Betere Start
Effectiviteit van opvoedingsondersteuning voor gedetineerde moeders,
ter voorkoming van criminaliteit door hun kinderen

Drs. Ankie T.A. Menting1,2,
Prof.dr. Bram Orobio de Castro1,2
& Prof.dr. Walter Matthys2,3

1: Ontwikkelingspsychologie, Universiteit Utrecht
2: Utrecht Centre for Child & Adolescent Studies (UC-CAS), Universiteit Utrecht
3: Kinder- & Jeugdpsychiatrie, Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU)

Effectiviteit Betere Start 2

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Het onderzoek werd begeleid door een commissie bestaande uit:
Prof.dr. Paul Vlaardingerbroek (voorzitter) Universiteit van Tilburg
Prof.dr. Catrien Bijleveld

Vrije Universiteit Amsterdam

Prof.dr. Jan Janssens

Radboud Universiteit Nijmegen

Dhr. R. van den Broek / Dhr. R. Blommers PI Zuid-Oost, locatie ter Peel
Mw. Ilse Landa

DJJ, Ministerie van Veiligheid & Justitie

Dr. A.E. Jorna

DJI, Ministerie van Veiligheid & Justitie

Mw. Marscha van Buuren /

DJI, Ministerie van Veiligheid & Justitie

Dhr. Roeland Driessen /
Mw. Elisabeth de Jong

Dit onderzoek werd mogelijk gemaakt door de Directie Justitieel Jeugdbeleid van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie.
© 2012, Ontwikkelingspsychologie, Universiteit Utrecht, auteursrecht voorbehouden.

Effectiviteit Betere Start 3

Voorwoord
Voor u ligt de wetenschappelijke rapportage over haalbaarheid en effectiviteit van
Betere Start, een opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang
van detentie naar huis. Deze eindrapportage doet bondig verslag van de feitelijke
resultaten van het onderzoek. Uitgebreidere wetenschappelijke verantwoording wordt
gedaan in internationale wetenschappelijke publicaties, die op dit moment aan peerreviewed tijdschriften worden aangeboden en najaar 2012 in een dissertatie worden
gebundeld.
Het realiseren van Betere Start is alleen mogelijk geweest dankzij de tomeloze inzet
van moeders, kinderen, het team van Betere Start en de vele collega’s in het veld en
bij het Ministerie die dit project met raad en daad terzijde stonden.
In de eerste plaats willen wij de deelnemende moeders en hun kinderen
hartelijk danken voor hun deelname en het vertrouwen dat zij in ons stellen door ons
toe te laten in hun persoonlijk leven en de relatie met hun kinderen. Bijzondere dank
gaat ook uit naar trainers en co-trainers Myriam Nourredine, Jocelyne Posthumus,
Maartje Raaijmakers, en Jannemieke van Kan voor de betrokkenheid en het
aanstekelijk enthousiasme waarmee zij de deelneemsters hebben begeleid. Ook de
vele onderzoeksmedewerkers van het Betere Start team, waaronder Marieke
Wildeman, Froukje Duursma, Marieke Meppelder-de Jong, Soraya Smeets, Sanne
Vendel en alle stagiaires en student-assistenten, willen wij op deze plaats bedanken
voor de inzet waarmee zij in heel Nederland op de vele, soms aangrijpende,
huisbezoeken zijn gegaan. Onze contactpersonen in de Penitentiaire Inrichtingen, Paul
Linckens van DJI, de medewerkers van Exodus, Zorgconcept en Humanitas willen wij
danken voor hun hulp bij de werving van deelneemsters. Speciale dank gaat uit naar
Ilse Landa en Rien van den Broek. Zij hebben aan de wieg van Betere Start gestaan en
van het begin af aan op vele fronten geknokt voor draagvlak en bereik, zonder welke
Betere Start niet van de grond was gekomen. Wij willen de leden van de
begeleidingscommissie bedanken voor hun constructieve bijdragen aan het
onderzoeksproces en de totstandkoming van dit rapport.

Ankie Menting
Bram Orobio de Castro
Walter Matthys

Effectiviteit Betere Start 4

Samenvatting
Kinderen met een gedetineerde moeder hebben een sterk verhoogd risico in de
toekomst zelf crimineel gedrag te gaan vertonen (Lipsey & Derzon, 1998; Murray &
Farrington, 2008). Dit is bijzonder schadelijk voor deze kinderen, hun directe
omgeving en de samenleving. Helaas wordt veelal pas getracht te interveniëren als bij
deze kinderen ernstige problemen zijn ontstaan, wanneer behandeling kostbaar en
weinig succesvol is (Dodge, 2002).
De redenen voor het verhoogde risico op criminaliteit bij kinderen van
gedetineerde moeders kunnen sterk verschillen (Lipsey & Derzon, 1998). Zo kan de
afwezigheid van een moeder op zichzelf al stressvol zijn, wordt de niet gedetineerde
ouder/verzorger zowel praktisch als financieel veelal zwaar belast, en was de
thuissituatie in een aanzienlijk deel van deze gezinnen ook voor de detentie al
risicovol, bijvoorbeeld door inadequate opvoeding, een gebrekkig of deviant sociaal
netwerk of psychosociale problemen van ouder(s). Soms speelt gedogen of
goedkeuren van antisociaal kindgedrag door ouder(s) een rol. Bij een deel van de
kinderen kan bovendien een met ouder(s) gedeelde kwetsbaarheid in aanleg een rol
spelen, bijvoorbeeld in de zin van een moeilijk temperament, lage intelligentie,
leerproblemen of aandachtsproblemen (Rutter, 2006).
Bij alle mogelijke oorzaken voor verhoogd risico op later antisociaal gedrag
van deze kinderen speelt een problematische opvoedingsrelatie tussen ouder(s) en
kind(eren) een sleutelrol (Dodge, Coie, & Lynam, 2006). Problemen van ouders en
gezin leiden tot inadequate opvoeding, die op haar beurt de problemen bij kinderen
veroorzaakt of verergert.
Uit internationaal onderzoek blijkt dat de beste bescherming tegen het
verhoogde risico op criminaliteit bij jonge kinderen kan worden geboden door
vroegtijdig de opvoedingsvaardigheden van ouders te verbeteren (Dodge, 2006).
Dergelijke vroege interventie bij kinderen met een verhoogd risico vermindert de kans
op latere criminaliteit en heeft daarnaast positieve effecten op leerprestaties en later
maatschappelijk functioneren (relaties, werk). In financiële zin overstijgen de
opbrengsten ten gevolge van betere maatschappelijke participatie en een geringer
beslag op overheden (bijvoorbeeld hulpverlening, uitkeringen, vervolging, detentie)
zelfs bij zeer conservatieve calculaties vele malen de kosten van vroege interventie
(Dodge, 2002; Posthumus e.a., 2012).
De meest effectieve protectie van kind en maatschappij tegen latere
criminaliteit door kinderen van gedetineerde ouders lijkt dan ook te kunnen worden
geboden door ouders van jonge kinderen zo vroeg mogelijk te trainen in effectieve
opvoedingsvaardigheden en het omgaan met de gezinsstressoren tijdens en na
detentie.

Effectiviteit Betere Start 5

Doelstelling
Doel van het huidige project was
1. een opvoedingstraining aan te bieden aan moeders in de laatste fase van
detentie die een concreet perspectief hebben na ontslag weer primaire
opvoeder voor een kind tussen de 2 en 10 jaar te worden, en
2. in een gerandomiseerd effectonderzoek de effecten van deze interventie vast te
stellen op opvoeding door de moeder en gedragsproblemen van de kinderen
als voornaamste risicofactoren voor later crimineel gedrag.
Om dit doel te bereiken is eerst op basis van de internationale wetenschappelijke
literatuur gezocht naar de meest effectieve mogelijkheden voor een interventie met
deze doelgroep. Op basis van deze kennis is de interventie Betere Start ontwikkeld.
Vervolgens is een doorlopende landelijke screening en werving van alle mogelijke
deelneemsters aan deze interventie opgezet. De effectiviteit van de interventie is
onderzocht in een gerandomiseerde effectstudie, waar vrijwel alle in aanmerking
komende moeders aan deelnamen.
De interventie Betere Start
De preventieve interventie Betere Start is ontwikkeld voor moeders in de laatste fase
van detentie die een concreet perspectief hebben na ontslag weer primaire opvoeder
voor een kind tussen de 2 en 10 jaar te worden. De interventie is ontwikkeld in nauwe
samenwerking tussen de Universiteit Utrecht, het Universitair Medisch Centrum
Utrecht, PI ter Peel en het Ministerie van Justitie.
Betere Start is ontwikkeld voor gedetineerde moeders in de periode tussen de
laatste drie maanden van detentie tot uiterlijk zes maanden na detentie, met één of
meer kinderen van 2 tot 10 jaar, waar zij na detentie zelf voor gaan zorgen.
Ondertoezichtstelling van de betreffende kinderen, of gedeelde zorg voor kinderen die
een deel van de week elders wonen (bijvoorbeeld bij gescheiden ouders), zijn daarbij
geen bezwaar. Betere Start is volledig geprotocolleerd en gegeven door daartoe
opgeleide en gecertificeerde trainers die doorlopend supervisie ontvangen.
Als basis voor Betere Start dient de internationaal als bewezen-effectief
erkende interventie Incredible Years (IY), in Nederland ook wel bekend als Pittige
Jaren. In het buitenland bleek deze interventie effectief bij multiproblem gezinnen en
bij gezinnen met een crimineel gezinslid. De effectiviteit van deze interventie bij
gezinnen zonder crimineel gezinslid is ook in Nederland aangetoond en erkend op het
hoogste niveau van de landelijke databank jeugdinterventies (NJI/RIVM).
Bij alle problemen van gedetineerde moeders en hun kinderen is een standaard
aanpak als IY echter waarschijnlijk niet genoeg. Er moet ook iets gebeuren aan de
vele risico’s rondom de gezinnen. In Betere Start is IY daarom ingebed in aandacht
voor risicofactoren rond het gezin bij terugkeer van de moeder naar huis. Aan de
twaalf IY groepssessies werden hiertoe na het einde van de detentie vier individuele
huisbezoeken aan de moeders toegevoegd. Door deze individuele aanpak kon een op
maat gemaakt coachingstraject worden geboden met betrekking tot opvoeding, en kon
bovendien meer aandacht voor de individuele en maatschappelijke problemen van de
moeder worden gegeven.

Effectiviteit Betere Start 6

Effectonderzoek
Om vast te stellen of Betere Start de beoogde effecten op opvoedingsgedrag door
moeders en gedragsproblemen van hun kinderen bereikt is een gerandomiseerd
effectonderzoek uitgevoerd. Dit is de meest strikte toets voor effectiviteit volgens
nationale en internationale normen. Voor het onderzoek werden vanaf 2007 landelijk
alle moeders die in aanmerking kwamen voor Betere Start geworven voor het project,
en vervolgens random (door loting) toegewezen aan de interventiegroep of een
controlegroep. Daarbij had iedere moeder een kans van 2 op 3 om aan Betere Start
deel te nemen. Deelname aan de interventie was vrijwillig. Moeders die bij de
interventie waren ingedeeld maar hier geen prijs op stelden werden wel verder in het
onderzoek gevolgd als tweede vergelijkingsgroep. Op vier momenten is uitgebreide
informatie verzameld bij alle moeders, kinderen en leerkrachten. Leerkrachten waren
niet op de hoogte van de interventie en dienden zo als blinde beoordelaars van
veranderingen in gedrag van de kinderen.
Verwacht werd dat gedragsproblemen van kinderen zonder Betere Start
zouden toenemen vanwege het hoge risico dat zij lopen, terwijl deelname aan de
interventie deze toename zou voorkomen.
Sinds 2007 zijn alle moeders in de laatste maanden van detentie persoonlijk
door projectmedewerkers benaderd voor deelname aan het onderzoek in de PI of (na
invrijheidstelling) daarbuiten. 129 moeders bleken in aanmerking te komen voor
deelname aan het project, van wie 113 moeders (88%) daadwerkelijk deelnamen. De
persoonlijke contacten met trainsters en onderzoeksters bleken essentieel voor
realisatie van dit hoge deelnamepercentage. Moeders in de interventiegroep namen
deel aan het merendeel van de sessies en gaven gemiddeld hoge cijfers aan de
relevantie en kwaliteit van de training als geheel en de afzonderlijke sessies.
Resultaten
Bij de deelnemende gezinnen blijkt een opeenstapeling van risico’s te bestaan,
waaronder inadequate opvoeding, problematische voorgeschiedenissen, armoede,
depressie en criminogene denkpatronen bij moeders, en sociale problemen en
veelvuldige wisselingen van omgeving bij de kinderen.
Betere Start heeft significante effecten op gedragsproblemen bij kinderen en
opvoedingsgedrag door moeders, belangrijke risicofactoren voor later crimineel
gedrag. Gedragsproblemen bij kinderen namen in de controlegroep zonder Betere
Start toe, terwijl ze in de interventiegroep met Betere Start afnamen.
Op leerkrachtoordelen over gedrag van de kinderen is er een marginaal
significant effect in dezelfde richting. De afname van gedragsproblemen door Betere
Start werd dus ook op school waargenomen, in een andere context dan die waarin met
de moeders aan de opvoeding gewerkt werd.
De grootte van deze effecten is substantieel, varierend van d is .41 tot .90
standaarddeviaties, hetgeen wil zeggen dat deze problemen na Betere Start gemiddeld
19% tot 32% minder waren dan zonder Betere Start. Deze effecten zijn sterker dan de
gemiddelde effecten voor preventieve oudertrainingen in de wetenschappelijke
literatuur (gemiddelde d = .13, oftewel 5%).

Effectiviteit Betere Start 7

Conclusie
De resultaten van Betere Start zijn veelbelovend: De moeilijk bereikbare doelgroep
heeft deelgenomen en er zijn bewezen directe effecten op de belangrijke
risicofactoren opvoeding en gedrag. Betere Start is dus een haalbare en effectieve
methode gebleken om opvoeding door gedetineerde moeders te versterken en
gedragsproblemen van hun kinderen van tussen de 2 en 10 jaar te voorkomen. Betere
Start heeft substantiele effecten op gedragsproblemen van kinderen en opvoeding
door moeders, belangrijke risicofactoren voor later crimineel gedrag.
Deze resultaten zijn verkregen met de sterkst mogelijke onderzoeksopzet voor
effectiviteit van een interventie volgens de nationale en internationale criteria: effect
op de primaire (deels blind beoordeelde) uitkomstmaten in een gerandomiseerde trial
in de praktijk.
Door de deelnemers aan dit project te blijven volgen zal blijken of de door Betere
Start bereikte verbeteringen in gedrag en opvoeding beklijven, zodat in de toekomst
substantieel minder crimineel gedrag door de kinderen zal worden vertoond.

Effectiviteit Betere Start 8

Inhoudsopgave
Voorwoord................................................................................................................................. 3
Samenvatting ............................................................................................................................. 4
1.

2.

3.

Inleiding........................................................................................................................... 10
1.1.

Doelstelling.............................................................................................................. 11

1.2.

Opvoedingsondersteuning voor gedetineerde moeders ........................................... 12

Betere Start ...................................................................................................................... 14
2.1.

Doelgroep ................................................................................................................ 16

2.2.

Groepssessies........................................................................................................... 16

2.3.

Huisbezoeken .......................................................................................................... 17

Onderzoeksopzet ............................................................................................................. 19
3.1.

Vraagstellingen ........................................................................................................ 19

3.2.

Design ...................................................................................................................... 19

3.3.

Deelnemers aan het effectonderzoek ....................................................................... 21

3.4.

Laag SES vergelijkingsgroep bij aanvang ............................................................... 21

3.5.

Procedure ................................................................................................................. 21

3.6.

Instrumenten ............................................................................................................ 23

3.6.1.

Basis demografische gegevens en gezinsomstandigheden .............................. 23

3.6.2.

Opvoeding ....................................................................................................... 23

3.6.3.

Gedragsproblemen van de kinderen ................................................................ 24

3.6.4.

Problematiek van moeders bij aanvang ........................................................... 25

3.6.5.

Motivatie en tevredenheid met de interventie ................................................. 26

3.7.

Data analyses ........................................................................................................... 26

4. Resultaten ............................................................................................................................ 28
4.1.

Deelnemers .............................................................................................................. 28

4.1.1.

Werving, Instroom & Uitval ............................................................................ 28

4.1.2.

Problematiek van deelnemende moeders bij aanvang ..................................... 32

4.1.3.

Problematiek van de deelnemende kinderen bij aanvang ................................ 38

4.2.

Effectiviteit .............................................................................................................. 39

4.2.1.

Aanwezigheid .................................................................................................. 39

4.2.2.

Effecten op opvoeding ..................................................................................... 39

4.2.3.

Effecten op gedragsproblemen ........................................................................ 47

4.2.4.

Motivatie & Tevredenheid............................................................................... 47

Effectiviteit Betere Start 9

5.

Conclusie ......................................................................................................................... 51
5.1.

Effectiviteit .............................................................................................................. 51

5.2.

Contextuele problemen ............................................................................................ 53

5.3.

Coördinatie van zorg ............................................................................................... 54

5.4.

