Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 612

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 oktober 2020
De rijksoverheid kan met het eigen areaal een positieve bijdrage leveren
aan diverse maatschappelijke doelen. In de kabinetsreactie op het
IBO-rapport Grondvergoeding Energievoorzieningen (Kamerstuk 32 813,
nr. 403) heb ik aangegeven dat de bouwwerken, gronden en wateren van
het Rijk veel potentie voor energieopwekking hebben en hiermee een
substantiële bijdrage kunnen leveren aan het halen van de klimaatdoelen.
In het Pilotprogramma voor Hernieuwbare Energie op Rijks(waterstaats)grond, het programma Zon op Dak (ZOD) en het programma
Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER) werkt het kabinet daarom aan
het beschikbaar stellen van eigen vastgoed voor het opwekken van
duurzame energie. Ook wordt hiermee invulling gegeven aan de
voorbeeldrol van het Rijk, en de aangekondigde versnelling van maatregelen om het aandeel duurzame energie te verhogen, zoals aangekondigd
in de Kabinetsreactie op de Klimaat- en Energieverkenning 2019,
(Kamerstuk 32 813, nr. 400).
Met deze brief informeer ik u mede namens de Ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Infrastructuur en Waterstaat,
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de Staatssecretarissen van
Defensie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de stand van
zaken en de verdere aanpak in de drie programma’s. Naast deze brief
stuur ik u parallel de voortgangsbrief van de RES’en waar de projecten op
Rijksvastgoed onderdeel van zijn (Kamerstuk 32 813, nr. 613). Daarnaast
zal mijn collega van BZK u nog informeren over de bredere maatschappelijke meerwaarde op rijksvastgoed. Deze brieven staan in nauwe
samenhang met elkaar.
Pilotprogramma hernieuwbare energie op Rijks(waterstaats)gronden
In opdracht van EZK is in 2018 het Pilotprogramma hernieuwbare energie
op Rijks(waterstaats)gronden gestart. Dit programma heeft als doel om

kst-32813-612
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

1

eerste ervaringen op te doen met de inzet van Rijksgronden voor de
opwek van hernieuwbare elektriciteit. In dit programma wordt op tien
locaties op gronden en wateren van Rijkswaterstaat (RWS) ruimte voor de
opwek van hernieuwbare energie beschikbaar gesteld aan de markt. Door
locaties aan te wijzen die onderdeel zijn van de Nederlandse infrastructuur
is er in alle gevallen sprake van meervoudig ruimtegebruik. Dit strookt
met ruimtelijke kaders zoals de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de
voorkeursvolgorde zon (moties van het lid Dik-Faber, Kamerstuk 32 813,
nr. 204 en Kamerstuk 34 682, nr. 20).
RWS spant zich samen met het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) in om de tien locaties met een
openbare procedure naar de markt te brengen, waarna geselecteerde
partijen hier zon-PV of windturbines kunnen realiseren en exploiteren. Dit
gebeurt programmatisch en in nauwe samenwerking met bestuurlijke
partners en netbeheerders, mede vanwege de benodigde ruimtelijke
besluiten. Belangrijke voorwaarden om een pilotproject ruimtelijk te
starten en daadwerkelijk naar de markt te brengen, zijn dat de betrokken
medeoverheden dit steunen en er gebleken is dat IenW/RWS de primaire
functie van de betreffende infrastructuur nu en in de toekomst kan
waarborgen. Binnen het pilotprogramma wordt momenteel gewerkt aan
de voorbereiding van onder andere de volgende locaties/pilotprojecten:
1. Drentse Zonneroute A37, provincie Drenthe
2. Twentse Duurzaamheidsroute A35, provincie Overijssel
3. Zonnepark Slufter, gemeente Rotterdam
4. Pilot Zon langs de A7, provincie Noord-Holland
5. A58 Pilotproject, provincie Noord-Brabant
6. A6 Zon Lelystad-Dronten, provincie Flevoland
7. Pilotproject IJsseloog, provincie Flevoland
8. Pilotproject Kreekrak, provincie Zeeland
9. Pilotproject Krammer, provincie Zeeland
10. Het tiende project is minder ver gevorderd en bevindt zich nog in het
verkennende stadium.
Naast de bijdrage aan de energietransitie, staat bij de uitwerking van de
pilotprojecten het leren voor de verdere inzet van Rijksvastgoed centraal.
De eerste leerervaringen zijn dat voor locatiekeuze in een vroeg stadium
moet worden samenwerkt met het lokaal bevoegd gezag en dat er goed
moet worden gekeken naar de mogelijkheden voor netaansluiting. Een
nog lopende leeropgave is om na te gaan wat de optimale wijze van
voorbereiden is. Dit betekent dat sommige projecten verregaand worden
uitgewerkt ten behoeve van het ruimtelijk besluit. Bij andere projecten
worden met minder voorbereiding locaties beschikbaar gesteld, waarna
de winnaar van de tender de benodigde ruimtelijke besluiten moet
organiseren in samenspraak met omwonenden en het lokaal bevoegd
gezag.
Programma Zon Op Dak (ZOD)
Eveneens in lijn met de NOVI en de voorkeursvolgorde zon is het kabinet
ook begonnen met het versneld beleggen van rijksdaken met zon-PV.
Waar voorheen sprake was van incidentele zonprojecten, pakt het kabinet
dit nu programmatisch aan, zoals aangekondigd in mijn brief van 24 juni
2020 (Kamerstuk 32 813, nr. 563). Momenteel loopt een pilotfase voor het
programma Zon Op Dak (ZOD) bij het Rijksvastgoedbedrijf, waarin de
eerste ZOD-projecten begin volgend jaar worden gerealiseerd. In totaal zal
in de pilotfase ca. bijna 5 MWp aan vierkante meter zon-PV geïnstalleerd
worden op daken van het Rijksvastgoedbedrijf en het Ministerie van
Defensie. Het gaat onder andere om de volgende locaties:
1. Kantoor Belastingdienst, gemeente Leeuwarden
2. Penitentiarie Inrichting, gemeente Heerhugowaard
3. Marinecomplex Nieuwe Haven, gemeente Den Helder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

