Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

20 487

Natuur- en Milieu-educatie

Nr. 54

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 oktober 2023
Met deze brief informeer ik u – mede namens de Minister voor Primair en
Voortgezet Onderwijs, de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
en de Minister voor Klimaat en Energie1 – over de stand van zaken
betreffende duurzaamheid in het onderwijs. Hiermee geef ik invulling aan
de toezegging aan uw Kamer2 van 9 oktober 2015 om na een aantal jaren
het onderzoek te herhalen naar de stand van zaken rond implementatie
van duurzaamheid in het primair en voortgezet onderwijs (PO en VO) uit
20153. Ook wordt hiermee de motie van het lid Ouwehand c.s. afgedaan4.
Het onderzoek «Leren voor Duurzame Ontwikkeling in het primair en
voortgezet onderwijs» (bijlage 1), is uitgevoerd door de Coöperatie Leren
voor Morgen en de Stichting Milieu Educatie in samenwerking met Het
Groene Brein. Deze organisaties waren ook bij de rapportage uit 2015
betrokken. Eerder stuurde de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) uw Kamer al een rapportage5 over de stand van zaken
in middelbaar beroepsonderwijs (MBO) en hoger onderwijs (HBO en WO)
onder de titel «Onderwijs voor de energietransitie en de circulaire
Economie». Deze twee rapportages vormen samen het herhalingsonderzoek van het onderzoek in 2015.
Als vervolg op deze onderzoeken stel ik voor om samen met de betrokken
departementen en het werkveld een strategie duurzaamheid in het
onderwijs voor de toekomst op te stellen. Het doel van deze strategie is
om vraaggestuurd scholen te ondersteunen bij het realiseren van meer
duurzaamheid in het onderwijs. De strategie wordt gebaseerd op de
leerpunten die ik uit deze beide rapportages haal. Die strategie moet
1

Deze ministeries werken samen in een interdepartementale werkgroep Duurzaam Onderwijs.
Kamerstuk 20 487, nr. 50.
3
Kamerstuk 20 487, nr. 49.
4
Kamerstuk 34 000 XII, nr. 46.
5
Kamerstuk 30 196, nr. 779.
2

kst-20487-54
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 20 487, nr. 54

1

vervolgens goed aansluiten bij de al bestaande onderwijsdoelen en
kwalificaties, initiatieven en programma’s, zodat er geen extra druk op de
scholen wordt gelegd. Zo zijn er voor het thema duurzaamheid aanknopingspunten te vinden in verschillende leergebieden, waaronder
burgerschapsonderwijs.
Rapportage: de bevindingen en aanbevelingen
Onderzoeksopzet
Het onderzoek vond plaats vanuit meerdere invalshoeken: visie (waartoe
leren we), curriculum (wat leren we), pedagogiek en didactiek (hoe leren
we), professionele ontwikkeling (van wie leren we), gebouw en bedrijfsvoering (waar leren we) en omgeving (mét wie leren we). Deze opzet sluit
aan bij de internationale «Whole School Approach», waarin het leren in
het klaslokaal wordt verbonden met het schoolgebouw en de omgeving
van de school.
In Nederland is er voor scholen een breed aanbod aan
duurzaamheids-programma’s, keurmerken, labels en initiatieven.
Een aantal voorbeelden hiervan zijn: Natuur-Leven-Technologie
(NLT)-scholen, Technasia, De Gezonde School, De Vreedzame
School, UNESCO Scholen, Eco-schools, Biologie+ scholen,
GEO Future schools, maar ook initiatieven als Schooltuinen, De week
van Ons Water, Nationale Buitenspeeldag, Warme Truiendag,
Jong Leren Eten en de Schooldakrevolutie. Via een Whole School
Approach kunnen op schoolniveau deze initiatieven en keurmerken
verbonden worden.
Het rapport «Leren voor Duurzame Ontwikkeling in het primair en
voortgezet onderwijs» heeft een deels kwantitatief en deels kwalitatief
karakter.
In 2022 zijn 422 respondenten, 203 leerkrachten, docenten en schoolleiders vanuit PO en 219 vanuit het VO, gevraagd naar hun behoefte aan
ondersteuning om duurzaamheid beter in te bedden in het onderwijs. Bij
de duiding van de resultaten is enige voorzichtigheid geboden. De
respondenten zijn waarschijnlijk, meer dan gemiddeld, leerkrachten of
docenten die duurzaamheid in het onderwijs belangrijk vinden. De
resultaten geven wel volwaardig inzicht in de uitdagingen waar leraren en
schoolleiders voor staan als zij meer met duurzaamheid in hun onderwijs
willen doen.
Gezien de diversiteit van de ondersteuningsvragen en de diversiteit van
onderwijsgremia in PO en VO is er nog wel een uitwerking nodig om
gerichte interventies op maat te kunnen bieden aan scholen die dat willen.
Hiervoor wordt interdepartementaal gewerkt aan een strategie
duurzaamheid in het onderwijs.
Conclusies en aanbevelingen uit het rapport «Leren voor
Duurzame Ontwikkeling».
De conclusies zijn in drie hoofdpunten verwoord:
1. Er is weinig groei in de verankering van duurzame ontwikkeling in het onderwijs (ten opzichte van 2015).
In ongeveer 15% van de PO- en VO-scholen is duurzaamheid schoolbreed verankerd. In vergelijking met 2015 is er weinig verandering in
deelname aan (schoolbrede) duurzaamheidsprogramma’s met labels
en keurmerken. De aandacht voor duurzaamheid op school is vaak
ad-hoc georganiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 20 487, nr. 54

