dusdanig dat de aanwezigheid van deze grootste ESA-vestiging in ons land
vanzelfsprekend wordt gecontinueerd en waar mogelijk versterkt en uitgebreid. Alleen zo kan
de Nederlandse ruimtevaartsector optimaal profiteren van de intensieve wisselwerking met dit
centrum, nog los van het directe economische uitstralingseffect.
3. Het aanwenden van de opgebouwde expertise op het gebied van ruimtevaart-infrastructuur
voor het gericht vermarkten van de in ESA-kader ontwikkelde componenten en/of subsystemen
voor satellieten en lanceerraketten. Dit moet leiden tot 50 % van de industriële
ruimtevaartomzet van de Nederlandse sector buiten het institutionele ESA budget op een
termijn van tien jaar.
_____________________________________________________________________________________________________
6

NSO advies MC 2012

4. Het benutten van de Nederlandse toppositie op het gebied van de ontwikkeling en bouw van
instrumenten voor toepassing in (toekomstige) commerciële aardobservatieprojecten, bij
voorkeur voor (maar nadrukkelijk niet beperkt tot) toepassingen en diensten die ook in
Nederland zijn ontwikkeld en/of worden gebruikt. Nederland moet daartoe een slagvaardig
instrumentencluster oprichten dat over een breed terrein aan kansen inzetbaar is. De
instrumentambities op wetenschappelijk en commercieel gebied sluiten dan aan bij het
topsectorenbeleid en versterken dat laatste aanzienlijk.
5. Nederlandse bedrijven in staat stellen hun marktaandeel te versterken in de zich snel
ontwikkelende commerciële toepassingenmarkt. Het is essentieel om daartoe, naast
ondersteuning vanuit nationaal flankerend beleid, optimaal gebruik te maken van, c.q. deel te
nemen in ontwikkelingen en initiatieven binnen ESA en de EU, en samenwerkingsverbanden als
EUMETSAT.
Overwegingen
ESA kent verplichte en optionele programma’s. Aan de verplichte programma’s waaronder het
General Budget en het Science programma, moet worden bijgedragen naar rato van het BNP (voor
NL 4,67%).
De ontwikkeling van de ruimtevaart(infrastructuur) is altijd een zaak van lange adem geweest en
dat zal ook vooralsnog zo blijven. De recente bezuinigingen op de EL&I-begroting voor ruimtevaart
hebben als onvermijdelijk gevolg dat middelen voor optionele ESA-programma’s vanaf 2015
nagenoeg geheel verdwijnen. Dat doorkruist de cadans van de ‘lange adem’ en zal even
onvermijdelijk leiden tot afbraak van vrijwel alle opgebouwde posities. Deze posities zijn overigens
daarna niet of nauwelijks meer op te bouwen, mede ook omdat andere ESA-lidstaten onmiddellijk
het ontstane gat zullen opvullen. Het verlies is dus onomkeerbaar; ook het toekomstig rendement
op de reeds gedane investeringen gaat verloren. Naast de bezuinigingen speelt hier ook de
onvolledige prijsindexatie door ELenI gedurende de afgelopen jaren een rol. De bijdrage aan ESA
wordt door OCW wel geïndexeerd. Doordat dit bij EL&I onvolledig gebeurt is al jarenlang sprake
van uitholling van de middelen voor ruimtevaart in het algemeen en voor de ESA-inschrijving in het
bijzonder. Het specifieke karakter van ruimtevaart past ook niet bij een subsidie instrumentarium.
Nederland draagt bij aan de internationale ontwikkeling en opbouw van ruimte-infrastructuur.
Nederlandse partijen kunnen voor die ontwikkeling opdrachten in competitie verwerven. Het
principe van georeturn doet daar niet aan af: allereerst dient een voorstel voor ESA te voldoen aan
de voorwaarden (technisch, financieel, contractueel) gesteld in het offerteverzoek vanuit ESA. Dan
pas komt georeturn als overweging.
De hoogte van de ESA-inschrijving beïnvloedt direct positief of negatief het rendement van de
Nederlandse ruimtevaartsector. Door het principe van georeturn binnen ESA is er een één-op-één
koppeling tussen de ESA-inschrijving en de omzetontwikkeling van de Nederlandse industrie en de
technologieontwikkeling in Nederland. De realisatie van de genoemde doelen is dus direct
afhankelijk van de ter beschikking staande financiële middelen.
De basis voor de ESA-inschrijving is gelegen in het NSO Roadmap 2.0 proces en de HTSM roadmap
Space. Daarbij is voor de wetenschapsaspecten het KNAW advies over wetenschappelijk
ruimteonderzoek zwaarwegend geweest. In de roadmaps is de strategie om voor de ontwikkeling
van toepassingen gebruik te maken van bestaande competenties en expertise binnen vooral de
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

7

topsectoren. Toepassingen moeten, als het even kan, internationaal vermarkt worden. De andere
lijn voor de ontwikkeling van toepassingen is de overheid te positioneren als launching customer
die door innovatiegericht inkopen de eigen processen efficiënter en goedkoper kan laten verlopen
en tevens de toepassingensector kan aanjagen. Het NSO zet zich in voor de aansluiting van de
overheidsbehoeftes op de toepassingenmarkt.
Het zwaartepunt van de ESA-inschrijving ligt bij de gebruiksprogramma’s en programma’s die
leiden tot commerciële omzet c.q. herhalende omzet vanwege serieproductie (“recurring
producten”). In het “ambitie scenario” is tot 16 M€ extra budget per jaar nodig, naast het
ongedaan maken van de bezuinigingen. Alleen op die manier kan gestalte worden gegeven aan de
visie en ambitie voor ruimtevaart, waarbij kansen en mogelijkheden binnen de wetenschap,
instituten, de overheid en commerciële partijen maximaal worden benut.
In het “ongedaan maken bezuinigingen ” scenario is het al onvermijdelijk dat een aantal ambities
als onhaalbaar moeten worden beschouwd, hoewel de bestaande waardevolle posities min of meer
kunnen worden behouden. Het scenario laat echter geen, of zeer beperkte, ruimte voor het
inspelen op nieuwe gezichtspunten. In het “huidige bezuinigingen” scenario is vanaf 2015
nauwelijks meer inschrijving in optionele ESA-programma’s mogelijk en is er vrijwel geen ruimte
voor nieuwe ontwikkelingen. Dit scenario leidt op termijn tot afbouw van de Nederlandse
ruimtevaartsector.
Het “extra bezuinigingen” scenario leidt direct tot afbraak van de Nederlandse ruimtevaartsector.
Deze twee laatste scenario’s laten geen ruimte om het ESA-lidmaatschap op zinvolle wijze voort te
zetten en zijn daarmee desastreus voor de positie van ESTEC in Nederland.
Het NSO adviseert om, waar mogelijk, ook bij politiek gedreven programma’s (Launchers en het
International Space Station programma) op voldoende niveau in te schrijven om zodoende de
Nederlandse loyaliteit aan ESA recht te doen en de industriepositie te handhaven. Met name in de
laatste twee scenario’s is dat onmogelijk. Wat dan resteert is om de schaarse middelen alleen in te
zetten op activiteiten van enkele partijen in de sector met de grootste kans op overleving.

_____________________________________________________________________________________________________
8

NSO advies MC 2012

2 Inleiding
2.1

Adviesaanvraag aan het NSO

Op 20 en 21 november 2012 vindt de European Space Agency (ESA) Ministersconferentie (ESA-MC
2012) plaats. Tijdens deze conferentie worden de bijdragen aan de verplichte en optionele ESA
programma’s voor de komende jaren vastgesteld. Deze bijeenkomsten op politiek niveau vinden in
beginsel iedere drie jaar plaats.
De ministeries van EL&I, OCW en IenM hebben het NSO gevraagd om, in nauwe samenspraak met
het Netherlands Institute for Space Research (SRON) voor de wetenschappelijke aspecten van het
ruimteonderzoek, een advies te formuleren voor de Nederlandse inschrijving tijdens deze
Ministersconferentie1.
In de Beleidsbrief Ruimtevaart 2012 2, die op 26 juni 2012 naar de Tweede Kamer is gestuurd,
staan de vier hoofddoelen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid omschreven:
1.

Het ondersteunen van hoogwaardige wetenschappelijke onderzoek op het gebied van
sterrenkunde, aardgericht ruimteonderzoek en planeetonderzoek.

2.

Het bijdragen aan de ontwikkeling van een gezonde ruimtevaartsector, inclusief
verkoopbare producten en diensten die aan ruimtevaart zijn gerelateerd.

3.

Het inzetten van satellietdata rond nieuwe toepassingen en diensten die nuttig zijn voor
onze samenleving.

4.

Het behouden en versterken van de ESA-vestiging te Noordwijk (ESTEC), alsmede het
verder intensiveren van de samenwerking tussen ESTEC, de Nederlandse kennisinstellingen
en het Nederlandse bedrijfsleven. Deze samenwerking ontspringt aan goede en effectieve
communicatie om de waarde van ESTEC voor de Nederlandse (kennis)economie beter over
het voetlicht te brengen.

Ter voorbereiding op de te maken keuzes in de ESA programma’s en in het nationaal flankerend
beleid, hebben de ministeries het onderzoeks- en consultancy bureau Ecorys opdracht gegeven om
terug te kijken op het beleid van de laatste jaren. Ecorys plaatst in haar rapport3 de kanttekening
dat in de Beleidsbrief 2008 de doelen breed zijn geformuleerd, echter zonder specifieke subdoelen.
Verder schrijft Ecorys:
“Een echte lange termijnvisie over de rol van ruimtevaart in de Nederlandse wetenschap, industrie
en het technologisch areaal ontbreekt. Er wordt niet afdoende duidelijk gemaakt waarom
ruimtevaart belangrijk is op de korte en lange termijn, welke problemen hierbij spelen
(probleemanalyse) en waarom er een ruimtevaartbeleid gevoerd moet worden. Dit leidt er onder
meer toe dat er slechts beperkt aansluiting wordt gecreëerd met andere beleidsterreinen, zoals
breder industriebeleid. De toepassing van ruimtevaartgegevens in andere beleidsvelden wordt
onvoldoende bewust ingevuld met flankerend (niet-ruimtevaart) beleid. Hierdoor ontbreekt een
duidelijke koers hoe de onderlinge doelen samenhangen en elkaar onderling kunnen versterken.

1

ADVIESAANVRAAG 2012 van de Stuurgroep NSO aan het Netherlands Space Office ten behoeve van de Nederlandse
inzet bij de ESA-Ministersconferentie 2012
2
Kamerstuk TK 24 446, nr. 46
3
Ecorys Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007 – 2011
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

9

Tot slot wordt het beleid hiermee relatief wat sterker volgend (wat zijn onze huidige sterktes) en
minder sturend (welke sterktes willen we opbouwen op basis van toekomstig marktpotentieel)”.
Het NSO levert, ondersteund door SRON en na consultatie van andere partijen in de ruimtevaartsector, in het onderhavige Advies een eerste aanzet om in deze door Ecorys aangegeven manco’s
te voorzien. Daarna volgt een achtergrondschets van de ESA inschrijvingen, gevolgd door het
inhoudelijke Advies.4

2.2

Relatie tussen het Topgebied High Tech Systems and Materials (HTSM) en
Ruimtevaart

2.2.1

Ruimtevaart competenties

Ruimtevaart kent een eigen HTSM-Roadmap onder het Topgebied HTSM. Onder auspiciën van
Lucht- en Ruimtevaart Nederland (LRN) is, mede gebaseerd op de eerder beschikbare NSO
roadmaps, een beschrijving gemaakt van de technologische ambities voor de Nederlandse
Ruimtevaartsector.
Die Roadmap (HTSM/SPACE) vormt één van de uitgangspunten van dit Advies. De hierin
opgenomen conclusies worden volledig onderschreven, inclusief de constatering dat de omvang
van de ESA-inschrijving ten minste op het niveau van 2008 zou moeten worden gehandhaafd.
Nadrukkelijk wordt het belang van Ruimtevaart als ‘enabling technology’, aangegeven. Dit blijkt
niet alleen uit de NSO roadmaps (zie Bijlage 2) maar ook uit gebruik van satellietdata als middel bij
het oplossen van maatschappelijke en economische vraagstukken.
HTSM/SPACE onderscheidt de volgende Nederlandse competenties:
1)

High Tech Space Instrumentation

2)

High Tech Space Systems and Components

3)

Downstream Space Applications and Services

2.2.2

Uitstralings-effect van ESTEC

Het HTSM White Paper5 stelt vast dat ESTEC een belangrijke bijdrage levert aan het Innovatie
Ecosysteem van deze Topsector. Het Technologie en Research Centrum van ESA (ESTEC) is de
grootste vestiging van ESA. Naast een belangrijke economische factor voor Nederland stimuleert
de uitstraling van ESTEC groei in de markt voor het gebruik van ruimtevaartgegevens, en in aan
ruimtevaarttechnologie gerelateerde (spin-off) markten.

Het HTSM-Topteam geeft voor vijf gebieden aan dat verdere uitdieping van deze synergie nodig is:
-

Stimuleer het economische en maatschappelijke gebruik van ruimtevaartgegevens en de daar
bijbehorende infrastructuur;

-

Bevorder Technologie Transfer en Valorisatie;

4

Niet alle aspecten van het advies zijn volledig uitgewerkt. Indien het advies door de stuurgroep wordt overgenomen
zal het NSO in zijn jaarwerkplan de implementatie van het advies waar relevant beschrijven.
5
ESTEC White Paper “Spinning in and spinning off: Ways to strenghten the ties between ESTEC and the Dutch
knowledge infrastructure”, The High Tech Systems and Materials top team, May 2012
_____________________________________________________________________________________________________
10

NSO advies MC 2012

-

Schep sterkere banden tussen ESTEC en de Universiteiten en Onderzoeksinstituten en houd
deze banden in stand;

-

Deel researchfaciliteiten en beheer ze gezamenlijk;

-

Verbeter de zichtbaarheid de Ruimtevaartsector en ESTEC binnen de Nederlandse
kennisinfrastructuur.

De minister van EL&I heeft in zijn beleidsbrief inzake Ruimtevaart aan de Tweede Kamer van 26
juni 2012 aangeven dat deze aspecten inderdaad nader uitgewerkt moeten worden.
Het NSO levert thans in dit Advies daartoe de eerste aanzet (Zie paragraaf 5.3.3).

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

11

_____________________________________________________________________________________________________
12

NSO advies MC 2012

3 Visie en ambitie
3.1

Grenzen verleggen

“Ruimtevaart verlegt grenzen: van wetenschap, van technologie en van de mens zelf”
Wetenschap appelleert aan de intrinsieke nieuwsgierigheid van mensen. Ruimtevaart geeft de
mogelijkheid om wetenschap te bedrijven die op aarde niet mogelijk is. Ruimtevaart biedt veel
wetenschappelijke disciplines een ongekend perspectief en trekt daardoor veel talent aan van
jonge mensen die later breed inzetbaar zijn in onze (kennis)economie en maatschappij. Nederland
is oorspronkelijk juist via de wetenschap betrokken geraakt bij de ruimtevaart. Het stelt ons land in
staat de toonaangevende wereldpositie van de astronomie in Nederland te behouden en te
versterken. Ruimtetelescopen met zeer specifieke, Nederlandse instrumenten en detectoren, zoals
“HIFI” aan boord van ESA’s Herschel-satelliet ‘lezen’ straling die op aarde niet kan worden
opgevangen vanwege de dampkring. Die resultaten verbreden en completeren ons begrip van de
kosmos. Evenzo openen Nederlandse instrumenten, zoals OMI, SCIAMACHY en binnenkort
TROPOMI, nog steeds nieuwe vensters op aarde. Daarmee verbeteren we onze kennis van
ingewikkelde en gekoppelde processen in de atmosfeer, de oceanen en het land/ijsoppervlak. En
leren we hoe we onze fragiele leefomgeving beter kunnen beheren. Het Nederlandse
wetenschappelijk ruimteonderzoek van het heelal en de aarde staat aan de wereldtop.
Ruimtevaart is inmiddels zo complex en uitdagend dat zelfs de grootste landen dit vaak niet meer
alleen kunnen. Wetenschappelijk ruimteonderzoek bestaat alleen via internationale samenwerking.
Nederland was, vanuit die overtuiging, één van de grondleggers van het Europese
ruimtevaartagentschap ESA (European Space Agency) en heeft de grootste vestiging van ESA, het
technologiecentrum ESTEC bij Noordwijk, binnen zijn grenzen. De Nederlandse inspanningen en
wetenschappelijke successen zijn overigens niet beperkt tot het overigens zeer belangrijke ESAverband. Via instrumenten en detectoren speelt ons land een cruciale rol in allerlei belangrijke
ruimtetelescopen en satellieten voor aardonderzoek, van bijvoorbeeld het Amerikaanse NASA en
het Japanse JAXA, maar ook van nationale Europese agentschappen, zoals van Italië. De
wetenschappelijke eisen aan instrumenten en detectoren verleggen op hun beurt de grenzen van
de te ontwikkelen (ruimte)technologie in bijvoorbeeld elektronica, optica of technieken die
functioneren in zeer sterk gekoelde omstandigheden.
De reikwijdte van deze successen strekt zich via wetenschapsvoorlichting en –journalistiek ook uit
tot het algemene publiek. De dagelijkse invloed van ‘ruimtevaart’ op het leven van alle dag is
echter enorm, en nauwelijks te onderschatten. Denk aan meteorologische satellieten waarvan de
gegevens in weersverwachtingen worden verwerkt. en aan navigatiesatellieten (GPS, het Europese
EGNOSS voor verbeterde GPS, en binnenkort ook het Europese Galileo-systeem) waarvan de
signalen navigatieapparatuur aanstuurt voor het verkeer over het land, over het water en door de
lucht. Denk natuurlijk ook aan communicatiesatellieten, als spinnen in een wereldomspannend web
van kanalen voor de uitwisseling van tv-programma’s, gesprekken, noodsignalen en andere
gegevens. En, misschien minder bekend, er zijn tal van satellieten die waken over onze veiligheid
bij natuurrampen als vulkaanuitbarstingen en vloedgolven.
Na de enorme en veelzijdige reeks aan toepassingen van weers-, telecommunicatie- en navigatiesatellieten staan nu toepassingen van aardobservatiegegevens op het punt door te breken. Dit

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

13

biedt een enorme kans voor de ontwikkeling van Nederlandse topsectoren als Water, AgroFood,
Energie en Transport.
Ruimtevaart is een onmisbare pijler geworden van onze samenleving. Dat gebeurde niet ‘vanzelf’
of ‘ineens’. Het is het resultaat van een lange weg, doorzettingsvermogen, en creativiteit in een
geschikte omgeving om onderzoek te mogen doen. En natuurlijk van consequent langtermijn beleid
met investeringen in wetenschap, onderwijs en technologie.
3.2

Visie

Ruimtevaart is een onlosmakelijk onderdeel van de kennis- en informatiemaatschappij. De markt
voor informatie, in het bijzonder geo-informatie waartoe satellietgegevens behoren, groeit
wereldwijd enorm. Dit betekent dat, ondanks dat er al veel gebruik wordt gemaakt van
aardobservatiegegevens binnen de wetenschap en gespecialiseerde instituten, we nog maar aan
het begin staan van de ontwikkeling van het commerciële gebruik van dit onderdeel van de
ruimtevaart.
Technologische ontwikkelingen zoals miniaturisatie in combinatie met een commerciële ‘drive’
maken de toegang tot de ruimte overigens ook goedkoper. Het wordt bovendien steeds
gemakkelijker om satellietgegevens over het aardoppervlak en de atmosfeer te koppelen met
andere geo-informatie. Dat opent op haar beurt weer nieuwe toepassingsterreinen. En zo komt de
ruimte steeds meer in beeld voor steeds grotere groepen belanghebbenden.
Deze ontwikkeling biedt kansen voor het aanvatten van wereldwijde en regionale vraagstukken,
bijvoorbeeld op het vlak van weer en klimaat, luchtkwaliteit, veiligheid en de winning van
delfstoffen. Brongegevens komen voortaan wellicht geheel of gedeeltelijk uit commerciële
organisaties die zelf zorgen voor (goedkope) toegang tot de ruimte. De aanbieders van
aardobservatiegegevens zullen naar verwachting dus deels publiek en deels privaat zijn, en in
beide situaties internationaal georiënteerd.
Deze commercialisering van aardobservatieketens vertaalt zich naar de vraag om slimme,
goedkope en snel beschikbare technologie voor zowel het ruimtesegment (de lanceerraket en de
satelliet, ook wel aangeduid met ‘upstream’) als het grondsegment (de gegevensverwerking en –
omzetting in producten en diensten, ook wel aangeduid met ‘downstream’). De Nederlandse
ruimtevaartsector omvat veel gespecialiseerde bedrijven en instanties die hierop kunnen inspelen.
Bijvoorbeeld door deel te nemen in dergelijke ketens, vanuit een technologisch perspectief maar
mogelijk ook vanuit andere expertise, zoals financiële dienstverlening.
Uiteindelijk zullen afnemers van de producten en diensten op die manier bijdragen aan de kosten
van het ontwikkelen, in stand houden en vernieuwen van de totale ruimtevaart-infrastructuur voor
aardobservatie. Bij ‘vernieuwen’ moet worden aangetekend dat innovatie in ruimtetechnologie
gepaard gaat met kosten en risico’s, waarbij institutionele ruimtevaartprogramma’s als
‘afzetterrein’ van cruciaal belang blijven om deze kosten en risico’s tot aanvaardbare proporties te
kunnen beperken. Zelfs voor het inmiddels vrijwel geheel vercommercialiseerde ruimtevaartsegment communicatie zijn institutionele programma’s nog steeds onmisbaar.
Overigens liggen institutionele programma’s ook op het vlak van wetenschappelijk ruimteonderzoek, zowel gericht op de aarde als op het zonnestelsel en het verdere heelal. Grote,
_____________________________________________________________________________________________________
14

NSO advies MC 2012

(inter)nationale institutionele missies blijven dus belangrijk als aanjager en stimulans, juist ook
van het commercieel gebruik van de ruimte. Het bewaren van de balans tussen commerciële en
institutionele inspanningen is cruciaal voor een perspectiefvolle ontwikkeling van de gehele sector.
De nationale strategie zal zich het komende decennium dan ook moeten richten op het behoud van
de institutionele programma’s en het gericht (tijdelijk) ondersteunen van de ontwikkeling van
commerciële markten. Technologie ontwikkeling wordt daarbij vooralsnog gestimuleerd vanuit het
institutionele perspectief, op een zodanige manier dat uiteindelijk ook productontwikkeling in het
commerciële perspectief mogelijk wordt. Knelpunten in deze strategie zijn de beschikbaarheid, de
betaalbaarheid, de toepasbaarheid en acceptatiebereidheid rond het benutten van
satellietgegevens. De overheid kan bijdragen aan het oplossen van deze knelpunten via
bijvoorbeeld ‘innovatiegericht’ inkopen ten behoeve van institutionele programma’s en de
uitvoering van overheidsdiensten.
De vraag naar infrastructuur (satellieten, lanceerraketten, grondstations) zal toenemen. Satellieten
voor specifiek de commerciële markt worden al ontwikkeld, zoals bij de telecommunicatie. De
lanceermarkt wordt steeds meer commercieel ingericht en de opkomst van bijvoorbeeld het
Amerikaanse bedrijf SpaceX past in dat patroon. Het is een politieke keuze welk deel van die
lanceermarkt door Europa (de Europese Unie en ESA gezamenlijk) zal kunnen en moeten worden
verzorgd. Vooralsnog is de Europese opvatting echter, dat ‘guaranteed access to space’ van Europa
gehandhaafd dient te worden.
Wetenschappelijk ruimteonderzoek en exploratie van de ruimte zijn en blijven het domein van de
instituten c.q. de overheid . Evenzo vergt de ontwikkeling, instandhouding en vernieuwing van de
operationele infrastructuur de komende 10 – 15 jaar ook investeringen van de overheid. Een
voorbeeld is de opbouw van het Galileo navigatiesysteem in de komende jaren.
In de visie van het NSO zal ruimtevaart in de (nabije!) toekomst dus twee
verantwoordelijkheidsgebieden kennen:
-

het institutionele gebied, door de overheid uit het ruimtevaartbudget gefinancierd, met name
gericht op wetenschappelijk ruimteonderzoek, exploratie van de ruimte en algemene
infrastructuur;

-

het commerciële gebied, gevoed door behoeften vanuit het gebruik van de gegevens voor
commerciële toepassingen, met haar eigen specifieke behoefte aan infrastructuur, en
gebruikmakend van technologieontwikkeling binnen het institutionele gebied. In de komende
10-15 jaar zal de commerciële markt zich richten op specifieke onderdelen van ruimtevaart, en
daar wordt directe institutionele financiering minder noodzakelijk.

Wel moet hier de opmerking worden gemaakt dat innovatie, gezien de grote risico’s, niet vaak door
commerciële partijen alleen gefinancierd zal worden. Zoals eerder aangegeven zal dus de
institutionele financiering, juist in de begin fases van de ontwikkeling een rol blijven spelen.

3.3

Ambitie

Een vooraanstaande rol in de top van wetenschappelijke ruimteonderzoekonderzoek, in de
toepassingen op de commerciële en overheidsmarkt, in technologieontwikkeling, en bouw van de
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

15

(commerciële en institutionele) ruimte-infrastructuur blijven spelen. Dat is, kort samengevat, de
ambitie met betrekking tot ruimtevaart. En Nederland is (nog) in een goede positie om die ambitie
keer op keer te realiseren.
Wetenschap
In het wetenschappelijk ruimteonderzoek bezit Nederland een wereldpositie op het gebied van
infrarood- en röntgensterrenkunde en van aardwetenschappen. Dat laatste strekt zich uit tot
atmosfeeronderzoek, onderzoek van de vaste Aarde, oceanografie en landgebruik. Op al deze
terreinen is het ruimteonderzoek volledig geïntegreerd met het brede onderzoeksveld. Deze
strategie is toegepast vanaf het begin en steeds succesvol geweest. Naast de gebieden waarop
Nederland al actief is, komen ook andere onderzoeksterreinen in beeld waar ons land in een
uitstekende positie is om een leidende rol te (gaan) vervullen, simpelweg vanwege de potentiële
synergie met bestaande onderzoeksterreinen. Zoals de evolutie van, en de (leef)omgeving rond
andere objecten in ons zonnestelsel, met name planeten, en het onderzoeken van de atmosfeer
van exoplaneten, planeten rond andere sterren. Andere kansrijke multidisciplinaire
onderzoeksvelden voor het Nederlands ruimteonderzoek zijn klimaatontwikkeling, het begrijpen
van processen rond luchtkwaliteit en onderzoek van de integrale watercyclus op onze planeet.
Technologie
Op technologisch gebied heeft Nederland, mede als gevolg van de successen bij het
wetenschappelijk onderzoek, ook een wereldpositie verworven op het gebied van de instrumentatie
voor bovengenoemde onderzoeksgebieden. Optische systemen, detectoren en vluchtelektronica uit
Nederland zijn te vinden in tal van relevante internationale ruimtemissies: een sterrenkundige
röntgen- of infraroodsatelliet zonder Nederlandse inbreng is feitelijk bijna ondenkbaar, terwijl de
innovatieve instrumenten voor atmosfeeronderzoek en die nu de standaard zijn voor het meten
van de ozonlaag en luchtkwaliteit, ontwikkeld en gebouwd zijn in Nederland. De vruchtbare
samenwerking tussen de industrie, de wetenschap en de overheid levert zulke goede resultaten op
dat de Nederlandse ruimtevaartsector gevraagd wordt voor het leveren van instrumenten ver
buiten onze grenzen, zoals blijkt uit de Request for Proposal vanuit Zuid-Korea voor een instrument
voor het meten vanuit een satelliet van de verdeling van gassen in de atmosfeer op basis van OMI
technologie.
Niet alleen voor instrumenten en detectoren, maar ook voor de satellieten zelf en de
lanceerraketten is geavanceerde technologie nodig. Te denken valt aan de energievoorziening
(zonnepanelen) maar ook aan voortstuwing en standregeling. Zulke technologie stroomt vaak door
naar toepassingen buiten de ruimtevaart. Het omgekeerde is ook het geval: uit de “aardse” hightech ontwikkelingen ontstaan ook veel nieuwe mogelijkheden voor toepassing binnen ruimtevaart.
Daarom speelt ruimtevaart een rol in verschillende HTSM Roadmaps, zoals Photonics, Circuits and
Components, en de in ontwikkeling zijnde Advanced Instrumentation.
Industrie
In het industriële segment is de Nederlandse positie, naast het terrein van instrumenten en
detectoren (optisch, röntgen, infrarood), het laatste decennium gericht op een aantal afgebakende
niches: zonnepanelen, systemen en componenten voor standregeling van satellieten, thermische
systemen voor de warmtehuishouding, structuren en testapparatuur. Deze internationaal
gerespecteerde positie vinden we terug in een gerichte deelname aan een aantal ESA

_____________________________________________________________________________________________________
16

NSO advies MC 2012

programma’s. Bij de meeste daarvan krijgt de Nederlandse industrie, gekwantificeerd naar geld,
beduidend meer opdrachten dan de Nederlandse financiële bijdrage aan ESA rechtvaardigt.
Op de commerciële markt is de Nederlandse positie in ontwikkeling, bijvoorbeeld via de
medefinanciering door Nederland in ESA-kader van de ontwikkeling van zonnepanelen voor
geostationaire satellieten. Dat leidt tot producten waarmee Nederlandse industrie kan concurreren
op de wereldwijde markt.
De combinatie van de institutionele en commerciële markt op het gebied van infrastructuur levert
op dit moment uitgelezen mogelijkheden om op beide markten goed voor de dag te komen.
Toepassingen
Het toenemende belang van ruimtevaart als pijler van de kennis- en informatiemaatschappij wordt
weerspiegeld in de economische verwachtingen. Zo ziet het US Department of Labor
satelliettoepassingen als een van de drie groeikernen van de toekomstige Amerikaanse economie.
Ook in het Verenigd Koninkrijk zijn de verwachtingen hoog gespannen. De internationale
commerciële ruimtevaartmarkt wordt op basis van een recent rapport6 geschat op een omvang van
€500 miljard in 2022, waarvan bijna 40% (€200 miljard) voor rekening komt van de commerciële
downstreammarkt (het gebruik van satellietgegevens en diensten die daarop zijn gebaseerd). Deze
markt betreft alle economische sectoren die gebruik maken van toepassingen met satellietdata en
reikt veel verder dan de traditionele ruimtevaartsector.
Gezien de huidige positie en ervaring van Nederland op het gebied van geo-informatiedienstverlening en downstreamactiviteiten zou de ambitie gerechtvaardigd kunnen zijn dat Nederland 5%
van deze specifieke informatiemarkt met een volume van €10 miljard per jaar in handen kan
krijgen.
De wereldwijde upstreammarkt (satellieten, lanceerders, infrastructuur, gespecificeerd op basis
van de vraag uit de markt) bedraagt € 300 miljard per jaar. Nederland kan ook daarin een relevant
aandeel veroveren door de vragen van eindgebruikers slim te vertalen in activiteiten rond
upstream. De verbintenis tussen de upstream- en downstreamactiviteiten is van groot belang voor
de regie over de keten van ruimte-infrastructuur naar gebruik. Voor grote instrumenten is het niet
nodig en ook niet mogelijk dat de gehele keten binnen Nederland ligt. Nederland moet strategisch
kiezen welke elementen het in eigen hand houdt: dat is met name het geval in de keten
“instrument > grondsegment > gegevens > gebruik”. Voor kleine, geminiaturiseerde instrumenten
is het onderscheid instrumenten <> platform kunstmatig en is het wel mogelijk en noodzakelijk om
de gehele keten binnen Nederland uit te voeren.
Het realiseren van deze ambitie gaat niet vanzelf. Op de zich ontwikkelende markt voor de
toepassingen van aardobservatiegegevens spelen Nederlandse bedrijven een rol op enkele nichemarkten die veelal aansluiten bij de Topsectoren, zoals in de maritieme sector, de
precisielandbouw, het geologisch gebruik van satellietgegevens voor de olie- en gaswinning en de
monitoring van infrastructuur (bruggen, dijken). Het handhaven en vooral verder versterken van
een goede inbedding in deze Topsectoren is van het grootste belang. Hetzelfde geldt voor
ruimtevaarttoepassingen binnen de beleidsvelden van de overheid. Voor de atmosfeerinstrumenten
van Nederlandse makelij wordt voorbereiding tot meer commerciële toepassingen vooralsnog
gestimuleerd via EU-projecten.
6

The Space Report 2012, The Space Foundation, ESA, UK Space, UK Space Agency

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

17

De ontwikkelingen op deze markten worden gevoed vanuit de wetenschap: wetenschappelijke
ontwikkelingen en satellieten leiden tot informatie die commercieel en maatschappelijk relevant is.
Juist in Nederland is de samenwerking tussen wetenschap en value adding bedrijven goed
ontwikkeld en biedt veel mogelijkheden.
ESA/ESTEC
Nederland is medeoprichter van ESA. Dit geeft al aan dat de ESA deelname van meet af aan
belangrijk is voor het realiseren van de Nederlandse ambities. Nederland hecht een groot belang
aan de aanwezigheid van ESTEC, de grootste vestiging van ESA, met zowel technologisch als
economisch een grote uitstraling. Die is, zoals vastgesteld door Ecorys, in geld uitgedrukt zelfs vele
malen groter dan de totale bijdrage van Nederland aan ESA. Nederland is voor ESTEC een goed
gastheer in de zin van de (fiscale en onderwijs) faciliteiten die ESTEC en personeel geboden
worden.
De ESA-lidstaten betalen ‘contributie’ ten behoeve van het verplichte deel van de ESAprogramma’s en het algemene budget. Daarnaast worden lidstaten geacht deel te nemen aan de
optionele programma’s. Loyaal Nederlands lidmaatschap van ESA is bepalend voor de positie van
ESTEC in Nederland en staat of valt met een voldoende bijdrage van Nederland aan de optionele
programma’s die consistent is met de positie van Nederland als economisch “grootste van de kleine
lidstaten”. De economische revenuen die Nederland geniet door de aanwezigheid van ESTEC in
Nederland maken zo’n bijdrage ook vanuit dat opzicht meer dan opportuun. Een ander onderdeel
van het goed gastheerschap voor ESTEC is de verwachting van ESA dat ons land bijdraagt aan de
ESA infrastructuur in ons land. Nederland zal in de toekomst dan ook moeten blijven bijdragen aan
investeringen in ESTEC.
De Nederlandse ESA bijdrage aan de optionele, programma’s en de verplichte programma’s
vertaalt zich in - via competitie te verwerven – hoogwaardige opdrachten aan Nederlandse
bedrijven en instellingen terug. De Nederlandse ESA bijdrage is dus geen subsidiëring van
bedrijven, maar een financiële bijdrage aan een internationale organisatie die in opdracht ruimteinfrastructuur voor zijn lidstaten ontwikkelt en bouwt, en waarbij de Nederlandse industrie en
kennisinstellingen met succes contracten verwerven.
ESTEC is een spin in het web voor de Nederlandse kennisinfrastructuur. Die positie kan nog
beduidend verder worden uitgebouwd. Verbetering van de samenwerking met de Nederlandse
kennisinfrastructuur wordt uitgewerkt conform de aanbevelingen zoals deze door het Topteam
HTSM in het ESTEC White Paper zijn geformuleerd (zie paragraaf 5.3.3).
Inschrijvingsniveau Nederland
Bij de Ministersconferenties van 2001, 2005 (na de correctie in 2006) en 2008 blijkt de
Nederlandse inzet in ESA stabiel te zijn. Nederland behoort, ondanks dat het in BNP de “grootste
van de kleine” lidstaten is, in deze perioden echter al niet tot de meest loyale contribuanten aan de
programma’s van ESA. Van de kleinere landen zit Nederland nu in de middenmoot (0,015% BNP
per jaar; vergelijkbaar met gemiddeld 100 M€) in plaats van aan de top. Bij het handhaven van de
bezuinigingen zakt Nederland weg tot het niveau van landen als Portugal en Griekenland.

