Beleidsvisie collecties uit een koloniale context

Inleiding ............................................................................................................................ 2
Visie op koloniale collecties ............................................................................................... 3
Cultuurgoederen uit een koloniale context ............................................................................. 3
Meerstemmig perspectief op de koloniale geschiedenis ............................................................ 3
Beleidskader voor de omgang met koloniale collecties ............................................................. 3
Het beleidskader ................................................................................................................ 4
Herstel van onrecht uit het verleden. .................................................................................... 4
1: Cultuurgoederen die onvrijwillig zijn weggenomen uit een voormalige Nederlandse kolonie ..... 4
2: Cultuurgoederen met een bijzondere betekenis voor het herkomstland ................................. 5
3. Cultuurgoederen afkomstig uit voormalige koloniën van andere mogendheden ....................... 5
Menselijke resten ............................................................................................................... 6
Behandeling van verzoeken ............................................................................................... 6
Een verzoek van het land van herkomst ................................................................................ 6
De beoordeling van een verzoek ........................................................................................... 7
De herkomst van een object ................................................................................................ 8
Besluit en vervreemding ...................................................................................................... 8
Andere eigenaren ............................................................................................................... 9
Samenwerking rond koloniale collecties ............................................................................ 9
Structureel herkomstonderzoek ............................................................................................ 9
Verdere samenwerking met landen van herkomst ..................................................................11
Samenwerking in Europa ....................................................................................................12
Acties ................................................................................................................................12
Slotwoord..........................................................................................................................12
Bijlage – de aanbevelingen van de adviescommissie................................................................14

1

Inleiding
Met voldoening kon ik in het voorjaar van 2020 een kris, toegeschreven aan prins Diponegoro, dankzij
zorgvuldig herkomstonderzoek overhandigen aan de Republiek Indonesië. Bijna twee eeuwen na de
gevangenneming van prins Diponegoro door de Nederlanders in 1830 is de kris nu terug in Indonesië.
De kris werd bij het staatsbezoek van de koning aan Indonesië in maart 2020 gepresenteerd en is nu in
het Museum Nasional in Jakarta.
Deze kris is een bijzonder object in onze koloniale geschiedenis, die zich gedurende 400 jaar in zeer
uiteenlopende gebieden heeft afgespeeld. Tijdens die periode zijn vele cultuurgoederen uit een
koloniale context op verschillende manieren in de Nederlandse rijkscollectie terechtgekomen. In de
koloniale context was er sprake van structurele ongelijkheid, waarbij geweld, uitbuiting,
onderdrukking, slavernij en racisme terugkerende elementen waren. Sommige cultuurgoederen zijn
verworven door brute roof en als gevolg van onderdrukking, andere objecten zijn gekocht door
handelaren of als teken van vriendschap of loyaliteit aan de toenmalige bezetter afgestaan. De wijze
waarop we met objecten zijn omgegaan reflecteert de wijze waarop we met elkaar zijn omgegaan.
De kris staat symbool voor de complexiteit van de verweven geschiedenis van Indonesië en Nederland
en de verschillende perspectieven daarop. Tegelijkertijd hoop ik dat deze kris ook een symbool wordt
voor de wijze waarop we in de toekomst om zullen gaan met cultuurgoederen met een koloniaal
verleden. Zorgvuldig, in nauwe samenwerking met de betrokkenen in het land van herkomst en
ruimhartig. De teruggave van een object markeert het eindpunt van een lang traject van onderzoek en
overleg. Mijn hoop is dat het ook een nieuw begin zal vormen in de relaties tussen Nederland en zijn
voormalige koloniën. Met besef van ons verleden, en een gezamenlijke open blik op de toekomst.
In mijn brief aan uw Kamer van 10 april 2019 wees ik op het belang van collecties uit een koloniale
context in de rijkscollectie. Met het oog op de ontwikkeling van een beleidskader voor de omgang met
collecties uit een koloniale context, verzocht ik de Raad voor Cultuur op 15 oktober 2019 om een
advies van een speciale adviescommissie. Op 7 oktober 2020 ontving ik het advies Koloniale collecties
en erkenning van onrecht opgesteld door de Commissie Nationaal Kader Koloniale Collecties onder het
voorzitterschap van Lilian Gonçalves – Ho Kang You. Ik ben de Commissie hier zeer erkentelijk voor. Ik
beschouw het als een waardevol advies dat belangrijke inzichten biedt bij de vragen die ik eerder heb
gesteld. Ik neem de aanbevelingen van de Commissie over in mijn visie op de omgang met collecties
uit een koloniale context die ik in deze brief zal schetsen.
Allereerst zal ik hieronder de uitgangspunten uiteen zetten. In de tweede plaats licht ik toe hoe ik om
wil gaan met concrete verzoeken tot teruggave van koloniale objecten. Ten slotte hecht ik bij een
zorgvuldige en duurzame omgang met koloniale collecties aan samenwerking. Ik denk daarbij aan
samenwerking tussen instellingen onderling, maar ook met de landen van herkomst en met andere
landen in Europa.
Ik deel met u mijn visie op de omgang met collecties uit een koloniale context, maar ik merk op dat de
uitwerking, de uitvoering en de (internationale) samenwerking die hier uit voort zal komen meer tijd
vergen.

