Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

25 295

Infectieziektenbestrijding

Nr. 219

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 april 2020
In deze brief breng ik u, mede namens de Minister voor Medische Zorg en
Sport (MZS), de Minister van Justitie en Veiligheid (JenV), en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), op de hoogte van
de laatste stand van zaken met betrekking tot de COVID-19 uitbraak. Er zijn
nu enkele weken strenge maatregelen van kracht om de verspreiding van
het coronavirus te beperken. De maatregelen lijken effect te hebben. De
afgelopen dagen hebben we het aantal nieuwe ziekenhuisopnames en het
aantal nieuwe mensen op de IC-afdelingen af zien vlakken. Dat is
voorzichtig goed nieuws. Ook is het onze ziekenhuizen met een
ongekende krachtsinspanning gelukt om het aantal plekken op de
intensive care meer dan te verdubbelen. Een prestatie van wereldformaat
van alle artsen en verpleegkundigen.
Aan de andere kant is de impact op onze samenleving heel groot. Mensen
moeten afscheid nemen van hun geliefden, hun vader of hun moeder.
Zorgverleners werken binnen en buiten het ziekenhuis dag en nacht om
goede zorg te blijven bieden, onder soms moeilijke omstandigheden. De
druk op hen is enorm. Ook voor anderen heeft deze uitbraak grote
gevolgen. Ondernemers hebben het zwaar en kwetsbare mensen voelen
zich alleen, bijvoorbeeld omdat ze geen bezoek meer mogen ontvangen.
Dat is niet alleen voor hen, maar ook voor hun naasten erg moeilijk.
Het is bemoedigend dat zoveel mensen in dit land de maatregelen goed
opvolgen en afstand houden. Dat is belangrijk, want de voorzichtig
positieve trend kan alleen doorzetten als we volhouden. Het OMT advies
bevestigt de noodzaak hiervan. Het is niet mogelijk de zorgverlening op
het huidige niveau gedurende lange tijd vol te houden. En onze kwetsbare
ouderen hebben blijvend bescherming nodig. Dit betekent dat we ook na
28 april niet zomaar terug kunnen naar vroeger. We zullen ons moeten
voorbereiden op een anderhalve meter samenleving. Wat we nu doen
voor de gezondheid draagt straks ook bij aan economisch herstel. Dat is
geen tegenstelling, dat zijn twee kanten van dezelfde medaille.

kst-25295-219
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

1

Het is dus van groot belang dat alle sectoren, van zorg tot onderwijs tot
sport en van winkelbedrijf tot vervoer, nadenken over de vraag hoe zij
gedurende langere periode kunnen opereren in een dergelijke setting. Ook
het kabinet denkt met heel veel verschillende deskundigen nu al na over
een intelligente weg terug uit deze intelligente lockdown.
1. Maatregelen en adviezen
In mijn vorige brief heb ik u al laten weten dat de maatregelen die tot en
met 6 april waren afgekondigd, in ieder geval van kracht blijven tot en met
28 april (Kamerstuk 25 295, nr. 200). Het RIVM en het Outbreak
Management Team (OMT) monitoren de situatie doorlopend en adviseren
het kabinet over de stappen die genomen moeten worden om deze
uitbraak het hoofd te bieden, ook na 28 april. Op 6 april is het OMT
opnieuw bijeengekomen. Het advies is bij deze brief gevoegd1.
Het OMT stelt vast dat de genomen maatregelen vooralsnog effectief zijn,
maar dat er op dit moment nog geen reden is voor het aanpassen van het
maatregelenpakket. Er bestaat nog veel onzekerheid over de duur van
deze uitbraak en daarmee ook over de noodzaak om bepaalde maatregelen langere tijd in stand te houden. Zoals ik in mijn brief van 31 maart jl.
heb aangegeven2, zal het kabinet in de week voorafgaand aan 28 april een
besluit over nemen over het voortzetten van het huidige maatregelenpakket. Daarbij is het ook belangrijk om verder te kijken dan de huidige
situatie. Het OMT adviseert om te kijken naar een fase waarin we de
schroeven iets losser draaien en waarbij maatregelen gerichter ingezet
kunnen worden. Het OMT adviseert hierbij beleid te richten op (1) het
vaststellen van een acceptabele belasting van de IC’s en ziekenhuiszorg
over een langere periode, omdat de huidige belasting voor zorgverleners
op langere termijn niet is vol te houden; (2) het optimaliseren van test- en
opsporingsbeleid van coronavirusinfecties; en (3) het beschermen van
kwetsbare groepen in de samenleving. Het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg (BAO) onderschrijft dit advies en vraagt vooral aandacht voor het
beschermen van kwetsbaren en het verzamelen en betrekken van de
gegevens uit ouderenzorg, thuiszorg en de gehandicaptenzorg.
Handhaving bestaande maatregelen en Paasweekend
De handhaving verloopt op enkele incidenten na nog steeds goed.
Mensen zijn zich bewust van de maatregelen en houden zich er over het
algemeen goed aan. Aanwijzingen van handhavers worden door vrijwel
iedereen goed opgevolgd. In totaal zijn door de politie de afgelopen
anderhalve week meer dan 1.400 bekeuringen uitgeschreven. Hierbij zijn
bekeuringen door BOA’s niet meegerekend. Op enkele plekken zijn het
afgelopen weekend samenscholingen opgebroken (o.a. Arnhem, Borne en
Breda). In veel gemeenten en veiligheidsregio’s zijn het afgelopen
weekend preventief maatregelen getroffen om mensen te ontmoedigen
naar recreatiegebieden te komen (o.a. publiekscommunicatie en sluiting
parkeerterreinen of toegangswegen). Dit heeft zichtbaar effect gehad. Ook
in het komende paasweekend zal deze ontmoediging op veel plekken
plaats vinden. Op sommige plekken was afgelopen weekend sprake van
overlast door grotere groepen motorrijders en wielrenners. Dit is door de
voorzitters van de veiligheidsregio’s besproken. Besloten is dat bepaalde
toeristische plekken en kleine landweggetjes komend weekend door de
veiligheidsregio’s worden afgesloten voor motorrijders en wielerclubs.

1
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 25 295, nr. 200.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

2

In het Veiligheidsberaad is maandagavond o.a. gesproken over ontmoediging van niet-noodzakelijk grensverkeer. Hiervoor wordt door de
grensregio’s intensief samengewerkt met Belgische en Duitse partners.
Grensverkeer wordt ontmoedigd als het om niet noodzakelijk verkeer
gaat, hiervoor wordt waar nodig de KMar ingezet. Bovendien kunnen
veiligheidsregio’s bepaalde wegen en locaties (tijdelijk) afsluiten.
Afgelopen weekend was, vanwege het mooie weer, een eerste test van de
genomen maatregelen om buitenlands toerisme tegen te gaan. De
maatregelen lijken hun doel te treffen. Er was sprake van substantieel
minder grensverkeer. Tevens worden vakantieplannen voor het
paasweekend en meivakantie op grote schaal geannuleerd en heeft de
Duitse regering vakantiereizen in en buiten Duitsland verboden. In België
is dit verkeer al langer verboden. Met het oog op het paasweekend en de
meivakantie worden derhalve geen extra maatregelen genomen, maar
worden de reeds geldende maatregelen gecontinueerd. Zo kan indien op
bepaalde locaties, waaronder winkels, situaties ontstaan of dreigen te
ontstaan waarbij de afstand van 1,5 meter niet in acht genomen wordt,
door de voorzitter van de Veiligheidsregio overgegaan worden tot sluiting
van dergelijke locaties.
Zoals afgelopen vrijdag aan uw Kamer is gecommuniceerd (Kamerstukken
26 419 en 25 295, nr. 94) neemt het kabinet evenwel stappen om, naast de
al bestaande maatregelen, buitenlands toerisme tegen te gaan tijdens het
Paasweekend en de meivakantie. Tussen Nederland, België en Duitsland
wordt er intensief samengewerkt teneinde ervoor te zorgen dat het
toeristenverkeer in en tussen de landen tot vrijwel nul wordt teruggebracht. Zo zullen Duitsland en Nederland zowel op regionaal niveau
alsook landelijk samenwerken aan oproepen aan het publiek, via
campagnes en (social)media, om thuis te blijven en niet te gaan reizen.
Daarnaast zal ook de toestroom van toeristen, op plaatsen waar tot nu toe
veel toeristen heen gingen, worden ontmoedigd door allerhande
maatregelen vanuit de betreffende veiligheidregio’s. De Koninklijke
Marechaussee werkt nauw samen met de BundesPolizei en Rijkswachten
teneinde niet-essentieel verkeer te ontmoedigen, met name in de
weekenden en nu in het Paasweekend. Bovendien zal de Koninklijke
Marechaussee waar nodig toeristen uit België en Duitsland direct na de
grens ontmoedigen, door hen aan te spreken en af te raden de reis naar
Nederland te vervolgen. De boodschap blijft «haal gerust een frisse neus,
maar ga niet op reis»
Gezondheidsverklaring passagiers vanuit New York en advies thuisquarantaine
De Minister van IenW en ik hebben KLM verzocht om aan alle passagiers
voordat zij een vliegtuig vanuit New York boarden naar Nederland een
schriftelijke gezondheidsverklaring te vragen. KLM zal hier zorg voor gaan
dragen. Passagiers moeten hierbij een aantal vragen beantwoorden over
hun gezondheid en situatie, waaronder koorts en kortademigheid. Dit gaat
in op woensdag 8 april, op KLM-vluchten vanuit New York naar
Amsterdam.
Afgelopen week heb ik u geïnformeerd dat vanaf 3 april voor de passagiers aan boord van die vluchten vanuit de Verenigde Staten die
Nederland betreden, geldt dat wij hen met klem verzoeken om na
aankomst veertien dagen thuisquarantaine in acht te nemen. Ook worden
flyers uitgedeeld met de (gedrags)regels, medische protocollen en
hygiëne-maatregelen die gelden in Nederland. Deze dringende oproep tot
thuisquarantaine geldt overigens ook voor de repatriëringsvluchten uit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

3

landen waarvoor nu een vliegverbod geldt (te weten: China, Zuid-Korea,
Italië, Iran, Spanje en Oostenrijk) naar Nederland.
2. Testbeleid en testcapaciteit
Met ingang van deze week is het landelijke testbeleid verruimd. Zoals ik u
vorige week heb gemeld is er momenteel voldoende testcapaciteit
beschikbaar en hebben de laboratoria de komende weken nog voldoende
testmaterialen om het verruimde testbeleid voor moleculaire testen van
start te laten gaan. Dit vraagt wel de voortdurende inzet vanuit de
Landelijke Coördinatiestructuur Testcapaciteit en de Speciaal Gezant, de
heer Feike Sijbesma. Hieronder geef ik de stand van zaken weer.
Deze week heeft het OMT in zijn advies aandacht besteed aan de wijze
waarop we testen kunnen gebruiken zowel ter voorbereiding op als in een
volgende fase. Daarbij is ook de mogelijke rol die apps hierbij kunnen
spelen aan de orde gekomen. Ik zal kort ingaan op deze adviezen en mijn
visie daarop.
Huidige uitbreiding testcapaciteit
Vanaf 6 april is het beleid voor testen op een COVID-19 besmetting, wat
gebeurt met zogenaamde moleculaire testen, verruimd. Niet langer
worden uitsluitend zorgmedewerkers met patiëntcontact en risicogroepen
van patiënten binnen het ziekenhuis getest, ook zorgverleners en
specifieke groepen buiten het ziekenhuis worden nu getest als ze klachten
hebben (huisartsen, verpleeghuizen, gehandicaptenzorg, thuiszorg,
jeugdzorg en ggz). Op maandag 6 april zijn er honderden tests
afgenomen. GGD’en zijn voortvarend aan de slag gegaan om testlocaties
in te richten, zoals «drive-through» teststraten. De GGD’en geven prioriteit
aan het testen van zorgwerkers met klachten werkzaam buiten de
ziekenhuizen. Het RIVM heeft het testbeleid uitgewerkt en op basis
daarvan kijkt de GGD of de zorgverlener getest kan worden. Naast het
testen van zorgverleners wordt komende periode ook het testen van
patiënten verder ingeregeld. Hier hebben ook huisartsen een rol in.
De verruiming van het testbeleid kan volgens schattingen van het RIVM
worden opgevangen met de nu beschikbare testcapaciteit (bij de huidige
41 gevalideerde laboratoria bij normale werktijden 17.500 per dag, bij
ruimere werktijden maximaal 29.000 per dag). Dit aantal zal nog
toenemen doordat meer laboratoria zich laten valideren. Ik inventariseer
alle mogelijkheden om verder op te kunnen schalen, inclusief de inzet van
apparaten en/of laboratoria van bedrijven en onderzoekinstellingen.
Momenteel lijkt de inzet hiervan niet urgent. Ik monitor de situatie
nauwlettend en tref voorbereidingen om – indien nodig – extra laboratoriumcapaciteit als backup gereed te hebben, zodat de testcapaciteit geen
beperkende factor vormt.
De beschikbaarheid van de testcapaciteit is afhankelijk van de toelevering
van testmaterialen. Het wisselt of en waaraan er tekorten zijn. De LCT
houdt via de Taskforce Diagnostiek overzicht van de voorraden en
signaleert dreigende tekorten. Op basis hiervan volgt actie door:
• herverdeling van schaarse middelen over de laboratoria: de Taskforce
Diagnostiek houdt signalen bij over regio’s waar de testcapaciteit
onder druk staat, en kan zonodig aanwijzingen geven tot verdeling van
de uitvoering van tests over de laboratoria;
• inkoop via het Landelijke Coördinatiecentrum Hulpmiddelen: de
vanouds gedecentraliseerde inkoop van testmaterialen door laboratoria wordt stapsgewijs meer gecentraliseerd. De Taskforce Diagnostiek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

4

•

en het LCH werken aan een centraal systeem van voorraadbeheer en
een beter gestroomlijnd proces van inkoop.
productie in eigen land: hierbij speelt de Speciaal Gezant een
belangrijke rol. Onder diens leiding wordt overleg gevoerd met
verschillende bedrijven en partners om de benodigde opschaling van
de productie in Nederland te realiseren. Het is de verwachting dat
productie van de meest kritische producten in Nederland binnen
enkele weken gerealiseerd kan worden. Daarmee is het onnodig om
wettelijke of andere dwangmiddelen uit de kast te halen.

Daarnaast is de testcapaciteit afhankelijk van de afnamecapaciteit bij
GGD’en, huisartsen en zorginstellingen. Ook hier geldt dat er – naast
personeel – voldoende materialen beschikbaar moeten zijn zoals
persoonlijke beschermingsmiddelen en swabs. Net zoals bij persoonlijke
beschermingsmiddelen spelen er ook als het gaat om testmaterialen
onzekerheden in het uitleveren van producten vanuit het buitenland,
bijvoorbeeld door grenscontroles en exportverboden. Ik houd de situatie
nauwlettend in de gaten en schakel waar nodig de hulp in van de Speciaal
Gezant of diplomatieke kanalen.
Met bovenstaande acht ik ook Kamervragen (2020Z06299) van de leden
Hijink en Van Gerven (beiden SP) van 6 april jl. beantwoord.
Toekomstig beleid: testen, traceren en thuis rapporteren
Testen is in de huidige fase van groot belang om zorgwerkers met
patiëntencontact en (kwetsbare) patiënten te beschermen tegen
besmetting en te voorkomen dat zij onnodig in isolatie hoeven te blijven.
Zoals hiervoor aangegeven komen we op termijn terecht in de fase van
het gerichter inzetten van maatregelen, de overgangsfase. Eén van de
pijlers van de transitiefase is volgens het OMT dat er voldoende testcapaciteit en voldoende capaciteit voor bron- en contactonderzoek is. Het OMT
adviseert om in te zetten op een «search, test & protect»-beleid. Ik vertaal
dit naar «testen, traceren en thuisblijven». Ook bij dit onderwerp is het
denkbaar dat er onderscheid wordt gemaakt in het afschalen van
maatregelen tussen bepaalde groepen in de bevolking en dat er wordt
gevariëerd per regio.
De contouren van het «testen, traceren en thuis rapporteren» zie ik als
volgt:
1. Testen: Nieuwe besmettingsgevallen moeten snel worden opgespoord. Daarnaast kan thuisblijven bij milde klachten voor kritische
(beroeps)groepen worden vermeden door hen vaker te testen. Dit
zorgt ervoor dat het maatschappelijk leven en de economie weer op
gang komt en mensen op een gegeven moment weer aan het werk
kunnen.
2. Traceren: Bij een intensiever testbeleid hoort onlosmakelijk het
intensiveren van contactonderzoek. Net als bij het begin van de
uitbraak spoort de GGD personen op die de voorafgaande dagen in
contact zijn geweest met de besmette persoon.
3. Thuis rapporteren: deze personen (en mogelijk personen met wie zij
weer in contact zijn geweest) kunnen het advies krijgen om gedurende
een bepaalde periode thuis te blijven en hun gezondheidsconditie op
afstand te laten monitoren. Mogelijk kunnen zij zich in deze periode
ook laten testen. Hierover wil ik nader advies vragen aan het OMT.
Bij «traceren» en «thuis rapporteren» kan de inzet van apps behulpzaam
zijn. Ik zie hiervoor in elk geval twee mogelijke apps:
• App «traceren»: door inzet van een app kan het bron- en contactonderzoek van de GGD worden ondersteund en het bereik worden vergroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

5

•

De app houdt bij welke andere gebruikers van de app gedurende de
afgelopen dagen dichtbij de besmette persoon zijn geweest, en kan
deze personen een bericht sturen over het besmettingsrisico dat zij
hebben gelopen. Zij kunnen dan een bericht krijgen met het advies om
thuis te blijven en – als verschijnselen uitblijven – dat zij weer veilig
naar buiten mogen.
App «thuisrapportage»: de personen die een bericht krijgen vanuit het
contactonderzoek kunnen op dat moment worden gevraagd een
aanvullende app te installeren waarmee zij dagelijks hun gezondheidstoestand aan een arts in hun regio rapporteren. Deze werkwijze maakt
de reguliere monitoring van contacten minder arbeidsintensief voor
GGD’en en het bereik daarmee groter.

