Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 268

Wijziging van de Kieswet houdende maatregelen
om het eenvoudiger te maken voor Nederlanders
in het buitenland om hun stem uit te brengen,
wijziging van de wijze van inlevering van de
kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van
kandidaatstelling en stemming, alsmede
regeling van andere onderwerpen

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 7 september 2012
1. Inleiding
Met veel belangstelling heb ik kennis genomen van de opmerkingen en
vragen die door de verschillende fracties zijn gemaakt en gesteld. Bij de
beantwoording van de vragen is zoveel mogelijk de indeling en volgorde
van het verslag aangehouden, met dien verstande dat vergelijkbare
vragen zijn samengenomen.
2. Toelichting per onderwerp
2.1. Stembureauleden
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre de regering voornemens
is om, als het gaat om de training, te differentiëren tussen voorzitters en
andere stembureauleden. De leden van de VVD-fractie kunnen zich
voorstellen dat er geen onderscheid in de training wordt gemaakt, omdat
alle leden van het stembureau in feite eenzelfde niveau moeten hebben
als het gaat om de vereiste kennis en de vaardigheden.
Vooralsnog geldt dat de door het ministerie beschikbaar gestelde
instructie geen onderscheid maakt tussen de verschillende stembureauleden. Zoals ook opgemerkt door de Nederlandse Vereniging voor
Burgerzaken zijn er gemeenten die met een roulatiesysteem werken
waarbij alle leden ook als voorzitter optreden. Andere gemeenten doen dit
niet. Met name de voorzitter van het stembureau vervult een speciale
functie. Deze is gedurende de dag verantwoordelijk voor de ordehandhaving en bij de stemopneming is hij de eerst verantwoordelijke voor het
aansturen van de stembureauleden en voor het invullen van het procesverbaal. Beide onderwerpen vergen in de training speciale aandacht en
zouden er dus toe kunnen leiden dat in de training een aparte, extra
module komt voor voorzitters. In gemeenten waar de stembureauleden
gedurende de dag rouleren en dus allen het voorzitterschap vervullen,
geldt uiteraard al dat deze leden een brede training moeten krijgen. In
gemeenten waar de rollen van de stembureauleden scherper zijn

kst-33268-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

1

gescheiden, is die noodzaak niet aanwezig. Ook voor eventuele tellers die
door de gemeente worden aangewezen, geldt dat volstaan kan worden
met een training die is gericht op het telproces. Zij hoeven geen training
te volgen waarin aandacht is voor de gang van zaken tijdens het
uitbrengen van de stemmen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of het vast inzetten van gemeenteambtenaren op bezwaren stuit en of hiermee kostenvoordelen kunnen
worden behaald in de instructie van leden van het stembureau. Ook
vragen deze leden of de inzet van gemeenteambtenaren aparte
vermelding in de wet verdient.
In veel gemeenten vervullen gemeenteambtenaren al dan niet op
vrijwillige basis de rol van stembureaulid. Kostenvoordelen kunnen
hiermee echter vermoedelijk niet of nauwelijks worden behaald. Ook
gemeenteambtenaren moeten immers een instructie volgen. Ook voor
hen geldt dat zij niet dagelijks dergelijke werkzaamheden verrichten en dat
zij dus, net als andere stembureauleden elke keer opnieuw de training
moeten volgen. In de tijd dat de ambtenaren de instructie volgen of
optreden als stembureaulid kunnen zij hun reguliere werkzaamheden niet
verrichten. Het kabinet ziet overigens geen noodzaak de inzet van
gemeenteambtenaren als stembureaulid apart in de wet te vermelden.
Ook gemeenteambtenaren zullen als stembureaulid moeten worden
benoemd en voor hun benoeming gelden geen andere criteria dan voor
stembureauleden die geen ambtenaar zijn. Bovendien is al in de Kieswet
geregeld (artikel N 5) dat gemeenteambtenaren het stembureau kunnen
bijstaan in het telproces. Daarvoor hoeven zij niet apart te worden
benoemd.
De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre volksvertegenwoordigers
en kandidaten lid kunnen zijn van het stembureau en in hoeverre dit de
kwaliteit van de verkiezingen in gevaar brengt. Zij vragen of het wenselijk
is hierover nadere bepalingen op te nemen.
Het benoemen van stembureauleden is de verantwoordelijkheid van het
college van burgemeester en wethouders. In de Kieswet is geregeld dat
stembureauleden geen uiting mogen geven aan hun politieke gezindheid.
Het uitsluiten van personen van het lidmaatschap van een stembureau
uitsluitend omdat zij politiek actief zijn, acht het kabinet niet wenselijk. Wel
deelt het kabinet de mening van de Kiesraad1 dat het wenselijk is
terughoudend te zijn bij het benoemen van kandidaten, omdat deze een
direct belang hebben bij de uitkomst van de verkiezingen. Het gaat daarbij
dan niet zozeer om de vaardigheid van het stembureaulid om zijn
individuele belang te kunnen scheiden van het publieke belang dat hij
dient als stembureaulid, maar vooral ook om de beeldvorming bij de
kiezers. De kiezer kan immers de indruk krijgen dat het betreffende
stembureaulid/kandidaat niet «neutraal» is. Ditzelfde kan echter evenzeer
gelden voor andere politiek actieve stembureauleden.
De leden van de PVV-fractie vragen op welke wijze gemeenten invulling
moeten geven aan de gestelde eis in artikel E 4, tweede lid, onder c, ten
aanzien van stembureauleden die in de afgelopen vijf jaar niet veroordeeld mogen zijn voor overtredingen en misdrijven genoemd in hoofdstuk
Z van de Kieswet. Zij vragen hoe gemeenten worden ondersteund in de
controle van stembureauleden, nu gemeenten geen toegang hebben tot
strafregisters.

1

www.kiesraad.nl/faq/worden-er-eisengesteld-aan-leden-van-stembureaus.

In de versie van het wetsvoorstel dat in consultatie is gegeven, was de eis
opgenomen dat stembureauleden die zijn veroordeeld wegens overtredingen en misdrijven, genoemd in hoofdstuk Z van de Kieswet niet als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