Perspectieven ........................................................................................................... 55

Literatuur ................................................................................................................................. 59

Effectiviteit Betere Start 10

1. Inleiding
Sommige vicieuze cirkels zou iedereen wel willen doorbreken. Dit geldt zeker voor de
overdracht van criminaliteit van generatie op generatie. Kinderen met een
gedetineerde moeder zijn één van de groepen met het hoogste risico op crimineel
gedrag in de toekomst (Lipsey & Derzon, 1998; Murray & Farrington, 2008). De
overdracht van crimineel gedrag van deze moeders op hun kinderen lijkt minstens zo
sterk als door vaders (Bijleveld & Wijkman, 2009). De redenen daarvoor kunnen
tussen deze kinderen sterk verschillen. Zo kan de afwezigheid van een ouder op
zichzelf al stressvol zijn voor de overige gezinsleden, wordt de niet gedetineerde
ouder/verzorger zowel praktisch als financieel veelal zwaar belast, en was de
thuissituatie in een aanzienlijk deel van deze gezinnen ook voor de detentie al
risicovol, bijvoorbeeld door inadequate opvoeding, een deviant sociaal netwerk, of
psychosociale problemen van ouder(s). Soms spelen ook betrokkenheid van kinderen
bij delicten en gedogen of goedkeuren van antisociaal kindgedrag door ouder(s) een
rol. Ook kan bij een deel van de kinderen een met ouder(s) gedeelde kwetsbaarheid in
aanleg een rol spelen, bijvoorbeeld in de zin van een moeilijk (opvliegend)
temperament, leerproblemen en/of aandachtsproblemen (Rutter, 2006). Deze
opeenstapeling van risicofactoren, en niet een enkele specifieke factor op zich,
voorspelt ongunstige ontwikkeling voor deze kinderen (e.g., Sameroff & Seifer,
1993). Dergelijke verhoogde risico’s worden veelal laat opgemerkt waardoor veelal
pas getracht wordt te interveniëren als bij kinderen en in gezinnen ernstige problemen
zijn ontstaan, die bijzonder moeilijk (en kostbaar) zijn te behandelen (zie bijv.
Inspectie Jeugdhulpverlening en Jeugdbescherming e.a., 2003).
Bij alle mogelijke oorzaken voor het verhoogd risico op later crimineel gedrag
door kinderen van gedetineerde moeders speelt een problematische opvoedingsrelatie
tussen ouder(s) en kind(eren) een sleutelrol. Opvoeding medieert de koppeling tussen
risicofactoren als crimineel gedrag van ouders en depressie bij de moeder en later
crimineel gedrag door kinderen (Dodge e.a., 2006). Opvoeding heeft tevens een
mediërend effect op de relatie tussen antisociaal gedrag door tienermoeders en
disruptieve gedragsproblemen bij hun kinderen (Rhule, McMahon, & Spieker, 2004).
Onvoldoende toezicht, verwaarlozing en inconsequente discipline door moeders
kunnen externaliserend probleemgedrag bij kinderen tot gevolg hebben (Hoeve e.a.,
2009). Bij al deze relaties is er ook een omgekeerde invloed: probleemgedragingen
van kinderen lokken inadequate opvoeding uit. Opvoedingsgewoonten worden op hun
beurt ook van generatie op generatie doorgegeven (Bailey, Hill, Oesterle, & Hawkins,
2009; Capaldi, Pears, Patterson, & Owen, 2003; Conger, Neppl, Kim, & Scaramella,
2003; Hops, Davis, Leve, & Sheeber, 2003; Thornberry, FreemanGallant, Lizotte,
Krohn, & Smith, 2003). Op die manier kan opvoeding een belangrijke rol spelen bij
het in stand houden van deze vicieuze cirkel.
Gedrag van ouder en kind zijn de beste voorspellers van latere criminaliteit
(Lipsey & Derzon, 1998). De voorspellende waarde van andere risicofactoren lijkt
voor een deel te liggen in hun invloed op gezinsinteracties (e.g. depressiviteit van
ouders, laag inkomen en stress lijken met name van invloed op gezinsinteracties, die
op hun beurt problematisch gedrag voorspellen) of daar een gevolg van te zijn (e.g.

Effectiviteit Betere Start 11

omgang met antisociale leeftijdgenoten en lage schoolmotivatie zijn deels te herleiden
tot gering toezicht) (e.g. Ackerman e.a., 1999; Dishion e.a., 1995; Dodge e.a., 1994).
Uit internationaal onderzoek blijkt dat deze belangrijke rol van opvoeding kan worden
gebruikt om vicieuze cirkels van risicofactoren en probleemgedrag te doorbreken. De
beste bescherming tegen een verhoogd risico op later probleemgedrag kan worden
gegeven door de opvoedingsvaardigheden van ouders systematisch te trainen (e.g.
Brotman e.a., 2005; Carr, 2006). Interventies die gericht zijn op het verbeteren van
opvoedingsgedragingen zijn aantoonbaar het meest effectief in het verminderen van
antisociaal gedrag bij jonge kinderen en het voorkomen van antisociaal gedrag van
kinderen in de toekomst(McCart, Priester, Davies, & Azen, 2006). Zo zijn preventief
positieve resultaten gevonden voor opvoedingstrainingen als huisbezoekprogramma's
(e.g., Olds e.a., 2002), Incredible Years) (Webster-Stratton, Reid, & Hammond, 2001)
en het Oregon-model PMT (Parent Management Training) (Bullard e.a., 2010). Ook
in Nederland zijn gunstige lange termijneffecten van dergelijke interventies
aangetoond, o.a. op disruptief gedrag, agressie, regelovertreding en middelengebruik
(Zonnevylle-Bender, Matthys, van de Wiel & Lochman, 2007). In financiële zin
overstijgen de opbrengsten ten gevolge van betere maatschappelijke participatie en
een geringer beslag op overheden (bijv. hulpverlening, uitkeringen, vervolging,
detentie) zelfs bij zeer conservatieve calculaties vele malen de kosten van vroege
interventie (e.g. Dodge, 2002), zoals onlangs ook in Nederland is aangetoond
(Posthumus e.a., 2012). De beste bescherming tegen latere criminaliteit door kinderen
van gedetineerde moeders kan dan ook waarschijnlijk worden geboden door ouders
van jonge kinderen zo vroeg mogelijk te trainen in effectieve
opvoedingsvaardigheden en het omgaan met de gezinsstressoren tijdens en na
detentie.
Dit belang van opvoedingsondersteuning voor kinderen van gedetineerde ouders is
onderschreven door de Minister van Justitie en de Tweede Kamer. Het huidige project
is daar een direct gevolg van, als door de Minister aangekondigd experiment om
gedetineerde ouders opvoedingsondersteuning aan te bieden (TK 2004-2005, 28741,
nr. 112).

1.1.

Doelstelling

Doel van het huidige project was
1. een opvoedingstraining aan te bieden aan moeders in de laatste fase van
detentie, die een concreet perspectief hebben na ontslag weer primaire
opvoeder voor een kind tussen de 2 en 10 jaar te worden, en
2. in een gerandomiseerd effectonderzoek de effecten van deze interventie vast te
stellen op opvoeding door de moeder en gedragsproblemen van de kinderen,
als voornaamste risicofactoren voor later crimineel gedrag.
Om dit doel te bereiken is eerst op basis van de internationale wetenschappelijke
literatuur gezocht naar de meest effectieve mogelijkheden voor een interventie met
deze doelgroep. Op basis van deze kennis is de interventie Betere Start ontwikkeld.
Vervolgens is een doorlopende landelijke screening en werving van alle mogelijke
deelneemsters aan deze interventie opgezet. De effectiviteit van de interventie is
onderzocht in een gerandomiseerde effectstudie, waarvoor vrijwel alle in aanmerking
komende moeders werden geworven.

Effectiviteit Betere Start 12

In dit rapport volgen wij dezelfde opbouw: Wij bespreken eerst de wetenschappelijke
literatuur, vervolgens de achtergrond en inhoud van Betere Start, daarna de opzet en
de resultaten van het effectonderzoek, waarna wij conclusies trekken over de
doelstelling en mogelijke implicaties bespreken.
1.2.

Opvoedingsondersteuning voor gedetineerde moeders

Lange tijd was onzeker of gezinnen met een cumulatie van risicofactoren op vele
levensgebieden wel te motiveren zijn tot behandeling, en of behandeling vervolgens
wel effectief zou kunnen zijn. De afgelopen jaren is wetenschappelijk in een aantal
studies in verschillende landen (waaronder Nederland) aangetoond dat beide zeker
redelijk mogelijk zijn (zie bijvoorbeeld Brestan & Eyberg, 1998; Kazdin, 1997).
Motivering en voorkomen van uitval bij multi-problem gezinnen die vele malen zijn
gestopt met reguliere hulpverlening is mogelijk gebleken in intensieve ambulante
gezinsprojecten (zoals Multi Systemic Therapy en Functional Family Therapy) en
specifiek op opvoedingsgedrag gerichte interventies als Incredible Years (Brotman
e.a., 2005; Reid, Webster-Stratton & Hammond, 2003; www.incredibleyears.com). In
Nederland zijn goede voorbeelden daarvan Incredible Years, Intensieve
Orthopedagogische Gezinsbehandeling, Intensieve ambulante Gezinsbehandeling,
Families First en Wijkgerichte Intensieve Gezinsondersteuning (Orobio de Castro e.a.,
2003; Veerman e.a., 2005). In al deze projecten gaat het om gezinnen met ernstige
problemen (waaronder criminele ouders) die eerdere hulpverlening hadden afgewezen
of voortijdig beëindigd. Het is dus mogelijk gebleken gezinnen met een hoog
cumulatief risico te motiveren en te laten deelnemen aan zinvolle
gezinsondersteuning.
Hoewel opvoedingsprogramma's aantoonbaar effectief zijn in populaties met
hoge risico's, zijn er echter verbazend weinig onderzoeken gericht op interventies
voor kinderen van gedetineerde moeders, of zelfs alleen gezinnen met gedetineerde
gezinsleden. Voor zover ons bekend, is de werkelijke effectiviteit van
preventieprogramma’s voor deze doelgroep alleen onderzocht door Brotman en
collega's (Brotman e.a., 2003, 2005). Zij richtten zich op peuters in gezinnen met een
geschiedenis van crimineel gedrag (voornamelijk veroordeelde oudere broers of
zussen), en hebben effecten van de oudertraining Incredible Years op het gedrag van
ouders en kinderen aangetoond (IYPT, Webster-Stratton, 1992).
Andere studies hebben zich wel gericht op interventies voor gedetineerde
moeders of vrouwen die een alternatieve straf werd opgelegd, maar deze studies
evalueerden helaas niet de effecten van deze interventies op de kinderen en hadden
een zwakke onderzoeksopzet zonder vergelijkingsgroep. In het algemeen bestonden
deze interventies uit opvoedingscursussen, zonder theoretisch model als basis (J. M.
Eddy, Kjellstrand, Martinez, & Newton, 2010). Deze opvoedingscursussen bieden
doorgaans
eenvoudige
instructies
voor
algemene
communicatieen
opvoedingstechnieken, en geven een overzicht van de ontwikkeling van het kind (J.
M. Eddy e.a., 2008). Veelvoorkomende beoogde uitkomsten van dergelijke studies
naar opvoedingscursussen in detentie omvatten kennis en houding, geestelijke
gezondheid en opvoedingsstress, en wijzigingen in gedrag (zoals recidive) bij ouders
(Loper & Novero, 2010). De resultaten van dergelijke studies zijn gemengd. Met een
pre-post-onderzoek zonder vergelijkingsgroep heeft Browne (1989) alleen negatieve
effecten gevonden in een steekproef van 29 vrouwen die een alternatieve straf kregen

Effectiviteit Betere Start 13

opgelegd. Andere auteurs hebben echter wel positieve effecten aangetoond in
verwachtingen van de moeders over de ontwikkeling van kinderen (Harm &
Thompson, 1997; Palusci, Crum, Bliss, & Bavolek, 2008; Thompson & Harm, 2000),
empathie met de behoeften van kinderen(Harm & Thompson, 1997; Palusci e.a.,
2008), alternatieven voor lijfstraffen(Harm & Thompson, 1997; Palusci e.a., 2008;
Thompson & Harm, 2000) en gezinsrollen en -verantwoordelijkheden (Harm &
Thompson, 1997; Thompson & Harm, 2000). In een quasi-experimentele opzet met
40 gedetineerde moeders vonden Moore en Clement (1998) geen significante effecten
op opvoedingsattitude en –kennis. Sandifer (2008) gebruikte ook een quasiexperimenteel design, maar vond geen verschillen tussen 20 gedetineerde moeders en
een vergelijkingsgroep van 26 gedetineerde moeders. Al met al bieden deze
onderzoeken enig bewijs dat interventies gericht op vrouwelijke gedetineerden enige
invloed kunnen hebben op opvoedingsattitudes. Het is echter onduidelijk of de
gemeten effecten op attitudes werkelijk tot ander opvoedingsgedrag leiden, laat staan
tot ander gedrag van de kinderen (Loper & Novero, 2010). Bovendien hadden de
meeste van deze onderzoeken kleine steekproeven, werd bij geen enkel onderzoek een
gerandomiseerd design gebruikt en werden nooit effecten op kinderen onderzocht.
Daarnaast boden de meeste interventies alleen psychoeducatie gedurende een nietgespecificeerde periode van de detentie.
Het is dan ook belangrijk om door middel van degelijkonderzoek meer
duidelijkheid te verkrijgen over de effectiviteit van oudertraining voor gedetineerde
moeders. Hierbij dienen we niet alleen te weten te komen of het mogelijk is attitudes
over opvoeding te veranderen, maar vooral of het mogelijk is om werkelijk
opvoedingsgedragingen en daadwerkelijk probleemgedrag van kinderen te
beïnvloeden. Anders zal het onduidelijk blijven of het mogelijk is met oudertraining
een eind te maken aan de vicieuze cirkel van intergenerationele overdracht van
antisociaal gedrag.
Hiertoe is, op basis van bestaande interventies, de interventie Betere Start ontwikkeld
en op effectiviteit getoetst.

Effectiviteit Betere Start 14

2. Betere Start
Betere Start is een uitwerking van de bewezen effectieve oudertraining Incredible
Years (Webster-Stratton e.a., 2001), een geprotocolleerde training op basis van video
modeling. In de training wordt met ouders gewerkt aan het tot stand brengen van
positieve interacties met hun kinderen, positieve bekrachtigingstechnieken voor
gewenst gedrag, negeren van mild ongewenst gedrag, niet-agressieve en consistente
disciplineringstechnieken en bevordering van sociaal competent gedrag door spel.
Incredible Years is de in internationaal onderzoek meest effectief gebleken
gezinsinterventie voor gezinnen met kinderen van 2 tot 10 jaar (o.a. Reid e.a., 2003).
De effectiviteit van Incredible Years is bovendien aangetoond bij kinderen en
gezinnen met een cumulatie van complexe problematiek. Een zeer relevante studie
naar toepassing van IY, bij gezinnen met één of meer gedetineerde gezinsleden in
New York (Brotman e.a., 2005) toont aan dat bij deze doelgroep met Incredible Years
heel redelijke resultaten te boeken zijn. Incredible Years wordt door het USA Office
of Juvenile Justice & Delinquency Prevention dan ook aangeraden als exemplarisch.
Bovendien is ook in Nederland de effectiviteit van Incredible Years
aangetoond (Posthumus e.a., 2011; Raaijmakers e.a., submitted)), waarbij positieve
effecten zijn gevonden op opvoeding en gedragsproblemen, en ook kosteneffectiviteit
is vastgesteld (Posthumus e.a., 2012). Incredible Years is door de nationale database
jeugdinterventies (NJI/RIVM) erkend als bewezen effectief op het hoogst mogelijke
niveau. Kwaliteit van de uitvoering van Incredible Years is verzekerd door een
uitgewerkt protocol en een strikt systeem van opleiding, certificering en supervisie
voor trainers. Met de trainingen, opleiding, certificering en supervisie is in Nederland
inmiddels ruime ervaring opgedaan. Het programma is vertaald, de instructievideo’s
zijn van ondertitels voorzien, het schriftelijke materiaal is als boek uitgegeven en
trainers en supervisoren zijn opgeleid.
Gezien het belang van opvoedingsvaardigheden voor het voorkomen van
criminaliteit bij kinderen van gedetineerde moeders en gezien de bewezen effectiviteit
van Incredible Years bij vergelijkbare doelgroepen is er voor gekozen Incredible
Years als uitgangspunt te nemen voor de te ontwikkelen interventie Betere Start. De
training is echter wel aangepast aan de specifieke opvoedingsproblemen en moeilijke
omstandigheden van gedetineerde moeders. De manier waarop de oudertraining wordt
aangeboden is hierbij essentieel.
Ten eerste kan de exacte timing van de interventie van doorslaggevende
betekenis zijn voor de effectiviteit ervan. Het lijkt logisch om de interventie tijdens
detentie te beginnen, omdat deze moeilijk bereikbare populatie beter bereikbaar is in
detentie en vanwege de mogelijkheid aan specifieke problemen van de moeder zelf te
werken (bijvoorbeeld depressie), vóór de terugkeer naar het gezin. De interventies
dient echter bij voorkeur niet na de invrijheidstelling van de moeder te worden
gestopt. De terugkeer naar huis is voor veel vrouwen namelijk een moeilijk proces,
zodat ondersteuning nodig is om terugval te voorkomen. Verder is de thuissituatie de
plek waar moeders hun opvoedingsgedragingen daadwerkelijk in praktijk zullen
brengen. De meeste moeilijkheden zullen daarom na terugkeer in de samenleving naar
voren komen. De terugkeer van de moeder in het gezin biedt ook een unieke

Effectiviteit Betere Start 15

mogelijkheid om opvoedingsgedragingen te oefenen en zonodig bij te sturen. De
periode rond de invrijheidstelling lijkt daarom een ideaal moment voor een
opvoedingsinterventie.
Ten tweede leek het nodig de aanpak en inhoud van de training enigszins aan
te passen. Wat de aanpak betreft lijkt een benadering gericht op samenwerking het
meest geschikt voor moeilijk te bereiken probleemgezinnen (Barlow, Kirkpatrick,
Stewart-Brown, & Davis, 2005). Bij moeders die vaak sceptisch zijn tegenover
buitenstaanders die gevoelige onderwerpen aan de orde stellen (B. A. Eddy, Powell,
Szubka, McCool, & Kuntz, 2001) of onwillig zijn om ideeën te accepteren die op
"schoolse" wijze worden overgebracht is het belangrijk de inzichten van ouders te
bekrachtigen en de unieke sterke punten van ouders te bevestigen om een relatie
zonder verwijten op te kunnen bouwen, die gebaseerd is op vertrouwen en open
communicatie. De interventie moet bovendien flexibel genoeg zijn om binnen een
multiculturele populatie te kunnen worden gebruikt. Het kan nodig zijn gedrags- en
culturele belemmeringen aan de orde te stellen om oorzaken voor weerstand boven
water te krijgen en zo betrokkenheid te vergroten. De training moet bovendien meer
bieden dan enkel het overbrengen van kennis over de ontwikkeling van kinderen;
opvoedvaardigheden dienen concreet te worden geoefend.
Ten derde kan effectiviteit worden beperkt door de vele praktische problemen
waar deze moeders tegenaan lopen bij terugkeer naar hun gezin. Stressoren in het
directe bestaan krijgen vaak meer prioriteit dan lange termijn doelen voor kinderen of
relaties met kinderen. Erj moeten creatieve probleemoplossingsvaardigheden worden
aangeleerd om deze problemen het hoofd te bieden. Het inspelen op de eigen
problemen van moeders en haar omstandigheden is daarom essentieel om haar
vermogen om haar kinderen op te voeden te verbeteren (Boudin, 1998; J. M. Eddy
e.a., 2010).
Deze drie vereisten leken al goed aan te sluiten bij IY, omdat de interventie
kan worden afgestemd op de behoeften van elk afzonderlijk gezin en op de culturele
achtergrond, onderwijs, kennis en waarden van elke ouder (Webster-Stratton, 2009).
Verder voldoet IY door de samenwerkende en bekrachtigende aanpak aan
eerdergenoemde voorwaarden voor optimale communicatie met de populatie van
gedetineerde moeders: de basis van IY is bekrachtigen van eigen inbreng van
deelneemsters.
Toch leek verdergaande aanpassing nodig aan de persoonlijke problemen en
gezinsomstandigheden van de moeders. Naast de IY-groepssessies omvat de
interventie daarom huisbezoeken die op de IY-groepssessies volgden. Deze
huisbezoeken werden aan de groepssessies toegevoegd om ook individueel met de
moeders te kunnen werken. Door de individuele aanpak kon op maat worden gewerkt
aan opvoeding en kon meer aandacht aan de individuele problemen en
omstandigheden van de moeder worden besteed.
De interventie werd uitgevoerd door vier teamleden, alle met een achtergrond in
kinderpsychologie of binnen penitentiaire inrichtingen voor vrouwen. Zij volgden een
driedaagse training en werden vervolgens opgeleid als co-trainer bij een gecertificeerd
IY trainer. Op basis van een positief oordeel over ten minste twee als co-trainer
gegeven groepen kon certificering als IY trainer worden verkregen. De Betere Start
groepssessies zijn steeds door ten minste één gecertificeerde IY-trainer aangeboden.
Twee teamleden werden gecertificeerd voorafgaand aan dit onderzoek. Daarnaast
werd één teamlid gecertificeerd na het als co-trainer naast een gecertificeerde trainer

Effectiviteit Betere Start 16

begeleiden van verschillende groepen in dit onderzoek. Groepsleiders ontvingen
gedurende het project supervisie van geaccrediteerde IY-trainers. De groepssessies
werden opgenomen en tijdens wekelijkse overleggen besproken om
behandelintegriteit te garanderen. Daarnaast werd de handleiding van de IYbasistraining gebruikt en werden na de groepssessies zowel ouderevaluaties als
controlelijsten voor groepsleiders ingevuld om de kwaliteit te monitoren.
2.1.