Om de apps voor het registreren van contacten succesvol te laten zijn, is
het nodig dat ze door een groot deel van de Nederlanders worden
gebruikt. Bij de inzet van zulke apps vind ik het van het grootste belang
dat de privacy-aspecten geborgd zijn en dat ze het bron- en contactonderzoek van de GGD ondersteunen. Ik verken momenteel welke apps
binnen een beleid van testen, traceren en thuisrapportage in de volgende
fase kunnen worden ingezet. Internationaal zijn er veel ontwikkelingen op
het gebied van apps om het bron- en contactonderzoek door de GGD en
het RIVM te ondersteunen. Het automatisch bijhouden van contacten via
de eigen telefoon kan interessante technologie zijn waarmee burgers zelf
verantwoordelijkheid kunnen dragen in de volgende fase van bestrijding
van het virus. We hebben die ontwikkelingen in beeld en met deskundigen
toetsen we deze op toepasbaarheid en de borging van privacy. Ik werk de
contouren van dit beleid verder uit ter besluitvorming door de MCCB in de
week voor 28 april en tref noodzakelijke voorbereidingen voor het beleid
van testen, traceren en thuisrapportage dat in die fase nodig is.
Testen op immuniteit
Door middel van tests op antistoffen in het bloed, zogeheten serologische
tests, kan worden getest op immuniteit. Het OMT ziet mogelijkheden om
serologische testen in te zetten en signaleert dat er voldoende capaciteit
is. Belangrijk punt hierbij is overigens wel dat er nog meer duidelijkheid
moet komen over het aantonen van immuniteit bij het doormaken van
lichte klachten. Uitsluitsel over immuniteit is belangrijk bij de beslissing
om weer aan het werk te gaan in een beroep met veel contact met
mensen, of met minder of geen beschermingsmiddelen te hoeven
werken, het bezoeken van kwetsbare mensen of niet in quarantaine
hoeven. Dit is in het bijzonder relevant voor zorgmedewerkers, mantelzorgers, leraren, bepaalde groepen patiënten of mensen in kritische
contactberoepen.
Om een consequentie te kunnen verbinden aan een test op immuniteit, is
het van groot belang dat de betrouwbaarheid van de test hoog is. Daarom
is momenteel in Nederland maar ook wereldwijd volop onderzoek gaande
naar de betrouwbaarheid van serologische tests. Voor zorgpersoneel is de
voorkeur dat wordt gewerkt met laboratoriumtests, de zogeheten
ELISA-test die de meest betrouwbare resultaten geven. Voor de aanschaf
van deze testen ben ik bezig een grote order veilig te stellen bij een
betrouwbare leverancier.
Het OMT adviseert om vooralsnog geen sneltesten in te zetten voor
individuele patiëntendiagnostiek, maar alleen voor populaties. De inzet
van sneltests kan wat mij betreft alleen worden overwogen mits voor
bijna 100% zeker is dat deze in staat zijn de juiste antistoffen tegen het
coronavirus te detecteren. Het mag niet zo zijn dat de testuitslag positief is
(dat betekent: er zijn antistoffen tegen het virus in het lichaam aanwezig)
terwijl dit in feite niet zo is. Het omgekeerde is minder problematisch,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

6

namelijk als de test de antistoffen niet waarneemt terwijl men ze wel
heeft. Het gevolg is immers alleen dat de persoon ten onrechte meent nog
onbeschermd te zijn. Ik wacht de resultaten van onderzoek naar de
betrouwbaarheid van sneltesten af en tref voorbereidingen voor aanschaf
van deze testen.
De voorspellende waarde van de testuitslag neemt toe als de immuniteit
van de gehele bevolking toeneemt. Om deze reden, en om inzicht te
verkrijgen in de verspreiding van het virus, is serologisch bevolkingsonderzoek van belang. Er lopen momenteel verschillende onderzoeken naar
immuniteit in de bevolking:
• Sanquin onderzoekt samen met het RIVM hoe donoren immuniteit
opbouwen door herhaaldelijk gedurende één week van alle bloeddonoren te onderzoeken in hoeverre er immuniteit is opgebouwd.
Gemiddeld zijn dit 7.000–10.000 donoren per week. Het resultaat wordt
half april verwacht.
• RIVM onderzoekt in de Pienter studie bij 6.000 mensen welk deel van
de deelnemers immuniteit heeft opgebouwd3. De eerste resultaten
verschijnen half mei.
• Het Erasmus MC onderzoekt de immuniteit bij Rotterdammers waarbij
vanwege andere aandoeningen bloed wordt afgenomen. De eerste
resultaten verschijnen binnen twee á drie weken.
• Het Leids Universitair Medisch Centrum voert een soortgelijk onderzoek uit als in Rotterdam; ook hier verschijnen de eerste resultaten
over drie weken.
Deze onderzoeken worden een aantal keren herhaald. Na elke ronde levert
dit meer inzicht in de opbouw van groepsimmuniteit in de bevolking.
Hierbij ligt het overigens niet in de lijn der verwachting dat de immuniteit
in de populatie al zo hoog zal zijn dat deze groepsbescherming biedt.
Ik werk op basis van het OMT-advies en de resultaten van wetenschappelijk onderzoek naar de betrouwbaarheid van de tests de komende
weken het testbeleid rond immuniteit verder uit.
3. Capaciteit en coördinatie in de zorg
a) Zorgcapaciteit in het ziekenhuis
De ontwikkelingen rondom de capaciteit van de Nederlandse ziekenhuizen
volgen we op de voet. De Minister voor MZS bespreekt de stand van
zaken regelmatig met de ROAZ-voorzitters. Daarnaast heeft het OMT in
zijn advies de huidige ontwikkeling geduid en een verwachting over de
prognoses gegeven. Daarin stelt het OMT dat er in de afgelopen dagen
een afvlakking is gezien van het aantal nieuwe opnames in ziekenhuizen,
en op de IC’s. Deze afvlakking is ook beaamd door de ROAZ-voorzitters.
Het OMT verwacht dat het aantal nieuwe ziekenhuisopnames stabiliseert,
al is er onzekerheid over deze prognose vanwege rapportagevertraging.
De piek van het aantallen nieuwe IC-opnames per dag lijkt bereikt te zijn.
Niettemin is de piek van de totale bezetting van de IC nog niet bereikt
vanwege een vertraagde uitstroom. Die piek wordt in de tweede week van
april verwacht en lijkt binnen de opgeschaalde capaciteit te blijven (1.800,
spreiding 1.100–2.700). Verderop in deze brief ga ik nader in op de
dataverzameling en modellering van prognoses rondom de COVID-19epidemie.

3

https://www.rivm.nl/pienter-corona-studie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

7

De opschaling naar 2.400 IC-bedden is inmiddels gerealiseerd. Dat is een
fantastische prestatie. Wij zijn de artsen, verpleegkundigen en alle
anderen die dit hebben mogelijk gemaakt enorm dankbaar dat ze deze
mijlpaal hebben bereikt. Het kabinet deelt daarbij de zorgen van de
beroepsgroepen (zoals van V&VN) en ook hun signaal dat hiermee het
maximum van hun spankracht wel is bereikt. Dit is voor ons een gegeven.
Gelukkig is het tot nu toe niet nodig gebleken om al deze capaciteit te
gebruiken. Toch moeten we ons ook voorbereiden op de situatie dat er
meer nodig is dan de inmiddels gerealiseerde 2.400 IC-plekken. De eerste
route die we daarvoor bewandelen, is gebruik maken van de capaciteit
van Duitse ziekenhuizen. Dit is een belangrijke uitwijkmogelijkheid om
met behoud van kwaliteit de Nederlandse ziekenhuizen in hun piekbelasting te ontlasten. Verderop in deze brief ga ik hier nader op in. Wij zijn
blij met de burenhulp die we van de Duitse ziekenhuizen ontvangen.
Het is denkbaar dat de benodigde capaciteit zelfs nog groeit boven de
2.400 IC-bedden plus de extra capaciteit die we kunnen aanspreken in het
buitenland (voornamelijk Duitsland). Het kabinet zet samen met alle
betrokkenen in de zorg alles op alles om dat te voorkomen, maar het
kabinet denkt wel na over een dergelijk somber scenario en over wat er
dan nodig is.4 Immers nietsdoen is dan geen optie. Dit is ook met de
ROAZ-en besproken. Zij geven aan dat ze een verkenning doen naar de
mogelijkheden om de IC-capaciteit verder uit te breiden boven het aantal
van 2.400 bedden. Daarbij richten zij zich op het verkennen van de
mogelijkheden in de gespecialiseerde traumacentra. Een afweging die
daarbij gemaakt moet worden is wat verdere opschaling betekent voor de
kwaliteit van zorg die geleverd kan worden. Dit kan niet dezelfde kwaliteit
zijn als nu geboden wordt op de 2.400 gerealiseerde IC-plekken. Ook moet
verdere opschaling van zorg voor COVID19-patiënten bezien worden in
relatie tot de zorg van niet-COVID19 patiënten waarin deze traumacentra
ook gespecialiseerd zijn. En uiteraard moeten hierbij ook de gevolgen
voor de personele inzet goed in beeld worden gebracht; het signaal van
brancheorganisatie V&VN nemen we hierbij serieus. Ik wil de nu bij de
IC-zorg voor Covid-patienten professionals immers niet zwaarder
belasten. Dit scenario zal de komende periode verder worden uitgewerkt.
Samenwerking met Duitsland
De verdere operationalisering van de bestaande samenwerkingsvormen
tussen de ziekenhuizen in de grensregio’s in Nederland en Duitsland heeft
geresulteerd in een intentieverklaring. Zoals ik eerder heb aangegeven
gaan deze afspraken uit van wederkerigheid, waar mogelijk helpen beide
landen elkaar. De waardevolle samenwerking in de grensregio’s heeft ook
deze week zijn meerwaarde laten zien.
De afgelopen week is intensief contact geweest met Nedersaksen en
Noordrijn-Westfalen: de twee Duitse deelstaten die direct grenzen aan
Nederland. Deze contacten zijn positief verlopen: door beide deelstaten is
IC-capaciteit aangeboden om Nederlandse corona-patiënten op te vangen.
Ook de grensoverschrijdende samenwerking tussen ziekenhuizen verloopt
voorspoedig. Tot nu toe zijn enkele tientallen Nederlandse patiënten
overgebracht naar Duitse ziekenhuizen. Het Landelijk Centrum voor
Patiënten Spreiding heeft inzicht in welke IC-capaciteit er in Duitsland
beschikbaar is. Het Landelijk Centrum voor Patiënten Spreiding fungeert

4

Hiermee geef ik invulling aan de motie van PvdA/PVV: over mogelijkheden uitwerken om
verder op te schalen ten aanzien van het aantal IC-bedden (Kamerstuk 25 295, nr. 205).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

8

voor de Duitse autoriteiten als eerste aanspreekpunt voor vragen die
samenhangen met deze overplaatsingen.5, 6
Aanschaf van beademingsapparatuur
Zoals ik in mijn brieven van 25 en 31 maart jl. al uitgebreid heb toegelicht,
doe ik er alles aan om de capaciteit van de IC’s zoveel mogelijk te
vergroten. Een van acties die ik daarbij onderneem, is het verwerven van
beademingsapparaten. Hierover zijn vragen gesteld door de leden Hijink
en Marijnissen, waarop ik hierbij inga.
Door VWS is een werkgroep (vanuit de NVIC, de NVKF en medisch
technologen) samengesteld met als doel de IC-afdelingen zo snel mogelijk
van voldoende beademingsapparatuur te voorzien. Idealiter zouden alle
IC-afdelingen de beschikking krijgen over geavanceerde beademingsapparatuur, gelijk aan waar zij gewend zijn om mee te werken. Daar is de inzet
ook op gericht. Er is echter sprake van een grote wereldwijde vraag naar
beademingsmachines dat – in combinatie met het gegeven dat sommige
landen exportverboden hebben afgekondigd voor deze apparatuur –
ervoor zorgt dat er gebruik moet worden gemaakt van apparatuur die
geschikt is voor beademing maar die in normale tijden niet standaard
wordt ingezet op de IC- afdeling. Deze apparatuur is bedoeld om een
(hopelijk tijdelijk) tekort van IC-beademingsmachines op te vangen. Het
gaat hier dan om anaesthesia beademingsapparatuur, transportbeademingsmachines en non-invasieve beademingsmachines die geschikt
gemaakt zijn voor invasieve beademing. Deze apparaten kennen weer
diverse niveaus van inzet. Zoals aangegeven zou een deel van deze
machines normaal gesproken niet worden ingezet als high-end
IC-beademingsmachine, maar ze zijn wel in te zetten voor beademing van
patiënten in verschillende fasen. Ik besef dat dit flexibiliteit en creativiteit
vraagt van de IC-afdelingen en dit is ook met hen gedeeld. Alle apparatuur
hoort voorzien te zijn van hulpstukken, disposables en reusables. Voor
zover deze niet direct bij aflevering beschikbaar zijn, worden deze
nabesteld.
Ontwikkeling epidemie
Zoals ik in mijn brief van vorige week heb aangegeven meet en berekent
het RIVM met alle data die worden verzameld hoe de epidemie zich
ontwikkelt. De prognoses worden telkens aangepast op basis van nieuwe
meetgegevens en inzichten.
Belangrijke databronnen zijn daarbij:
• Het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS)
Dit is tijdens deze crisis speciaal opgericht om bij te houden welke
ziekenhuizen wel en geen plek hebben. Daarnaast zorgt het LCPS voor
de verspreiding van patiënten naar ziekenhuizen in het land waar nog
plek is. Elke ROAZ belt elke ochtend alle ziekenhuizen in de eigen regio
met de vraag: hoeveel patiënten – met en zonder corona – zijn
opgenomen op de IC en in het ziekenhuis? En hoeveel bedden zijn er
nog vrij? Dat geven zij vervolgens door aan het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding.

5

Hiermee geef ik invulling aan de toezegging die ik tijdens het plenair debat heb gedaan aan de
leden van de PVV, D66, GL, en de PvdA over het informeren van de Kamer over hoe de Minister
werkt aan meer (wederkerige) samenwerking met Duitsland en welke afspraken op papier
worden gezet t.a.v. IC-capaciteit.
6
Hiermee geef ik tevens invulling aan de aangehouden motie van het lid Wilders c.s. over zo
veel mogelijk ic-bedden voor Nederlandse coronapatiënten in Duitsland realiseren (Kamerstuk
25 295, nr. 201).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

9

•

De Nationale Intensive Care Evaluatie (NICE). Intensive Care
artsen in alle ziekenhuizen houden hier in bij hoeveel mensen zijn
opgenomen en wie er weer naar huis mochten of zijn overleden. In dit
systeem voeren artsen zelf de gegevens is. Omdat zij daar logischerwijze niet altijd tijd voor hebben(hun eerste aandacht gaat uiteraard
naar de patiënt) zijn de cijfers van NICE niet meteen actueel. Zo kan het
gebeuren dat patiënten die in het weekend zijn opgenomen, pas op
maandag worden geregistreerd

Door invoer van deze data in de modellen probeert het RIVM zo goed
mogelijk in beeld te krijgen hoe het virus zich ontwikkelt. Daarbij maakt
het RIVM ook gebruik van de groeiende kennis over het virus in Nederland
en andere landen: hoe snel verspreidt het zich, hoe makkelijk kunnen
mensen elkaar besmetten, hoe veel mensen worden ernstig ziek en hoe
lang verblijven zij gemiddeld op de Intensive Care?
Omdat het om een nieuw virus gaat, is de onzekerheid van de modeluitkomsten behoorlijk groot. Dachten we vorige week nog dat we rond
5 april 2.400 IC-bedden nodig zouden hebben, deze week is de benodigde
capaciteit lager. Het OMT verwacht nu de piek in de tweede helft van april
en die lijkt met naar verwachting 1.800 COVID-19 IC-patiënten binnen de
opgeschaalde capaciteit te blijven, naast de circa 500 benodigde
IC-bedden voor de overige patiëntenzorg.
Gelet op de onzekerheid in de prognoses blijft waakzaamheid echter
geboden. Het aantal besmettingen neemt nog steeds toe. Bovendien leidt
het RIVM de snelheid waarmee het virus zich verspreidt, onder meer af uit
het aantal ziekenhuisopnames. Maar die zeggen niet alles. Heel veel
mensen krijgen immers het virus zonder er ziek van te worden. En de
belangrijkste onzekere factor blijft ons eigen gedrag. Alleen als het lukt
om zoveel mogelijk binnen te blijven en alle andere maatregelen te blijven
volgen, zal de voorzichtig positieve trend zich kunnen voortzetten.
Besluitvormingstraject fase 3
In het vorige debat heb ik met u gesproken over het draaiboek van de
NVIC en in het bijzonder over taken en rollen die nog uitwerking
behoeven. In de onderstaande stappen wordt nader uitgewerkt hoe die
rolverdeling is met name in de overgang van fase 2 naar fase 3. Relevant
is daarbij het «draaiboek pandemie» van de NVIC. Sinds maart 2020 heeft
de Taskforce van de NVIC een aantal versies van dit draaiboek opgesteld.
Het betreffen steeds nieuwe versies, omdat er ook steeds nieuwe kennis
en inzichten beschikbaar komen op basis waarvan de organisatie van de
IC-zorg wordt aangepast. Ook worden hierin de medische criteria
beschreven waaronder opname en behandeling op de IC medisch zinvol
is. Eerdere draaiboeken zijn onder andere opgesteld naar aanleiding van
de uitbraak van de Mexicaanse griep in 2009.
De NVIC heeft in het draaiboek Pandemie een fasering voor de druk op de
IC-capaciteit gebruikt die voorziet in drie verschillende fasen. Fase 3 is
daarbij de fase waarin de zorg een kritische fase in opschalingsmogelijkheden heeft bereikt. Er wordt alles op alles gezet om te voorkomen dat we
in deze situatie geraken waarbij de IC-capaciteit tekortschiet ten opzichte
van het aantal patiënten. De medische professionals hebben aangegeven
dat het niettemin van belang is te weten wat hen te doen staat in het
onverhoopte geval dat deze situatie zich toch voor zou doen. Gelukkig is
hier in de huidige situatie nog geen sprake. De huidige bezettingscijfers en
de prognoses met betrekking tot de noodzakelijke IC-capaciteit laten dat
zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

