Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

24 587

Justitiële Inrichtingen

Nr. 289

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 juni 2008
Hierbij doe ik, mede namens de minister van Justitie, uw Kamer een
rapport toekomen van het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) over de emotionele verwerking van vrijheidsbeneming
door jeugdigen.1 Het rapport «Ik zit vast» is een exploratieve studie naar
emotionele verwerking van justitiële vrijheidsbeneming door jongeren.
Hiermee geef ik uitvoering aan de toezegging tijdens het algemeen
overleg met uw Kamer van 18 maart 2008 (TK 2007–2008, 26 283, nr. 41).
Vrijheidsbeneming is een ingrijpende ervaring voor jongeren, waarin de
emoties hoog kunnen oplopen. De «crisissituatie» die de vrijheidsbeneming voor de jongere oplevert, biedt ook een belangrijk aangrijpingspunt
om te interveniëren. Er is nu voor het eerst in Nederland wetenschappelijk
onderzoek gedaan naar dit aspect van de vrijheidsbeneming. De resultaten van dit onderzoek zijn vooral van belang voor de praktijk. Zij bieden
ondersteuning aan het verbetertraject dat ik met de justitiële jeugdinrichtingen in gang heb gezet.
Aanleiding tot het onderzoek
De inspanningen van het kabinet zijn erop gericht om de criminaliteit met
25% te verminderen en de recidive met 10%-punt. De aanpak van de
criminaliteit en recidive onder jeugdigen is daarbij een belangrijk speerpunt.
Om gedragsbeïnvloeding succesvol te realiseren en de effectiviteit van
jeugdsancties te verhogen investeer ik veel in de ontwikkeling en implementatie van interventies die voldoen aan de What Works criteria.

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Een belangrijk deel van de gedragsinterventies wordt gedurende de
vrijheidsbeneming (jeugddetentie of pij-maatregel) ingezet. De gedragsinterventies hebben tot doel ongewenst gedrag af te leren en ander, meer
gewenst gedrag te bevorderen. Het doorbreken van verkeerde denkpatronen op basis van de cognitieve gedragstherapie biedt daarbij naar de
huidige stand van de wetenschap de meeste kans op succes.

KST120421
0708tkkst24587-289
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

1

1

Inmiddels heeft de Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie
dertien interventies voor jeugdigen (voorlopig) erkend. Er is echter weinig
bekend hoe jongeren vrijheidsbeneming als zodanig ervaren. De veronderstelling is dat de emotionele beleving van de vrijheidsbeneming zowel
van invloed is op de effectiviteit van de sanctie en daarmee uiteindelijk op
de recidive, als ook op de veiligheid in de inrichting. Inzicht in de emotionele beleving van negatieve emoties als woede en angst is op twee
punten van belang. Uit onderzoek komt naar voren dat negatieve emoties
het lerend vermogen van de jongeren remmen, zowel ten aanzien van de
situatie waarin ze verkeren als ook van de interventies die aan hen onder
dwang/drang aangeboden worden. Een belangrijk What Works principe is
dat de ontvankelijkheid van de jongere voor de behandeling zo hoog
mogelijk moet zijn.
Negatieve emoties van jongeren zoals heftige angst of woede kunnen
bovendien de veiligheid binnen de inrichtingen beïnvloeden. Dergelijke
emoties vergroten immers de kans op probleemgedrag, zoals zelfbeschadiging of suïcidepogingen dan wel geweldsuitbarstingen en
kunnen daarmee indirect voor de jongere zelf, voor zijn groepsgenoten
en/of het personeel een onveilige situatie bewerkstelligen.
De noodzaak tot onderzoek is des te meer aanwezig, omdat uit de praktijk
signalen komen dat sommige jongeren trots lijken te zijn op hun straf: hoe
zwaarder, hoe beter. Ook wordt gesignaleerd dat jongeren – eenmaal
betrokken in de groepsdynamiek van vrijheidsbeneming – trotse gevoelens uiten naar andere jongeren over het door hen gepleegde delict. Een
dergelijke houding draagt niet bij aan het verkrijgen van inzicht in het
eigen gedrag en in de gevolgen voor het slachtoffer en ondergraaft de
effectiviteit van de ingezette gedragsinterventies.
Onderzoeksopzet
Het WODC heeft ten behoeve van het rapport «Ik zit vast. Een exploratieve
studie naar emotionele verwerking van justitiële vrijheidsbeneming door
jongeren», twee deelonderzoeken uitgevoerd: een literatuurstudie en een
empirische studie bestaande uit interviews met 21 experts, werkzaam in
vier verschillende opvanginrichtingen. Uit de literatuurstudie bleek dat
internationaal weinig onderzoek is gedaan naar de relatie tussen vrijheidsbeneming en de emotionele verwerking hiervan.
Bij de interviews is gekozen voor opvanginrichtingen, omdat de jongeren
daar in het algemeen binnenkomen en de directe impact van de vrijheidsbeneming groter is dan in de behandelinrichtingen, die vooral te maken
krijgen met jongeren die doorstromen. In de behandelinrichtingen zijn de
jongeren immers al gewend aan langdurig verblijf in een justitiële jeugdinrichting en krijgen zij interventies aangeboden om te leren omgaan met
hun – veelal complexe – problematiek. Voorts zijn verreweg de meeste
jongeren alleen gedurende de fase van voorlopige hechtenis gedetineerd.
Kennis over de impact van de vrijheidsbeneming in die fase is ook om die
reden van groot belang
Bevindingen van het onderzoek
Uit het literatuuronderzoek blijkt dat de beleving van de vrijheidsbeneming en de emotionele reacties van jeugdige verdachten van een strafbaar feit verschillen gedurende de periode van vrijheidsbeneming. De fase
van vrijheidsbeneming waarin een jongere zich bevindt, hangt samen met
de mate waarin gevoelens van angst, schuld en schaamte worden
ervaren. Jongeren zijn in de eerste fase emotioneel flink in de war, waarbij
bijvoorbeeld sprake is van versterkte gevoelens van angst. Ook wordt in
een enkele studie gevonden dat gevoelens van schuld en schaamte in
deze periode sterker aanwezig zijn dan in een latere periode van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