2

Visie op koloniale collecties
Hieronder definieer ik de verschillende collecties en zet ik mijn visie uiteen op de culturele betekenis
ervan en de omgang ermee.
Cultuurgoederen uit een koloniale context
Nederland had vanaf de zeventiende eeuw handelsposten en koloniën in Azië, Afrika en Noord- en
Zuid-Amerika, en voerde vanaf de negentiende eeuw direct bestuur over Suriname, de Caribische
eilanden en grote delen van Indonesië. Dit koloniale systeem heeft eeuwenlang de verhoudingen
tussen Nederland en veel overzeese gebieden en culturen bepaald. Het proces van dekolonisatie
kwam in de Nederlandse koloniën in de loop van de twintigste eeuw op gang en werd gekenmerkt
door de afwisseling van geweld en diplomatie.
Tot op de dag van vandaag heeft deze koloniale tijd zijn sporen nagelaten in instituties, in taal, in
familiegeschiedenissen, rituelen en gebruiken die bepalend zijn voor ieders culturele identiteit, zowel
collectief als individueel. Ook is de koloniale tijd terug te zien in monumenten, archieven en de
publieke collecties van culturele instellingen. Vele culturele, historische en religieuze objecten zijn in
de loop van de tijd uit deze gebieden, met name Indonesië, meegenomen en in de Nederlandse musea
terecht gekomen. In deze beleidsvisie concentreer ik mij op de omgang met cultuurgoederen met het
besef dat deze onderdeel zijn van een veel breder verhaal van ons koloniale verleden. Ik doel meer
specifiek op uiteenlopende objecten uit een koloniale context: cultuurgoederen die verworven zijn in
een context van Europees koloniaal gezag. Namens de Staat draag ik de verantwoordelijkheid voor de
cultuurgoederen uit een koloniale context, waar de Staat eigenaar van is.
Meerstemmig perspectief op de koloniale geschiedenis
Het koloniaal verleden is een onderwerp dat vele mensen nog dagelijks persoonlijk raakt. Ik vind het,
ten eerste, belangrijk dat de koloniale collecties toegankelijk zijn en vanuit verschillende
perspectieven de daaraan verbonden verhalen vertellen. Dit draagt bij aan de zichtbaarheid en
bekendheid van onze koloniale geschiedenis. Ik waardeer het dat musea in toenemende mate actief
en inventief zijn bij het presenteren van het Nederlandse koloniale verleden, zoals bij De Grote
Suriname Tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in Amsterdam in 2019/2020, in Museum Bronbeek in
Arnhem of binnenkort bij de tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum in 2021. Ik denk hierbij ook
aan het samenwerkingsverband Musea bekennen kleur, waarin erfgoedinstellingen zich verenigen in
hun streven om diversiteit en inclusie te verankeren in de erfgoedsector. Ik besef dat het vergroten
van de zichtbaarheid en bekendheid van onze koloniale geschiedenis ook een pijnlijke confrontatie
met het onrecht uit ons verleden betekent. Dit gaat niet alleen over geschiedenis, het raakt ook de
mensen en gemeenschappen van vandaag en morgen. Confrontatie met objecten uit de koloniale tijd
refereert aan het onrecht dat zich soms nog dagelijks laat navoelen.
Beleidskader voor de omgang met koloniale collecties
Naast de toegankelijkheid vind ik, ten tweede, een zorgvuldige omgang met koloniale cultuurgoederen
essentieel. Hierbij presenteer ik u daarom het beleidskader voor de omgang met koloniale collecties.
Ik baseer me daarbij op het uitgebreide en gedegen advies van de Commissie Nationaal Kader
Koloniale Collecties, die rekening heeft gehouden met de nationale en internationale juridische
context en de ethische codes van maatschappelijke organisaties, zoals de internationale
museumorganisatie ICOM. Daarnaast sluit ik met dit kader aan bij een brede internationale
ontwikkeling: de sterke roep vanuit landen van herkomst en diasporagemeenschappen om teruggave
3

van cultuurgoederen, maar ook de bereidwilligheid in Nederland en Europa, met name van de Franse
en Duitse overheid en museale instellingen om aan deze roep gehoor te geven. Het beleidskader loopt
in de pas met de ontwikkelingen in deze landen. Bij de uitvoering van het kader heb ik oog voor de
toegankelijkheid en het duurzaam beheer en behoud van koloniale cultuurgoederen.

Het beleidskader
Herstel van onrecht uit het verleden.
Ik ben van oordeel, in lijn met de eerste aanbeveling van de Commissie, dat door het tegen hun wil in
bezit nemen van cultuurgoederen, de oorspronkelijke bevolking van de koloniale gebieden onrecht is
aangedaan. Gegeven de koloniale context ten tijde van de verwerving van de cultuurgoederen – en
daarmee de ongelijke machtsverhoudingen – is er gerede kans dat er sprake is van onvrijwillig
bezitsverlies van de betreffende objecten. Deze erkenning is daarmee de eerste stap in de zorgvuldige
omgang met koloniale collecties.
De volgende stap is dat ik bereid ben, conform de tweede aanbeveling, door teruggave van
cultuurgoederen aan landen van herkomst en internationale samenwerking een bijdrage te leveren
aan het herstellen van dit historisch onrecht, dat tot op de dag van vandaag nog als onrecht wordt
ervaren. Het is deze bereidheid die de basis vormt voor het beleidskader voor de omgang met
koloniale collecties.
Een bijdrage aan het herstel van het onrecht is alleen mogelijk in samenwerking en dialoog met
voorheen gekoloniseerde landen. Ruimte bieden aan de opvattingen van deze landen en met hen
samenwerken op het terrein van kennis en onderzoek staan hierbij centraal. De Commissie
waarschuwt in haar derde aanbeveling terecht voor het risico van “een neokoloniale herhaling van het
verleden waarin vooral eigen opvattingen, gevoelens, normen en waarden leidraad zijn voor het
handelen”. Na publicatie van het advies is daarom contact geweest met vertegenwoordigers van de
overheden van voormalige koloniën, namelijk de Indonesische en Surinaamse overheid. Daarnaast is
gesproken met de overheden en openbare lichamen van het Caribisch deel van het Koninkrijk. Deze
eilanden hebben mijn speciale aandacht vanwege hun specifieke positie binnen ons koninkrijk: Aruba,
Curaçao en Sint Maarten als zelfstandige landen binnen het Koninkrijk en Bonaire, Saba en Sint
Eustatius als bijzondere gemeenten van Nederland. Ik ben verheugd dat zij zich kunnen vinden in de
uitgangspunten zoals hieronder geformuleerd. Deze uitgangspunten bieden daarmee de basis voor
een gezamenlijke aanpak vanuit gelijkwaardigheid.
De Commissie maakt onderscheid tussen drie categorieën objecten, die in aanmerking komen voor
teruggave:
1. cultuurgoederen die onvrijwillig zijn weggenomen uit een voormalige Nederlandse kolonie;
2. cultuurgoederen met een bijzondere betekenis voor het herkomstland;
3. cultuurgoederen afkomstig uit voormalige koloniën van andere mogendheden.
1: Cultuurgoederen die onvrijwillig zijn weggenomen uit een voormalige Nederlandse kolonie
De eerste categorie bestaat uit cultuurgoederen in rijksbezit waarvan met een redelijke mate van
zekerheid kan worden aangetoond dat die indertijd onvrijwillig zijn verloren in landen waar Nederland
langere tijd koloniaal gezag uitoefende, waaronder Indonesië, Suriname en het Caribisch deel van het
4