2

stembureaulid kunnen worden benoemd. Deze bepaling is echter na
advies van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) geschrapt,
omdat het een te zware belasting zou zijn voor gemeenten om dit te
controleren nu gemeenten geen toegang hebben tot strafregisters en het
moeten overleggen van een verklaring omtrent het gedrag een te grote
administratieve belasting zou zijn voor de stembureauleden. In het nu
voorgestelde artikel E 4, tweede lid, onder c, is slechts opgenomen dat
stembureauleden die bij de vorige verkiezingen hebben gehandeld in
strijd met het bij of krachtens de Kieswet bepaalde niet opnieuw benoemd
kunnen worden. Het kabinet meent dat gemeenten dit kunnen controleren
door gebruik maken van eigen observatie, van klachten van kiezers en
bijvoorbeeld uit zaken die blijken uit het proces-verbaal van het
stembureau. In deze bepaling is namelijk geen sprake van een veroordeling; het volstaat dat de gemeente heeft geconstateerd dat iemand heeft
gehandeld in strijd met de wet- en regelgeving.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom ervoor is gekozen alleen het
volgen van de training verplicht te stellen en geen toets af te nemen. Zij
vragen hoe de regering de wens van gemeenten beoordeelt om een eigen
selectiebeleid ten aanzien van stembureauleden te kunnen voeren. Ook
vragen zij welke zaken eventueel nog bij algemene maatregel van bestuur
geregeld zouden moeten worden.
Het kabinet meent dat het niet opportuun is op het niveau van de Kieswet
te regelen dat stembureauleden ook (met goed gevolg) een toets moeten
afleggen. Op dit moment experimenteren enkele gemeenten al met een
toets. Het kabinet volgt die experimenten met belangstelling. Bij
algemene maatregel van bestuur zou geregeld kunnen worden welke
onderwerpen in de training moeten worden behandeld, of er aparte
trainingen moeten zijn voor reguliere stembureauleden, (potentiële)
voorzitters, en tellers en de frequentie van de training. Mocht in een later
stadium toch een landelijke toets wenselijk worden geacht, kan deze
alsnog in een algemene maatregel van bestuur worden geregeld. Dat
geldt dan ook voor eventuele consequenties indien men een dergelijke
toets niet met goed gevolg aflegt. Bij nota van wijziging heeft het kabinet
de grondslag hiervoor verduidelijkt in artikel E 4 van de Kieswet.
Ook vragen de leden van de CDA-fractie wanneer de verschillen in
optreden van stembureauleden, zoals de OVSE geconstateerd heeft, te
groot zijn volgens de regering.
In de Kieswet is voor veel handelingen precies voorgeschreven hoe deze
uitgevoerd dienen te worden. Stembureauleden hebben dus slechts zeer
beperkte mogelijkheden hieraan een eigen invulling te geven. Zodra men
afwijkt van de wettelijk voorgeschreven regels, is sprake van verschillen
die groot zijn en dus voorkomen moeten worden.
De leden van de SGP-fractie vragen wat voor soort training op dit moment
gebruikelijk is. Zij wijzen er op dat het belangrijk ervoor te waken dat de
voorwaarden zo zwaar worden dat er een gebrek aan vrijwilligers zou
kunnen ontstaan en vragen hoe dit kan worden voorkomen.
De digitale training die is ontwikkeld door het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties is tot 12 september 2012 te raadplegen op
www.verkiezingen2012.nl/toolkit. De meeste gemeenten adviseren hun
stembureauleden deze digitale training te volgen, naast het volgen van
een voorlichtingsbijeenkomst waarin deels naar deze training wordt
verwezen en deels een aantal gemeentespecifieke onderwerpen aan de
orde kunnen komen en men bijvoorbeeld oefent met het invullen van het
proces-verbaal. Veel gemeenten stellen het bijwonen van een dergelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

3

voorlichtingsbijeenkomst al verplicht en geven soms ook een vergoeding
voor het volgen ervan. Het kabinet acht het volgen van een training
voorafgaand aan de verkiezing noodzakelijk. Bij het organiseren van de
training moet er rekening mee worden gehouden dat ook vrijwilligers als
stembureaulid fungeren bijvoorbeeld door de tijdstippen waarop de
trainingen worden aan te passen. Het is belangrijk dat vrijwilligers een
bijdrage kunnen blijven leveren en stembureaulid kunnen zijn.
2.2. Ter inzage legging processen-verbaal stembureaus en vernietiging
stukken
De leden van de PVV-fractie vragen hoe grote gemeenten geacht worden
een groot aantal processen-verbaal binnen een korte tijd op hun website
te publiceren. Zij vragen of is onderzocht in hoeverre dat technisch
haalbaar is.
De Kiesraad en de VNG hebben in hun adviezen gewezen op uitvoeringstechnische problemen als de processen-verbaal van alle stembureaus in
korte tijd op internet moeten worden gepubliceerd. De Kiesraad adviseert
daarbij de processen-verbaal openbaar te maken via ter inzage legging
omdat dit de gebruikelijke methode van openbaarmaking is in de Kieswet.
Deze adviezen zijn overgenomen in het wetsvoorstel dat bij de Tweede
Kamer is ingediend (Kamerstukken II 2011/12, nr. 33 268, nr. 3, blz. 22). De
processen-verbaal van de stembureaus worden derhalve ter inzage
gelegd en niet op internet gepubliceerd. Ten overvloede wordt opgemerkt
dat de processen-verbaal van de hoofdstembureaus en de centrale
stembureaus wel op internet worden gepubliceerd.
2.3. Nationale waarnemers
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties ook waarnemers aanwijst als het gaat om
gemeenteraads- en provinciale statenverkiezingen. Zij vragen of er dan
een rol is weggelegd voor de colleges van burgemeester en wethouders
en gedeputeerde staten. Verder vragen zij wie bepaalt waar de
waarnemers worden ingezet en waarom er in het voorgestelde artikel J 39
een «kan»-bepaling wordt gebruikt. Ook vragen zij of de waarnemers per
verkiezing worden aangewezen of voor een langere periode en hoe
voorkomen wordt dat waarnemers vanuit bepaalde partijbelangen naar
het verkiezingsproces kijken en hoe wordt bevorderd dat er sprake is van
neutraliteit.
Volgens het voorgestelde artikel J 39 is het inderdaad zo dat bij gemeenteraadsverkiezingen en provinciale statenverkiezingen de nationale
waarnemers door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties – vanuit zijn verantwoordelijkheid voor de Kieswet en het democratisch proces – worden aangewezen. Er is hier geen rol voor de colleges
van burgemeester en wethouders en gedeputeerde staten. De
waarnemers bepalen zelf, binnen de grenzen van de wet, waar zij
waarnemen. Indien zij zich melden bij een gemeente of provincie met het
verzoek om te kunnen waarnemen, kunnen zij uiteraard worden doorverwezen naar het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
om aangewezen te worden. In het voorgestelde artikel is een «kan»bepaling gebruikt, zodat de minister niet verplicht is om bij elke verkiezing
nationale waarnemers aan te wijzen. Bij het waarnemen van verkiezingen
is een belangrijke rol weggelegd voor het maatschappelijk middenveld.
Nationale waarnemers zullen veelal gelieerd zijn aan maatschappelijke
organisaties. In hoeverre de minister waarnemers aanwijst is afhankelijk
van de behoefte van maatschappelijke organisaties om een rol te
vervullen bij het waarnemen van verkiezingen en van burgers om als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