2

vrijheidsbeneming. In de loop van de vrijheidsbeneming worden emoties
die in het begin heftig aanwezig kunnen zijn, minder intens en komen zelfs
minder vaak voor.
In de laatste fase zouden jeugdige gedetineerden in staat zijn op een
adequate wijze met de vrijheidsbeneming om te gaan en minder (emotionele) problemen ervaren met bijvoorbeeld regels, de afwezigheid van
geliefden, of groepsgenoten dan in eerdere fasen.
De experts geven in de interviews aan dat de emoties woede, angst en
trots op het gepleegde delict, vaak voorkomen bij jongens in een opvanginrichting. Angstgevoelens worden bij jongen die net binnenkomen vaker
gezien dan bij jongens die al langer aanwezig zijn. Schaamte- en schuldgevoelens worden door de geïnterviewden in beperkte mate gesignaleerd
en lijken ook vooral in de beginperiode aanwezig te zijn. Daarbij moet
worden opgemerkt dat beide emoties moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn, aldus de experts. Berouw wordt nauwelijks opgemerkt bij
jongens in een opvanginrichting. Woede en schaamte zijn emoties die
volgens de experts vooral voorkomen bij jongens die vinden dat ze onterecht vastzitten.
Met betrekking tot de emotionele reacties worden nauwelijks verschillen
naar leeftijd geconstateerd. Echter worden wel verschillen tussen first
offenders en recidivisten geconstateerd. First offenders geven meer blijk
van schaamte of schuld, terwijl recidivisten meer gevoelens van trots op
het gepleegde delict tonen.
In hoeverre er verschillen zijn in de emotionele verwerking van een
vrijheidsbeneming naar gelang de herkomst is niet duidelijk geworden.
Het WODC wijst erop dat in Nederland eenmaal eerder onderzoek is
gedaan naar de wijze waarop jongens uit verschillende herkomstgroepen
hun vrijheidsbeneming beleven.1 Omdat dat onderzoek gedateerd is en
maar een beperkt aantal jongeren zelf zijn geïnterviewd, kunnen de gegevens daarvan niet zonder meer veralgemeniseerd worden en is nader
onderzoek nodig.
De onderzoekers achten onderzoek onder de jongeren zelf naar de
effecten van fasering op de aanpassing van jongeren aan vrijheidsbeneming wenselijk. De signalering bij een aantal first offenders en jonge
verdachten dat zij aan het begin van de vrijheidsbeneming vaker schuldgevoelens hebben dan andere jongeren, biedt een mogelijkheid om de
beginperiode effectiever te doen zijn. Daarbij dient ook aandacht te
worden besteed aan jongeren met multiple problematiek en emoties.
In deze periode moet zoveel mogelijk voorkomen worden dat de jongere
terugvalt in negatieve gevoelens en daarmee minder open staat voor
wijzigingen in zijn leven. Onrechtvaardige bejegening en tegenstrijdige
signalen over zijn rol als dader dan wel verkeerde verwachtingen over
duur van het verblijf in de justitiële jeugdinrichting moeten daarom
worden tegengegaan. Hierin speelt de omgeving van de jongeren (zoals
zijn ouders en zijn advocaat) tevens een belangrijke rol.
De onderzoekers doen een drietal aanbevelingen:
• Creëren van leefgroepen binnen de jeugdinrichtingen op basis van
fasering naar binnenkomst;
• Opstellen van een voorlopig verblijfsplan tijdens de voorlopige hechtenis;
• Bevorderen van eenduidige communicatie door alle partijen, waaronder de (jeugd)advocaten over het verloop van de strafzaak tijdens de
fase van voorlopige hechtenis.
1