Doelgroep

Betere Start is ontwikkeld voor gedetineerde moeders1 in de periode tussen de laatste
drie maanden van detentie tot uiterlijk zes maanden na detentie, met één of meer
kinderen van 2 tot 10 jaar, waar zij na detentie zelf voor gaan zorgen.
Ondertoezichtstelling van de betreffende kinderen, of gedeelde zorg voor kinderen die
een deel van de week elders wonen (bijvoorbeeld bij gescheiden partner of oma) zijn
daarbij geen bezwaar. Verdere voorwaarden voor deelname zijn een verblijfsstatus,
afwezigheid van manifeste psychoses bij de moeder gedurende de interventieperiode
en afwezigheid van een pervasieve ontwikkelingsstoornis of een IQ lager dan 50 bij
deelnemende kinderen.
Deze voorwaarden werden gehanteerd om gezinnen zonder reële mogelijkheden om
van deze specifieke interventie te profiteren niet nodeloos te belasten. Voor gezinnen
zonder verblijfsstatus werden de mogelijkheden om een stabiel bestaan in Nederland
op te bouwen te klein geacht om van de interventie te kunnen profiteren. Voor
moeders met manifeste psychoses leek het niet mogelijk zinvol aan de interventie deel
te kunnen nemen. De aanpak van gedragsproblemen bij kinderen met een pervasieve
ontwikkelingsstoornis of een zeer lage intelligentie, tenslotte, vergt een intensievere
en specifiekere aanpak dan een reguliere oudertraining kan bieden.
De interventie bestaat uit twee delen: 12 wekelijkse groepssessies van 2 uur
tijdens de overgang van detentie naar huis, gevolgd door 4 individuele huisbezoeken
van 1,5 uur voor elke moeder.
2.2.

Groepssessies

De groepssessies starten gedurende de drie laatste maanden van detentie. Moeders
nemen in deze fase deel aan de 12 sessies van Incredible Years Basic (WebsterStratton, 1992) in wekelijkse bijeenkomsten van groepjes van 6 tot 12 moeders met
twee trainers. Basis van iedere sessie vormen videofragmenten van
opvoedingssituaties die worden gebruikt voor gesprekken tussen deelnemers,
gezamenlijke probleemoplossing en rollenspelen. Moeders wordt geleerd op het kind
gerichte speelvaardigheden, minder harde en inconsequente discipline en meer
positieve en consistente strategieën te gebruiken. Daarnaast lezen de moeders de
Nederlandse vertaling van het boek van Webster-Stratton, Incredble Years: praktische
gids bij het opvoeden van jonge kinderen (Webster-Stratton, 1992). Omdat sommige
moeders moeilijkheden met lezen hadden, werden flyers met samenvattingen per
hoofdstuk verstrekt. In deze stencils werd de inhoud van een hoofdstuk in het kort
herhaald in eenvoudig taalgebruik, met aan het eind een samenvatting van één pagina.

1

In principe komen ook andere gedetineerde primaire verzorgers met de moederrol in aanmerking,
zoals pleegouders of inwonende grootouders. Aangezien de meeste deelnemers (95,6%)biologische
moeder waren van minstens één van de deelnemende kinderen, wordt in dit gehele rapport de term
"moeders" gebruikt om naar hen te verwijzen.

Effectiviteit Betere Start 17

Deelnemers worden aangemoedigd en gesteund in het toepassen van de
geleerde vaardigheden met hun kinderen en deze oefeningen worden in iedere
volgende sessie geëvalueerd. Trainers en deelnemers aan IY in andere studies geven
aan dat juist het daadwerkelijk ondervinden van de positieve effecten van iedere
sessie op de relatie met de kinderen en het delen van deze ervaringen met andere
deelnemers een grote impuls voor blijvende verbetering bieden. Voor het effect van
IY is het essentieel dat moeders tussen de sessies interacties met hun kinderen kunnen
hebben. Daarom wordt voor de deelnemende vrouwen elke twee weken contact
gerealiseerd.
Hoewel IY primair gericht is op opvoedingsgedrag dient voor een positief
resultaat voorkomen te worden dat – veelal omvangrijke – andere problemen van
gedetineerde moeders het oefenen met nieuw gedrag door moeder en kind
belemmeren. Een belangrijke kracht van IY is de groepsgewijze aanpak, waarbij
ouders elkaar motiveren, steun geven en bekrachtigen. Om deze groepsgewijze
aanpak van opvoedingsvaardigheden effectief te laten zijn, dient voorkomen te
worden dat tussen individuen sterk verschillende bijkomende problematiek de
bijeenkomsten domineert. Om toch aan te kunnen sluiten bij individuele problemen
rond met name huisvesting, inkomen, relaties, sociaal netwerk en eigen psychisch
functioneren, dient de interventie moeders hierin te ondersteunen en daar waar nodig
door te verwijzen naar andere hulp. Er bestaat hier echter een zekere spanning tussen
het besteden van – beperkte – tijd aan opvoedingsgedrag of aan overige problematiek.
Gezien de centrale rol van opvoedingsproblematiek bij het ontstaan van
gedragsproblemen is er voor gekozen in de trainingssessies zelf louter aan deze
vaardigheden te werken2. Moeders konden met vragen en opmerkingen rond overige
problematiek rondom de sessies terecht bij de trainers.
De groepssessies zijn door zes groepen moeders gevolgd in verschillende steden
verspreid over heel Nederland. Eén groep volgde groepssessies binnen een
penitentiaire inrichting, terwijl de andere groepen de groepssessies volgden in een
buurthuis.
2.3.

Huisbezoeken

De huisbezoeken van de interventie starten als de 12 groepssessies zijn afgerond en de
moeder is teruggekeerd naar de gezinssituatie (dat wil zeggen, een huishouden
bestaande uit ten minste moeder en het betreffende kind). In deze fase dient het
geleerde opvoedingsgedrag in praktijk te worden gebracht terwijl moeders
tegelijkertijd geconfronteerd worden met een scala aan problemen/taken die zij het
hoofd moeten bieden, waaronder het verkrijgen van inkomen, huishouding, weer
opbouwen van een sociaal netwerk en – last but not least – het herstellen van de
emotionele band met het kind na lange afwezigheid en – indien bij het kind bekend veroordeling. Aangezien moeders in deze fase in zeer uiteenlopende omstandigheden
en in verschillende plaatsen leven is er voor gekozen in deze fase te werken met
individuele thuisbezoeken i.p.v. groepssessies. Individuele Incredible Years-sessies
zijn in aanvulling op IY basic effectief gebleken (e.g. Brotman e.a., 2005) en
thuisbezoek draagt sterk bij aan behandeltrouw en motivatie (e.g. Brotman e.a., 2005;
Shaw e.a., 2006).

2

Dit sluit ook het beste aan bij de wens van de moeders zelf om specifiek aan hun relatie met hun kind
en opvoeding te werken.

Effectiviteit Betere Start 18

Na de groepssessies wordt ieder gezin door één van beide trainers vier maal thuis
bezocht voor een individuele sessie IY. Doel van de vier sessies in deze fase is
oefening met het in praktijk bijbrengen van de geleerde opvoedingsvaardigheden en
het ondersteunen van moeders in probleemoplossing bij het combineren van adequaat
opvoedingsgedrag met de nieuwe omstandigheden. Hierbij valt bijvoorbeeld te
denken aan het gezamenlijk opvoeden van de kinderen met een partner of familielid
en het combineren van werk/solliciteren en gezin. Evenals in de groepssessies worden
moeders geadviseerd bij het benutten van hulpbronnen, waarbij actief contact worden
gelegd met instanties in de betreffende regio. Naast individuele problemen worden
tijdens de huisbezoeken twee onderwerpen besproken uit de gevorderde vorm van IY
(Webster-Stratton, 2002), een uitbreiding van de IY-basistraining. Tijdens het tweede
huisbezoek wordt de communicatie tussen ouders en kinderen besproken en tijdens
het derde huisbezoek word het oplossen van problemen met ouders en kinderen
besproken. De moeders ontvangen tijdens de huisbezoeken praktische adviezen (als ze
dit willen) met betrekking tot bijvoorbeeld schulden en uitkeringen.

Effectiviteit Betere Start 19

3. Onderzoeksopzet
Betere Start lijkt in theorie een effectieve interventie. In praktijk blijken ook goed
onderbouwde interventies echter niet altijd effectief te zijn, of zelfs problemen te
kunnen verergeren (Dodge, Dishion & Lansfrd, 2007). Het is daarom essentieel de
daadwerkelijke effectiviteit van Betere Start in de dagelijkse praktijk vast te stellen.
Hiertoe is een gerandomiseerd effectonderzoek uitgevoerd, met deels blinde
beoordelaars.
3.1.

Vraagstellingen

Doel van het onderzoeksgedeelte was vier vragen te beantwoorden:
1. Wat is de aard en omvang van de problematiek van kinderen en moeders bij
aanvang?
2. Is implementatie van de interventie haalbaar qua werving, deelname en
correcte uitvoering?
3. Heeft de interventie effecten op opvoedingsgedrag door de moeders?
4. Heeft de interventie effecten op de ontwikkeling van gedragsproblemen van de
kinderen?
Ten aanzien van deze vragen werd verwacht dat:
1. bij aanvang een cumulatie van risicofactoren voor later crimineel gedrag
aanwezig is bij moeders en kinderen, en dat beperkte opvoedingsvaardigheden
daar deel van uit maken.
2. werving, deelname en correcte uitvoering van Betere Start haalbaar blijken te
zijn;
3. opvoeding door moeders die aan Betere Start deelnamen na de interventie
verbeterd is in vergelijking met moeders die niet aan de interventie deelnamen;
4. gedragsproblemen van kinderen uit gezinnen de aan Betere Start deelnamen
zijn afgenomen in vergelijking met gedrag van kinderen uit gezinnen die niet
aan de interventie deelnamen.
3.2.

Design

Het onderzoek is een gerandomiseerde trial met drie groepen (interventiegroep,
controlegroep en "niet-geïnteresseerde groep"), vier meetmomenten per gezin
(voormeting, nameting groepssessies, tussenmeting en nameting) en twee informanten
(moeder en leerkracht die niet op de hoogte is van de interventie). Moeders werden
random toegewezen aan de interventiegroep of de controlegroep, in een verhouding
van 2:11. Deelnemers die aan de interventiegroep werden toegewezen, maar ervoor
kozen niet deel te nemen aan de interventie, werden uitgenodigd aan te blijven als
tweede vergelijkingsgroep. Het volgen van deze "niet-geïnteresseerde groep" is
noodzakelijk voor zogenaamde Intention to treat analyses (zie data-analyse
paragraaf).
Bij de controlegroep werden dezelfde metingen verricht. Zowel gezinnen in de
controlegroep als gezinnen in de interventiegroepen konden ongehinderd van andere
hulp zorg gebruik maken. Daarnaast boden onderzoekers hulp aan bij het vinden van
geschikte zorg als dit nodig was.

Effectiviteit Betere Start 20

Tijdens het onderzoek leken er gedurende twee van de zes wervingsperioden te
weinig potentiële deelnemers te zijn om een interventiegroep en een controlegroep te
kunnen vormen. In deze twee perioden hebben wij daarom besloten alle deelnemers te
laten meedoen aan de interventie. Het lagere aantal potentiële deelnemers in deze
twee perioden had niets te maken met het onderzoek of de deelnemers (aanpak, aantal
toestemmingen, enzovoort) maar werd simpelweg veroorzaakt door het feit dat voor
minder moeders hun gevangenisstraf in deze perioden eindigden.
Na een intakegesprek volgden voor alle groepen vier meetmomenten (zie
Figuur 1):
1) aan het begin van de interventie (voormeting),
2) na het afronden van de groepssessies (nameting groepssessies),
3) een tussentijdse telefonische evaluatie in de vijfde maand van de interventie
(tussentijds), en
4) na het voltooien van de interventie (nameting volledige interventie).
De derde evaluatie werd toegevoegd om met de moeders in contact te blijven na hun
invrijheidstelling.
Als moeders meer dan één kind hadden dat aan criteria voldeed, werden ze
uitgenodigd om informatie te geven over maximaal drie kinderen. Gegevens werden
alleen verzameld over deze doelkinderen. Waar mogelijk werd leerkrachten en
crècheleidsters gevraagd om vragenlijsten in te vullen. Zij wisten niet of moeders
deelnamen aan de interventie en aan hen werd vanzelfsprekend geen enkele
informatie verstrekt over moeders of kinderen.

Figuur 1. Timing van interventie en metingen

Maand

0

1

3

12 groepssessies

Interventie
Metingen

2

Intake
intervi

Voor

4

5

6

7

4 huisbezoeken

Na1

Tussen

Na
2

Effectiviteit Betere Start 21

3.3.

Deelnemers aan het effectonderzoek

Van juli 2007 tot april 2010 werden gedetineerde en recent vrijgekomen moeders
landelijk geworven binnen alle penitentiaire inrichtingen voor vrouwen en via
organisaties dei (ex-)gedetineerde vrouwen begeleiding bieden als Exodus, Humanitas
en Zorgconcept. Binnen de penitentiaire inrichtingen werden maandelijks de
landelijke populatieoverzichten van alle vrouwen in detentie gescreend op vrouwen
die binnen de gestelde termijn vrij zouden komen. In aanmerking voor deelname
kwamen alle moeders die op het moment dat een nieuwe trainingsgroep zou starten
gedetineerd waren en binnen drie maanden vrij kwamen óf die minder dan zes
maanden geleden vrij kwamen, en die naar verwachting opnieuw de verzorgers
werden van hun kinderen in de leeftijd van 2-10 jaar.
Nadere gegevens over de achtergronden van de moeders en hun gezinnen worden
gepresenteerd in het hoofdstuk Resultaten.
3.4.

Laag SES vergelijkingsgroep bij aanvang

Om de aard en ernst van de problematiek van deelnemende gezinnen beter te kunnen
inschatten, is naast de eigenlijke deelnemers aan Betere Start in dezelfde periode een
vergelijkingsgroep van niet-criminele moeders met een lage sociaaleconomische
status (SES) geworven voor een eenmalige meetronde. De sociaaleconomische status
van de gedetineerde moeders bleek namelijk zodanig laag (zie Resultaten), dat het ons
nuttig leek de omstandigheden van de gedetineerde gezinnen niet alleen te vergelijken
met representatieve Nederlandse normen, maar ook met Nederlandse gezinnen met
een lage sociaaleconomische status. Deze extra vergelijking maakt het mogelijk om
na te gaan in hoeverre de problematiek van de gezinnen van gedetineerde moeders
vergelijkbaar is met die van gezinnen met zeer lage SES in het algemeen, of dat er
meer aan de hand is.
Hiertoe werden via scholen in de officiële achterstandswijken (Ministerie van
VROM, 2007) van Rotterdam, Amsterdam, Utrecht en Maastricht, 63 moeders en hun
jonge kinderen geworven. Deze moeders waren nooit gedetineerd of veroordeeld. Zij
werden benaderd met het verzoek deel te nemen aan een onderzoek naar kinderen in
achterstandswijken.
3.5.