4

waarnemer aangewezen te worden. De waarnemers zullen per verkiezing
worden aangewezen. Het is niet noodzakelijk dat waarnemers neutraal
zijn. De waarnemers hebben immers alleen de bevoegdheid om waar te
nemen en over hun waarnemingen te rapporteren.
2.4. Eisen aan programmatuur voor het berekenen van de uitslag van de
verkiezingen
De leden van de SP-fractie vragen waarom er niet voor is gekozen om alle
eisen aan de programmatuur onder de Kieswet te brengen, dan wel op te
nemen in het Kiesbesluit.
Er is voor gekozen om de belangrijkste eis over de programmatuur,
namelijk de openbaarheid, in de wet zelf te regelen. Op deze wijze is de
transparantie wettelijk gewaarborgd. De overige eisen zullen een meer
technisch karakter hebben. Door deze eisen in het Kiesbesluit op te nemen
kunnen ze beter actueel worden gehouden indien ze vanwege het
voortschrijden van de technologie moeten worden gewijzigd.
2.5. Uitbrengen volmachtstem
De leden van de VVD-fractie vragen wat het verschil is tussen in net buiten
het stemlokaal en in het stemlokaal geven van een volmacht. In beide
situaties is de kiezer in staat om zelf zijn stem uit te brengen. Ook de leden
van de SP-fractie vragen of is toegestaan dat de kiezer naar buiten loopt
en vervolgens daar een volmacht verstrekt aan een derde en dat een
kiezer een volmacht verleent en de gemachtigde derde vervolgens naar
een ander stembureau gaat. Zij vragen hoe dit kan worden gecontroleerd.
Het kabinet meent dat de voorgestelde bepaling duidelijkheid schept voor
de stembureauleden op dit punt. Dit laat inderdaad onverlet dat een kiezer
altijd de mogelijkheid houdt om de volmacht alsnog buiten het stemlokaal
te verstrekken zodat deze volmacht bijvoorbeeld in een ander stemlokaal
kan worden uitgebracht. Dit is nu eenmaal onlosmakelijk verbonden met
het stemmen in een willekeurig stemlokaal en controle daarop is
onmogelijk. Desondanks meent het kabinet dat het wenselijk is duidelijk te
maken dat het stemmen bij volmacht enkel en alleen bedoeld is voor
kiezers die niet zelf, in persoon, aan de stemming kunnen deelnemen.
Alleen daarom al meent het kabinet dat deze bepaling een meer dan
symbolische werking zal hebben: ook andere kiezers zullen immers ervan
getuige zijn dat het niet is toegestaan op deze wijze een volmacht te
verlenen, terwijl het voor het stembureau de mogelijkheid biedt de
betrokken kiezer desgewenst nadere uitleg te geven over het stemproces
zodat deze toch zelfstandig de stem kan uitbrengen.
De leden van de PVV-fractie hebben met onvrede kennis genomen van het
voornemen onderzoek te doen naar de mogelijkheid om het stembiljet
zodanig aan te passen dat ook kiezers die de Nederlandse taal onvoldoende machtig zijn, zelfstandig hun stem kunnen uitbrengen. Zij vragen
zich af of deze kiezers wel weten op wie zij stemmen en waarom.
Het kabinet is van mening dat alle kiesgerechtigden zoveel mogelijk
zelfstandig hun stem moeten kunnen uitbrengen. Dat geldt voor blinden,
slechtzienden, laaggeletterden en ook voor kiezers die om welke reden
dan ook de Nederlandse taal niet goed machtig zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

5

2.6. Kiezers buiten Nederland
De leden van de PVV-fractie vragen welke geldigheidscriteria worden
gehanteerd voor stemmen van kiezers in het buitenland, anders dan de in
Nederland geldende criteria. De leden van de SP-fractie vragen waarom
een uitzondering wordt gemaakt op de hoofdregel dat met rode potloden
wordt gestemd. De leden van de SGP-fractie vragen of het niet
verwarrend is als over de kleur van het schrijfmateriaal twee verschillende
bepalingen in de Kieswet komen te staan en of herkenbaarheid van de
stem niet voldoende is voor de telling van de stemmen.
De reden om in de Kieswet vast te leggen met welke kleur de stem wordt
uitgebracht hangt samen met het feit dat het herkennen van een met een
signaalkleur (zoals rood) uitgebrachte stem bij het tellen van de stemmen
makkelijker is dan een met een andere kleur uitgebrachte stem. Aangezien
in het stemhokje van overheidswege rood schrijfmateriaal ter beschikking
wordt gesteld, is het voor kiezers die hun stem in een stemhokje
uitbrengen geen enkele belasting deze stem op die wijze uit te brengen.
Dit geldt overigens ook voor de kiezers in Caribisch Nederland (Bonaire,
Sint Eustatius en Saba), aangezien ook zij stemmen in een stemlokaal
waarin een rood potlood ter beschikking is gesteld. Voor kiezers buiten
Nederland geldt, zoals in de memorie van toelichting aangegeven, dat zij
niet altijd rood schrijfmateriaal tot hun beschikking hebben danwel zich
niet realiseren dat het gebruiken van een andere kleur tot een ongeldige
stem leidt. Dit leidt er toe dat deze kiezers vaker dan de kiezers in
Nederland ongeldig stemmen. Dit acht het kabinet onwenselijk.
Voor verwarring hoeft niet te worden gevreesd. Stembureauleden die de
stemmen voor kiezers buiten Nederland tellen zijn vrijwel altijd andere
dan degenen die in de Nederlandse stemlokalen tellen. Kiezers die
eventueel een aantal keren in het buitenland hun stem hebben uitgebracht
en daarna in Nederland in een stemhokje stemmen, zullen aldaar het
juiste schrijfmateriaal aantreffen zodat de kans zeer gering is dat zij hun
stem met een andere kleur uitbrengen.
De leden van de VVD-fractie verzoeken de regering er alles aan te doen
om de verdere vereenvoudigingen voor kiezers buiten Nederland zo
spoedig als mogelijk is te regelen en een wetsvoorstel ter zake in te
dienen. De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan schetsen
welke maatregelen zij op het oog heeft om het stemmen voor kiezer
buiten Nederland te vergemakkelijken en waarom de benodigde wijziging
van de Kieswet niet tegelijk met het wetsvoorstel basisregistratie
personen (33 219) is ingediend. Deze leden geven in overweging de
betreffende maatregelen alsnog bij nota van wijziging aan het
wetsvoorstel toe te voegen, zodat geen tijd verloren gaat.
De maatregelen die het kabinet op het oog heeft om het stemmen voor
kiezers buiten Nederland te vergemakkelijken zijn beschreven in de brief
van 29 mei 2011 (Kamerstukken II 2010/11, 31 142, nr. 30). Op het moment
van het voorbereiden van dit wetsvoorstel was nog onvoldoende bekend
hoe in de regelgeving rondom het wetsvoorstel basisregistratie personen
de bepalingen met betrekking tot het register niet ingezeten zouden
luiden. Het gebruik van de gegevens in het register niet ingezetenen leidt
tot een aantal keuzes die gemaakt moeten worden voor de inrichting van
het proces voor de kiezers die vanuit het buitenland mogen stemmen
(voor de verkiezingen van de leden van de Tweede Kamer en de leden van
het Europees Parlement). Dit punt is aan de orde geweest in het
Algemeen Overleg over verkiezingen op 1 februari 2012. In dat Algemeen
Overleg is afgesproken dat nadat het wetsvoorstel Basisregistratie
Personen in de Tweede Kamer is behandeld en de registratie niet
ingezetenen «in de steigers staat», de Kamer een notitie zal krijgen waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