Klooster, E. M. et al. (1999) Allochtonen en
strafbeleving: een onderzoek naar de strafbeleving van Antilliaanse, Surinaamse, Marokkaanse en Turkse jongeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

3

Consequenties voor het beleid
De resultaten van het onderzoek zijn in een expertmeeting besproken met
een aantal vertegenwoordigers van de justitiële jeugdinrichtingen en van
de wetenschap. De experts onderschrijven de bevindingen uit het rapport.
Hun suggesties zijn betrokken bij de beleidsreactie.
Het WODC heeft met het rapport «Ik zit vast» het belang onderstreept om
de kennis over de effecten van vrijheidsbeneming te vergroten. Er is nog
(te) veel onbekend over de emotionele gevolgen van vrijheidsbeneming.
Motivatie om behandelingen en trainingen te ondergaan zijn vanuit de
What Works benadering een belangrijk element bij de effectiviteit. Zeker
bij jeugdigen acht ik dat een belangrijk aspect. Ik heb ook geconstateerd
dat niet duidelijk is geworden in hoeverre er herkomstverschillen zijn in de
emotionele verwerking van een vrijheidsbeneming. De eerste signalen uit
dit onderzoek duiden op vrij universele bevindingen.
Ik heb voorts tot mijn genoegen geconstateerd dat de verbetermaatregelen die ik voor de justitiële jeugdinrichtingen getroffen heb en de
voorgenomen wijziging van de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen
(Bjj), deels ook tegemoet komen aan de aanbevelingen uit het rapport.
In dat verband noem ik:
Netwerkberaad en trajectberaad
Ik stel een netwerk- en een trajectberaad in waarbij de betrokken justitiële
ketenpartners gezamenlijk zorgen voor de begeleiding van de jongere. Dat
betekent dat zij ook beter weten welke problematiek speelt en wat er
(eerder) met de jongere gedaan is. Hiermee wordt de continuïteit van de
zorg geborgd. De informatie uit het netwerkberaad vormt tevens de input
voor de verblijfsdoelen die in het voorlopige verblijfsplan (ook wel
perspectiefplan genoemd) worden vastgelegd. Daardoor krijgt de jongere
meer duidelijkheid waaraan gewerkt wordt. In september 2008 starten de
eerste netwerkberaden; in april 2009 zijn deze landelijk ingevoerd.
Verblijfsplan
Met de komst van het netwerk- en trajectberaad vindt sneller afstemming
plaats wat er met de jongere in de justitiële jeugdinrichting en nadien
buiten de inrichting gaat gebeuren. Binnen drie weken moet de jongere
weten wat er in de eerste fase van detentie gaat gebeuren. Dit zorgt voor
meer duidelijkheid over zijn situatie en kan de stress verminderen. De
acties worden neergelegd in een verblijfsplan, ook wel perspectiefplan
genoemd. Bij de wijziging van de Bjj wordt dit wettelijk verankerd.
Bejegening
In de maatregelen die ik getroffen heb, is veel aandacht geschonken aan
de kwaliteitsverbetering van het personeel. Binnen de mogelijkheden
waarmee vanwege de krapte op de arbeidsmarkt rekening moet worden
gehouden, werf ik hoger opgeleid personeel en wordt zittend personeel
bijgeschoold. Het personeel wordt ook in kwantitatieve zin uitgebreid
zodat er kleinere groepen kunnen worden samengesteld. Tijd en aandacht
voor de jeugdigen zijn belangrijke uitgangspunten voor een goede bejegening.
Ouders
Ouders worden nadrukkelijker betrokken bij de vrijheidsbeneming van de
jeugdigen. Er moet immers voor gezorgd worden dat de jeugdige bij
terugkeer in een stabiele situatie komen om niet snel terug te vallen. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