_____________________________________________________________________________________________________
18

NSO advies MC 2012

Afbeelding 1: Relatieve betalingen per jaar voor de ESA programma's (optioneel en verplicht) als percentage
van het BNP (2007-2011).7

Ecorys concludeert dat de relatief lage bijdrage van Nederland aan de optionele programma’s
inmiddels leidt tot een relatief beperkte invloed in ESA. Ecorys observeert een trend dat bepaalde
onderdelen van ESTEC naar andere landen zijn verhuisd, en nieuwe onderdelen niet meer in
Noordwijk terecht komen. Als de bijdrage aan ESA daadwerkelijk wordt verlaagd, zal deze trend
doorzetten. Temeer daar inmiddels bekend is dat Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk (VK)
hun bijdragen aan ESA juist zullen vergroten8. Met name de beweging binnen het Verenigd
Koninkrijk is een directe bedreiging voor het behoud van ESTEC in Nederland omdat het VK er veel
aan gelegen is om Harwell als een volledige ESA site te gaan positioneren. Deze concurrentiedruk
op ESTEC is van groot belang om mee te wegen in de besluitvorming rond de hoogte van de
Nederlandse ESA-inschrijving. Een verminderde Nederlandse bijdrage zal het proces van
verplaatsen van activiteiten vanuit ESTEC versnellen en de economische betekenis van ESTEC voor
Nederland verminderen. Op termijn zou ESTEC zelfs kunnen worden afgebouwd: ook onderdelen
van het Aardobservatiedepartement naar Italië (ESRIN), bemande ruimtevaart Duitsland (EAC)
staan onder druk of zijn al deels vertrokken.
De conclusie van het White Paper over ESTEC is dat een sterke daling van de Nederlandse bijdrage
aan de optionele programma’s van ESA een desastreuze impact heeft op de Nederlandse
kennisinstellingen en de industrie. Nederland verliest dan zeker zijn prominente positie in het
wetenschappelijk ruimteonderzoek. Kennis en kunde, in tientallen jaren opgebouwd, en de daarbij
behorende kennistransfer naar gebieden buiten de ruimtevaart zal grotendeels verdwijnen naar
elders.
De ambitie voor Nederland is:
•

De bestaande toppositie op het gebied van het wetenschappelijk ruimteonderzoek behouden,
versterken en uitbouwen, zowel binnen het sterrenkundig als aardgericht ruimteonderzoek. Dit

7

Ecorys Beleidsonderzoek Ruimtevaartbeleid 2007 – 2011, bladzijde 23, figuur 2.3

8

Speech ESA DG Dordain aan personeel en contractors, 17 juli 2012

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

19

vertaalt zich ondermeer in het iedere 5 à 10 jaar leveren van een Nederlandse Principal
Investigator positie binnen een wetenschappelijk prioriteitsgebied (astrofysica, atmosfeeronderzoek of planeetonderzoek). Zo’n positie is vergelijkbaar met de topleiding in
wetenschappelijk onderzoek en trekt veel kennis en expertise van buiten naar ons land toe.
Daarnaast is de ambitie om nieuwe mogelijkheden te openen in de in opbouw zijnde
multidisciplinaire onderzoeksvelden, zoals (exo)planetenonderzoek. Ook kan kruisbestuiving en
synergie tussen de diverse Nederlandse onderzoeksgroepen een belangrijke ontwikkeling zijn,
zoals tussen astronomie en aardgericht onderzoek.
•

Binnen het ESA-kader zorgdragen voor voldoende financiering om op basis van ESAprogramma’s de technologie- en productontwikkeling mogelijk te maken als algemene basis
voor de Nederlandse ruimtevaartindustrie. Het niveau moet zodanig zijn dat Nederland weer
als loyaal ESA lid wordt gezien. Dit vergt een inschrijving met een budget van minimaal 0,02 %
per jaar van het BNP (gemiddeld 130 M€ per jaar). Daarmee wordt ook ESA/ESTEC dusdanig
ondersteund dat deze ESA-vestiging in Nederland een stevige basis houdt en van daaruit
verder kan groeien.

•

Gebruik maken van de opgebouwde expertise op het gebied van ruimtevaart-infrastructuur
voor het gericht commercieel vermarkten van de in ESA verband ontwikkelde componenten
en/of subsystemen. Dit moet leiden tot 50 % van de industriële ruimtevaartomzet van de
Nederlandse sector buiten het institutionele ESA budget op een termijn van tien jaar.

•

Gebruik maken van de Nederlandse toppositie op instrumentatiegebied om instrumenten en
detectoren te leveren voor commerciële aardobservatie. Idealiter worden die instrumenten
geleverd mede voor toepassingen die in Nederland zijn ontwikkeld en/of worden gebruikt. Met
andere woorden: gebruik alle Nederlandse expertise om een toonaangevende positie te
verwerven op de aardobservatiemarkt. Nederland moet daarvoor in de komende drie jaar een
volwaardig instrumentencluster vormen dat breed inzetbaar is. Vanaf 2015 moet in dit kader
een structureel instrumentenbudget ingezet kunnen worden. De instrumentambitie op
wetenschappelijk en commercieel gebied sluit aan bij het topsectorenbeleid.

•

Nederlandse bedrijven moeten hun marktaandeel kunnen versterken in de zich ontwikkelende
commerciële toepassingenmarkt. Essentieel is om gebruik te kunnen maken van de
ontwikkelingen daarvoor die in ESA en EU kader plaatsvinden. Het doel is dan om binnen 10
jaar 5 % van de omzet in de wereldwijde toepassingenmarkt (downstream) ter waarde van €
10 miljard te verwerven.

_____________________________________________________________________________________________________
20

NSO advies MC 2012

4 Huidige mogelijkheden voor het realiseren van de ambitie
4.1

Realisatie ambities

Voor de handhaving en de uitbreiding van de Nederlandse wetenschappelijke toppositie in
ruimteonderzoek is ESA onmisbaar, naast een daarop gericht nationaal flankerend beleid. Voor de
ruimtevaart upstream markt moet Nederland gebruik maken van de positie die het binnen ESA
heeft verworven. De Nederlandse overreturn in ESA toont aan dat de bedrijven op de institutionele
markt zeer competitief zijn. De ambitie is dit ook op de markt van de commerciële satellieten te
bereiken. Nederlandse zonnepanelen, componenten, systemen èn instrumenten moeten standaard
onderdeel uitmaken van commerciële satellieten. Dat vraagt om gekwalificeerde componenten en
die kwalificatie kan, voor overigens alle onderdelen van de upstream en een deel van downstream
markt, alleen in ESA verband worden bereikt. Tegen de achtergrond van ESTEC, als R&Dorganisatie, heeft de Nederlandse industrie een – naar te hopen blijvende – basis om de
technologieontwikkeling, gericht op nieuwe producten, deels gefinancierd te krijgen.
Nederland heeft vanouds een sterke, internationale kennis- en industriële positie in de maritieme
sector, water, klimaat, landbouw en energie. Deze topsectoren kunnen bij uitstek profiteren van
innovaties vanuit de ruimtevaart. De toepassingsmarkt ligt voor een belangrijk deel ook buiten
Europa. Het bereiken van een goed marktaandeel vergt in ieder geval strategische samenwerking
op nationale en EU schaal. Innovatieve producten en diensten, gebaseerd op ruimtevaartgegevens,
zullen de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven versterken en tegelijk nieuwe
exportkansen creëren. Met een gerichte inzet op de juiste ESA programma’s zal de sector zich
ontwikkelen als innovatie- en banenmotor voor de genoemde Topsectoren.
De goede uitgangspositie van Nederland geeft goede kansen op downstreamgebied, mits de
overheid de sector de komende jaren voldoende stimuleert. De overheid heeft ook zelf belang
daarbij omdat het zelf een belangrijke en groeiende afnemer is van producten en diensten op basis
van satellietdata. Via synergie tussen publiek en privaat gebruik wordt ook de commerciële markt
gestimuleerd, wat weer leidt tot een economische groei in de downstreamsector. Stimulering van
het ruimtevaartgebruik past dus bij de visie en strategie zoals in dit Advies geschetst en sluit
naadloos aan bij het Topsectorenbeleid.
Conform de advisering voor de upstreamsector, voorziet dit Advies daarom ook in
downstreamondersteuning via zowel de inschrijving in ESA programma’s als via het nationaal
flankerend beleid.
4.2

Instrumentarium voor de realisatie van ambities

Voor het realiseren van bovenstaande ambities zijn verscheidene “instrumenten” nodig. Dit omvat
aan te sturen financiële instrumenten zoals de ESA inschrijving, het flankerend nationaal beleid,
het AgentschapNL voor kredieten, NL EVD Internationaal, eigen middelen van NWO/SRON,
doelfinanciering van TNO en NLR. De omvang van die middelen is rechtstreeks van invloed op de
mate waarin de ambities ook kunnen worden waargemaakt.
Andere “instrumenten” zijn minder direct te sturen maar wel te beïnvloeden zoals het EU Horizon
2020 programma. Invloed op het werkprogramma van de EC en het in lijn daarmee opzetten van
netwerken biedt aanvullende mogelijkheden om het Nederlands beleid c.q. de Nederlandse
ambities te realiseren.
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

21

Tenslotte zijn er nog generieke middelen zoals beleidsmiddelen buiten de ruimtevaart en het
innovatiegericht inkopen door de overheid om het gebruiksdeel van de ruimtevaartambities te
helpen realiseren.
Voor de ontwikkelingen op de commerciële markt zou een instrument als een revolving fund voor
ruimtevaart nuttig kunnen zijn. Dit kan in de implementatie van het ruimtevaartbeleid verder
worden uitgewerkt.
Ook de inzet van het NSO zelf is een instrument. Met name rond de bevordering van het gebruik
door de overheid zelf (innovatiegericht inkopen) kan wellicht een taak weggelegd zijn om zo vraag
en aanbod bij elkaar te brengen, de bekendheid binnen de overheid met de ruimtevaartmogelijkheden te verbeteren en anderzijds de markt te informeren over de vraagontwikkeling bij de
overheid. Voor dit laatste is het mogelijk om wellicht ESA en EU geld als “seed money” te
gebruiken.
4.3

Financiële middelen

In de 2012 Beleidsbrief Ruimtevaart staat dat de taak om de overheidsbegroting weer gezond te
maken ook gevolgen heeft voor het ruimtevaartbudget en verplicht tot het maken van scherpe
keuzes in het ruimtevaartbeleid.
Hoe verhouden de beschikbare middelen zich tot de ambities?
Bijdragen aan ESA zijn bijdragen aan Internationale Organisaties, zoals de bijdragen aan ESO en
CERN bij OCW ook ondergebracht zijn. OCW past op dit artikel ook structureel prijsindexatie toe.
IenM doet dit ook bij EUMETSAT. Bij EL&I daarentegen vindt die prijsindexatie maar zeer ten dele
plaats, hetgeen leidt tot een uitholling van de Nederlandse ruimtevaartinzet.
Het specifieke karakter van de ruimtevaartactiviteiten past niet bij een subsidie instrumentarium:
Nederland draagt bij aan de internationale ontwikkeling van ruimte-infrastructuur. Nederlandse
partijen kunnen voor die ontwikkeling opdrachten in competitie verwerven. Het principe van
georeturn doet daar niet aan af: allereerst dient een voorstel voor ESA te voldoen aan de
voorwaarden (technisch, financieel, contractueel) gesteld in het offerteverzoek vanuit ESA. Dan
pas komt georeturn als overweging. Het bezuinigen op ruimtevaart vanwege het willen afbouwen
van subsidies is dus ten onrecht.
Dit Advies is het eerste advies dat door het NSO voor een ESA-Ministersconferentie wordt
uitgebracht. Het financiële perspectief is daarbij veel minder dan in het verleden terwijl de ambities
en de mogelijkheden voor de ruimtevaartsector groter zijn dan ooit. De slechte vooruitzichten (een
historisch laag bedrag voor inschrijving in 2012, geen budget voor de optionele programma’s vanaf
2015) betekenen dat bij het handhaven van de huidige bezuinigingen geen van de beschreven
ambities kan worden bereikt. Dit zal resulteren in het verdwijnen van de bedrijfstak en de daaraan
gerelateerde wetenschappelijke topposities.
De ontwikkeling van de ruimtevaart(infrastructuur) is een zaak van lange adem. Het begint altijd
met technologieontwikkeling. Vanaf dit begin kan het complete traject tot ingebruikname van de
infrastructuur (zoals een wetenschappelijk instrument) wel 10-15 jaar duren. Ruimtevaart werkt
daarom in lange cycli, en vergt daarom een stabiel beleid op lange termijn.
Nederland heeft op bepaalde terreinen in de ruimtevaart sterke posities opgebouwd, juist door het
jarenlange consistente beleid van de overheid. Deze posities dreigen verloren te gaan.

_____________________________________________________________________________________________________
22

NSO advies MC 2012

De bezuiniging op de EL&I-begroting voor ruimtevaart, met als gevolg dat middelen voor optionele
ESA-programma’s in 2015 nagenoeg geheel verdwenen zijn, maakt langetermijnbeleid ronduit
onmogelijk en leidt tot onmiddellijke afbraak van vrijwel alle opgebouwde posities.
Hooggekwalificeerde mensen èn hun kennis en kunde verdwijnen dan geleidelijk naar het
buitenland. Dat is onomkeerbaar: deze posities zijn niet of nauwelijks meer op te bouwen. Het
verlies is dus permanent. Ook het toekomstig rendement op de al gedane investeringen gaat
verloren. Kapitaalvernietiging is dan aan de orde. Imagoschade voor ons land als betrouwbare
partner dreigt, herstel zal lang duren.

4.4

Ontwikkeling Nederlandse bijdrage aan ruimtevaart in de periode 2001 - 2024

Onderstaande tabel en figuur geeft de ontwikkeling weer van de (omgerekende) jaarlijkse
toekenningen voor de Ministersconferenties vanaf 2001.
Bedragen in € miljoen
looptijd van
looptijd tot
aantal jaren
EL&I
Verplichte programma's
I&M
Verplichte programma's
OCW
Verplichte programma's
Verplichte programma's
EL&I
Optionele programma's
I&M
Optionele programma's
OCW
Optionele programma's
Optionele programma's
Totaal

Gerealiseerde inschrijvingen
MC2001
MC2005 MC2008
2001
2005
2008
2004
2007
2011
4
3
4
50,2
42,6
67,1
67,7
55,2
84,5
117,9
97,8
151,6
86,3
82,8
154,0
21,0
18,0
4,9
31,5
27,6
2,7
138,8
128,3
161,6
256,7
226,1
313,2

Mogelijke inschrijvingen "huidige bezuinigingen"
MC2012 MC2014* MC2015 MC2018 MC2021 MC2024
2012
2014
2015
2018
2021
2024
2013
2014
2017
2020
2023
2026
2
1
3
3
3
3
53,7
58,9
63,4
67,9
72,4
65,6
70,1
70,1
70,1
70,1
119,3
129,0
133,5
138,0
142,5

93,6
212,9

28,9
28,9

20,4
149,4

20,4
153,9

20,4
158,4

20,4
162,9

* Verplichte programma deel reeds in MC2012 goedgekeurd

Tabel 1: Verdeling beschikbare middelen voor de ESA-programma’s 2001-2024

De gegevens voor de Ministerconferenties van 2012-2024 zijn gebaseerd op de in de
Rijksbegroting van 2013 opgenomen middelen.
De aparte financiële middelen voor EUMETSAT (European Organisation for the Exploitation of
Meteorological Satellites) zijn in bovenstaande tabel niet opgenomen. Het ministerie van IenM
draagt momenteel rond 12 M€ structureel aan EUMETSAT bij. OCW draagt daaraan nu ongeveer
1,5 M€ bij in een aflopende reeks budget t/m 2015.
Op basis van de huidige begrotingscijfers zal de Nederlandse bijdrage aan de optionele
programma’s van ESA in 2012 en 2014 samen met ongeveer 25% dalen. In 2015 blijft slechts
20% van de gemiddelde bijdrage in de periode 2001-2008 over. Van het bedrag dat op de EL&I
begroting resteert voor optionele programma’s komt jaarlijks 3,5 M€ uit het door VenW in 2009
overgedragen structurele budget voor het aardobservatiebeleid.
Het Ministerie van OCW heeft in de begroting 2010 een korting oplopend tot 4 M€ in 2013 op het
ruimtevaartbudget aangebracht. Dit leidt tot een vermindering van de beschikbare middelen van
OCW voor de ESA Ministersconferentie 2012 van ongeveer 12 M€.
Het is van belang onderscheid te maken in de financiering van de verplichte en optionele ESA
programma’s. De verplichte bijdrage aan ESA is bedoeld voor de zogenaamde Level of Resources
en bestemd voor het Science programma, de basistechnologie programma’s, Education/outreach,
investeringen in infrastructuur en de verschillende ESA-sites, Technology transfer (Incubation
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

23

Centers) en een toenemend aandeel voor de pensioenen van ESA medewerkers. Voor ESAmedewerkers draagt Nederland significant bij aan deze pensioenen. Dit doen alle landen met een
ESA vestiging. OCW betaalt de jaarlijkse verplichte bijdrage voor het Science programma van ruim
23 M€ en EL&I betaalt jaarlijks een verplichte bijdrage van ongeveer 18 M€ (cijfer 2013).
Voor de perioden ingezet met de Ministerconferenties vanaf 2001 tot en met de projectie voor
2021 blijkt een lichte stijging van de omvang van de Nederlandse bijdrage aan de vaste ESAprogramma’s, puur als gevolg van de toenemende kosten van de pensioenen (2001-2021) en de
prijsindexatie van de reeds gecommitteerde ESA-programma’s (2001-2008).
Hierbij is het van belang om op te merken dat er tussen de ESA-lidstaten een discussie loopt om
de stapsgewijze verhoging (ter compensatie van inflatie) van het Science programma de komende
jaren niet meer door te voeren. De Nederlandse delegatie heeft voorlopig het standpunt ingenomen
dat zij juist voorstander is om deze indexatie te handhaven om de koopkracht van het Science
programma te behouden.
Er moet rekening mee worden gehouden dat de ESA Ministersconferentie een ander besluit neemt.
Als dat het geval is dan zal ter plekke beslist moeten worden om de vrijvallende middelen toe te
kennen aan een voor OCW relevant programma. Het optionele EOEP-4-programma is dan het
meest voor de hand liggende. Een alternatief zou een ophoging van het GO programma kunnen
zijn.
Het beschikbaar budget per Ministersconferentie voor de periode van 2001-2024 op basis van de in
de Rijksbegroting van 2013 opgenomen middelen is hieronder weergegeven:
180

Bedragen in lopende M€

160
140
120
100
80
60
40
20
0

MC2001

MC2005

MC2008

MC2012/14

MC2015

MC2018

MC2021

MC2024

Verplichte programma's

117,9

97,8

151,6

119,3

129,0

133,5

138,0

142,5

Optionele programma's

138,8

128,3

161,6

93,6

20,4

20,4

20,4

20,4

Optioneel programma 2014

28,9

Afbeelding 2: Beschikbaar budget per Ministersconferentie voor ESA MC 2001-2024
Het nut van het lidmaatschap van ESA voor Nederland is zeer beperkt als alleen deelgenomen
wordt aan de verplichte programma’s. Juist de optionele programma’s zoals aardobservatie,
telecommunicatie, navigatie en lanceerders hebben een sterke maatschappelijke en economische
relevantie en zijn belangrijk om de ambities gestalte te geven. Verder kan de ambitie om te komen
tot ”herhaalopdrachten” voor de Nederlandse industrie alleen maar gerealiseerd worden via
deelname aan optionele programma’s. Deelname daaraan is dan ook een essentieel onderdeel van
het lidmaatschap. De Nederlandse ambitie met ruimtevaart en de loyaliteit van Nederland aan ESA

_____________________________________________________________________________________________________
24

NSO advies MC 2012

kan daarom worden afgelezen aan de ontwikkeling van de Nederlandse bijdrage aan de optionele
ESA-programma’s.
De Nederlandse bijdrage aan de optionele programma’s – en daarmee ook de marktkansen voor de
industrie – staat, bij doorgaan van de bezuinigingen vanaf 2015, echter op een zodanig laag niveau
dat na 2015 een (zinvol) lidmaatschap van ESA niet kan worden voortgezet.
De Nederlandse deelname in de commerciële ruimtevaartmarkt is nu nog beperkt en zal, zoals
eerder geschetst, nog een aantal jaren nodig hebben om tot volle ontwikkeling te komen. Om toe
te kunnen treden tot de commerciële markt moet de voorafgaande technologieontwikkeling in ESA
kader worden gefinancierd. De commerciële ruimtevaartmarkt zal bij een lage inschrijving in 2012
en/of het wegvallen van de optionele programma’s in 2015 dus geen expansiemogelijkheden
kunnen bieden voor de Nederlandse industrie.
Op basis van de huidige financiële projecties houdt de ruimtevaartindustrie feitelijk vanaf 2015 op
te bestaan. Dit is een onbedoeld maar onvermijdelijk effect van de voorgenomen bezuinigingen.
Met het verdwijnen van die industrie is het ook uitgesloten om het ruimteonderzoek op topniveau
in Nederland voort te zetten: de industriële kennis en kunde zijn daarvoor immers onmisbaar.
Nederland is een van de weinige landen die sinds de oprichting van ESA in 1975 altijd meer waarde
heeft teruggekregen in industriële contracten dan het aan contributie betaald heeft. De
Nederlandse industrie en kennisinstellingen doen al die jaren onverkort mee op de eerste rij van
technologieontwikkeling. Ook op het gebied van technologieoverdracht (‘technology transfer’) loopt
Nederland voorop. Het concept van Business Incubation Centers (BIC) is in Nederland uitgewerkt
en wordt nu in meerdere ESA-landen op exact dezelfde manier uitgerold. Zoals eerder in dit advies
al aangegeven lag de wetenschappelijke invalshoek aan de basis van dit succes.
Het mogelijk ‘uit ESA stappen’ van Nederland maakt een eind alles wat tot nu toe is bereikt.
4.5

Scenario’s.

4.5.1

Inleiding

Aan NSO is gevraagd invulling te geven aan de volgende financiële scenario’s voor de Nederlandse
inschrijving bij de aanstaande ESA Ministersconferentie: 40, 70, 100, 130 en 160 M€.
Alvorens te komen tot een Advies, kunnen de scenario’s op voorhand al wel snel gekarakteriseerd
worden in hun gevolgen, hoewel deze gevolgen niet altijd direct nauwkeurig te kwantificeren zijn.
Het NSO schetst de gevolgen op basis van voortzetting van bekende trends en de beste inschatting
op basis van ingenomen posities door ESA en de ontwikkelingen die bij andere lidstaten
gesignaleerd worden.
Het NSO heeft er, na overleg met de stuurgroep NSO, voor gekozen om eerst in een ambitie
scenario alle mogelijkheden op een rijtje te zetten, waarbij uitgegaan wordt van de prioriteiten
zoals die hiervoor beschreven zijn. Met andere woorden: ook in het ambitie scenario worden
keuzes gemaakt.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

25

Vervolgens wordt het “ongedaan maken bezuinigingen”-scenario uitgewerkt waarbij met name in
de periode na 2015 er financiële middelen beschikbaar blijven voor ruimtevaartbeleid. Dit scenario
houdt het midden tussen de gevraagde 130 M€ en 160 M€ scenario’s uit de adviesaanvraag.
Het “huidige bezuinigingen”-scenario loopt vrijwel in de pas met het 70 M€ scenario uit de
adviesaanvraag.
Op verzoek van de stuurgroep NSO is tevens een “extra bezuinigen“-scenario financieel uitgewerkt
(in de adviesaanvraag is dit vergelijkbaar met het 40 M€ scenario), inhoudelijk zijn de
consequenties daarvan dermate groot dat dit scenario weinig praktische waarde heeft.
Daarnaast werkt ESA met zogenaamde enveloppe-programma’s waarbij niet voor een beperkte
periode van 3 jaar wordt ingeschreven, maar voor de hele looptijd van de enveloppe. In sommige
programma’s (zoals EOEP-4 en METOP SG) gaat de looptijd zelfs tot 2020 en verder.
In de door NSO opgestelde scenario’s is met die enveloppe-programma’s rekening gehouden
waardoor de uitgewerkte scenario’s andere totaalbedragen opleveren dan de in de adviesaanvraag
gevraagde scenario’s. Dit leidt ertoe dat de verplichtingen feitelijk hoger zullen zijn en betalingen
vergen in jaren na de 3-jaars termijn. Vanzelfsprekend is in de jaren waarin die betaling na de 3jaarstermijn is gepland, de verplichtingenruimte naar beneden bijgesteld.
De Beleidsbrief Ruimtevaart aan de Tweede Kamer van juni 2012 geeft een 4-tal doelen (zie ook
paragraaf 2.1 blz. 5):
•

Het ondersteunen van hoogwaardige wetenschappelijke onderzoek op het gebied van
sterrenkunde, aardgericht ruimteonderzoek en planeetonderzoek (doelstelling 1).

•

Het bijdragen aan de ontwikkeling van een gezonde ruimtevaartsector (doelstelling 2).

•

Het inzetten van satellietdata rond nieuwe toepassingen en diensten die nuttig zijn voor
onze samenleving (doelstelling 3).

•

Het behouden en versterken van de ESA-vestiging te Noordwijk (ESTEC), alsmede het
verder intensiveren van de samenwerking tussen ESTEC, de Nederlandse kennisinstellingen
en het Nederlandse bedrijfsleven (doelstelling 4).