6

is uitgewerkt hoe van de registratie concreet gebruik gemaakt gaat
worden voor de kiezers die vanuit het buitenland mogen stemmen
(Kamerstukken II 2011/12, 31 142, nr. 33). Pas na de behandeling van het
wetsvoorstel Basisregistratie Personen kan worden bepaald wat er
concreet in de Kieswet gewijzigd moet worden en kan de hiervoor
benodigde wijziging van de Kieswet in procedure worden gebracht.
2.7. Centrale inlevering van kandidatenlijsten
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering nader kan ingaan op de
argumenten van de Kiesraad, dat het niet langer benutten van de
kieskringen bij de kandidaatstellingsprocedure de transparantie van het
verkiezingsproces ten goede komt en dat er in de praktijk geen reële
behoefte meer aan kieskringen bij de kandidaatstellingsprocedure bestaat.
Het argument van de Kiesraad dat het verkiezingsproces transparanter
wordt, neemt niet weg dat ook het huidige kiesstelsel met kieskringen
transparant is geregeld. Zo worden alle kandidatenlijsten gepubliceerd
waarbij ze zijn gerangschikt per kieskring. Verder wordt elke kiezer tijdig
de kandidatenlijsten bezorgd die in zijn kieskring gelden. Tot slot is ook op
het stembiljet vermeld voor welke kieskring de kiezer stemt.
Het is overigens de vraag of in de praktijk geen reële behoefte meer
bestaat aan kieskringen. In elk geval bij de afgelopen zeven Tweede
Kamerverkiezingen hebben relatief kleine politieke groeperingen telkens
de mogelijkheid benut om in slechts één of enkele kieskringen aan de
verkiezing deel te nemen, hoewel zij overigens geen zetel behaalden.
Daarnaast hebben politieke groeperingen ook gebruik gemaakt van de
mogelijkheid om regionaal gedifferentieerde kandidatenlijsten in te
leveren, met uitzondering van de Tweede Kamerverkiezing van 2010. Ook
bij de Tweede Kamerverkiezing van 2012 hebben politieke partijen
regionaal gedifferentieerde lijsten ingediend, dan wel lijsten voor enkele
kieskringen.
De Kieswet zou inderdaad eenvoudiger worden als de mogelijkheid om in
de verschillende kieskringen verschillende kandidatenlijsten in te leveren,
zou vervallen en de lijsten bij Tweede Kamerverkiezingen in het hele land
identiek zijn. De kiezer die met een kiezerspas in een andere kieskring
stemt, hoeft er dan geen rekening mee te houden dat de lijsten per
kieskring kunnen verschillen en ook de toewijzing van zetels aan de
kandidaten binnen de lijst wordt meer inzichtelijk. De keerzijde is echter
dat het dan niet meer mogelijk is kandidatenlijsten voor één of slechts
enkele kieskringen in te leveren, of kandidatenlijsten per kieskring te
differentiëren. Alles afwegend acht het kabinet het voldoende om op dit
moment te volstaan met een regeling die de procedure van centrale
inlevering van kandidatenlijsten vereenvoudigt.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering het onnodig
en onwenselijk vindt dat ook voor een nieuwe lijst die is ontstaan door
een lijstineenschuiving waarbij ten minste één partij is betrokken die bij
de vorige verkiezing een zetel heeft behaald, ondersteuningsverklaringen
moeten worden ingeleverd, een waarborgsom moet worden betaald en
een lijstnummer door loting krijgt toegewezen. Dit vragen deze leden ook
voor de gevallen dat partijen fuseren of een nieuwe naam krijgen en de
partij onder de oude naam/namen niet meer meedoet aan de verkiezingen.
In de Kieswet wordt al in belangrijke mate rekening gehouden met deze
overwegingen, mits ten minste één van de politieke groeperingen
minimaal één zetel heeft behaald bij de vorige verkiezingen. Voor het
overleggen van ondersteuningsverklaringen bestaat namelijk, op grond
van artikel H 4, achtste lid, van de Kieswet, een uitzondering voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

7

politieke groepering die onder een nieuwe aanduiding meedoet aan de
verkiezing, en voor politieke groeperingen die hun aanduidingen
samenvoegen of gezamenlijk onder een nieuwe naam aan de verkiezing
deelnemen. Krachtens de artikelen H 12, H 13, H 14 en I 14 van de Kieswet
geldt voor het betalen van een waarborgsom en bij de nummering van
kandidatenlijsten eenzelfde regeling, met uitzondering van de situatie dat
twee of meer groeperingen samen onder een nieuwe aanduiding
deelnemen aan de verkiezing. In dat laatste geval kunnen politieke
groeperingen overigens nog steeds als uitzondering worden aangemerkt,
namelijk als één van de politieke groeperingen zich opheft en aansluit bij
de andere groepering, terwijl die andere groepering zijn statuten aanpast
en zijn geregistreerde aanduiding wijzigt, conform de artikelen G 1, G 2 en
G 3 van de Kieswet.
Deze laatste methode kan in de praktijk als omslachtig worden ervaren.
Bovendien kan dan bij het toekennen van de lijstnummers geen gebruik
worden gemaakt van de mogelijkheid om de, bij de vorige verkiezing
behaalde, zetels bij elkaar op te tellen. Voor deze tegenstrijdigheden
bestaat geen goede reden. In de nota van wijziging die tegelijk met deze
nota wordt aangeboden is deze tegenstrijdigheid opgeheven.
2.8. Verschuiving dag van de kandidaatstelling
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de flexibilisering van de periode
tussen de dag van de kandidaatstelling en de dag van de stemming in de
praktijk zal gaan. Zij vragen of dit per verkiezing kan verschillen en hoe
lang van te voren het aantal dagen dat tussen de dag van de kandidaatstelling en de dag van de stemming ligt wordt bepaald.
De voorgestelde flexibilisering is alleen aan de orde bij reguliere
verkiezingen en niet bij tussentijdse verkiezingen. De kandidaatstelling kan
bij koninklijk besluit worden vervroegd. Dat besluit moet dan op grond
van artikel F 1, derde lid, van de Kieswet wel uiterlijk zes maanden voor de
oorspronkelijke dag van kandidaatstelling worden bekendgemaakt. Het
ligt in de rede dat een eventuele aanpassing van de dag van stemming op
grond van het voorgestelde artikel J 1, eerste lid, van de Kieswet in
hetzelfde koninklijk besluit wordt geregeld. In de nota van wijziging die
tegelijk met deze nota wordt aangeboden is dit verduidelijkt.
De leden van de SGP-fractie vragen of het uitgangspunt steeds een
periode blijft die vergelijkbaar is met de wettelijke termijnen.
Deze vraag kan bevestigend worden beantwoord. De dag van de
stemming kan op grond van het voorgestelde artikel J 1, eerste lid, met
niet meer dagen worden verplaatst dan het aantal dagen waarmee de dag
van kandidaatstelling is vervroegd. De kandidaatstelling kan op grond van
het voorgestelde artikel F 1, derde lid, met ten hoogste een week worden
vervroegd. Verder geldt als voorwaarde dat er minstens 44 dagen tussen
dag van kandidaatstelling en dag van stemming zijn en dat de dag van
stemming nooit later kan zijn dan de oorspronkelijke dag van stemming.
2.9. Aanpassing verkiezingsdata
De leden van de VVD-fractie vragen of het verplaatsen van de dag van
stemming in maart met twee weken, betekent dat de zittingstermijn van
de huidige gemeenteraadsleden wordt verlengd. Zij vragen zich af hoe dat
is geregeld.
Het verplaatsen van de dag van stemming betekent inderdaad dat de
zittingstermijn van deze gemeenteraadsleden met twee weken wordt
verlengd. Dat is geregeld door het moment waarom de gemeenteraadsleden aftreden met eenzelfde periode te verplaatsen, dus van de
donderdag in de periode van 10 tot en met 16 maart naar de donderdag in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