Koninkrijk. Ik ben, conform aanbeveling 4 en 5, bereid over te gaan tot een onvoorwaardelijke
teruggave van een dergelijk cultuurgoed in het bezit van het Rijk aan deze landen. Met het oog op het
herstel van onrecht zijn namelijk aanvullende voorwaarden of afwegingen tegen andere belangen bij
de beoordeling van een verzoek tot teruggave niet opportuun. Teruggave gebeurt vanzelfsprekend
alleen voor zover het land van herkomst deze teruggave ook wenst. Gelijktijdig ga ik met deze landen
in gesprek over het belang van brede toegankelijkheid en duurzaam beheer en behoud van
cultuurgoederen.
2: Cultuurgoederen met een bijzondere betekenis voor het herkomstland
De tweede categorie bestaat uit objecten in rijksbezit waarvan de herkomstgeschiedenis niet kan
worden vastgesteld of niet wijst op onvrijwillig bezitsverlies, maar die van bijzondere betekenis zijn
voor het herkomstland. Ik ben, conform aanbeveling 6 van de Commissie, voornemens ook de
teruggave van dergelijke cultuurgoederen in overweging te nemen. Dit voor zover deze objecten een
speciaal cultureel, historisch of religieus belang vertegenwoordigen voor het land van herkomst.
Hierbij zal wel een belangenafweging worden gemaakt. Mijn overwegingen hierbij zijn de volgende.
Gezien de aard en complexiteit van onze koloniale geschiedenis zullen bronnen en archieven vaak
onvolledig en moeilijk op te sporen zijn. Het is dan ook niet realistisch dat voor alle cultuurgoederen
een sluitende herkomstgeschiedenis zal worden vastgesteld, en in het verlengde daarvan dus ook niet
of het bewuste object daadwerkelijk onvrijwillig is verloren. Door de koloniale geschiedenis zijn
sommige objecten van speciaal cultureel, historisch of religieus belang echter in de rijkscollectie
terechtgekomen, terwijl deze objecten in sommige gevallen beter tot hun recht zouden komen in het
land van herkomst. Het zou onwenselijk zijn als gebrek aan historische bronnen eventuele teruggave
van deze objecten in de weg zou staan. Ik deel daarom de opvatting van de Commissie dat ook deze
objecten voor teruggave in aanmerking komen.
Wel is bij de beoordeling van verzoeken hiertoe een bredere afweging van belangen noodzakelijk.
Relevante belangen kunnen zijn, zoals de Commissie in haar advies aangeeft, het culturele belang van
het cultuurgoed voor het herkomstland, de betrokken gemeenschappen in de herkomstlanden en in
Nederland, het belang voor de collectie Nederland, de toekomstige bewaaromstandigheden en de
publieke toegankelijkheid. Objecten kunnen van belang zijn voor nationale en regionale tradities en de
identiteit van een land, volk, gemeenschap of individu. Het belang van een koloniaal cultuurgoed dat
zich in de rijkscollectie bevindt, zal vaak voor Nederland anders zijn dan voor het land van herkomst.
Ook voor Nederlanders met wortels in de herkomstlanden kunnen koloniale cultuurgoederen in
Nederlandse musea van speciale betekenis zijn. Ik merk op dat musea zich uiteraard nu reeds inzetten
voor de collectiemobiliteit van objecten door uitwisseling of bruiklenen in Nederland en elders met als
doel het vergroten van de zichtbaarheid en toegankelijkheid van deze objecten.
3. Cultuurgoederen afkomstig uit voormalige koloniën van andere mogendheden
De derde categorie bestaat uit cultuurgoederen in rijksbezit die afkomstig zijn uit landen die door
andere mogendheden gekoloniseerd waren. De Commissie adviseert in aanbeveling 7 verzoeken tot
teruggave van de dergelijke cultuurgoederen eveneens in overweging te nemen. Ook deze
aanbeveling neem ik over. Er bestonden immers intensieve contacten tussen de koloniale
mogendheden onderling, zowel in Europa als in de voormalige koloniën. Deze internationale
contacten uit het verleden komen ook naar voren in de collecties van vandaag. Zo zijn eveneens
5

cultuurgoederen uit gebieden die door andere mogendheden waren gekoloniseerd via handel en
verzamelaars in de Nederlandse rijkscollectie terecht gekomen.
Om ruimte te geven aan het specifieke karakter van elke casus, neem ik ook het advies over om hier
een bredere afweging te maken. Wel zal herstel van onrecht in de beoordeling het uitgangspunt
moeten zijn. In dit geval is het onrecht niet door Nederland veroorzaakt, maar is Nederland als huidige
eigenaar van de objecten wel de enige om dit onrecht te herstellen.
Menselijke resten
Naast objecten uit een koloniale context, wijst de Commissie op menselijke resten in museale en
academische collecties. Deze vormen een aparte categorie. Ik deel de opvattingen van de Commissie
dat de uitgangspunten en procedures met betrekking tot de omgang met koloniale collecties, ook van
belang zijn voor de omgang met menselijke resten en objecten die menselijke resten bevatten, maar
dat voor een respectvolle omgang met menselijke resten meer elementen mee kunnen spelen. Ik volg
de Commissie dat de specifieke ethische kanten hierbij buiten het bestek van haar advies vallen. Dat
laat onverlet dat ik onderstreep dat indien bij een verzoek menselijke resten aan de orde zijn uiterste
zorgvuldigheid gepast is. Ik zal deze verzoeken de hoogste prioriteit geven en teruggave hierbij als
uitgangspunt hanteren.