4.5.2

Het “ambitie” scenario

Dit scenario gaat uit van de visie/ambitie zoals hiervoor beschreven. Het financiële budget is hier
geen ‘carte blanche’. Er zijn wel degelijk strakke keuzes gemaakt op basis van het NSO Roadmap
2.0-proces. Het scenario is gericht op het creëren van toekomstig perspectief voor de ruimtevaart
en het maximaliseren van de opbrengst, passend bij de signatuur en positie die ons land heeft
bereikt. De bestaande activiteiten passend in de vastgestelde prioriteiten worden doorgetrokken en
er bestaat voldoende ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen (doelstelling 2).
In het bijzonder door het realiseren van de instrumentenambitie zal Nederland zijn leidende
wetenschappelijke posities kunnen behouden en versterken. Daarmee wordt de mogelijkheid
geschapen om de bestaande wetenschappelijke posities te versterken (doelstelling 1).
Verder betekent dit dat volop gewerkt wordt aan het benutten van de kansen op de commerciële
aardobservatiemarkt (doelstelling 2 en 3).
De doelstellingen voor het stimuleren van gebruik zijn goed haalbaar, met name door het inzetten
van financiële middelen voor aansluiting bij de Topsectoren. Daarnaast kan worden ingespeeld op
vragen rondom maatschappelijke vraagstukken die aandacht vragen in de publieke sector.
_____________________________________________________________________________________________________
26

NSO advies MC 2012

Hoewel niet in dit (financiële) kader aan de orde, is het van belang te onderstrepen dat de
Nederlandse positie in EUMETSAT in alle scenario’s als ‘pre-requisite’ is opgenomen: het belang
daarvan wordt erkent en onverkort onderschreven. Als gevolg daarvan is in dit scenario de ambitie
om een belangrijke rol in Sentinel-5 te spelen (voor industrie en wetenschap) gehonoreerd
(doelstelling 3).
De druk op ESTEC om te verdwijnen naar het buitenland zal effectief worden gepareerd.
Op het gebied van kennistransfer is er ruimte voor een programmatische aanpak op Nederlandse
prioriteiten in de samenwerking tussen ESTEC, universiteiten, kennisinstellingen en industrie
(doelstelling 4).
Voor dit scenario is naast het ongedaan maken van de bezuinigingen een structurele verhoging van
het ruimtevaartbudget van een bedrag van 16 M€ per jaar nodig.
4.5.3

Het scenario “ongedaan maken bezuinigingen”

In dit scenario is na 2015 het financiële budget structureel lager dan het niveau tot 2008. Een
aantal bestaande posities wordt behouden en er is een bescheiden ruimte voor nieuwe activiteiten
(doelstelling 2). Er kan ook een begin gemaakt worden met het realiseren van de instrumentenambitie. Het Nederlandse wetenschappelijke ruimteonderzoek zal zijn positie kunnen handhaven
(doelstelling 1). Bestaande activiteiten bij ESTEC blijven en het aantrekken van nieuwe activiteiten
is beperkt mogelijk. De realisatie van de doelstelling voor het stimuleren van gebruik is haalbaar
met een bescheiden ambitieniveau. Op het gebied van kennistransfer en de relaties tussen ESTEC,
Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen is er ruimte voor enige ontwikkeling (doelstelling
4).Ten opzichte van het ambitiescenario moeten de doelstellingen naar beneden worden bijgesteld.
In iets mindere mate geldt dit ook in vergelijking met het budget tot 2008. Niet alle kansen die in
het verschiet liggen, kunnen ook echt worden benut. Daar staat tegenover dat de huidige posities
in de upstream en downstreammarkt grotendeels worden geconsolideerd (doelstellingen 2 en 3).
Voor dit scenario is nodig dat de huidige bezuinigingen 33 M€ vanaf 2016 (en 20 M€ in 2015)
ongedaan worden gemaakt.
4.5.4

Het scenario “huidige bezuinigingen”

Dit scenario gaat uit van de beschikbare middelen voor het ruimtevaartbeleid. In dit scenario heeft
Nederland in/na 2015 net voldoende budget om in te schrijven op de verplichte ESA- programma’s.
Er blijft een minimaal bedrag over voor optionele programma’s, maar dat is zo klein dat een
zinvolle inschrijving eigenlijk niet mogelijk is. Daarmee staat het ESA-lidmaatschap vanaf 2015 ter
discussie.
Dit scenario komt neer op het afbouwen van veel van de bestaande posities. Vervolgens moet dan
worden geprobeerd om via inschrijving op de optionele technologieprogramma’s van ESA een paar
kansen op nieuwe markten te creëren. Voor het benutten van die kansen is echter vanaf 2015
alsnog extra budget nodig. Het scenario leidt tot een zodanig fors verlies aan werkgelegenheid en
kennis bij de Nederlandse industrie dat de overlevingskansen gering zijn.
De leidende posities van het Nederlandse aardgericht onderzoek, en in mindere mate de
sterrenkunde (ondermeer omdat astrofysica in het (verplichte) Science programma van ESA zit),
komen door gebrek aan deelname in projecten onder zware druk te staan (in strijd met doelstelling
1). De realisatie van de doelstelling omtrent het stimuleren van het gebruik van satellietgegevens
blijft beperkt haalbaar, maar is erg afhankelijk van de inspanningen c.q. de beschikbare

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

27

uitvoeringscapaciteit bij NSO (innovatiegericht inkopen, stimuleren toepassingsmogelijkheden
binnen en buiten de overheid, etc.) (doelstelling 3). Er is nauwelijks tot geen ruimte voor nationaal
flankerend beleid. De afkalving van de positie van ESTEC zet zich versterkt door. ESTEC zal op
termijn verdwijnen (strijdig met doelstelling 4).
4.5.5

Het scenario “extra bezuinigingen”

Dit scenario gaat uit van een extra bezuiniging van structureel 10 M€ en is vergelijkbaar met het
40 M€ scenario uit de adviesaanvraag.
Het “extra bezuinigen” scenario leidt tot de onmiddellijke afbouw van de Nederlandse deelname
aan ESA en het stoppen van de Nederlandse technologieontwikkeling. Daarmee verdwijnt vrijwel
direct de Nederlandse ruimtevaartindustrie (strijdig met doelstelling 2), en ESTEC op korte termijn
(strijdig met doelstelling 4). De Nederlandse astronomie en astrofysica en het Nederlandse
atmosfeeronderzoek raakt dan de huidige, cruciale samenwerkingsverbanden met nationale
industrieën en met ESA kwijt en zal daardoor onder druk komen. Wetenschappelijk
ruimteonderzoek zonder ESA is in feite niet mogelijk (strijdig met doelstelling 1).
Binnen dit scenario kan hooguit bij gericht investeren voor het stimuleren van het satelliettoepassingen een beperkt resultaat worden geboekt, maar is door het grotendeels ontbreken van
financiële middelen afhankelijk van de inspanningen c.q. de beschikbare uitvoeringscapaciteit bij
NSO (doelstelling 3). De aansluiting met upstream ontwikkelingen op het gebied van gebruik
(bijvoorbeeld instrumenten) gaat echter geheel verloren. Door het verlies aan aansluiting aan de
upstream ontwikkelingen en de wetenschappelijke uitbating en begeleiding daarvan, zal er sprake
zijn van een enorm verlies aan kennis in Nederland wat betreft satellietmetingen, waardoor het
stimuleren van toepassingen mede gebaseerd op satellietdata vrijwel onmogelijk wordt. Ook het
ontbreken van een natuurlijk netwerk via de ‘upstream’ ontwikkelingen zal grote gevolgen hebben.
4.5.6

Conclusie

Concluderend: Het “extra bezuinigingen” scenario leidt tot opzegging van het ESA-lidmaatschap
uiterlijk in 2015. Dat geldt eigenlijk ook voor het “huidige bezuinigingen” scenario. Beide scenario’s
zijn desastreus. Hoogwaardige kennis en werkgelegenheid gaat verloren. Jong talent kan niet meer
worden geïnspireerd en verdwijnt naar elders. De economische meerwaarde van ESTEC zal sterk
verminderen en uiteindelijk wegvallen. Daarmee zijn deze scenario’s in strijd met de doelstellingen
van het ruimtevaartbeleid.
De overige scenario’s maken bereiken van doelstellingen (deels) mogelijk. Voor het
“ambitiescenario” geldt dat volledig, voor het “ongedaan maken bezuinigingen” scenario in mindere
mate.

_____________________________________________________________________________________________________
28

NSO advies MC 2012

5 Advies inzet ruimtevaartmiddelen
5.1

Inleiding

Financiering van de ruimtevaartambities gebeurt op verschillende manieren:
-

Inschrijving op verplichte, maar juist ook optionele ESA programma’s; de facto de basis van
het Nederlandse Ruimtevaartbeleid;

-

Nationale flankerend beleid met gerichte programma’s/projecten, inclusief de mogelijkheden
die het AgentschapNL instrumentarium biedt, en de niet-ruimtevaart beleids- en
uitvoeringsbudgetten van de overheid zelf.

-

Financiering vanuit de EU, nu nog KP-7 en in de toekomst Horizon 2020. (zie hoofdstuk 6).

De upstreamactiviteiten worden voornamelijk via de inzet in ESA gefinancierd. De
downstreamactiviteiten kunnen voor ontwikkelingen voor de internationale markt ook via ESA
lopen, maar vooral voor ontwikkelingen voor de nationale (overheids)markt zijn nationale middelen
nodig. Ook de Europese Unie stelt, via haar kaderprogramma’s, financiering beschikbaar voor met
name toepassingen.
Het huidige nationaal flankerend beleid heeft betrekking op een aantal nationale projecten zoals
het TROPOMI instrument, het USOC centrum op ESTEC en technologietransfer (ESA BIC).
De volgende uitgangspunten, voortkomend uit de visie en ambitie vormen de basis voor het
Advies:
•

Wetenschappelijk en maatschappelijk gebruik van ruimtevaart staat voorop.

•

De basis voor de Nederlandse betrokkenheid bij ruimtevaart was en is het wetenschappelijk
ruimteonderzoek. Het behoud van de vooraanstaande mondiale posities op het gebied van
sterrenkunde en atmosfeeronderzoek via het versterken en ondersteunen van de Nederlandse
positie op gebied van instrumenttechnologie en inschrijving in gebruiksprogramma’s, is de
belangrijkste prioriteit.

•

Het versterken van de positie van de Nederlandse ruimtevaartindustrie. Deze heeft inmiddels
laten zien ook op de commerciële markt te kunnen opereren. Dat biedt de mogelijkheid om de
industrie minder afhankelijk van het institutionele budget van de overheid te maken. Voor
succesvolle participatie in de commerciële markt is deelname in ESA programma’s echter een
eerste vereiste, omdat de commerciële markt gekwalificeerde producten vereist. De
technologieontwikkeling en kwalificatie kunnen grotendeels alleen maar via ESA-programma’s
plaatsvinden.

•

Omdat uitvoerbare technologieën aan de basis van alle ambities in Nederland staat heeft het
NSO, samen met de Nederlandse ruimtevaart industrie en kennisinstellingen, de aanwezige
kennis en ambities samengebundeld in technologie Roadmaps. Op 14 technologiegebieden is
aangegeven wat de beste mogelijkheden zijn voor de bestaande capaciteiten. Deze
roadmapplannen zijn door het NSO geëvalueerd en gerangschikt op basis van zes criteria,
conform de beschreven visie en ambities. Een nadere toelichting op dit keuzeproces en de
uitkomsten ervan staan in bijlage 2. Deze NSO technologie Roadmaps vormen ook de basis
voor de formulering van de innovatie ambities in de HTSM roadmap voor Space.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

29

•

Het versterken van kennis en kunde door aansluiting met technologieontwikkeling van buiten
de ruimtevaart. Ruimtevaart is ingebed als onderdeel van de Topsectoren, waarbij door het
topgebied HTSM is aangenomen dat de ESA contributie onafhankelijk van het Topgebied
geborgd wordt. Het NSO onderschrijft dit uitgangspunt.

•

Het integreren van satellietdata in geo-informatie en de geo-ICT-infrastructuur om zo aan te
kunnen sluiten bij gebruikersgroepen van geo-informatie. De gebruikersgroepen bestaan bij de
overheid zelf èn in de topsectoren in het EL&I -beleid. Het Nationale Satellietdataportaal speelt
hierbij een belangrijke ondersteunende rol.

Bij de advisering geldt voor de afwegingen over deelname aan de ESA programma’s Lanceerders
en het internationale ruimtestation ISS nog een aanvullend (maar per onderwerp verschillend)
politiek criterium. Tot op heden zijn inschrijvingen op deze programma’s gebaseerd op afspraken
uit het verleden binnen ESA.
Voor de twee grootste landen van ESA, Frankrijk en Duitsland, zijn dit essentiële programma’s. Zij
tillen ook zwaar aan de aspecten van Europese onafhankelijke toegang tot de ruimte en de
internationale samenwerking in het ISS. Deze programma’s worden binnen de ESA lidstaten
overwegend gezien als Europese programma’s waar een ESA lidstaat aan deel hoort te nemen. In
2008 bleek dit al, toen Zweden probeerde uit het Launcherprogramma te stappen maar onder druk
later besloot toch te blijven deelnemen wat leidde tot het verloren gaan van industriecapaciteit.
In het Advies hanteert het NSO voor de Nederlandse activiteiten verder twee hoofdlijnen die
voortkomen uit de HTSM-roadmap Space.
1. Instrumenten. Het directe doel is het realiseren van de wetenschappelijke prioriteiten (in
sterrenkunde, aardobservatie en (exo)planeetonderzoek) en het doorvertalen van technologie
naar instrumenten voor de (commerciële) aardobservatiemarkt, en eventueel verder buiten de
ruimtevaart.
2. Producten (componenten, (sub)systemen). De Nederlandse industrie heeft al bewezen in deze
categorie de commerciële markt te kunnen betreden. Ook hier moet dus gestreefd worden naar
een optimale benutting van de mogelijkheden. Daarom moet, waar mogelijk, dit gestimuleerd
worden.
5.2

Toewijzing middelen

Opeenvolgende Nederlandse kabinetten kozen er consequent voor om geen zelfstandig
ruimtevaartbeleid te voeren, maar samen op te trekken met Europese partners. Nederland is een
van de founding fathers van ESA en heeft de veruit grootste ESA vestiging binnen zijn grenzen.
ESA is de belangrijkste pijler onder het Nederlandse ruimtevaartbeleid. De nu voorziene
bezuiniging op ruimtevaart brengt niet alleen de Nederlandse ruimtevaart, maar ook ESA in
problemen. Voor een aantal projecten is ESA in meer of mindere mate afhankelijk van Nederland.
Zo kan Sentinel-5 (Aardobservatie GMES SC-3 programma) zonder Nederlandse inbreng uitsluitend
tegen of hogere kosten, of met lagere prestaties worden gebouwd. De Nederlandse
ontstekerkennis (Ariane-5, en het VEGA Launcher-programma) zou elders geheel opnieuw, tegen
hoge kosten, moeten worden opgebouwd. Voor een onboard-faciliteit als reactiewielen die nodig
zijn voor de standregeling van een satelliet is er naast de Nederlandse industrie slechts één andere
(maar duurdere) aanbieder in Europa. Zonnepanelen kan ESA, als Nederland geen budget
beschikbaar heeft in relevante programma’s, niet of minder competitief inkopen.
_____________________________________________________________________________________________________
30

NSO advies MC 2012

Het gevolg is dat de Nederlandse bezuiniging door andere lidstaten op korte termijn moet worden
gecompenseerd, door (soms aanzienlijke) ontwikkelingsbudgetten in te zetten.
In een aantal gevallen zal dat ontwikkelingstraject niet alleen veel geld maar ook veel tijd kosten
en dus programmavertraging opleveren.
Dit schaadt het imago van ons land bij andere lidstaten. Zeker in het licht van het toch al
verslechterde Nederlandse imago in Europa kan dit leiden tot maatregelen die rationeel gezien
onwaarschijnlijk lijken. Het weghalen van ESTEC uit Nederland is een desinvestering, maar als
Nederland de belangen van andere landen teveel schaadt, zal het toch kunnen gebeuren:
plotseling, of geleidelijk, door de faciliteit af te bouwen.
In alle scenario’s komen voorstellen voor waarbij geadviseerd wordt om op minder dan 25% BNP in
te schrijven. Dat is bijvoorbeeld het geval voor het ELIPS-4 programma. Bij de lagere scenario’s
neemt het aantal programma’s waarbij dit het geval is toe.
Er is een nieuwe voorstel van ESA over de zogenaamde voting rights die meteen na een van de
komende ESA-Councilvergaderingen geïmplementeerd zal worden. Het gevolg hiervan zal zijn dat
Nederland bij een aantal programma’s minder stemrecht heeft. Dit geldt overigens alleen voor
zwaarwegende programmabeslissingen en in stemmingen waarbij de stem van Nederland
doorslaggevend zou zijn. Het grootste probleem speelt bij descopingsbeslissingen van
programma’s. Het niet kunnen meestemmen heeft mogelijk gevolgen voor de belangen van
Nederlandse onderzoekers en bedrijven. Alleen voor ARTES-programma’s is er geen probleem
aangezien voor deze programma’s een andere systematiek geldt.
Het NSO is zich bewust van deze problematiek maar heeft toch gekozen om een aantal malen de
lage inschrijving te handhaven.
Het NSO zet eerst in het “ambitie scenario” alle mogelijkheden op een rijtje, waarbij wordt
uitgegaan van de prioriteiten zoals die hiervoor beschreven zijn. Met andere woorden: ook in dit
scenario worden keuzes gemaakt.
Vervolgens wordt het “ongedaan maken bezuinigingen”-scenario uitgewerkt waarbij met name in
de periode na 2015 er financiële middelen beschikbaar blijven voor ruimtevaartbeleid. Dit scenario
houdt het midden tussen de gevraagde 130 M€ en 160 M€ scenario’s uit de adviesaanvraag.
Het “huidige bezuiniging”-scenario loopt vrijwel in de pas met het 70M€ scenario uit de
adviesaanvraag. Op verzoek van de stuurgroep NSO is tevens het “extra bezuinigen“-scenario
financieel uitgewerkt (in de adviesaanvraag is dit het gevraagde 40 M€ scenario), inhoudelijk zijn
de consequenties daarvan dermate groot dat dat scenario weinig praktische waarde heeft.
In onderstaande afbeelding zijn scenario’s met de budgetten voor de ESA-optionele programma’s
en het nationaal flankerend beleid bij elkaar gezet.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

31

180
Extra bezuinigingen
Huidige bezuinigingen

160

Bezuinigingen ongedaan
Ambitie

Bedragen in lopende M€

140
120
100
80
60
40
20
0
MC2001

MC2005

MC2008

MC2012

MC2014

MC2015

MC2018

MC2021

MC2024

Afbeelding 3: De 4 scenario’s voor de optionele ESA-programma’s. Omdat de in te schrijven
programma’s in de Ministersconferenties in 2012, 2014 en 2015 in periode deels overlappen zij die
moeilijk afzonderlijk te vergelijken met de overige.
De scenario’s vanaf 2008 zijn niet geïndexeerd. Toezeggingen gebeuren in economische condities
van het jaar waarin de Ministersconferentie wordt gehouden. Op de betalingen is wel indexatie van
toepassing. Doordat het ruimtevaartbudget van EL&I slechts ten dele wordt geïndexeerd maar ESA
wel volledige prijsindexatie toepast, is het budget voor optionele programma’s elk jaar een stukje
verder uitgehold.
In afbeelding 4 is voor de compleetheid de verplichte bijdrage aan ESA voor onder andere het
Science programma, General Budget opgenomen. De toename in de periode 2012-2024 is niet het
gevolg van prijsindexatie maar van de toename van de kosten van de pensioenen, waaraan
Nederland bijdraagt uit hoofde van het verdrag wat Nederland heeft afgesloten met ESA (het zgn.
‘Host’-agreement). Alle lidstaten met een ESA-vestiging kennen zo’n verdrag met exact dezelfde
voorwaarden.

_____________________________________________________________________________________________________
32

NSO advies MC 2012

50
45

Bedragen in lopende M€

40
35
30
25
20

MC2001

10

MC2018

MC2012/14

MC2005

15

MC2015

MC2008

MC2024
MC2021

5
0

Afbeelding 4: Verplichte jaarlijkse bijdrage aan ESA
De beschikbare financiële middelen per scenario wijken af van de budgetten die in de adviesaanvraag zijn genoemd. Op de Ministersconferentie wordt namelijk voor de optionele programma’s
niet ingeschreven per periode van 3 jaar, maar deels per enveloppe die verder kan lopen dan de
periode 2013-2015. Het aardobservatieprogramma EOEP-4 heeft bijvoorbeeld een kasraming tot in
2020. De verplichting die op de Ministerconferentie 2012 voor dat programma wordt aangegaan zal
dus tot en met dat jaar lopen. Dit is overigens niet anders dan bij voorgaande
Ministersconferenties.
Een uitgebreidere programmabeschrijving is te vinden in de Bijlage 1.
5.2.1

Ministersconferentie 2012 én 2014

Uitgangspunt voor de ramingen is het ESA voorstel zoals weergegeven in het huidige DG Proposal
met daarnaast de plannen voor de ontwikkeling van Ariane 5 ME zoals nu bekend. Een voorstel
voor de nieuwe raket (NGL) is niet meegenomen.
De discussie rond de Ariane lanceerraket gaat heel nadrukkelijk de kant van splitsing van de
beslissing tussen 2012 en 2014 op. Voor GMES SC-3 is die splitsing 2012 (fase B) en 2014 (fase
C/D) reeds voorgesteld.
Daarnaast is bij de PB HME ook een aantal programmavoorstellen verdeeld over 2012 en 2014. In
de tabellen is dat verwerkt.
In de tabellen is de splitsing voor zover bekend reeds meegenomen, in de financiële onderbouwing
van de scenario’s is die tentatief al gemaakt, maar is NSO er vanuit gegaan dat voor beide
Ministerconferenties de beslissing over de financiële middelen nationaal nu genomen moet worden.
Er zijn nog steeds significante wijzigingen in de ESA voorstellen mogelijk. De ESA Council Working
Group, die de Ministersconferentie voorbereid, heeft nog tot in november vergaderingen gepland.
Voor die tijd zal er dus geen definitief voorstel van ESA zijn.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

33

5.2.2

Het “ambitie” scenario

180
160

Bedragen in lopende M€

140
120
100
MC2001

80

MC2008
MC2024

MC2005
MC2021

60
MC2012/14

MC2018

40
MC2015

20
0

Afbeelding 5: Beschikbaar budget per Ministersconferentie voor optionele ESA-programma’s onder
het “ambitie”-scenario
Het ambitie scenario is bedoeld om te schetsen welke mogelijkheden de Nederlandse
ruimtevaartsector in potentie heeft. Daarnaast zijn uiteraard de verplichtingen jegens ESA (met
name in Lanceerders en in ISS) onverkort overgenomen.
Basis van dit scenario is dat het groei in wetenschappelijke topposities mogelijk maakt, met
bijbehorende instrumentontwikkeling, de huidige expertise gebieden (zowel voor wetenschap,
toepassingen en industrie) versterkt en waar mogelijk nieuwe ontwikkelt.

_____________________________________________________________________________________________________
34

NSO advies MC 2012

ESA OPTIONELE PROGRAMMA'S
gebaseerd op ESA/C/WG-M(2012)21

looptijd
t/m jaar

totaal budget
ESA in M€

LANCEERDERS
Vega Consol. EPP Step 1
2019
Launchers Expl. Acc. Progr.(LEAP)
2017
Ariane 5 ME (Post A5 ECA) *
2022
IXV evolution (PRIDE) Step 1*
2015
FLPP Period 3*
2016
AARDOBSERVATIE
EOEP 4
2020
GMES Space Comp. 3
2014
GMES Space Comp. 3 Phase C/D
2019
Metop SG
2022
BEMANDE RUIMTEVAART
ISS Exploit. Phase 2,2e+3eFBC
2021
ISS Exploit.Technology Demo
2014
ELIPS 4
2018
Lunar Lander
2019
MREP-2
2017
TELECOMMUNICATIE
ARTES 1 Phase 6
2019
ARTES 3-4 Phase II
2020
ARTES 5.1 Phase II
2020
ARTES 5.2 Phase II
2020
IAP ARTES 20 Phase II
2018
NEOSAT-bus (ARTES 14)
2018
EDRS Globenet (ARTES 7)
2020
Iris Phase 2.1 (ARTES 10)
2018
SAT- AIS (ARTES 21)
2020
PARTNER (ARTES 33)
2020
NAVIGATIE
GNSS Evolution
2015
TECHNOLOGIE
GSTP 6, Elements 1,2,3
2017
GSTP 6, Elements 4 (Proba-3)
2016
Totaal Optionele ESA Programma's

% NL

bedrag NL
in M€

MC2012

MC2014

17,50
24,60

231,00
1.343,00
1.300,00
33,00
175,00

1,73%
2,23%
3,08%

4,00
30,00
40,00

4,00
12,50
15,40

0,80%

1,40

1,40

1.600,00
62,00
344,00
780,00

3,13%
4,84%
9,30%
2,56%

50,00
3,00
32,00
20,00

50,00
3,00

2.270,50
tbd
454,00
300,00
115,00

0,88%

20,00

11,00

0,22%

1,00

1,00

40,00
400,00
110,00
70,00
120,00
300,00
200,00
80,00
150,00
130,00

1,25%
2,00%
0,91%
4,29%
10,00%
1,33%

0,50
8,00
1,00
3,00
12,00
4,00

0,50
8,00
1,00
3,00
12,00
4,00

1,67%
0,77%

2,50
1,00

2,50
1,00

6,00%

21,00

9,00

12,00

254,40

159,30

95,10

32,00
20,00
9,00

150,00
350,00
100,00

* cijfers ESA/C/WG-M(2012)16

NATIONAAL FLANKEREND BELEID
periode 2013 t/m 2015
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling
ESTEC/Versterking netwerken
TROPOMI Class A- changes
USOC
Stimulering gebruik
ESA-BIC
Instrumentencluster/PRODEX na 2015
Totaal Nationaal Flankerend Beleid

bedrag NL
in M€
6,00
6,00
PM
0,90
11,40
2,50
PM
26,80

ESA Optionele programma’s:
Lanceerders
Op dit moment wordt er binnen ESA gewerkt aan twee opties voor toekomstige lanceerders.
Beiden hebben als primair doel het verlagen of elimineren van de huidige exploitatie steun, en het
voor Europa zeker stellen van een institutionele en commercieel concurrerende toegang tot de
ruimte. De twee opties zijn: het vergroten en efficiënter maken van de huidige Ariane-5 (Midlife
Evolution) òf direct beginnen aan het ontwikkelen van een nieuwe, kleinere raket (Next Generation
Launcher).

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

35

Het Ariane-5 ME programma loopt tot 2022. Door de huidige Ariane-5-raket verder te ontwikkelen,
waarbij de capaciteit met 20% wordt vergroot tegen gelijke lanceerkosten, wordt een
aanmerkelijke besparing beoogd. Het gebruik maken van de bestaande, bewezen lanceerder
impliceert relatief lage ontwikkelingskosten. Uitgangspunt voor Nederland is de voortzetting op het
huidige niveau van de bestaande werkpakketten en het ontwikkelen van nieuwe hardware voor de
tweede trap: de motorframes en ontstekers. Daarmee verzekert Nederland zijn positie op deze
beide componenten. De nieuwe herstartbare cryogene 2e trap en de Vinci motor zullen ook
grotendeels toepasbaar zijn in een Next Generation Launcher die volgt op A5ME in de periode na
2020.
Het alternatief voor het Ariane-5 ME-programma is direct overgaan op het ontwikkelen van een
nieuw lanceerder. Die moet zowel qua capaciteit, technologie en industriële organisatie beter zijn
aangepast aan de huidige en toekomstige institutionele en commerciële vraag. De kosten van de
exploitatie zijn dan in principe lager dan bij A5ME en dus kan de huidige exploitatiesteun
aanmerkelijk lager worden. De keerzijde is echter een prijzig en jaren durend ontwikkeltraject,
waarbij de exploitatiesteun voor Ariane 5 doorloopt.
Voor Nederland wordt bij deze Next Generation Launcher in eerste instantie gedacht aan dezelfde
categorie componenten - dragende structuren en ontstekers - als in Ariane-5. Aangezien een
nieuwe governance een kritieke factor is om de kosten te drukken, zal rekening moeten worden
gehouden met open competitie en een vorm van Fair Contribution (bijdrage achteraf naar
gewonnen contracten in plaats van contracten naar vooraf bepaalde bijdragen). De opdrachten
komen dus niet ‘zomaar’ naar ons land, en ook niet ‘zomaar’ tegen dezelfde prijs. Voor dit Advies
wordt er van uitgegaan dat het Ariane-5 ME programma wordt geselecteerd, hoewel op dit moment
dat nog niet besloten is.
Daarnaast heeft ESA de kleine Vega-lanceerder, voortgekomen uit een Italiaans programma. De
VEGA doorontwikkeling wordt door NSO als prematuur beschouwd. Mocht Vega succesvol blijken
dan zijn doorontwikkelingen op termijn wellicht interessant mits een aantoonbare business case
ontstaat. Om de Nederlandse partijen daar bij aangesloten te houden is gekozen voor een
bescheiden budget.
Het LEAP programma bestaat uit twee onderdelen. Het eerste gedeelte is bedoeld om de
kwalificatiestatus van de raket te handhaven en noodzakelijke en nuttige verbeteringen door te
voeren. Tot nu toe was dit ondergebracht in het ARTA programme.
Het tweede gedeelte is de exploitatiedekking, voorheen EGAS en Slice 13. Voor LEAP is in dit
scenario uitgegaan van een budget conform de verwachtingen van ESA.
Aardobservatie
Het budget is gebaseerd op de verschillende toepasbare Roadmaps (instrumenten, componenten,
zonnepanelen, warmtehuishouding) en de gebruiksdimensie (wetenschap, diensten) die dit thema
kent. Het EOEP-4-programma dekt in zijn diversiteit de volle breedte van het Nederlandse belang
wat betekent dat dit binnen de ESA-inschrijving feitelijk de topprioriteit vormt. Juist in dit
programma komt de gehele keten upstream-downstream aan bod. ESA ontwikkelt samen met de
eindgebruikers aardobservatiediensten. Dit is een van de weinige programma’s van ESA waar upen downstream zowel zelfstandig als gezamenlijk kunnen optrekken. Vandaar ook de keuze om
hier de nadruk van de inschrijving te leggen.