10

Stappen die gezet moeten worden om van fase 2 naar fase 3 te gaan
Voordat fase 3 in werking wordt gesteld, zijn de volgende stappen
relevant:
• Het is aan het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding
(LCPS) om te constateren wanneer op zeer korte termijn de situatie
gaat ontstaan dat alle capaciteit aan IC-bedden is benut en dat
uitwijken naar het buitenland ook geen soelaas meer biedt.
• Het LCPS meldt deze situatie tijdig aan de IGJ en de Minister.
• De IGJ vergewist zich er vervolgens per ommegaande zelf van of dit
inderdaad aan de orde is. Dat doet de IGJ in ieder geval door:
o zich met alle voorzitters van de ROAZ-regio’s te verstaan;
o de eigen inspecteurs daarover te bevragen;
o daar waar relevant ook andere gegevens in te winnen.
• Als ook uit de informatie die de IGJ heeft verzameld blijkt dat deze
situatie zich voordoet, dan meldt de IGJ dit aan de Minister.
• De Minister zal de Tweede Kamer hier van op de hoogte stellen.
Zoals gezegd, gelukkig is hier in de huidige situatie nog geen sprake. De
huidige bezettingscijfers en de prognoses met betrekking tot de noodzakelijke IC-capaciteit laten dat zien. Mochten we toch onverhoopt in deze
situatie belanden, dan treedt, na communicatie door de Minister aan de
Kamer dat deze fase inderdaad aan de orde is, ook de richtlijn voor deze
fase in werking die de FMS en KNMG aan het opstellen zijn. Van belang is
dat deze richtlijn zorgvuldig tot stand komt. Dat wil zeggen met
raadpleging van alle relevante partijen waaronder artsen, verpleegkundigen, bestuurders, ouderenorganisaties en patiëntenvertegenwoordigers. Deze richtlijn is daarmee niet alleen bindend voor
alle zorgprofessionals, maar geeft de zorgprofessionals ook de zekerheid
dat dit de toetssteen voor hun handelen is, ook voor de IGJ en tuchtrechtelijk.
Ontwikkeling en consultatie richtlijn fase 3
Fase 3 kent drie blokken die gekenmerkt worden door een oplopende druk
op de IC en de beschikbare capaciteit. In blok 1 en blok 2 van fase 3 vindt
triage nog steeds plaats op medische overwegingen. Zoals gezegd wordt
er alles aan gedaan om te voorkomen dat de situatie zich voor doet, maar
er zou een moment kunnen aanbreken dat de IC-capaciteit in relatie tot het
benodigd aantal bedden zodanig tekortschiet, dat triage op medische
inhoudelijke overwegingen geen soelaas meer biedt. Dit omdat het
medisch inhoudelijk tot gelijke uitkomst zou leiden. Dat is blok 3 van de
derde fase. Onder leiding van de KNMG wordt op dit moment dus
gewerkt aan een richtlijn voor de derde fase, ook in geval de situatie van
blok 3 zich zou voordoen. Deze richtlijn zal zoals gezegd breed geconsulteerd worden onder betrokken partijen waaronder artsen, verpleegkundigen, bestuurders, ouderenorganisaties en patiëntenvertegenwoordigers
ten einde te komen tot een gedragen standpunt. De huidige bezettingscijfers en de prognoses met betrekking tot de noodzakelijke IC-capaciteit,
verschaffen enige lucht en daarmee is het ook mogelijk om deze consultatie zorgvuldig en met de noodzakelijke diepgang te laten plaatsvinden.
Het kabinet heeft het standpunt ingenomen dat indien de hiervoor
bedoelde situatie zich onverhoopt zou voordoen, het uitsluitend hanteren
van een harde leeftijdsgrens maatschappelijk gezien onacceptabel is en
door het kabinet ook niet geaccepteerd zal worden. Zo nodig zal dit
standpunt met regelgeving worden bekrachtigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

11

Consequenties voor het tuchtrecht en toezicht vanuit de IGJ
Tot slot: in de hierboven bedoelde derde fase is het feitelijk niet meer
mogelijk dat een ieder de gebruikelijke zorg krijgt die de zorgaanbieder op
grond van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) is
gehouden te leveren. Het gaat dan om patiënten die, hoewel dat anders
wel het geval zou zijn, gezien de overmachtssituatie niet meer een
gebruikelijke behandeling krijgen op een IC. Ondanks alle daarop gerichte
inspanningen is er immers dan te weinig reguliere IC-capaciteit. Dat
betekent niet dat zij geheel verstoken raken van zorg. Zij zullen zo goed
mogelijke zorg krijgen in de gegeven omstandigheid. Dat zorgaanbieders
onder die omstandigheden niet de anders gebruikelijke zorg, maar wel zo
goed mogelijke zorg kunnen verlenen, is hun als medische professionals
niet toe te rekenen. Daar zal zoals gezegd de IGJ in de handhaving
rekening mee houden en is ook relevant in tuchtrechtelijke zin. De
medische professionals zijn immers buiten hun schuld in een situatie van
overmacht beland. Wat zo goed mogelijke zorg is, kan worden afgeleid uit
de hierboven genoemde richtlijn die voor deze situatie is opgesteld door
FMS en KNMG. Deze richtlijn geeft dan aan hoe zorgaanbieders bij een
tekort aan IC-bedden moeten handelen en hoe en aan wie de zorgverleners de schaarse middelen moeten toedelen.
Met bovenstaande geef ik invulling aan mijn toezegging aan de VVD, D66,
SGP en PVV (d.d. 1 april jl.) om de Kamer te informeren over de verschillende aspecten van fase 3. Ook doe ik hiermee mijn toezegging gestand
aan het lid Asscher (PvdA) die mij tijdens het plenair debat van 1 april jl.
vragen heeft gesteld over de verschillende scenario’s ten aanzien van de
IC-capaciteit en fasering.
Tot slot heeft het lid Wilders (PVV) tijdens het debat van 1 april jl. de
communicatie vanuit huisartsen naar (kwetsbare) patiënten aan de orde
gesteld. Ik heb toegezegd dat ik de NHG om een publiekelijke reactie
hierop zou vragen. De brief met de reactie van de NHG op deze kwestie
heb ik als bijlage bij deze brief meegezonden7.
Aanvullende capaciteit ziekenhuizen
Het lid Ploumen (PvdA) heeft afgelopen week voorgesteld om het
Bronovo ziekenhuis in te zetten als locatie voor tijdelijke opvang van extra
patiënten. De organisatie van extra capaciteit is belegd bij de Directeuren
Publieke Gezondheid (DPG) in overleg met de ROAZ. Ik heb het voorstel
van mevrouw Ploumen doorgeleid aan de betreffende DGP en ROAZ.
Hiermee acht ik ook de Kamervragen (2020Z06114) van het lid Ploumen
van 3 april 2020 beantwoord.
b) Zorgcapaciteit buiten het ziekenhuis
Als gevolg van de COVID-19 uitbraak neemt de druk op de ziekenhuizen
flink toe. Het is daarom van belang dat we ook op andere locaties goede
en veilige zorg leveren aan mensen die dat nodig hebben. Het gaat om
mensen die niet thuis of in een reguliere instelling kunnen blijven, maar
waarvoor opname in een ziekenhuis niet nodig of gewenst is. Daarnaast
gaat het om patiënten die niet meer in het ziekenhuis behandeld hoeven
te worden, maar die nog niet voldoende hersteld zijn om naar huis te
gaan. Ten slotte kan het gaan om patiënten die zijn aangewezen op
ziekenhuiszorg maar waarbij ziekenhuizen tegen de grenzen van hun
(gezamenlijke) capaciteit aanlopen. Het uitgangspunt is dat mensen zoveel
mogelijk in de regio worden opgevangen. De kern van de benadering is
7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

12

vroegsignalering in de 1e lijn, het regionaal organiseren van tijdelijke
zorglocaties (Coronacentra en Corona-units in instellingen) voor het
bieden van cohortverpleging van verschillende groepen patiënten en een
regionaal coördinatiepunt voor toeleiding van kwetsbare patiënten naar
de juiste zorg op de juiste plek.
Op 31 maart 2020 heb ik de directeuren publieke gezondheid (DPG-en) van
de GGD-regio’s gevraagd erop toe te zien dat zorgpartijen in de regio
zorgen voor een eenduidig samenwerking en één regionaal coördinatiepunt te organiseren voor de toeleiding van kwetsbare patiënten naar
een passende plek. Ik heb hen ook gevraagd de regio te ondersteunen met
een gezamenlijk beeld van de vraag naar plekken waar zorg aan
kwetsbare patiënten met (een verdenking van) besmetting met COVID-19
zorg kunnen ontvangen. Waar nodig kunnen zij aanvullend op het
beschikbare aanbod in «corona-units» binnen bestaande instellingen de
regio ondersteunen door het inrichten van tijdelijke «coronacentra»,
bijvoorbeeld in hotels.
Op 6 april heb ik opnieuw overleg gevoerd met de DPG-en. Op basis van
dit overleg en de voortgangsinformatie die zij mij voorafgaand hebben
gestuurd constateer ik dat er binnen korte tijd een forse inspanning is
geleverd. De GGD GHOR heeft inmiddels een landelijk team met extra
capaciteit opgezet die de landelijke coördinatie op zich heeft genomen en
de regionale implementatie begeleidt. Het landelijk bureau GGD GHOR
draagt er onder andere zorg voor dat goede voorbeelden ten aanzien van
de verschillende onderdelen van de regionale aanpak met alle regio’s
worden gedeeld. Verder wordt er door het landelijke bureau GGD GHOR
gewerkt aan ondersteuning zoals het opstellen van richtlijnen, protocollen, modelovereenkomsten etc. ter ondersteuning van de samenwerking in de regio. Er is door de regio’s de afgelopen week veel inzet
gepleegd om op korte termijn extra capaciteit te creëren. Er zijn ruim
4.300 extra plekken beschikbaar (peildatum 3 april 2020), waar zorg
(cohortverpleging) kan worden geboden aan o.a. patiënten met een
(verdenking van) een COVID-19 besmetting. Ook is er in iedere regio een
samenwerkingsstructuur neergezet waarbij veelvuldig is aangesloten bij
bestaande structuren. Het ROAZ wordt vaak genoemd als plek waar de
coördinatie samenkomt. De DPG-en verwachten met ondersteuning van
het landelijk bureau van GGD GHOR en het Landelijk Operationeel Team
Corona (LOT-c) deze week de voorlopige regionale beelden van de
potentiële vraag gereed te hebben. Deze zullen de komende weken
nauwkeuriger worden en de opdracht voor iedere regio zal steeds
nauwkeuriger kunnen worden bepaald. Tot slot werken de DPG-en met
ondersteuning van het landelijke bureau GGD GHOR en het LOT-c aan de
ontsluiting van digitale informatie over regionale vraag en aanbod van
plekken buiten het ziekenhuis ten behoeve van het landelijk beeld en het
LCPS. De verwachting is dat dit met ingang van volgende week mogelijk
is.
4. Beschikbaarheid van persoonlijke beschermingsmiddelen voor
de zorg
Zoals ook al in eerdere brieven is toegelicht, doe ik samen met het
Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) alles wat in mijn macht ligt om
voldoende persoonlijke beschermingsmiddelen beschikbaar te krijgen
voor de zorg in Nederland. Dan gaat het om verschillende typen
mondmaskers, chirurgische maskers, veiligheidsbrillen, spatschermen,
isolatiejassen en handschoenen. Kwaliteit staat hierbij voorop. Ik kijk
hierbij ook serieus naar aanbiedingen van beschermingsmateriaal dat
buiten de zorg wordt gebruikt en aan mij en het LCH wordt aangeboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

13

Het LCH heeft een centrale rol in de inkoop en distributie van persoonlijke
beschermingsmiddelen, die momenteel schaars zijn. Het LCH richt zich op
dit moment tot de bestelling van de volgende hulpmiddelen:
• FFP1, FFP2 en FFP3 maskers
• Protectiejassen
• Spatbrillen
• Schorten
• Chirurgische Maskers (type IIR)
• Onderzoekshandschoenen
• Diagnostische testen (inclusief PCR-materiaal, swabs en media)
• Desinfectantia
• Perfusoren / spuitpompen / infuuspompen
• CVVH machines voor nierdialyse
• Voedingspompen
• Matrassen voor buikligging
• Morfinepompen
• Soda korrels t.b.v. schoonmaken beademingsapparatuur
Het LCH schat de verwachte vraag van FFP2-maskers op dit moment in op
ongeveer 4,5 miljoen stuks per week. De verwachte vraag naar chirurgische maskers is ongeveer 8 miljoen per week.
Het LCH heeft mij laten weten op dit moment 30 miljoen mondmaskers
(FFP2) in bestelling te hebben. Ik benadruk hierbij dat wat besteld is, niet
altijd overeenkomt met wat ook geleverd wordt. Alles wat in het
buitenland besteld wordt, moet bovendien via een luchtbrug met vele
logistieke schakels naar Nederland vervoerd worden. Elke stap in deze
schakel kost tijd en capaciteit. Er gaat dus tijd overheen voordat een
bestelling in Azië, uiteindelijk wordt uitgeleverd in het opslagcentrum van
het LCH, zodat het verspreid kan worden.
Vanwege de schaarste zijn niet alle mondmaskers die beschikbaar komen
voorzien van een CE-certificaat afgegeven door een Europese notified
body. Sommige landen hanteren andere testnormen dan Europa. De
Europese Aanbeveling 2020/403 geeft de mogelijkheid om tijdelijk ten
behoeve van zorgmedewerkers niet-CE-gemarkeerde persoonlijke
beschermingsmiddelen op de Europese markt toe te laten, na beoordeling
van de essentiële eisen door de markttoezichthouder. De cruciale
parameters waarop getest wordt, met name het tegenhouden van
deeltjes, zijn echter gelijkwaardig, zoals ook de CDC8 en de Inspectie SZW
en IGJ9 eerder hebben geconcludeerd.
Alle ladingen die binnen komen in het centraal distributiecentrum van het
LCH worden getest op kwaliteit. Het LCH werkt hiervoor samen met
Inspectie SZW en het RIVM. Gezien de beperkte voorraden bij verschillende zorginstellingen wordt een praktische maar betrouwbare test
uitgevoerd. De kwaliteitsbeoordelingen zijn gebaseerd op steekproeven.
Het kan dus voorkomen dat een partij mondmaskers bevat die niet aan de
gestelde eisen voldoen. Daarom blijft het belangrijk dat zorginstellingen
ook zelf de geleverde mondmaskers beoordelen, net zoals zij doen als zij
zelf hun beschermingsmiddelen inkopen. Verder krijgen alle ontvangers
van mondmaskers instructies over het goed gebruik van de beschermingsmiddelen.
Het LCH inventariseert op dit moment met partners in gehele zorg nieuwe
mogelijk schaarse producten als gevolg van het Coronavirus, voor de
komende periode. Ik bepaal op basis hiervan welke hulpmiddelen aan de
scope van het LCH moeten worden toegevoegd.
8

https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/respirators-strategy/crisis-alternatestrategies.html\.
9
https://www.igj.nl/actueel/nieuws/2020/03/23/mondmaskers-uit-china-en-vs-gelijkwaardig-aaneuropese.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

14

Productie in Nederland
In opdracht van de Minister voor MZS is een team van circa 20 mensen
van het Ministerie van EZK en RVO samen met Nederlandse bedrijven en
ondernemers aan het werk om zich in deze crisistijd in te zetten voor de
productie van medische hulpmiddelen. Inmiddels zijn rond de 400
aanbiedingen ontvangen van initiatieven, waarbij het team zich richt op
mondmaskers, beademingsapparatuur, overige beschermingsmiddelen
(bijv. spatbrillen en 3D-prints) en testen.
De eerste concrete resultaten van de inspanningen zijn inmiddels
zichtbaar. Zo zal een Nederlands bedrijf naar verwachting snel de eerste
beademingsapparaten gaan leveren, na een order vanuit VWS. Daarnaast
zijn er ook andere initiatieven om beademingsapparaten in Nederland te
maken (bijv. bij universiteiten), het Ministerie van VWS zal op zeer korte
termijn besluiten financiering toe te kennen. Als het uiteindelijke oordeel
van de experts is dat deze ontwikkelde medische hulpmiddelen veilig zijn,
kunnen ze waar nodig in de zorg worden ingezet.
Ook de productie van mondmaskers komt op gang. De Minister van
medische zorg heb opdracht gegeven aan enkele Nederlandse bedrijven
met de productie te starten. Naar verwachting kunnen de komende weken
zeven miljoen mondmaskers worden geproduceerd. Ook worden lange
termijnafspraken gemaakt.
Het verruimde testbeleid betekent een grote uitdaging voor alle
aanbieders die actief zijn in deze productieketen. Het gaat hierbij om het
opschalen van de productie van o.a. om swabs (wattenstaafjes),
cartridges, vloeistof en medium. De verwachting is dat de extra
benodigde productie van de verschillende onderdelen uit de keten in
Nederland gerealiseerd kan worden. Onder leiding van de speciale gezant
Feike Sijbesma wordt overleg gevoerd met betrokken bedrijven en
partners met als doel de benodigde opschaling van de productie in
Nederland te realiseren. Het team van EZK is hier ook bij betrokken.
Voor de andere producten geldt dat er veelbelovende leads in gang zijn
gezet, waarover we Uw Kamer met enige regelmaat zullen rapporteren.
Met de productie van medische hulpmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen in Nederland worden we minder afhankelijk van
leveringen uit andere delen van de wereld. Ik ben daarom erg blij met de
inzet van EZK en de andere partners in het LCH die deze productie in
Nederland stimuleren en helpen opzetten.
Verdeling van beschermingsmiddelen
Gelet op de mondiale schaarste en de wereldwijde ontwikkeling van het
virus, moeten we er rekening mee houden dat schaarste van deze
beschermingsmaterialen voorlopig nog aan de orde zal blijven voor alle
sectoren in de zorg. Naar aanleiding hiervan hebben meerdere veldpartijen de dringende behoefte geuit aan duidelijkheid over hoe de
beschikbare voorraden beschermingsmiddelen over de diverse sectoren
verdeeld worden, en aan de hand van welke prioritering dit gebeurt. De
bestaande insteek van de GGD-GHOR voor de verdeling van de middelen
is tot nu toe sterk gebaseerd op het uitgangspunt dat patienten vooral in
de acute zorg terechtkomen, waarbij een deel van de middelen voor
andere sectoren, waaronder de langdurige zorg, beschikbaar wordt
gemaakt. Dat uitgangspunt past niet meer in de huidige situatie, waarin
sommige instellingen hebben moeten besluiten om COVID-19 patiënten te
isoleren, of aparte cohortafdelingen in te richten waar deze patiënten
behandeld kunnen worden. Daarnaast lopen medewerkers uit de
huisartsenzorg, thuiszorg, de wijkverpleging, de GGZ, gehandicaptenzorg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