2

2. Er is grote behoefte aan ondersteuning.
Er is vraag naar kant en klare methodes en betere ontsluiting van
bestaand lesmateriaal over duurzaamheid. Ook zijn de scholen
geïnteresseerd in goede voorbeelden van samenwerking met
organisaties in de omgeving van de school. Verder hebben scholen
behoefte aan hulp bij de verduurzaming van het schoolgebouw, de
buitenruimte en de bedrijfsvoering.
3. Scholen worstelen met maatschappelijke vraagstukken en de
positionering in domeinen of vakken. Het ontbreekt aan regie
op duurzame ontwikkeling in het onderwijs.
De bevraagde leerkrachten, docenten en schoolleiders geven aan dat
op schoolniveau de wens bestaat om meer aandacht te geven aan
duurzame ontwikkeling en andere maatschappelijke vraagstukken. Het
blijft tot nu toe een worsteling om dat goed te doen.
Naast de drie algemene conclusies geeft het rapport vijf aanbevelingen,
die elk bepaalde actoren adresseren:
1. Landelijke overheid (OCW en vakdepartementen): pak je rol en geef
meer regie.
2. Scholen: benut de ruimte die er is (bijv. in het school-eigen curriculum).
3. Burgerschap en duurzaamheid kunnen sterker worden geïntegreerd.
4. Ontsluit (les)materiaal en benut ondersteuningsfaciliteiten beter.
5. Zorg dat het schoolgebouw en de buitenruimte bijdragen aan
duurzaamheid en onderwijs over duurzaamheid.
Ik zie dat deze conclusies en aanbevelingen voor het PO en VO aansluiten
bij het eerder door de Staatssecretaris van IenW aangeboden onderzoek
naar duurzaamheid in het MBO, HBO en WO uit 2021. Enerzijds was de
conclusie daar dat het onderwijsaanbod over Duurzaamheid en Circulaire
Economie voor MBO-, HBO- en WO-studenten de afgelopen jaren groeide.
Anderzijds werd er ook geconcludeerd dat het verder verankeren in het
onderwijs ook bij MBO, HBO en WO een belangrijk aandachtspunt blijft.
Werken aan een betere match tussen vraag en aanbod
Veel scholen, docenten en leerlingen zijn bezig met het thema
duurzaamheid in hun school, schoolomgeving en in de klas en dat is een
belangrijke, positieve conclusie. Het onderzoek laat ook zien dat de wijze
waarop de scholen met duurzaamheid aan de slag zijn, veelal niet
structureel ingebed is. De aanbevelingen in het onderzoeksrapport geven
aanleiding tot het samenbrengen van allerlei acties en programma’s die er
al zijn bij de overheid en in de samenleving.
Bij de herziening van het curriculum van primair en voortgezet onderwijs
wordt aandacht besteed aan de concretisering van alle kerndoelen. Dat is
nodig, want nu bestaat er nog te veel onduidelijkheid over wat nu «mag»
en wat nu «moet» rondom het lesgeven in duurzaamheid. Sommige
scholen doen veel met duurzaamheid en andere het minimale. Doordat de
kerndoelen concreter worden, zal het voor leraren en schoolleiders
makkelijker worden om op basis van hun schooleigen visie een passende
plaats aan duurzaamheidsthema’s te geven.
Regie door de overheid op duurzaamheid in het onderwijs betekent meer
afstemming van de inzet door de overheid op diverse inhoudelijke
onderwerpen. De huidige situatie is dat ministeries elk vanuit hun eigen
inhoudelijke dossiers het onderwijs benaderen. Voedseleducatie en
natuur- en milieueducatie vanuit LNV, onderwijs over energie en klimaat
vanuit EZK, onderwijs over de circulaire economie, water en klimaatadaptatie vanuit IenW. OCW is verantwoordelijk voor onderwijsbeleid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 20 487, nr. 54