_____________________________________________________________________________________________________
36

NSO advies MC 2012

De samenwerking die Nederland heeft met ESA op het gebied van het TROPOMI-instrument, te
plaatsen in de Sentinel-5-Precursor missie, leidt tot een zeer gericht budget in het GMES Space
Component-3 programma. De ‘heritage’ die hiermee verder wordt opgebouwd zal in met name het
hierop volgende Sentinel-5 project Nederland stevig positioneren. Dit geldt zowel voor het
instrument, de wetenschappelijke verwerking van de data, als het grondsegment dat daarbij hoort.
De vervolgmissies worden te zijner tijd door de EU betaald. Het project opent de mogelijkheid om
ook werk in het grondsegment te verwerven, met name ten behoeve tot nationale data-toegang tot
GMES data.
Het derde programma in de categorie Aardobservatie is het METOP Second Generation programma
(Metop SG) waarin de volgende generatie weersatellieten wordt ontwikkeld. Het budget is
voornamelijk gebaseerd op het industriële belang. Het herhaal-karakter van de vervolgsatellieten
(door EUMETSAT betaald) maakt dit een uiterst aantrekkelijk programma voor de industrie. Via de
EUMETSAT deelname is het gebruiksbelang gewaarborgd.
Bemande ruimtevaart
Een van de grootste discussiepunten voor de ESA Ministersconferentie is het ISS Exploitation
programma. De aanvankelijk hoge programmareturn van Nederland lijkt in de komende jaren om
te slaan in een tekort. Het in dit scenario weergegeven budget is een gevolg van politieke
afspraken uit het verleden. Vanwege het solidariteitsprincipes is gekozen voor handhaving van de
inschrijving, zij het op een lager niveau. Dit wordt overigens niet gesteund door ambities vanuit de
Roadmaps. Een mogelijke doorontwikkeling van het ruimtevrachtschip ATV als tegenprestatie voor
gebruik van het ISS (‘barter’) levert potentieel een industrieel belang.
Met verwijzing naar de discussie rond het behoud van ESTEC in Nederland moet er op gewezen
worden dat dit ook hier een rol speelt. Human Space Flight en Operations (HSO) is een van de
grotere directoraten op ESTEC.
Voor het ELIPS-4 programma (ontwikkelingsprogramma voor infrastructuur) wordt vanwege de
teleurstellende resultaten in ELIPS-3 gekozen voor een gerichte inschrijving. Hier speelt ook mee
dat sinds 2008 het microzwaartekrachtonderzoek geen prioriteit meer is in Nederland. De
mogelijkheden van de Roadmap In-situ bio-analyse worden via deze beperkte inschrijving
gesteund, alsmede eventuele participatie in kleine satellieten: Cubesats.
Exploratie zonnestelsel
Ook in het ambitiescenario stelt NSO in dit thema geen inschrijving voor. Voornaamste reden is dat
er eerst een duidelijke Exploratie-strategie binnen ESA moet worden uitgewerkt voordat er op
aparte programma’s ingeschreven wordt. Er is wel een industriële en wetenschappelijk ambitie.
Voor het Exomars-programma geldt dat om extra geld gevraagd wordt. De inschrijving die
Nederland in 2005 gedaan heeft, lijkt voldoende om de Nederlandse ambities in dit programma te
bewaken.
Telecommunicatie
ARTES is het ontwikkelingsprogramma gericht op de ontwikkeling van (onderdelen van)
telecomsatellieten en hun toepassingen die commercieel geëxploiteerd worden. Het programma is
opgedeeld in ‘slices’.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

37

De NEOSAT slice is gericht op een nieuwe platformontwikkeling voor de satellieten met een gewicht
van 3-6 ton. Deelname aan dit commercieel te verkopen platform heeft een duidelijk Nederlands
belang.
De Automatic Identification System (AIS) slice is bedoeld voor ontwikkeling van een systeem voor
scheepsidentificatie vanuit de ruimte. In Nederland ontstaat een netwerk van gebruikers en
aanbieders van dit soort systemen, waardoor ook hier goede kansen liggen.
Navigatie
Het GNSS (Galileo Evolution) programma is een klein programma waarin ESA de doorontwikkeling
van Galileo onderbrengt. Het primaat voor Galileo ligt echter bij de EU, evenals voor de
toepassingen die daaruit voortvloeien. In ESTEC is een uniek testcentrum voor het Galileo-systeem
gevestigd (GRC), waarin Nederlandse partijen door de investeringen in het verleden goed
gepositioneerd zijn voor opdrachten. Het Evolutions programma is gericht op een mogelijke
doorontwikkeling van Galileo. Er is geen relatie tussen het Evolutions programma en het
testcentrum. De enige reden voor inschrijving zou zijn het bestaan van de Galileo-afdeling op
ESTEC.
Er zijn geen industriële belangen die passen binnen de prioriteiten. NSO doet daarom geen voorstel
tot inschrijving, temeer daar op de vorige fase laag is ingeschreven en dat budget niet uitgeput
werd.
Technologie
Het General Technology Support Programme (GSTP) is het algemene technologieontwikkelingsprogramma wat de basis is voor productontwikkeling voor de Nederlandse industrie
(zowel ESA als commerciële markt). Om de wetenschappelijke en industriële ambities waar te
maken is het noodzakelijk de grenzen van technologische kennis en kunde voortdurend te
verleggen. Elke nieuwe ruimtevaart productontwikkeling wordt voorafgegaan door intensief
technologisch onderzoek, ontwikkeling en tests. De financiering van technologieontwikkelingen,
nodig om de Nederlandse ruimtevaartambities te realiseren, is nu voor een deel nationaal en voor
een deel via ESA georganiseerd.
De technologieontwikkelingen die door ESA worden gefinancierd, zijn via technologieprogramma’s
in de ESA thema’s georganiseerd of in de algemene ESA technologie programma’s TRP en GSTP.
Met de uitbreiding van ESA met nieuwe lidstaten, een groeiende concurrentiepositie van de grote
spelers en het toenemen van de complexiteit van toekomstige ESA missies, is het nodig de
bestaande technologie-inspanningen via ESA te vergroten. Alleen door tijdig aan te sluiten bij
toekomstige ESA eisen kan de Nederlandse ruimtevaartsector haar opgebouwde positie
handhaven. Het meest geijkte middel is door de inspanningen in het ESA technologieprogramma
GSTP te verankeren. Tevens is budgetruimte gedefinieerd voor In Orbit Demonstrations. Tenslotte
zal de bijdrage in het ESA-BIC in Noordwijk hier ook uit betaald moeten worden.

_____________________________________________________________________________________________________
38

NSO advies MC 2012

Nationaal Flankerend Beleid:
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling (NRTO) 2013-2015
Dit is een voorstel voor een nationaal voorbereidingsprogramma voor ESA projecten gericht op
vroege instrumentontwikkeling (industriële instrumentontwikkeling, gestuurd door gebruik) en
(algemene) kraamkamer-ontwikkelingen (studies gericht op technologische haalbaarheid).
Het programmabudget is gereduceerd tot 2 M€ per jaar (PEP was 4M€); de rest van de PEP doelen
wordt in ESA kader (m.n. ARTES en GSTP) verwezenlijkt. Alleen voor de eerste drie jaar (tot de
volgende reguliere Ministersconferentie) zijn deze kosten in het ambitiescenario meegenomen.
ESTEC
Reservering voor budget om investeringen bij ESA die buiten de programmatisch sfeer (inschrijving
op programma’s) liggen.
Versterking netwerken; gedistribueerde systemen in de Ruimtevaart
Dit is een programmafinanciering voor 3 jaar om te komen tot een duurzame inrichting voor
activiteiten in Nederland voor de ontwikkeling van gedistribueerde satellietsystemen. Die moet
leiden tot een verdienmodel waarbij de complete waardeketen op eigen benen kan staan. Verder
beoogt dit onderdeel een afgestemde onderzoeks- en productiecapaciteit van industrie en
kennisinfrastructuur.
Het benodigde budget voor ESTEC en de versterking netwerken in dit scenario bedraagt 6 M€.
TROPOMI class A changes
Dit budget is benodigd voor de TROPOMI-instrument ontwikkeling. Het is nodig om het risico van
veranderingen gebaseerd op noodzakelijke specificatiewijzigingen te dekken. De middelen waren
voorzien vanuit de loon- en prijsbijstelling bij het ministerie van EL&I, maar vanwege het niet
uitkeren van die correctie zal er budget moeten worden vastgelegd vanuit de reguliere
ruimtevaartmiddelen. Vanwege de nog lopende inhoudelijke discussie (onder andere over het
calibratie-deel) is deze post vooralsnog PM begroot.
USOC
Nationale verplichting van het NL USOC op ESTEC. Conform eerdere afspraken is de infrastructuur
van USOCs een nationale aangelegenheid. De exploitatie van de USOCs komt uit het ISS
Exploitation programma. ESA kent 9 nationale USOCs die allemaal op deze basis door de betrokken
ESA-lidstaten (en ESA) gefinancierd zijn. Financiering kan op een lager niveau dan in het verleden
nu alle hardware investeringen vrijwel gedaan zijn. Experimenten en bijbehorende faciliteiten
worden in principe uit het ELIPS-4 budget betaald worden, maar bijdragen ‘in kind’ zijn ook
mogelijk.
Stimulering Gebruik
Het doel is om gericht op zoek te gaan naar overheidsdiensten die gebruik (kunnen) maken van
satellietgegevens en om hen te stimuleren innovatief in te kopen. Zie ook paragraaf 5.3.2.
ESA-BIC
Medio 2014 loopt de huidige financieringstermijn van het ESA Business Incubation Center af.
Hoewel we pas halverwege de huidige periode (2010-2014) zijn, kan nu al worden vastgesteld dat
deze manier van technology transfer succesvol verloopt.
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

39

Voor de volgende 4 jaar zal in 2014 de verplichting opnieuw moeten worden vastgelegd voor de
exploitatiebijdrage en de garantiestelling. Gezien het huidige beperkte gebruik van de
garantiestelling kan deze wellicht teruggebracht worden ten faveure van de Nederlandse nationale
exploitatiebijdrage.
Budget Instrumentencluster
In ESA-kader (Science programma en deels in het Aardobservatie programma’s) worden
instrumenten vrijwel altijd ‘in kind’ aangeleverd door de lidstaten. NSO stelt voor in het kader van
het verder uitwerken van het instrumentencluster een structureel budget te reserveren voor
financiering van basistechnologie voor de ontwikkeling en bouw van kleinere instrumenten. Grote
instrumenten moeten gebruik maken van de open tender van NWO en/of ad hoc financiering van
de ministeries.

5.2.3

Het scenario “ongedaan maken bezuinigingen”

Dit scenario gaat ervan uit dat de bezuinigingen die zijn aangekondigd niet doorgaan. Een aantal
ambities moet wel worden gereduceerd in vergelijking met het vorige scenario.
In de tabel staat een hoger budget dan in de periode 2013-2015 beschikbaar is. Dat komt omdat
de meeste programma’s die in 2012 worden verplicht langer doorlopen dan 2015.
Zie ook toelichting paragraaf 5.2

180
160

Bedragen in lopende M€

140
120
100

MC2008

MC2001

80

MC2005

60
40

MC2018

MC2012/14
MC2015

20

MC2024
MC2021

0

Afbeelding 6: Beschikbaar budget per Ministersconferentie voor optionele ESA-programma’s onder
het “ongedaan maken bezuinigingen”-scenario

_____________________________________________________________________________________________________
40

NSO advies MC 2012

ESA OPTIONELE PROGRAMMA'S
gebaseerd op ESA/C/WG-M(2012)21

looptijd
t/m jaar

LANCEERDERS
Vega Consol. EPP Step 1
Launchers Expl. Acc. Progr.(LEAP)
Ariane 5 ME (Post A5 ECA) *
IXV evolution (PRIDE) Step 1*
FLPP Period 3*
AARDOBSERVATIE
EOEP 4
GMES Space Comp. 3
GMES Space Comp. 3 Phase C/D
Metop SG
BEMANDE RUIMTEVAART
ISS Exploit. Phase 2,2e+3eFBC
ISS Exploit.Technology Demo
ELIPS 4
Lunar Lander
MREP-2
TELECOMMUNICATIE
ARTES 1 Phase 6
ARTES 3-4 Phase II
ARTES 5.1 Phase II
ARTES 5.2 Phase II
IAP ARTES 20 Phase II
NEOSAT-bus (ARTES 14)
EDRS Globenet (ARTES 7)
Iris Phase 2.1 (ARTES 10)
SAT- AIS (ARTES 21)
PARTNER (ARTES 33)
NAVIGATIE
GNSS Evolution
TECHNOLOGIE
GSTP 6, Elements 1,2,3
GSTP 6, Elements 4 (Proba-3)
Totaal Optionele ESA Programma's

totaal budget
ESA in M€

% NL

bedrag NL
in M€

MC2012

MC2014

2,23%
2,31%

30,00
30,00

12,50
11,50

17,50
18,50

0,80%

1,40

1,40

2019
2017
2022
2015
2016

231,00
1.343,00
1.300,00
33,00
175,00

2020
2014
2019
2022

1.600,00
62,00
344,00
780,00

1,88%
3,23%
5,23%
2,56%

30,00
2,00
18,00
20,00

30,00
2,00

2021
2014
2018
2019
2017

2.270,50
tbd
454,00
300,00
115,00

0,44%

10,00

5,50

0,22%

1,00

1,00

2019
2020
2020
2020
2018
2018
2020
2018
2020
2020

40,00
400,00
110,00
70,00
120,00
300,00
200,00
80,00
150,00
130,00

1,25%
2,00%
0,91%
4,29%
6,67%
1,33%

0,50
8,00
1,00
3,00
8,00
4,00

0,50
8,00
1,00
3,00
8,00
4,00

1,67%
0,77%

2,50
1,00

2,50
1,00

2015

150,00

2017
2016

350,00
100,00

4,29%

15,00

6,40

8,60

185,40

118,30

67,10

18,00
20,00
4,50

* cijfers ESA/C/WG-M(2012)16

NATIONAAL FLANKEREND BELEID
periode 2013 t/m 2015
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling
ESTEC/Versterking netwerken
TROPOMI Class A- changes
USOC
Stimulering gebruik
ESA-BIC
Instrumentenlijn/PRODEX na 2015
Totaal Nationaal Flankerend Beleid

bedrag NL
in M€
6,00
PM
0,90
6,00
2,00
PM
14,90

Welke ambities worden teruggebracht, in vergelijking met het ambitie-scenario?
Gekozen is voor de volgende beperkingen: een reductie op de ambities van Ariane 5 ME (beperkter
ontwikkelingsbudget), geen VEGA doorontwikkeling, reductie in EOEP-4, GSC-3 (kleinere bijdrage
aan Sentinel-5; waardoor met name de industriële ambities minder gehonoreerd kunnen worden),
reductie van ISS Exploitatie.
In dit laatste programma is geen sprake van ambities vanuit de sector zelf. Nader ingewonnen
juridisch advies heeft uitgewezen dat stoppen met het ISS Exploitation programma mogelijk is.
Wel heeft deze terugtrekking een mogelijk politiek element vanwege druk van de overige lidstaten
en ESA zelf. Dit programma is onder andere grootverbruiker van dienstverleners rond ESTEC die,
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

41

weliswaar met gereduceerde weegfactor, op het Nederlandse budget drukken. Lagere inschrijving
leidt dus tot een hogere overreturn maar omdat de meerwaarde van deze bedrijven voor
Nederland beperkt is, geeft het onvoldoende aanleiding voor handhaving van het oorspronkelijke
inschrijvingspercentage. Italië heeft ook aangegeven minder in dit programma in te willen
schrijven, een voorbeeld dat Nederland in dit scenario, en het scenario hierna, volgt.
5.2.4

Het scenario ”huidige bezuinigingen”

Conform de afspraken in de stuurgroep NSO wordt ook in dit scenario rekening gehouden met het
langer doorlopen van het budget, dus is er voor inschrijvingen meer beschikbaar dan het
oorspronkelijk genoemde budget.

180
160

Bedragen in lopende M€

140
120
100
MC2001

MC2008

80
MC2005

60
40
20

MC2012/14

MC2015

MC2018

MC2021

MC2024

0

Afbeelding 7: Beschikbaar budget per Ministersconferentie voor optionele ESA-programma’s onder
het “huidige bezuinigingen”-scenario

_____________________________________________________________________________________________________
42

NSO advies MC 2012

ESA OPTIONELE PROGRAMMA'S
gebaseerd op ESA/C/WG-M(2012)21

LANCEERDERS
Vega Consol. EPP Step 1
Launchers Expl. Acc. Progr.(LEAP)
Ariane 5 ME (Post A5 ECA) *
IXV evolution (PRIDE) Step 1*
FLPP Period 3*
AARDOBSERVATIE
EOEP 4
GMES Space Comp. 3
GMES Space Comp. 3 Phase C/D
Metop SG
BEMANDE RUIMTEVAART
ISS Exploit. Phase 2,2e+3eFBC
ISS Exploit.Technology Demo
ELIPS 4
Lunar Lander
MREP-2
TELECOMMUNICATIE
ARTES 1 Phase 6
ARTES 3-4 Phase II
ARTES 5.1 Phase II
ARTES 5.2 Phase II
IAP ARTES 20 Phase II
NEOSAT-bus (ARTES 14)
EDRS Globenet (ARTES 7)
Iris Phase 2.1 (ARTES 10)
SAT- AIS (ARTES 21)
PARTNER (ARTES 33)
NAVIGATIE
GNSS Evolution
TECHNOLOGIE
GSTP 6, Elements 1,2,3
GSTP 6, Elements 4 (Proba-3)
Totaal Optionele ESA Programma's

looptijd
t/m jaar

totaal budget
ESA in M€

2019
2017
2022
2015
2016

231,00
1.343,00
1.300,00
33,00
175,00

2020
2014
2019
2022

% NL

bedrag NL
in M€

MC2012

MC2014

0,67%
1,31%

9,00
17,00

3,75
6,50

5,25
10,50

0,57%

1,00

1,00

1.600,00
62,00
344,00
780,00

1,56%
4,03%
4,36%
1,28%

25,00
2,50
15,00
10,00

25,00
2,50
15,00
10,00

2021
2014
2018
2019
2017

2.270,50
tbd
454,00
300,00
115,00

0,44%

10,00

5,50

2019
2020
2020
2020
2018
2018
2020
2018
2020
2020

40,00
400,00
110,00
70,00
120,00
300,00
200,00
80,00
150,00
130,00

1,25%
1,75%
0,91%
2,86%
2,50%
1,00%

0,50
7,00
1,00
2,00
3,00
3,00

0,50
7,00
1,00
2,00
3,00
3,00

1,00%

1,50

1,50

2015

150,00

2017
2016

350,00
100,00

4,29%

15,00

6,40

8,60

122,50

93,65

28,85

4,50

* cijfers ESA/C/WG-M(2012)16

NATIONAAL FLANKEREND BELEID
periode 2013 t/m 2015
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling
ESTEC/Versterking netwerken
TROPOMI Class A- changes
USOC
Stimulering gebruik
ESA-BIC
Instrumentenlijn/PRODEX na 2015
Totaal Nationaal Flankerend Beleid

bedrag NL
in M€
4,50
PM
0,90
2,00
2,00
PM
9,40

Dit scenario vraagt in de periode 2013-2015 minder budget dan beschikbaar om in latere jaren
binnen de begroting te kunnen blijven. Zoals eerder aangegeven is dit, en het volgende scenario,
desastreus voor de Nederlandse ruimtevaart.
Ten opzichte van het vorige scenario is gekozen voor verdere reductie in de Ariane-5 inschrijving.
Dat leidt tot een keuze tussen òf ontstekers, òf het motorframe, reductie in het LEAP programma
(vanuit de ambities is dit mogelijk, maar het zal leiden tot politieke problemen met de andere
lidstaten), verdere reducties in EOEP en GMES Space Component (weinig mogelijkheden meer in
gebruiks- en ontwikkelingsprogramma’s en EOEP, instrumentenambitie in Sentinel-5 ernstig
gereduceerd), en ARTES (minder commerciële mogelijkheden Nederlandse industrie, minder
gebruiksmogelijkheden). Er zijn geen middelen meer voor het instrumentcluster. Alleen GSTP is

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

43

gehandhaafd om nieuwe nichemarkten te kunnen ontwikkelen waarmee het verlies aan bestaande
expertise voor een klein deel kan worden gecompenseerd.
5.2.5

Het scenario “extra bezuinigingen”

Op verzoek van de stuurgroep NSO is ook een scenario uitgewerkt met nog extra bezuinigingen op
ruimtevaart. Inschrijving is nauwelijks meer zinvol in dit scenario.
180
160

Bedragen in lopende M€

140
120
100
80

MC2008

MC2001
MC2005

60
40

MC2012/14

20
0

Afbeelding 8: Beschikbaar budget per Ministersconferentie voor optionele ESA-programma’s onder
het “extra bezuinigingen”-scenario

_____________________________________________________________________________________________________
44

NSO advies MC 2012

ESA OPTIONELE PROGRAMMA'S
gebaseerd op ESA/C/WG-M(2012)21

looptijd
t/m jaar

LANCEERDERS
Vega Consol. EPP Step 1
Launchers Expl. Acc. Progr.(LEAP)
Ariane 5 ME (Post A5 ECA) *
IXV evolution (PRIDE) Step 1*
FLPP Period 3*
AARDOBSERVATIE
EOEP 4
GMES Space Comp. 3
GMES Space Comp. 3 Phase C/D
Metop SG
BEMANDE RUIMTEVAART
ISS Exploit. Phase 2,2e+3eFBC
ISS Exploit.Technology Demo
ELIPS 4
Lunar Lander
MREP-2
TELECOMMUNICATIE
ARTES 1 Phase 6
ARTES 3-4 Phase II
ARTES 5.1 Phase II
ARTES 5.2 Phase II
IAP ARTES 20 Phase II
NEOSAT-bus (ARTES 14)
EDRS Globenet (ARTES 7)
Iris Phase 2.1 (ARTES 10)
SAT- AIS (ARTES 21)
PARTNER (ARTES 33)
NAVIGATIE
GNSS Evolution
TECHNOLOGIE
GSTP 6, Elements 1,2,3
GSTP 6, Elements 4 (Proba-3)
Totaal Optionele ESA Programma's

totaal budget
ESA in M€

2019
2017
2022
2015
2016

231,00
1.343,00
1.300,00
33,00
175,00

2020
2014
2019
2022

1.600,00
62,00
344,00
780,00

2021
2014
2018
2019
2017

2.270,50
tbd
454,00
300,00
115,00

2019
2020
2020
2020
2018
2018
2020
2018
2020
2020

40,00
400,00
110,00
70,00
120,00
300,00
200,00
80,00
150,00
130,00

2015

150,00

2017
2016

350,00
100,00

bedrag NL
in M€

MC2012

MC2014

0,67%

9,00

3,75

5,25

1,25%
1,61%
1,45%
1,28%

20,00
1,00
5,00
10,00

20,00
1,00
5,00
10,00

1,25%
1,50%
0,91%
1,43%
1,25%

0,50
6,00
1,00
1,00
1,50

0,50
6,00
1,00
1,00
1,50

1,00%

1,50

1,50

2,86%

10,00

4,25

5,75

66,50

55,50

11,00

% NL

* cijfers ESA/C/WG-M(2012)16

NATIONAAL FLANKEREND BELEID
periode 2013 t/m 2015
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling
ESTEC/Versterking netwerken
TROPOMI Class A- changes
USOC
Stimulering gebruik
ESA-BIC
Instrumentenlijn/PRODEX na 2015
Totaal Nationaal Flankerend Beleid

bedrag NL
in M€

2,00
PM
1,50
2,00
PM
5,50

In dit scenario is vertrek uit ESA onvermijdelijk. De inschrijving is, waar mogelijk, gericht op
technologieontwikkeling om de Nederlandse industrie op die manier nog enige kansen te kunnen
bieden.
Net als in het vorige scenario zijn in de periode tot 2015 minder middelen beschikbaar om de
langlopende programma’s tot het einde toe te kunnen financieren.
De voornaamste verdere reducties betreffen de Lanceerders (uitsluitend op het politiek verplichte
LEAP deel wordt, minimaal, ingeschreven), ISS Exploitation (geen inschrijving meer, het politiek
belangrijke programma sneuvelt). Vanwege de gebruiksbelangen is een inschrijving in EOEP wel
gehandhaafd. Op GSC wordt ook ingeschreven om (minimale) technologieoverdracht naar andere
(buitenlandse) partijen mogelijk te maken zodat Sentinel-5 gebouwd kan worden. In METOP SG is
nog enige ruimte voor herhalend werk, net als in ARTES. GSTP is sterk gereduceerd en zal alleen
worden ingezet om enige commerciële ontwikkeling mogelijk te maken. Van de nationale
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

45

programma’s is alleen het noodzakelijke (TROPOMI) of commercieel zeer interessante (BIC)
overeind gebleven.
5.3

Advies Nationaal flankerend beleid

5.3.1

Wetenschappelijk gebruik

De Nederlandse deelname tot nu toe binnen het ESA-programma is een voorbeeld van een
succesvolle internationale samenwerking. Het heeft geleid tot wetenschappelijke doorbraken en
brengt ons land aan het front van de internationale wetenschap in sterrenkunde en aardobservatie.
Het leiderschap in wetenschappelijk onderzoek is in het ruimteonderzoek gerelateerd aan de positie
van Principal Investigator. Zo’n rol behelst veel meer dan ‘prestige’. Naast een bevestiging van de
topkwaliteit van het betreffende onderzoek in ons land, trekt het velerlei talent aan. Dat heeft een
grote uitstraling en een vliegwieleffect op het inspireren van jong talent om te kiezen voor een
carrière in het wetenschappelijk onderzoek, binnen en buiten de ruimtevaartsector. NSO adviseert
met klem voor het behoud van het vermogen om met regelmaat zo’n leidende rol (PI of co-PI) te
verwerven en te realiseren in een wetenschappelijke ruimtemissie. Dit strookt met eerdere
conclusies en aanbevelingen ter zake van de Koninklijke Nederlandse Academie voor
Wetenschappen (KNAW). Onlangs nog is SRON gevraagd een PI-rol op zich te nemen voor één van
de hoofdinstrumenten aan boord van de Japanse infraroodsatelliet SPICA, die in samenwerking met
ESA zal worden gelanceerd rond het jaar 2022. Voor de realisatie van die inspanning is een aparte
subsidie verleend van € 18 miljoen in het kader van de Nationale Roadmap voor grootschalige
onderzoeksfaciliteiten. Gelet op de lange ontwikkelingstrajecten voor instrumenten en technologie
binnen het ruimteonderzoek is een adequaat ondersteunend, "flankerend" nationaal beleid nodig
om zulke projecten en rollen te kunnen uitvoeren. Als nationaal expertise-instituut en in feite als
thuisbasis voor deelname aan het wetenschappelijk programma van ESA, heeft SRON hierin een
hoofdtaak. Vanuit het nationaal onderzoeksprogramma richt SRON zich primair op sterrenkundige
ruimtemissies, en missies op het terrein van aardatmosferisch onderzoek. Keuzes komen tot stand
in dialoog met de wetenschappelijke gebruikersgemeenschap en zijn in lijn met recente adviezen
die ondermeer door de KNAW en het Nederlands Comité voor de Astronomie (NCA) werden
uitgebracht.
Noodgedwongen moeten steeds vaker keuzes te worden gemaakt, omdat de ambities in Nederland
groter zijn dan de middelen toestaan. Behalve SRON zijn belangrijke spelers bij het
wetenschappelijk ruimteonderzoek: de Nederlandse Onderzoeksschool voor de Astronomie (NOVA)
en de hierbij aangesloten universitaire instituten, het KNMI met de diverse universitaire instituten
en groepen op het terrein van het aardgerichte ruimteonderzoek, TNO, de technische universiteiten
en industriële partijen. Eisen die worden gesteld aan het handhaven van de positie in het
wetenschappelijk ruimteonderzoek zijn
-

een solide basisfinanciering voor het NWO-instituut SRON als thuisbasis en nationale hightech
infrastructuur,

-

afzonderlijke nationale budgetten voor instrumentontwikkeling, enerzijds om veelbelovende en
vanuit een wetenschappelijke en maatschappelijke vraagstelling gedreven nieuwe
instrumentconcepten samen met Nederlandse instellingen en industrie te kunnen uitwerken tot
prototypes. Anderzijds om goed te kunnen deelnemen aan nieuwe missies waarvoor

_____________________________________________________________________________________________________
46

NSO advies MC 2012

Nederlandse partijen, na vaak lange internationale selectietrajecten, in aanmerking zijn
gekomen,
-

een gericht nationaal technologieprogramma, gebaseerd op sterke Nederlandse competenties
en met mogelijkheden voor brede (inter)nationale samenwerking,

-

een gericht programma voor de ondersteuning van het gebruik van ruimtemissies in disciplines
van (astro)fysisch, aard- en levenswetenschappelijk onderzoek (GO),

-

een nationaal beleid voor brede nationale samenwerking op het gebied van
instrumentontwikkeling (instrumentcluster).

In de toekomst een sterkere coördinatie en afstemming tussen de verschillende nationale
stakeholders van het ruimteonderzoek gewenst. Een zwaardere regierol voor NWO/SRON ligt voor
de hand, geheel in overeenstemming met de afspraken die daarover zijn gemaakt met de komst
van het NSO. De implementatie hiervan dient in de komende jaren in overleg tussen NSO, SRON,
NOVA, KNMI, technische universiteiten en industriële partijen te worden gerealiseerd.
5.3.2

Stimuleren gebruik

Inleiding
De wereldwijde vraagmarkt, zowel publiek als privaat, voor satellietdata groeit enorm. De ambitie
is om bestaande en nieuwe Nederlandse spelers op beide markten te laten profiteren van deze
groei en hen internationaal een stevige positie te laten innemen. De overheidsmarkt dient daarbij
aanvankelijk deels als voorportaal voor de commerciële markt. De uitgangspositie van Nederland
op downstreamgebied is goed maar uit eerdere onderzoeken blijkt dat er drempels bestaan, zoals
de vrije data toegang, continuïteit in de beschikbaarheid van data, kosten voor data, het
doorstromen kennis, bewustwording van de mogelijkheden van satellietgegevens, acceptatie bij
gebruikers en de investeringscapaciteit. Deze drempels moeten worden geslecht. De overheid heeft
daar belang bij omdat zij zelf een belangrijke en groeiende afnemer is van dergelijke producten en
diensten. Stimulering van het ruimtevaartgebruik sluit ook naadloos aan bij het Topsectorenbeleid.
Er is al een aantal initiatieven gaande binnen de overheid. Zo is op het terrein van precisielandbouw het initiatief door het ministerie van EL&I genomen om het Satellietdataportaal in te
richten. Dit portaal was in eerste instantie gericht op de data voor de ontwikkeling van applicaties
op het terrein van de topsector Agro&Food. Het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) heeft een
programma, Geodata for Agriculture and Water in voorbereiding op het gebied van Food Security
Services in vijftien OS-partnerlanden. Hierbij is de inzet van satellietdata en –diensten belangrijk in
aansluiting op geomatica en activiteiten op het gebied van water en agro. Gewerkt wordt verder
aan een programmabureau bij NSO dat BZ en ambassadeposten helpt met het realiseren van BZ
beleidsdoelen rond een efficiënter waterverbruik, betere voedselzekerheid en een betere
inkomenszekerheid bij voedselproducenten in OS-partnerlanden.
Bij Rijkswaterstaat wordt al vele jaren met het gebruik van satellietapplicaties geëxperimenteerd,
maar de stap om ze in de operationele uitvoering op te nemen moet nog steeds gezet worden. Bij
het KNMI is dit gebruik al vanzelfsprekend. Bij Defensie wordt nagedacht over de rol die
ruimtevaart bij de taakuitoefening van Defensie kan spelen. Hetzelfde geldt voor het terrein van
veiligheid. Er zijn dus initiatieven, maar door het ontbreken van interdepartementale
samenwerking is er onvoldoende samenwerking, afstemming en synergie. Het NSO adviseert de
voormalige Interdepartementale Commissie Ruimtevaart (ICR) om te vormen tot een orgaan,
gericht op het stimuleren van het gebruik van satellietapplicaties binnen de Rijksoverheid. Dit
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

47

orgaan moet zich richten op samenwerking tussen de departementen, het gebruik maken van
elkaars ervaringen, en het ontwikkelen van gezamenlijke programma’s voor het aansluiten van
beleidsvelden en operationele diensten.
In het verlengde van het bestaande Nationale Satellietdataportaal kan dit orgaan werken aan de
voorwaarden om centrale inkoop van satellietdata mogelijk te maken, zoals al gebeurt in Zweden
en Denemarken. Zulke data zijn niet alleen relevant voor de Rijksoverheid, maar ook voor
Provincies, Gemeenten en Waterschappen. Centrale data-inkoop bevordert niet alleen het gebruik
binnen de overheden, maar zal ook leiden tot kostenbesparingen.
Daarnaast kan het orgaan een plan ontwikkelen voor het innovatiegericht inkopen door de overheid
van satelliettoepassingen, via een fonds voor aanschaf van diensten. Op deze manier kan de
overheid voor Nederlandse dienstverleners een belangrijk voorportaal worden voor de (mondiale)
commerciële gebruiksmarkt.
NSO activiteiten
Rond het stimuleren van het satellietgebruik is het NSO reeds sterk betrokken bij zowel de
internationale als de nationale schaal en speelt daartussen ook een verbindende rol. Het is nodig
die rol verder door te trekken naar de regionale activiteiten om de aansluiting van – downstream –
bedrijven en organisaties voor elkaar te krijgen. De uitvoeringscapaciteit van het NSO dient
hiervoor ten minste in stand te blijven.
Satellietdataportaal
Het verder uitbouwen van het Satellietdataportaal is belangrijk voor het aantrekken van nieuwe
gebruikers van satellietdata, binnen en buiten de overheid. Het organiseren van een
gebruikersoverleg en overleg met applicatieontwikkelaars en andere geo-informatiebedrijven kan
voor een versnelling zorgen. Inbedding in de geo-informatie-infrastructuur is noodzakelijk. Het
Satellietdataportaal biedt de mogelijkheid uit te groeien tot een instrument voor centrale datainkoop voor de gehele overheid, complementair aan de – publieke – databronnen, zoals GMES.
Geo-informatie
De gebruiker is niet op zoek naar (ruwe) data maar naar relevante informatie. Satellietdata verrijkt
geo-informatie op geheel eigen wijze (grote gebieden ineens, homogene en bekende
nauwkeurigheid, regelmatige opnames, etc.) en levert meerwaarde in informatiediensten en –
producten. Het NSO onderneemt actie om satellietgegevens te laten inbedden in geoinformatiesystemen, via het verspreiden van kennis naar (eind)gebruikers en de geo-informatie
aanbieders.
Ontsluiting overheidsmarkt
Voor het uitvoeren van de – operationele – overheidstaken wordt satellietdata steeds belangrijker.
De overheidsmarkt is echter regelmatig traag in het omschakelen naar nieuwe werkvormen en het
absorberen van innovaties. Het NSO ziet het tot haar taak gerekend om voorlichtingsactiviteiten uit
te voeren om de overheidsmarkt veel beter dan nu te ontsluiten.
Business cases, living labs
Er bestaan verschillende drempels die het ontwikkelen van de markt voor satellietapplicaties
belemmeren. Zoals gebrek aan kennis, aanvankelijk kleine markten, geen voorop lopende klanten,
prijs van de data en dergelijke. Sommige drempels kun je snel oplossen met een tijdelijke of
_____________________________________________________________________________________________________
48