15

en jeugdzorg risico’s als zij gevraagd worden om zorg te verlenen bij
(mogelijke) COVID-19-patiënten en hebben ook PGB-houders voor
bepaalde dagelijkse zorg beschermingsmiddelen nodig. Er wordt
bovendien gewerkt aan een goede distributie van beschermingsmiddelen
aan kleinere zorgpartijen, waaronder budgethouders maar ook kraamverzorgers, aanspraak kunnen maken op deze middelen. Hier is maatwerk
nodig, omdat deze kleinere partijen geen aansluiting hebben op de
ROAZ-structuur, zoals grotere instellingen dat wel hebben.
In samenspraak met het LNAZ en de GGD-GHOR heb ik het OMT
afgelopen week gevraagd mij nader te adviseren over dit prioriteringsvraagstuk. Het OMT heeft een afwegingskader naar sectoren besproken
en adviseert dit aan te vullen met informatie over de intensiteit van de
blootstelling in specifieke situaties. Experts uit de verschillende zorgsectoren is gevraagd deze informatie aan te leveren. De adviezen van het
OMT voor gepast gebruik van deze typen beschermingsmiddelen worden
hierbij betrokken. Samen met de gegevens over de aantallen patiënten en
zorgverleners wordt een evenwichtige verdeling opgesteld. Ik verwacht u
hier volgende week meer duidelijkheid over te kunnen geven.
Daarnaast geeft ook het nieuwe testbeleid de mogelijkheid om relatief
vaak en snel vast te stellen of iemand al dan niet COVID-19 heeft. Dat
betekent dat in veel situaties voor een korte periode onzekerheid bestaat
over besmetting, als gevolg waarvan bescherming van de werknemer
noodzakelijk is. Ook die factor moet in de uiteindelijke prioritering worden
meegewogen.
Ik benadruk hierbij dat deze besluitvorming een complex karakter heeft,
waarbij nog los van de uitkomst, de aanlevering van beschermingsmateriaal voor de komende periode een onzekere factor blijft. Ik benadruk
daarom nogmaals dat zorgverleners de richtlijnen van het RIVM over het
gebruik van juiste beschermingsmiddelen voor de juiste zorghandelingen
opvolgen. Ik ontvang signalen dat dat nog niet overal het geval is. Zo is
niet bij elke handeling in elke sector een mondmasker van het hoogste
beschermingsniveau (zoals FFP2) noodzakelijk. Ik heb het RIVM en
veldpartijen gevraagd om de communicatie hierover te verbeteren.
In het debat van 26 maart jl. (Handelingen II 2019/20, nr. 65, debat over de
actuele ontwikkelingen rondom het coronavirus) heb ik in de richting van
de CDA-fractie toegezegd nog nader terug te komen op de vraag in
hoeverre de levering van persoonlijke beschermingsmiddelen in
ouderen-, thuis- en gehandicaptenzorg op gang is gekomen. Ik kan
bevestigen dat al deze sectoren beschermingsmiddelen hebben
ontvangen. Echter, gelet op de schaarste kan het zijn dat wat geleverd is,
niet (volledig) voorziet in de vraag.
Met bovenstaande acht ik ook de Kamervragen (2020Z06227) van het lid
Ploumen (PvdA) van 6 april 2020 over de effect van de Coronacrisis op de
kraamverzorgende, en de leden Wilders en Agema (beiden PVV) over de
discrepantie tussen de berichtgeving over bestellingen en leveringen van
beschermingsmiddelen en de tekorten die nog steeds ervaren worden bij
zorgmedewerkers van 7 april 2020 ( 2020Z06296) beantwoord. En hiermee
heb ik ook antwoord gegeven op de Kamervragen van de leden Hiijnk en
Marijnissen (beiden SP) over het bericht «Onrust bij thuiszorg, wijkverpleging, gehandicaptenzorg en ouderenzorg bij gebrek aan bescherming
en beperkt testen personeel» (d.d. 7 april 2020, 2020Z06304).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

16

Hergebruik van beschermingsmiddelen
Eerder heb ik uw Kamer al geïnformeerd dat uit onderzoek van het RIVM
is gebleken dat sterilisatie met stoom (121 graden) of sterilisatie met
waterstofperoxide ervoor zorgt dat FFP2 mondkapjes hun vorm behouden
en voldoende in staat blijven om deeltjes tegen te houden. In de Kamerbrief van 31 maart heb ik, naar aanleiding van het OMT-advies, benoemd
met het RIVM in gesprek te zijn op welke wijze zij meer coördinatie
kunnen realiseren om hergebruik van mondmaskers mogelijk te maken,
ook in samenspraak met de IGJ en Inspectie SZW. Het RIVM is deze week
direct aan de slag gegaan om de verschillende initiatieven in kaart te
brengen. Naar aanleiding daarvan zal het RIVM een beschrijving opstellen
van de bestaande initiatieven, de methodes, en de resultaten. Dit dient als
basis voor een expertmeeting die het RIVM komende week zal organiseren met onder andere sterilisatiedeskundigen uit de zorg en TNO.
Hiermee wordt geprobeerd om kansrijke methodes voor hergebruik aan te
wijzen en hoe deze te testen. Vervolgens zal worden gekeken hoe deze
testen zo snel mogelijk kunnen worden uitgevoerd. Zodra ik de adviezen
van het RIVM heb ontvangen, worden deze zo snel mogelijk met het
zorgveld gedeeld. Ook zullen de adviezen beschikbaar komen op de
website van het RIVM. Het is bij sterilisatie van mondmaskers van belang
dat de kwaliteit constant wordt bekeken na sterilisatie, en voor sommige
methoden is er een maximaal aantal keer sterilisatie per mondmasker
mogelijk. Daarom zullen zorginstellingen een goed proces moeten
inrichten als zij gebruik willen maken van herverwerking bij de dreiging
van acute tekorten. Om de meerdere stappen van de kwaliteitscontrole
(bijvoorbeeld hoe vaak mondmaskers al zijn gesteriliseerd) te bewaken zal
dit proces zoveel mogelijk in de zorginstellingen moeten plaatsvinden, al
dan niet regionaal georganiseerd. Ik heb het RIVM gevraagd om in het
advies ook op te nemen hoe zorginstellingen dit proces het beste kunnen
vormgeven.
Vanwege het dreigende tekort aan wegwerp-isolatiekleding (jassen,
pakken, schorten en coveralls) heb ik het RIVM gevraagd om ook naar het
hergebruik hiervan te kijken, in samenspraak met de Inspectie SZW. In een
door het RIVM georganiseerde teleconferentie met verschillende experts
zijn ervaringen met experimenten om isolatiekleding te wassen en te
steriliseren, uitgewisseld. Op basis hiervan is geconcludeerd dat de
isolatiekleding niet goed bestand is tegen industriële wasprocessen. Deze
methode lijkt dan ook niet bruikbaar voor grootschalige herverwerking
van deze kleding. Sterilisatie met stoom, gas of straling biedt wel
mogelijkheden. Uit het onderzoek is gebleken dat sterilisatie met
gammastraling tot goede resultaten leidt. Ik zal deze uitkomsten zo snel
mogelijk delen met het zorgveld en in overleg met betrokken partijen,
zoals de ziekenhuizen en de GGD-GHOR, kijken hoe we de logistiek van de
inzameling en sterilisatie van deze isolatiejassen kunnen organiseren.
Aangezien het net als bij mondmaskers van belang is dat de kwaliteit
constant wordt bekeken na sterilisatie, zullen zorginstellingen zelf een
proces hiervoor moeten inrichten. Het RIVM heeft naar aanleiding van de
expertmeeting hierover een advies geschreven, dat zal worden gedeeld
met de verschillende betrokken koepels.
5. Beschikbaarheid geneesmiddelen
De Minister voor Medische Zorg en Sport houdt de beschikbaarheid van
geneesmiddelen nauwlettend in de gaten. Het is belangrijk om accuraat
inzicht te hebben in de voorraden in Nederland en de relevante ontwikkelingen in de markt, zodat we passende (preventieve) maatregelen kunnen
nemen om tekorten te voorkomen. De Minister voor Medische Zorg en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

17

Sport overlegt met verschillende partijen om hen zoveel mogelijk in staat
te stellen om de maatregelen te nemen die zij nodig achten. Ook zet hij,
samen met het Meldpunt Geneesmiddelentekorten en -defecten, waarin
de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) nauw samenwerken, verschillende
overheidsmaatregelen in om tekorten te voorkomen.
Namens de Minister voor Medische Zorg en Sport zal ik u allereerst
informeren over de laatste stand van zaken rondom de IC-medicatie die
gebruikt wordt bij de behandeling van patiënten met COVID-19.
Vervolgens zal ik ingaan op de inzet ten aanzien van andere (niet
COVID-19 gerelateerde) geneesmiddelen.
Geneesmiddelen patiënten met COVID-19
Zoals ik u in mijn brief van 31 maart jl. berichtte10 is voor de IC-medicatie
die gebruikt wordt bij de behandeling van patiënten met COVID-19 in
opdracht van VWS een landelijke coördinatiestructuur opgezet. Dit
initiatief draagt de naam Landelijk Coördinatiecentrum geneesmiddelen
(LCG). Het LCG is een initiatief van de Nederlandse Vereniging van
Ziekenhuisapothekers (NVZA) dat tot stand gekomen is met instemming
van de Nederlandse Federatie van Universitair Medisch Centra (NFU),
Bond van Groothandelaren in het Farmaceutische Bedrijf (BG Pharma), de
IGJ en het CBG.
De taken van het LCG zijn onder andere het actueel monitoren van de
voorraden van de essentiële IC-medicatie in Nederland, het vergroten van
de voorraden door het inkopen van deze geneesmiddelen of diens
grondstoffen uit het buitenland na verkregen toestemming van IGJ, en het
coördineren en (indien nodig) uitbreiden van de eigen bereiding van
IC-medicatie. Daarnaast speelt de LCG een coördinerende rol in het
(her)verdelen onder ziekenhuizen mocht dat nodig blijken. Bij deze taken
houden zij ook rekening met de voorraden en vraagontwikkeling in
Caribisch Nederland. Het LCG staat dagelijks in nauw contact met onder
andere ziekenhuisapothekers en groothandels.
Het LCG actualiseert dagelijks de cijfers van de voorraadposities en de
prognoses. Met een statusclassificatie wordt inzicht gegeven in het aantal
dagen voorraad dat er op dat moment is en de verwachtingen over de
tijdige komst van nieuwe voorraden. Ziekenhuizen en groothandels
rapporteren dagelijks aan het LCG over hun voorraden.
Inmiddels hebben we de eerste rapportages ontvangen. Op basis van de
actuele stand van zaken op 6 april 2020 (17.00 uur) stelt het LCG dat voor
alle vier de categorieën essentiële IC-medicatie (sedativa, pijnbestrijding,
spierrelaxantia en «overig») op dit moment gemiddeld voldoende
voorraden zijn (> 14 dagen). Dit beeld wordt dagelijks geactualiseerd,
waarbij ook de bezettingsgraad van de IC bedden wordt meegenomen.
Om aanvullend inzicht te geven geeft de LCG aan dat in een scenario dat
er 1.800 IC bedden bezet zouden zijn er voor drie categorieën nog steeds
voldoende voorraad (> 14 dagen) is. Voor de vierde categorie («overig»)
geldt dat er voor één geneesmiddel (noradrenaline) binnen deze categorie
nog voorraad is voor meer dan 7 dagen. Het LCG is bezig met de
opschaling van de eigen productie van noradrenaline.
Het LCG blijft breder actief om de voorraadpositie voor de komende
periode te blijven borgen. Zo heeft het LCG onder andere in samenwerking met de IGJ voor een specifiek IC geneesmiddel een buitenlandse
10

Kamerstuk 25 295, nr. 200.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

18

voorraad voor Nederland veilig gesteld. Daarnaast heeft het LCG
grondstoffen verkregen en gedistribueerd naar de bereidende ziekenhuisapotheken voor het bereiden van IC-medicatie. Het LCG heeft een aantal
ziekenhuizen geholpen bij het vergroten van hun voorraden.
Daarnaast heeft de IGJ afgelopen week, na een nauwkeurige evaluatie
samen met het CBG, tijdelijk toestemming gegeven voor het gebruik van
een veterinair sedatiemiddel voor patiënten op de IC. Het middel heeft
dezelfde werkzame stof als het middel dat voor mensen wordt gebruikt
(propofol). De veiligheid en kwaliteit zijn gegarandeerd. Hiermee is het,
indien nodig, een aanvulling op de huidige voorraden. Deze toestemming
geldt niet voor andere propofol-bevattende veterinaire geneesmiddelen,
hiermee blijven er voldoende geneesmiddelen over voor veterinair
gebruik.
De geneesmiddelen die worden gebruikt voor de patiënten met COVID-19
op de IC worden ook gebruikt voor andere patiënten. Het betreft bijvoorbeeld anesthesie in de ziekenhuizen voor niet-COVID-19 patiënten, maar
ook bijvoorbeeld palliatief gebruik in de thuissituatie. Het is van belang
dat er ook voor deze patiënten voldoende geneesmiddelen beschikbaar
blijven. Ik heb hier aandacht voor en betrek hierbij de LCG, de landelijke
Huisartsen Vereniging (LHV) en de KNMP.
Overige geneesmiddelen en maatregelen
Zoals ik in mijn brief van 31 maart jl. beschreven heb, heb ik ook oog voor
de bredere geneesmiddelenvoorziening. Het Meldpunt geneesmiddelentekorten en -defecten (Meldpunt) bij het CBG en de IGJ houdt naast de
medicatie voor patiënten met COVID-19 ook de beschikbaarheid van de
overige geneesmiddelen goed in de gaten. Het CBG zal deze week de
jaarrapportage van het Meldpunt over 2019 publiceren op zijn website.
Er is specifiek aandacht voor de internationale marktonwikkelingen, zoals
de situatie in India en China en het effect van deze ontwikkelingen op onze
geneesmiddelenvoorziening. De situatie in India is zorgelijk, er is sprake
van verschillende (tijdelijke) exportverboden en transportproblemen. De
focus ligt nu op de continuïteit van de aanvoer. Hierover is doorlopend
overleg met betrokken leveranciers en er vindt overleg plaats op
diplomatiek niveau. Hierbij werkt de Minister voor MZS ook nauw samen
met de Europese partners, waaronder de Europese Commissie. Ik blijf u
op de hoogte houden van de actuele ontwikkelingen.
In mijn brief van 31 maart jl. heb ik u geïnformeerd over de maatregelen
die (preventief) genomen kunnen worden om tekorten te voorkomen. De
Minister voor MZS voert hierover onder andere wekelijks gesprekken met
de leden van het Coronaberaad Beschikbaarheid Geneesmiddelen. We
vinden het belangrijk om met partijen steeds te blijven afwegen welke
maatregelen op welk moment passend en effectief zijn. Ik blijf u informeren over de maatregelen die de Minister voor Medische Zorg en Sport
in dit kader inventariseert en neemt om tekorten te voorkomen.
In het kader van het borgen van de brede geneesmiddelenvoorziening,
heeft de IGJ, zoals toegezegd in de brief van 31 maart jl., op 3 april
gepubliceerd dat apothekers onder voorwaarden tijdelijk hun voorraden
aan geneesmiddelen onderling mogen uitwisselen om zo eventuele
tekorten op te lossen. Het onderling uitwisselen van geneesmiddelen is in
Nederland verboden. De IGJ zal hier in ieder geval tot 1 juli 2020 niet op
handhaven. Dit is niet beperkt tot een specifiek geneesmiddel of geneesmiddelengroep, waardoor het breed inzetbaar is. De IGJ heeft in dit kader
ook onderzocht wat de voorraden zijn die op dit moment bij privéklinieken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