Behandeling van verzoeken
Voor een zorgvuldige omgang met collecties uit een koloniale context vind ik een onafhankelijke,
deskundige en transparante beoordeling van verzoeken tot teruggave essentieel. Ik zal daarom,
conform aanbeveling 8, een onafhankelijke beoordelingscommissie instellen, die mij voorziet van
advies. Hierin zullen personen plaatsnemen die onafhankelijk zijn van de Staat als eigenaar en
gezaghebbend expert zijn binnen relevante vakgebieden.
Hieronder zal ik de verschillende aspecten uiteenzetten die aan bod komen bij de behandeling van een
verzoek tot teruggave: een verzoek van het land van herkomst; de beoordeling van het verzoek; de
herkomst van het cultuurgoed; en het besluit tot teruggave en vervreemding. Tot slot zal ik stilstaan
bij de omgang met cultuurgoederen van andere eigenaren.
Een verzoek van het land van herkomst
Ik volg de vierde aanbeveling van de Commissie dat aan een mogelijke teruggave een verzoek vooraf
gaat. Dit verzoek zal worden gefaciliteerd door internationale kennisuitwisseling over de collecties en
vooronderzoek. Een verzoek tot teruggave van een cultuurgoed uit een koloniale context in rijksbezit
kan via de geëigende diplomatieke kanalen worden ingediend bij mijn ministerie. Nadat ik een verzoek
tot teruggave heb ontvangen zal ik beoordelen of het een cultuurgoed in rijksbezit betreft, omdat ik
alleen dan een besluit kan nemen over de omgang met het cultuurgoed.
Ook volg ik het advies van de Commissie dat dit een verzoek van een staat moet zijn, aangezien het
accepteren van verzoeken van andere partijen strijdig zou kunnen zijn met de soevereiniteit van de
betreffende staat. Cultuurgoederen uit rijksbezit zullen in het geval van teruggave dan worden
overgedragen aan deze staat. Ten behoeve van overeenstemming over en transparantie van de
procedure zal ik parallel aan het in behandeling nemen van een verzoek tot teruggave van een land
van herkomst overleg voeren met dit land. Bij deze gesprekken zal ik het belang van brede
6

toegankelijkheid en duurzaam beheer en behoud van de cultuurgoederen onderstrepen. Ik hecht er
verder aan dat deskundigen uit het land van herkomst worden betrokken bij het herkomstonderzoek.
Een internationale dialoog tussen deskundigen wordt daarmee een onderdeel van elke teruggave. Ik
ben verheugd dat Indonesië en Suriname deze benadering onderschrijven. Gezien de omvang van de
collecties met een Indonesische herkomst in de Rijkscollectie heeft de Indonesische overheid
aangekondigd dat zij voornemens is een commissie op te richten om dit gesprek tussen deskundigen
te faciliteren. Ook de Surinaamse overheid is van plan een werkgroep op te richten ten behoeve van
deze samenwerking. Verzoeken vanuit het Caribisch deel van het Koninkrijk kunnen worden ingediend
door de regeringen van Aruba, Curaçao en Sint Maarten en de openbare lichamen van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba.
De beoordeling van een verzoek
Een verzoek van een staat over een cultuurgoed in bezit van het Rijk, stuur ik aan de
beoordelingscommissie. Deze commissie zal, conform het advies, ten eerste de volgende taken
verrichten:
-

Vaststellen of het herkomstonderzoek toereikend is;
Vaststellen of er sprake is van onvrijwillig bezitsverlies.

In lijn met het advies, beschouw ik onvrijwillig bezitsverlies niet bij voorbaat als een vaststaand feit
vanwege de koloniale context. Dit moet met redelijke mate van zekerheid worden aangetoond.
Daarna zal de beoordelingscommissie oordelen, volgens de eerder beschreven uitgangspunten:
1.

In het geval van een cultuurgoed uit Nederlands koloniaal gebied waarvan met een
redelijke mate van zekerheid is vastgesteld dat het bezitsverlies onvrijwillig was, zal
het advies van de beoordelingscommissie luiden dat het cultuurgoed
onvoorwaardelijk wordt teruggeven.
2. Is er geen sprake van onvrijwillig bezitsverlies of kan dit niet in redelijke mate van
zekerheid worden vastgesteld, of is het cultuurgoed afkomstig uit een land dat door
een andere mogendheid gekoloniseerd was, dan zal de beoordelingscommissie
oordelen waar het cultuurgoed het best tot zijn recht komt, lettend op de
verschillende relevante belangen.
Het land van herkomst kan in het tweede geval zelf het belang van een cultuurgoed aangeven. De
betekenis van het cultuurgoed binnen de Collectie Nederland is te bepalen aan de hand van de criteria
van onmisbaarheid en onvervangbaarheid in het kader van de Erfgoedwet. In het geval van een
weging van belangen kan de beoordelingscommissie naast teruggave ook teruggave onder
voorwaarden of andere vormen adviseren, zoals aanvullende samenwerking op het gebied van
kennisuitwisseling, bruikleenverkeer of onderzoek. Hiermee is er ruimte om te komen tot een
gezamenlijk gedragen aanpak bij de omgang met koloniale collecties.
Ik realiseer me dat de genoemde categorieën van objecten houvast bieden in de procedure, maar niet
altijd recht doen aan de complexiteit van de geschiedenis. Er kunnen gevallen zijn waarbij de wijze van
bezitsverlies moeilijk is vast te stellen en een weging van belangen een pragmatischer uitkomst biedt.
Het is aan de commissie om te besluiten of een belangenafweging in deze gevallen een juiste uitkomst
biedt.