Procedure

De instroom in het project vond plaats vanaf juli 2007. In eerste instantie bestond de
werving voornamelijk uit promotiemateriaal binnen de Penitentiaire Inrichtingen en
verzoeken richting medewerkers van Penitentiaire Inrichten om na te gaan welke
vrouwen in aanmerking kwamen voor Betere Start. Dit leverde de eerste 7
deelneemsters op. Vanaf oktober 2007 is gebruik gemaakt van populatiebestanden,
die verstrekt werden vanuit DJI. Deze populatiebestanden bevatten een overzicht van
alle gedetineerde vrouwen in Nederland, met uitzondering van vrouwen met een tbsmaatregel, vrouwen met de maatregel plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis en
vrouwen in vreemdelingenbewaring. Aan de hand van registratienummers uit deze
populatiebestanden werd maandelijks door projectmedewerkers samen met
contactpersonen in de Penitentiaire Inrichtingen per gedetineerde vrouw nagegaan of
zij voldeed aan de criteria van Betere Start. Dat wil zeggen dat contactpersonen

Effectiviteit Betere Start 22

nagingen of de betreffende vrouw kinderen heeft, of deze kinderen tussen de 2 en de
10 jaar oud zijn en of zij ook na detentie voor deze kinderen zal gaan zorgen.
Kandidates voor deelname werden door medewerkers van Betere Start
benaderd in een individueel gesprek. Deelname aan het onderzoek geschiedde voor
alle deelnemers op vrijwillige basis. Alle deelnemers kregen de verzekering dat hun
informatie vertrouwelijk zou blijven en dat de gegevens anoniem zouden worden
verwerkt. Deze verzekering omvatte ook een belofte dat er geen informatie die naar
afzonderlijke deelnemers kon worden herleid met het Ministerie van Justitie of
penitentiaire inrichtingen zou worden gedeeld. Voorafgaand aan deelname aan het
onderzoek tekenden de moeders een toestemmingsformulier met toelichting.
Na toestemming werd de randomisatieprocedure uitgevoerd. Moeders wisten
op het moment dat zij toestemming gaven dus niet of zijn aan de interventie- of de
controlegroep deel zouden nemen. Dit is methodologisch van grote waarde, omdat zo
geen verschillen in motivatie voor toestemming kunnen hebben bestaan tussen
interventiegroep en controlegroep.
Na randomisatie werd met iedere moeder een intakegesprek van anderhalf à
twee uur gehouden door de eerste auteur. De overige metingen werden uitgevoerd
tijdens drie persoonlijke bezoeken (ieder 1 uur + 0,5 uur voor elk extra kind) en één
tussentijdse telefonische evaluatie (20 minuten + 15 minuten voor elk extra kind).
Voor de metingen werden de moeders thuis of in de penitentiaire inrichting bezocht
door twee Betere Start medewerkers. Om sociaal wenselijke antwoorden te
voorkomen werden de gegevens alleen verzameld door onderzokesmedewerkers en
nooit door Betere Start trainers. Alle vragenlijsten werden afzonderlijk en meestal in
de vorm van een vraaggesprek met de moeders afgenomen. Als de moeders niet
aanwezig waren op de afgesproken tijd en plaats, werden verschillende pogingen
ondernomen om de evaluatie zo snel mogelijk uit te voeren, zo nodig inclusief
meerdere telefonische herinneringen, telefonisch contact met bekenden van de
moeder, briefkaarten, SMS en meerdere opeenvolgende huisbezoeken.
Vragenlijsten voor leerkrachten en crècheleidsters werden opgestuurd na de
persoonlijke metingen en toestemming van de moeders. In de toelichting bij deze
lijsten werd geen persoonlijke informatie of informatie over de detentie van de
moeders gegeven. Ook het doel van het project werd niet vermeld.
Het onderzoek werd goedgekeurd door de ethische commissie van de Universiteit
Utrecht - Faculteit Sociale Wetenschappen.
Uit internationaal onderzoek is bekend dat schijnbaar geringe praktische
drempels voor deelname aan oudertrainingen grote uitval tot gevolg kunnen hebben,
terwijl praktische handreikingen als kinderopvang, transport of thuisbezoek, en
onkostenvergoedingen deelname en motivatie sterk bevorderen. Het is om deze reden
internationaal gebruikelijk om zoveel mogelijk drempels weg te nemen en deelnemers
financieel te compenseren voor hun deelname. Ex-gedetineerde moeders hebben vaak
een zeer laag inkomen, vaak gepaard aan schulden en schuldsaneringsregelingen (zie
ook de Resultaten). Veelal wordt – waarschijnlijk ook vanwege de kosten – geen
gebruik gemaakt van kinderopvang. Tijd en geld zijn dan ook bijzonder schaars voor
deelnemers.
In het huidige project is daarom getracht uitval te voorkomen en motivatie te
vergroten door moeders voor de metingen en individuele sessies thuis te bezoeken
(geen reiskosten, geen kinderopvang nodig) en een onkostenvergoeding voor de tijd

Effectiviteit Betere Start 23

die men niet kon werken door deelname aan de meetmomenten te verstrekken. Het
betrof hier uitdrukkelijk geen vergoeding voor deelname aan de training, maar een
onkostenvergoeding voor deelname aan de metingen. Moeders werden dus niet
betaald voor deelname aan trainingssessies, maar kregen alleen een
onkostenvergoeding per complete meting. Ook gezinnen die trainingen missen of met
de training stoppen en gezinnen in de vergelijkingsgroepen ontvingen deze
vergoeding voor iedere voltooide meting.
Bij een soortgelijke interventie in de VS (Brotman e.a., 2005) bleek dat veel
gezinnen nauwelijks beschikten over adequaat speelgoed om de geleerde
vaardigheden in spel met de kinderen in praktijk te brengen. Om deze mogelijkheid te
bieden kregen deelnemende gezinnen bij het eerste verlof in de detentiefase en bij het
eerste thuisbezoek na ontslag een klein eenvoudig leeftijdsadequaat spelletje mee (e.g.
een puzzeltje of spelletje). Deze spelletjes worden eveneens aan de gezinnen in de
controleconditie en uitvallende gezinnen gegeven.
Op de interventie na is getracht de deelneemsters in de controlegroep en de
moeders in de interventiegroep gelijk te behandelen. De vrouwen in de controlegroep
namen deel aan alle meetmomenten zonder aan de interventie deel te nemen. Om de
groepen ook op dit vlak vergelijkbaar te houden werd hen (evenals de
interventiegroep) bij ieder meetmoment desgevraagd advies gegeven over instanties
die hen met voorkomende praktische problemen (bijvoorbeeld over huisvesting of
financiën) zouden kunnen helpen.
3.6.

Instrumenten

Om de vraagstellingen te kunnen beantwoorden werden met de volgende
instrumenten
gegevens
over
demografie,
gezinsomstandigheden,
detentiegeschiedenis, problematiek van moeders en kinderen en beloop van de
interventie verzameld.
3.6.1. Basis demografische gegevens en gezinsomstandigheden
Met een algemeen formulier voor basis demografische gegevens en het functioneren
van het gezin werd algemene achtergrondinformatie vastgesteld over moeders,
kinderen, gezinsomstandigheden en detentiegeschiedenis. Gedurende de intake werd
in een gestructureerd interview uitgebreid met moeders gesproken over hun
omstandigheden, persoonlijk geschiedenis (inclusief eigen opvoeding als kind), relatie
met de kinderen, detentie en voorgeschiedenis van de kinderen. Van deze gegevens
wordt slechts een gedeelte weergegeven in dit rapport.
3.6.2. Opvoeding
Belangrijkste maat voor opvoeding was de Nederlandse vertaling van de Alabama
opvoedingsvragenlijst (APQ). De APQ (Shelton, Frick, & Wootton, 1996) is een
vragenlijst voor ouders die bedoeld is om de belangrijkste aspecten van opvoeding te
meten die betrekking hebben op disruptieve gedragsproblemen bij kinderen. De 42
items van de APQ zijn verdeeld in de schalen Betrokkenheid (10 items), Positieve
opvoedtechnieken (6 items), Onvoldoende toezicht/supervisie (10 items),
Inconsequente discipline (6 items), Lijfstraffen (3 items) en Overige discipline (7
items, opgenomen zodat de items over lijfstraffen niet afzonderlijk van andere vormen
van discipline werden gevraagd). In dit onderzoek werden echter twee items
verwijderd omdat zij voor moeders in detentie niet van toepassing zijn: “U bezoekt

Effectiviteit Betere Start 24

vergaderingen van de ouderraad, ouderavonden of andere bijeenkomsten op de school
van uw kind” (Betrokkenheid) en “Uw kind laat geen briefje achter of laat u niet
weten waar hij/zij naartoe gaat” (Onvoldoende toezicht). De deelnemers antwoordden
op een vijfpuntsschaal (“nooit” tot “altijd”), waarbij een hogere score een frequenter
gebruik van het betreffende item aangaf.
In het huidige onderzoek werd de APQ op drie meetmomenten ingevuld. De
Cronbach’s alfa interne consistentie voor Betrokkenheid was matig tot goed, en
varieerde van 0,48 na de groepssessies tot 0,77 na interventie. De interne consistentie
voor Positieve opvoedtechnieken was goed, met een Cronbach’s alfa die varieerde
van 0,75 bij de voormeting tot 0,80 na interventie. De interne consistentie voor
Onvoldoende toezicht varieerde, met een Cronbach’s alfa die varieerde van 0,48 na
interventie tot 0,69 na de groepssessies. De interne consistentie voor Inconsequente
discipline was (bijna) voldoende, met een Cronbach’s alfa die varieerde van 0,59 na
interventie tot 0,68 na de groepssessies. De interne consistentie voor Lijfstraffen was
ook (bijna) voldoende, met een Cronbach’s alfa die varieerde van 0,56 na de
groepssessies tot 0,71 na interventie.
3.6.3. Gedragsproblemen van de kinderen
De Eyberg Gedragsvragenlijst voor kinderen (ECBI). De ECBI (Eyberg & Pincus,
1999)is een vragenlijst waarmee probleemgedrag van kinderen volgens ouders wordt
gemeten, bij kinderen van 2 tot 16 jaar. De ECBI bestaat uit 36 items die twee schalen
vormen: een intensiteitsschaal, waarmee de intensiteit of frequentie van het probleem
wordt gemeten op een zevenpuntsschaal (“nooit” tot “altijd”), en een probleemschaal
waarmee wordt gemeten in hoeverre dit gedrag een probleem voor de ouders is (“ja”
of “nee”). Hogere scores geven een hogere intensiteit en meer probleemgedrag aan.
In dit onderzoek werd de ECBI op elk meetmoment ingevuld. De interne
consistentie voor de intensiteitsschaal was goed, met een Cronbach’s alfa die
varieerde van 0,89 bij tussentijdse metingen tot 0,91 bij de voormeting. De interne
consistentie voor de probleemschaal was ook goed, met een Cronbach’s alfa die
varieerde van 0,90 bij tussentijdse metingen tot 0,93 bij de voormeting.
Vragenlijst voor leerkrachten (TRF) en zorgverleners/leerkrachten (C-TRF).
Groepsleiders van kinderopvang of leerkrachten van de kinderen die deelnamen werd
gevraagd de C-TRF-vragenlijst (Achenbach & Rescorla, 2000) of TRF-vragenlijst
(Achenbach & Rescorla, 2001) in te vullen. De TRF bestaat uit 113 items waarmee
gedragsproblemen van kinderen van 6 tot 18 jaar worden beoordeeld, zoals deze
worden ervaren door de leerkracht in het klaslokaal. De C-TRF is een
overeenkomstige vragenlijst voor kinderen die nog niet naar school gaan. Deze
bestaat uit 100 items waarmee gedragsproblemen worden beoordeeld van kinderen in
de leeftijd van 1,5 tot 5 jaar. Groepsleiders van kinderopvang en leerkrachten
omcirkelden de antwoorden (“nooit”, “soms” of “altijd”) die overeenkwamen met het
gedrag van het kind in de voorgaande twee maanden. Om de TRF- en C-TRF-scores
te kunnen vergelijken, gebruikten we transformaties van de ruwe scores naar voor
leeftijd gecorrigeerde T-scores in alle analyses.
In het huidige onderzoek werd de subschaal voor agressief gedrag gebruikt om
gedragsproblemen volgens leerkrachten of crècheleidsters te meten. De interne
consistentie voor deze schaal van C-TRF en TRF was goed, met een Cronbach’s alfa
die varieerde van 0,86 na interventie tot 0,96 na de groepssessies voor C-TRF en een

Effectiviteit Betere Start 25

Cronbach’s alfa die varieerde van 0,94 bij de voormeting tot 0,97 na de groepssessies
voor TRF.
Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ). Om bij aanvang een vergelijking
te kunnen maken tussen gedragsproblemen van de deelnemers aan het onderzoek en
de toegevoegde laag SES vergelijkingsroep werd bij aanvang met beide groepen de
SDQ afgenomen voor een algemene indicatie van gedrag van de kinderen. De SDQ
(Goodman, 1997) is een korte screeningslijst van 25 items, bedoeld om een eerste
inschatting te maken van zowel probleemgedrag als prosociaal gedrag. Voor deze
kortere lijst is gekozen om de extra vergelijkingsgroep niet te zeer te belasten. De 25
items van de SDQ vormen de schalen hyperactiviteit, emotionele problemen,
gedragsproblemen, sociale problemen en prosociaal gedrag. Samenvoeging van de
eerste vier schalen geeft een totale probleemscore. Iedere vraag kan beantwoord
worden op een driepuntsschaal (van ‘niet waar’ tot ‘zeker waar’).
Betrouwbaarheden voor de schalen Hyperactiviteit (.78), Emotionele
problemen (.65), Gedragsproblemen (.66) en totale problemen (.80) waren voldoende.
De betrouwbaarheden van de schalen sociale problemen (.50) en prosociaal gedrag
(.54) waren echter onvoldoende. Daarom zijn deze twee schalen niet gebruikt in
verdere analyses.
3.6.4. Problematiek van moeders bij aanvang
Naast het eerder genoemde intake interview met deelnemende moeders werd bij de
voormeting met gestandaardiseerde vragenlijsten dieper ingegaan op twee voor de
bedreigde opvoeding essentiële problemen: Criminogene cognities en
depressiviteit/angst.
Criminogene cognities van moeders werden gemeten met een bewerkte
Nederlandse vertaling van de How I Think (HIT) vragenlijst. De HIT (Barriga,
Gibbs, Potter, & Liau, 2001) is een oorspronkelijk voor jongeren ontwikkelde zelfrapportage vragenlijst voor zelf-vergoelijkende (‘self-serving’) denkfouten bij
antisociaal gedrag (Barriga & Gibbs, 1996). Hierbij worden vier typen denkfout
onderscheiden: egocentrisme, anderen de schuld geven, minimaliseren van eigen rol
en uitgaan van het ergste. De hier gebruikte versie van de lijst bestaat uit 39
inhoudelijke items en 11 items om te controleren voor sociaal-wenselijke antwoorden
(Crowne & Marlowe, 1960). Ieder inhoudelijk item is een stelling over één van de
vier typen denkfout bij één van vier typen antisociaal gedrag (oppositioneel, fysieke
agressie, liegen en stelen). Deelnemers geven van iedere stelling op een
zespuntsschaal aan in hoeverre zij het er mee eens of oneens zijn. Betrouwbaarheid
van de schalen was voldoende, met Cronbach’s alfa’s van .69 tot .78.
De Symptom Checklist (SCL-90) werd door moeders ingevuld om een beeld te
krijgen van depressieve klachten en angstigheid. De SCL-90 (Arrindell & Ettema,
2003) is de Nederlandstalige versie van de Symptom Checklist-90-Revised
(Derogatis, 1983). Het is een zelfbeoordelingslijst voor acht vormen van
psychopathologie, waarvan wij in deze rapportage focussen op depressiviteit en angst,
aangezien deze het meest direct gerelateerd zijn aan opvoedingsproblemen.
Deelnemers gaven van de betreffende symptomen aan in hoeverre zij er de afgelopen
week last van hadden op een schaal van ‘helemaal niet’ tot ‘heel erg’.
Betrouwbaarheden waren goed, met Cronbach’s alfa’s van .86 of hoger.

Effectiviteit Betere Start 26

3.6.5. Motivatie en tevredenheid met de interventie
Motivatie voor deelname en tevredenheid met de interventie van moeders werden
gemeten met de Parent Satisfaction Questionnaire, wekelijkse evaluaties na iedere
groepssessie en een aantal losse vragen over motivatie voor deelname die tijdens de
training en na afloop werden gesteld.
De Parent Satisfaction Questionnaire (PSQ) vraagt deelnemers naar
tevredenheid met vijf verschillende aspecten van een interventie: algehele
tevredenheid, bruikbaarheid van de trainingsmethode, zin van de geleerde
opvoedingsvaardigheden, uitvoerbaarheid van de geleerde opvoedingsvaardigheden
en tevredenheid met de trainer. Betrouwbaarheden van deze schalen waren goed, met
Cronbach's alfa’s van .71 tot .89.
Direct na ieder van de twaalf groepssessies werd een korte evaluatie checklist
voor de betreffende sessie ingevuld. Door de scores over de twaalf sessies heen samen
te nemen werden scores berekend op de schalen voor kwaliteit van Inhoud, Inbreng,
Groepsdiscussie en Rollenspelen. Betrouwbaarheden van deze schalen waren
voldoende, met Cronbach’s alfa’s variërend van .82 tot .96.
3.7.

Data analyses

De onderzoeksgegevens hebben een geneste structuur: Binnen iedere groep zijn er
meerdere moeders, die vaak meerdere kinderen hebben, met ieder meerdere
meetmomenten. Om deze geneste gegevensstructuur te analyseren werd voor de
analyse van effectiviteit multilevel analyse in HLM 6.08 gebruikt (Raudenbush, Bryk,
& Congdon, 2004). Effectiviteit van de interventie werd getoetst in modellen met drie
niveaus, met het effect van conditie (interventie of controlegroep) op verandering in
scores over tijd (4 meetmomenten) van kinderen binnen gezinnen (1 tot 3). In de
multilevel analyses werd de interventievariabele (interventie (1) versus controle (0))
op gezinsniveau ingevoerd. De meetmomenten werden als tijdstippen 0, 3, 4 en 6
gecodeerd om de periodes tussen de meetmomenten correct te analyseren. Vier
schalen waren niet normaal verdeeld (ECBI - Probleemschaal, (C)TRF - Agressief
gedrag, APQ - Onvoldoende toezicht en APQ - Lijfstraffen). Daarom werden
multilevel analyses op deze schalen uitgevoerd met robuuste standaardfouten.
Bij het toetsen van de effectiviteit van preventieve interventies is een
belangrijke vraag hoe om te gaan met deelnemers die wel gerandomiseerd zijn om aan
de interventie mee te doen, maar er voor kozen alleen aan de metingen, en niet aan de
training deel te nemen (de niet-geïnteresseerde groep in Figuur 2). Enerzijds lijkt het
redelijk bij deze groep geen effect van de interventie te verwachten. Zij hebben
immers nooit de behandeling gekregen. Vanuit dit perspectief worden zogenaamde
‘per protocol’ (PP) analyses gedaan op alleen de feitelijke deelnemers aan de
interventie en de controlegroep. Anderzijds wordt wel gesteld dat het doel van de
interventie wel was dat zij de interventie zouden volgen, en dat bij het beoordelen van
de effectiviteit daarom wel degelijk ook meegerekend moet worden dat deze groep
niet vooruit is gegaan. Van uit dit perspectief worden zogenaamde intention to treat
(ITT) analyses gedaan, waarbij alle deelnemers uit de niet-geïnteresseerde groep aan
de interventiegroep worden toegevoegd. Het moge duidelijk zijn dat deze laatste
analysevorm bijzonder conservatief is, aangezien een deel van de interventiegroep in
deze analyses in het geheel geen interventie heeft gekregen. Voordeel van deze
techniek is wel dat de interventie- en controlegroep beter vergelijkbaar zijn bij
aanvang.