8

de periode van 23 tot en met 29 maart. Verwezen wordt naar de
toelichting bij artikel I, onderdelen D en E, van het wetsvoorstel (Kamerstukken II 2011/12, 33 268, nr. 3, blz. 28).
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de huidige bepaling over
verplaatsing van de verkiezingsdatum ontoereikend is. Verder vragen zij of
de regering, gelet op het advies van de Kiesraad, overweegt de
bepalingen over verkiezingsdata meer leesbaar te maken. Tot slot vragen
zij of de wijziging van de verkiezingsdatum in maart ook doorwerkt naar
de reguliere verkiezingsdatum voor de Tweede Kamer, voor zover deze
datum in maart valt.
De huidige regeling is voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2014
ontoereikend, omdat de stemmingsdag namelijk zal vallen op
Aswoensdag: de dag die het begin van de vastentijd inluidt en direct na
de carnavalsperiode valt. Hoewel de Kieswet de mogelijkheid biedt de
verkiezingen met maximaal één week te vervroegen, biedt dat voor de
gemeenteraadsverkiezingen van 2014 geen oplossing, omdat dan de
verkiezingen in Noord-Nederland midden in de voorjaarsvakantie zouden
vallen. Om die reden is een wetswijziging noodzakelijk. Nu bij de huidige
stemmingsdag in maart is gebleken dat deze bij gemiddeld één op de drie
verkiezingen zal samenvallen met Aswoensdag of de Biddag voor gewas
en arbeid, acht het kabinet het wenselijk de stemmingsdag structureel
twee weken later vast te stellen, zodat deze samenloop niet meer kan
voorkomen. De voorgestelde mogelijkheid om bij koninklijk besluit, in
geval van zwaarwichtige redenen, niet alleen de dag van stemming maar
ook de dag van kandidaatstelling te kunnen aanpassen, is noodzakelijk
omdat er bij verkiezingen in mei problemen kunnen optreden bij
samenloop met de dag van kandidaatstelling en Pasen. De dag van
kandidaatstelling zal namelijk door dit wetsvoorstel op een maandag in
plaats van een dinsdag vallen. Daarbij levert een vaste periode tussen de
dag van stemming en de dag van kandidaatstelling weinig flexibiliteit op
om – bij onwenselijke samenloop met feest- en gedenkdagen – zowel een
gunstige dag van kandidaatstelling, als een gunstige dag van stemming te
kunnen vaststellen.
Het advies van de Kiesraad om de bepalingen over verkiezingsdata meer
leesbaar te maken is overgenomen. Artikel J 1 van de Kieswet is naar
aanleiding van het advies van de Kiesraad vereenvoudigd.
De vraag of de wijziging van de verkiezingsdatum doorwerkt naar de
reguliere verkiezingsdatum voor de Tweede Kamer kan bevestigend
worden beantwoord. Dit is geregeld in de onderdelen D en M van het
wetsvoorstel.
2.10. Eilandsraadverkiezingen
De leden van de VVD-fractie, de leden van de SP-fractie, de leden van de
ChristenUnie-fractie en de leden van de SGP-fractie hebben vragen over
het voornemen van de regering om bij de eilandsraadsverkiezingen op
Bonaire, Sint Eustatius en Saba de kiesdrempel om in aanmerking te
komen voor een restzetel te verhogen van 75 % naar 100 % van de
kiesdeler. De leden van de VVD-fractie vragen of de regering heeft
overwogen om ook voor Nederlandse gemeenten te bepalen dat een
partij minimaal voldoende stemmen moet halen om zelfstandig één zetel
te halen om in de raad vertegenwoordigd te zijn. De leden van de
SP-fractie zouden graag de drempel van 75 % handhaven tot de reactie
van de eilandsraden is ontvangen. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen op welke wijze de bestuurbaarheid van de openbare lichamen ten
nadele is beïnvloed door de regels over restzetelverdeling voor kleine
raden. Ook vragen deze leden hoe het voornemen om deze regels te
wijzigen zich verhoudt tot de toezegging dat legislatieve terughou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