NSO advies MC 2012

eenmalige stimulans. De overheid kan de ontwikkeling van concrete, kansrijke business cases
stimuleren, al of niet individueel dan wel ondergebracht in een vorm van een ‘living lab’, een
voorziening waarbij aanbieders en gebruikers, gesteund door de overheid, samenwerken om het
operationele gebruik van nieuwe satellietdiensten in de markt te verankeren. Naast de eigen
werkzaamheden van NSO is hiervoor een aanvullend budget van € 200 000 per jaar nodig.
Downstreaminfrastructuur
In een aantal topsectoren, in het bijzonder energie, maritiem, agro en transport, groeit de
satellietdienstverlening hard. De omvang van de data en informatie neemt toe maar ook de
snelheid en stiptheid van de levering (‘near real-time’) wordt steeds belangrijker. Er zijn ook
steeds meer verschillende satellietdataproviders. De geschiktheid van de data-infrastructuur op de
grond (grondstations, communicatie, distributie, ICT, aansluiting geo-informatie) wordt steeds
verder belast. Om de dienstverlening voor de toekomst te kunnen garanderen is het duidelijk dat
de downstreaminfrastructuur op peil moet blijven. Hiervoor is bestaande technologie te gebruiken
en zal ook nieuwe technologie ontwikkeld moeten worden. Door de groeiende toepassingsmarkt en
de dalende kosten van kleine satellieten worden missies mogelijk die gericht zijn op een specifiek
marktsegment, met groeiende kansen op herhalende business voor de upstreamspelers. De
marktpartijen in de genoemde sectoren zijn draagkrachtig genoeg en welwillend om in de
ontwikkeling van zo’n downstreaminfrastructuur te participeren, maar er is wel een impuls van de
overheid nodig om die markten aan te zwengelen: een overheidsinvestering van € 9 miljoen over
drie jaar met een gelijke bijdrage van de sector. Deze samenwerking kan in een PPS worden
opgezet. De op deze manier gefinancierde activiteiten betreffen de ontwikkeling van generieke
grondinfrastructuur - in aansluiting op de EU-GMES en ESA infrastructuur, en de
grondinfrastructuur gericht op gebruik binnen de genoemde marktsegmenten.
Inbedding Topsectoren
De Topsectoren kunnen profiteren van innovaties vanuit de ruimtevaart. De toepassingsmarkt ligt
voor een belangrijk deel buiten Europa, en omvat Agro&Food, Water, Energie en Transport, en
mogelijk andere (zie de HTSM Roadmap Space). Inbedding van satellietgebruik in de Topsectoren
is niet vanzelfsprekend omdat kosten en baten verdeeld moeten worden over meerdere velden.
Het NSO geeft voorlichting om satellietgebruik zichtbaar te maken in de Topsectoren. De
verwachting is de ontwikkeling van de topsectoren de vraag naar nieuwe satellietapplicaties zal
doen toenemen. NSO adviseert overleg tussen de Topsector HTSM en de “gebruiks” Topsectoren.
Innovatieve ontwikkelingen
Bij veel nieuwe satellietapplicaties kan gebruik gemaakt worden van wetenschappelijke en
institutionele kennis. Een bottleneck is dat een nieuwe applicatie in het begin maar een kleine
groep afnemers heeft en dat de prijzen daardoor hoog blijven. Dat remt de innovatiemogelijkheden
en de mogelijkheden tot investering in R&D. Een tijdelijke ondersteuning van de ontwikkeling van
nieuwe applicaties in de vorm van een innovatieve ontwikkelingsfaciliteit is daarom gewenst, totdat
satellietapplicaties voldoende zijn ingebed in de markt. Naast de eigen werkzaamheden van het
NSO is daarvoor een aanvullend budget van € 500 000 per jaar nodig voor vier jaar.
AgNL instrumentarium
Het accent van de noodzakelijke ondersteuning van het gebruik van satellietgegevens verschuift
naar verhoudingsgewijs meer (private) investeringen en kredieten. Het AgentschapNL
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

49

instrumentarium van de overheid biedt verschillende mogelijkheden. Zo worden de activiteiten van
BuZa met NSO op het gebied van de Climate & Food Security serviceontwikkeling in samenwerking
met AgentschapNL-Internationaal (voorheen EVD) uitgevoerd. Op het moment dat een nieuwe
markt gevonden is kan de verdere groei en ontsluiting van die markt ondersteund worden door
middel van kredietverlening. Ook kan worden onderzocht of het AgNL instrumentarium ingezet kan
worden bij behoefte aan startkapitaal of ‘seed money’.
Aansluiting wetenschap
Veel operationele toepassingen vinden hun oorsprong in wetenschappelijke toepassingen op het
gebied van de aardwetenschappen. In Nederland is een sterke kennisbasis op dit gebied aanwezig,
in het bijzonder op de gebieden atmosfeer, vaste aarde, land en water. Het NWO-programma
Gebruikersondersteuning (GO-Wetenschap) dat door het NSO wordt uitgevoerd stimuleert de
verdere ontwikkeling van dit wetenschapsveld. NSO zet zich in om de wetenschap meer te
betrekken bij onderwerpen op het gebied van de landhydrologie, geologie, bodem en ondergrond,
of ruimtelijke planning, inrichting en beheer. Bijkomend voordeel is dat de ervaringen met
operationele toepassingen, samen met de mogelijkheden die door nieuwe wetenschappelijke
kennis geboden worden, input opleveren voor de upstreamsector in de vorm van de definitie en
ontwikkeling van nieuwe sensoren/instrumenten en satellietmissies.
In het KNAW-advies over het Nederlandse Ruimteonderzoek uit 2011 worden gelijksoortige
opmerkingen gemaakt over de aansluiting van wetenschappelijk en maatschappelijk gebruik en
over synergie tussen wetenschapsgebieden, bv. ook op het terrein van het planeetonderzoek.
Gezien haar betrokkenheid bij de wetenschap, de ruimtevaart en, via de Gouden Driehoek, de
Topsectoren, zal NWO, in samenwerking met NSO, een essentiële rol spelen bij de toekomstige
ontwikkelingen op dit gebied. Het NSO adviseert de verbetering van de genoemde aansluiting in
samenwerking door NWO en NSO te laten uitwerken, waarbij brede consultatie van diverse
kennisinstellingen en universiteiten wordt nagestreefd.

5.3.3

ESTEC

Naast de Nederlandse inschrijving in ESA-programma’s is een aparte financiële ondersteuning
nodig om invulling te geven aan de Nederlandse host state verantwoordelijkheid voor ESTEC en het
inbedden van ESTEC in de Nederlandse kenniseconomie.
Naast het eminente belang van ESTEC voor de Nederlandse (upstream) Ruimtevaartsector geeft
het HTSM-Top team op vijf gebieden aan dat nadere uitwerking van de inbedding van ESTEC in de
Nederlandse infrastructuur voor de hand ligt:
-

Stimuleer het gebruik van economische en maatschappelijke gebruik van ruimtevaart data
en de daar bijbehorende infrastructuur;

-

Bevorder Technologie Transfer en Valorisatie;

-

Smeedt sterkere banden tussen ESTEC en Universiteiten en Onderzoeksinstituten;

-

Deel en beheer gezamenlijk research faciliteiten;

-

Verbeter de zichtbaarheid de Ruimtevaart sector en ESTEC binnen de Nederlandse
kennisinfrastructuur.

Het NSO adviseert als acties in dit verband:
1. Stimuleer de markt van de ruimtevaarttoepassingen. Dat kan door de NSO Roadmaps te
completeren en het Nationale Satelliet Dataportaal verder te ontwikkelen.
_____________________________________________________________________________________________________
50

NSO advies MC 2012

2. Verbeter de banden tussen ESTEC en haar Nederlandse omgeving. Zo is in de directe omgeving
van ESTEC het Holland-Rijnland-cluster opgestart en is het Geomatica Business Park in
Flevoland al langer actief. Het NSO zal hier een adviserende rol spelen.
3. Verbeter de matchmaking en ‘cross-overs’ tussen ESTEC en ESA-programma’s aan de ene kant
en Nederlandse ruimtevaartsector aan de andere kant via. NSO zal in de komende tijd het
initiatief nemen om een dergelijke regeling gericht op technologieoverdracht (wederom) te
accommoderen. Het door het Topteam genoemde bedrag van € 200.000 wordt daarbij als
richtsnoer genomen en in dit advies als uitgangspunt genomen.
4. Breng het onderwerp “HTSM” onder in de SpaceMatch-cyclus. Inmiddels is in overleg tussen
NSO en TNO (als uitvoerende partij) het onderwerp HTSM voor de SpaceMatch 2012 (in
november 2012) vastgelegd.
5. Betrek de HTSM-TKI bij de Ruimtevaart-roadmap. In dit kader is het onderhavige advies ook
met het Topteam HTSM besproken. Daarnaast blijft NSO actief in het kader van de HTSMroadmap Space.
6. Stimuleer nog meer de mogelijkheden van technologietransfer. In 2014 wordt beoordeeld of
het huidige initiatief van het ESA Business Incubation Centre (BIC) verder (mede)gefinancierd
wordt door de overheid. Gezien de signalen die nu al worden opgevangen staat het NSO hier
positief tegenover.
7. Zorg voor een gestructureerd overleg tussen ESTEC en de Nederlandse onderzoeksinstituten.
Stel een dialoog in over gedeeld gebruik van faciliteiten en competenties. In direct overleg met
de directeur van ESTEC is een dergelijke dialoog al begonnen. Op basis van de aanbeveling van
het Topteam HTSM zal dit overleg nadrukkelijk meer structuur krijgen en zal NSO het zoeken
van een onafhankelijke voorzitter voor dit platform graag ondersteunen.
8. Zorg voor een betere ‘teaming’ met EU-programma’s. ESA en de EU werken hard aan een
gezamenlijk programma. Daarbinnen zal de Nederlandse sector zich nog beter moeten
manifesteren dan voorheen. Het NSO zal zijn taken op dit gebied daar beter op richten. Het
bovengenoemde structurele overleg draagt daar ook aan bij.
9. Maak een communicatieplan om zo de zichtbaarheid van ESTEC (en daarmee de
ruimtevaartsector) in Nederland te verbeteren. Gebaseerd op de goede ervaringen gedurende
de missie van André Kuipers naar het Internationale Space Station (ISS) het afgelopen half
jaar zal het overleg wat daaraan ten grondslag lag voor de communicatie (en educatie)
gebruikt worden om een vliegende start te maken. Het NSO zal daartoe het initiatief nemen.

5.3.4

ESA Business Incubation Center (BIC), Noordwijk

Naast het gebruik van ruimtevaarttechnologie door gevestigde bedrijven zien ook startende
ondernemers mogelijkheden om ruimtevaarttechnologie in te zetten voor specifieke innovatieve
toepassingen. Technologie kent zeer specifieke toepassingen in de ruimte, valorisatie is daarom
een intensief proces. Het bestaat uit een aantal stappen: identificeren van technologie en mogelijke
toepassing, onderzoeken van de haalbaarheid en begeleiding van de ontwikkeling. Toegang tot de
technologie is een voorwaarde voor valorisatie. ESTEC in Nederland is daarom heel belangrijk.
Voor startende ondernemers is het ESA-BIC programma opgezet. Ze worden begeleid in de
overdracht van technologie en het ontwikkelen van de onderneming. De oorsprong van het
programma ligt bij ESTEC, waarna in 2010 een tweede fase is ingegaan. ESA-BIC wordt
gedeeltelijk uit het algemene ESA budget betaald en gedeeltelijk uit een Nationale inzet. Tot nu toe
is het programma zeer succesvol. De eerste fase, tot 2010, heeft geresulteerd in ongeveer 40
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

51

nieuwe ondernemingen. In de tweede fase zijn nu al meer dan 20 startende ondernemingen tot het
programma toegelaten.
5.3.5

Afsluiten ESA Georeturn statistieken eind 2014

Eens in de 10-15 jaar schoont ESA zijn georeturn statistieken op, in de zin van het afsluiten van
die statistieken over de afgelopen periode en het opstarten van nieuwe statistieken voor de periode
daarna. In 2000 is dat voor het laatst gebeurt. ESA is nu voornemens dit per eind 2014 opnieuw te
doen.
Vanzelfsprekend zullen lidstaten die een onderreturn kennen, niet akkoord gaan met een dergelijke
afsluiting als zij niet in zekere mate gecompenseerd worden. Anderzijds zullen landen met een
overreturn niet bereid zijn om de waarde van die overreturn een op een te compenseren.
ESA heeft daarvoor een specifiek programma in het leven geroepen (het ‘Strategic Initiative’)
waarin hoogwaardig werk met voorrang wordt aanbesteed in de underreturned lidstaten. Deze
hoogwaardige contracten wegen vervolgens zwaar mee in de return cijfers. De looptijd van dit
programma is tot eind 2014.
Nederland heeft sinds 2000 een overreturn situatie (we krijgen dus meer terug aan contractuele
waarde dan waar we vanuit onze contributie recht op hebben). Voor alle duidelijkheid; het gaat
hier om industriële contracten, niet om de grote economische waarde die ESTEC heeft voor
Nederland. De bijdrage aan het Strategic Initiative voor Nederland is 2 M€, die in 2011 reeds is
toegezegd.
De verwachting is dat het Strategic Initiative voldoende waarde gegenereerd om de underreturned
lidstaten uiteindelijk in staat te stellen om een bepaalde ondergrens te bereiken. Eind 2014 zal dan
ook de periode 2000-2014 worden afgesloten zonder dat Nederland een nieuwe (compensatie)
bijdrage hiervoor zal moeten opbrengen.
Mocht het Strategic Initiative uiteindelijk niet succesvol blijken dan is de afspraak dat de termijn
waarin dit programma loopt verlengd zal worden. Er zal dan niet gevraagd worden om een hogere
bijdrage van Nederland voor dit deel.
Het ligt voor de hand dat in de periode na 2014 Nederland wederom een overreturn zal opbouwen.
De bijdrage om dat te compenseren zal niet eerder dan in de periode 2020-2025 worden berekend
en opgevraagd worden.

5.3.6

Kennisnetwerken

Door het bij elkaar brengen van kennis, zowel fundamentele als toegepaste kennis, kan er meer
bereikt worden. Ook vanuit de ruimtevaartsector worden er steeds vaker initiatieven genomen tot
het vormen van (kennis)netwerken waarin universiteiten, onderzoeksinstellingen en bedrijven
samenwerken. Nieuwe kennis wordt opgebouwd in een proces van ‘kennis co-creatie’, waarbij in
het begin van het traject intensief wordt samengewerkt en beide partijen op hetzelfde
kennisniveau komen. Later in het traject zullen de kennisinstellingen hun weg in de wetenschap
vervolgen en de bedrijven de markt opzoeken. Dit is een voorbeeld van ketenintegratie met kennis
als bindmiddel. In zo’n kennisnetwerk zijn prille, innovatieve ontwikkelingen mogelijk naast
marktgerichte ontwikkelingen. Een voorbeeld is het thema van ‘distributed systems’, van belang bij
geo-informatie sensornetwerken in de ruimte, bestaande uit kleine satellieten met geminiaturiseerde sensoren en instrumenten. Ook de wetenschap kan van zulke distributed systems gebruik

_____________________________________________________________________________________________________
52

NSO advies MC 2012

maken zoals bij OLFAR (Orbiting Low Frequency Antennas for Radio Astronomy, een distributed
radio telescoop in de ruimte bestaande uit een netwerk van kleine satellieten). Een kennisnetwerk
rondom distributed systems sluit naadloos aan op de technologische ontwikkelingen rond
miniaturisatie en standaardisatie. Bij de downstreamkant zien we ook een behoefte ontstaan aan
meer samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven of gebruikerspartijen uit de markt. Hier
kunnen gelijksoortige kennisnetwerken uitkomst bieden. Uiteindelijk kunnen zulke netwerken ook
relevant zijn voor de Topsectoren omdat ze al een vorm zijn van samenwerking in de Gouden
Driehoek.

5.3.7

USOC (User Support Operation Center).

Dit is een nationale ondersteuningsfaciliteit van ISS experimenten, gevestigd in het
Erasmusgebouw bij ESTEC. Afspraak met de lidstaten van ESA die een USOC hebben (er zijn er 9)
is dat de infrastructuur (hardware) van deze USOCs via nationale inbreng gedekt wordt. De
exploitatie daarentegen komt uit het ESA ISS Exploitation programme.
In 2014 is een nieuwe tranche nodig vanuit het nationale flankerende beleid voor de periode 20142016; budget 3 x €300.000 is in totaal € 900.000 voor die periode.

5.3.8

Regelingen: PIPP, GO-Wetenschap

PIPP
De door NSO onder verantwoordelijkheid van NWO-E ontwikkelde en uitgevoerde PIPP regeling
versterkt de positionering van het Nederlandse wetenschappelijke ruimteonderzoek door het
vergroten van de kansen op een toekomstige Nederlandse PI rol (Principal Investigator). Dat
gebeurt door activiteiten te financieren die niet vallen onder reguliere financieringsbronnen. De
PIPP is gestart in 2010. Twee calls zijn uitgevoerd. De volgende call vindt plaats in 2013. Het
programma loopt tot 2016. De PIPP staat open voor projecten op het gebied van sterrenkunde,
aardwetenschappen en het planeetonderzoek. De PIPP wordt afgestemd met andere regelingen. De
PIPP is lopend beleid en wordt als zodanig aangesloten op beleidsaspecten op de gebieden
wetenschap en technologie. Evaluatie van de PIPP vindt plaats in 2016.
GO Wetenschap
Het GO-Wetenschap programma draagt ook bij aan de versterking van de Nederlandse positie op
het gebied van het wetenschappelijke ruimteonderzoek op de terreinen aardobservatie en
planeetonderzoek. De lopende tranche van het GO programma (2012-2016) wordt door het NSO
onder verantwoordelijkheid van NWO-ALW uitgevoerd. De eerste call van de nieuwe tranche is al
afgerond. De tweede call is in 2013. Het GO-programma is al jaren succesvol zoals in 2011 door de
KNAW werd bevestigd. Naast de wetenschappelijke opbrengst van het GO-W programma is er,
vooral op het gebied van de aardobservatie, sprake van het doorstromen van kennis naar de meer
operationele maatschappelijke en economische toepassingen van satellietdata, bijvoorbeeld op het
gebied van enkele topsectoren zoals Agro&Food en Water. Het GO-W programma is lopend beleid
maar vertoont dus een duidelijke synergie met andere beleidsaspecten op het gebied van
toepassingen en gebruik van ruimtevaart.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

53

5.3.9

Instrumentcluster

De Nederlandse instrumentenprojecten binnen het ESA-programma zijn voorbeelden van
succesvolle nationale en internationale samenwerking. Ze leveren zichtbare wetenschappelijke
successen op waarbij Nederland zich als klein land aan de wereldtop manifesteert.
De belangrijke spelers bij het realiseren van de leidende positie in het wetenschappelijk
ruimteonderzoek zijn, naast natuurlijk SRON, de Nederlandse Onderzoeksschool voor de
Astronomie (NOVA) en de hierbij aangesloten universitaire instituten, het KNMI en diverse
universitaire instituten en groepen op het terrein van het aardgerichte ruimteonderzoek (UU-IMAU,
TUD, WUR, VU, e.a.), TNO, technische universiteiten en uiteraard tal van industriële partijen. De
aanwezigheid van ESTEC met zijn laboratoriumfaciliteiten maar ook zijn technische kennis van
zaken speelt daarbij een belangrijke rol.
De meerwaarde van de bestaande samenwerking tussen de instrumentpartijen kan nog worden
vergroot. De aanwezige kennis wordt nog onvoldoende benut, zowel aan de gebruiks- als aan de
ontwikkelkant. Ook kan de opgebouwde kennis nog meer ingezet worden buiten de ruimtevaart.
Daarom adviseert NSO de vorming van een nationaal instrumentcluster met als doel:
-

Optimaal benutten bij instrumentontwikkeling van instrumentkennis en -kunde van binnen en
buiten de ruimtevaart,

-

Inbedding van de ruimtevaartinstrumentatie partijen in de Nederlandse kenniseconomie (met
uiteraard nadruk op de Topsectoren),

-

Verbreden van het gebruik van ruimte-instrumentatie en -gegevens buiten de traditionele
sectoren astrofysica en atmosfeeronderzoek,

-

Verbreden van het draagvlak door beter zichtbaar te maken wat het instrumentcluster voor
Nederland oplevert.

Deelname aan het cluster staat open voor elke partij. Bij overlappende expertise van partijen moet
worden bekeken bij welke partij de desbetreffende vaardigheden optimaal tot hun recht kunnen
komen. Voor het realiseren van een instrumentcluster is zowel regie (door NSO) als budget nodig;
zie hierna onder Financiering. De vorming van een nationale cluster voor ruimte-instrumentatie ligt
in het verlengde van het initiatief dat (de instituten van) NWO en FOM hebben genomen om binnen
de topsector HTSM te komen tot een roadmap voor "Advanced Instrumentation".
Financiering
In overeenstemming met de conclusies en aanbevelingen van de KNAW is een regelmatige PI rol
nodig. Op dit moment wordt die vooral ingevuld door projectmatige ad hoc financiering (OMI,
SCIAMACHY, TROPOMI).
Voor de PI-projecten van SRON geldt dat additionele projectfinanciering nodig is. Het gaat dan om
ruwweg de helft van de projectkosten. De andere helft wordt, naast de ontwikkeling van enabling
technology, gefinancierd uit de SRON basisfinanciering.
De financiering van het TROPOMI project heeft een drukkend effect op het beschikbare budget voor
optionele ESA-programma’s in 2012 in vergelijking met 2008. De financiering van dit project kwam
tot stand via bijdragen van de ministeries van VROM, VenW, OCW en EZ. Waar de bijdrage door
het ministerie van EZ gefinancierd werd uit de in 2006 gerealiseerde verhoging van het EZ_____________________________________________________________________________________________________
54

NSO advies MC 2012

ruimtevaartbudget en door het ministerie van VROM uit middelen buiten de ruimtevaart, zijn de
bijdragen van VenW en OCW deels ten koste gegaan van de middelen die deze ministeries
beschikbaar hadden voor toekomstige ESA-inschrijvingen. Dit veroorzaakt nu dus een tekort aan
middelen voor de inschrijving van Nederland bij de ESA Ministerconferentie in 2012. Een dergelijke
manier van financieren van dit soort grote, eenmalige projecten staat haaks op de lange termijn
continuïteit van de Nederlandse ruimtevaart.
Een eerste aanzet voor een structurele financiering van het nationale instrumentencluster kan
plaatsvinden door voormalige PEP middelen deels te oormerken voor instrumentontwikkeling. Het
NSO zal dan zorg dragen voor een optimale aansluiting tussen de PIPP (financiering uit NWOmiddelen), de nationale instrumentmiddelen en ontwikkelingen binnen de technologieprogramma’s
van ESA (waarbij deelname in het PRODEX programma van ESA in de toekomst valt te
overwegen). Op die manier komt synergie tussen deze programma’s beter tot zijn recht en kan
gerelateerd worden aan de Nederlandse prioriteit Instrumentatie. De komende twee jaar zal
daartoe overleg worden geïnitieerd waarbij financierende partijen zoals de ministeries van EL&I,
OCW en IenM en NWO, met ondersteuning van SRON en NSO, om tafel gaan zitten. Het ministerie
van IenM moet o.a. betrokken zijn vanwege de rol en budget voor EUMETSAT en de structurele
financiering van het ESA-budget, ingebed in de EL&I-financiering via de budgetoverheveling van
enige jaren geleden.

5.3.10 TROPOMI
TROPOMI is het instrument dat op de Sentinel-5 precursor missie gaat zorgdragen voor continuïteit
van gegevens over de samenstelling van de aardatmosfeer. Nederland levert met de reeks
SCIAMACHY-OMI-TROPOMI een uiterst belangrijke bijdrage aan de monitoring van de
aardatmosfeer. TROPOMI wordt grotendeels gefinancierd door Nederland; het SWIR kanaal, het
satellietplatform en de lancering wordt door ESA betaald. Het project wordt in samenwerking
tussen NSO en ESA uitgevoerd binnen het GMES kader. Het is een voorloper van de Sentinel-5
missie die met ESA en EU budget zal vliegen op de EUMETSAT Metop Second Generation
satellieten.
Hoewel het project nog in volle uitwerking is, kan nu al worden vastgesteld dat de Nederlandse
inbreng in dit project hoog gewaardeerd wordt. Die waardering moet omgezet worden in een
concrete, hoogwaardige participatie in de opvolgende projecten waarvan de Sentinel-5 missie de
meest concrete is. Europa verwacht van Nederland dat men daar op zal inzetten.
Technologie ontwikkeling, industrie en (wetenschappelijk) gebruik zullen hierin leidend zijn
Voor TROPOMI is nog een extra budget nodig voor de dekking van de risico’s van mogelijke class-A
changes (dit zijn veranderingen in het project buiten de schuld van de contractor). Dit budget was
eerder voorzien, maar dit budget moest worden gebruikt voor de compensatie van het wegvallen
van de inflatie- en prijscorrectie op de Rijksbegroting. Nu zullen, conform afspraak in de
stuurgroep TROPOMI, nieuwe financiële middelen moeten worden vastgelegd om dit budget
beschikbaar te krijgen. De ontwikkelingen rond de calibratie van het instrument en als gevolg
daarvan de mogelijke wijzigingen binnen de Nederlandse partijen kan een ophoging van het budget
noodzaken. Zodra hier duidelijkheid over is verkregen zal een en ander ter besluitvorming worden
voorgelegd aan de stuurgroep TROPOMI (stuurgroep bestaat uit de financierende ministeries: EL&I,
OCW en IenM).
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

55

Het extra budget zal dus zeker niet nul zijn, maar omdat het nu nog niet duidelijk is, is deze post
vooralsnog PM.
Het niet doorgaan van het LMC-instrument op Exomars heeft tot gevolg dat hier een niet bestede
post voor ontwikkeling van dit instrument overblijft. De ministeries van OCW en EL&I zal
toestemming worden gevraagd om het overblijvende budget (circa 4,4 M€) te mogen toevoegen
aan het TROPOMI-budget.
5.3.11 Communicatie
Zoals het Topteam HTSM aangeeft is het van belang met betrekking tot het behoud van ESTEC in
Nederland de meerwaarde van ESTEC voor Nederland breed te communiceren.
Voor een stevig draagvlak voor het Nederlandse ruimtevaartbeleid is goede communicatie over dit
beleid in de resultaten daarvan essentieel. Speciale aandacht voor communicatie over ruimtevaart
komt ook de effectiviteit van het ruimtevaartbeleid ten goede. Zo zijn niet alle potentiële
gebruikers van ruimtevaarttechnologie en satellietdata zich bewust van mogelijkheden hiervan en
de kansen voor ondernemers. Willen we het gebruik van ruimtevaart centraal stellen, dan vergt dit
een extra communicatie-inspanning.
De communicatie- en educatiecampagne rond de missie van André Kuipers heeft aangetoond dat
door slimme samenwerking en met een relatief bescheiden budget ruimtevaart breed op de kaart
gezet kan worden. Daardoor is ruimtevaart een uitstekend vehikel om op een aansprekende
manier wetenschap en techniek de klas in te brengen en daarmee de aanwas van voldoende
human capital te realiseren. Het Ruimteschip Aarde programma bracht naar schatting 45 000
leerlingen van in totaal 1200 scholen in aanraking met ruimtevaart. Miljoenen Nederlanders zijn via
de missie van Kuipers veel meer te weten gekomen over het hoe en waarom van ruimtevaart in de
breedte.
Het NSO heeft een communicatie- en educatietaak en voert die uit in samenwerking of
partnerschap met andere partijen, zoals Science Center NEMO, ESA en SpaceNed. Op dit moment
bedraagt de bijdrage voor deze activiteiten vanuit de ministeries van OCW en El&I ieder 200 k€ per
jaar. Gezien de resultaten van de activiteiten van het afgelopen jaar, de daaruit volgende
uitgangspositie voor vervolg en het belang van communicatie- en educatieactiviteiten ter
aanvulling en ondersteuning van het ruimtevaartbeleid, wordt geadviseerd om deze bijdragen in
stand te houden.

_____________________________________________________________________________________________________
56

NSO advies MC 2012

6 Andere Europese organisaties
6.1

EUMETSAT

EUMETSAT is de Europese organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten. Het
EUMETSAT programma wordt bepaald door de behoeften van de nationale meteorologische
organisaties voor hun operationele taken, zoals het opstellen van de weersverwachting. De
lidstaten zijn in de EUMETSAT raad vertegenwoordigd door de directeuren van de nationale
weerkundige diensten (in Nederland is dat het KNMI).
De EUMETSAT satellieten worden in ESA kader in een optioneel programma ontwikkeld, waarna
EUMETSAT de “productieversies” van de satellieten betaalt, evenals het grondsegment.
EUMETSAT kent vooral verplichte programma’s en incidenteel ook optionele. De verplichte
programma’s dienen unaniem te worden goedgekeurd. Lidstaten dragen op basis van BNP bij. Op
dit moment is het Meteosat Third Generation programma in uitvoering en het Metop Second
Generation (Metop SG) programma in voorbereiding. Over het ESA deel van dit laatste programma
wordt op deze Ministersconferentie beslist. De EUMETSAT Council neemt na fase B een beslissing
over het doorgaan van het programma. Nederland heeft in EUMETSAT aangedrongen op forse
kostenbesparing op het Metop SG programma. Het is onduidelijk, gezien de problemen van de
zuidelijke landen, of in 2014 het EUMETSAT deel van het programma doorgang kan vinden.
Daarvoor is een ontsnappingsclausule ingebouwd in het ESA deel.
Het KNMI vertegenwoordigt Nederland in EUMETSAT, het NSO adviseert KNMI daarin. Aan
EUMESTAT draagt met name het ministerie van IenM bij. Momenteel is er een afnemende bijdrage
vanuit OCW en EL&I.