Effectiviteit Betere Start 27

Voor Betere Start is niet op voorhand duidelijk welke van de beide
perspectieven juist is. Enerzijds kan het wenselijk zijn dat alle uitgenodigde
deelnemers de interventie daadwerkelijk gevolgd hadden. Anderzijds kunnen er goede
redenen zijn waarom bepaalde kandidaten niet deel kunnen nemen, bijvoorbeeld
omdat wegens – voor het gezin belangrijk – werk deelname niet mogelijk is.
Om beide perspectieven recht te doen hebben wij er voor gekozen beide
vormen van data-analyse uit te voeren en hier zowel PP als ITT resultaten te
presenteren. In de PP-analyses werd de niet-geïnteresseerde groep van analyses
uitgesloten, terwijl bij de ITT-analyses deze groep aan de interventiegroep werd
toegevoegd.
In de resultaten van deze analyses is de effectiviteit van de interventie af te
lezen uit een significante interactie tussen interventie en meetmoment. Deze
significante interactie betekent namelijk dat de ontwikkeling over tijd van kinderen
significant is beïnvloed door de interventie. Om de sterkte van effecten van de
interventie te kunnen inschatten worden effectgroottes weergegeven inCohen’s d: het
aantal standaarddeviaties dat de interventiegroep meer vooruit is gegaan dan de
controlegroep.

Effectiviteit Betere Start 28

4. Resultaten
De resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in volgorde van de vier
vraagstellingen. Eerst is de haalbaarheid van Betere Start geëvalueerd aan de hand van
werving, instroom en uitval. Vervolgens is nagegaan van welke problematiek bij
moeders, kinderen en in gezinsomstandigheden sprake was bij aanvang. Daarna zijn
de effecten van Betere Start op opvoeding en op gedragsproblemen van de kinderen
getoetst.
4.1.

Deelnemers

Landelijke screening leidde tot 183 moeders die mogelijk in aanmerking zouden
komen voor Betere Start. Van deze 183 mogelijk in aanmerking komende moeders
voldeden 129 moeders aan de criteria, waarvan 113 moeders, oftewel 87,6% besloot
deel te nemen.
4.1.1. Werving, Instroom & Uitval
Bij werving en deelname aan preventieve interventies zijn er verschillende momenten
waarop potentiele deelnemers kunnen worden geselecteerd, kunnen uitvallen, of
kunnen besluiten niet (verder) aan de interventie deel te nemen. De redenen hiervoor
kunnen heel wenselijk zijn (bijvoorbeeld als iemand niet in aanmerking blijkt te
komen voor de interventie, of de hulp niet nodig heeft) of minder wenselijk zijn
(bijvoorbeeld als een deelneemster gedurende de interventie niet meer komt en ook
niet bereikbaar is). Het is daarom belangrijk de instroom en uitval uit het project
nauwkeurig in kaart te brengen.
In Figuur 2 is de instroom in Betere Start schematisch weergegeven. Rechts in
het schema zijn de verschillende fases van het onderzoek weergegeven. Wij
bespreken instroom en uitval chronologisch, dus in dit schema van boven naar
beneden.
Gedurende de looptijd van het project werd maandelijks door
projectmedewerkers en contactpersonen in de Penitentiaire Inrichtingen per
gedetineerde vrouw nagegaan of zij voldeed aan de criteria van Betere Start. Dat wil
zeggen dat contactpersonen nagingen of de betreffende vrouw kinderen heeft, of deze
kinderen tussen de 2 en de 10 jaar oud zijn en of zij ook na detentie voor deze
kinderen zal gaan zorgen. Op deze wijze is voor 183 moeders duidelijk geworden dat
zij mogelijk in aanmerking kwamen voor Betere Start.
Ten aanzien van 32 van de 183 moeders werd in deze eerste fase van de
werving echter al duidelijk dat zij niet aan Betere Start zouden gaan deelnemen,
omdat zij (a) al in een vroeg stadium aangaven geen interesse te hebben, (b) al in een
vroeg stadium onbereikbaar waren, of (c) toch niet voor Betere Start in aanmerking
bleken te komen.
Ad (a): Door 6 moeders werd in een vroeg stadium aangegeven dat zij niet
wilden deelnemen aan een eerste wervingsgesprek, terwijl 1 vrouw vanwege derden
niet kon deelnemen. Van de 6 moeders die zelf niet wilden deelnemen, gaven 2
moeders aan dat zij het te druk hadden en geen behoefte aan opvoedingsondersteuning
hadden omdat de opvoeding goed ging of omdat zij ook al andere hulp ontvingen. Eén

Effectiviteit Betere Start 29

moeder gaf aan dat ze niet naar de training wilde reizen en was erg bang dat haar
detentie bekend zou worden bij derden. De overige drie moeders hebben niet expliciet
aangegeven dat zij niet wilden deelnemen, maar weigerden steeds de oproep als
medewerkers van Betere Start hen telefonisch probeerden te bereiken. De vrouw die
vanwege derden niet kon deelnemen, was niet de biologische moeder van het kind
waarmee zij zou willen deelnemen. Aangezien de biologische moeder niet wilde dat
mevrouw met haar kind zou deelnemen, kon zij niet aan het project deelnemen.
Figuur 2. Stroomschema instroom Betere Start

Effectiviteit Betere Start 30

Ad (b): 18 moeders waren al in een vroeg stadium onbereikbaar. In de meeste
gevallen is er in de Penitentiaire Inrichting geen contact geweest tussen een
medewerker van Betere Start en de betreffende moeder, omdat moeder de inrichting
op korte termijn zou verlaten, maar heeft de contactpersoon binnen de Penitentiaire
Inrichting contactgegevens van de betreffende moeder genoteerd. Desondanks bleek
het na vrijlating niet mogelijk om contact met moeder op te nemen.
Ad (c): 7 moeders bleken toch niet in aanmerking te komen voor Betere Start.
Vijf moeders bleken na detentie niet op korte termijn voor hun kinderen te kunnen
gaan zorgen, omdat de kinderen bijvoorbeeld nog in het buitenland of een pleeggezin
verbleven. Eén moeder zou zelf in de interventieperiode gedurende lange tijd in het
buitenland verblijven en bij één moeder waren de taalproblemen zo groot dat
deelname onmogelijk was.
Medewerkers van Betere Start bezochten de potentiële deelneemsters
vervolgens voor een wervingsgesprek. Dit gesprek had zowel tot doel om de
potentiële deelneemster over het project te informeren als om samen nog eens na te
gaan of moeder inderdaad voor het project in aanmerking zou kunnen komen. Buiten
de wervingsperioden (ca. 2 maanden voor vermoedelijke start van de interventie tot
start van de interventie) werden, als moeder geïnteresseerd was in deelname en
mogelijk in aanmerking kwam, aan het einde van het gesprek contactgegevens
genoteerd, zodat binnen de wervingsperiode contact kon worden opgenomen en
toestemming voor deelname kon worden gevraagd. Binnen de wervingsperioden werd
als moeder inderdaad in aanmerking kwam, aan het einde van het gesprek aan haar
gevraagd of zij aan Betere Start wilde deelnemen. Deze keuze was vrijwillig, hoefde
niet ter plaatse te worden gemaakt en kon op ieder moment worden herzien. In totaal
gaven 113 vrouwen toestemming voor deelname aan Betere Start. Aangezien wij niet
alle vrouwen om toestemming konden vragen, omdat zij (e) onbereikbaar waren of (f)
niet in aanmerking kwamen, betekent dit dat 87.6% (113 van (151 – (12 (e) + 10 (f)))
van de in aanmerking komende vrouwen waaraan gevraagd werd of zij deel wilden
nemen aan het project daadwerkelijk toestemming gaf voor deelname. In totaal 16
vrouwen (d) gaven na geïnformeerd te zijn over het project aan dat zij niet aan Betere
Start wilden of konden deelnemen.
Ad (d): 15 moeders gaven na geïnformeerd te zijn aan dat zij niet wilden
deelnemen, terwijl 1 moeder niet deel kon nemen vanwege derden. De 15 moeders die
niet deel wilden nemen, gaven als redenen dat zij te veel aan het hoofd hadden en te
druk waren om deel te kunnen nemen (7x), geen opvoedingsondersteuning nodig
hadden (5x), detentie achter zich wilden laten (2x), of het programma bij deelname te
intensief was (1x).
Ad (e): 12 moeders waren na geïnformeerd te zijn onbereikbaar. Hoewel deze
moeders hun contactgegevens na het wervingsgesprek zelf aan ons verstrekt hadden,
bleek het niet mogelijk om contact met hen op te nemen met behulp van deze
gegevens. Daardoor was het niet mogelijk om toestemming te vragen voor deelname
en hen te laten deelnemen aan Betere Start.
Ad (f): 10 moeders bleken tijdens of na het wervingsgesprek toch niet voor
Betere Start in aanmerking te komen. De meeste moeders kwamen niet in aanmerking
omdat de kans dat zij op korte termijn voor hun kinderen zouden gaan zorgen (te)
gering was (9x; bijvoorbeeld kinderen nog in het buitenland of naar aanleiding van

Effectiviteit Betere Start 31

navraag bij Bureau Jeugdzorg). Eén moeder kwam niet in aanmerking voor de laatste
groep binnen dit onderzoek, omdat de fasering binnen de Penitentiaire Inrichting (en
daarmee de mate van contact met haar kinderen) bij start van de interventie nog
onzeker was. Moeder kwam echter nog wel in aanmerking voor een latere groep, die
buiten dit onderzoek valt.
Randomisatie
Moeders die toestemming hadden gegeven voor deelname werden gerandomiseerd
over een interventiegroep en een controlegroep. De 86 moeders in de interventiegroep
werden uitgenodigd voor de groepstraining, terwijl de 27 vrouwen in de controlegroep
deze uitnodiging niet ontvingen en alleen nog maar deelnamen aan de metingen ten
behoeve van het effectonderzoek. Van de 86 moeders die uitgenodigd werden voor de
groepstraining zijn er echter 31 nooit bij een sessie aanwezig geweest. Aan hen werd
gevraagd om wel te blijven deelnemen aan het onderzoek en zij vormen de eerder
genoemde ‘niet-geïnteresseerde groep’.
Deelname aan de meetmomenten
In de periode van de randomisatie werden bovendien twee meetmomenten ingepland:
een intakegesprek, waarin basale informatie over de moeders, kinderen en de
gezinssituatie werd verzameld, en de voormeting met betrekking tot het
effectonderzoek. Bij 7 van de 113 moeders (g) was het niet mogelijk om het
intakegesprek af te nemen, terwijl de voormeting bij 9 van de 113 moeders (h) niet
heeft plaatsgevonden. Gegevens met betrekking tot 7 andere moeders (i) werden uit
de analyses van het effectonderzoek verwijderd.
Ad (g): bij 7 moeders die toestemming hebben gegeven voor deelname aan
Betere Start heeft het intakegesprek niet plaatsgevonden. Zes moeders waren
uitgenodigd voor de training, maar zijn hierbij nooit aanwezig geweest. Van deze 6
moeders waren 4 moeders niet meer bereikbaar voor medewerkers van Betere Start en
heeft 1 moeder zelf met onduidelijke reden aangegeven dat zij niet meer wilde
deelnemen. Deelname van de zesde moeder is uiteindelijk door medewerkers van
Betere Start beëindigd, omdat mevrouw herhaaldelijk niet aanwezig was bij de
gemaakte afspraak. Eén moeder betrof een moeder uit de controlegroep. Zij moest van
Bureau Jeugdzorg hoe dan ook een opvoedtraining volgen en vond twee dingen naast
elkaar teveel worden.
Ad (h): bij 9 moeders heeft er wel een intakegesprek, maar geen voormeting
plaatsgevonden. Aangezien er bij de 7 moeders (zie g) waarbij het intake-interview
niet heeft plaatsgevonden ook de verdere metingen niet hebben plaatsgevonden, komt
het totaal aantal moeders waarbij de voormeting ondanks aanvankelijke toestemming
niet is afgenomen daarmee op 16 moeders. Van de 9 moeders bij wie er wel een
intakegesprek maar geen voormeting heeft plaatsgevonden, maakten 7 moeders deel
uit van de groep die ondanks een uitnodiging nooit bij de training aanwezig is en
maakten 2 moeders deel uit van de controlegroep. Van de 7 moeders die nooit bij de
training aanwezig zijn geweest, hebben 4 moeders aangegeven dat zij niet meer aan
Betere Start wilden deelnemen. Als reden gaven zij aan dat ze het te druk hadden en
teveel aan hun hoofd hadden (3x) en niet aan detentie herinnerd wilden worden (1x).
De overige 3 moeders verbleven in deze periode opnieuw in een Penitentiaire
Inrichting, in het ziekenhuis of waren onbereikbaar.

Effectiviteit Betere Start 32

Ad (i): de gegevens met betrekking tot 7 moeders zijn voor de analyses van het
effectonderzoek uit de data verwijderd. Bij de moeder die tijdens de voormeting in het
ziekenhuis lag, hebben verdere metingen wel plaatsgevonden. Om deze reden zijn
haar gegevens wel meegenomen in het effectonderzoek. Gegevens met betrekking tot
de overige moeders waarvan het intake-interview en/of de voormeting ontbrak, zijn
niet meegenomen. Het maximale aantal deelneemsters in het effectonderzoek is
daarom 91 moeders: 113 (toestemming) – (7 (g) + 8 (h – 1) + 7 (i)) ofwel 49
(aanwezig bij training) + 19 (niet aanwezig bij training) + 29 (controlegroep). Van de
7 moeders waarvan data uit de analyses is verwijderd, maakten 6 moeders deel uit van
de groep die bij de training aanwezig is geweest, terwijl 1 moeder deel uit maakte van
de controlegroep. De 7 moeders waarvan de data uit de analyses is verwijderd, bleken
achteraf toch niet aan de criteria voor deelname aan Betere Start te voldoen. Ten
aanzien van 6 moeders werd vastgesteld dat zij slechts weinig contact met hun
kinderen hadden gehad, en daarom niet als primaire opvoeder gezien konden worden.
Ten aanzien van 1 moeder werd vastgesteld dat haar kind bij de start van de
interventie ouder was dan 10 jaar.
Zoals aangegeven in Figuur 2 waren uiteindelijk gegevens van 91 moeders en
142 kinderen beschikbaar voor de ITT-analyses, terwijl bij de PP-analyses 72
moeders en 104 kinderen betrokken waren.

4.1.2. Problematiek van deelnemende moeders bij aanvang
Om vast te stellen of bij de deelnemende moeders een cumulatie aan risicofactoren
voor de ontwikkeling van gedragsproblemen bij hun kinderen aanwezig is, werden
gegevens verzameld over de voor opvoeding meest relevante problematiek van
moeders bij aanvang van het onderzoek. Wij beperken ons hier kortheidshalve tot de
voornaamste factoren: delicten waarvoor de moeders veroordeeld zijn, duur van de
detentie, gezinsomstandigheden, opvoedingsvaardigheden, depressiviteit en
criminogene denkpatronen.
De exacte aantallen deelneemsters die deze informatie aanleverden verschillen
enigszins per meetinstrument (zie Tabellen) doordat de informatie op verschillende
momenten tijdens de werving werd verzameld (tijdens intake of voormeting, zie
Figuur 1). In de PP-analyses werd de controlegroep vergeleken met de daadwerkelijk
op de training aanwezige interventiegroep. In de ITT-analyses werd de controlegroep
vergeleken met de gehele interventiegroep, waarbij de afwezigheid van de ‘nietaanwezige groep’ dus ten laste kwam van de interventiegroep.
Delicten & Detentie
In Tabel 1 zijn de typen delict weergegeven waarvoor de moeders bij aanvang van het
onderzoek gedetineerd waren, in aflopende volgorde van frequentie. Meer dan de helft
van de moeders zat vast vanwege een drugsgerelateerd delict (veelal drugssmokkel)
en bijna een kwart vanwege vermogensdelichten zonder geweld.
De gemiddelde duur van de huidige detentie was 11 maanden, met een
standaarddeviatie van 9,5 maanden. 61% van de moeders zat een straf van maximaal
een jaar uit, 9,5% een straf van twee jaar of langer. De kortste detentieperiode was één
week, de langste 4 jaar en 9 maanden. Ruim tweederde van de moeders was voor het
eerst gedetineerd (68,9%). Een kwart van de moeders (26,4%) was één keer eerder
gedetineerd. De overige moeders (4,7%) waren twee tot vijf keer eerder gedetineerd.

Effectiviteit Betere Start 33

Tijdens detentie belden de moeders hun kinderen gemiddeld 4,8 keer per week
(standaarddeviatie = 5,3). 9,6% van de moeders had echter geen enkel telefonisch
contact met hun kinderen. Kinderen bezochten hun moeder gemiddeld elke maand
(standaarddeviatie = 1,3). 33,3% van de moeders werd echter niet door hun kinderen
bezocht tijdens de gevangenisstraf. De meeste moeders (55,8%) konden op een
bepaald moment gedurende hun gevangenisstraf hun kinderen bezoeken tijdens
weekendverlof. Gedurende het intakegesprek was 58% van alle moeders al
vrijgekomen uit de penitentiaire inrichting, waardoor ze hun kinderen vaker konden
zien.
Tabel 1. Grond voor huidige detentie.
Delict
drugs
vermogen zonder geweld
vermogen met geweld
agressie
verkeer
overig

N
61
24
5
9
4
2

%
57.5
22.6
4.7
8.5
3.8
1.9

Achtergrond van de moeders
Achtergrondgegevens van de moeders zijn vermeld in Tabel 2. De meeste moeders
zijn laag opgeleid (73,6%): 3,8% heeft het basisonderwijs niet afgemaakt, 48,1% heeft
alleen basisonderwijs voltooid en 21,7% heeft alleen lager voortgezet onderwijs
voltooid. Een minderheid (23,6%) is autochtone Nederlander.
In de intakegesprekken gaven de meeste moeders aan veel problemen te
hebben en een problematische voorgeschiedenis te hebben. De ruimte ontbreekt hier
voor een uitputtende weergave, maar de volgende cijfers geven wellicht een indruk.
Tijdens het intakegesprek gaf 52,8% van de moeders aan een of meer abortussen te
hebben gehad, 34% gaf aan te zijn mishandeld, 16% gaf aan seksueel te zijn
misbruikt, 11,1% gaf aan te zijn verkracht. Qua intergenerationele overdracht van
criminaliteit gaf 22,3% van de moeders aan dat ten minste één van haar ouders een
gevangenisstraf had uitgezeten. Wat de eigen kinderen betreft, gaf 19% van de
moeders aan dat een van haar kinderen onder toezicht of uit huis was geplaatst.
Gezinsomstandigheden
In de middelste kolommen van Tabellen 2 en 3 zijn de belangrijkste demografische en
sociaaleconomische kenmerken van de deelnemende gezinnen weergegeven. Om de
interpretatie van deze informatie te vergemakkelijken staan in de rechterkolommen
van deze Tabellen dezelfde gegevens voor de vergelijkingsgroep van gezinnen uit
achterstandswijken.
In vergelijking met de laag SES moeders zijn de gedetineerde moeders jonger
moeder geworden, lager opgeleid en drie keer zo vaak alleenstaande moeder.
Daarnaast hebben zij vaker contact met hulpverlening.