19

liggen en of deze voorraden hierbij betrokken kunnen worden. Zij
concluderen dat het om te kleine voorraden gaat die te ver verspreid door
het land liggen. De IGJ zal hier daarom geen vervolg aan geven.
6. Zorg voor kwetsbare mensen
De maatregelen die we nemen zijn er ook op gericht om mensen die
kwetsbaar zijn te beschermen buiten het ziekenhuis. Bij deze aanpak
hanteer ik de volgende uitgangspunten:
a) beperken fysieke en sociale contacten ter bescherming van kwetsbare
personen;
b) zorgcontinuïteit en voldoende opvang van kwetsbare personen;
c) maatregelen voor personeel en kwetsbare mensen;
d) sociale initiatieven stimuleren: omzien naar elkaar.
Eerder in deze brief ben ik reeds ingegaan op de regionale aanpak voor
meer beddencapaciteit buiten het ziekenhuis voor kwetsbare personen.
a) Beperken fysieke en sociale contacten ter bescherming van kwetsbare
personen
Ik besef dat het volhouden voor zowel bewoners als hun familie enorm
veel van hen vergt nu de bezoekregelingen voor zowel de gehandicaptenzorg als de verpleeghuizen langer gaan duren. Je partner, kind, vader
of ouder niet kunnen bezoeken valt in een moeilijke tijd als deze extra
zwaar. Juist nu hebben mensen behoefte aan contact en steun van elkaar.
Verpleeghuiszorg
In de verpleeghuizen zijn allerlei initiatieven ontwikkeld om bewoners in
contact te brengen met hun naasten. Zo wordt er volop gebruikt gemaakt
van beeldbellen en kunnen medewerkers via Familienet berichten, foto’s
en video’s delen via een veilige persoonlijke pagina. Daarnaast kent de
creativiteit om activiteiten te ontwikkelen geen grenzen: online spelletjes
spelen, een contactloos buitenconcert of mimespelers die via het raam
bewoners een fijn moment bezorgen.
De leden Hiijnk en Marijnissen (SP) hebben mij gevraagd te reageren op
het artikel «De corona-angst achter de dichte deuren van het
verpleeghuis» in de Volkskrant van 2 april jongstleden. Het raakt mij als ik
lees wat voor verdriet er nu is in de verpleeghuizen. Zorgaanbieders doen
wat nodig is om verdere verspreiding van COVID-19 op een locatie te
voorkomen. Zij volgen daarbij de richtlijnen van de beroepsgroep. Dit kan
betekenen dat soms een afdeling wordt geïsoleerd. Het zijn uitzonderlijke
maatregelen in helaas uitzonderlijke omstandigheden.
In het geval een bewoner door familie mee naar huis wordt genomen, dan
is het niet mogelijk de cliënt terug te brengen naar het verpleeghuis
zolang de bezoekersregeling van kracht is. De branchevereniging ActiZ
heeft op deze wijze, in overleg met het Ministerie van VWS, de regeling
verder ingevuld. De cliënt (of zijn vertegenwoordiger) is dan samen met
zijn familie zelf verantwoordelijk voor de continuïteit van zorg. In het geval
dat een bewoner is ontslagen uit het ziekenhuis zal worden bezien of het
verantwoord is dat de bewoner weer terug kan naar het verpleeghuis of
dat er een andere oplossing moet worden gevonden, bijvoorbeeld
opname in een zorghotel.
Op verzoek van de leden Hiijnk en Marijnissen (SP) zullen de antwoorden
op de door hun gestelde Kamervragen (2020Z06221) van 6 april 2020 ook
separaat per vraag nagestuurd worden.
Het lid Kersten (PvdA) heeft mij ook gevraagd naar inzicht in het aantal
locaties waar het niet lukt de besmette bewoners geïsoleerd te verplegen
zoals bedoeld in het artikel in de Volkskrant. Ik heb daar op dit moment

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

20

geen inzicht in. In dit verband merk ik op dat ik de directeuren Publieke
Gezondheid afgelopen week heb gevraagd tijdelijke zorglocaties te
creëren voor cohortverpleging (coronacentra). Deze locaties kunnen
eventueel uitkomst bieden voor die situaties waarin het niet mogelijk is
besmette bewoners geïsoleerd te verplegen op de eigen locatie.
Met bovenstaande acht ik ook Kamervragen (2020Z06121) van het lid
Kerstens (PvdA) van 3 april 2020 beantwoord.
Gehandicaptenzorg
Ook in de gehandicaptenzorg vinden vele inspanningen plaats om
bewoners en hun familie met elkaar in contact te brengen. Vele activiteiten worden hier ontplooid om bewoners een goed alternatief te bieden
voor het veelal wegvallen van de dagbesteding. Zo is Philadelphia het
videokanaal Hallo Thuis gestart met informatie en allerlei leuke ideeën als
alternatief voor de dagbesteding. Zorgaanbieder Siza heeft 100 beweegkaarten gemaakt, er zijn luisterboeken en er is een online tekenvierdaagse.
Ik streef er naar dat het RIVM een zo betrouwbaar mogelijk inzicht kan
geven in het aantal mensen dat ziek is als gevolg van COVID-19 en het
aantal mensen dat daar uiteindelijk aan overlijdt. Dit geldt ook voor de
bewoners van verpleeghuizen en instellingen voor gehandicaptenzorg. Ik
heb het RIVM gevraagd de uitsplitsing van het aantal verdenkingen en
sterfgevallen van patiënten met een vastgestelde COVID-19 besmetting in
verpleeghuizen op zich te nemen en daarvoor gebruik te maken van de
registratie van de specialisten ouderengeneeskunde. Het RIVM heeft op
basis van een eerste voorlopige uitsplitsing een beeld op hoofdlijnen
neergezet. Het lijkt erop dat circa 900 verpleeghuislocaties een besmetting
van 1 of meer personen heeft. In de loop van volgende week krijg ik van
het RIVM een beter gevalideerd beeld. Hierin zullen ook de cijfers van
Verenso over de niet-bevestigde COVID-19 verdenkingen worden
meegenomen. Eenzelfde inzicht wil ik verkrijgen in de gehandicaptenzorg.
Met bovenstaande acht ik ook Kamervragen (2020Z06121) van het lid
Kerstens (PvdA) van 3 april 2020 beantwoord.
Palliatieve zorg
In de palliatieve zorg thuis worden eerder gemaakte (behandel)afspraken
zoveel mogelijk gerespecteerd. Met de cliënt wordt overlegd hoe de
noodzakelijke zorg door kan gaan en welke zorgmomenten verminderd
kunnen worden of op afstand uitgevoerd kunnen worden. Deze
afwegingen worden gemaakt om besmetting van de cliënt en het
zorgpersoneel te voorkomen.
In hospices en ook de thuissituatie wordt veel gewerkt met oudere
vrijwilligers. Een aantal organisaties zijn gestopt met de inzet van
vrijwilligers thuis om verspreiding te voorkomen. Andere organisaties
bekijken in nauw overleg met de betrokken beroepsmatige zorg, vrijwilligers, cliënten en naasten per cliënt wat de mogelijkheden zijn. In
sommige hospices is er sprake van een opnamestop of vermindering van
bezetting. Dit gebeurt omdat ook hier de mogelijkheid tot inzet van
vrijwilligers vermindert. Daar staat tegenover dat veel hospices gewoon
open blijven en zelfs meehelpen met het opzetten van nieuwe coronacentra. Samen met de brancheorganisaties monitor ik de ontwikkelingen
bij de thuisinzet en de hospices goed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

21

Geestelijke verzorging
Ik heb uw Kamer toegezegd na te gaan of de toegang van geestelijke
verzorging – door specialisten van externe organisaties die geestelijke
verzorging verzorgen, zoals externe geestelijk verzorgers en predikanten –
naar patiënten in instellingen, zoals verpleeghuizen en ziekenhuizen,
hapert.
Ik zal allereerst instellingen vragen om na te gaan of het aanbod van de
instelling tijdens deze coronacrisis voldoende tegemoetkomt aan de
behoefte aan geestelijke verzorging bij patiënten/cliënten, hun naasten en
medewerkers in de instelling. Daar waar de behoefte (tijdelijk) groter is,
vraag ik instellingen om geestelijke verzorging beter beschikbaar te
maken. Dit kan bijvoorbeeld in verpleeghuizen ook in de vorm van
groepsgesprekken of met inzet van vrijwilligers via een videoverbinding.
Het eigen personeel speelt overigens ook een rol in de begeleiding van
mensen op existentieel vlak.
Vanuit een aantal instellingen (ouderenzorg, ziekenhuizen) zijn er al wel
signalen dat er door de coronacrisis meer behoefte is aan geestelijke
verzorging. De beroepsgroep van geestelijk verzorgers is een crisisteam
Corona gestart. Zij heeft een overzicht van geestelijk verzorgers die
beschikbaar zijn en kan die geestelijk verzorgers verbinden aan de vraag
vanuit een instelling in een specifieke regio. Op dit moment zijn er circa
150 extra geestelijk verzorgers (deels) beschikbaar.
De fysieke toegang tot instellingen voor geestelijk verzorgers van buiten is
een aandachtspunt. Bestuurders missen soms het comfort om voor deze
groep andere richtlijnen op te stellen dan voor algemeen bezoek. Ik vraag
de instellingen hier naar te kijken, omdat geestelijke zorg van existentieel
belang kan zijn, zeker in de stervensfase. Zowel voor patiënten/cliënten als
voor hun naasten. Dan kan er ook ruimte geboden worden aan de
maatschappelijke rol waartoe Minister van Justitie en Veiligheid de
levensbeschouwelijke organisaties in Nederland heeft opgeroepen. Met
het bovenstaande geef ik invulling aan mijn toezegging aan de
ChristenUnie tijdens het debat van 1 april jl.11
b) Zorgcontinuïteit en voldoende opvang van kwetsbare personen
De Nederlandse vereniging van artsen voor verstandelijk gehandicapten is
bezig met het ontwikkelen van een leidraad hoe een patiënt met verstandelijke beperking en COVID-19 doorverwezen kan worden naar het
ziekenhuis en de intensive care, met als doel dat deze groep patiënten de
juiste zorg op de juiste plek krijgt. De vereniging zal deze leidraad
afstemmen met de Federatie van medische specialisten.
c) Maatregelen voor personeel en kwetsbare mensen
Naar aanleiding van het vorige OMT-advies is de LCI-richtlijn COVID-19
wat betreft het testbeleid voor zorgverleners buiten het ziekenhuis
verruimd en is de testcapaciteit vergroot. Uitgangspunt is om alle
zorgmedewerkers met direct patiëntencontact te testen als ze klachten
hebben die passen bij een COVID-19 besmetting. Het gaat hierbij om
personeel van verpleeghuizen, gehandicaptenzorg, huisartsenzorg,
thuiszorg, jeugdzorg en GGZ. Regionaal wordt dit beleid uitgevoerd door
de GGD’en. Bij het testen van patiënten met ziekteverschijnselen in
verpleeghuizen is aangegeven dat de richtlijn van Verenso gevolgd moet
worden. Uitgangspunt hierbij is dat het testen in intramurale instellingen
in de langdurige zorg erop gericht is om besmetting op een afdeling/
11

Hiermee geef ik invulling aan mijn toezegging aan het lid Segers (CU) om na te gaan of
specialisten van externe organisaties die geestelijke verzorging verzorgen, zoals kerken en het
Hum. Verbond, deze zorg ook kunnen leveren of dat de toegang hapert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

22

locatie vast te stellen. Na 1–2 positief geteste COVID-19 patiënten wordt
niet verder getest, maar gehandeld vanuit het uitgangspunt dat er een
corona-uitbraak is op de afdeling/locatie.
Beschermingsmiddelen
Voor de beschikbaarheid van persoonlijke beschermingsmiddelen verwijs
ik naar de betreffende passage hierover in deze brief. Locaties voor
verpleeghuiszorg en andere sectoren zoals gehandicapten en (jeugd)ggz
met een uitbraak van het coronavirus kunnen aangeven bij de ROAZ in
hun regio dat zij persoonlijke beschermingsmiddelen nodig hebben. De
ROAZ is verantwoordelijk voor het beschikbaar stellen en verdelen van de
middelen. Voor het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen in
verpleeghuizen, thuiszorg en gehandicaptenzorg, maar ook door andere
zorgverleners buiten het ziekenhuis, heeft het RIVM een richtlijn opgesteld
die te vinden is op de website van het RIVM. Deze geeft de algemene
uitgangspunten weer voor het gebruik van beschermende middelen en is
nog steeds actueel. Indien personeel er voorkeur voor heeft om te werken
op een afdeling met bevestigde COVID-19 patiënten is het aan de
werkgever om hier mee om te gaan.
Om een verdere toename van het aantal besmettingen te voorkomen
worden naast het testbeleid voor medewerkers en patiënten en het
gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen kwetsbare bewoners
beschermd door het toepassen van de algemene hygiënerichtlijnen, door
de bezoekregelingen, door patiënten met (verdenking van) COVID-19
geïsoleerd te verplegen en door het beleid gericht op de inzet van
personeel bij ziekte.
Met bovenstaande acht ik ook de Kamervraag van het lid Kerstens (PvdA)
van 3 april 2020 beantwoord. Op verzoek van de leden Hiijnk en Marijnissen (SP) zullen de antwoorden op de door hun gestelde Kamervragen
(2020Z06221) van 6 april 2020 ook separaat per vraag nagestuurd worden.
Kwetsbare ouderen thuis
Samen met gemeenten en aanbieders wil ik zo lang als mogelijk inzetten
op goede ondersteuning in de thuissituatie, zodat de druk op de medische
zorg niet verder wordt vergroot. Omdat er veel vragen bij ons binnenkomen over zorgcontinuïteit, wat verwacht mag worden van maatschappelijke ondersteuning, en wat mag en niet mag in het kader van de
richtlijnen van het RIVM wordt in overleg met veldpartijen gewerkt aan
drie richtlijnen: voor mantelzorg, huishoudelijke hulp, en dagbesteding,
– behandeling en – opvang. In deze richtlijnen wordt uiteengezet wat is
afgesproken ten aanzien van de continuïteit van zorg, wat regulier
doorgang kan vinden en waar alternatieve manieren voor het leveren van
zorg en ondersteuning moet worden bezien, passend bij de behoefte van
de cliënt. Ook is aandacht voor de veiligheid van medewerkers. De
richtlijnen zullen uiterlijk dinsdag 14 april 2020 op de websites van het
RIVM, de Rijksoverheid, VNG en aanbieders worden gepubliceerd en
gelden in ieder geval tot 28 april 2020. Op basis van deze gezamenlijke,
afgestemde richtlijnen spreek ik zeer frequent met koepels van
aanbieders, patiënt- en cliëntorganisaties, zorgverzekeraars en VNG en
waar nodig zal ik ook individuele partijen wijzen op de gezamenlijk
ontwikkelde richtlijnen.
Geestelijke gezondheidszorg (ggz)
Ook in deze brief wil ik benadrukken hoe belangrijk het is dat we in deze
periode extra aandacht hebben voor mensen die geestelijke gezond-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

23

heidszorg (ggz) nodig hebben en voor de mensen om hen heen. De
huidige situatie heeft op hen veel impact. De Staatssecretaris van VWS is
binnen de opgezette crisisstructuur12 samen met de betrokken veldpartijen hard aan de slag om ervoor te zorgen dat deze kwetsbare groep niet
uit beeld raakt.
In mijn Kamerbrief van 31 maart heb ik aangegeven dat de sector op
27 maart jl. een richtlijn «GGZ en COVID-19» heeft vastgesteld, onderschreven door het RIVM. Op 3 april jl. is er een geactualiseerde versie van
deze richtlijn gepubliceerd. Aanpassingen zien onder meer op wanneer
behandeling «face to face» dan wel op alternatieve wijze (zoals beeldbellen) kan of moet worden vormgegeven, op de indicatiestelling voor
testbeleid in de ggz, toepassing van persoonlijke beschermingsmiddelen,
de kindcheck, en op het bespreken van de gezinssituatie en de mantelzorgverlening. In deze richtlijn is tevens opgenomen hoe om te gaan met
bezoek. Daarin is opgenomen dat een algehele bezoekersstop, gezien de
grote mentale risico’s van isolatie, niet gewenst is. Mede ook gezien de
diversiteit in afdelingen en doelgroepen is maatwerk van belang en kan de
nabijheid van naasten juist ook rust brengen.
De partijen in het veld zijn continu bezig om de richtlijn te verbeteren,
zodat mensen die zorg nodig hebben deze op de beste en meest veilige
manier kunnen krijgen. En professionals hen op een veilige manier
kunnen bijstaan.
Ook is er een aantal aanvullende initiatieven dat eraan bijdraagt dat
mensen die geestelijke gezondheidzorg nodig hebben en hun naasten
worden ondersteund tijdens deze crisis.
MIND Korrelatie
Een aantal belangrijke acties is nu concreet ingezet door partijen in het
veld. Zo heeft MIND Korrelatie in verband met de corona crisis haar
openingstijden verruimd van 9:00 tot 18:00 uur naar 9:00 tot 22:00 uur en
verlenen zij tijdens deze crisis telefonische hulp (kosteloos voor de cliënt).
De hulpverleners van MIND Korrelatie (psychologen en maatschappelijk
werkers) bedienen een diverse doelgroep. Ze kijken samen met de
mensen die bellen naar wat de beste stappen zijn om goede hulp te
vinden en goed voor zichzelf te blijven zorgen, zonder zich overspoeld te
voelen door de huidige situatie en in een isolement terecht te komen.
MIND Korrelatie is bereid gevonden om ouders die daar behoefte aan
hebben laagdrempelig te adviseren per app, chat of telefoon.13 Ook is
MIND bereikbaar als irritaties en spanningen in de relatie tussen partners
oplopen.
Suïcidepreventie
Het is belangrijk om mensen in deze onzekere tijd te steunen maar ook
kennis en instrumenten te bieden om suicidaliteit eerder te herkennen.
113 zelfmoordpreventie heeft naar aanleiding van de vragen die ze krijgt,
de website uitgebreid met kennis over stressreductie in deze Coronatijd
voor zowel zorgprofessionals als breed publiek. Op de site zijn tips te
vinden zoals het luisteren van bepaalde podcasts om te ontspannen, tips
voor een goede nachtrust maar is ook een online onlinetraining suicidepreventie beschikbaar die gratis te volgen is om suicidaliteit eerder te
herkennen en bespreekbaar te maken. Hulpvragers, naasten, (zorg)professionals en het brede publiek krijgen hiermee praktisch tools in handen om
zichzelf, elkaar en anderen beter te helpen en ondersteunen.