6.2
6.2.1

Europese Unie
Inleiding

De EU heeft in het Europese ruimtevaartbeleid een belangrijke positie met grote projecten als
Galileo en GMES. Daarmee is het een volwaardige speler, naast ESA. In de European Space Policy
staan ambities en prioriteiten van Europa op het gebied van ruimtevaart beschreven. De vertaling
in concrete stappen is een lopend proces.
ESA en de EU spelen beiden een belangrijke rol, gebaseerd op hun eigen mogelijkheden en
expertise. De EU biedt vooral het politieke kader en richt zich met name op het gebruik van
satellietdata. ESA blijft een belangrijke rol spelen als technologiecentrum en voor de uitvoering van
de daarbij behorende benodigde complexe activiteiten.
Een goede afstemming en samenwerking tussen de beide organisaties is van cruciaal belang. Voor
de ESA lidstaten is het van groot belang dat de sturing veel directer is dan bij de EU. Daarmee is
gegarandeerd dat de beleidskeuzes vertaald kunnen worden in projecten. Dergelijke sturing is in
EU kader veel moeilijker, zeker voor kleine lidstaten.
Dit thema wordt ook een belangrijk (politiek) onderwerp op de komende ESA-Ministersconferentie.
ESA maakt zich zorgen over de prominente rol die de EU lijkt te willen gaan spelen op het
ruimtevaartdomein, terwijl de directe sturing vanuit de EU-lidstaten onduidelijk is.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

57

Juist vanwege de directe stuurbaarheid van de programma’s bij ESA is een argument voor
Nederland als relatieve kleine lidstaat om te pleiten voor een eigen (erkende) rol van ESA als R&Dorganisatie op Europees niveau. Op dit moment lijkt het er echter op dat de EU die rol negeert.
Tijdens de Ministersconferentie zal ESA haar lidstaten vragen zich hierover uit te spreken.
Het NSO adviseert een zelfstandige positie van ESA als R&D-organisatie waarbij de verhouding tot
de EU een gelijkwaardige moet zijn.
Het belangrijkste middel van de EU voor de uitvoering van het EU-ruimtevaartbeleid is het
kaderprogramma (FP7 en de opvolger Horizon 2020), naast de zogeheten vlaggenschipprogramma’s als Galileo en GMES. De inhoud van het Kaderprogramma wordt bepaald in overleg
met de EU lidstaten, vertegenwoordigd in het Programme Committee Space. Voor GMES zijn dat
resp. het GMES Committee (voor de algehele sturing) en het GMES User Forum (inbreng nationale
gebruikers). Voor Galileo is er het GNSS (Galileo) Supervisory Committee (algemene sturing)
waarin Nederlandse vertegenwoordigers zo veel mogelijk uitvoering geven aan het Nederlandse
beleid.
In tegenstelling tot de situatie bij ESA hebben deze gremia geen formeel beslissende rol. De
invloed en het opkomen voor de Nederlandse belangen komen dus tot stand door gebruik te
maken van de juiste argumenten, netwerken, lobby, enzovoort.
Een ander belangrijk verschil tussen ESA en de EU is dat er bij de laatste geen garantie is (zoals
het geo-return principe bij ESA) dat Nederlandse partijen aanspraak kunnen maken op projectgeld
uit de grote Europese programma’s. De Nederlandse vertegenwoordiging in de Europese
programma’s kan de Nederlandse partijen slechts behulpzaam zijn bij het participeren daarin door
de sector te informeren en organiseren.
6.2.2

Kaderprogramma; Horizon 2020

Met de zesde en laatste call voor FP7 Space maakt het Europese kaderprogramma plaats voor een
volgende fase: Horizon 2020 (H2020). Dit programma, dat vanaf 2014 in werking is, kent een
belangrijke plaats toe aan ruimtevaart met een focus op het belang voor maatschappelijke en
economische ontwikkeling. Het budget van ruim € 80 miljard zal worden ingezet op drie belangrijke
pijlers: excellente wetenschap, maatschappelijke uitdagingen en industrieel leiderschap.
Ruimtevaart valt onder de pijler ‘industrieel leiderschap’. Het thema Space zal naar verwachting
meer budget krijgen dan in de vorige kaderprogramma’s. Er ligt een nadrukkelijker accent op
wetenschappelijk gebruik (zoals de exploitatie van met ruimtemissies verkregen data) èn op de
ontwikkeling van kritische ruimtetechnologie, waarbij Europa streeft naar grotere onafhankelijkheid
van met name de VS.
Gelet op de nieuwe accenten die nu worden gelegd in Horizon 2020 is het essentieel dat zowel de
economische/maatschappelijke belangen als de wetenschappelijke belangen vanuit Nederland goed
worden meegenomen in de voorbereiding en de uitvoering van het Europese beleid. Voor het
thema Space verloopt dit via een nationale klankbordgroep met daarop aansluitend een nationale
vertegenwoordiging in het Programma Comité. Dit gebeurt altijd schriftelijk en voorafgaand aan de
Programme Committees. Het heeft er toe geleid dat veel van de ingebrachte punten ook
daadwerkelijk zijn opgenomen in de werkplannen. Ook wordt ieder jaar na het verschijnen van een
call een voorlichtingsdag gehouden voor alle belangstellenden binnen Nederland. Het resultaat

_____________________________________________________________________________________________________
58

NSO advies MC 2012

weerspiegelt deze activiteiten: gemiddeld komt Nederland bij Calls uit op bijna tweemaal de te
verwachten return op basis van BNP.
Het NSO continueert de intermediairrol en breidt die uit waar nodig om de betrokken Nederlandse
partijen nog beter te kunnen begeleiden. Anders dan bij ESA is dit een beperktere rol als het gaat
om initiëren van dit soort projecten.
Ook wordt opnieuw gekeken naar een goede vertegenwoordiging van Nederland in de Space
Advisory Group (SAG) van het Kaderprogramma. Daarnaast verdient de adviserende rol van de
European Science Foundation (ESF) in de vormgeving van het Europese ruimtevaartbeleid
aandacht. Het is belangrijk dat een dergelijke rol in de overgang naar Science Europe behouden
blijft. Ook hier moet Nederland een goede vinger aan de pols te houden voor de belangen van ons
land op Europees niveau.
De komende tijd wordt verder inhoud gegeven aan het Horizon 2020 programma. De budgetten
voor Space worden op dit moment geschat op ong. 250 M€ per jaar. Een aantal zaken zal anders
zijn dan in FP7. Zo worden de Research en Innovation programma’s gecombineerd, er komt een
simpele manier van funding met eenduidige regels, en er wordt meer ruimte gegeven aan
“Demonstration” projecten. Funding zal op verschillende manieren worden ingevuld en daarmee
beter tegemoet komen aan de eisen van de verschillende projecten. De omvang van het Horizon
2020 programma hangt vermoedelijk mede af van het lot van het GMES operationele programma
(zie verderop). Als dat programma binnen de EU begroting komt zal dat namelijk vermoedelijk
gaan ten koste van de omvang van Horizon 2020. Een belangrijk verschil tussen H2020 en FP7 is
dat GMES in H2020 niet langer uit het Kaderprogramma wordt betaald. Hoe dat dan wel gaat
gebeuren is nu nog het onderwerp van een politieke discussie. Niet ondenkbaar is dat het wél
terugbrengen van het GMES programma (de operationele fase daarvan) ten koste zal gaan van de
beschikbare middelen voor technologieontwikkeling.
Daarnaast wordt nog overwogen of de op toepassingen gerichte activiteiten van GMES (de
Services) toch in H2020 opgenomen moet worden. Dat zou ook stroken met de Nederlandse
nadruk op het promoten van operationeel gebruik.
De Commissie zal nog Roadmaps voor H2020 opstellen. Het is van belang om goed betrokken te
zijn om het Nederlandse beleid daarin verwoord te zien.
Het NSO zal dus actief in “Brussel” meepraten over de invulling van dit deel van het “Horizon
2020”-programma.

6.2.3

GMES

Het begrotingsvoorstel van de Europese Commissie van juni 2011 aan de Raad en het EP heeft het
GMES-programma buiten de begroting geplaatst, waarbij de Commissie heeft voorgesteld de
governance en financiering via een intergouvernementele overeenkomst en een GMES fonds te
regelen. Het voorgestelde budget bedraagt € 5,8 miljard voor de periode 2014 t/m 2020, zowel
voor ruimte-infrastructuur als exploitatie. Het Nederlandse standpunt is dat GMES in de normale
begroting thuishoort.
De zes zogeheten Core Services van GMES, zullen allen per 2014 operationeel zijn. Dit zijn
Emergency, Maritiem, Klimaat, Atmosfeer, Land en Security. De Land- en Emergency service zijn
nu al operationeel op basis van reeds bestaande data en krijgen daarvoor financiering uit het
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

59

EU/GMES budget dat voor de periode 2011 t/m 2013 beschikbaar is. De andere services ontvangen
budget vanuit het KP7 Space programma om toe te werken naar het operationele stadium vanaf
2014.
Bij de core services zijn relatief weinig Nederlandse partijen betrokken terwijl Nederland toch een
sterke traditie op enkele van de thema’s bezit (maritiem, atmosfeer, land). Voor die geringe
betrokkenheid is een aantal oorzaken aan te wijzen: een focus bij de inschrijving voor de
ontwikkeling van die diensten (GMES Service Element, in ESA verband) op institutionele partijen en
de politieke slagkracht van de grote lidstaten bij de consortiumvorming.
Een meer pro-actieve houding richting Europa voor wat betreft de deelname van Nederlandse
partijen is gewenst omdat deelname de positionering van ons land op de grote, groeiende
internationale markt voor satelliettoepassingen versterkt. Overigens wordt ook binnen andere FP7thema’s (zoals Environment) gebruik gemaakt van satellietapplicaties. Ook daar is een goede
ondersteuning van Nederlandse partijen om hieraan deel te nemen zeer gewenst.
De Nederlandse overheid biedt met de opzet van het Nationale Satellietdataportaal per maart 2012
de Nederlandse gebruikers van geo-informatie de kans om, ter voorbereiding op de komst van de
gratis GMES-data, nu al in hun diensten het gebruik van satellietgegevens mee te nemen. Van
belang is dat het GMES-databeleid de gratis en volledige beschikbaarheid van de data mogelijk
maakt. Nederland is een groot pleitbezorger van een Open, Full en Free (of charge) databeleid.
De activiteiten in het kader van het stimuleren van het ruimtevaartgebruik zullen in een
stroomversnelling komen. De PPS die n.a.v. het satellietdataportaal is opgezet in de Agro-sector,
bereidt zich voor om van die GMES-data gebruik te gaan maken voor operationele diensten, maar
ook voor de ontwikkeling van nieuwe toepassingen op basis van de behoefte van de gebruikers.

6.2.4

Galileo

De belangrijkste mijlpaal in de afgelopen drie jaar in het Europese Galileo
satellietnavigatieprogramma is de lancering van de eerste IOV satellieten. Daarmee komt het eind
in zicht van het In Orbit Validation programma en ook van de directe bemoeienis van de ESA
Programme Board met het Galileo programma. Na de lancering van de laatste twee IOV’s zal de
nadruk verschuiven naar het FOC programma, dat overigens ook al drie jaar loopt. Deze fase
behelst de bouw van in eerste instantie 24 satellieten, het lanceren er van op zowel Soyuz als
Ariane-5 raketten, en de completering van het benodigde grondsegment. FOC wordt gemanaged
en betaald door de Europese Commissie. ESA speelt daarin wel een belangrijke rol als Prime
Contractor, maar doet dit onder contract met de EC en rapporteert hierover ook rechtstreeks aan
de EC. Het NSO zal de rol van adviseur in het GNSS Programme Committee voortzetten.
Naast IOV en FOC is er nog het GNSS Evolutions programma. Op dit moment is het belegd bij ESA
en het is straks het enige GNSS ESA programma. Het is belangrijk dat de systemen continu verder
ontwikkeld worden. De vraag is of dit in zijn geheel bij ESA belegd moet blijven, aangezien de EC
de enige gebruiker zal zijn. Het is logisch dat de EC als enige gebruiker zowel de behoefte bepaalt,
alsmede financiert. De technische uitvoering kan dan bij ESA belegd blijven.
De belangrijkste kruisbestuiving met ESA programma’s is het gebruik van technologie die in het
kader van ESA programma’s is ontwikkeld. Dutch Space maakt de zonnepanelen, Airborne de
_____________________________________________________________________________________________________
60

NSO advies MC 2012

composiet substraten daarvan en Bradford de zonnesensoren. Verder is er nog een scala aan kleine
toeleveranciers. Voor de ruimtevaartsector is dit redelijk nieuw: het in een hoog tempo herhaalde
productie draaien op basis van een in open competitie verkregen contract. Daarmee wordt voor
Nederland een substantiële return bereikt op de investeringen die gedaan zijn in de IOV Fase.
Naast de directe bouw is er nog de betrokkenheid bij de lanceringen van de Galileo satellieten.
Aangezien een aantal FOC satellieten per Ariane-5 wordt gelanceerd, profiteert het Nederlandse
bedrijfsleven ook via hun deelname aan de productie van die raket.
Hoewel de industriële productie dus nog een tijd doorloopt zal de aandacht van de betrokken
Nederlandse bedrijven uiteindelijk verschuiven naar het gebruik van het systeem, en dat sluit nauw
aan bij het overheidsbeleid. Voor de meeste navigatietoepassingen in het algemeen biedt Galileo
vooral meer satellieten (en daardoor meer nauwkeurigheid en betrouwbaarheid) en is voor het
gebruik of de verdere ontwikkeling van nieuwe applicaties in principe geen verdere specifieke
overheidsondersteuning nodig. Navigatietoepassingen worden immers al jarenlang grotendeels
door de commerciële markt zelf ontwikkeld.
Dat ligt iets anders bij het Galileo Reference Centre (GRC: voorheen GPEC) en de beveiligde
overheidsdienst: Public Regulated Service (PRS).
Het GRC is aan Nederland toegezegd door de Europese Commissie. Hoewel veel aspecten nog niet
duidelijk zijn, is het een belangrijk middel om navigatiekennis en expertise op ESTEC in Noordwijk
te borgen en synergie met de buitenwereld te genereren. Zo zal het GRC ook een rol spelen als
expertise centrum voor tijd en geodesie. De Nederlandse instituten op dit gebied zijn zeer
geïnteresseerd om hier een rol in te spelen. Het NSO zal in opdracht van IenM een coördinerende
en uitvoerende taak bij het opzetten van dit GRC hebben.
Naast een standaard plaatsbepalingsignaal biedt Galileo ook PRS. Dit is een gecodeerd signaal dat
bedoeld is voor overheidspartijen zoals politiediensten, grensbewaking, douane, defensie of
hulpdiensten en dat in het bijzonder gebruikt kan worden voor veiligheidskwesties,
rampenmanagement of het beheersen van noodsituaties. PRS is tevens in enkele gevallen ook
beschikbaar voor private partijen uit de vitale infrastructuur, zoals energieleveranciers of
telecomaanbieders.
Het NSO heeft contact met diverse Nederlandse overheidspartijen die mogelijk een PRS-behoefte
hebben of ontwikkelen, en inventariseert de mogelijkheden van gebruik van dit gecodeerd signaal.
Die inventarisatie is input voor de Europese Commissie voor de ontwikkeling van de
ontvangstsystemen voor het PRS.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

61

_____________________________________________________________________________________________________
62

NSO advies MC 2012

Bijlage 1 Beschrijving van de ESA programma’s
1.1

Realisatie tot medio 2012

De inschrijving in 2008 was op sommige programma’s relatief hoog omdat er een concreet project
voor de ontwikkeling van een kleine telecomsatelliet (CX2, in ARTES) voor Nederland was voorzien
en vanwege de ontwikkeling van het TROPOMI instrument voor de GMES Sentinel-5 precursor.
Zoals in de juni kamerbrief is aangegeven wordt het TROPOMI project nu uitgevoerd. Het CX2
project is niet gerealiseerd omdat de andere landen die zouden moeten deelnemen niet overtuigd
waren van de marktkansen van dit platform. Het budget voor CX2 is deels wel gebruikt om andere
commerciële kansen op de telecommarkt te ontwikkelen (zonnepanelen voor “kleine” telecom
satellieten). Een ander deel is gebruikt om bestaand beleid te ondersteunen van ERA-arm,
Tropomi/Sentinel 5 precursor, ISS Exploitation en Ariane Slice 13.
Belangrijkste resultaten in de periode 2008-medio 2012 zijn:
-

Het TROPOMI project is geborgd binnen ESA en succesvol van start. Er is inmiddels brede
steun bij de ESA lidstaten en Nederland wordt gezien als een vanzelfsprekende partner in het
vervolg (Sentinel-5).

-

Het CX2 project is niet doorgegaan. Het alternatieve project is in volle gang en verloopt tot nu
toe succesvol.

-

De Nederlandse return is nog steeds bij de bovengrens van het toegestane of iets daarboven.
Nederland scoort dus nog steeds goed op ESA-opdrachten. Dit geldt voor vrijwel alle ESAprogramma’s. NSO is bezig om met ESA een precieze duiding van de kwaliteit van de return te
bepalen, maar vanwege de problemen met het nieuwe financiële systeem is dit nog altijd
lastig.

-

In Aardobservatie heeft de industrie goede opdrachten verworven op instrumentgebied. Ook in
de downstream wetenschappelijke en operationele projecten hebben Nederlandse partijen goed
gescoord. Inmiddels is vanwege de overreturn Nederland helaas uitgesloten van verdere
opdrachten.

-

Nederland heeft, in goede samenwerking tussen EL&I en NSO, het beoogde gratis data beleid
voor GMES dichtbij gebracht. Hoewel het allemaal nog niet zeker is zijn de belangrijkste
stappen inmiddels gezet. Op dit moment bereidt de EU een concept verordening voor waarin
dit gratis databeleid de norm wordt.

-

Nederland heeft via SRON het PI-schap voor het SAFARI instrument op de Japans-Europese
SPICA missie verworven. De SPICA missie is, door de onderlinge afhankelijkheid van de
besluitvorming in ESA en JAXA, echter op zichzelf nog niet zeker gesteld.

-

De positie van de Nederlandse industrie op het gebied van componenten en subsystemen is
versterkt. Zo zijn de Nederlandse reactiewielen de standaard voor ESA missies geworden.

-

De Nederlandse prioriteiten in het Science programma zijn (nog) niet verwezenlijkt. Zowel in
de medium klasse als in de large klasse zijn andere keuzes gemaakt dan voorzien. Voor de
Nederlandse industrie is echter in de recent wel verkozen missies volop gelegenheid tot
deelname. In de wetenschappelijk zeer relevante EUCLID missie doet Nederland weliswaar niet
mee in een instrument, maar wel in de uitdagende bewerking van de wetenschappelijke
gegevens.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

63

1.2

De verplichte ESA-programma’s

Het verplichte programma van ESA bestaat uit drie delen:
-

Het Science Programma (wetenschappelijk sterrenkundig ruimteonderzoek)

-

Het General Budget

-

Bijdrage aan de exploitatie van de Europese lanceerbasis in Kourou.

De bijdrage aan het General Budget en het Science programma is op basis van BNP.
Voor Nederland bedraagt dit dan 4,67% van het totale verplichte budget.
1.2.1

Het Science programma

Het Science Programma is het belangrijkste internationale ruimtevaartprogramma voor het
realiseren van de Nederlandse ambities en doelstellingen op het terrein van het astrofysische en
(exo-)planetaire ruimteonderzoek. De “bottom-up” aanpak van het Science programma, waarbij de
wetenschap de prioriteiten bepaalt, is de sleutel van het brede draagvlak en dus het succes.
Een aantal missies is in gebruik en in ontwikkeling (al dan niet in samenwerking met andere grote
ruimtevaartagentschappen) en kennen een belangrijke Nederlandse bijdrage en (perspectieven op)
een rijke wetenschappelijke oogst, zoals HIFI op Herschel en MIRI op de James Web Space
Telescope (JWST) van NASA. De Japans-ESA infraroodsatelliet SPICA is een mogelijke toekomstige
missie, met het SAFARI instrument, te ontwikkelen onder leiding van SRON. Mede dankzij de
stabiele financiering heeft Europa met het ESA Science programma een internationaal leidende rol
verkregen op een groot aantal wetenschapsterreinen, met de bijbehorende ontwikkeling van
geavanceerde technologieën en innovaties. Daarbij wordt het grootste deel van de bijdragen van
de lidstaten in diezelfde lidstaten besteed in de vorm van hoogwaardige opdrachten voor de
industrie, in competitie verworven. Het Science programma wordt dan ook de ruggengraat
("backbone") van ESA genoemd.
Het is voor Europa en zeker ook voor de Nederlandse ambities op het terrein van het
wetenschappelijk ruimteonderzoek van groot belang dat deze leiderschapsrol door ESA kan worden
gecontinueerd en dat er goede balans in het Science programma blijft. Een stabiel programma,
met een duidelijk lange-termijn perspectief en concrete programmering is nodig voor een krachtig
draagvlak en een goede voorbereiding vanuit de wetenschappelijke gemeenschap. Nederland
dringt er binnen ESA dan ook op aan dat vooral de grote, baanbrekende missies (L-klasse missies)
ruim van te voren worden gedefinieerd, zodat de gemeenschap (wetenschappers en technici) zich
hier goed op kan instellen en voorbereiden. Tegelijkertijd dringt Nederland er op aan dat er
voldoende flexibiliteit in het programma blijft om op snel opkomende mogelijkheden goed te
kunnen inspelen.
Het bottom-up karakter van het ESA Science programma moet blijven behouden. Om die reden
wijst Nederland "top-down" besluiten over het inzetten van middelen vanuit het Science
programma voor het oplossen van (budgettaire) problemen bij andere ESA-programma's (zoals
bijv. ExoMars en exploitatie ISS) af.
Daarnaast is Nederland er voorstander van om de indexatie voor het Science-programma bij ESA
in de komende jaren te handhaven cq te herstellen. De ruimte daarvoor is beschikbaar op de
begroting van het ministerie van OCW.
_____________________________________________________________________________________________________
64

NSO advies MC 2012

Er tekent zich echter een meerderheid van lidstaten af om die indexatie teniet te doen. Naar
verwachting zal die beslissing echter pas op de MC zelf genomen worden.
Indien de indexatie niet doorgaat stelt het NSO voor de overblijvende financiële middelen toe te
voegen aan het Nederlandse budget voor het EOEP-4 programma (zie Aardobservatie hieronder).
1.2.2

Het General Budget (GB)

Uit het GB wordt een aantal zaken betaald: delen van de technologieontwikkeling (GSP, TRP,
technologieharmonisatie en technologietransfer), educatie, technische faciliteiten (laboratoria,
testfaciliteiten, ESA sites) en het behoud van en beschikbaar stellen van bepaalde types
wetenschappelijke data (met name aardobservatie) die breed gebruikt worden. Ook wordt nu
voorgesteld investeringen in de faciliteiten voortaan uit het GB te betalen. Overhead kosten die tot
nu toe in GB zaten zullen worden omgeslagen over de programma’s.
Het Nederlandse belang in het GB is groot. Niet alleen heeft Nederland een overreturn, ook het feit
dat ESA nu heeft voorgesteld investeringen uit GB te gaan betalen betekent dat het GB mede ten
goede komt aan ESTEC.
In het GB zit ook een aandeel pensioenen voor ESA medewerkers. Voor de pensioenen van ESTEC
medewerkers draagt Nederland een significant deel bij.

1.2.3

Lanceerbasis Kourou

De jaarlijkse exploitatiekosten van Kourou bedragen 133 M€. De financiering hiervan komt uit drie
bronnen:
-

ESA bijdrage, contributie van de lidstaten deels op basis van BNP en deels op basis van return
in Lanceerders;

-

CNES bijdrage;

-

Arianespace.

De ESA bijdrage aan Kourou geldt voor alle lidstaten en is dus onderdeel van het verplichte
programma. De ene helft van de contributie van de lidstaten aan dit budget wordt bepaald aan de
hand van BNP, de andere op basis van de return in lanceerders.
Deze bijdrage leidt tot weinig return aan Nederland. Het programma is vooral gericht op de
politieke doelstelling: behoud van Europese lanceercapaciteit.

1.3

De optionele ESA-programma’s

1.3.1

Launchers

Het beschikken over een autonome en betrouwbare manier om toegang tot de ruimte te krijgen is
altijd gezien als een onmisbare en politieke basis voor de Europese ruimtevaart ambities: het
"Guaranteed Access to Space". Het beschikbaar stellen van deze capaciteit aan de commerciële
markt heeft geresulteerd in een marktaandeel van ca. 50% in de belangrijke markt van
geostationaire communicatie satellieten.
Naast de eis van "guaranteed" is ook die van "affordable" gesteld. De keuze over hoe de
lanceerderssector voor de komende decennia in te richten, wordt sterk gedreven door deze beide
criteria.
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

65

Het draait om twee kernvragen: welke raket(ten) heeft de markt de komende 20-30 jaar nodig en
onder welke vorm van governance zullen die geëxploiteerd gaan worden?
Op dit moment is de exploitant (Arianespace) een zelfstandige onderneming met als
aandeelhouders de toeleveranciers van de Ariane-5 raket (waaronder Dutch Space) en CNES. Deze
dualiteit van leverancier / aandeelhouder is achteraf geen gelukkige keus gebleken. Als gevolg van
de concurrentie op de wereldmarkt en de hoge kosten van de Ariane-5 raket kampt Arianespace de
laatste jaren met een blijvend exploitatie tekort waardoor de deelnemers in het ESA Launchersprogramma genoodzaakt zijn dit tekort steeds aan te vullen. Op deze manier doorgaan is geen
optie; daar zijn alle betrokkenen het over eens. ESA werkt, op verzoek van de betrokken lidstaten,
aan nieuwe voorstellen die op beide hoofd vragen een antwoord moeten geven. Voor de raket zelf
zijn er twee mogelijkheden: de Ariane-5 vergroten tegen gelijk blijvende prijzen waardoor het
systeem concurrerender wordt op de markt voor dubbellanceringen (Ariane 5ME), of direct
overgaan op het ontwerpen van een kleinere maar efficiëntere opvolger (Next Generation
Launcher=NGL), soms aangeduid met Ariane-6.
Voor de exploitatie wordt gedacht aan een ‘mean’ere en ‘lean’ere organisatie die vanuit de
industrie zelf wordt opgezet en gemanaged. De Arianespace constructie vervalt dan. Na de initiële
investering door lidstaten is de industrie dus zelf verantwoordelijk voor de industriële en
commerciële risico’s. Doordat het niet alleen de lasten maar ook de lusten geniet moet een
incentive tot efficiency ontstaan die nu ontbreekt. Zo’n incentive beoogd met de nu lopende NELS
(New European Launcher Service) studies. Voorlopig blijft echter steeds het risico van mede
verantwoordelijk te blijven voor de verliezen van Arianespace. Dit moet worden meegewogen in de
beslissing over de inschrijving.
De return on investment van Nederland in de Ariane-5 raket is ongeveer 2: als alle kosten worden
meegewogen (bijdrage in ontwikkeling, exploitatie tekorten aanvullen, bijdrage aan de
lanceerbasis) krijgt Nederland ongeveer 2 Euro terug voor iedere Euro die het investeert. Daarbij is
de steeds terugkerende omzet voor de bouw van series van de lanceerraket voor onze industrie
een belangrijk fundament onder de bedrijfsvoering en zal dat ook zo blijven.
De wereld lanceerdersmarkt is sterk in beweging. De belangrijkste factor hierin is de opkomst van
het commerciële Amerikaanse SpaceX met de Falcon-9 raket. Inmiddels is die raket dichtbij
kwalificatie en zal SpaceX vanwege het veel lagere kostenniveau een geduchte concurrent worden
voor lanceringen voor de commerciële markt en is het onvermijdelijk dat de omzet van
Arianespace sterk onder druk komt. Daarnaast wordt op langere termijn ook de opkomst van
herbruikbare, single-stage-to-orbit systemen zoals Skylon, een factor. Dit geldt meer voor het
A5ME scenario aangezien daar een uiteindelijke NGL een aanzienlijk latere end-of-life kent dan een
nu te starten NGL.
Welke afspraken er ook worden gemaakt over de governance, voor ontwikkeling zal altijd een
beroep worden gedaan voor financiering door de lidstaten. Het argument daarvoor is dan een
politieke en strategische: de onafhankelijke en gegarandeerde Europese toegang tot de ruimte.
Onduidelijk is welke van de twee programma’s het snelste leidt tot afbouw van de steun aan
Arianespace en welk programma zal worden voorgelegd op de komende ESA Ministers Council.

_____________________________________________________________________________________________________
66

NSO advies MC 2012

Voorgestelde programmas
Launchers Exploitation Accompaniment Programme (2013-2017)
De bijdrage van ESA lidstaten aan Launchers is onder te verdelen in vier categorieën: de
lanceerbasis, de initiële ontwikkeling van de raketten zelf, doorlopende technische ontwikkeling
over de levensduur van de programma's, en als sluitpost de dekking van de exploitatie tekorten.
De dekking voor het eerste komt uit het General Budget, de tweede uit de individuele launcher
programma's. Het LEAP programma betreft de laatste twee. Ook na kwalificatie van een raket
moet die worden doorontwikkeld vanwege technische verbeteringen, capaciteitsvergroting, en
productieverbeteringen om de raket effectiever en goedkoper te kunnen bouwen. Voorheen werd
dit in het ARTA programma gedaan. Het EGAS programma diende daarnaast voor het dekken van
de exploitatietekorten; later werd dit "Slice 13" van het Ariane-programma. Er is besloten deze
programma's, zowel voor Ariane-5 als Vega, te combineren in een nieuw programma, LEAP. Dit
verhoogt de consistentie en het bevat duidelijker afspraken met de industrie. Alle lidstaten die
deelnemen aan het Ariane-programma moeten in principe aan LEAP bijdragen Hoewel exploitatie
steun voorlopig wel nodig zal blijven is het een goede stap dat er nu vooraf heldere afspraken
worden gemaakt.
Ariane 5 ME development programme
Dit is het baseline scenario voor verdere ontwikkeling om de Ariane-5 concurrerend te houden. De
satellieten worden steeds zwaarder en daarmee wordt het moeilijk om tweetallen te maken die
samen worden gelanceerd. Daarnaast wordt ook de prijsdruk groter. De capaciteit van de
bestaande Ariane-5 groeit van de huidige 10 ton naar Geostationary Transfer Orbit (GTO) naar 12
ton, voldoende om twee van de zwaardere categorie telecom satellieten tegelijk in de ruimte te
brengen. De kostprijs per lancering blijft gelijk. Dit zorgt voor een betere marktpositie van de
Ariane-5.
Het initiële ontwikkelingswerk voor Ariane 5ME is afgerond, waarbij de technische- en
kostenaannames zijn gevalideerd. Bij de MC moet besloten worden om tot volledige ontwikkeling
over te gaan, resulterend in een eerste vlucht in 2015. Naast veiligstellen van de commerciële
positie van Ariane-5 is een ander hoofddoel het minimaliseren van de exploitatie steun. Of dat gaat
lukken met deze doorontwikkelingen, is niet duidelijk. Uiteindelijk zal echter ook A5ME aan het
einde van zijn levenscyclus komen en vervangen worden door een nieuwe, goedkopere en
efficiëntere lanceerder (ca 2025). Daarover neemt de MC 2012 nog geen besluiten. Het Nederlands
belang ligt vooral bij Dutch Space die het engine thrust frame maakt voor de nieuwe tweede trap,
en APP die de ontstekers levert voor de nieuwe motor.
New Launcher Programme
Een alternatief voor het bovenstaand scenario is om de Ariane 5ME ontwikkeling over te slaan en
direct te beginnen met de ontwikkeling van een nieuwe raket. Deze zal kleiner zijn dan Ariane-5,
en steeds een (grote) satelliet per keer lanceren. Dat is een voordeel in de lanceermarkt in de
toekomst. Met zogeheten boosters kan de lanceercapaciteit beter aangepast worden aan de massa
en de geplande baan van de satelliet. Een nieuwe ontwikkeling biedt de gelegenheid zowel het

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

67

ontwerp als de industriële organisatie te optimaliseren op zo laag mogelijk kosten, iets dat met
Ariane-5 niet meer zo goed mogelijk is.
Wat het Nederlands belang betreft: Een definitieve configuratie voor deze nieuwe lanceerder (NGL,
soms aangeduid met Ariane-6) is er nog niet, maar alle studievarianten hebben een bovenste trap
die veel van dezelfde technologie gebruikt als de Ariane-5 ME tweede trap. De participatie van
Nederland zal daarin dan ook hetzelfde kunnen zijn. Voor de eerste trap(pen) en boosters heeft
ons land een goede uitgangspositie op dezelfde categorie componenten (dragende structuren en
ontstekers)
Vega Consolidation/ Evolution Preparation Programme (Step 1)
De VEGA raket is destijds gepositioneerd als een commerciële kans om met een Europese raket
kleinere satellieten (tot ca. 1,5 ton) in een baan om de aarde te brengen. Inmiddels is de eerste
lancering succesvol geweest. Het is ook duidelijk geworden dat de markt voor deze raket zeer
beperkt is, onder meer omdat de institutionele markt steeds minder satellieten lanceert en de
commerciële aardobservatiemarkt zich toch minder snel ontwikkelt dan verwacht. Daarbij zijn de
kosten van een VEGA lancering ook aanzienlijk hoger dan oorspronkelijk begroot.
Desalniettemin wordt ook hier een evolutieprogramma voorgesteld.
Omdat onduidelijk is in welke richting de VEGA moet evolueren om marktaandeel op te pikken, is
dat programma risicovol. De verwachtingen is dat ook voor VEGA een exploitatieondersteuning
nodig zal blijken te zijn. Italië hecht veel belang aan VEGA en geeft nu al aan niet bereid te zijn
meer te besteden aan de Ariane-5 exploitatieondersteuning. Deze opstelling vindt geen navolging
bij andere lidstaten.
De evolutie van VEGA, uitgaand van de huidige configuratie, kan liggen in het vervangen van de
bovenste Russische trap door een Europese. Ook kan de capaciteit van de eerste en tweede trap
worden verhoogd. Daarnaast wordt gekeken naar kostenreducties (Consolidation) en het
verbeteren van de produceerbaarheid (Evolution Het Nederlandse belang ligt wederom bij Dutch
Space en APP.
FLPP-3
Het huidige FLPP (Future Launcher Preparatory Program) programma wordt voortgezet om
informatie over de technologie, programmatische elementen en organisatie te verzamelen voor het
Europese lanceer systeem (Next Generation Launchers). In het geval gekozen wordt voor een NGL
ontwikkeling is het FLPP programma niet meer nodig. Wordt echter voor het A5 ME / late NGL
scenario gekozen, dan is er nog wel reden om FLPP voort te zetten.
IXV evolution (PRIDE) Step 1
Nederland is geen deelnemer in het huidige IXV programma en ook niet in het opvolgende
programma.