Effectiviteit Betere Start 34

Tabel 2. Sociaal-demografische gegevens over gedetineerde moeders kort na einde
detentie en een laag SES vergelijkingsgroep.
Ex-gedetineerd,
bij start interventie
(N = 121)
50.4
91.1
95.9
(N = 87)
33.0
20.7

Vergelijkingsgroep

Kind
(N = 63)
% Jongens
42.9
Leeftijd (maanden)
86.3
% Biologisch kind
100.0
Moeder
(N = 63)
Leeftijd*
36.5
Leeftijd bij geboorte kind
24.2
1*
Aantal kinderen
2.8
2.7
% Laag opgeleid*
71.3
49.2
% Autochtoon
21.8
28.6
% Alleenstaande ouder*
73.6
25.4
Noot. * = Groepen verschillen significant op deze variabele met T test of χ2 test
Tijdens het intakegesprek hadden de meeste moeders basale problemen met
inkomen en leefomstandigheden. Opvallend is dat 11% van de moeders aangaf zonder
een uitkering of inkomen (van een partner) te moeten leven. Dit blijkt meestal het
gevolg van het niet hebben van het vereiste postadres doordat er geen (zelfstandige)
woonruimte is. 16,4% van de moeders gaf aan geen zelfstandige huisvesting te
hebben en– na detentie – ongewenst bij vrienden of familie in te wonen. Van de
moeders gaf 88% aan schulden te hebben, 59% gaf aan van een uitkering te leven.
Bovendien gaven de moeders aan in hoge mate te lijden aan psychische klachten,
waaronder depressie (Menting, Orobio de Castro, & Matthys, submitted). Specifieker
gaf 30,9% van de moeders aan in hoge mate depressief te zijn. In de volgende
paragrafen gaan wij hier dieper op in.
Tabel 3. Omstandigheden van gedetineerde moeders kort na einde detentie en een
laag SES vergelijkingsgroep.
Ex-gedetineerd
Vergelijkingsgroep
Kind
(N = 121)
(N = 63)
% Sociale zorg*
40.5
11.1
Omstandigheden
(N = 73)
(N = 63)
% Geen huisvesting
16.4
7.9
% Uitkering/Bijstand*
58.9
30.2
% Geen enkel inkomen*
11.0
0.0
% Schulden*
88.1
28.6
Noot. * = Groepen verschillen significant op deze variabele met T test of χ2 test

Effectiviteit Betere Start 35

Opvoedingsvaardigheden, depressiviteit en criminogene denkpatronen
Uitgangspunt van het project zijn opvoedingsproblemen in gezinnen van gedetineerde
moeders. In de inleiding werd besproken dat beperkte opvoedingsvaardigheden niet
op zichzelf staan. Depressiviteit en angsten van moeders hebben een ongunstige
invloed op de mate waarin zij sensitief opvoeden. Daarnaast verwachtten wij dat
criminogene denkpatronen die gepaard gaan met de delicten die moeders pleegden
ook van invloed kunnen zijn op opvoedingsgedrag. Denkpatronen als egocentrisme,
fatalisme en het stelselmatig de schuld voor eigen fouten aan anderen geven lijken
immers problematisch bij het opvoeden van kinderen.
Om deze verwachtingen te kunnen toetsen zijn bij de deelneemsters en de laag
SES vergelijkingsgroep gegevens verzameld over opvoeding, depressiviteit, angsten
en criminogene denkpatronen. In Tabel 4 zijn deze gegevens per groep weergegeven.
Tabel 4. Gemiddelden voor opvoeding, depressiviteit, angst en criminogene
denkpatronen bij (ex)gedetineerde moeders en de laag SES vergelijkingsgroep.

Opvoeding
Betrokkenheid
Positieve opvoeding
Slechte supervisie
Inconsequentie
Lijfstraffen
Psychopathologie
Angst
Depressie
Denkfouten
Egocentrisme
Anderen beschuldigen
Minimaliseren
Van ergste uitgaan

(Ex)gedetineerde moeders Vergelijkingsgroep
N
M
SD
N
M
SD
79
57
30.48 5.21
34.83 3.96
24.92 3.35
25.54 3.11
12.33 3.49
11.05 2.48
13.94 4.25
13.23 3.30
4.75 1.86
4.81 1.44
90
62
17.61 7.56
13.70 4.57
30.67 13.84
22.51 7.40
90

62
2.19 0.74
2.41 0.76
2.16 0.64
2.25 0.62

1.68 0.56
1.92 0.69
1.73 0.59
1.70 0.54

Deelnemende moeders voedden gemiddeld minder adequaat op dan lage SES
moeders (F(5, 129) = 3.16, p = .01). Specifiek waren deelnemende moeders
gemiddeld minder betrokken (F(1, 133) = 10.93, p = .001) en minder op de hoogte
van het gedrag van hun kinderen (supervisie) (F(1, 133) = 4.91, p = .03) dan de lage
SES moeders. De groepen verschilden niet in mate van positief opvoeden,
inconsequente discipline of fysiek straffen.
Deelnemende moeders waren gemiddeld depressiever en angstiger dan laag
SES moeders, (F(1, 149) = 9.07, p = .003 & F(1, 149) = 5.71, p = .02). Vergeleken
met Nederlandse normen (Arrindell & Ettema, 2003), hadden de deelnemende
moeders gemiddeld hoge scores op depressie en bovengemiddelde tot hoge scores op
angst.
Criminogene denkpatronen waren sterker bij deelnemende moeders dan bij
lage SES moeders , vooral egocentrisme (F(1, 149) = 10.74, p = .001), anderen de

Effectiviteit Betere Start 36

schuld geven (F(1, 149) = 6.70, p = .01), minimaliseren van eigen fouten (F(1, 149) =
7.42, p = .007), en uitgaan van het ergste (F(1, 149) = 16.43, p < .001).
Zoals verwacht bleek opvoedingsgedrag samen te hangen met depressiviteit,
angst en criminogene denkpatronen. De correlaties tussen deze variabelen staan in
Tabel 5. In deze tabel is ter controle ook een schaal voor sociaal-wenselijke
antwoordtendenties opgenomen. Deze blijken niet of nauwelijks een verstorende
samenhang te hebben met de variabelen in dit onderzoek.

Effectiviteit Betere Start 37

Tabel 5. Correlaties tussen denkfouten, psychopathologie, opvoeding en problematische omstandigheden.
1
Denkfouten
(1) Egocentrisme
(2) Anderen beschuldigen
(3) Minimaliseren
(4) Van ergste uitgaan
Psychopathologie
(5) Angst
(6) Depressie
(7) Somatische klachten
Opvoeding
(8) Betrokkenheid
(9) Positieve opvoeding
(10) Slechte Supervisie
(11) Inconsequentie
(12) Lijfstraffen

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

.04
-.04

.09

.69**
.75** .76**
.76** .71** .74**
.23** .35** .26** .28**
.21* .32** .23** .31** .87**
.20* .30** .27** .23** .75** .74**
-.30** -.26** -.31** -.36** -.16 -.20* -.11
-.15 -.11 -.22** -.19* -.03 -.04 -.04 .39**
.23** .18* .24** .22** .23** .24** .21* -.29** -.37**
.20* .15
.25** .20* .16* .18* .07
-.06 .04
.24**
.25** .20* .24** .17* .09
.10
.08
-.20* -.05 .00
.29**

(13) Economische problemen
.25** .27** .27** .30** .23** .24** .22** -.37** -.06
(14) Sociaal wenselijk antwoorden -.08 .03
-.11 -.08 -.15 -.17* -.13 .05
.14
* p < 0.05, ** p < 0.01

.05
-.12

.05
-.14

Effectiviteit Betere Start 38

4.1.3. Problematiek van de deelnemende kinderen bij aanvang
Een aantal risicofactoren waarmee de kinderen van de gedetineerde moeders
geconfronteerd worden kwam in de vorige paragraaf al aan de orde: Hun moeders zijn
gedetineerd (geweest), zij blijken gemiddeld minder adequaat op te voeden, hebben
meer depressieve en angstige klachten, meer criminogene denkpatronen en de
economische gezinsomstandigheden bij terugkeer van de moeder zijn veelal
ongunstig.
De problematiek van de kinderen zelf is daarnaast onderzocht door bij
moeders en leerkrachten informatie over gedrag van de kinderen te verzamelen en
door het aantal ingrijpende levensgebeurtenissen dat kinderen hebben meegemaakt na
te gaan. Om een beeld te krijgen van de aard en ernst van de problematiek van de
kinderen van gedetineerde moeders werd een vergelijking gemaakt met dezelfde 63
laag SES gezinnen als in de vorige paragraaf.
Gemiddelde gedragsproblemen vóór de interventie op de SDQ zijn
weergegeven in Tabel 6. Deze gegevens zijn vergeleken met Nederlandse normen
voor dit instrument. De gemiddelde score van kinderen van gedetineerde moeders
blijkt dan vergelijkbaar met de hoogstscorende 20% van de kinderen in Nederland.
Om aan te geven of volgens de SDQ sprake is van zorgelijke problematiek wordt vaak
gekeken of een score behoort tot de hoogste 10% van de Nederlandse normgroep.
Voor totale problemen had 32.1% van de kinderen van gedetineerde moeders een
zorgelijke score volgens dit criterium. Voor emotionele problemen was dit 14.3%,
voor externaliserende gedragsproblemen 28.6% en voor hyperactiviteit 22.3%.
De scores van de deelnemende kinderen op de SDQ zijn ook vergeleken met
de scores van kinderen in de laag SES vergelijkingsgroep, zie Tabel 6. Kinderen van
gedetineerde moeders hebben meer problemen dan kinderen in de vergelijkingsgroep
(t(172) = 2.46, p = .02), en vooral meer hyperactief gedrag (t(156) = 2.82, p = .005).
Er zijn echter niet specifiek meer externaliserende gedragsproblemen dan in de laag
SES vergelijkingsgroep (t(172) = 1.62, p = .11).
Kinderen van gedetineerde moeders hebben gemiddeld bijna twee keer zo veel
ingrijpende gebeurtenissen meegemaakt (M = 7,93) als laag SES kinderen (M = 4,03),
(t(153) = 6.87, p < .001), vooral meer verhuizingen, vaker blijven zitten en vaker een
nieuwe partner van de moeder.
Tabel 6. Problematiek bij kinderen van gedetineerde moeders en kinderen uit de laag
SES vergelijkingsgroep.

SDQ – Totale
problemen
SDQ – Emotionele
problemen
SDQ –
Gedragsproblemen
SDQ – Hyperactiviteit
* p < .05; ** p < .01

Gedetineerde
moeders
(N = 112)
M
SD
11.47*
6.14

Vergelijkingsgroep

M
9.18*

SD
5.39

Effect
grootte
d
0.39

(N = 62)

2.90

2.21

2.82

2.37

0.04

2.01

1.91

1.55

1.55

0.26

4.37**

2.97

3.24**

2.23

0.41

Effectiviteit Betere Start 39

4.2.

Effectiviteit

Het beloop van opvoeding en gedragsproblemen bij moeders en kinderen in de
interventiegroep en vergelijkingsgroepen is weergegeven in Tabel 7 en Figuren 3 en
4. De vier meetmomenten in deze tabel en de figuren zijn de voormeting, meting na
de groepssessies, tussentijdse meting en nameting na de volledige interventie.
Om de effecten van de interventie te kunnen interpreteren is het belangrijk
eerst na te gaan in hoeverre moeders in de interventiegroep daadwerkelijk getrouw
aan de interventie deelnamen.
4.2.1. Aanwezigheid
Gemiddeld waren de deelneemsters aan de interventiegroep bij 7,7 (SD = 3,1) van de
12 groepssessies aanwezig, waarbij 6 moeders (12,2%) aanwezig waren bij 1 tot 3
sessies, en 19 moeders (38,8%) aanwezig waren bij 10 tot 12 sessies. Moeders in de
interventiegroep kregen gemiddeld 3,2 (SD = 1,4) huisbezoeken, waarbij 5 moeders
(10,2%) door uitval geen enkel huisbezoek kregen en 34 moeders (69,4%) alle 4 de
huisbezoeken kregen.
Moeders in de interventiegroep werden in de hierna volgende analyses
meegenomen ongeacht de mate van ontvangen interventie. Dat wil zeggen dat
moeders die deelnamen aan ten minste één groepssessie, in de PP-analyses in de
interventiegroep werden opgenomen. Alle moeders, ook moeders die op geen enkele
sessie aanwezig waren, werden in de ITT-analyses meegenomen.
Wij bespreken eerst de effecten van Betere Start op opvoeding en daarna de
effecten op gedragsproblemen. De PP-analyses worden steeds als eerste
gepresenteerd, gevolgd door de ITT-analyses.
4.2.2. Effecten op opvoeding
In Tabel 8 staan de statistische gegevens van de PP multilevel analyse voor de
effecten van Betere Start op de opvoeding. Voor Inconsequente discipline is er een
significant effect van Betere Start, dat blijkt uit de interactie tussen groep en tijd (b = 0,72, p < 0,001, d = 0,90). De interventie verklaarde 31,8% van de verandering in
inconsequente discipline. In Figuur 3d is dit interventie effect weergegeven, en is te
zien dat zoals verwacht inconsequente discipline toenam in de controlegroep en afnam
in de interventiegroep.
Voor Betrokkenheid, Positieve opvoeding en Lijfstraffen werden geen
significante interacties tussen groep en tijd gevonden in PP-analyses, wat betekent dat
er geen effect van de interventie op deze variabelen is aangetoond. Moeders meldden
gemiddeld een toegenomen betrokkenheid (b = 0,35; p = 0,04). Gemiddeld verbeterde
Supervisie na verloop van tijd (b = -0,11; p = 0,01), maar dit verschilde niet tussen de
interventie en de controlegroep.
De ITT-analyses geven een soortgelijk beeld, zie Tabel 8. De interventie heeft
een effect op Inconsequente discipline (b = -0,55, p = 0,002, d = 0,63), maar niet op
andere opvoedingsgedragingen. In Figuur 4d is dit effect weergegeven. In de
controlegroep neemt inconsequente discipline toe, terwijl inconsequente discipline in
de interventiegroep afneemt.

Effectiviteit Betere Start 40

Tabel 7. Gedragsproblemen en opvoeding per groep op de vier meetmomenten.
M

Voormeting
SD

N

N

M

Nameting
SD

N

111.84
13.61
58.63

30.47
8.74
7.96

65
65
38

104.24
12.20
60.36

26.13
7.17
11.41

56
56

94.23
10.37
58.13

24.27
7.86
8.86

53
53
39

30.13
25.18
12.37
14.91
4.94

5.33
3.08
3.55
3.70
1.84

66
66
65
66
66

30.58
24.85
12.25
13.77
4.69

4.91
3.07
3.66
3.44
1.65

30.94
24.87
11.66
12.43
4.64

4.55
3.50
2.56
3.37
1.93

52
53
52
53
53

91.78
4.39
57.40

24.95
3.79
9.88

29
29
20

100.09
5.57
54.85

27.30
5.98
6.97

28
27
13

92.42
5.21
56.21

27.59
6.33
7.96

25
25
19

29.24
25.17
10.70
12.60
4.03

6.97
3.79
2.19
4.10
1.27

29
30
29
30
30

28.88
25.54
10.81
13.61
4.32

4.85
3.48
1.98
5.23
1.49

28
28
28
28
28
Controle groep

30.33
25.44
10.25
13.76
4.36

6.94
3.65
1.36
4.31
1.82

25
25
25
25
25

Probleemgedrag
ECBI-Intensiteit
ECBI-Probleem
(C)TRF-Aggressie
Opvoeding

103.65
8.18
56.14

34.26
7.94
6.87

36
36
22

108.16
10.12
57.27

30.02
8.56
6.74

30
29
11

101.04
8.42
60.33

24.32
6.83
11.57

25
25
18

APQ-Betrokkenheid

29.30

5.62

36

30.03

3.93

30

31.21

6.49

25

APQ-Positief opvoeden
25.97
3.40
36
26.13
3.65
31
27.28
2.51
APQ-Slecht toezicht
11.33
2.76
35
11.63
4.01
30
10.48
2.04
APQ-Inconsequentie
14.47
5.30
36
17.00
4.11
31
15.88
3.79
APQ-Lijfstraffen
5.00
1.94
36
4.81
1.76
31
4.84
2.08
Noten. ECBI = Eyberg Child Behavior Inventory; (C)TRF = Teacher’s Report Form of Caregiver-Teacher Report Form; APQ = Alabama Parenting Questionnaire

25
25
25
25

Probleemgedrag
ECBI-Intensiteit
ECBI-Probleem
(C)TRF-Aggressie
Opvoeding
APQ-Betrokkenheid
APQ-Positief opvoeden
APQ-Slecht toezicht
APQ-Inconsequentie
APQ-Lijfstraffen
Probleemgedrag
ECBI-Intensiteit
ECBI-Probleem
(C)TRF-Aggressie
Opvoeding
APQ-Betrokkenheid
APQ-Positief opvoeden
APQ-Slecht toezicht
APQ-Inconsequentie
APQ-Lijfstraffen

Nameting groepssessies
M
SD
N
M
Interventie groep
62
61
22

Tussenmeting
SD

99.24
11.18

27.78
7.61

62
62
62
62
62
Niet-geinteresseerde groep
91.77
5.62

96.93
7.93

24.53
5.48

26.78
6.97

28
28

26
26

Effectiviteit Betere Start 41

Tabel 8. Schattingen van fixed effects (boven) en varianties (onder) voor multilevel modellen van veranderingen in opvoeding.
Per protocol analyses
Intention-to-treat analyses
Parameter
APQ-B
APQ-PO APQ-ST
APQ-I
APQ-LS
APQ-B
APQ-PO
APQ-ST
APQ-I
APQ-LS
Fixed effects
Intercept
29.07*** 25.85*** 11.55*** 14.42*** 5.05***
29.06***
25.85***
11.54***
14.39***
5.06***
(0.96)
(0.62)
(0.56)
(0.77)
(0.39)
(1.03)
(0.63)
(0.56)
(0.80)
(0.39)
Groep
1.16
-0.72
0.84
0.38
-0.21
0.79
-0.65
0.44
-0.14
-0.43
(1.17)
(0.76)
(0.67)
(0.94)
(0.46)
(1.19)
(0.73)
(0.63)
(0.93)
(0.43)
Tijd
0.35*
0.14
-0.11*
0.36*
-0.00
0.35*
0.14
-0.11**
0.37*
-0.01
(0.16)
(0.10)
(0.04)
(0.15)
(0.07)
(0.17)
(0.09)
(0.04)
(0.16)
(0.07)
Groep x
-0.24
-0.15
-0.72***
-0.05
-0.20
-0.14
-0.55**
-0.01
Tijd
(0.20)
(0.12)
(0.18)
(0.09)
(0.20)
(0.11)
(0.18)
(0.08)
Random parameter
Slope
0.17***
0.05*
0.01
0.18**
0.05***
0.16**
0.04*
0.01
0.24***
0.04***
(0.41)
(0.23)
(0.10)
(0.42)
(0.23)
(0.40)
(0.20)
(0.10)
(0.49)
(0.20)
ICC level 2
0.14
0.68
0.11
0.14
0.63
0.12
0.70
0.13
0.16
0.62
ICC level 3
0.52
0.52
0.48
0.55
0.52
0.51
Noten. B-waarden, met standaard fouten tussen haakjes. APQ-B = Alabama Parenting Questionnaire - Betrokkenheid; APQ-PO = Alabama Parenting
Questionnaire – Positief Opvoeden; APQ-ST = Alabama Parenting Questionnaire – Slecht Toezicht; APQ-ID = Alabama Parenting Questionnaire Inconsequentie; APQ-LS = Alabama Parenting Questionnaire – Lijfstraffen; ICC = intraklasse correlatie; Tijd = meetmoment.
†

p < .10; * p < .05; ** p < .01; *** p < .001 (eenzijdig voor groep x tijd; tweezijdig voor andere parameters).