7

Om de transparantie te borgen hecht ik er aan dat de beoordelingscommissie haar wijze van werken
en toetsen zal vastleggen en publiceren. Transparantie draagt bij aan vertrouwen en begrip in de
adviezen van de commissie. Ik ben mij er van bewust dat de omgang met koloniale collecties in
beweging is. In de komende tijd zullen nieuwe inzichten ontstaan en wetenschappelijke publicaties
verschijnen. Ik vertrouw er op dat de beoordelingscommissie zich hiertoe zal verhouden binnen de
grenzen van het beleidskader en dat dit geen onnodige vertraging oplevert voor de behandeling van
concrete verzoeken tot teruggave.
De herkomst van een object
Voor de beoordeling van het verzoek tot teruggave is de herkomstgeschiedenis van het cultuurgoed
van groot belang. Ik zal daarom in het geval van een verzoek tot teruggave de beheerder van het
object verzoeken het herkomstonderzoek naar het object uit te voeren, op basis waarvan de
beoordelingscommissie haar oordeel kan vormen. Dit sluit aan bij de verantwoordelijkheid van musea
voor het verrichten van herkomstonderzoek, zoals de Commissie ook benoemt, en bij de grote
expertise die musea hebben op het gebied van hun collecties.
Het advies stelt echter ook in aanbeveling 9 dat in aanvulling op de rol van de musea, een
expertisecentrum kan worden opgericht met als taken de verificatie van de herkomst en het
aanvullend doen van en adviseren over herkomstonderzoek. Ik vind dit een belangrijke taak, maar ik
wil eerst bezien hoeveel teruggaveverzoeken worden ingediend. Daarnaast is het van belang dat een
dergelijke voorziening aansluit op de kennis, expertise en behoeften die musea zelf hebben.
Onderzoek naar koloniale collecties vereist soms expertise, die nu nog niet ruim voorhanden is. Ik zal
daarom oog hebben voor de capaciteit bij instellingen voor het onderzoek in het kader van verzoeken
tot teruggave en zal verkennen hoe dit kan worden ondersteund.
Om de zorgvuldigheid en objectiviteit van het herkomstonderzoek te borgen, hecht ik aan het gebruik
van een methodiek voor herkomstonderzoek. Hierbij vind ik het van belang om oog te hebben voor
minimum eisen van een gepaste zorgvuldigheid (“due diligence”), want in veel situaties zullen
bronnen onvolledig zijn of helemaal ontbreken. De invulling van het begrip “gepaste zorgvuldigheid”
wil ik aan experts uit het veld overlaten. Ik heb daartoe het NIOD, het Nationaal Museum van
Wereldculturen en het Rijksmuseum, samenwerkend in Pilotproject Provenance Research on Objects
of the Colonial Era (Pproce), gevraagd een methodologie voor herkomstonderzoek te ontwikkelen. Ik
verwacht dat deze methodologie instructief is voor de invulling van de gepaste zorgvuldigheid. Dit
moet enerzijds richting en structuur bieden aan de collectiebeheerder bij het herkomstonderzoek.
Anderzijds kan het de beoordelingscommissie ondersteunen bij het beoordelen van dit
herkomstonderzoek. Het is aan de beoordelingscommissie om het herkomstonderzoek uiteindelijk te
toetsen op gepaste zorgvuldigheid en op basis hiervan tot een advies te komen.
Besluit en vervreemding
Na het advies van de beoordelingscommissie zal ik besluiten over de omgang met het betreffende
cultuurgoed. Hierna kan ik overgaan tot overdracht van het cultuurgoed aan de verzoekende staat. Ik
houd hierbij rekening met de vervreemdingsprocedure voor publieke collecties en beschouw daarbij
het advies van de beoordelingscommissie tevens als een advies over de onmisbaarheid en
onvervangbaarheid van het object in de zin van artikel 4.17 van de Erfgoedwet. Bij eventuele
aanvullende adviezen van de commissie zal ik daarover in gesprek gaan met het land van herkomst. Bij
8

deze gesprekken zal ik het belang van brede toegankelijkheid en duurzaam beheer en behoud van de
cultuurgoederen onderstrepen.
Andere eigenaren
Dit beleidskader betreft de omgang met cultuurgoederen in eigendom van de Staat. Zoals de
Commissie opmerkt zijn koloniale objecten ook terecht gekomen in de publieke collecties van
gemeenten en provincies die in beheer zijn bij tal van musea. Andere (publieke) eigenaren in
Nederland zijn vrij in hun beslissingen over de omgang met hun collecties. Wel merk ik op dat ook bij
gemeenten veel aandacht is voor hun koloniale geschiedenis en slavernijverleden, zoals recent in de
gemeenten Amsterdam en Rotterdam. Ik heb in het kader van de cultuurconvenanten 2021-2024, die
ik met andere overheden sluit, reeds aandacht gevraagd voor de omgang met koloniale collecties. Ik
zal daarnaast met het Interprovinciaal Overleg en Vereniging Nederlandse Gemeenten in gesprek gaan
over aansluiting bij dit beleidskader. Hiermee creëren we duidelijkheid voor de landen van herkomst.
Musea en de Museumvereniging zal ik hier ook bij betrekken. Ik merk op dat ik niet mee ga in de
overweging van de Commissie om financiële compensatie te bieden aan particuliere eigenaren van
koloniale cultuurgoederen voor het teruggeven van deze cultuurgoederen.

Samenwerking rond koloniale collecties
Structureel herkomstonderzoek
Voor een zorgvuldige omgang met koloniale collecties is de herkomstgeschiedenis essentieel. Naast
incidenteel onderzoek bij verzoeken tot teruggave, is structureel herkomstonderzoek onmisbaar voor
de ontsluiting van kennis over collecties uit een koloniale context met het oog op museale
presentaties en internationale samenwerking. Herkomstonderzoek van collecties behoort tot de
kerntaken van musea en is essentieel voor het aankopen, behoud, beheer en presenteren van
objecten. In lijn met aanbeveling 10, verzoek ik de beheerders van de Rijkscollectie om dit
herkomstonderzoek voortvarend op te pakken en zal ik de overige musea wijzen op hun
verantwoordelijkheid. Ik waardeer het als de musea de kennis voortkomend uit dit
herkomstonderzoek ruimhartig delen met andere instellingen en presenteren aan het publiek.
Sommige instellingen hebben vanwege hun collecties en achtergrond al een jarenlange ervaring op dit
terrein, zoals het Nationaal Museum voor Wereldculturen, het Rijksmuseum en Museum Bronbeek.
Recente en aankomende tentoonstellingen over Zuid-Afrika, Suriname en Indonesië, leveren
bovendien een belangrijke impuls aan de benodigde kennis, inzichten en internationale netwerken. De
Commissie wijst er echter ook op dat in de museale praktijk veel herkomstonderzoek nog grotendeels
moet beginnen of nog in een verkennende fase zit. Er is nog veel werk te doen. Ik waardeer de inzet
van de Museumvereniging om dit vraagstuk rond koloniale collecties extra onder de aandacht te
brengen van haar leden.
De ontsluiting van de kennis die al beschikbaar is en die voortkomt uit het onderzoek is essentieel. De
koloniale collecties worden daardoor beter toegankelijk en zichtbaar voor deskundigen en
geïnteresseerden in de herkomstlanden, in Europa en in Nederland. De eerste stap daarbij is het
online beschikbaar stellen van collectieregistraties. Musea hebben daarin de afgelopen jaren al grote
stappen gezet. Ik zal daarom verkennen hoe in aanvulling hierop (beschikbare) digitale voorzieningen
voor het delen van informatie, zoals de digitale Collectie Nederland, kunnen worden benut voor het
9