9

dendheid wordt betracht. De leden vragen of de bestuurbaarheid van de
openbare lichamen dermate is aangetast door de genoemde restzetelverdeling dat een uitzondering op deze toezegging is gerechtvaardigd.
Bovendien vragen de leden op basis van welke criteria de regering besluit
af te zien van bovengenoemde toezegging. Tot slot vragen de leden van
de ChristenUnie-fractie hoe deze voorgenomen wijziging zich verhoudt tot
de evaluatie van wetgeving die voor 2015 staat gepland. De leden van de
SGP-fractie vragen of wijziging van de regels over de restzetelverdeling
noodzakelijk is met het oog op de bestuurbaarheid.
Zoals toegezegd in het nader rapport is de voorgenomen wijziging van de
regels over de restzetelverdeling bij de eilandsraadsverkiezingen
voorgelegd aan de eilandsraden van Bonaire, Sint Eustatius en Saba. De
schriftelijke reacties die hierop zijn gekomen zijn als bijlagen *) bij deze
nota naar aanleiding van het verslag gevoegd. De eilandsraad van Bonaire
heeft zich uitgesproken vóór het wijzigingsvoorstel. Twee niet in de
eilandsraad vertegenwoordigde partijen te weten de Partido pro Hustisia
& Union en Awor t’e Ora hebben mij geïnformeerd dat zij tegen het
wijzigingsvoorstel zijn. De eilandsraad van Saba heeft schriftelijk laten
weten dat zij tegen het wijzigingsvoorstel is. Vanuit Sint Eustatius is geen
schriftelijke reactie ontvangen. Aangezien de reacties niet eenduidig zijn,
acht het kabinet het vooralsnog niet wenselijk de regels over de restzetelverdeling bij de eilandsraadsverkiezingen te wijzigen. In de nota van
wijziging die tegelijk met deze nota wordt aangeboden, wordt het
betreffende onderdeel dan ook uit het wetsvoorstel gehaald. Dit betekent
dat voor de eilandsraadsverkiezingen dezelfde regels blijven gelden als
voor de gemeenteraadsverkiezingen in kleine Nederlandse gemeenten.
Indien uit de evaluatie van de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint
Eustatius en Saba blijkt dat er maatregelen nodig zijn om de bestuurbaarheid van de openbare lichamen te verbeteren, kan een wijziging van
de regels over de restzetelverdeling opnieuw worden overwogen.
De leden van de PvdA-fractie vragen hoeveel invloed de leden van de
eilandraden hebben op de zetelverdeling in de Eerste Kamer.
Op dit moment hebben de leden van de eilandsraden geen invloed op de
zetelverdeling in de Eerste Kamer. De bepalingen die in de wet van 17 mei
2010 tot wijziging van de Kieswet in verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba als openbaar lichaam
binnen Nederland (Stb. 2010, 347) zijn opgenomen met betrekking tot de
toekenning van kiesrecht aan de leden van de eilandsraden van Bonaire,
Sint Eustatius en Saba voor de verkiezing van de leden van de Eerste
Kamer kunnen pas in werking treden als de Grondwet voorziet in dit
kiesrecht. Het hiertoe strekkende grondwetsvoorstel is in eerste lezing bij
de Tweede Kamer aanhangig (Kamerstukken II 2011/12, 33 131).
In het (nog niet in werking getreden) artikel Ya 29 van de Kieswet wordt
voor wat betreft het bepalen van de stemwaarde van de openbare
lichamen aangesloten bij de regeling die geldt voor de provincies. Een
stem uitgebracht in een openbaar lichaam geldt voor een aantal stemmen
gelijk aan het getal dat wordt verkregen door het inwonertal van dat
openbaar lichaam te delen door het honderdvoud van het aantal leden
waaruit de eilandsraad van dat openbaar lichaam bestaat. Blijkens recente
cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bestaat de bevolking van
Bonaire uit 15 700 personen, die van Sint Eustatius uit 3 600 personen en
die van Saba uit 1 800 personen. De eilandsraad van Bonaire bestaat uit 9
leden, de eilandsraden van Sint Eustatius en Saba beide uit 5 leden. De
stemwaarde zou op dit moment voor Bonaire dus (afgerond) 17 zijn, voor
Sint Eustatius 7 en voor Saba 4. Gezamenlijk zouden de stemmen van de
leden van de drie eilandsraden gelden voor 208 stemmen. Ter vergelijking: bij de verkiezing van de Eerste Kamer in 2011 golden de stemmen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

10

van de statenleden in totaal voor 166 561 stemmen. De Kiesraad heeft in
2011 vastgesteld voor hoeveel zetels van de Eerste Kamer de statenleden
van elke provincie hun stem uitbrengen. Omgerekend zouden de
openbare lichamen destijds gezamenlijk voor 0,09 zetels invloed hebben
op de uitslag.
De leden van de PvdA-fractie vragen of het kabinet het wenselijk acht alle
inwoners van de BES-eilanden die er langer dan vijf jaar verblijven
stemrecht te verlenen.
Volgens de in het wetsvoorstel voorgestelde regeling zullen alle inwoners
van de BES-eilanden die er langer dan vijf jaar legaal verblijven stemrecht
krijgen voor de eilandsraadverkiezingen. Deze regeling is conform de
uitspraak van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van Aruba,
Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint Eustatius en Saba van
10 januari 20111 Zoals in de memorie van toelichting is aangegeven zal de
wenselijkheid van deze regeling opnieuw worden bezien als de eilandsraadsleden kiesrecht krijgen voor de verkiezing van de leden van de Eerste
Kamer.
De leden van de SGP-fractie vragen of de wet niet te onduidelijk wordt
met betrekking tot de toekenning van het kiesrecht ten aanzien van
vreemdelingen. Zij vragen waarom met het oog op de beoogde wijziging
van de Grondwet niet meteen een definitieve regeling wordt getroffen,
zodat het aantal personen voor wie het kiesrecht geldt niet steeds wisselt.
Indien vreemdelingen in het Europese deel van Nederland onder bepaalde
voorwaarden actief kiesrecht hebben voor de gemeenteraadsverkiezingen
en vreemdelingen in Caribisch Nederland geen actief kiesrecht hebben
voor de eilandsraadsverkiezingen is er sprake van ongelijke behandeling.
Volgens de eerder aangehaalde uitspraak van het Gemeenschappelijk Hof
is er geen rechtvaardiging gegeven voor deze ongelijke behandeling.
Hiermee is de ongelijke behandeling in strijd met het gelijkheidsbeginsel.
Op grond van deze rechterlijke uitspraak hebben vreemdelingen in
Caribisch Nederland na vijf jaar legaal verblijf actief kiesrecht voor de
eilandsraadsverkiezingen. Het in overeenstemming brengen van de
Kieswet met deze rechterlijke uitspraak is juist een verduidelijking. Over
het passief kiesrecht van vreemdelingen in Caribisch Nederland is tot op
heden nog geen rechterlijke uitspraak geweest, maar hier geldt hetzelfde
juridische kader inzake het gelijkheidsbeginsel als voor het actief
kiesrecht. Om deze reden wordt in het wetsvoorstel ook het passief
kiesrecht gegeven aan vreemdelingen die vijf jaar legaal in Caribisch
Nederland verblijven. Hiermee wordt onduidelijkheid over het passief
kiesrecht voorkomen.
Bij de Tweede Kamer is inmiddels een wijziging van de Grondwet in
eerste lezing aanhangig die beoogt om eilandsraadsleden kiesrecht te
geven voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer. Indien de
eilandsraadsleden kiesrecht krijgen voor de verkiezing van de leden van
de Eerste Kamer is dit een mogelijke rechtvaardiging voor de bovengenoemde ongelijke behandeling. Zolang deze mogelijke rechtvaardiging er
niet is, is het nodig de Kieswet in overeenstemming te brengen met
bovengenoemde rechterlijke uitspraak over het gelijkheidsbeginsel.
2.11. De Kiesraad als ZBO

1
Zie paragraaf 2.10 van de Memorie van
Toelichting.

De leden van de PvdA-fractie vragen welke grenzen er zijn aan de
onafhankelijkheid van de Kiesraad en welke verantwoordelijkheid de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft, waar hij op
aangesproken kan worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