2

Op basis van lessen uit de pilotfase zal in de tweede helft van 2021
besloten worden over de brede uitvoering van ZOD.
In aanvulling op bovengenoemd programma is ProRail in overleg met het
Ministerie van IenW gestart met het onderzoeken van alle perronoverkappingen, traversen en fietsenstallingen om op termijn de kansrijke locaties
te gaan realiseren. Hiermee geeft ProRail invulling aan de motie van de
leden Schonis en Van Der Graafs (Kamerstuk 35 000 A, nr. 57, ingediend
bij de behandeling wetsvoorstel Vaststelling begroting Infrastructuurfonds
2019 (Kamerstuk 35 000 A, nr. 80)).
Programma Opwek van Energie op Rijksvastgoed (OER)
De tien pilotprojecten en het actief inzetten van Rijksdaken zijn niet
voldoende om met Rijksvastgoed een substantiële bijdrage te leveren aan
de klimaatdoelen. Aanvullend is een structurele inzet van Rijksgronden en
-wateren noodzakelijk. Ook hierbij geldt dat primair wordt gekeken naar
locaties waar meervoudig ruimtegebruik mogelijk is in lijn met de
beleidsuitgangspunten van de NOVI en de voorkeursvolgorde voor
zon-PV.
Bij het pilotprogramma is geleerd dat het van belang is om vroegtijdig
samen met lokaal bevoegd gezag tot locaties te komen. Om die reden
wordt voor het vinden van geschikte locaties in OER aangesloten bij het
proces van de Regionale Energiestrategieën (RES’en), waarvan 1 oktober
de conceptversies zijn ingeleverd. De aanpak van het programma OER is
om binnen de RES’en, samen met de partners in de regio, snel te komen
tot kansrijke locaties voor energie-opwek op Rijksvastgoed en daarmee bij
te dragen aan de doelen van de RES. Het doel is om zo gezamenlijk te
komen tot zo’n 80 kansrijke locaties waarvan ongeveer de helft ook
daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. De verwachting is namelijk dat
een deel van de kansrijke locaties nog zal afvallen bij nader onderzoek
naar de geschiktheid van de betreffende locatie voor de opwek van
energie.
Bij OER zijn nu vijf Rijksonderdelen aangesloten die vastgoed bezitten en
beheren: ProRrail, Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf, Staatsbosbeheer
en het Ministerie van Defensie. Naast Defensie zijn ook de Ministeries van
Infrastructuur en Waterstaat, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties inhoudelijk betrokken. Terwijl
de RES’en tot zoekgebieden voor nieuwe wind- en zonneparken kwamen,
hebben deze Rijkspartijen op mijn verzoek de mogelijkheden op hun
areaal in beeld gebracht. Zo beziet RWS de mogelijkheden in combinatie
met de primaire functie op het eigen areaal, bestaande uit (water-)wegen,
(water-)werken en omliggende gronden. Voor Defensie geldt dat bepaalde
gronden gereserveerd zijn voor militaire activiteiten en dat omliggende
gronden kunnen worden ingezet voor energieopwekking. ProRail bekijkt
hoe voor opwekking van duurzame energie gebruik gemaakt kan worden
van geluidschermen, gronden en de daken van stations. Hierbij behouden
de vastgoedhoudende Rijksonderdelen de regie over het eigen areaal.
Indien een locatie zowel door de RES-partners als door de vastgoedhoudende dienst als potentieel geschikt wordt gezien, kan deze nader worden
verkend. Bij de nadere uitwerking van een zoekgebied toetst het betreffende Rijksonderdeel op onder andere de technische haalbaarheid,
waarbij ook de mogelijkheden voor netaansluiting worden meegenomen.
Ook worden samen met de decentrale overheden de eerste gesprekken
met de omgeving gevoerd om zo wensen en belangen goed in kaart te
brengen. Hierop wordt een projectorganisatie opgezet voor benodigde
vervolgstappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