ontsluiten van de herkomstgeschiedenis. Hierbij zal ik ook rekening houden met de wensen vanuit de
herkomstlanden.
Ik vind het verder belangrijk dat kennis over de herkomstgeschiedenis van koloniale collecties
optimaal benut wordt. Hiertoe zijn er verschillende ontwikkelingen en initiatieven. Ten eerste, het
eerder al genoemde project Pproce. De tussentijdse uitkomsten van dit onderzoek laten zien dat
herkomstonderzoek naar koloniale collecties een verrijkende en complexe taak is. Collecties zijn op
verschillende manier tot stand gekomen: als oorlogsbuit of verzameld vanuit wetenschappelijke of
kunstminnende beweegredenen. Door deze verschillende geschiedenissen in kaart te brengen en te
analyseren, geeft het onderzoek inzicht in de mogelijke herkomst van collecties uit een koloniale
context en de mogelijkheden voor verder onderzoek. In het kader van Pproce zal een conferentie
worden georganiseerd om kennis met het museale veld te delen.
Ten tweede zet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zich in voor het toegankelijk maken
van collecties uit een koloniale context. Met het project Sporen van slavernij en koloniaal verleden
heeft de RCE een aanzet gemaakt de rijkscollectie in zijn beheer te ontsluiten op sporen van deze
geschiedenissen met als doel bewustwording en vergroting van het draagvlak voor het thema. Het
project is gericht op identificatie, beschrijving en nadere analyse van objecten met een link naar het
koloniale en slavernijverleden. Daarnaast start de RCE met het herkomstonderzoek van
cultuurgoederen uit een koloniale context die de RCE beheert. De kennis die hierbij vergaard wordt zal
de RCE delen met musea.
Ten derde ben ik verheugd dat het onderzoeksproject Pressing Matter: Ownership, Value and the
Question of Colonial Heritage in Museums is gehonoreerd in het kader van de Nationale
Wetenschapsagenda. Dit samenwerkingsproject van een groot aantal partijen zal ingaan op de
maatschappelijke betekenis van cultuurgoederen uit een koloniale context.1 Hoe kunnen deze
collecties ons helpen het koloniaal verleden beter te begrijpen? Hoe beschouwen de diverse
betrokken partijen het eigendom van de objecten en welke vormen van eigenaarschap zijn denkbaar?
Hoe kan museale presentatie bijdragen aan een beter begrip tussen betrokkenen over de betekenis
van deze objecten in de uiteenlopende culturele context van vandaag? Deze vragen zullen worden
beantwoord aan de hand van uitvoerig historisch onderzoek naar objecten uit een koloniale context.
Daarmee biedt het project niet alleen handvatten voor verder herkomstonderzoek, maar ook
verdieping bij de afwegingen die de beoordelingscommissie zal maken.
Tot slot merk ik op dat de collecties uit een koloniale context groot van omvang zijn. In de context van
mogelijk onvrijwillig bezitsverlies en daarmee de noodzaak tot herstel van dit onrecht, is de morele
opdracht navenant groot. Voor een zorgvuldige omgang met deze collecties is het cruciaal dat het
structurele herkomstonderzoek voortvarend wordt opgepakt. Ik verken daarom de mogelijkheden om
dit aanvullend te ondersteunen.

1 Betrokken partijen zijn onder meer: Vrije Universiteit, Universiteit van Amsterdam, Universiteit Utrecht, Rijksuniversiteit

Groningen, Universiteit Leiden, NIOD, Stichting Academisch Erfgoed, Nationaal Museum van Wereldculturen, Rijksmuseum,
Universiteitsmuseum Groningen, Museum Vrolik, Universiteitsmuseum Utrecht, Museum Bronbeek en verschillende
culturele en maatschappelijke organisaties.
10

Verdere samenwerking met landen van herkomst
In aansluiting hierop, wil ik, conform aanbeveling 11, inzetten op verdere kennisuitwisseling en
gezamenlijk onderzoek naar koloniale collecties met Indonesië, Suriname en het Caribisch deel van het
Koninkrijk. Dit beleid is een unieke kans om het meerstemmig perspectief op deze collecties verder te
ontwikkelen. Nederlandse musea en het publiek zijn gebaat bij verhalen en kennis over de collecties
en de koloniale geschiedenis uit deze landen. Tevens is deze inzet een expliciete wens van de landen
van herkomst. Zij geven aan dat teruggave van objecten vooral waardevol is als dat gepaard gaat met
verdere samenwerking en kennisontwikkeling over deze objecten, zoals de uitwisseling van
onderzoekers en een online inventaris van cultuurgoederen, die rekening houdt met de wensen in het
land van herkomst. In de gesprekken die de afgelopen tijd zijn gevoerd met het Caribisch deel van het
Koninkrijk wordt het belang onderstreept van activiteiten ten behoeve van de bekendheid van de
koloniale geschiedenis. Ook voor de gemeenschappen in Nederland met wortels in de voormalige
koloniën is het van belang het meerstemmig perspectief tot zijn recht te laten komen.
Dit sluit goed aan bij mijn inzet op internationale erfgoedsamenwerking in het kader van het
internationaal cultuurbeleid. In de komende periode continueer ik de bestaande samenwerking van de
uitvoeringspartners – het Nationaal Archief, Dutch Culture, het Kenniscentrum immaterieel erfgoed
Nederland (KIEN) en de RCE –, met de posten en de landen waarmee Nederland een (koloniaal)
verleden deelt. De samenwerking richt zich op duurzaam behoud, beheer, en toegankelijkheid van
erfgoed en archieven, met ruimte voor de verschillende perspectieven. Deze samenwerking en de
betrokken partijen zijn op hun beurt weer van belang voor de internationale contacten tussen tal van
culturele instellingen in Nederland en de herkomstlanden.
Binnen de internationale erfgoedsamenwerking is ook ruimte voor samenwerking op het gebied van
collecties. Met verschillende landen, waaronder Indonesië, Suriname, Zuid Afrika, Sri Lanka en Brazilië
is in de afgelopen jaren veelvuldig samengewerkt. Een mooi voorbeeld is de training Sharing stories on
contested histories die de RCE en de Reinwardt Academie ontwikkelden in het kader van de
internationale erfgoedsamenwerking. Erfgoedprofessionals uit verschillende landen kwamen bijeen
om met elkaar kennis en ervaringen uit te wisselen over hoe verhalen uit een betwist verleden verteld
en gedeeld kunnen worden. De RCE organiseert tevens trainingen met de verschillende partnerlanden.
Zo zijn met de South African Museum Association (SAMA) verschillende trainingen op het gebied van
behoud en beheer van cultuurgoederen ontwikkeld. In samenwerking met het ministerie van Cultuur
van Indonesië is een reeks trainingen op het gebied van museummanagement georganiseerd.
Deelnemers waren museumprofessionals uit verschillende delen van Indonesië, die ook na de training
in contact bleven om kennis uit te wisselen. In de periode 2021-2024 zal de RCE in het kader van de
internationale erfgoedsamenwerking verder specifiek aandacht geven aan projecten die raken aan de
omgang met koloniale collecties.
Komend jaar zal ik het gesprek voeren met Indonesië en Suriname om te verkennen hoe de
samenwerking op het gebied van musea en collecties kan worden vormgegeven, in lijn met de huidige
inzet. Ik zal in overleg met het Caribisch deel van het Koninkrijk bezien of dergelijke samenwerking ook
daar gewenst is. De pilotregeling gericht op musea, erfgoedinstellingen en presentatie-instellingen in
het Caribisch deel van het Koninkrijk die het Mondriaanfonds ontwikkelt, biedt de mogelijkheid om de
samenwerking met de eilanden op te starten. Daarnaast zal ik onderzoeken hoe naar aanleiding van
verzoeken tot teruggave van andere landen ook museale samenwerking kan worden gestimuleerd.
Voor de internationale uitwisseling en dialoog over collecties uit een koloniale context zal ik ook
11