11

De minister ziet toe op het (financiële) beheer bij de Kiesraad en op de
uitvoering van de taak, maar kan zich niet met de inhoud van de taakuitoefening bemoeien. Eén van de doelstellingen van de Kaderwet zelfstandige
bestuursorganen (ZBO) is een heldere regeling van de ministeriële
verantwoordelijkheid voor zelfstandige bestuursorganen. Om inhoud te
kunnen geven aan die ministeriële verantwoordelijkheid bevat de
Kaderwet ZBO een aantal verplichtingen van zelfstandige bestuursorganen jegens de betreffende vakminister en ook bevoegdheden van de
betreffende minister richting een zelfstandig bestuursorgaan.
De Kiesraad is op grond van de Kaderwet ZBO verplicht het jaarverslag
toe te zenden (artikel 18 Kaderwet ZBO), inlichtingen te verschaffen aan de
minister (artikel 20 Kaderwet ZBO) en een ontwerp-begroting voor het
daaropvolgende jaar toe te zenden (artikel 25 Kaderwet ZBO). Op die
manier krijgt de minister de beschikking over de benodigde informatie
over het beheer bij en de taakuitvoering door de Kiesraad om daarop te
kunnen toezien en om desgevraagd verantwoording af te kunnen leggen
aan het parlement.
De mogelijkheden voor de minister om in te grijpen in de taakuitoefening
van de Kiesraad zijn echter zeer beperkt. De mogelijkheid om beleidsregels vast te stellen met betrekking tot de taakuitoefening en de
mogelijkheid om besluiten te vernietigen (artikel 21 en 22 van de
Kaderwet ZBO) zijn ten aanzien van de Kiesraad uitgezonderd vanwege de
noodzakelijke onafhankelijke taakuitoefening door de Kiesraad. De
minister kan zich dus niet met de inhoud van de taakuitoefening
bemoeien. Wel kan de minister, in het (uitzonderlijke) geval van ernstige
taakverwaarlozing door de Kiesraad, de noodzakelijke voorzieningen
treffen om ervoor te zorgen dat de taak alsnog naar behoren wordt
uitgevoerd. De minister dient beide Kamers onverwijld in kennis te stellen
van door hem getroffen voorzieningen.
De leden van de CDA-fractie en de SGP-fractie hebben vragen gesteld
over de toepassing van de taakverwaarlozingsregeling van artikel 23
Kaderwet ZBO. Zij vragen welke voorzieningen bij taakverwaarlozing
getroffen kunnen worden.
Zoals de leden van de CDA-fractie terecht opmerken ziet dit artikel op de
uitzonderlijke situatie dat de Kiesraad zijn taak ernstig zou verwaarlozen.
Artikel 23 van de Kaderwet ZBO bepaalt in dit verband dat indien naar het
oordeel van de minister een zelfstandig bestuursorgaan zijn taak ernstig
verwaarloost, de minister de noodzakelijke voorzieningen kan treffen
(overigens – behoudens spoedeisende gevallen – nadat de minister het
zelfstandig bestuursorgaan in de gelegenheid heeft gesteld zijn taak
alsnog naar behoren uit te voeren). Dit artikel is bewust ruim geformuleerd gelet op de veelheid aan situaties die zich zou kunnen voordoen en
de verschillende voorzieningen die in dat geval noodzakelijk en passend
zouden kunnen zijn. Zo maakt het bijvoorbeeld uit of (de oorzaak van) de
taakverwaarlozing is gelegen in de sfeer van het beheer bij de Kiesraad of
dat het gaat om verwaarlozing van de taakuitoefening als centraal
stembureau. Bemoeienis van de minister is in het eerste geval minder
bezwaarlijk dan in het tweede geval. Er valt dus niet in zijn algemeenheid
te zeggen welke voorziening zal worden getroffen. In geval van verwaarlozing van de taak van de Kiesraad als centraal stembureau zou deze taak
bijvoorbeeld (tijdelijk) kunnen worden opgedragen aan een ander
onafhankelijk orgaan. Als gezegd dient de minister beide kamers der
Staten-Generaal onverwijld in kennis te stellen van door hem getroffen
voorzieningen, zodat ook uw Kamer zal kunnen beoordelen of de
getroffen voorzieningen noodzakelijk en passend zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

12

3. Toekomstige wetgeving
De leden van de VVD-fractie vragen welke onderdelen van de Kieswet c.q.
het kiesstelsel de regering nog meer voor verbetering vatbaar acht en of
die onderdelen allemaal worden opgenomen in het wetsvoorstel dat in de
memorie van toelichting wordt aangekondigd. Zij vragen nader in te gaan
op de beoogde planning van dit wetsvoorstel. De leden van de
PvdA-fractie en die van de CDA-fractie vragen de regering naar de
voortgang met het onderzoek naar een ander kiesbiljet en de bijbehorende mogelijkheden van elektronisch tellen. De leden van de SGP-fractie
vragen wat de concrete bezwaren van de regering zijn om vooruitlopend
op het onderzoek naar het nieuwe stembiljet alvast een regeling te treffen
voor hertellingen en herstemmingen.
De vragen van deze leden lenen zich voor gezamenlijke beantwoording.
Zoals in de memorie van toelichting en hierboven is aangegeven, bereidt
het kabinet een voorstel tot wijziging van de Kieswet voor waarin een
aantal van de maatregelen om het stemmen voor kiezers buiten
Nederland te vergemakkelijken zullen worden opgenomen. Deze
maatregelen hangen samen met de invoering van het register niet
ingezetenen en het nieuwe stembiljet. Ook het nieuwe stembiljet en het
elektronisch tellen daarvan vergt aanpassing van de Kieswet. Over de
voortgang hiervan bent u recent separaat ingelicht. De voorbereiding van
een wetsvoorstel dat invoering mogelijk moet maken is inmiddels ter
hand genomen zoals u in eerder genoemde brief kunt lezen. Het streven is
dit wetsvoorstel nog dit jaar voor advies aan de Afdeling advisering van
de Raad van State voor te leggen voor advies.
Verder is in de evaluatie naar aanleiding van de Tweede Kamerverkiezingen al aangegeven dat de procedure omtrent hertellingen en herstemmingen verduidelijking behoeft (Kamerstukken II 2010/11, 31 142, nr. 25).
Naar aanleiding van overleg met de Kiesraad ziet het kabinet er van af een
wijziging van de Kieswet op dit punt vooruitlopend op de introductie van
een eventueel nieuw stembiljet in procedure te brengen.
4. Advisering
De leden van de SGP-fractie vragen of de openbaarmaking van de
uitslagen per stembureau via de Databank Verkiezingsuitslagen voldoende
geregeld is en of de uitslagen die ter inzage liggen door ieder vrij
gepubliceerd mogen worden, dus ook in deze of een vergelijkbare
databank.
De uitslagen die via de databank verkiezingsuitslagen beschikbaar zijn
mogen door een ieder vrij worden gepubliceerd en dus ook door anderen
worden overgenomen. Hiervoor is geen aparte regelgeving nodig.
De leden van de SGP-fractie vragen of er op dit moment geen enkele
mogelijkheid is om kennelijke verschrijvingen in processen-verbaal te
corrigeren en wat de betekenis hiervan is voor de geldigheid van de
uitslag van de verkiezingen.
In de memorie van toelichting is aangegeven dat niet valt te definiëren
wanneer sprake is van correcties die ambtshalve kunnen worden
aangebracht. De transparantie en controleerbaarheid van de processenverbaal zouden daarmee immers ernstig in gevaar komen. Dat laat
onverlet dat in het voorkomende geval de gemeente kan aangeven dat er
in een proces-verbaal mogelijk sprake is van een kennelijke verschrijving
en wat in het concrete geval de vermoedelijke verschrijving is en hoe
daarmee is omgegaan. Een concreet voorbeeld verduidelijkt dit mogelijk:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