Effectiviteit Betere Start 42

Tabel 9. Schattingen van fixed effects (boven) en varianties (onder) voor multilevel modellen van veranderingen in probleemgedrag.
Per-protocol analyses
Intention-to-treat analyses
Parameter
ECBI-I
ECBI-P
(C)TRF
ECBI-I
ECBI-P
CTRF
Fixed effects
Intercept
102.58*** (5.54)
7.96*** (1.39)
55.64*** (1.49)
102.65*** (5.48)
7.88*** (1.36)
55.51*** (1.46)
Groep
7.78 (6.81)
4.72* (1.77)
3.88† (2.01)
3.19 (6.39)
2.53 (1.66)
3.52† (1.85)
Tijd
-0.17 (0.86)
0.01 (0.17)
0.56 (0.45)
-0.15 (0.89)
0.02 (0.17)
0.58 (0.45)
Groep x Tijd
-2.67** (1.05)
-0.55* (0.25)
-0.77† (0.48)
-1.86* (1.03)
-0.34† (0.22)
-0.75† (0.47)
Random parameter
Slope
7.14*** (2.67)
0.49*** (0.70)
0.28 (0.53)
8.22*** (2.87)
0.56*** (0.75)
0.34* (0.58)
ICC level 2
0.45
0.31
0.58
0.48
0.25
0.62
ICC level 3
0.34
0.45
0.10
0.31
0.54
0.15
Noten. B-waarden, met standaard fouten tussen haakjes. ECBI-I = Eyberg Child Behavior Inventory - Intensiteit; ECBI-PS = Eyberg Child
Behavior Inventory - Problemen; (C)TRF = Teacher’s Report Form of Caregiver-Teacher Report Form - Aggressie; ICC = intraklasse correlatie;
Tijd = meetmoment.
†

p < .10; * p < .05; ** p < .01; *** p < .001 (eenzijdig voor groep x tijd; tweezijdig voor andere parameters).

Effectiviteit Betere Start 43
Figuur 3. Resultaten van PP-analyses voor Effecten op Intensiteit, Problemen, Aggressie en
Inconsequente Opvoeding.
(a)

d = .47

(b)

d = .41

Effectiviteit Betere Start 44

(c)

d = .62

(d)

d = .90

Effectiviteit Betere Start 45

Figuur 4. Resultaten van ITT-analyses voor effecten op Intensiteit, Problemen, Aggressie en
Inconsequente Opvoeding.
(a)

d = .30

(b)

d = .27

Effectiviteit Betere Start 46

(c)

d = .60

(d)

d = .63

Effectiviteit Betere Start 47

4.2.3. Effecten op gedragsproblemen
In Tabel 9 staan de statistische gegevens van de PP multilevel analyse voor de effecten van
Betere Start op gedragsproblemen volgens moeders en leerkrachten.
Voor de intensiteit van problemen (ECBI) volgens moeders is er een significant effect
van Betere Start, dat blijkt uit de interactie tussen groep en tijd (b = -2,67, p = 0,01, d = 0,47).
De interventie verklaart 13,1% van de verandering in intensiteit van problemen. In Figuur 3a
is dit interventie effect weergegeven, en is te zien dat intensiteit van problemen gelijk bleef in
de controlegroep en afnam in de interventiegroep.
Ook voor het aantal problemen (ECBI) volgens moeders is er een significant effect
van Betere Start, dat blijkt uit de interactie tussen groep en tijd (b = -0,55, p = 0,02, d = 0,41).
De interventie verklaart 9,2% van de verandering in intensiteit van problemen. In Figuur 3b is
te zien dat hoewel er bij aanvang meer problemen werden gemeld in de interventiegroep, de
moeders in de interventiegroep een afname van problemen meldden, terwijl de mate waarin
het gedrag van de kinderen als een probleem werd beschouwd, redelijk stabiel bleef in de
controlegroep.
Voor Agressief gedrag (TRF) volgens de leerkrachten/crècheleidsters, die niet wisten
dat kinderen deelnamen aan een interventie, is er een marginaal3 significant effect van de
interventie, zoals blijkt uit de interactie tussen groep en tijd (b = -0,77, p = 0,05, d = 0,62). De
interventie verklaarde 24,2% van de veranderingen in agressief gedrag. Zoals te zien is in
Figuur 3c zagen leerkrachten/crècheleidsters een toename van agressief gedrag bij kinderen
uit de controlegroep en een afname van agressief gedrag in de interventiegroep.
ITT-analyses van gedragsproblemen geven een vergelijkbaar beeld, met uitzondering
het effect op het aantal problemen (ECBI) volgens moeders. Met ITT-analyses blijft er een
interventie effect op de intensiteit van gedragsproblemen volgens moeders (b = -1,86, p =
0,04, d = 0,30). Zoals te zien is in Figuur 4a meldden moeders in de interventiegroep een
afname van intensiteit van gedragsproblemen, terwijl de intensiteit van gedragsproblemen
volgens de moeders in de controlegroep redelijk stabiel bleef. Er werd een trend richting een
effect van interventie gevonden voor het aantal problemen volgens moeders (b = -0,34; p =
0,07; d = 0,27) en het aantal problemen verschilde op de nameting gemiddeld niet meer
tussen de groepen. Zoals te zien is in Figuur 4b meldden moeders in de interventiegroep een
afname van problemen, terwijl de mate waarin het gedrag van de kinderen als een probleem
werd beschouwd, redelijk stabiel bleef in de controlegroep.
Met ITT analyses blijft het marginaal significante interventie effect op agressie
volgens leerkrachten/crècheleidsters, zij het dat de p-waarde iets verslechterd (b = -0,75, p =
0,06, d = 0,60). Zoals te zien is in Figuur 4c laten kinderen uit de interventiegroep minder
agressief gedrag zien, terwijl agressie toeneemt bij kinderen in de controlegroep.
4.2.4. Motivatie & Tevredenheid
Naast de ‘harde’ gegevens over effectiviteit in de voorgaande alinea’s is het belangrijk na te
gaan of deelneemsters de interventie als nuttig hebben ervaren. Deze ervaringen zijn immers
van belang voor motivatie om aan de interventie deel te nemen en deze eventueel aan andere
moeders aan te bevelen. Nut van de interventie volgens moeders is gemeten door motivatie

3

Zie de Conclusies voor een bespreking van de rol van het lagere aantal leerkrachtoordelen
bij deze toets.

Effectiviteit Betere Start 48
tijdens en na afloop van de interventie te bevragen en door na afloop een vragenlijst naar
tevredenheid met de interventie in te laten vullen.
Motivatie. In Tabel 10 zijn de vijf belangrijkste motivaties voor deelname voorafgaand aan
de start van de interventie weergegeven, met de gemiddelde score op een schaal van 1 tot 5
voor het belang van deze motivatie volgens de deelneemsters. Het verwachte nut voor de
eigen kinderen komt hier op de eerste plaats, met een gemiddeld bijna maximaal mogelijke
score van 4,5 op een vijfpuntsschaal.
Tabel 10. Motivatie voor deelname aan de training.
Motivatie
M
Omdat het goed is voor mijn kind(eren)
4,51
Zorgen dat alle vrouwen dit krijgen, als het
4,43
werkt
Iets leren over opvoeding
4,35
Hulp bij andere dingen dan opvoeding
3,74
Andere vrouwen ontmoeten tijdens training
3,52

SD
,680
,882
,819
1,462
1,403

Minimum Maximum
1
5
1
5
1
1
1

5
5
5

Na afloop van de interventie is de motivatie om aan de interventie te blijven deelnemen
bevraagd bij de deelnemende moeders. De belangrijkste vijf motieven zijn weergegeven in
Tabel 11. De belangrijkste motivatie is inhoudelijk, namelijk dat er veel geleerd is tijdens de
training. Ook hulp bij andere zaken dan opvoeding lijkt een belangrijke component voor de
deelneemsters.
Tabel 11. Motivatie achteraf voor deelname aan de training.
Motivatie achteraf
M
SD
Veel geleerd tijdens de training
4,62
,573
Zorgen dat alle vrouwen dit krijgen, als het
4,54
,815
werkt
Bijdrage leveren aan wetenschappelijk
4,19
1,171
onderzoek
Hulp bij andere dingen dan opvoeding
3,93
1,354
Gezellig dat mensen op bezoek kwamen
3,75
1,205

Minimum Maximum
3
5
1
5
1

5

1
1

5
5

Tevredenheid. Tevredenheid met de interventie is na afloop gemeten met de Parent
Satisfaction Questionnaire (PSQ). Gemiddelde scores op deze lijst zijn weergegeven in Tabel
12. Tevredenheid met de interventie is zeer hoog, met een algemene score van 6 op een schaal
van 1 tot 7. De tevredenheid met de trainers heeft een plafond effect, met een gemiddelde van
6,68 uit 7. Tevredenheid met de andere deelneemsters in de groep is eveneens hoog, met
gemiddelden rond de 4,4 op een maximaal mogelijke score van 5.

Effectiviteit Betere Start 49
Tabel 12. Tevredenheid met de interventie op de Parent Satisfaction Questionnaire
Range
N
M
SD
Mogelijk
In scores
Totaalscore tevredenheid
49
6.04
.43
1.0-7.0
4.9-6.9
Nut van format
49
6.16
.51
1.0-7.0
5.1-7.0
Nut inhoudelijk
49
5.94
.65
1.0-7.0
4.4-7.0
Moeilijkheid
49
5.20
.96
1.0-7.0
2.2-7.0
Tevredenheid met trainer
49
6.68
.39
1.0-7.0
5.8-7.0
Groep – Steunt
Groep – Interesse

48
48

4.47
4.48

.60
.74

1.0-5.0
1.0-5.0

3.0-5.0
3.0-5.0

Wekelijkse evaluaties. Tevredenheid met de groepssessies is na iedere sessie per gebruikte
techniek en per sessie geëvalueerd. Zoals te zien is in Tabel 13 liggen scores hiervoor rond de
3,5 op een schaal van 1 tot 4.
Organisatie. Vanwege de relevantie voor mogelijke implementatie van Betere Start is tot slot
van de evaluatie aan deelneemsters gevraagd of zijn aan Betere Start hadden deelgenomen bij
verschillende aanbieders van de interventie. Deze vraag kwam voort uit discussies in de
begeleidingscommissie over mogelijke aanbiedingsvormen en informele gesprekken met
deelneemsters over ervaringen met verschillende instanties. Deelneemsters kregen de namen
van een aantal instanties voorgelegd en konden aangeven of zij bij benadering door die
instantie zeker niet, waarschijnlijk niet, waarschijnlijk wel, of zeker wel deel zouden nemen.
De resultaten zijn als volgt:
• 9% zegt bij aanbieding door school, crèche of peuterspeelzaal zeker niet deel te
nemen.
• 19% zegt bij aanbieding door buurthuis zeker niet deel te nemen.
• 30% zegt bij aanbieding door Justitie zeker niet deel te nemen.
• 39% zegt bij aanbieding door Bureau Jeugdzorg zeker niet deel te nemen.
Het moge duidelijk zijn dat deze cijfers niets zeggen over de daadwerkelijke kwaliteit van
aanbieding door deze instanties. Zij geven slechts een indruk van de beleving van een aanbod
van uit deze instanties door de deelneemsters. Aangezien deelname vrijwillig is, lijkt deze
beleving echter wel relevant.

Effectiviteit Betere Start 50

Tabel 13. Evaluaties van de groepstraining per techniek en per sessie.
Range
N
M
SD
Mogelijk
In scores
Inhoud
55
3.52
.40
1.0-4.0
2.0-4.0
Inbreng trainers
55
3.63
.31
1.0-4.0
3.0-4.0
Groepsgesprekken
55
3.50
.39
1.0-4.0
2.0-4.0
Rollenspelen
55
3.33
.56
1.0-4.0
1.0-4.0
Sessie 1
44
3.56
.35
1.0-4.0
3.0-4.0
Sessie 2
43
3.44
.39
1.0-4.0
2.5-4.0
Sessie 3
38
3.36
.54
1.0-4.0
2.0-4.0
Sessie 4
43
3.51
.35
1.0-4.0
2.8-4.0
Sessie 5
36
3.59
.40
1.0-4.0
2.8-4.0
Sessie 6
31
3.53
.40
1.0-4.0
2.8-4.0
Sessie 7
35
3.48
.42
1.0-4.0
3.0-4.0
Sessie 8
32
3.62
.40
1.0-4.0
3.0-4.0
Sessie 9
27
3.65
.40
1.0-4.0
3.0-4.0
Sessie 10
26
3.58
.46
1.0-4.0
2.5-4.0
Sessie 11
29
3.42
.56
1.0-4.0
2.3-4.0
Sessie 12
35
3.61
.45
1.0-4.0
2.3-4.0

Effectiviteit Betere Start 51

5. Conclusie
Betere Start is een haalbare en effectieve methode gebleken om opvoeding door gedetineerde
moeders te versterken en gedragsproblemen van hun kinderen van tussen de 2 en 10 jaar te
voorkomen. In vergelijking met de controlegroep is er in de interventiegroep een verlaging
van de intensiteit en aantal gedragsproblemen van kinderen en een afname in inconsequent
opvoeden. Bovendien werd een marginaal significant effect van de interventie op
gedragsproblemen volgens leerkrachten gevonden, die niet wisten dat een deel van de
gezinnen een interventie kreeg aangeboden. Met andere woorden er is een aanwijzing dat de
afname van de gedragsproblemen ook werd waargenomen in een andere sociale context dan
die waarin aan de opvoeding gewerkt werd. Uit conservatieve ITT-analyses kwamen zeer
vergelijkbare resultaten naar voren.
De grootte van de effecten van Betere Start is substantieel, met d’s van .41 tot .90
standaarddeviaties, hetgeen wil zeggen dat deze problemen na Betere Start gemiddeld 19% tot
32% minder waren dan zonder Betere Start. Deze effecten zijn sterker dan de gemiddelde
effecten voor preventieve oudertrainingen in de wetenschappelijke literatuur (gemiddelde d =
.13, oftewel 5%).
Deze resultaten zijn verkregen met de sterkst mogelijke onderzoeksopzet voor effectiviteit
van een interventie volgens de nationale en internationale criteria: effect op de primaire (deels
blind beoordeelde) uitkomstmaten in een gerandomiseerde trial in de praktijk.
Door de deelnemers aan dit project te blijven volgen zal blijken of de door Betere Start
bereikte verbeteringen in gedrag en opvoeding beklijven, zodat substantieel minder crimineel
gedrag door de kinderen zal worden vertoond.
5.1. Effectiviteit
Betere Start heeft effect op gedragsproblemen van kinderen. Deze bevinding is consistent met
internationaal onderzoek naar preventie met gezinnen zonder delinquent gezinslid, dat
consequent positieve effecten van varianten van IY laat zien (e.g., Brotman e.a., 2003; Nilsen,
2007; Webster-Stratton, 1998; Webster-Stratton e.a., 2001). In een meta-analytische review
van alle onderzoek naar IY (Menting, Orobio de Castro, & Matthys, 2011) werd een
gemiddelde effectgrootte van d = 0,13 voor preventie gevonden. De nu voor Betere Start
gevonden effecten zijn aanmerkelijk groter, d = .41 tot .47. Bovendien is dit onderzoek, voor
zover ons bekend is, ook internationaal de eerste studie die daadwerkelijk effecten van een
interventie met gedetineerde moeders op gedragsproblemen van kinderen aantoont.
In overeenstemming met onze hypotheses heeft de interventie naast effecten op het
gedrag van kinderen ook effect op opvoeding, vooral op inconsequente discipline.
Inconsequente discipline heeft een duidelijk verband met crimineel gedrag (Hoeve e.a., 2009).
Inconsequente discipline is bovendien een mediator tussen depressiviteit en chronische stress
bij moeders en agressief gedrag door kinderen, een belangrijke voorbode van ernstig
crimineel gedrag in de tienerjaren (Barry, Dunlap, Lochman, & Wells, 2009). De effecten van
de interventie op inconsequente discipline zijn daarom van groot belang voor het doorbreken
van de vicieuze cirkel in deze gezinnen met een hoge mate van depressiviteit en stress bij
moeders.
Het effect van de interventie op gedragsproblemen volgens leerkrachten was
marginaal significant met een p-waarde van .053 in plaats van < .05. Hoewel het hier slechts
om een verschil van 4 promille in de zekerheid van de gevonden resultaten betreft vinden wij