12
13

Kamerstukken 25 424 en 25 295, nr. 526.
MIND Korrelatie extra bereikbaar voor vragen n.a.v. coronacrisis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

24

Maatschappelijke opvang
Op 27 maart jl. is in opdracht van de Staatssecretaris van VWS de richtlijn
«opvang voor dak- en thuisloze mensen» vastgesteld.14 Organisaties voor
dak- en thuislozen en andere stakeholders geven aan dat ze zich erg
gesteund voelen door de richtlijn, in combinatie met de financiële
afspraken die gemaakt zijn tussen Rijk en gemeenten. Gemeenten en
aanbieders zijn gestart met de praktische uitwerking van deze richtlijn. Er
zijn diverse goede voorbeelden in het land zichtbaar: in de regio Nijmegen
werken organisaties voor maatschappelijke opvang, beschermd wonen en
ggz nauw samen om coronapatiënten van instellingen op te vangen in
een speciaal daarvoor ingericht coronacentrum. Dit gebeurt alleen
wanneer mensen niet in hun vertrouwde omgeving kunnen worden
geholpen, bijvoorbeeld omdat zij niet in staat zijn zich aan de regels te
houden. Een ander voorbeeld is Eindhoven waar verschillende opvang- en
begeleidingsorganisaties samen met de straatdokters een extra nachtopvanglocatie hebben geopend en aparte quarantaineplekken hebben
georganiseerd voor mensen die symptomen van het coronavirus
vertonen. Mensen met ziekteverschijnselen kunnen getest worden door de
straatdokter.
Gemeenten, opvangorganisaties en andere betrokken partijen verdienen
veel lof voor de creatieve oplossingen die worden gevonden om deze
kwetsbare doelgroep te blijven ondersteunen. Het blijft echter een
complexe opgave om dak- en thuisloze mensen zo goed mogelijk te
blijven opvangen en tegelijkertijd de maatregelen van het RIVM op te
volgen. Er vindt dagelijks overleg plaats tussen het Ministerie van VWS,
de VNG en opvangkoepel Valente, om op de hoogte te blijven van de
situatie in de gemeenten. Waar nodig spreekt de Staatssecretaris van
VWS met wethouders van gemeenten om mogelijke oplossingsrichtingen
te bieden.
De aanbieders voor maatschappelijke opvang en beschermd wonen
hebben – net als vele andere partijen – te maken met een tekort aan
beschermingsmiddelen. Belangrijk is dat de verpleeghuisafdelingen
binnen de maatschappelijke opvang voor vergelijkbare handelingen op
eenzelfde manier de beschikking krijgen over beschermingsmiddelen als
het geval is bij de «reguliere» verpleeghuisafdelingen.
Jeugd
De coronacrisis treft jong en oud. Niet naar buiten kunnen, niet naar
school, en niet afspreken met vrienden en vriendinnen is voor alle
kinderen heel ingrijpend. Gelukkig kunnen de meeste kinderen terugvallen
op een stabiele thuissituatie, maar ook in normale gezinnen kunnen door
de crisis spanningen oplopen.
Mede op verzoek van het lid Segers (CU) informeer ik ouders over
handelingsperspectieven: wat kan je doen als de spanningen oplopen? 15
Extra aandacht is er voor multi-probleemgezinnen, kinderen waar het
thuis onveilig is en kinderen met beperkingen. Ouders kunnen met corona
gerelateerde opvoedvragen terecht bij het Nederlands Jeugdinstituut
(NJI). Zo zijn er veel vragen over contacten tussen kinderen en hun
gescheiden ouders. Uitgangspunt is dat omgangsregelingen gewoon
doorgaan, tenzij er sprake is van gezondheidsklachten.16 MIND Korrelatie
14

In de Kamerbrief van 31 maart jl. (Kamerstuk 25 295, nr. 200) stond dat de richtlijn 20 maart jl.
is gepubliceerd. Dit moest zijn 27 maart jl.
15
VWS handelingsperspectief van 6 april 2020: wat kan je doen als de spanningen oplopen?
16
Omgaan met de gevolgen van het coronavirus | NJi.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

25

is bereid gevonden om ouders die daar behoefte aan hebben laagdrempelig te adviseren per app, chat of telefoon.17 Jeugdhulpverleners doen
hun uiterste best om – samen met scholen en lokale teams – zo goed
mogelijk in contact te blijven met kwetsbare gezinnen en hen zo nodig
ondersteuning te bieden (face to face, telefonisch of online). De gezamenlijke beroepsgroepen hebben hierover een statement uitgebracht.18
Gemeenten en scholen spannen zich in om ieder kwetsbaar kind in beeld
te brengen en thuis of op locatie extra ondersteuning te bieden zodat ook
kwetsbare kinderen zich veilig weten en aan leren toekomen.19
Gemeenten, kinderopvang, gastouderopvang, scholen en leerplicht slaan
hierbij de handen ineen met Veilig Thuis en jeugdzorg. Het is belangrijk
dat professionals die contact hebben met kinderen en gezinnen alert zijn
en de kindcheck uitvoeren. Alle partijen in de jeugdbeschermingsketen
(lokale teams, VT, RvdK, GI’s) spannen zich tijdens de huidige crisis in om
in contact te blijven met kwetsbare gezinnen. Zo worden in West-Brabant
West veiligheidsvraagstukken rond jeugdigen vanuit Veilig Thuis, lokale
teams, RvdK en de GI’s collectief opgepakt via de Veiligheidsteams, om zo
te doen wat nodig is voor kwetsbaren kinderen en zodoende de gezamenlijke beschikbare capaciteit zo goed mogelijk in te zetten. Met deze
passage en de brief die op 3 april naar uw Kamer is gezonden20, doe ik
mijn toezegging aan het lid Segers (CU) gestand om terug te komen op
het punt van de aanpak van opvang van kwetsbare kinderen op school en
kinderopvang.
d) Sociale initiatieven stimuleren: omzien naar elkaar
Eerder informeerde ik uw Kamer over het groeiend aantal maatschappelijke initiatieven en hulplijnen die in het hele land zijn opgestart of op het
bestaande netwerk zijn voortgezet. Deze maatschappelijke beweging
groeit nog steeds. Dat onderstreept dat er behoefte is aan het bieden en
vragen van hulp en sociaal contact. Juist daarom is deze maatschappelijke
beweging van belang.
Ik zie verschillende samenwerkingen ontstaan, zowel publiek-privaat als
tussen verschillende organisaties en bedrijven, maar ook tussen verschillende doelgroepen. Voorbeelden hiervan zijn: Studenten van «Koetjes en
Kalfjes» die bellen met ouderen of jongeren die vragen met #opaapp om
grootouders van vrienden te bellen via Young Impact.
Hulplijnen kunnen niet alleen gebeld worden, maar bieden steeds vaker
aan om ook (dagelijks) terug te bellen als hier behoefte aan is. Bovendien
is nu ook een speciale hulplijn gerealiseerd door KBO-PCOB en NOOM
voor ouderen met een migratie-achtergrond. Ook digitaal is er veel
contact, waaronder bijvoorbeeld het «Hallo Thuis» videokanaal van
Philadelphia voor mensen met een verstandelijke beperking. Naast de
(digitale) contacten en de hulpvragen, komt er ook steeds meer behoefte
aan invulling van de dag. Zo biedt LKCA bijvoorbeeld een breed platform
aan culturele activiteiten, organiseert FocusCura dagelijks de Nationale
Thuisbingo en zorgen studenten middels «dansmaatje» voor beweegmomenten met ouderen. Deze initiatieven proberen we zoveel mogelijk te
ontsluiten via digitale platforms zoals NL voor Elkaar, zodat deze goed
vindbaar zijn.

17

MIND Korrelatie extra bereikbaar voor vragen n.a.v. coronacrisis.
«Wij blijven zo goed mogelijk hulpverlenen: juist nu» is het statement van de samenwerkende
beroepsverenigingen Zorg voor de Jeugd.
19
Kamerstukken 35 300 VIII en 25 295, nr. 153.
20
Kamerstukken 35 300 VIII en 25 295, nr. 153.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

26

7. Reguliere zorg
In verschillende media en uw Kamer is aandacht geweest voor zowel de
grote terugval in het aantal verwijzingen voor behandelingen als het
uitstellen van reguliere niet COVID-19-zorg. Uw Kamer heeft vorige week
een motie aangenomen van de leden Asscher en Klaver waarin u mij
verzoekt om (1) inzicht te verkrijgen in de omvang van het vraagstuk, (2)
de voorbereidingen om de reguliere zorg doorgang te laten vinden te
treffen en (3) de communicatie naar patiënten te verzorgen.
Ook ik vind het belangrijk dat dit gebeurt. Daarom heb ik de NZa gevraagd
om regie te nemen op het zo goed en efficiënt mogelijk doorgang te laten
vinden van andere zorg dan COVID-19-zorg. De NZa heeft aangegeven dit
traject langs de volgende sporen op te starten. In de eerste plaats brengt
de NZa samen met de partijen de omvang van het vraagstuk in beeld.
Daarnaast brengt de NZa de initiatieven die (al zijn) ontstaan rondom dit
vraagstuk in kaart. De NZa zal in samenwerking met het veld met een
voorstel voor een proces komen om de reguliere zorg zo goed en efficiënt
mogelijk doorgang te laten vinden. De NZa zal hierbij zoveel mogelijk
gebruik maken van de bestaande (regionale en nationale) structuren en
infrastructuren en initiatieven. Ten slotte gaat de NZa met de relevante
veld- en overheidspartijen zorgen voor heldere communicatie voor
patiënten en burgers. De focus van de NZa ligt in eerste instantie uiteraard
op de medisch noodzakelijke planbare zorg, maar de scope betreft de hele
curatieve zorg. De NZa verwacht later deze week een eerste opzet voor de
aanpak met mij te kunnen delen. Ik zal u in de volgende brief hierover
verder informeren.
Vaccinaties
Tijdens het plenair debat op 1 april jl. heeft het lid Van Kooten-Arissen mij
vragen gesteld over de inzet van de pneumokokkenvaccinatie in strijd
tegen het coronavirus. Vanwege de COVID-19 uitbraak adviseert de WHO
om prioriteit te geven aan griep- en pneumokokkenvaccinatie voor de
kwetsbare groepen. Dit advies is vooral gericht op continuïteit in het
reguliere vaccinatie-aanbod, ter voorkoming van uitbraken van ziekten die
met vaccinatie te voorkomen zijn. De pneumokokkenvaccinatie wordt nu
nog niet programmatisch aan volwassenen in Nederland aangeboden. De
Staatssecretaris van VWS heeft u eerder per brief geïnformeerd dat het
programmatisch aanbod van pneumokokkenvaccinatie dit najaar start in
Nederland21. Vanaf dit najaar worden vooralsnog elk jaar alle mensen van
60, 65, 70 en 75 jaar uitgenodigd.
Het is vanwege diverse redenen niet mogelijk en wenselijk om aanbieding
van de pneumokokkenvaccinatie te vervroegen naar dit voorjaar.
Allereerst zijn er op dit moment geen wetenschappelijke data beschikbaar
over of deze vaccinatie extra gezondheidswinst oplevert in relatie tot het
optreden van ernstige longontsteking bij COVID-19. De vaccinatie
beschermt uiteraard wel tegen de pneumokokkenbacterie zelf. Daarnaast
zijn er diverse organisatorische redenen om niet vervroegd te starten met
het aanbieden van de vaccinatie.
Op dit moment is onvoldoende vaccin beschikbaar om de vaccinatie direct
aan te bieden aan alle ouderen uit de doelgroep. Ook is de infrastructuur
voor de uitvoering nu nog niet ingericht. Deze wordt op dit moment
voorbereid, zodat huisartsen vanaf dit jaar de pneumokokkenvaccinatie
kunnen aanbieden. Tot slot is het huidige beleid er nu volledig op gericht
om ervoor te zorgen dat er zo min mogelijk contactmomenten zijn voor
21

Kamerstuk 32 793, nr. 393.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

27

kwetsbare mensen. Daarom is het op dit moment niet mogelijk om
mensen vervroegd te vaccineren.
In overleg met het RIVM heeft de Staatssecretaris van VWS besloten de
Gezondheidsraad vanwege het coronavirus om een spoedadvies te
vragen over eventuele herprioritering van de doelgroep voor de pneumokokkenvaccinatie dit najaar. Wellicht is het wenselijk om eerst met de
bovenste leeftijdscategorieën binnen de doelgroep te beginnen, of met
mensen met specifieke medische aandoeningen. Hiermee geef ik invulling
aan mijn toezegging aan lid Van Kooten-Arissen met betrekking tot de
vraag of het RIVM afwijkt van advies van de WHO om ouderen een
pneumokokkenvaccinatie aan te bieden ter bescherming van het
immuunsysteem over de pneumokokkenvaccinatie voor ouderen. Ook
heeft de Staatssecretaris besloten het RIVM opdracht te geven om extra
pneumokokkenvaccins in te kopen. Het is niet ondenkbaar dat de opkomst
vanwege de coronacrisis hoger zal zijn. De Staatssecretaris zal uw Kamer
informeren over relevante besluiten naar aanleiding van het advies van de
Gezondheidsraad.
Om de volksgezondheid te beschermen heeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geadviseerd om vaccinaties die onderdeel uitmaken van het
Rijksvaccinatieprogramma zoveel mogelijk doorgang te laten vinden. In
Nederland volgen we dit advies op. Zo gaan de vaccinaties van
zwangeren, kinderen van 0 tot en met 14 maanden, en de meningokokkenvaccinatie van 14-jarigen door. Het RIVM ontving echter signalen dat er
sprake was van een (tijdelijke) terugloop in de opkomst. Om dit tegen te
gaan, heeft het RIVM vorige week ouders van kleine kinderen een extra
brief gestuurd waarin het belang van vaccineren wordt benadrukt.
Daarnaast wordt bij toekomstige uitnodigingen een extra infosheet voor
ouders over het coronavirus toegevoegd, en staan op de website van het
Rijksvaccinatieprogramma de meest gestelde vragen en antwoorden over
het Rijksvaccinatieprogramma in relatie tot het coronavirus.»
Bevolkingsonderzoek
Met de brief van 16 maart 2020 bent u op de hoogte gebracht van het
tijdelijk stopzetten van de bevolkingsonderzoeken naar baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker22. Gezien de verlenging van het
samenhangend pakket maatregelen en adviezen tot en met 28 april, blijft
de stopzetting van de bevolkingsonderzoeken van kracht tot in ieder geval
28 april 2020. De bevolkingsonderzoeken zullen pas worden opgestart
wanneer de algemene maatregelen worden afgebouwd en er weer
voldoende ruimte beschikbaar is in de zorg voor patiënten die worden
doorverwezen vanuit de bevolkingsonderzoeken. Het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker zal in ieder geval niet eerder opgestart
worden dan na 1 juli 2020. Dit met het oog op de inzet van de testcapaciteit van de laboratoria van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor de COVID-19 testen.
8. Caribisch Nederland
Sinds de Kamerbrief van VWS van 31 maart is er sprake geweest van een
forse toename in het aantal bevestigde besmettingen op Aruba (71),
Curaçao (13) en Sint Maarten (40). In Caribisch Nederland (CN) zijn er op
St. Eustatius twee Covid-19 besmettingen vastgesteld. Beide personen
hebben het virus naar St. Eustatius meegebracht. Zij hebben zich na
aankomst aan twee weken thuisquarantaine gehouden. Het lijkt er op dat
het virus op Sint Eustatius geïsoleerd is gebleven. Er gelden nog steeds
22

Kamerstukken 32 793 en 25 295, nr. 475.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

28

inperkende maatregelen op de 6 eilanden om de verdere verspreiding van
het COVID-19-virus in het Caribisch gebied van het Koninkrijk te beperken
en tegen te gaan.
Op 30 maart is het eerste Outbreak Management Team Cariben (OMT
Cariben) onder leiding van het RIVM samengekomen. Mede op basis van
hun advies, is de strategie van het Ministerie van VWS inzake de
COVID-19-aanpak in het Caribisch deel van het koninkrijk gericht op twee
elementen: enerzijds bieden van ondersteuning aan de afdelingen
publieke gezondheid van de 6 eilanden en anderzijds het vergroten van de
IC-capaciteit in het Caribisch gebied23. De Staatssecretaris van VWS is
hiervoor verantwoordelijk.
Publieke gezondheid
Er bestaat reeds een intensieve samenwerking met de 6 (ei)landen in het
kader van het netwerk van de International Health Regulation (IHR),
gecoördineerd door het RIVM. Het RIVM staat dagelijks in contact met de
diensten publieke gezondheid van de 6 eilanden en informeert hen over
de epidemiologische situatie en de beschikbare richtlijnen. Ook adviseert
het RIVM over de te nemen maatregelen. In overleg met het RIVM wordt
bekeken of en welke informatie over Caribisch Nederland op de website
zal worden gepubliceerd.
Op verzoek van St. Maarten wordt ingezet om op 7 april 2020 vanuit
Nederland een arts-epidemioloog te sturen en wordt de samenwerking
met de arts-epidemioloog op Saba geïntensiveerd. Daarnaast neemt het
Ministerie van VWS maatregelen om de afdelingen publieke gezondheid
Caribisch Nederland te versterken.
Ten aanzien van de testcapaciteit, adviseert het OMT Cariben om
ruimhartig en laagdrempelig te testen. De laboratoria van Aruba en
Curaçao waren al in staat om COVID-19-testen uit te voeren. Het laboratorium op St. Maarten is dat nu ook. Deze laboratoria voeren ook de
testen uit voor Caribisch Nederland.
Vergroten IC-capaciteit
De ziekenhuizen in het Caribisch deel van het Koninkrijk zijn slechts in
beperkte mate toegerust om hele zieke COVID-19-patiënten te behandelen.
Daarom werkt het Ministerie van VWS samen met de ziekenhuizen nu toe
naar het vergroten van de IC-capaciteit met 42 extra
IC-beademingsplekken. Deze 42 extra plekken zijn bedoeld voor patiënten
van alle eilanden van het Caribische deel van het Koninkrijk. De eerste
stap om dit te realiseren is afgelopen weekend gezet: met behulp van het
Ministerie van Defensie zijn er medische apparatuur, persoonlijke
beschermingsmiddelen en medicatie naar St. Maarten gevlogen waarmee
deze week 12 extra IC-beademingsplekken kunnen worden geoperationaliseerd. Deze plekken zijn dus ook beschikbaar voor eventuele COVID-19patienten van Saba en St. Eustatius. De epidemiologische situatie op St.
Maarten geeft aanleiding om hier de capaciteit in de eerste plaats uit te
breiden.
De overige 30 IC-beademingsplekken worden verdeeld over Aruba,
Curaçao en Bonaire. Daarbij gaat het niet alleen om het sturen van
beademingsapparaten, maar moet ook worden voorzien in personeel,
medicatie en persoonlijke beschermingsmiddelen. Dat maakt deze opgave
complex, omdat hier ook in Europees Nederland schaarste aan is.
Voor het uitbreiden van de medische personele capaciteit, zetten de
ziekenhuizen zelf in op onder andere het bijscholen van personeel. Voor
23