13

in de turflijst bij het proces-verbaal staan 4 turven bij een bepaalde
kandidaat, daarachter is echter het getal 5 geschreven. Er blijkt in dit
stembureau sprake te zijn van 467 kiezers die aan de stemming hebben
deelgenomen. Uitgaande van de 4 turven zou er echter sprake zijn van 466
uitgebrachte stemmen. In dat geval is het aannemelijk dat het getal 5
correct is. Indien de optelling van het aantal op kandidaten uitgebracht
stemmen uitkomt echter op 468 stemmen, is waarschijnlijk het aantal van
4 turven correct en het getal 5 dus niet. Indien in hetzelfde proces-verbaal
nog een vergelijkbare fout is aangetroffen, zal het niet eenvoudig zijn vast
te stellen wat precies de omissie is. Daarom is het van belang dat de
gemeente meldt in het proces verbaal N 11 dat zij eventueel omissies
heeft aangetroffen en hoe zij hiermee is omgegaan. Daarmee is op
transparante wijze aangegeven dat sprake is van omissies en hoe deze
zijn opgelost. Introductie van de mogelijkheid om kennelijke verschrijvingen in processen-verbaal te corrigeren zou er op neer komen dat de
gemeente de bevoegdheid heeft zelf in het proces-verbaal van het
stembureau wijzigingen aan te brengen waarover vervolgens geen
verantwoording wordt afgelegd. Voor het vertegenwoordigend orgaan,
dat op basis van de processen-verbaal een oordeel moet vormen over de
geldigheid van de uitslag, is dergelijke informatie van belang.
5. Artikelsgewijs
Artikel I
Onderdeel N (artikel F 2)
De leden van de VVD-fractie vragen wat de bandbreedte is waarbinnen de
kandidaatstelling moet plaatsvinden, nu wordt voorgesteld om in artikel F
2 Kieswet geen termijn meer te noemen waarbinnen de kandidaatstelling
moet plaatsvinden. Zij vragen hoe hiermee in de praktijk wordt
omgegaan.
Artikel F 2 van de Kieswet ziet op de tussentijdse ontbinding van de
Tweede Kamer. Artikel 64, tweede lid, van de Grondwet bepaalt dat in een
dergelijk geval de eerste samenkomst van de nieuw gekozen Tweede
Kamer plaatsvindt binnen drie maanden na (de dagtekening van) het
besluit tot ontbinding. Binnen die termijn moet een aantal handelingen
plaatsvinden, waaronder de kandidaatstelling, de stemming en de
vaststelling van de uitslag. De stemming vindt bij tussentijdse ontbinding
(als dit wetsvoorstel tot wet wordt verheven en in werking treedt) altijd
plaats op de 44e dag na de kandidaatstelling. De eerste samenkomst vindt
doorgaans plaats op de achtste dag na de stemming, gelijkelijk aan de
termijn die op grond van artikel C 1, tweede lid, gelezen in samenhang
met de artikelen F 1 en J 1 van de Kieswet geldt bij reguliere verkiezingen.
Met de periode van kandidaatstelling tot eerste samenkomst zijn derhalve
52 dagen gemoeid. Dit betekent dat, in verband met de hiervoor
genoemde grondwettelijke termijn van drie maanden, de kandidaatstelling nooit later zal plaatsvinden dan de 39e dag na de dagtekening van
het ontbindingsbesluit. In sommige perioden van het jaar, bijvoorbeeld
indien de maand februari valt in de periode tussen het ontbindingsbesluit
en de eerste samenkomst, kan deze maximale bandbreedte kleiner zijn.
Dat is eveneens het geval indien het ontbindingsbesluit niet op de vroegst
mogelijke datum wordt getekend. Er is – evenals in de huidige Kieswet –
niet voorzien in een minimumtermijn tussen de dagtekening van het
ontbindingsbesluit en de kandidaatstelling. Doorgaans wordt het
ontbindingsbesluit echter op de vroegst mogelijke datum getekend, juist
om zo spoedig mogelijk – ook voor de politieke partijen – duidelijkheid te
verschaffen over de datum van kandidaatstelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

14

De leden van de SGP-fractie vragen waarom de termijn van drie maanden
uit de Grondwet voor de duidelijkheid niet wordt overgenomen in de
Kieswet.
Het wetsvoorstel strekt ertoe met de bepalingen in de Kieswet beter aan te
sluiten bij de grondwettelijke termijn van drie maanden. Het kabinet acht
het niet nodig die grondwettelijke termijn in de Kieswet te herhalen.
Onderdeel AL (artikel I 10)
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering heeft overwogen om
lijstencombinaties onmogelijk te maken en wat de voor- en nadelen zijn
van lijstencombinaties.
Het kabinet ziet geen aanleiding om lijstcombinaties voor andere
verkiezingen dan de Eerste Kamverkiezingen onmogelijk te maken. De
problemen die spelen bij de Eerste Kamerverkiezingen spelen niet bij
andere verkiezingen. Lijstcombinaties worden vaak gevormd door partijen
die enige ideologische of politieke verwantschap hebben en als zodanig
met hun lijstcombinatie een extra zetel pogen te behalen voor een
bepaalde (brede) stroming in de samenleving en voorzien in een behoefte.
Bij de verdeling van zetels wordt een lijstcombinatie in eerste instantie
beschouwd als één lijst. Omdat het stelsel van restzetelverdeling (grootste
gemiddelden) doorgaans in het voordeel werkt van grote partijen, wordt
de kans op het verwerven van een (rest)zetel vergroot door lijsten tot een
lijstcombinatie te verbinden. Lijstcombinaties betekenen een zekere
inbreuk op het beginsel van evenredige vertegenwoordiging omdat een
partij die meer stemmen heeft gekregen toch minder zetels kan behalen
dan een partij die minder stemmen heeft verworven maar onderdeel is
van een lijstcombinatie. Het stelsel van lijstcombinaties maakt bovendien
de zetelverdeling voor kiezers minder inzichtelijk, omdat zij zich vaak niet
van de lijstcombinatie bewust zijn.
Naar het oordeel van het kabinet wegen de voordelen van lijstcombinaties
zwaarder dan de nadelen.
Onderdeel BY (artikel M8)
In artikel M 8 zijn geen uitzonderingen opgenomen voor de vernietiging,
terwijl dit in andere bepalingen wel gebeurt. De leden van de SGP-fractie
vragen hoe zich dit tot elkaar verhoudt.
De regels met betrekking tot de vernietiging die zijn opgenomen in artikel
M 8, vierde lid, hebben slechts betrekking op de pakken, bedoeld in artikel
M 8, derde lid. Het betreft hier pakken met retourenveloppen die te laat
zijn binnengekomen of niet voldoende zijn gefrankeerd en stembiljetten
en briefstembewijzen die niet in de daarvoor bestemde retourenveloppen
zijn teruggezonden. Deze bescheiden blijven bij de stemopneming buiten
beschouwing en zijn dus ook niet van belang bij de vaststelling van de
uitslag en eventuele strafrechtelijke onderzoeken terzake.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. W. E. Spies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

15

*) Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 268, nr. 7

16