3

De huidige aanpak levert tot nu toe positieve reacties op vanuit de reeds
betrokken RES’en. De lijst van potentiële locaties heeft de afgelopen
maanden verder vorm gekregen. Er blijkt overlap te zijn tussen de
zoekgebieden van de RES en het grondbezit van het Rijk, voornamelijk
rondom infrastructuur. De lijst met potentiële locaties is nooit «af» of
«gesloten». Nieuwe en lopende gesprekken met RES-regio’s bieden
voortdurend nieuwe kansen en inzichten. Om van potentiële locatie te
komen tot een daadwerkelijk project is vereist dat bestuurders van het
lokaal bevoegd gezag het project niet enkel steunen, maar ook toezeggen
dat zij actief meewerken aan het opstarten van het project en, waar nodig
in een volgende fase, ook zorgen voor de ruimtelijke inpassing en/of de
afgifte van de benodigde vergunningen. Ieder project start met een
verkenningsfase toewerkend naar een plan- en realisatiefase. In de
uiteindelijke realisatie van projecten op Rijksgrond wordt er vanzelfsprekend gewerkt volgens de principes van het Klimaatakkoord zoals het
streven naar 50% participatie.
Voor de volgende locaties zal in samenwerking met de decentrale
overheden op korte termijn gestart worden met de verkenningsfase.
1. Vliegbasis Leeuwarden (Ministerie van Defensie), gemeente Leeuwarden en gemeente Waadhoeke, Provincie Fryslân
2. Spooremplacement Susteren (ProRail), gemeente Echt-Susteren,
Provincie Limburg
3. A30 (Rijkswaterstaat), gemeente Ede, Provincie Gelderland
Gezien de diverse soorten Rijksvastgoed verschilt de potentiële omvang
per project, maar zeker langs (spoor)wegen wordt binnen de RES gekeken
naar grootschalige locaties die een serieuze bijdrage vormen aan de
RES-doelstelling van 35TWh hernieuwbare energie op land.
Verdere aanpak Programma OER
De geschetste wijze van kansen identificeren binnen de RES gaan we de
komende jaren periodiek voortzetten. Zo komen we met alle belanghebbende partijen gezamenlijk tot een groslijst aan kansrijke locaties die
onderdeel kunnen worden van het uitvoeringsprogramma van de RES.
Afhankelijk van het proces in de RES-regio’s ben ik voornemens in het
voorjaar van 2021 met de verkenning van een nieuwe selectie locaties te
starten, gevolgd door een nieuwe ronde elk half jaar in ieder geval t/m
eind 2023. Vastgoedhoudende Rijksonderdelen hebben momenteel vanuit
hun kerntaken onvoldoende budget om grootschalig projecten voor te
bereiden voor energie-opwek op Rijksvastgoed. Ter dekking van de
benodigde (extra) capaciteit en onderzoeken bij deze Rijksonderdelen heb
ik op mijn begroting voor de komende vijf jaar een budget van in totaal 25
miljoen euro gereserveerd voor de voorbereiding van de geselecteerde
projecten. Omdat in de komende jaren stapsgewijs nieuwe selecties van
locaties worden verkend, is er ruimte om lessen direct toe te passen. Ook
lessen uit het Pilotprogramma kunnen direct worden meegenomen in
programma OER. Om in de toekomst meer projecten mogelijk te maken,
wordt er samen met de Rijksdiensten en collega-departementen gewerkt
aan een financieringsstructuur voor de langere termijn.
Het vroegtijdig en binnen de RES selecteren van locaties stelt ook het Rijk
voor uitdagingen op de eigen beleidsvelden. Een belangrijke uitdaging is
het integraal gebiedsgericht werken. Zowel in het combineren van
Rijksareaal met het areaal van andere eigenaren als in de combinatie met
andere gebiedsontwikkelingen zitten grote kansen voor maximale
maatschappelijke meerwaarde. Zo bestaan er op veel snelwegtrajecten
van Rijkswaterstaat ruimtelijk wel mogelijkheden voor multifunctioneel
ruimtegebruik, maar zijn deze nog niet altijd gekoppeld met geplande
wegverbredingen uit het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