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

29

de extra IC-capaciteit op St. Maarten is er door het Ministerie van VWS via
een internationaal medisch uitzendbureau een team ingehuurd.24
Wat betreft de persoonlijke beschermingsmiddelen delen de 6 eilanden
van het Caribisch deel van het Koninkrijk mee in de beschikbare hulp- en
beschermingsmiddelen vanuit Europees Nederland. Er wordt nu bekeken
hoe dit ook ten aanzien van de medicatie kan worden gerealiseerd. Extra
uitdaging in dit geheel zijn de beperkte transportmogelijkheden richting
de eilanden en tussen de eilanden onderling.
De Staatssecretaris van VWS heeft intensief contact met de betrokken
bestuurders in het Caribisch gebied van het Koninkrijk over de vergaande
samenwerking.
Waarborgen non-COVID-19- zorg
De ziekenhuizen in Caribisch Nederland en de ziekenhuizen in de drie
landen zetten zich in om onderling de acute en essentiële zorg te
waarborgen. Daartoe is er een extra air ambulance op Bonaire gestationeerd om patiënten tussen de eilanden te kunnen vervoeren.
Verder wordt op diplomatiek niveau getracht om de zeer specialistische
acute zorg in Colombia mogelijk te maken. De coördinatie van de
administratieve en logistieke kanten hiervan worden centraal belegd.
Hierover worden tussen de ziekenhuizen en de zorgverzekeraars op de
eilanden afspraken gemaakt.
De inperkende maatregelen in Caribisch Nederland treffen ook ouderen,
kinderen en chronisch zieken. Hun situatie kan als gevolg hiervan nijpend
worden. Daar hebben het Ministerie van VWS en de openbare lichamen
oog voor. Er wordt van geval tot geval gekeken wat er mogelijk is. Zo
worden de maaltijden voor een deel van de groep ouderen thuisbezorgd.
9. Personeel in de zorg
Beschikbaarheid van personeel
Met het platform www.extrahandenvoordezorg.nl wordt het aanbod van
mensen die willen helpen in de zorg, gekoppeld aan organisaties die
daarnaar op zoek zijn. Vanuit zorgorganisaties is in de eerste twee weken
(t/m 2 april) al voor ruim 3.750 fte aan extra zorgpersoneel gevraagd (in de
eerste week ongeveer 2.250 fte, in de tweede week ongeveer 1.500 fte).
Vooral de ziekenhuizen en vvt-instellingen doen op dit moment
aanvragen. Omdat het hier gaat om relatief kleine banen (mensen
springen tijdelijk bij en werken niet full-time) zijn er naar verwachting
minimaal ongeveer 7,5 duizend personen nodig vanuit Extra Handen voor
de Zorg.
Tot op heden hebben vele duizenden mensen met een zorgachtergrond
aangeboden om te helpen. Daarvan heeft ongeveer 30% een
BIG-registratie en van 10% is de BIG-registratie verlopen. Van deze
mensen heeft ongeveer de helft een achtergrond als arts, verpleegkundige, verzorgende, helpende of studenten in een zorgopleiding. Er
wordt keihard gewerkt om het hulpaanbod zo snel mogelijk te matchen
aan de vraag van zorgorganisaties. In de eerste twee weken (t/m 2 april)
zijn er ongeveer ruim 10,5 duizend mensen gebeld. Ongeveer 3.750
mensen zijn voorgesteld aan 285 zorgorganisaties. Meer dan 1.200
mensen zijn ook al daadwerkelijk aan de slag gegaan. Dat is al een
prestatie van formaat; maar het moet nog sneller.
24

De elf medisch specialisten die recent naar Bonaire vertrokken zijn, zijn onderdeel van de
reguliere wisseling van de bezetting in het kader van de Jumelage van het ziekenhuis
Fundashon Mariadal met het AmsterdamUMC. Dit is geen onderdeel van opschaling van zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

30

Daarom treffen we voorbereidingen om snel op te kunnen schalen indien
dat de komende weken nodig blijkt. Het platform extra handen voor de
zorg is bezig met een automatiseringsslag waardoor de matching nog
sneller kan verlopen. Daarnaast wordt de groep zorgverleners die wel is
voorgesteld, maar nog niet daadwerkelijk is ingezet wordt zo goed
mogelijk in beeld gehouden en indien mogelijk opnieuw voorgesteld aan
andere organisaties. Daarnaast gaat begin volgende week de Nationale
Zorgklas van start. Dit is een volledig online modulaire leeromgeving
waar grote groepen mensen met zorgaffiniteit maar zonder zorgachtergrond, in korte tijd kunnen worden opgeleid voor ondersteunende en niet
complexe zorgtaken. Het is de bedoeling dat deze mensen via Extra
Handen voor de Zorg al tijdens de opleiding gekoppeld worden aan de
zorgorganisaties.
Zorgen voor het personeel
Vanaf dinsdag 7 april kunnen medewerkers terecht bij Sterk in je Werk
voor een luisterend oor (www.sterkinjewerk.nl/extra-coaching). Professionele coaches bieden op vrijwillige basis een steuntje in de rug en
verwijzen zo nodig door naar gespecialiseerde hulp. De werkdruk en
psychosociale arbeidsbelasting zijn hoog. Veel zorgorganisaties hebben al
voorzieningen op dit gebied in huis, maar waar daar nu onder grote druk
minder aandacht voor is, bieden de coaches uitkomst. Wanneer gespecialiseerde hulp nodig is, wordt doorverwezen naar de dienstverlening van
ARQ IVP, onderdeel van ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum. ARQ IVP
is 7 dagen per week tussen 08:30 en 21:30 uur bereikbaar op
088 – 330 5500. Met de extra coaching via Sterk in je Werk en de gespecialiseerde hulp via ARQ IVP geef ik uitvoering aan (het laatste deel van) de
motie van de leden Asscher en Klaver25.
Behouden van het personeel
In lijn met de motie van het lid Krol26 wordt bezien of de groep extra
medewerkers voor langere tijd voor de zorg behouden kan blijven. Want
niet alleen tijdens de coronacrisis is er extra personeel nodig; ook na de
coronacrisis als de reguliere zorg weer wordt opgestart en op de langere
termijn is de uitdaging om te zorgen voor voldoende tevreden en goed
opgeleid personeel groot. We inventariseren daarom wat de mogelijkheden zijn om deze mensen te behouden. Dat doen we samen met de
partners van extra handen voor de zorg als het gaat om een goede
opvang en begeleiding van deze mensen tijdens de coronacrisis; zodat ze
goed landen binnen de organisaties. En we vragen de Commissie Werken
in de Zorg wat daartoe de mogelijkheden zijn en wat dat vraagt van
samenwerkende partijen in de regio.
Opschorten van de herregistratieverplichting van de specialisten
Op 17 maart jl. heeft de Minister voor Medische Zorg en Sport de
maatregel genomen om de herregistratieverplichting voor alle artikel 3
Wet BIG beroepsbeoefenaren op te schorten tot nader order (zie
Kamerstuk 25 295, nr. 176).
In navolging hierop hebben de beroepsverenigingen – de KNMG, de
KNMT, de KNMP, de FGzPt en V&VN – mij verzocht om ook de herregistratie van de wettelijk erkende specialisten (artikel 14 Wet BIG) op te
schorten. Hier gaat het om de wettelijk erkende specialismen op het
gebied van de geneeskunde, tandheelkunde, farmacie, gezondheidszorgpsychologie en verpleegkunde. De Minister voor Medische Zorg en Sport
25
26

Kamerstuk 25 295, nr. 206.
Kamerstuk 25 295, nr. 209.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

31

stemt in met het opschorten van de herregistratie verplichting van de
specialisten. Anders dan bij de artikel 3 Wet BIG- beroepen ligt de primaire
bevoegdheid voor het opstellen van deze regelgeving voor de betreffende
specialismen bij de bovengenoemde beroepsverengingen. Deze representatieve beroepsverenigingen zullen – zoals gebruikelijk – de specialisten
informeren over hoe zij de opschorting gaan vormgeven.
10. Publiekscommunicatie
We maken gebruik van verschillende kanalen om de samenleving goed te
informeren over de maatregelen die we nemen om verspreiding van het
virus te beperken en wat dit voor mensen betekent. De focus van de
communicatie-inzet richting het algemene publiek ligt op dit moment op:
a) Verlenging van de maatregelen tot en met 28 april
Naar aanleiding van de verlenging van de maatregelen zijn nieuwe
communicatiemiddelen gemaakt waaronder posters en visualisaties
voor sociale media. De middelen worden via de communicatiekanalen
van de rijksoverheid gedeeld. Daarnaast wordt het gebruik door
derden gestimuleerd. Daarvoor zijn de middelen beschikbaar op
www.rijksoverheid.nl/coronavirus.
b) Stimuleren thuis te blijven
Gezien het mooie weer en de naderende paasdagen, is de communicatie geïntensiveerd rondom de boodschap «blijf zoveel mogelijk thuis».
Er zijn extra kanalen ingezet zoals (online) weerberichten, borden langs
wegen, communicatiemiddelen in het openbaar vervoer, banners op
sociale media en online advertenties. Andere overheden en organisaties zijn uitgenodigd om de boodschap te vertalen naar lokale/
regionale omstandigheden en de eigen doelgroepen. Dat geldt ook
voor belangenorganisaties die hun achterban met extra overtuigingskracht kunnen bereiken.
Ter ondersteuning van de «blijf thuis-boodschap» zijn voor de toeristen
aan de grens visualisaties gemaakt voor sociale media in het Duits en
het Frans. Om het bezoek aan natuurgebieden zoveel mogelijk te
beperken, dragen ook Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer de
oproep uit om zoveel mogelijk thuis te blijven. Tot slot worden
initiatieven van derden die aansluiten bij de boodschap van de
Rijksoverheid, gestimuleerd en gedeeld. Voorbeelden hiervan zijn
creatieve ideeën over wat mogelijk is om een frisse neus te halen.
c) Bereiken van specifieke doelgroepen
De inzet om specifieke doelgroepen goed te informeren gaat onverminderd door. Om jongeren te bereiken hebben 10 social media
influencers in het totaal 10 Instagram timeline video’s geplaatst en 10
Instagram stories. Gezamenlijk hebben zij 3.873.000 abonnees. Op
eigen initiatief heeft het Tolk en Vertaalcentrum Nederland de
persconferentie van 31 maart vertaald in verschillende talen. Dit zullen
zij blijven doen bij persconferenties met grote informatiewaarde. Op
rijksoverheid.nl/coronavirus wordt een link geplaatst naar de video’s.
Op korte termijn wordt onderzocht hoe vanuit de publiekscampagne
«Alleen-Samen» aandacht gegeven kan worden aan de psychische
gevolgen van de corona-crisis en aan een gezonde leefstijl. Kennispartner Vilans speelt een belangrijke rol in de informatievoorziening voor
mensen die langdurige zorg nodig hebben. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) voorziet in grote mate in de informatiebehoefte bij kinderen,
ouders en professionals in de jeugdzorg. Tot slot wordt er gewerkt aan
een factsheet die onder de aandacht wordt gebracht van mensen bij
wie de spanningen thuis oplopen en organisaties om hen heen.
Daarnaast werken we voortdurend aan vernieuwing en aanscherping van
de algemene publiekscommunicatie:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

32

•

•
•

•

De campagne «Alleen samen krijgen we corona onder controle» gaat
een volgende fase in. De tv-commercials en radiospots moeten
mensen blijven motiveren ook de komende tijd zoveel mogelijk thuis te
blijven en eenmaal buiten 1,5 meter afstand te houden. Hiervoor wordt
onder andere een connectie gelegd met het doel van de maatregelen.
Daarnaast wordt het motiveren van jongeren gecontinueerd.
Op rijksoverheid.nl/coronavirus staan actuele maatregelen, nieuwsberichten en Q&A’s. In week 14 had de website 3.378.923 bezoekers.
Het informatienummer 0800–1351 is dagelijks bereikbaar op de
reguliere tijden, van 08:00–20:00 uur, en beantwoordde in het totaal
224.248 telefoontjes.
In week 14 zijn vanuit de overheid verschillende gezamenlijke
berichten verzonden. Tevens onderzoekt het sociale mediateam
mogelijke nepnieuwsberichten. Daarbij wordt met andere Ministeries
en het RIVM samengewerkt en waar nodig geadviseerd om misleidende berichten te ontkrachten. Om mensen weerbaar te maken tegen
desinformatie wordt verwezen naar artikelen op Rijksoverheid.nl en
RIVM.nl. Om makkelijker nepnieuws te kunnen herkennen is een
factsheet opgesteld.

Voor alle inzet geldt dat nauw wordt samengewerkt met gedragsdeskundigen om de communicatie effectiever te maken.
Telefonische helpdesk ouderengeneeskunde
Verenso en ActiZ ontvangen veel signalen omtrent overbelasting van
zorgprofessionals in de ouderenzorg. Specialisten ouderengeneeskunde,
artsen in opleiding, verpleegkundig specialisten, physician assistants en
basisartsen raken overbelast. De bestaande tekorten aan specialisten
ouderengeneeskunde en het risico op besmetting, vergroten de druk op
alle bovengenoemde zorgprofessionals. Daarom werd in Brabant een pilot
voor een helpdesk ouderengeneeskunde opgezet. Zorgprofessionals
konden 24 uur per dag naar deze helpdesk bellen om de kennis en
expertise van de specialist ouderengeneeskunde in te schakelen. De
helpdesk werd vooral bemand door gepensioneerde specialisten
ouderengeneeskunde. Na een succesvolle pilot dienden Verenso en ActiZ
een plan bij het Ministerie van VWS in om de pilot op te schalen naar een
landelijke telefonische helpdesk. Het Ministerie van VWS ondersteunt de
partijen bij het operationeel maken van dit plan.
Terugkerend onderzoek naar sentiment en vertrouwen
Om het effect van de communicatie-inzet te onderzoeken, worden sinds
14 februari flitspeilingen gehouden onder het algemene publiek. Dit zijn
korte, representatieve onderzoeken uitgevoerd onder Nederlanders van 18
jaar en ouder met als onderwerp het nieuwe coronavirus. De laatste
meting laat zien dat de zorgen over het coronavirus de afgelopen periode
zijn toegenomen en dat de behoefte aan informatie afneemt. Het
vertrouwen in de informatie van de rijksoverheid en de getroffen
maatregelen is toegenomen. Negen op de tien mensen vindt het
voldoende tot goed. Er is veel begrip voor de maatregelen. Uit het
onderzoek blijkt dat Nederlanders hun gedrag aanpassen, hoewel daarin
nog enige verbeterruimte zit.
Communicatie website RIVM
Op 12 maart jl. heeft de Minister voor MZS uw Kamer toegezegd de
communicatie vanuit het RIVM verfijnder te maken (Handelingen II
2019/20, nr. 63, debat over de bestrijding van het coronavirus). Inmiddels
rapporteert het RIVM dagelijks over het aantal positief geteste personen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

33

het aantal ziekenhuisopnamen en het aantal overleden personen. Ook
wordt hiervan een differentiatie per provincie gemaakt in grafieken en
wordt dagelijks een kaart gepubliceerd van de incidentie van COVID-19
per gemeente. Daarbij geeft het RIVM ook een duiding van de cijfers. Deze
cijfers zijn ook beschikbaar in een dagelijks epidemiologisch rapport.
11. Financiën in de zorg
Uw Kamer heeft mij in de motie van het lid Klaver c.s.27 verzocht om
concrete afspraken te maken met zorgverzekeraars om acute liquiditeitsproblemen bij zorgaanbieders te voorkomen. Ik heb de afgelopen weken
constructief overleg gevoerd met de zorgverzekeraars, de zorgkantoren en
de gemeenten om in deze onzekere tijden zo snel mogelijk duidelijkheid
en zekerheid aan aanbieders en zorgverleners te kunnen bieden over de
financiële gevolgen van de crisis. Bij de maatregelen staat steeds voorop
dat we de zorg op korte termijn in staat willen blijven stellen om te doen
wat nodig is en daarbij voor de lange termijn de continuïteit van zorg en
ondersteuning te borgen. Ook ben ik gesprek met banken over wat zij
kunnen betekenen in termen van liquiditeitsverruiming en kredietverlening.
Afgelopen week heb ik afspraken gemaakt met zorgverzekeraars voor de
zorgaanbieders in de Zorgverzekeringswet (Zvw) en over het persoonsgebonden budget. Ik ga hieronder in op beide in.
Zvw: afspraken met zorgverzekeraars
In mijn brief van 31 maart jl. heb ik u gemeld dat zorgverzekeraars op
17 maart jl. zorgaanbieders die direct met coronapatiënten te maken
hebben, hebben bericht dat de extra kosten die zij maken vergoed zullen
worden.28 Ook heb ik u gemeld dat zorgverzekeraars op 25 maart jl. de
verschillende brancheverenigingen in de curatieve zorg op hoofdlijnen
hebben bericht hoe zij zorgaanbieders gaan ondersteunen in deze
coronacrisis.29 Het ging daarbij om drie onderwerpen: (1) vergoeden van
extra kosten vanwege corona, (2) verschaffen van liquiditeit, en (3) het
optimaal inzetten van mensen en middelen en het dempen van vraag/
omzetuitval.
Ik kan u nu melden dat zorgverzekeraars op 5 april jl. de verschillende
brancheverenigingen in de curatieve zorg hebben geïnformeerd over de
wijze waarop zij de continuïteit van zorg gaan borgen op korte en langere
termijn.30 Zorgverzekeraars bieden zorgaanbieders de mogelijkheid om
een continuïteitsbijdrage aan te vragen. Het doel hiervan is de capaciteit
van het zorgaanbod gedurende de coronacrisis in stand te houden,
wanneer vraaguitval het dekken van doorlopende kosten van het
zorgaanbod bemoeilijkt. Dit aanbod geldt voor gecontracteerde en
ongecontracteerde zorgaanbieders, voor zorg gedekt onder de zorgverzekering (basisverzekering) en voor zorg gedekt onder aanvullende
zorgverzekeringen, voor de periode van 1 maart tot en met 30 juni, met de
mogelijkheid van verlenging indien noodzakelijk. De hoogte van de
continuïteitsbijdrage is een percentage van naar verwachting 65%–80%
van de in normale omstandigheden door zorgverzekeraars vergoede