aansluiten bij de agendering van dit onderwerp bij Unesco. Ik hecht er aan om in de gesprekken met
landen van herkomst oog te houden voor andere onderwerpen dan collecties, zoals archieven,
gebouwd erfgoed en (onderwater)archeologie.
Samenwerking in Europa
Bij de omgang met collecties uit een koloniale context hecht ik ook aan de samenwerking met landen
in Europa, zoals Duitsland, Frankrijk en België, conform aanbeveling 12 van de Commissie. Hoewel
ieder land een eigen koloniaal verleden heeft, zie ik in Europa veel vergelijkbare vragen omtrent de
omgang met deze collecties. Hoe kunnen we het koloniale verleden toegankelijk maken, inclusief de
koloniale collecties? Hoe organiseren we zorgvuldige en transparante procedures voor
teruggaveverzoeken? Hoe kunnen we de beschikbare kennis over koloniale collecties duurzaam
ontsluiten? Hoe kunnen we komen tot nieuwe museale samenwerking met landen van herkomst?
Voor deze gedeelde vragen zie ik aanknopingspunten voor kennisuitwisseling met andere landen in
Europa. Collecties uit een koloniale context zijn vaak na verwerving in het land van herkomst verspreid
geraakt over heel Europa. Vanwege deze Europese geschiedenis, is kennisuitwisseling over de
verschillende collecties in Europa een meerwaarde voor het herkomstonderzoek. Ik wil daarom
verkennen hoe deze kennisuitwisseling kan worden gefaciliteerd, bijvoorbeeld door middel van een
digitaal platform. Daartoe intensiveer ik de komende tijd het contact met Frankrijk, Duitsland en
België over dit onderwerp.

Acties
-

-

-

Instellen van een onafhankelijke beoordelingscommissie voor de behandeling van verzoeken
tot teruggave. Hiervoor maak ik structureel € 500.000 beschikbaar in mijn begroting, waarvan
in 2021 een deel beschikbaar is voor de afhandeling van casuïstiek rondom
teruggaveverzoeken.
Aanspreken van musea en andere collectiebeheerders op hun verantwoordelijkheid voor het
herkomstonderzoek naar collecties uit een koloniale context.
Verkenning van ondersteuning van het herkomstonderzoek, inclusief een digitaal platform in
relatie met bestaande systemen als de digitale Collectie Nederland.
Voeren van het gesprek met het IPO en de VNG over aansluiting bij het beleidskader omgang
met koloniale collecties.
Voeren van het gesprek met Indonesië, Suriname en het Caribisch deel van het Koninkrijk om
de museale samenwerking vorm te geven, in lijn met de huidige inzet op internationale
erfgoedsamenwerking in het kader van het internationaal cultuurbeleid.
In overleg met andere landen van herkomst verkennen hoe museale samenwerking ook hier
kan worden gestimuleerd.
Voeren van het gesprek met Frankrijk, Duitsland en België over het delen van kennis over
koloniale collecties en teruggave en daartoe intensief ambtelijk samenwerken.

Slotwoord
Zoals ik schreef in mijn Kamerbrief van 10 april 2019 laat erfgoed zien waar we vandaan komen, hoe
onze samenleving is gevormd en hoe we ons ontwikkelen. Erfgoed vertelt daarbij verhalen vanuit
meerdere perspectieven die niet begrensd worden door de landsgrenzen. Dit geldt in het bijzonder
voor collecties uit een koloniale context. Met deze beleidsvisie heb ik aangegeven hoe ik om wil gaan
met deze cultuurgoederen. Het herkomstonderzoek en de internationale kennisuitwisseling zal leiden
12

tot nieuwe inzichten in deze bijzondere collecties en onze koloniale geschiedenis in het algemeen. Het
is mijn hoop dat de omgang met deze collecties tegelijkertijd bijdraagt aan nieuwe relaties en
samenwerkingsvormen met de landen van herkomst en de landen om ons heen. De teruggave van een
object uit een koloniale context aan het land van herkomst is dan niet het einde van dit proces, maar
eerder een nieuw begin.