1.3.2

Aardobservatie (EO)

Omdat (vrijwel) alle aardobservatie activiteiten onder de optionele ESA programma's vallen is een
balans tussen de inschrijving op de verschillende programma's onderling en het nationaal
flankerend beleid nodig. In haar evaluatie van het wetenschappelijk ruimteonderzoek zegt de
_____________________________________________________________________________________________________
68

NSO advies MC 2012

KNAW: "De instrumenten die worden ontwikkeld vanwege het wetenschappelijk ruimteonderzoek
hebben niet alleen een wetenschappelijke waarde maar ook een maatschappelijke en
economische".

De Nederlandse instituten en industrie moeten op de succesvolle weg die al jaren geleden is
ingeslagen, kunnen voortgaan. Nieuwe technologie en nieuwe instrumenten moeten worden
gekoppeld aan nieuwe wetenschappelijke vraagstellingen, bijvoorbeeld rond de menselijke invloed
op de klimaatveranderingen. Gezien de beperkte omvang van het Nederlandse budget kan dit
worden vertaald in een beperkte maar specifieke (unieke expertise en kritische technologie)
bijdrage aan grotere operationele missies en instrumenten (zoals Sentinel-5). Vanuit het
wetenschappelijk belang is juist ook een grotere (PI-type) rol in kleinere onderzoek missies en
instrumenten aantrekkelijk. Dergelijke kleine missies bieden ook een uitstekend uitgangspunt voor
een hechte samenwerking van Nederlandse universiteiten, instituten, industrie en het MKB. Bij
kleinere missies kunnen Nederlandse instellingen beter excelleren door grote zichtbaarheid in de
hele keten, van wetenschappelijke initiatie via realisatie van het instrument tot wetenschappelijke
exploitatie van de data. Ook bieden kleinere instrumenten meer mogelijkheden tot
vercommercialisering van afgeleide versies, niet alleen voor in de ruimte maar ook bv. in
onbemande vliegtuigjes, of op de grond. Alles afwegende moet er een balans bestaan tussen de
inschrijvingen in de ESA programma's EOEP, GSC en technologieprogramma’s, zowel nationaal als
van ESA, in het bijzonder GSTP.
Het Aardobservatieprogramma bestaat nu uit drie delen: Het Earth Observation Envelope
Programma (EOEP), GMES Space Component en de meteorologische programma’s. In de
meteorologische programma’s worden, op basis van specificaties van EUMETSAT, de
weerssatellieten ontwikkeld. ESA financiert de ontwikkeling en bouw van de eerste satellieten van
de reeks, EUMETSAT betaalt de opvolgende operationele satellieten. Het is voor ESA vooral een
industrieel-technologisch programma. Deze samenwerking verloopt al jaren succesvol. Hetzelfde
model moet uiteindelijk worden bereikt in het GMES Space Component programma, waar de
Europese gebruikers, verenigd in de EU, de specificaties moeten bepalen van de GMES satellieten.
De ESA lidstaten betalen steeds de ontwikkeling en de EU de opvolgende, operationele satellieten.
De besluitvorming in de Europese Commissie is nog niet zover, waardoor ESA zijn
verantwoordelijkheid heeft genomen en zelf heeft besloten tot de specificaties van de Sentinel
satellieten en de bouw van de eerste twee van de reeks. De Nederlandse inbreng in ESA en de EC
moet erop gericht zijn zo snel mogelijk ESA en EC overeenstemming over hun rollen en
verantwoordelijkheden te laten krijgen en vervolgens die ook op de juiste manier in te vullen.
EOEP 4
EOEP (Earth Observation Envelope Programme) is het wetenschappelijke
aardobservatieprogramma van ESA. De belangrijkste activiteiten hierin zijn:
-

Ontwikkeling, bouw en exploitatie van de Earth Explorer wetenschappelijke missies (missies
worden door de lidstaten geselecteerd, op wetenschappelijke gronden);

-

Technologieontwikkeling voor toekomstige missies;

-

Bevordering van het wetenschappelijk gebruik van de gegevens;

-

Ontwikkeling van diensten gebaseerd op aardobservatiegegevens.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

69

De Nederlandse inbreng in dit programma is erop gericht om de wetenschappelijke integriteit van
het EOEP programma te behouden en de aansluiting van Nederlandse bedrijven op de
internationale markt te stimuleren. De ESA strategie voor de marktontwikkeling moet kritisch
gevolgd en getoetst te worden.
Immers, het Nederlandse belang is groot, Nederland heeft een overreturn in dit programma via
wetenschappelijke deelname in de missies, industriële deelname in ontwikkeling en bouw, en het
positioneren van de Nederlandse sector in de data exploitatie.
Voor een industriële bijdrage is vooral een Nederlandse rol in de Opportunity Explorer klasse en
Small Research Missions (een door ESA nieuw aangekondigde klasse) belangrijk. Daarin kan
Nederland zich bij uitstek profileren in de combinatie wetenschap-technologie en kunnen
Nederlandse wetenschappelijke instellingen nieuw aardgericht ruimteonderzoek initiëren (PI-type).
Er is flankerend beleid nodig voor de ontwikkeling van geofysische dataproducten (de level-2
producten) uit de metingen, als startpunt van de wetenschappelijke exploitatie.
Nederland heeft zitting in de zgn. Mission Advisory Groups (MAGs). Deze sturende adviesgroepen
praten mee over de wetenschappelijke data die uit die programma moeten voortkomen. Meerdere
wetenschappers uit Nederland participeren in dit proces voor de ESA Aardobservatieprogramma’s.

GSC-3
GSC-3 is de derde slice van het GMES Space Component programma. Belangrijkste elementen in
dit programma zijn ontwikkeling en bouw van het Sentinel-5 instrument en Jason-CS, naast
technologieontwikkelingen voor de doorontwikkeling van GMES. De bedoeling is dat na dit
programma nog twee Sentinel-5 instrumenten door de EC worden gefinancierd.
Het Nederlands belang ligt met name bij deelname in het Sentinel-5 instrument dat zal vliegen op
METOP Second Generation (Metop SG). Het gebruik van de TROPOMI kennis en ervaring is de
meest kosteneffectieve manier om Sentinel-5 te realiseren. Het vergt wellicht een uitbreiding van
het TROPOMI instrument. Van nog groter belang voor de wetenschap is de combinatie van het
Sentinel-5 instrument met het IASI-NG en het 3MI instrument op hetzelfde platform Metop SG.
Met de instrumenten van Metop SG wordt continuïteit én verbetering van de sporengas-data na
TROPOMI zeker gesteld.
Sentinel-5 is vooral bedoeld voor operationeel gebruik. Het wetenschappelijk belang, afgewogen
tegen de benodigde inschrijving voor nieuwe, vanuit de wetenschap te initiëren initiatieven in bijv.
EOEP, rechtvaardigt een terughoudende inschrijving in GSC. De inschrijving moet voldoende zijn
om Nederlandse (performance) kritische technologie voor Sentinel-5 te kunnen leveren, passend
bij de grote taken die de industriële hoofdaannemer (Astrium of TAS) op zich zal nemen. Daarbij
moeten de belangen van de wetenschap (KNMI) hier niet uit oog worden verloren.
Metop-Second Generation (Metop SG)
Metop SG is de nieuwe generatie meteorologische satellieten in banen die over de poolgebieden
van de aarde lopen. De ontwikkeling van de eerste Metop SG wordt door ESA betaald, de
operationele vervolgsatellieten worden (na definitieve goedkeuring van het programma in
EUMETSAT in 2014) door EUMETSAT (verplicht programma, deelname Nederland 4,4%)
gefinancierd.
Het Nederlandse belang ligt in deelname aan het ontwikkelingsprogramma waarmee ook deelname
aan de vervolgsatellieten wordt veilig gesteld. De investering van Nederland in EUMETSAT kader

_____________________________________________________________________________________________________
70

NSO advies MC 2012

komt dan deels weer in Nederland terecht. Mogelijkheden voor de gebruikelijke industriële
deelname zijn: zonnepanelen, reactiewielen, componenten en instrumentbijdragen.
Verder is het te verwachten dat het TROPOMI-instrument wat nu ontwikkeld wordt voor de
Sentinel-5 Precursor missie als recurring product ingezet gaat worden op de Sentinel-5 missie die
op drie van de METOP SG satellieten zal gaan vliegen.
1.3.3

Bemande Ruimtevaart

Deze programma’s betreffen met name ISS gerelateerde programma’s en microzwaartekracht
onderzoek. Het ISS is op dit moment een van de twee programma’s waar politieke problemen zijn
vanwege het verschillende belang dat eraan gehecht wordt. Er is geen duidelijke visie over wat er
met het ISS moet gebeuren: is het een teststation voor exploratie (maar er is geen
exploratiestrategie), is het een wetenschappelijk laboratorium (maar er is twijfel over de
wetenschappelijke waarde) of is het een symbool voor internationale samenwerking?
NSO stelt vast dat er een afnemend belang voor de Nederlandse sector is in dit programma.
De structureel 2% die nu voor Nederland is ingeboekt in dit programma is gebaseerd op de
hardware die Nederland in de afgelopen jaren geleverd heeft of al gaat leveren (met name de
gloveboxen en de ERA-arm). De 2% is niet echt gehaald in hardware maar wordt nu wel gebruikt
om de exploitatie van ISS op orde te houden.
Een beslissing om minder bij te dragen (en in de lagere scenario’s is die bijdrage sowieso nul) is
een politieke keuze die ook tegen de achtergrond van ESTEC in Nederland afgewogen moet
worden. Daar is het directoraat Human Space Flight gehuisvest.
ISS Exploitation, Phase 2 (2013-2016)
Het ISS Exploitation Programma betreft de Europese deelname in het gebruik van het International
Space Station (ISS) waarin Europa (via ESA) voor 8,3% deelneemt als één internationale partner
naast Amerika, Rusland, Japan en Canada. Nederland is één van de 10 landen in Europa die het
ISS Exploitation Programma van ESA deelnemen (2 %). Op MC 2012 wordt gevraagd om
continuering van het ISS Exploitation Programma, dat in het jaar 2000 is gestart. In de maart
2011 Council is besloten de fase van 2012-2020 op te delen in zogenaamde "Financial Binding
Commitments" waarvan de eerste (2012-2013) op deze maart 2011 Council is ingeschreven (552,8
M€: Nederland 2% = 11,6 M€). Op de MC 2012 ligt inschrijving voor het tweede deel (2013-2016)
voor. Overigens is afgesproken dat de betalingen voor deze inschrijving uitgesmeerd zullen worden
tot 2020.
Op de maart 2011 Council hebben alle deelnemende landen in ISS Exploitation een aangepaste
declaratie en bijbehorende resolutie onderschreven (unaniem aangenomen) met daarin als
voornaamste principe het continueren van ISS tot eind 2020. Het is op basis van dit lange-termijn
perspectief dat ESA verschillende grote kostenbesparingen met industrie heeft kunnen doorvoeren
(optimisation CaC naar 2600 M€ (ec 2011) voor 2011-2020). Nog belangrijker: met de industrie is
onderhandeld dat een groot deel van de front-loaded commitments en payments (met name voor
aanschaf Ariane-5's voor ATV-4 & 5 en de ATV productie) konden worden doorgeschoven naar later
dan 2013 (wat leidde tot de gewenste vlakke bijdragen van landen tot 2020). Kortom, ESA heeft
grote kostenbesparingen kunnen doorvoeren en verplichtingen en betalingen (en dus contributies)
over de jaren 2011-2020 kunnen uitsmeren, op basis van de in maart 2011 Council aangenomen
declaratie en resolutie waar ook Nederland zijn handtekening onder heeft gezet. De grote vraag is
dus in hoeverre dit programma sinds de Council van maart 2011 nog wel een 'optioneel'
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

71

programma wordt gezien door ESA en de betrokken lidstaten. Er zal dus aanzienlijke druk tot
inschrijving zijn.
ELIPS 4
Het ELIPS Programma (European Programme for Life & Physical Sciences in Space) bestaat al sinds
het jaar 2002 en heeft ten doel het plannen en uitvoeren van microzwaartekracht-gerelateerde
experimenten waarbij gebruik wordt gemaakt van paraboolvluchten, sondeerraketten, valtorens,
capsules en het International Space Station (ISS). "Life en Physical sciences" vormen de basis
maar er bestaan plannen om het programma te verbreden door andere domeinen toe te voegen.
Uit het ELIPS programma worden zowel de bouw van de experimenten en de faciliteiten betaald.
Nederland heeft in het verleden met verschillende percentages bijgedragen aan ELIPS (ELIPS 1 =
2,5%; ELIPS 2 = 3%; ELIPS 3 = 1,18%). Met name in de eerste jaren heeft Nederland een goede
return gehad. De laatste jaren is dit teruggelopen (onder omdat een aantal beoogde projecten met
Nederlandse betrokkenheid is doorgeschoven naar ELIPS 4). Op de MC 2012 gaat het om deze
volgende periode. Een lage bijdrage gerelateerd aan de te verwachten projecten binnen het
werkplan van ELIPS-4 is dan ook logisch. De verwachting daar mogen niet hooggespannen zijn.
1.3.4

Exploratie

Het Exploratieprogramma van ESA omvat voorbereiding van bemande exploratie en robotexploratie
van Mars en de maan. ESA worstelt nog met het rond krijgen van het budget voor Exomars,
primair bedoeld als technologiedemonstratie met wetenschap als secundair doel. In 2005 is op het
programma al te laag ingeschreven. Inmiddels heeft NASA zich wegens geldgebrek
teruggetrokken, wordt samenwerking met Russen voorgesteld, en is er nog steeds te weinig geld.
De ruimtevaartagentschappen hebben zich achter een globale exploratie Roadmap (van de
International Space Exploration Coordination Group, uitgebracht in sept 2011) geschaard. De
verdeling van de verantwoordelijkheden daarin is echter onduidelijk. Er is weliswaar
overeenstemming over de noodzaak om exploratie in een wereldwijde samenwerking uit te voeren,
maar er is nog niet bepaald welke speler dan welke bijdragen moet ontwikkelen.
Een nog groter probleem is het gebrek aan politieke steun voor een samenhangend
exploratieprogramma. Er zijn verscheidene pogingen gedaan om dit in de EU ruimtevaartstrategie
te krijgen, maar de EU concentreert zich op de vlaggenschepen Galileo en GMES (en heeft al
moeite genoeg om die gefinancierd te krijgen). De Europese regeringen lijken zich vooral op eigen
belang te richten: Verenigd Koninkrijk en Italië op Exomars, Duitsland op de Lunar Lander.
Het Lunar Lander project en het technologieontwikkelingsprogramma ten behoeve van exploratie
(MREP-2) worden voorgesteld op MC 2012. Het NSO is van mening dat dit prematuur is. Het
gebrek aan een goede taakverdeling en van een richtinggevende exploratiestrategie betekent dat
het nu niet zinnig is om concrete projecten voor te stellen. Hetzelfde geldt voor
technologieontwikkeling.
Daar komt bij dat Lunar Lander net als Exomars een programma zal worden waarvoor iedere
deelnemer zijn eigen doel heeft. Bij de onvermijdelijk optredende problemen zoals
budgetoverschrijding zal dezelfde soort discussie als met Exomars ontstaan. Het is ook onduidelijk
welke zaken ESA wil ontwikkelen die aanvullend zijn op wat andere spelers in de Global Roadmap
doen.
_____________________________________________________________________________________________________
72

NSO advies MC 2012

NSO adviseert dat ESA dit soort stappen niet zet voordat er politieke overeenstemming is. De
inspanningen zouden gericht moeten worden op het krijgen van deze overeenstemming in plaats
van het “verkopen” van een project.
Lunar Lander
Het betreft hier een nieuw programma voor een Europese maanmissie (landen op de Zuidpool van
de maan) in 2018 met technologie demonstratie, en in mindere mate wetenschap, als voornaamste
doelen. ESA ziet de Lunar Lander als een voorloopmissie die Europa een kans biedt in de toekomst
een prominente rol te spelen op het gebied van bemande en robotische exploratie.
Momenteel (fase B1) doen slechts zes landen mee. ESA wil op de MC 2012 de volledige missie
voorleggen ter inschrijving (fase B2/C/D/E). Momenteel is Nederland geen deelnemer maar ESA
ziet graag dat Nederland gaat meedoen en wijst op de Nederlandse mogelijkheden voor industriële
en wetenschappelijke aansluiting. Lunar Lander is momenteel ingedeeld als (optionele) ‘slice’
binnen het "European Transportation and Human Exploration Preparatory Activities Programme".
Nederland is hierin geen deelnemer.
Het Nederlands belang is beperkt. Er zijn wel mogelijkheden maar er is weinig zicht op terugkerend
werk.
Mars Robotic Exploration Programme (MREP-2)
Dit voorgestelde programma is een vervolg op het MREP programma (Mars Robotic Exploration
Programma). MREP was een programma waaruit technogieontwikkeling werd betaald voor
Exomars. Dit programma loopt nu ten einde en vraagt om een vervolg. Het ophalen van materiaal
van Mars is een lange-termijn doel (samen met o.a. VS). Om dit te bereiken moeten er in Europa
nog een fors aantal technologieën worden ontwikkeld; MREP-2 is hiervoor het middel. NSO
adviseert echter te kiezen voor de meer algemene technologie-ontwikkelingsprogramma’s zoals
ARTES en GSTP. Daarbij speelt ook het al eerder gememoreerde gebrek aan strategie rond
exploratie een rol.
Exomars
Het Exomars programma is de volgende Europese Marsmissie, met een lander. De doelstelling is
vooral technologiedemonstratie. Het programma is niet uit de problemen, en zal vragen om extra
budget. Zeker nu het laatste instrument met Nederlandse deelname is afgevallen èn omdat
Nederland een onderreturn heeft is er geen reden voor Nederland om extra in te schrijven.

1.3.5

Telecom and Integrated Applications (TIA)

ARTES Strategy (ARTES 1 Phase VI)
De doelstelling van het ARTES element 1 programma is het uitvoeren van missie -, systeem - en
algemene configuratie studies evenals andere activiteiten met als doel het voorbereiden en
continue actualiseren van het middellange en lange termijn programma van ESA op het gebied van
Telecommunicatie. Nederlands belang: dit is een continue, lopend programma met een verplichte
inschrijving bij deelname in andere ‘slices’ van ARTES.
Core World Competitiveness (ARTES 3-4 Phase II)
De doelstelling van dit technologieontwikkeling programma is het identificeren en uitvoeren van
onderzoek, ontwikkelingen en demonstraties in het ruimtesegment, grondsegment en
communicatie gebieden op basis van voorstellen gedaan door de industrie.
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

73

Nederlands belang: dit is het basis programma binnen telecom waarin ontwikkelingen die tegen de
markt aanliggen worden gesteund. Noodzakelijk voor product- en dienstenontwikkeling.
Core Telecom Technology – ESA initiated (ARTES 5.1 Phase II) en Core Telecom Technology –
Industry initiated (ARTES 5.2 Phase II)
Doelstelling van ARTES element 5 (5.1 én 5.2) is het verzekeren van het gereed zijn van de
industrie op de lange termijn, met als focus de technologische innovatie van equipement en
diensten, en het voorbereiden van “enabling” infrastructuur om innovatieve concepten gereed te
maken voor markt introductie.
Nederlands belang: dit programmaonderdeel loopt voor op ARTES-34 en is daar vrijwel altijd aan
gekoppeld. Noodzakelijk voor een goede inzet op ARTES-34 en dus voor de industrie.
EDRS (ARTES 7)
De doelstelling van het ARTES element 7 programma is het ontwikkelen van een data relay
systeem. Dit systeem is voornamelijk bedoeld om als schakel tussen lage banen satellieten en
grondstations te fungeren. Bij de MC 2012 ligt het voorstel voor om het systeem uit te breiden
naar wereldwijde dekking.
Nederlands belang: In het verleden is hier op ingeschreven voor specifieke onderdelen.
IRIS (ARTES 10)
Dit onderdeel is een voortzetting van een het lopende programma waarbij vanuit de ruimtevaart
een bijdrage wordt geleverd voor het nieuwe (Europese) ATM systeem, SESAR. Het programma
wordt getemporiseerd om in lijn met de besluiten agenda van de EC te komen. Er zijn geen
mogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Op gebied van verificatie en validatie is vanuit de
luchtvaartexpertise inbreng mogelijk. Er is echter geen reden om hiervoor het beperkte
Ruimtevaart budget in te zetten. NSO adviseert dan ook hier niet in te schrijven tenzij vanuit een
behoeftestelling van het gebruiksministerie (IenM) budget beschikbaar wordt gesteld.
NEOSAT-bus (ARTES 14 )
Een gezamenlijk initiatief van Astrium & Thales Alenia Space, gericht op de ontwikkeling van een
nieuw satellietplatform van 3-6 ton.
Nederlands belang: Nederlandse industrie heeft zich inmiddels op een aantal onderdelen voor het
nieuw te ontwikkelen platform gekwalificeerd.
IAP (ARTES 20 Phase II)
De doelstelling van het ARTES element 20 programma is het ontwikkelen van diensten en
toepassingen die gebruik maken van een combinatie van de bestaande ruimte-infrastructuur
systemen. Ook de integratie van aardse systemen vormt onderdeel van het programma.
Nederlands belang: Bij de vorige MC al ingeschreven en dat budget is vrijwel uitgeput. Biedt
mogelijkheden voor het ontwikkelingen van commerciële diensten met satellietdata.
SAT-AIS (ARTES 21)
In 2009 is ESA gestart met een voorbereidend programma voor Sat-AIS, ARTES 21. Hierin zijn de
eerste systeemstudies en technologie ontwikkelingen uitgevoerd om tot een definitie van een SatAIS systeem te komen met wereldwijde dekking. Allereerst is er samen met EMSA de lijst van
specificaties opgezet. Verder is er specifiek gekeken naar ontvanger en antenne technologie, naar
_____________________________________________________________________________________________________
74

NSO advies MC 2012

de vergelijking van verschillende oplossingen en bijbehorende resultaten, het bijbehorende
grondsegment en dataverwerkingsmogelijkheden. Recent is een voorstel gedaan om de resultaten
van de eerste fase te gaan implementeren volgens een zgn. hybride systeem.
Nederlands belang: Specifieke bedrijven zijn geïnteresseerd.
PARTNER (ARTES 33)
Het programma voorstel is gericht op het in gezamenlijkheid (ESA + satellietoperators)
ontwikkelen van nieuwe diensten en operationele concepten.
Nederlands belang: Als eerste concreet project binnen dit programma wordt de ontwikkeling van
een volledig elektrisch platform op basis van het OHB S-GEO voorgesteld. Er is een aantal
mogelijkheden voor Nederlandse industriële deelname in dit platform. NSO adviseert ook hier
gericht in te schrijven waarbij de koppeling met ARTES-14 zorgvuldig geborgd moet worden.
1.3.6

Overige

Space Situational Awareness (SSA): SST/NEO
Doel van dit programma is het volgen van bedreigingen voor de ruimte-infrastructuur en de aarde.
Er is ruimtepuin dat de ruimte-infrastructuur kan beschadigen en er zijn planetoïden en kometen
die dicht bij de aarde kunnen komen, mogelijk met kans op een inslag. Het programma gebruikt
bestaande faciliteiten (zoals militaire radars) en is bezig met de ontwikkeling van satellieten voor
Surveillance and Tracking. Dit programma zou door de EU uitgevoerd moeten worden omdat dit
een collectieve Europese verantwoordelijkheid zou zijn. Die discussie verloopt echter moeizaam en
het is onduidelijk of de EU die verantwoordelijkheid ook zo opvat. Nederland neemt (als enige
lidstaat) geen deel, vanwege de onduidelijke positie van de EC, het beperkte inhoudelijke belang
en het feit dat het programma erg gericht is op het gebruik van bestaande faciliteiten van de grote
lidstaten.
Nederlands belang: Er is geen directe Nederlandse betrokkenheid of belang bij dit programma. Er
bestaan uiteraard mogelijkheden voor de Nederlandse industrie toekomstige missies en gebruik
van Nederlandse grondinfrastructuur zoals de Westerbork Radio Telescoop of de Dutch Open
Telescope op La Palma (Canarische eilanden). De bezwaren tegen de opzet van het programma
zijn nu nog zodanig dat niet geadviseerd wordt deel te gaan nemen, maar uit redenen van
Europese solidariteit zou dat in de toekomst kunnen worden overwogen. Mocht het programma
inderdaad door de EU worden overgenomen dan zou een dergelijke deelname de Nederlandse
sector positioneren voor het verkrijgen van EU opdrachten (buiten het ruimtevaartbudget).
European GNSS Evolution Programme
Het Europese GNSS programma is gericht op doorontwikkeling van de technologie voor EGNOS en
Galileo met een relatief klein budget. In 2008 heeft Nederland daar bescheiden op ingeschreven
maar weinig resultaten behaald. Het primaat voor Galileo ligt echter bij de EC, evenals de
toepassingen die daaruit voortvloeien. In ESTEC is een uniek testcentrum voor het Galileo-systeem
gevestigd (GRC), waar Nederlandse partijen door de investeringen in het verleden in verificatie en
validatie goed gepositioneerd zijn voor opdrachten. Het Evolutions programma is echter gericht op
een mogelijke doorontwikkeling van Galileo. Er dus geen link tussen het Evolutions programma en
het testcentrum, De enige reden voor inschrijving zou dus zijn het bestaan van (en dus de politieke
steun voor) de Galileo afdeling op ESTEC. Het NSO zal zich wel inspannen voor aansluiting tussen
het testcentrum en de Nederlandse industrie.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

75

GSTP 6
GSTP is het algemene ESA technologieprogramma met een “pay as you go” benadering. Dat
betekent dat er voorstellen ingediend kunnen worden aan de hand van een algemeen
werkprogramma, waarvoor bedrijven hetzij in competitie hetzij in directe onderhandeling kunnen
aanbieden. Bij die aanbieding hoort dan een brief van de delegatie dat zij toestemming geven
GSTP budget hiervoor beschikbaar te stellen. Deelname aan GSTP betekent dat nieuwe
technologieën via ESA verder ontwikkeld kunnen worden, om zodoende te worden afgestemd op de
eisen die voor toekomstige ESA-missies zijn geformuleerd. De procedure voor selectie van
Nederlandse GSTP studies is gebaseerd op dezelfde prioriteiten en criteria, die ook voor de
Roadmaps gelden. De aansluiting op het beleid en de daarin gemaakte keuzes is daarmee
verzekerd.
Nederland heeft reeds sinds de start in 1993 deel genomen aan het GSTP programma. De
inschrijving in GSTP-5 (MC-2008) bedroeg ca. 2 M€ per jaar, met een totaal van 10,5 M€.
Nieuw in GSTP is dat ook voor activiteiten voor de commerciële markt een programmalijn komt.
Die activiteiten worden door de industrie voorgesteld en voor 50 % uit GSTP betaald en voor 50 %
door de voorsteller zelf. In het verleden is dit programma het meest gebruikt voor
technologieontwikkeling gericht op specifieke (terugkerende) producten.
Nederlands belang: Essentieel voor technologieontwikkeling in de Nederlandse sector.
1.4

Coördinatie binnen ESA.

Er vinden op dit moment op meer plaatsen binnen ESA vergelijkbare activiteiten plaats.
Overduidelijk is dat het geval in de applicatieontwikkeling: zowel binnen Aardobservatie als in
Integrated Applications gebeurt dat. Veelal lijken dezelfde klanten te worden benaderd. Uit
gesprekken met medewerkers blijkt dat de coördinatie moeizaam verloopt. Op het terrein van
Security gebeurt hetzelfde. En aan dat lijstje kunnen we Exploratie en Technologieontwikkeling
toevoegen.
Het is duidelijk dat deze ontwikkeling slecht is voor de efficiency van ESA. Er wordt geld verspild
met het tweemaal opbouwen van dezelfde vaardigheden, netwerken etc. Nog erger is dat ESA met
verschillende gezichten naar buiten treedt bij dezelfde klanten.
De ESA-gedelegeerden van NSO zullen dit waar mogelijk ter discussie stellen.

_____________________________________________________________________________________________________
76

NSO advies MC 2012

Bijlage 2 Technologie Roadmaps en het keuzeproces
In 2010 is een start gemaakt met een nieuwe ronde Roadmaps gericht op het upstream
(hardware) deel van de ruimtevaart. In goed overleg met de sector is in een eerste ronde een
selectie naar 14 thema’s gemaakt waarvoor vervolgens voor ieder thema een volwaardige roadmap
gemaakt is.
In april 2012 zijn door het NSO de eerste resultaten en een voorlopige rangschikking daarvan
gepresenteerd in een NSO-netwerk-bijeenkomst.
In dit advies stellen we de prioriteiten vast gekoppeld aan de inschrijving in ESA-kader. Het
Roadmap 2.0 proces loopt dan verder via de input aan de HTSM Roadmap Space (jaarlijkse
update) en natuurlijk de uitkomsten van de ESA-Ministersconferentie van November 2012.
2.1

Proces Upstream Roadmaps

Het doel is te komen tot duidelijke en gefundeerde afwegingen voor de investeringsbeslissingen op
basis van ruimtevaartbeleid en -strategie, en de aanwezige mogelijkheden in Nederland.
Aanvankelijk is dit proces ingezet ter onderbouwing van de inschrijving in ESA-kader op de ESA
Ministersconferentie, maar inmiddels vormen de NSO-roadmaps ook de basis voor de HTSMRoadmap Space die vooralsnog jaarlijks een update kent.
Dit ondersteunt een meerjarenplanning en het definiëren van nationale prioriteiten. Daarnaast
vormt het ook input voor de uitvoering van de technologie programma’s bij ESA en voor het maken
van keuzes, zowel programmatisch als budgettair in programma’s als GSTP en ARTES.
Vanzelfsprekend moeten de Roadmaps in een continu proces worden beheerd, volledig gemaakt en
aangepast aan de eerder gemaakte keuzen. Het NSO heeft daarin een regierol; de
ruimtevaartsector is zelf verantwoordelijk voor de inhoud.