4

Transport (MIRT). Door de wegverbreding en energietoepassing ook hierin
te combineren, kunnen projecten in één keer optimaal aangelegd worden
in plaats van volgtijdelijk. Rijkswaterstaat, het Ministerie van IenW en ik
bezien hoe deze meekoppelkansen tussen de infra- en energietoepassingen benut kunnen worden.
De problematiek bij het aansluiten van energieprojecten op het net geldt
voor projecten op Rijksareaal net zo goed als voor elk ander project. Voor
de netaansluiting van projecten wordt samen met de netbeheerders, naast
de reguliere aansluiting, gezocht naar innovatieve manieren om projecten
aan te sluiten tegen lagere maatschappelijke kosten. Hierbij valt te denken
aan een directe koppeling van vraag en aanbod, bijvoorbeeld in de
industrie, clustering van projecten, opslag- en conversiemethodes en een
koppeling tussen verkeer- en energie-infrastructuur.
Energieprojecten op Rijksareaal
We beginnen gelukkig niet op nul als het gaat om het opwekken van
energie op Rijksareaal. Wel worden er met het programma OER op
een meer proactieve en gecoördineerde manier stappen gezet.
Voorbeelden uit eerdere projecten waarvan de ervaringen worden
meegenomen, zijn:
Staatsbosbeheer werkt op diverse locaties mee aan het realiseren
van de energietransitie door grond in gebruik te geven aan marktpartijen die daar energie opwekken. Zo zijn er onlangs in het Robbenoordbos in Noord-Holland en bij knooppunt Deil in Gelderland
windmolens gebouwd op gronden van Staatsbosbeheer en zijn er
zonneparken gebouwd in Heerenveen en Lelystad. De opbrengsten
worden lokaal benut voor het beheer van de Nederlandse natuur. Zo
is de natuur goed voor duurzame energie en is duurzame energie
goed voor de natuur.
Op het areaal van Rijkswaterstaat staan al ruim 150 windturbines
met een vermogen van ruim 250 MW. De komende jaren stijgt dit
aantal verder door onder meer het windpark Fryslan en het windpark
Maasvlakte II.
Rijksvastgoedbedrijf heeft in de afgelopen jaren ervaring
opgedaan met het uitgeven van Rijksgronden voor hernieuwbare
energie. Inmiddels zijn er 177 lopende contracten voor hernieuwbare
energie, deels op gronden van RVB en deels op gronden van andere
Rijksvastgoeddiensten. Voorbeelden van grootschalige windprojecten op gronden van RVB zijn bijvoorbeeld te vinden in Flevoland.
Defensie zet het vastgoed in om een bijdrage te leveren aan het
verduurzamen van de eigen energiebehoefte en die van de
omgeving. Op vliegbasis Eindhoven is zonnepark Welschap
ontwikkeld voor de direct omwonenden. Daarmee worden 900
huishoudens voorzien van collectieve zonne-energie. Ook op
kampement Vliehors is een zonneakker gerealiseerd die wordt
beheerd en geëxploiteerd door Energie Coöporatie Vlieland en
voldoende elektriciteit opwekt voor zo’n 250 huishoudens. Op
militair complex Coevorden draaien sinds 2011 drie windmolens
waarvan de opgewekte duurzame energie wordt benut voor de eigen
bedrijfsvoering.
ProRail is al een aantal jaren bezig met zonnepanelen op stationsdaken. Inmiddels liggen ze op meer dan 10 stations, waarvan de
twee grootste zijn Eindhoven met bijna 2000 panelen op een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

5

monumentale kap is en de geïntegreerde panelen in de kap van
Rotterdam. Beide zijn hele mooie voorbeelden van hoe je met
iconische perrondaken duurzame energie kan opwekken. De
komende jaren rollen we dit verder uit. Zo is de bouw van het
energieneutrale station Delft-Campus recent aanbesteed. De energie
die door deze panelen wordt opgewekt, wordt volledig door de
stations gebruikt.
Vervolg
Omdat we werken binnen de RES is het tempo daarvan afhankelijk. Het
proces met de RES’en zal de komende maanden verder worden voortgezet. Ik verwacht dat uw Kamer op grond van de definitieve RES 1.0, in
het najaar van 2021, kan worden geïnformeerd over de verdere
voortgang.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 612

6