13

Bijlage – de aanbevelingen van de adviescommissie
1.
De eerste stap in de ontwikkeling van een beleid over de omgang met koloniale collecties is naar oordeel van de
Commissie de erkenning dat door het tegen hun wil in bezit nemen van cultuurgoederen, de oorspronkelijke
bevolking van de koloniale gebieden onrecht is aangedaan.
2.
De tweede stap is het uitspreken van de bereidheid om dit historisch onrecht, dat tot op de dag van vandaag nog
als onrecht wordt ervaren, waar mogelijk te herstellen en deze bereidheid tot uitgangspunt te maken van het
beleid over de omgang met koloniale collecties.
3.
De Commissie adviseert dat beleid vast te stellen na dit afgestemd te hebben met de landen waar Nederland
langere tijd koloniaal gezag uitoefende, waaronder in ieder geval Indonesië, Suriname en de Caribische eilanden.
Respecteer en bied ruimte voor de opvattingen van deze landen en maak per land waar nodig maatwerk
mogelijk. Alleen een gezamenlijk gedragen beleid over de omgang met koloniale cultuurgoederen kan voor alle
partijen tot bevredigende uitkomsten leiden. Waak, met andere woorden, voor een neokoloniale herhaling van
het verleden waarin vooral eigen opvattingen, gevoelens, normen en waarden leidraad zijn voor het handelen.
4.
Als inzet voor deze gezamenlijke beleidsontwikkeling adviseert de Commissie om richting de landen waar
Nederland koloniaal gezag uitoefende, de bereidheid uit te spreken tot een onvoorwaardelijke teruggave van
alle cultuurgoederen waarvan met een redelijke mate van zekerheid kan worden aangetoond dat de
herkomstlanden deze indertijd onvrijwillig zijn kwijtgeraakt en die vervolgens in bezit van de Nederlandse Staat
zijn gekomen. Dit vanzelfsprekend voor zover het land van herkomst deze teruggave ook wenst.
5.
De bereidheid tot onvoorwaardelijke teruggave betekent dat het belang van het herstel van historisch onrecht
bij een verzoek om teruggave niet wordt afgewogen tegen andere belangen, hoe relevant deze op zichzelf
genomen ook kunnen zijn. Herstel van onrecht wordt naar oordeel van de Commissie niet pas gerealiseerd in het
concrete geval van een teruggave, maar ook en vooral door in het beleid dit onrecht te erkennen en het herstel
daarvan als principieel uitgangspunt te hanteren.
6.
De Commissie adviseert richting de herkomstlanden waar Nederland koloniaal gezag uitoefende, aan te geven
dat Nederland ook bereid is om verzoeken tot teruggave in overweging te nemen van cultuurgoederen in
rijksbezit waarvan de herkomstgeschiedenis niet kan worden vastgesteld of niet wijst op onvrijwillig
bezitsverlies. Dit voor zover deze cultuurgoederen voor het land van herkomst een bijzonder cultureel, historisch
of religieus belang vertegenwoordigen. Anders dan het geval is bij cultuurgoederen die onvrijwillig verloren zijn
gegaan, dient volgens de Commissie bij een oordeel over dergelijke verzoeken het belang van teruggave voor
het herkomstland naar redelijkheid en billijkheid afgewogen te worden tegen andere relevante belangen. Voor
deze verzoeken geldt immers niet het principiële argument van herstel van onrecht, maar het argument van
honorering van een bijzonder belang van het herkomstland. Voorbeelden van daarbij af te wegen belangen zijn
het belang van een cultuurgoed voor Nederland, de bewaaromstandigheden en toegankelijkheid na eventuele
teruggave en het beschikbaar zijn van alternatieven voor teruggave.
7.
De Commissie adviseert om ook verzoeken tot teruggave van cultuurgoederen in rijksbezit in overweging te
nemen van landen die door andere mogendheden gekoloniseerd waren. Omdat bij dergelijke verzoeken een
bredere afweging aan de orde kan zijn, adviseert de Commissie daarover steeds naar redelijkheid en billijkheid
en op grond van een afweging van belangen te besluiten. Dit neemt niet weg dat als het verzoek een onvrijwillig
verloren cultuurgoed betreft, ook hier naar oordeel van de Commissie de mogelijkheid van herstel van onrecht
het uitgangspunt moet zijn. Dit omdat ongeacht of Nederland zelf mede-veroorzaker was van het onrecht in
deze landen, het als huidige bezitter van het cultuurgoed als enige in staat is om dat onrecht te herstellen.

14

8.
Een besluit over een verzoek tot teruggave van een cultuurgoed door het land van herkomst dient, voor zover
het cultuurgoed eigendom is van de Staat, genomen te worden door de minister van OCW. De Commissie
adviseert dat de minister over deze verzoeken besluit op geleide van een openbaar advies van een daartoe in te
stellen onafhankelijke Adviescommissie. Daarmee wordt bereikt dat de besluiten van de minister gebaseerd
worden op een deskundigenoordeel dat los van het eigenaarsbelang tot stand is gekomen.
9.
De Commissie adviseert om een Expertisecentrum Herkomst Koloniale Cultuurgoederen op te richten met als
taken de verificatie van de herkomst van cultuurgoederen bij teruggaveverzoeken, het voor zover nodig doen, of
laten doen, van aanvullend herkomstonderzoek, het opzetten, beheren en algemeen toegankelijk maken van
een database over de herkomst van koloniale cultuurgoederen in Nederlandse musea en de
deskundigheidsbevordering van musea.
10.
Een noodzakelijke voorwaarde voor het uitvoeren van de door de Commissie geadviseerde beleidslijn, is kennis
over wat er in de Nederlandse musea aan koloniale cultuurgoederen aanwezig is en over de wijze waarop deze
cultuurgoederen indertijd zijn verworven. Voor de herkomstlanden is deze kennis onontbeerlijk om
cultuurgoederen terug te kunnen vragen. De Commissie adviseert de minister de musea te wijzen op hun
verantwoordelijkheid voor het doen van onderzoek naar de herkomstgeschiedenis van hun koloniale
cultuurgoederen en hun kennis daarover toegankelijk te maken voor de herkomstlanden.
11.
Uit gesprekken van de Commissie met vertegenwoordigers van de herkomstlanden, kwam steeds weer naar
voren dat het hen niet alleen gaat om de eventuele teruggave van cultuurgoederen. Ondersteuning bij het
opzetten van een museale infrastructuur met goede bewaar‐ omstandigheden, de opleiding van deskundige
medewerkers, de mogelijkheid voor studenten om in Nederlandse musea stage te lopen, het doen van
gemeenschappelijk onderzoek en de uitwisseling van kennis, zijn onderwerpen die door de herkomstlanden
steeds weer als belangrijk genoemd werden. Deze gesprekken brachten de Commissie tot het inzicht dat een
adequate omgang met verzoeken tot teruggave niet een eindresultaat is, maar onderdeel moet zijn van een
samenwerking tussen Nederland en de herkomstlanden waarin gezamenlijk wordt opgetrokken teneinde vanuit
verschillende perspectieven het verhaal van de koloniale tijd te kunnen vertellen. De Commissie adviseert de
ministers van OCW, Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelings‐ samenwerking dan ook om
de museale samenwerking tussen Nederland en de herkomstlanden tot onderwerp van het internationale
cultuurbeleid te maken. Ook adviseert de Commissie de minister van OCW in het beleid met betrekking tot de
BES-eilanden aandacht aan deze museale samenwerking te geven.
12
Ten slotte: ook andere Europese ex-koloniale mogendheden zijn op dit moment zoekende hoe zij moeten
omgaan met hun koloniale cultuurgoederen. De Commissie adviseert daarom om, al dan niet in Unescoverband,
te investeren in de uitwisseling van kennis, ideeën en opvattingen tussen deze landen en om met
gelijkgestemden naar mogelijkheden te zoeken voor meer internationale samenwerking en afstemming.

15