3

kwaliteit en verantwoordelijk voor het beleid op onderwijshuisvesting.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de (duurzame) huisvesting van
scholen. LNV en de andere betrokken departementen willen onderling
zorgen voor meer afstemming van de beleidsopgaves waarbij zij het
onderwijs willen betrekken. In concreto betekent dit dat zij samen met de
betrokken partijen een passende strategie duurzaamheid in het onderwijs
gaan ontwikkelen.
Duurzaamheid is een breed onderwerp dat binnen de bestaande vakken,
vakoverstijgend of juist projectmatig kan worden ingevuld. In dat opzicht
is de zoektocht die scholen ervaren ook niet verwonderlijk. Wat een aantal
van de geïnterviewde docenten en schoolleiders vooral mist zijn
«handvatten» om hier vorm aan te geven op een manier die de breedte
van duurzaamheid recht doet.
De onderzoekers zien een grote diversiteit van de ondersteuningsvragen.
Vragen gaan over lesmateriaal, hoe om te gaan met organisaties rondom
de school, maar ook over hulp bij het vergroenen van de schoolomgeving.
Het onderzoek laat zien dat (een deel van de) leerkrachten en docenten de
weg naar bestaande ondersteuning niet vindt. Met een aantal spelers uit
bestaande netwerken, zoals de Coöperatie Leren voor Morgen,
Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling, Onderwijskennis en WikiWijs6,
wordt door het programma DuurzaamDoor gewerkt aan betere ontsluiting
van lesmaterialen en ondersteuningsfaciliteiten. Voor het bevorderen van
duurzaamheid in het schoolgebouw en de buitenruimte zijn er al
verschillende mogelijkheden. Er zijn allerlei energie- en klimaatregelingen
voor schoolgebouwen, ondersteund door deskundigen zoals het
Kenniscentrum Ruimte-OK7. Onderwijsgebouwen zijn ook onderdeel van
het programma verduurzaming maatschappelijk vastgoed, vanuit het
Klimaatakkoord.
Programma’s als Gezonde School, DuurzaamDoor, Jong Leren Eten en
Alliantie Schooltuinen hebben daarnaast allerlei ondersteuningsmaatregelen voor groen/blauwe schoolpleinen, moes- en schooltuinen en
educatieve buitenruimten, vaak ook ondersteund door lokale of regionale
overheden.
Hoe verder?
Naast de motie van het lid Ouwehand c.s.4 die in deze brief wordt
afgedaan, is er een soortgelijke motie van het lid Van Raan8, over op
welke wijze het beste tegemoet kan worden gekomen aan de behoefte van
leraren omtrent kennis en lesmaterialen rondom duurzaamheid. Als
onderdeel van een nieuwe strategie duurzaamheid in het onderwijs wordt,
rekening houdend met de curriculumherziening, daarom onderzocht hoe
we docenten die een ondersteuningsvraag hebben over duurzaamheid op
een passende wijze kunnen ondersteunen.
Binnenkort wordt vanuit het programma DuurzaamDoor en het Nationaal
Programma Circulaire Economie 2023–2030 een onafhankelijke kwartiermaker aangesteld. Deze zal de betrokken ministeries ondersteunen bij het
opstellen van de strategie duurzaamheid in het onderwijs.

6

WikiWijs is een dienst van Kennisnet waar lesmateriaal kan worden gemaakt, gedeeld en
gezocht. Voor en door docenten.
7
www.ruimte-ok.nl/over-ons/organisatie.
8
Kamerstuk 31 293, nr. 529.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 20 487, nr. 54

4

Streven is dat uw Kamer begin 2024 door de Staatssecretaris van IenW,
mede namens de andere departementen op onderwijs en duurzaamheid,
over deze strategie wordt geïnformeerd.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
P. Adema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 20 487, nr. 54

5