4

bezie hoe ouders ook in de fase van voorlopige hechtenis meer betrokken
kunnen worden. Daarbij dienen ook zij zich bewust te zijn van de verwachtingen, bijvoorbeeld over de duur van het verblijf in de inrichting, die zij
bij de jeugdige wekken en die tot teleurstelling kunnen leiden. Ik zal
ervoor zorgen dat het personeel de ouders hierop attendeert.
Ik heb voorts naar aanleiding van het rapport «Ik zit vast» tot de volgende
aanvullende maatregelen besloten:
1. Instroomgroep
De meeste justitiële jeugdinrichtingen hebben een instroomgroep. Ik zal
bewerkstelligen dat in beginsel alle inrichtingen hierin gaan voorzien.
Hierbij past enig voorbehoud omdat de omvang van de capaciteit van de
inrichting beperkingen kan opleveren aan de mogelijkheden tot differentiatie.
2. Basismethodiek
Ik werk uit oogpunt van kwaliteitsverbetering aan een basismethodiek van
de justitiële jeugdinrichtingen. Het omgaan met de stress en emotionele
verwarring die de jongeren tijdens de eerste fase van voorlopige hechtenis vaak ervaren wordt daarvan onderdeel. De eerste fase van de basismethodiek, die twee weken beslaat, is bedoeld om een zo goed mogelijk
beeld van de jongere te verkrijgen en hem te laten kennis maken met het
leven in de inrichting.
3. Communicatie
De jongere wordt bij binnenkomst in de inrichting door zijn groepsleider
voorgelicht over de gang van zaken en de huisregels. Onlangs heb ik via
de virtuele justitiële jeugdinrichting Kansrijk www.dejeugdinrichting.nl
informatie over de gang van zaken op eenvoudige wijze toegankelijk
gemaakt. Ik zal de jongeren bevragen of de voorlichting toereikend is dan
wel meer of andere communicatiemiddelen moeten worden ingezet.
4. Advocatuur
Ik heb contact opgenomen met de vertegenwoordiging van de jeugdadvocatuur om het belang van eenduidige informatieverstrekking tijdens
de fase van voorlopige hechtenis te bevorderen. De wenselijkheid hiervan
werd gedeeld. Voorkomen moet worden dat de jongeren valse verwachtingen over de duur van de voorlopige hechtenis en de strafmaat voorgespiegeld krijgen. Hierover zal nog nader contact plaatsvinden.
5. Vervolgonderzoek
Ik geef gevolg aan de aanbeveling om vervolgonderzoek te doen onder de
jongeren zelf waarbij de vraag naar vrijheidsbeleving centraal staat. Ik heb
het WODC gevraagd dit onderzoek te (laten) doen. Daarbij moet er meer
zicht komen hoe jongeren leren omgaan met vrijheidsbeneming en wat
daarbij de invloed is van hun naaste omgeving. Ook eventuele verschillen
die kunnen voortvloeien uit de herkomst van jongeren zullen daarbij
onderzocht worden. Daarbij zullen de herkomstgroepen die oververtegenwoordigd zijn in de criminaliteitscijfers worden betrokken.
Ik heb het WODC tevens verzocht te onderzoeken hoe de fase van voorlopige hechtenis effectiever gebruikt kan worden. Het onderzoek dient ertoe
de randvoorwaarden te creëren die de jongere meer ontvankelijk maken
voor inzicht in het eigen gedrag en verdere begeleiding. Vanzelfsprekend
dient dit laatste plaats te vinden binnen de context van het onschuldbeginsel. Het WODC zal deze onderzoeken (laten) uitvoeren, zodra de
justitiële jeugdinrichtingen een substantieel deel van de verbeterpunten
hebben geïmplementeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

5

Daarnaast voert de Dienst Justitiële Inrichtingen sinds 2007 jaarlijkse
metingen uit naar de leefomstandigheden van de gedetineerde jongeren
en hun beleving van het verblijf in de inrichting.
Ik vertrouw uw Kamer hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
De staatssecretaris van Justitie,
N. Albayrak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 587, nr. 289

6