27

Kamerstuk 25 295, nr. 185.
Brief van Zorgverzekeraars Nederland aan de aanbieders van de basisinfrastructuur en zorg
voor kwetsbare mensen d.d. 17 maart 2020 (B-20-5234).
29
Brief van Zorgverzekeraars Nederland aan de organisaties van zorgaanbieders d.d. 25 maart
2020 (B-20-5243).
30
Brief van Zorgverzekeraars Nederland aan de branche- en beroepsorganisaties in het zorgveld
d.d. 5 april (B-20-5256).
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

34

omzet, waarbij dit percentage afhankelijk is van de vaste kosten in een
bepaalde zorgsector en de mate waarin de zorgverlening in de sector
ondanks de huidige situatie toch doorgang kan vinden. De continuïteitsbijdrage hoeft niet te worden terugbetaald, maar wordt, voor zover billijk en
mogelijk, wel verrekend met de productie gedurende de looptijd van de
continuiteitsbijdrage en met de eventuele hogere productie als gevolg van
inhaaleffecten daarna. Om financiële problemen voor te zijn, kunnen
zorgaanbieders, in aanvulling op de in de brief van 25 maart jl.
opgenomen mogelijkheden om sneller te declareren en sneller uitbetaald
te krijgen, vanaf medio april een vooruitbetaling van de continuïteitsbijdrage aanvragen.
Een belangrijke voorwaarde om in aanmerking te komen voor de
continuïteitsbijdrage-regeling is dat de zorgaanbieder geen aanspraak
maakt op relevante rijksregelingen in het kader van de coronacrisis,
behalve eventueel voor het deel omzetdaling dat mogelijk resteert na
aftrek van de vergoeding door de regeling van zorgverzekeraars. Voor dat
deel omzetdaling kunnen zorgaanbieders – indien zij voldoen aan de
voorwaarden – in aanmerking komen voor de Tozo-regeling en voor de
NOW-regeling.
Ik heb veel waardering voor de inzet waarmee en de wijze waarop de
zorgverzekeraars hiermee hun verantwoordelijkheid waarmaken en de
continuïteit van zorg zo veel als mogelijk waarborgen tijdens deze
COVID-19 uitbraak. Waar als gevolg van de genomen maatregelen zorg op
dit moment niet of niet geheel kan worden geboden is het van belang om
zorgcapaciteit in stand te houden, zodat zorgverzekeraars niet alleen nu
maar ook na de crisis aan hun zorgplicht kunnen voldoen. De middelen
voor de zorg die we daarvoor beschikbaar hebben, moeten daarvoor
worden ingezet. Ik bereid op de kortst mogelijke termijn een aanwijzing
aan de NZa voor, opdat de juiste prestatiebeschrijvingen en daarmee de
betaaltitels beschikbaar komen, zowel voor extra zorgkosten als voor de
continuïteit van zorg in verband met corona. De zakelijke inhoud van deze
aanwijzing zal ik, als gebruikelijk, bij het parlement voorhangen. Wel zal ik
hierbij, vanwege het spoedeisende karakter, gebruik maken van een
verkorte voorhangprocedure van vijf in plaats van dertig dagen. Ik ben
met zorgverzekeraars en de NZa nog in gesprek over de nadere uitwerking
van deze prestatiebeschrijvingen en van de regelingen van zorgverzekeraars.
Met bovenstaande beschouw ik tevens de Kamervragen van de leden
Hijink en van Gerven (beiden SP) van 6 april 2020 beantwoord31.
Persoonsgebonden budget: afspraken met de VNG, zorgverzekeraars en
zorgkantoren
Op 3 april en 7 april jl. heb ik afspraken gemaakt met de Vereniging
Nederlandse Gemeenten (VNG) en Zorgverzekeraars Nederland (ZN) over
een pakket maatregelen voor budgethouders en zorgverleners. Deze
maatregelen geven budgethouders duidelijkheid over de inzet van het pgb
in deze crisis. Het betreft een verruiming van de pgb-regeling waardoor de
zorgcontinuïteit wordt geborgd. Dit geldt voor de budgethouder en voor
de zorgaanbieder. Daar waar de zorg niet geleverd kan worden, wordt de
zorgaanbieder wel uitbetaald. Deze maatregelen zijn in overeenstemming
met de maatregelen die voor de zorgaanbieders in zorg-in-natura ook van
kracht zijn. Deze maatregelen gelden voor het persoonsgebonden budget
in de Wet langdurige zorg, de Zorgverzekeringswet en het sociaal domein.

31

2020Z06224.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

35

Bij de totstandkoming van beide akkoorden is de Nederlandse Zorgautoriteit ook nauw betrokken geweest.
12. Beschikbaarheid medische informatie
Vanwege de COVID-19-crisis is de druk op de zorg toegenomen. Om deze
druk te verlichten en om de kwaliteit van zorg zo goed mogelijk te borgen,
is het van belang dat de gegevens van de patiënt die noodzakelijk zijn
voor de juiste zorg op de juiste plek zijn. Hierover informeerde ik u al in
mijn brief van 25 maart jl.32 Hierbij geef ik u een update van de twee
tijdelijke noodmaatregelen die de afgelopen week zijn genomen om bij te
dragen aan het beschikbaar zijn van meer gegevens ten behoeve van de
juiste zorg op de juiste plek en op het juiste moment.
Update tijdelijke Corona Opt-in
Voor de detectie, triage en behandeling van een patiënt met of verdacht
van het COVID-19-virus is het noodzakelijk dat zo snel mogelijk op de
huisartsenpost (HAP) en de spoedeisende hulp (SEH) de relevante
gegevens kunnen worden geraadpleegd. Voor het beschikbaar stellen van
huisartsinformatie voor nog onbekend later gebruik op een Huisartsenposten (HAP) is uitdrukkelijke toestemming noodzakelijk. Op dit moment
hebben ongeveer 8 miljoen Nederlanders aangegeven of zij hier
toestemming voor geven. Slechts een klein deel heeft deze toestemming
expliciet geweigerd. De overige Nederlanders hebben nog geen keuze
omtrent toestemming kenbaar gemaakt. Ik schreef u op 25 maart dat werd
gewerkt aan een constructie met tijdelijke veronderstelde toestemming
(Corona-opt in) voor die mensen die nog geen toestemmingskeuze
kenbaar hebben gemaakt. Hierbij blijft de mogelijkheid voor een opt-out
bestaan.
De afgelopen week is op verzoek van LHV, InEen, NHG en de Patiëntenfederatie regelmatig contact geweest met de Autoriteit Persoonsgegevens
(AP), de IGJ en het Openbaar Ministerie (OM) om tot een beleidslijn te
komen om onder voorwaarden af te zien van strafrechtelijke vervolging in
geval van overtreding van artikel 15a juncto artikel 15i van de Wet
aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg
(Wabvpz). Het afzien van deze vervolging maakt het mogelijk dat de
huisarts (speciaal voor dit doel) delen van het medisch dossier van zijn
patiënten beschikbaar stelt via een elektronisch uitwisselingssysteem, óók
indien de patiënt nog niet eerder uitdrukkelijk toestemming heeft gegeven
voor raadpleging van zijn gegevens via een elektronisch gegevensuitwisselingssysteem. Gezien de urgente situatie veroorzaakt door het COVID19-virus ondersteunt de IGJ deze beleidslijn, mede gezien het feit dat er
waarborgen aanwezig zijn tegen vermeend misbruik en dat het transparant is voor de patiënt dat van gegevensuitwisseling sprake is. De
beleidslijn en de voorwaarden waaraan daarbij moet worden voldaan zijn
afgestemd met de AP en het OM. Niet raadpleegbaar blijven de gegevens
van patiënten die uitdrukkelijk geen toestemming hebben verleend of
verlenen.
De zorgverlener dient de mondelinge toestemming van de patiënt te
vragen wanneer de noodzakelijke medische informatie bij de huisarts
dient te worden geraadpleegd, tenzij de patiënt niet meer in staat is zijn
wil te uiten. In dat laatste geval mag de zorgverlener toestemming voor de
raadpleging veronderstellen als dat voor de zorgverlening noodzakelijk is.
Als de patiënt aangeeft dat hij niet wil dat zijn gegevens raadpleegbaar

32

Kamerstuk 25 295, nr. 199.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

36

worden dan zal de zorgverlener de gegevens niet raadplegen. Zo houdt de
patiënt de regie over zijn gegevens. Ook in deze crisissituatie.
Tevens is van belang dat burgers ook als ze nog geen zorgvraag hebben,
de mogelijkheid hebben tot een opt-out. Burgers die niet willen dat hun
gegevens beschikbaar worden gesteld, kunnen zich melden bij de huisarts
om dit aan te geven of kunnen de keuze doorgeven op volgjezorg.nl. Voor
de route via volgjezorg.nl moet rekening worden gehouden met enkele
dagen verwerkingstijd.
Tijdelijke noodvoorziening van Philips voor het overdragen van patiëntengegevens bij overplaatsing
In het kader van de spreiding van patiënten dient ook relevante medische
informatie gedeeld te worden tussen ziekenhuizen. Wanneer een
verzendend ziekenhuis in staat is om medische gegevens automatisch uit
te wisselen met het ontvangende ziekenhuis, via bestaande afspraken en
IT-systemen, kunnen ziekenhuizen gebruik maken van deze bestaande
kanalen. Voor alle andere gevallen waar verzendend en ontvangend
ziekenhuis elkaar niet al elektronisch kunnen bereiken, heb ik de ziekenhuizen uitdrukkelijk verzocht gebruik te maken van een tijdelijke veilige
noodvoorziening die hiervoor op mijn verzoek is ingericht door Phillips.
Via deze voorziening, het zogenaamde COVID-portaal, kunnen door de
ziekenhuizen aangewezen gebruikers op een veilige manier handmatig
documenten, beelden en verslagen up- en downloaden. Het portaal is
beschikbaar voor alle ziekenhuizen in Nederland. De gegevens worden
door het verzendende ziekhuis uitsluitend beschikbaar gesteld voor het
ontvangende ziekenhuis, op basis van veronderstelde toestemming
(Wgbo). Na het uitwisselen worden de gegevens (zo mogelijk automatisch) verwijderd.
Het Covid portaal is vanaf vorige week voor de duur van de COVID-19
crisis gratis ter beschikking gesteld aan alle ziekenhuizen in Nederland. De
voorziening is tijdelijk en stopt als de crisis voorbij is. De ziekenhuizen is
verzocht om de aangeboden voorziening zo snel mogelijk te implementeren, zodat de overdracht van medische gegevens niet hoeft achter te
blijven bij de overdracht van de patiënten zelf.
Status Philips tijdelijke oplossing
In totaal 75 ziekenhuizen hebben een rol in de spreiding van patiënten als
verzender en ontvanger. Van deze groep heeft zich d.d. 7 april 95% van de
ziekenhuizen aangemeld bij Philips voor het gebruik van de tijdelijke
oplossing van het COVID-19 portaal. Hiervan gebruikt meer dan de helft
het portaal al daadwerkelijk. De anderen zijn nog bezig met de
ingebruikname van het portaal.
13. Internationale samenwerking
Eurocommissarissen Kyriakides (gezondheid) en Ferreira (cohesiebeleid)
gaven op 3 april via videoverbinding een toelichting op het pakket aan
maatregelen as onderdeel van de economische respons op de COVID-19
uitbraak en de relevantie daarvan voor de gezondheidszorg. Meer
specifiek stonden zij stil bij het Corona Response Investment Initiative+
(CRII+) en voorstellen ten aanzien van het Emergency Support Instrument
(ESI). De Europese Commissie lichtte het belang van de voorstellen toe
om de Unie en lidstaten in staat te stellen elke beschikbare euro uit de
EU-begroting in te zetten voor de bescherming van het leven en welzijn
van mensen. Het kabinet hecht sterk aan Europese samenwerking om de
COVID-19 uitbraak in te dammen en de menselijke en economische
gevolgen zo goed mogelijk op te vangen. Op korte termijn zal het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

37

de Nederlandse appreciatie van genoemde voorstellen met uw Kamer
wisselen.
Op 6 april gaven Eurocommissarissen Kyriakides (gezondheid) en Schinas
(Europese levenswijze) een toelichting op de mededeling van de
Commissie van 3 april jl.33 die gericht is op het verbeteren van de
samenwerking tussen lidstaten op het gebied van grensoverschrijdende
gezondheidszorg. Voorgestelde activiteiten van de Commissie om dit te
faciliteren zijn nadrukkelijk aanvullend op de nationale competentie die
lidstaten hebben ten aanzien van gezondheidszorg. Het delen van
informatie, goede ervaringen en het bevorderen van internationale
samenwerking, zeker in tijden van crisis, ziet Nederland als een belangrijk
goed. De door de Commissie voorgestelde werkwijze om waar mogelijk
Europese solidariteit te tonen ten aanzien van het onderling opnemen van
patiënten danwel inzetten van zorgprofessionals uit andere lidstaten moet
er echter niet toe leiden dat er een extra rapportageplicht en administratieve lasten ontstaan. Ook mag dit bestaande en lopende initiatieven,
zoals de goede bilaterale samenwerking tussen Nederland en Duitsland
op het gebied van IC-patiënten, niet in de weg staan. Nederland ziet de
verdere concrete uitwerking van de Commissie graag tegemoet.
14. Onderzoek
In het debat van 1 april jl. heb ik u laten weten terug te komen op de inzet
van financiële middelen voor onderzoek naar de ontwikkeling van een
vaccin tegen COVID-1934. De internationale ambitie is dat een vaccin op de
zo kort mogelijke termijn ter beschikking komt. Met dat doel financiert de
Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) onderzoek naar
een vaccin voor COVID-19, dat binnen enkele maanden moet leiden tot
klinische studies. CEPI is een multilateraal publiek-privaat partnerschap en
is volgens de WHO het meest efficiënt. Om die reden stelt Nederland ten
minste € 10 miljoen beschikbaar ten behoeve van dit onderzoek.
Het onderzoek vanuit CEPI is al van start gegaan bij de uitbraak van
COVID-19, waardoor al veel landen hieraan financieel hebben bijgedragen. Dit is ook noodzakelijk, omdat de financieringsbehoefte wordt
geschat op een bedrag tussen de 1,5–2 miljard USD. De eerste fasen van
onderzoek lopen dan ook al. De volgende financieringsfase loopt tot eind
juni. Nederland zal aan deze fase ten minste € 10 miljoen bijdragen en is
hierover in overleg met de CEPI. Ook andere landen als Zwitserland,
Zuid-Korea, Japan, Ierland, Australië en de EU spreken hierover met CEPI.
Ik zet daarbij in op principes als Maatschappelijk Verantwoord Licentiëren
en ik zal daar waar ik zelf geld voor onderzoek beschikbaar stel,
voorwaarden stellen dat het uiteindelijke product toegankelijk en
betaalbaar dient te zijn. Graag benadruk ik dat een bijdrage aan initiatieven als CEPI ten behoeve van onderzoek, nog niets zegt over de
toegang tot eventuele resultaten of producten uit te financieren
onderzoek. CEPI is een instrument om te komen tot cost-sharing and
risk-reduction voor dure vaccin-ontwikkelingstrajecten, die anders
langzaam tot stand komen.
Wereldwijd wordt onderzoek gedaan naar vaccinontwikkeling op basis
van de genetische code van het virus die in januari bekend is gemaakt. Op
dit moment zijn er ruim 60 COVID-19 kandidaat-vaccins bekend, met
verschillende werkingsmechanismen en die zich in diverse stadia van
33

https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/guidelines_on_eu_emergency_assistance_in_crossbordercooperationin_heathcare_related_to_the_covid-19_crisis.pdf.
34
Hiermee geef ik invulling aan mijn toezegging aan het lid Pieter Heerma (CDA) om inzicht te
geven in de afwegingen hoe de financiële middelen voor vaccinontwikkeling ingezet worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

38

ontwikkeling bevinden (WHO update 4 april). Twee kandidaatvaccins zijn
reeds in klinische test fase (fase I onderzoek). Dit betreffen een kandidaat
vaccin van Moderna therapeutics (RNA-vaccin) en een kandidaat vaccin
van CanSino Biological Inc (non-replicating viral vector). De andere
vaccins zijn nog in pre-klinische evaluatie. In Nederland heeft Janssen
(dochterbedrijf van het Amerikaanse Johnson&Johnson) een vaccin
kandidaat geselecteerd. Zij verwachten in het najaar van 2020 klinisch
onderzoek te kunnen starten.
Naast de financiële bijdrage aan het onderzoek zal Nederland aan de WHO
aanbieden om te helpen bij het verder uitwerken van een COVID-19 patent
pool. Dit sluit aan op de oproep van Costa Rica die de WHO heeft
opgeroepen om een internationale pool op te richten voor intellectueel
eigendom inzake COVID-19. Het voorstel komt erop neer om een
patent-pool te creëren waarin de rechten tot relevante technologie worden
geplaatst welke helpen om COVID-19 te detecteren, voorkomen, controleren of behandelen. Het betreft een vrijwillige afdracht cq. inbreng van
bestaande en nieuwe gepatenteerde technieken en ontwerpen die van
belang kunnen zijn. Deze moet danwel gratis, danwel tegen een redelijke
licentie vergoeding, beschikbaar worden gemaakt voor iedereen. In
principe staat ik welwillend tegenover dit initiatief, maar de uitwerking
van dit initiatief in relatie tot de beschikbaarheid en betaalbaar van
vaccins moet de komende periode geschieden.
Over relevante ontwikkelingen zal ik uw Kamer blijven informeren via de
wekelijkse brief over het coronavirus.
Tot slot
Ik ben enorm trots op al die mensen die nu keihard werken om dit virus
eronder te krijgen; in de ziekenhuizen, de zorginstellingen, in de wijk, en
op allerlei andere plaatsen. Er gebeurt ontzettend veel, en dat zullen we de
komende tijd moeten volhouden. Voor veel mensen is dit lastig, bijvoorbeeld voor mensen in de verpleeghuizen, voor mensen in andere
zorginstellingen die nu even geen bezoek krijgen, voor kinderen die thuis
zitten en voor hun ouders. De komende dagen en weken blijven
spannend, waarbij veel nog onzeker is. Maar wat we wel weten is dat we
samen deze tijd doorkomen. Ook in deze anderhalve meter samenleving
blijven we elkaar steunen en gaan we samen op zoek naar het nieuwe
normaal.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 25 295, nr. 219

39