2.2

Beoordelingsaspecten

Bij de beoordeling staan twee aspecten centraal: gebruik en marktperspectief enerzijds, en
technologiebenutting en synergie anderzijds. Ze leiden tot zes beoordelingscriteria:
1.a. Perspectief/kansen op institutioneel gebruik in Nederland: Is er voor toepassingen en
instrumenten een wetenschappelijk of maatschappelijk gebruik voorzien, en (voor producten) is er
kans op ‘afzet’ in de institutionele (waaronder ESA) markt?
1.b. Perspectief/kansen op commercieel gebruik in Nederland en het buitenland. Dit criterium geldt
zowel voor toepassingen/applicaties als voor producten.
2.a. Technologische kennis en expertise: Wat is de positie van de in de roadmap voorgestelde
technologie in Nederland, in casu de kans op een – technologisch gezien – succesvolle uitvoering
van de Roadmap? Wat is het belang van continuïteit in de opbouw en beschikbaarheid van deze
expertise?
2.b. Samenwerking in Nederland binnen de ruimtevaartsector. Synergie is belangrijk vanuit
efficiency overwegingen (klein land, versnippering tegengaan) en vanwege onderlinge versterking
en grotere massa (zie strategie). Wat draagt de Roadmap bij aan het benutten van
synergiemogelijkheden binnen de ruimtevaartsector?
2.c. Internationale context. Is er in de Roadmap sprake van internationale aansluiting en
samenwerking en versterking van de Nederlandse positie daarin?
_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

77

2.d. Spin-off / spin-in. Wat zijn de mogelijkheden daarvoor? Spin-off leidt tot een versterking van
de positie van de technologie door toepassing op markten buiten de ruimtevaart en tot meer
efficiency (grotere massa). Spin-in leidt tot meer efficiency binnen de ruimtevaartsector en
mogelijk nieuwe kansen door gebruikmaking van al aanwezige technologische kennis buiten de
ruimtevaartmarkt .

2.3

Procedure bij de evaluatie

De Roadmaps zijn geëvalueerd door een interne NSO-commissie. Eerst hebben de commissieleden
de Roadmaps individueel beoordeeld op basis van de vooraf bepaalde criteria (zie hierboven).
Daarna heeft de uiteindelijke beoordeling plaatsgevonden in een vergadering van de voltallige
commissie. De beoordeling vond plaats op basis van – inhoudelijke – argumenten gebaseerd op
het vastgestelde ruimtevaartbeleid en de daaruit afgeleide uitvoeringsstrategie.

2.4

Rangschikking Roadmaps

De informatie uit de Roadmaps is belangrijke input geweest voor de positiebepaling van de
ruimtevaartactiviteiten in Nederland vanwege de Innovatiecontract-beschrijving in het topgebied
HTSM/Aerospace /Space. Uit die discussie is een verdeling van de Roadmaps voortgekomen in 3
categorieën: High Tech Instrumentation, High Tech Systems and Components en de Kraamkamer.
Op basis van de beoordeling door het NSO is de volgende rangschikking van de Roadmaps
vastgesteld.
Rangschikking High Tech Space Instrumentation roadmaps
1.

Instrumenten, over grote delen van het elektromagnetisch spectrum (radio, sub-mm,
infrarood, ultraviolet en röntgenstraling)

2.

In Situ Bioanalyse

3.

Grondsegment Dataprocessing

4.

Onboard Dataprocessing

Het Instrumentencluster leverde de veruit belangrijkste Roadmap in deze ronde. De score is
uitstekend op de onderdelen ‘perspectief op institutionele markt’, ‘heritage’ en ‘internationale
context’. De kansen op commerciële producten worden wel erkend, maar staan nog in de
kinderschoenen. Echter de komende jaren zal daar invulling aangegeven kunnen worden.
De Roadmap voor In Situ Bioanalyse betreft een thema, dat goed met andere partijen is
afgestemd. Het bevat veel kleinere onderwerpen, maar deze geven ook grote kans op ‘spinin/spin-off’ activiteiten. De ‘heritage’ is zorgvuldig opgebouwd, eerst met nationale steun, later in
ESA verband. Er is een stevige concurrentie vanuit het buitenland.
De andere thema’s zijn nog in ontwikkeling en hebben nog geen gevestigde positie laten zien. Voor
de toekomst zijn er wel goede verwachtingen gesignaleerd.

_____________________________________________________________________________________________________
78

NSO advies MC 2012

Rangschikking High Tech Space Systems and Components roadmaps
1.

Zonnepanelen

2.

Ontstekers en structuren voor lanceervoertuigen

3.

AOCS componenten

4.

Satelliet voortstuwing

5.

Warmtehuishouding

6.

EGSE

De roadmap Zonnepanelen scoort hoog op “institutionele markt” en heeft een zeer sterke
“heritage” met een duidelijke ondersteuning naar commerciële (herhalings) markten. In afgelopen
periode is geïnvesteerd via ARTES. Voor het toekomst perspectief is de next generation
zonnepanelen op basis van dunne film technologie van belang in verband met de voorbereidingen
op de volgende generatie communicatiesatellieten. Er is sprake van een constante stroom
opdrachten, binnen en buiten ESA verband.
Voor zowel Ontstekers als Structuren voor lanceervoertuigen geldt een sterke gevestigde positie,
zowel op technologisch gebied als in marktpositie door de deelname aan de Ariane en VEGA
programma’s. Voor Ontstekers neigt die markt zelfs naar een monopoly.
De samenwerking is goed georganiseerd zowel binnen Nederland als de internationale
samenwerking in ESA verband.
De AOCS Componenten Roadmap laat een duidelijke visie en daarop gebaseerde voortgang zien.
Het betreft echter wel een beperkt aantal Nederlandse partijen en daarmee is ook het volume van
deze Roadmap ondergeschikt aan die van de instrumenten. De potentie in de AOCS Componenten
Roadmap is echter zonder meer goed.
Ten aanzien van satelliet voortstuwing stellen we vast dat deze in zijn uitwerking meer en meer de
kant op schuift van AOCS componenten. In de nadere uitwerking van deze roadmap zal aan de
trekkers worden gevraagd daar –voor de toekomst- naar te kijken. Nederland heeft in het verleden
een fraaie trackrecord opgebouwd, die vervolgens door de combinatie zoals hierboven beschreven,
toch weer vol in beeld komt.
Voor het thema warmtehuishouding is er minder sprake van gevestigde posities in de markt. Er is
weliswaar sprake van wisselend succes in de ESA-markt, maar dit is in de tijd veel te weinig om nu
al te kunnen spreken van een succesvolle business-case. Aan de horizon gloort ook hier echter een
commerciële markt, maar omdat de basis binnen ESA onvoldoende is, is het zeer de vraag of die
commerciële markt betreden kan worden.
De EGSE Roadmap zal nog veel werk vergen. Samenwerking op dit gebied in Nederland is ver te
zoeken en partijen zijn onafhankelijk van elkaar bezig marktpartijen te benaderen. NSO wil hier
een coördinerende rol op zich nemen, maar die zal dan door partijen geaccepteerd moeten worden.
Het gebrek aan samenhang maakt het onmogelijk om een gerichte steun uit te spreken. De
classificatie van de EGSE-roadmap is dan ook navenant.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

79

Kraamkamer roadmaps.
Gezien hun lage TRL niveau op dit moment, vragen de volgende Roadmaps om een andere vorm
van beoordeling en eventuele ondersteuning.
•

Satelliet cluster technologie

•

Geminiaturiseerde accelerometers

•

Optische en digitale RF-beamforming technologie

Onderdelen uit andere Roadmaps die toegevoegd zijn aan de Kraamkamer:
•

Structuurdelen satellieten

•

Geleidende composietstructuren

•

Micro thermische systemen

De Kraamkameronderwerpen zullen op nieuwheid en innovatiegehalte bekeken moeten worden,
dus zal een oordeel op case-by-case basis worden bepaald. Belangrijk is waar het perspectief op
een markt ligt en wie aanwijsbaar is als vragende partij (ook al ligt dat nog ver weg).
Om de bestaande marktpositie en mogelijke marktkansen in de toekomst veilig te stellen zal een
afdoend niveau van technologieontwikkelingen noodzakelijk zijn. In een hightech sector als de
ruimtevaart zou een investeringsniveau van 10 à 15% van de (te verwachten) omzet nodig zijn om
dit te waarborgen. Dat komt neer op een gezamenlijke technologie investering van 10 à 15 M€ per
jaar. Dit is terug te vinden in de voorgestelde technologie-budgetten in ESA-kader en het
bijbehorende nationale flankerende beleid. Met name in de financieel beperkte scenario’s is er
slechts de mogelijkheid dit via een beperkte gerichte inschrijving in ESA te doen.
2.5

Ontwikkeling van downstream Roadmaps

Het potentieel aan gebruiksdomeinen is haast onbegrensd: ruimtevaart vindt haar toepassingen in
alles sectoren van de samenleving en op nagenoeg alle beleidsterreinen. Een verschil met de
upstreamkant is dat dit veld van eindgebruikers nog niet duidelijk in kaart is gebracht. Verder is de
organisatiegraad matigen moet er nog een grote slag gemaakt worden voor de bewustwording bij
de eindgebruikers over de mogelijkheden van satelliettoepassingen.
Het is echter duidelijk dat juist aan de downstreamkant een grote meerwaarde – ook financiële –
te vinden is van de ruimtevaart. Voorbeelden uit bijvoorbeeld de precisie landbouw laten zien dat
de return on investment aan de downstreamkant zeer groot kan zijn. Het stimuleren van het
gebruik van ruimtevaart heeft naast een maatschappelijk dan ook een belangrijk economisch doel.
Om de upstreamkant te laten profiteren van het verdienmodel aan de downstreamkant dienen
upstream en downstream goed op elkaar aangesloten te worden. Vanaf de beschikbaarheid van
satellietdata loopt het proces naar de eindgebruiker over verschillende schakels. Naast
applicatiesontwikkelaars spelen daarbij bijvoorbeeld dienstverleners en publieke en private
gebruikersorganisaties een belangrijke rol. Het is van strategisch belang om de downstreamkant
van de ruimtevaart-waardeketen in kaart te brengen, om zo op belangrijke maatschappelijke en
commerciële gebruiksthema’s gebruikerspartijen te informeren, te organiseren en aan te sluiten.
Om dit te bereiken worden downstreamroadmaps opgezet.
_____________________________________________________________________________________________________
80

NSO advies MC 2012

Per gebruiksdomein, waarvan de thema’s aansluiten bij topsectoren en andere beleidsterreinen,
wordt in een roadmap duidelijk gemaakt welke activiteiten nodig zijn om het gebruik van
ruimtevaart te stimuleren. Een voorbeeld is het Nationale Satellietdataportaal, dat, voor
verschillende gebruiksthema’s tegelijk, de ontwikkeling en vermarkting van satelliettoepassingen
bevordert. Ook de activiteiten vanuit het Convenant Informatieketen Water en Klimaat zijn een
voorbeeld van downstream-Roadmapactiviteiten.
Het uiteindelijke doel is om de downstream Roadmaps aan te sluiten op de technologie Roadmaps
aan de upstreamkant. Zo kunnen de investeringskeuzes die aan de upstreamkant gemaakt worden
zich ook richten op de meest kansrijke gebruiksmarkten. Als de gebruiker een behoefte heeft en
betaalt voor de satellietdienst moet duidelijk worden op welke manier de ruimtevaartsector hiervan
profiteert. In de toekomst zal steeds vaker sprake zijn van commerciële activiteiten maar ook van
synergie tussen publieke en private rollen van ruimtevaartRoadmaps kunnen hier inzicht in geven.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

81

_____________________________________________________________________________________________________
82

NSO advies MC 2012

Bijlage 3 ADVIESAANVRAAG 2012 van de Stuurgroep NSO
aan het Netherlands Space Office ten behoeve van
de Nederlandse inzet bij de ESAMinistersconferentie 2012
3.1

Aanleiding en fasering in aanloop naar de komende ESA-MC van 20/21 november
2012

Net als bij de vorige ESA Ministersconferentie (MC) zal over het ruimtevaartbeleid in twee brieven
met de Tweede Kamer worden gecommuniceerd. De beleidsbrief ruimtevaart is op dinsdag 26 juni
2012910 verstuurd en bevat de doelen en uitgangspunten van het Nederlandse ruimtevaartbeleid.
De tweede brief zal in de maand oktober 2012 worden verstuurd en is bedoeld om de
voorgenomen inschrijving in de ESA programma’s ter goedkeuring aan de Tweede Kamer voor te
leggen.
Ter voorbereiding op de keuze in ESA programma’s en op nationaal flankerend beleid is een extern
beleidsonderzoek uitgezet bij Ecorys B.V. te Rotterdam, om terug te kijken op het beleid van de
laatste jaren. Wat is bereikt? Welke lessen zijn daaruit te trekken voor de toekomst? NSO wordt
verzocht de resultaten van dit onderzoek te betrekken bij het Advies.
Met deze adviesaanvraag wordt NSO gevraagd een belangrijke bijdrage te leveren aan het
beleidstraject om keuzes te onderbouwen voor financiële bijdragen aan met name de optionele
programma’s van ESA.
Het advies kan in twee etappes (voorlopig advies en definitief advies) worden opgesteld en
aangeboden. NSO wordt verzocht om nog voor de zomer van 2012 met een voorlopig advies te
komen met indicaties van de programma’s waar Nederland wel of niet voor zou moeten kiezen en
waarom. Als na de zomer (half september) de definitieve programmavoorstellen van ESA zijn
ontvangen kan een definitief advies worden uitgebracht over de programma’s waarop Nederland
zou moeten inschrijven, gezien visie, ambitie en de beschikbare financiële middelen. Mede op
grond van dit advies zullen de betrokken Ministers van EL&I en IenM en de staatssecretarissen van
OCW en IenM definitieve beleidskeuzes maken, die in oktober a.s. in de tweede ruimtevaartbrief
zullen worden voorgelegd aan de Tweede Kamer.
NSO wordt verzocht bij de opstelling van het Advies zowel SRON als het Topteam HTSM van het
begin af aan nauw bij het advies te betrekken teneinde één gezamenlijk advies op te stellen over
de inschrijving op de ESA-programma’s. Tevens wordt NSO uitgenodigd bij de opstelling van het
Advies de mening van andere bij de ruimtevaart betrokken partijen te betrekken. Dat geldt zowel
bedrijven, die opereren op de markt voor ruimtevaartproducten en –diensten, alsmede voor
kennisinstellingen.
Het is nadrukkelijk de bedoeling dat de ontwikkelde NSO-Roadmaps worden betrokken bij de
formulering van het advies.

9

TK 24446, nr. 46

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

83

3.2

Basis van deze adviesaanvraag

De beleidsbrief ruimtevaart van juni 2012 vormt het beleidskader voor deze adviesaanvraag. Hierin
zijn de volgende doelen en uitgangspunten geformuleerd:
Het ruimtevaartbeleid heeft vier doelen:
1.

Het ondersteunen van het hoogwaardige wetenschappelijke ruimteonderzoek op het gebied
van sterrenkundig en aardgericht ruimteonderzoek, en planeetonderzoek.

2.

Het bijdragen aan de ontwikkeling van een gezonde ruimtevaartsector in termen van
verkoopbare producten en diensten gerelateerd aan ruimtevaart. Hierbij zal meer ingezet
worden op producten die een ‘re-curring’ karakter (minder eenmalige systemen, meer
aandacht voor producten die verschillende toepassingen kennen) hebben en de kansen
voor technologische crossovers bieden tussen ruimtevaart en HTSM (en andere relevante
topsectoren), een en ander volgens de aanbevelingen in het ESTEC White Paper.

3.

Het inzetten van satellietdata in nieuwe toepassingen en diensten voor mens en
maatschappij. Voortbouwend op het NSO satelliet data portaal zal worden ingezet op een
toename van gebruik door overheden (operationele taken en beleid) en van (commerciële)
toepassingen van satellietgegevens, in de topsectoren Agro- en Tuinbouw,
Transport/Logistiek, Energie en Water en in luchtkwaliteit/klimaat teneinde de Nederlandse
investeringen optimaal te laten renderen.

4.

Het behouden en versterken van de ESA-vestiging te Noordwijk (ESTEC) en het verder
intensiveren van de samenwerking tussen ESTEC, de Nederlandse kennisinstellingen
(universiteiten, onderzoeksinstituten en TNO) en het bedrijfsleven door een
gestructureerde dialoog en een sterkere focus op communicatie om de waarde van ESTEC
voor Nederland beter over het voetlicht te brengen.

De in deze adviesaanvraag geschetste ontwikkelingen en de aangescherpte doelstellingen vertalen
zich naar de volgende uitgangspunten voor de adviesaanvraag aan NSO:
o

Waar mogelijk en relevant inzetten op publiek-private samenwerking ten behoeve van zowel
wetenschappelijke excellentie en economische en maatschappelijke impact;

o

Technologie ontwikkeling passend bij de Roadmap Space én HTSM breed;

o

Streven naar maximale spin-off van het wetenschappelijke en technologische onderzoek in
termen van bedrijvigheid, nieuwe of verbeterde producten en diensten, en menselijk kapitaal;

o

Bijdragen aan groei van toepassingen voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken in
de publieke sector (operationele taken en beleid), o.a. in de topsectoren met inzet van nieuwe
instrumenten als innovatiegericht inkopen en het genoemde satelliet dataportaal;

o

Optimale samenhang ESA – EU programma’s, met name GMES en Galileo maar ook kijkend
naar trends in Europa, zoals de ontwikkeling van een systeem voor het monitoren en
beschermen van ruimte-infrastructuur (Space Situational Awareness);

o

Verbinden nationaal – regionaal (Space Cluster Holland Rijnland en Geomatica Business Park)
met verankering ESTEC;

o

Verbetering zichtbaarheid en communicatie.

_____________________________________________________________________________________________________
84

NSO advies MC 2012

3.3

Wijze van prioritering

Tijdens de ESA-MC 2012 zal op basis van duidelijke keuzes/prioriteitenstelling ingeschreven
worden op de voorgestelde ESA-programma’s. Een goed onderbouwde keuze en prioriteitstelling is
meer dan ooit noodzakelijk vanwege de beperkte hoeveelheid beschikbare begrotingsmiddelen. De
vraag aan NSO (en SRON + topteam HTSM) is inzichtelijk te maken op welke programma’s
Nederland zou moeten inschrijven en waarom. Daarnaast is het ook gewenst expliciet aan te geven
voor welke programma’s Nederland niet zou moeten kiezen en waarom niet. Voorts kan er nog een
categorie programma’s zijn waarvoor Nederland zou kunnen overwegen naderhand alsnog in te
schrijven als er op termijn meer geld beschikbaar zou komen. Uiteraard bestaat ook de optie
eventuele extra budgettaire ruimte in te zetten voor extra inzet op programma’s waarvoor al is
ingeschreven.
Ervan uitgaand dat u uw advies gefaseerd uitbrengt (voorlopig advies voor de zomer en een meer
definitief advies eind september 2012) verzoek ik u in het voorlopig advies aan te geven welke
ESA-programma’s prioriteit verdienen en welke posterioriteit, rekening houdend met de in
paragraaf 2 genoemde doelen en uitgangspunten. Dit kan in het definitieve advies nader
uitgewerkt worden als de definitieve ESA-voorstellen zijn ontvangen.
Voorts is het belangrijk dat u in uw advisering ingaat op de juridische en moreel/politieke aspecten
van continuering van Nederlandse bijdragen aan ESA-programma’s ten behoeve van “Human space
flights” en lanceerdiensten. In hoeverre zou Nederland zijn bijdragen aan deze programma’s
kunnen beëindigen, of is Nederland verdragsrechtelijk gehouden zijn aandeel te blijven leveren aan
deze programma’s op grond van eerdere aangegane verplichtingen?
In het voortraject heeft NSO al veel gedaan om de sterktes van de Nederlandse ruimtevaart-sector
in kaart te brengen via het Roadmaptraject. U wordt verzocht de opbrengsten van dit traject te
betrekken bij het opstellen van uw advies
Bij de advisering is het van belang terdege aandacht te besteden aan de impact van de voorstellen
op de relatie met ESA-ESTEC. Het topteam HTSM heeft een White paper ESTEC (“Ways to
strengthen the ties between ESTEC and the Dutch knowledge infrastructure”) geschreven en daarin
aanbevelingen gedaan hoe de banden tussen ESTEC en de Nederlandse kennis-infrastructuur
kunnen worden versterkt. U wordt verzocht deze aanbevelingen mee te nemen in uw advies.
3.4

Doelen realiseren via ESA, EU of nationale programma’s

De doelen, zoals weergegeven in paragraaf 2 kunnen bereikt worden via participatie in ESAprogramma’s, via nationale programma’s of via EU-programma’s. EU-programma’s worden in
beginsel via de EU-begroting gefinancierd, soms met ESA co-financiering. Voorts kan gekozen
worden tussen investeringen in relevante ESA-programma’s en nationale programma’s. Kortom:
NSO wordt verzocht om in de advisering de vraag te betrekken via welk kanaal de beschikbare
middelen het beste aangewend kunnen worden: via ESA-programma’s, via nationale programma’s
(bijv. om aan te sluiten bij EU/ESA programma’s) of combinaties van beide.

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

85

3.5

Financiële scenario’s: subsidies / andere middelen?

De bij ruimtevaart betrokken ministeries beschikken over beperkte financiële middelen om in te
zetten voor ruimtevaartprogramma’s. Gezien recente politieke ontwikkelingen en de vereiste
besluitvorming betreffende de vaststelling van de begroting van 2013 is nu nog niet precies te
zeggen hoeveel geld beschikbaar zal zijn voor inschrijving op ESA-programma’s gedurende de
periode 2013 – 2017.
Om dit punt te ondervangen wordt u verzocht uw advies te differentiëren naar de mate waarin
extra gelden beschikbaar zullen zijn. Daarbij kunt u uw adviezen baseren op de volgende vijf
scenario’s:
1.

Er is € 40 mln. beschikbaar voor optionele programma’s gedurende de 3 jaars periode
’13-’15.

2.

Idem met € 70 mln.

3.

Idem met € 100 mln.

4.

Idem met € 130 mln.

5.

Idem met € 160 mln. (is vergelijkbaar bedrag als in 2008 is ingezet).

3.6

Gevraagd Advies

-

Welke ESA programma’s lopen door na MC 2012 en waar heeft Nederland juridische dan wel
moreel/politieke verplichtingen? Welke bedragen zijn hiermee gemoeid? Geef hierbij een
analyse van financieel en politiek risico’s mocht besloten worden deelname aan betreffende
programma toch te beëindigen.

-

Neem in de financiële scenario’s en onderbouwingen mee een inschatting van de kans op en
hoogte van mogelijke compensatie betalingen bij de afsluiting van de geo-return statistieken
eind 2014.

-

Na aftrek van lopende en komende verplichtingen, geef in orde van prioriteit aan op welke
door ESA voorgestelde programma’s Nederland zou moeten inschrijven Geef dit aan voor elk
van de 5 budgettaire scenario’s. Onderbouw de gemaakte keuzes, ook als het advies is
ergens niet aan deel te nemen.

-

Aangenomen dat het voorstel nieuwe regels stemrecht optionele programma’s wordt
aangenomen, geef in het advies aan of de minimale grens van 25% BNP gerealiseerd wordt,
wanneer dit niet het geval is onderbouw waarom het voor Nederland toch relevant is om mee
te doen en wat de mogelijke risico’s zijn van geen stemrecht hebben.

-

Welke nationale programma’s zouden moeten worden voortgezet, beëindigd of opgestart om
de gestelde doelen en prioriteiten van het Nederlandse ruimtevaartbeleid zoveel mogelijk te
bereiken?

-

Hoe kunnen we de positie van ESTEC in Nederland zoveel mogelijk borgen met de beperkte
middelen die beschikbaar zijn? Is hier bijvoorbeeld extra bilaterale inzet voor nodig?

-

Specifiek voor het wetenschappelijke deel van het ESA programma (zonder dat OCW nu al
een uitspraak kan doen of het geld er überhaupt zou zijn): wat is waardevoller voor
Nederland, een indexatie van het Science budget van 2,5% of dat geld inzetten in optionele
programma’s?

-

Wat is nodig om Nederland goed op de nieuwe markt van maatschappelijke en economische
toepassingen van ruimtevaartdata te positioneren?

_____________________________________________________________________________________________________
86

NSO advies MC 2012

Bijlage 4 Afkortingenlijst
AOCS
APP
Ariane 5-ME
ARTA
ARTES
ATM
ATV
BZ/BuZa
CaC
CERN
CNES
CTP
CXII
DS
DTTP
EC
EDRS
EGAS
EGNOS
EGSE
EL&I
ELIPS
EMBL
EMSA
EO
EOEP
ERA
MREP-2
ESA
ESA-BIC
ESA-MC
ESAC
ESF
ESO
ESRIN
ESTEC
EUCLID
EUMETSAT
Exomars
EZ
FLPP
FOC
FOM
FP/KP
Galileo
GBP
GMES
GNSS
GO-W
GRC
GSC
GSP

Attitude and Orbital Control Systems
Aerospace Propulsion Products
Ariane -5 Mid-life Evolution
Ariane-5 Research and Technology Accompaniment Programme
Advanced Research in Telecommunications Systems programme
Air Traffic Management
Automated Transfer Vehicle
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Cost at Completion
European Organization for Nuclear Research
Centre National d'Études Spatiales
Science Core Technology Programme
Cone Xpress 2
Dutch Space
Dutch Technology Transfer Programme
European Commission
European Data Relay System
European Guaranteed Access to Space
European Geostationary Navigation Overlay Service
Electrical Ground Support Equipment
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Programme For Life & Physical Sciences
European Molecular Biology Laboratory
European Maritime Safety Agency
Earth Observation
Earth Observation Envelope Programme
European Robotic Arm
Mars Robotic Exploration Programme
European Space Agency
ESA - Business Incubation Centre
ESA Ministerial Conference
European Space Astronomy Centre
European Science Foundation
European Organisation for Astronomical Research in the Southern Hemisphere
ESA Centre for Earth Observation
European Space Research and Technology Centre
M-class Missie uit Cosmic Vision programma van ESA
European Organisation for the Exploitation of Meteorological Satellites
ESA Mars Rover Programme
Ministerie van Economische Zaken
Future Launcher Preparatory Programme
Full Operational Capability (Galileo)
NWO-stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie
EU-Framework Programme/Kaderprogramma
EU Satelliet navigatie systeem
Geomatica Business Park
EU Global Monitoring for Environment and Security
Global Navigation Satellite Systems
Nationaal Programma Gebruikersondersteuning Ruimteonderzoek
Galileo Reference Centre (voorheen GPEC)
GMES Space Component programma
General Studies Programme

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

87

GSTP
GTO
H2020
HIFI
HSE
HTSM
HTSM-TKI
IAP
IASI-NG
ICR
IenM
IMAU
IOV
IPC
IRIS
ISS
ITER
IXV
Jason-CS
JAXA
JWST
KNAW
KNMI
LEAP
LRN
METOP-SG
3MI
MIRI
MKB
MREP
MTG
NASA
NCA
NELS
NEOSAT
NGL
NIVR
NLR
NOVA
NRTO
NSO
NWO
NWO-ALW
NWO-E
OCW
OHB
OLFAR
OMI
PDOK
PEP
PI
PIPP
PRIDE
PRODEX

General Support Technology Programme
Geostationary Transfer Orbit
Horizon 2020
Heterodyne Instrument for the Far-Infrared
Human Spaceflight and Exploration
High Tech Systemen en Materialen
High Tech Systemen en Materialen - Topconsortia voor Kennis en Innovatie
Integrated Applications Prgoramma
Infrared Atmospheric Sounding Interferometer - Next Generation
Interdepartementale Commissie Ruimtevaart
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Institute for Marine and Atmospheric Research Utrecht
In-Orbit Validation (Galileo)
Industrial Policy Committee
ARTES 10 programma
International Space Station
International Thermonuclear Experimental Reactor
Intermediate eXperimental Vehicle
Jason- Continuity of Service
Japan Aerospace Exploration Agency
James Webb Space Telescope
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Launcher Exploitation Accompagniment Programme
Lucht- en Ruimtevaart Nederland
Meteorological Operational satellite programme – Second Generation
Multi-viewing Multi-channel Multi-polarization Imager
Mid InfraRed Instrument
Midden en Klein Bedrijf
Mars Robotic Exploration Preparation Programme
Meteosat Third Generation
National Aeronautics and Space Administration
Nederlands Comité voor de Astronomie
New European Launcher Service
Near Earth Objects detection SATellite
Next Generation Launcher
Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
Nederlandse Onderzoekschool voor de Astronomie
Nationaal Ruimtevaart Technologie Ontwikkeling
Netherlands Space Office
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
NWO Aard- en Levenswetenschappen
NWO Exacte Wetenschappen
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Orbital- und Hydrotechnologie Bremen-System GmbH
Orbiting Low Frequency Antennas for Radio Astronomy
Ozone Monitoring Instrument
Publieke Dienstverlening op de Kaart
Prekwalificatie ESA Programma's regeling
Principal Investigator
Principal Investigator Preparatory Programme
Planetary Radio Interferometry and Doppler Experiment
PROgramme de Dévelop-pement d'EXpériences scientifiques (ESA programma)

_____________________________________________________________________________________________________
88

NSO advies MC 2012

PRS
SAFARI
SAG
SAT-AIS
Satcom
Sciamachy
Sentinel
SESAR
SpaceMatch
SpicA
SRON
SSA
SST/NEO
SWIR
TIA
TNO
TRL
TROPOMI
TRP
TUD
UAV
USOC
VAC
Vega
VenW
VERTA
VROM
VU
WUR

Public Regulated Service
SpicA FAR-infrared Instrument
Space Advisory Group
Space-based -Automatic Identification System
Satellietcommunicatie industrie
SCanning Imaging Absorption spectroMeter for Atmospheric CHartographY
Operationele GMES-missies
Single European Sky ATM Research
‘Meet & Match’ initiatief van TNO, ESA en NSO
Space Infra-Red Telescope for Cosmology and Astrophysics telescope
SRON Netherlands Institute for Space Research
Space Situational Awareness programma
Space Surveillance and Tracking/Near Earth Objects
Short-Wave InfraRed-detector (TROPOMI)
Telecom And Integrated Applications
Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek
Technology Readiness Level
TROPOspheric Monitoring Instrument
Technology Research Programme
Technische Universiteit Delft
Unmanned aerial vehicle
User Support & Operations Centre
Versatile Autonomous Vehicle
Vettore Europeo di Generazione Avanzata (ESA-Lanceerder)
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Vega Research and Technology Accompaniment Programma
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
Vrije Universiteit
Wageningen University & Research Centre

_____________________________________________________________________________________________________
NSO advies MC 2012

89