Effectiviteit Betere Start 52
het toch belangrijk dit hier te bespreken. Verschillen in ouder- en leerkrachtoordelen zijn
eerder regel dan uitzondering. Zij worden mogelijk veroorzaakt door werkelijke contextuele
verschillen tussen de thuissituatie en gedrag op school, doordat leerkrachten een breder
referentiekader hebben doordat zij het gedrag van veel meer kinderen meemaken dan ouders
(Scott, 2001), of door beperkte generalisatie van de effecten van een interventie thuis naar de
schoolomgeving. Doordat leerkrachten niet wisten wie deelnamen aan interventie, waren
mogelijk minder verbeteringen volgens leerkrachten te verwachten dan volgens deelnemende
moeders, wiens waarnemingen mogelijk bevooroordeeld zijn (bijvoorbeeld om cognitieve
dissonantie over de inspanning van deelname te vermijden).
In dit licht is de hoge effectgrootte bij blinde leerkrachtbeoordelingen opmerkelijk.
Het gaat hier immers om een oordeel in een andere context dan de thuissituatie waar de
interventie op gericht is, zonder aanwezigheid van de deelnemende ouder, door een blinde
beoordelaar. Dat het sterkere effect bij leerkrachten marginaal significant was, terwijl het wat
minder sterke effect bij moeders wel significant was is vermoedelijk te wijten aan een verschil
in statistische power door de kleinere aantallen leerkrachtoordelen.
De combinatie van groepssessies en individuele interventiehuisbezoeken in de periode
rondom invrijheidstelling lijkt zinvol. Door de herhaalde metingen is het mogelijk een indruk
te krijgen van de afzonderlijke effecten van de IY groepssessies. De effectiviteit van deze
sessies blijkt niet alleen uit de effecten na de gehele interventie, maar is al direct na de
groepssessies te zien. In Figuur 3 is bijvoorbeeld een afname in inconsequentie in discipline te
zien direct na de groepssessies. Aangezien deze verbeteringen behouden bleven na de
groepssessies, kunnen het individueel behandelen van opvoedvaardigheden en problematische
omstandigheden tijdens de individuele huisbezoeken worden gezien als het voortbouwen op
en uitbreiden van processen die al tijdens groepssessies begonnen te werken.
De gerandomiseerde opzet van het onderzoek verzekert een goede vergelijkbaarheid
van de interventiegroep en de controlegroep. Een methodologische beperking van het
onderzoek is echter dat wij door geringere instroom in twee van de zes wervingsperioden niet
konden randomiseren in de gewenste verhouding van 2:1. In deze twee periodes hebben wij
pragmatisch moeten zijn door in ieder geval voldoende moeders te laten instromen in de
interventiegroep. Deze pragmatische aanpak verkleinde de power om verschillen tussen de
interventie- en controlegroep vast te stellen en kan in principe de vergelijkbaarheid van de
groepen hebben beperkt. De interventiegroepen moesten in deze periode echter absoluut
doorgaan, omdat we mogelijke deelnemers een kans van 2:1 op deelname hadden beloofd en
sommigen van hen niet in aanmerking zouden komen voor een nieuwe wervingsperiode
waarbij hun invrijheidstelling op dat moment langer dan zes maanden geleden zou zijn. Uit de
onderzoeksgegevens blijkt dat de interventiegroepen in deze twee periodes niet afwijken van
de andere interventiegroepen. Er is ook geen enkele reden om te verwachten dat deze groepen
anders zouden zijn, omdat het lagere aantal deelnemers in deze periode louter werd
veroorzaakt door een kleiner aantal moeders wiens gevangenisstraf in deze perioden eindigde,
en niet door bijvoorbeeld wijzigingen in aanpak of percentage toestemmingen voor deelname.
Wij hebben bovendien in onze analyses strikte methodes gebruikt om onjuiste conclusies
wegens groepsverschillen te voorkomen. Allereerst hebben wij de effecten van interactie
tussen groep en tijd onderzocht in plaats van verschillen na interventie. Zodoende hebben wij
onderzocht of veranderingen in probleemgedrag en opvoeding tussen de interventie- en
controlegroep verschilden, ongeacht de verschillen bij de voormeting. Ten tweede gebruikten
wij bij voorbereidende analyses multilevel modellen op vier niveaus, waarbij eventuele
verschillen tussen interventiegroepen onderling aan het licht zouden zijn gekomen. Ten derde
hebben we conservatieve ITT-analyses uitgevoerd waarin een niet-geïnteresseerde groep aan
de interventiegroep werd toegevoegd. Aangezien de interventiegroep in ITT-analyses gelijk is

Effectiviteit Betere Start 53
aan de gerandomiseerde interventiegroep, kan in deze analyses meer gelijkheid tussen
groepen worden verwacht. In Figuur 3a zijn in PP-analyses bijvoorbeeld hogere
intensiteitsscores voor de interventiegroep te zien, vergeleken met de controlegroep.
Aangezien relatief hoge scores in verband worden gebracht met relatief veel ruimte voor
verbetering en relatief hoge effectgrootten (Lundahl, Risser, & Lovejoy, 2006; Menting e.a.,
2011) , kan het effect van interventie in dat geval mede worden veroorzaakt door een
verhoogde kans om afname in de interventiegroep te bereiken. Figuur 4a laat echter zien dat
in ITT-analyses de scores op de voormeting gelijker zijn, terwijl er nog steeds een effect van
interventie is. ITT analyses fungeren zodoende dus als extra controle op de vergelijkbaarheid
van groepen.
Een bekende beperking van onderzoek naar nieuwe interventies is dat al te vaak wordt
gefocust op een kleine proef-implementatie met uitzonderlijk gemotiveerde en bereikbare
deelnemers onder optimale omstandigheden. Resultaten van dergelijke evaluaties zeggen
weinig over de werkelijke waarde van interventies in de dagelijkse praktijk. Om
daadwerkelijk effectiviteit in de dagelijkse praktijk aan te kunnen tonen is het huidige project
in die praktijk uitgevoerd met alle mogelijke deelneemsters in de onderzoeksperiode. Het
aantal deelnemers in de groepen van dit onderzoek is weliswaar niet erg groot, maar door de
landelijke screening en het relatief hoge aantal toestemmingen (87%) is het wel bijna de
gehele in aanmerking komende populatie. Het percentage uitval is ten minste vergelijkbaar
met andere interventieonderzoeken met vrouwelijke gevangenen. Browne (1989), Harm &
Thompson (1997) en Sandifer (2008) melden bij hun tweede evaluatiemoment allemaal
deelname van minder dan 70% van de steekproefgrootte tijdens de voormeting. Ter
vergelijking: 78,4% van de moeders die de voormeting hadden voltooid, waren in dit
onderzoek beschikbaar voor de evaluatie na interventie. Hoewel het absolute aantal gegevens
van leerkrachten kleiner was dan van ouders, was de response van de benaderde leerkrachten
en crècheleidsters aanzienlijk (gemiddeld 84,6%). In veel gevallen konden geen leerkrachten
of crècheleidsters worden benaderd omdat de moeders (tijdelijk) onbereikbaar waren of
contact met de moeders tijdelijk verloren was (21,0%), jonge kinderen geen leerkracht of
crècheleidster hadden (11,7%), leerkrachten afwezig waren tijdens de zomervakantie (9,3%)
of geen toestemming werd verkregen om leerkrachten of groepsleiders van kinderopvang te
benaderen (7,7%).
Al met al zijn de effecten van de interventie op opvoeding en gedragsproblemen
duidelijk aangetoond met een sterk design en een hoge response, waarbij de aan dit type
onderzoek inherente beperkingen qua instroom, selectie en uitval deels statistisch konden
worden ondervangen.
5.2. Contextuele problemen
Betere Start blijkt positieve effecten op gedrag en opvoeding te hebben, maar kan
redelijkerwijs niet alle problemen die bij de gezinnen spelen en de negatieve effecten van
detentie op kinderen wegnemen. Opvoeding en gedragsproblemen zijn belangrijke
risicofactoren, maar de kinderen worden daarnaast geconfronteerd met andere risicofactoren.
Hoewel het in kaart brengen van risicofactoren rond de gezinnen niet het doel van dit rapport
is, lijkt het ons zinvol hier toch kort stil te staan bij de aard van problematiek vóór detentie,
problemen voor kinderen rond de detentie zelf en problemen rond de terugkeer naar huis.
Globaal inzicht in deze problematiek is immers belangrijk om de reikwijdte en mogelijke
verbeteringen in Betere Start te kunnen evalueren.
Bij de meeste deelneemsters bleken al voor detentie forse problemen te bestaan. Een
aanzienlijk deel van de moeders had zelf een traumatische jeugd met verwaarlozing, relatief
veel (seksueel) misbruik en criminaliteit in de naaste familie. Het nagenoeg ontbreken van

Effectiviteit Betere Start 54
enige ervaring met adequaat opvoeden uit de eigen jeugd viel de trainers dan ook op, en
vraagde veel aandacht in de trainingen (“ik ben altijd geslagen, wil mijn kind niet slaan, maar
wat kan je anders doen?”. Opvallend zijn ook de hoge mate van psychopathologie bij
moeders, vooral depressiviteit en de criminogene denkpatronen voor aanvang van de
interventie die blijken samen te hangen met inadequaat opvoeden. Het merendeel van de
moeders heeft ernstige financiële problemen (werk, uitkering, schulden) en een zeer beperkt
sociaal netwerk.
Het lijkt aannemelijk dat de detentie zelf ongunstige effecten heeft op de ontwikkeling
van de kinderen. Betere Start kan deze ongunstige effecten niet zonder meer wegnemen. De
feitelijke omvang van problemen bij arrestatie en detentie van moeders is met het huidige
onderzoek niet vast te stellen. Los van dergelijke acute problemen is detentie van de moeder
bijna per definitie een ingrijpende ervaring voor kinderen. Deelname aan een oudertraining
kan de effecten van de gevangenschap op kinderen en de ouder-kindrelatie niet uitwissen; een
verbeterde opvoeding is geen vervanging voor de gemiste tijd. Daarbij kan de tijdelijke
overgang naar een andere opvoeder en terugkeer van de moeder als opvoeder na detentie voor
overgangen zorgen die de consequente opvoeding die in Betere Start een belangrijke rol speelt
niet ten goede komt. Op de mate waarin de opvoedingsrelatie tussen moeders en kinderen
gedurende detentie verstoord wordt, heeft Betere Start weinig invloed. Aangezien de
mogelijkheid opvoedingsgedragingen in praktijk te brengen essentieel is tijdens oudertraining,
moeten mogelijkheden om te oefenen minstens rollenspelen omvatten tijdens de groepssessies
en oefenmogelijkheden in echte situaties tijdens weekendverlof. Hoewel ze niet ideaal waren,
werden de mogelijkheden om te oefenen maximaal benut voor gedetineerde moeders,
gegeven het regime en de mogelijkheden van de penitentiaire inrichting voor contact tussen
moeder en kind.
Rond het einde van detentie blijken veel moeders problemen met huisvesting en
financiën te hebben, evenals problemen bij het organiseren van adequate verdere zorg voor
kinderen en moeders. Door Betere Start werd weliswaar zo veel mogelijk hulp op deze
gebieden in gang gezet, maar de tijd daartoe was beperkt en de mogelijkheden om adequate
zorg te organiseren bleken per woonplaats sterk te verschillen. In de volgende paragraaf gaan
wij hier uitgebreider op in.
5.3. Coördinatie van zorg
Betere Start kan de vaak complexe problemen rond gezinnen niet alleen oplossen. Betere Start
werkt in een netwerk van zorgverleners, voorzieningen en relaties rond o.a.
schuldhulpverlening, begeleiding naar werk, zorg en support. De grenzen van wat met een
oudertraining kan worden bereikt in de aanpak van financiële, maatschappelijke en
psychosociale problemen van de moeders zijn echter relatief snel bereikt. De materiële,
persoonlijke en andere contextgebonden problemen vragen vaak meer dan met de
deskundigheid, en tijd, van afzonderlijke teamleden kan worden behandeld. Effectiviteit is
dus sterk afhankelijk van "warme overdracht" naar andere maatschappelijke organisaties en
het versterken van de vaardigheden van moeders om zelf hulp te vinden. De trainers van
Betere Start hebben hier in relatief weinig tijd hele concrete problemen kunnen oplossen,
maar een langduriger contact dan de vier huisbezoeken lijkt hier vaak nodig.
Los van de precieze organisatievorm kan Betere Start alleen voortbouwen op een
context die grotendeels een gegeven is. Effectiviteit van Betere Start hangt dan ook af van de
kwaliteit van die context. Als in praktijk toegang tot benodigde zorg bemoeilijkt wordt - door
bijvoorbeeld beperkingen in (speciaal) onderwijs of voor deze doelgroep onbetaalbare eigen
bijdragen aan geestelijke gezondheidszorg voor de prevalente depressies bij deze moeders biedt Betere Start hier geen bescherming tegen.

Effectiviteit Betere Start 55
5.4.

Perspectieven

Follow-up
De resultaten van Betere Start zijn veelbelovend: De moeilijk bereikbare doelgroep heeft
deelgenomen en er zijn bewezen directe effecten op de belangrijke risicofactoren opvoeding
en gedrag. Dit is echter slechts de eerste stap. Aangezien het uiteindelijke doel van de
interventie is om de vicieuze cirkel van intergenerationele overdracht van criminaliteit te
doorbreken is toekomstig onderzoek naar de effecten op lange termijn bij de huidige
deelnemers essentieel. Herhaalde meting van opvoeding en gedrag van kinderen in de nabije
toekomst, en herhaalde metingen van crimineel gedrag wanneer de kinderen volwassen zijn,
zijn noodzakelijk. Om te voorkomen dat de huidige deelnemers uit beeld raken voor verder
onderzoek dient contact met hen in stand gehouden te worden.
De lange termijneffecten van Betere Start zullen niet voor alle kinderen gelijk zijn.
Door onderzoek te doen naar moderatoren van de lange termijn effecten van de interventie
kan achterhaald worden welke kinderen onder welke omstandigheden relatief goed reageren
op wijzigingen in opvoedingsgedragingen. Zodoende kan worden nagegaan tegen welke
risicofactoren in de omgeving van kinderen Betere Start bescherming biedt en welke factoren
mogelijk op een andere wijze gepareerd moeten worden.
Implementatie
Het is mogelijk gebleken gedetineerde moeders met kinderen van 2 tot 10 jaar aan een nu
bewezen effectieve interventie te laten deelnemen. Deze interventie heeft niet alleen directe
baten voor de betreffende kinderen, maar er mogen in redelijkheid ook maatschappelijke en
financiële baten van verwacht worden. Internationaal onderzoek en een recente studie in
Nederland naar IY voor niet-delinquente moeders hebben aangetoond dat de kosten van een
oudertraining zich al binnen een paar jaar terugverdienen door besparingen op hulpverlening,
speciaal onderwijs en hogere productiviteit van de betreffende ouders (Posthumus e.a., 2012).
Op langere termijn blijken deze baten snel te stijgen door opnieuw lagere kosten voor
hulpverlening, minder schooluitval, hogere productiviteit van de kinderen als zij aan het
arbeidsproces gaan deelnemen en lagere kosten door uitblijven van criminaliteit (schade aan
slachtoffers, vervolging, sancties, etc).
Doordat de effectiviteit van Betere Start in de staande praktijk is onderzocht kan de
interventie direct op reguliere basis worden ingevoerd. Om dit mogelijk te maken heeft het
Ministerie van Veiligheid en Justitie ervoor gekozen om, in afwachting van de resultaten van
het onderzoek, de interventie te continueren door middel van overbruggingsgroepen. Op die
manier kunnen alle moeders die aan de criteria voldoen, de training volgen en blijven alle
wervingskanalen, trainers en samenwerking met instanties behouden in afwachting van een
besluit over structurele uitrol. Structurele invoering van Betere Start is hierdoor snel mogelijk.
De effectiviteit van Betere Start en andere op IY gebaseerde interventies lijkt deels te
danken aan strikte eisen aan de uitvoering van de interventie. Het is bekend dat interventies
met minder strikte regelingen rond opleiding en supervisie na verloop van tijd steeds minder
intensief worden uitgevoerd, waardoor het effect van deze interventies vermindert. Bij
structurele invoering van Betere Start dient daarom onverkort te worden vastgehouden aan de
bestaande eisen aan opleiding en uitvoering.
Werving van deelnemers aan Betere Start is bijzonder arbeidsintensief gebleken. In
eerste instantie is getracht deelnemers puur op basis van administratieve gegevens te laten
werven door medewerkers van de penitentiaire inrichtingen naast hun reguliere
werkzaamheden. Deze werkwijze leverde slechts 7 deelnemers in een jaar op, een fractie van

Effectiviteit Betere Start 56
het aantal deelnemers dat later met de intensievere werkwijze bereikt werd. Voor werving van
deelneemsters aan Betere Start zal dan ook tijd en scholing nodig blijven om actief in de PI’s
met mogelijke deelneemsters in gesprek te gaan.
Motivatie voor deelname aan Betere Start is volgens de moeder sterk afhankelijk van
de aanbieder. Een belangrijke succesfactor lijkt te zijn dat Betere Start als apart project voor
de moeders en kinderen zelf wordt gezien, los van “jeugdzorg” en Justitie. De eerder
benoemde angst van moeders om het gezag over hun kinderen kwijt te raken lijkt een
belangrijke rol te spelen bij de beslissing deel te nemen. Helaas lijkt het woord ‘jeugdzorg’ in
de ogen van veel moeders de betekenis te hebben van een instantie die kinderen uit huis
plaatst. Hoewel dit feitelijk onjuist is (zij bedoelen waarschijnlijk de Raad voor de
Kinderbescherming) beïnvloedt het wel de beslissing om deel te nemen van de moeders. Maar
liefst 39% van de deelneemsters geeft aan niet te hebben deelgenomen als Betere Start door
“jeugdzorg” werd aangeboden. Bij wervingsgesprekken was het dan ook vaak nodig om
expliciet aan te geven dat Betere Start medewerkers niet van jeugdzorg waren en alleen
informatie zouden delen na toestemming door de moeder, tenzij er direct gevaar voor het kind
was door bijvoorbeeld mishandeling. Overigens is er in vele gevallen uitgebreid overleg met
Bureau Jeugdzorg, Advies- & Meldpunt Kindermishandeling of voogd geweest, waarbij de
betreffende moeders steeds vooraf door Beter Start medewerksters zijn overtuigd van de
noodzaak deze informatie te delen. Vanuit Betere Start is een strikte scheiding aangebracht
tussen de taken van Betere Start en beslissingen rond ouderlijk gezag, waarbij Betere Start
zich principieel niet mengde in adviezen of beslissingen rond ouderlijk gezag. Gezien hun
werkrelatie met de betreffende moeders zouden de Betere Start medewerkers hier immers
geen objectief oordeel over kunnen geven.
Vanuit de behoefte een nieuwe start te maken wordt ook contact met Justitie na
detentie niet erg op prijs gesteld. Van de deelneemsters zegt 30% niet mee te zullen doen bij
aanbieding vanuit Justitie. Opmerkelijk hierbij is dat de financiering van het huidige project
door Justitie, en de zichtbare link met PI ter Peel op voorlichtingsmateriaal blijkbaar geen
beletsel was.
Deelname aan Betere Start is vrijwillig. De training gaat uit van de wil van moeders
om te investeren in hun kinderen en kan alleen werken door daar een appel op te doen.
Motivatie voor de training mag bij aanvang best nog iets te wensen overlaten. Gedurende de
training groeien moeders in hun rol als ouder en hun plezier in opvoeding, en daarmee groeit
hun motivatie om goed op te voeden (en niet te recidiveren?) verder. Gelukkig blijkt
voldoende motivatie na gesprekken met medewerkers van Betere Start bij meer dan 80% van
de moeders aanwezig te zijn. Voor de overige moeders heeft het echter geen zin hen te
verplichten deel te nemen als zij absoluut niet te motiveren zijn. Wanneer moeders louter en
alleen zouden deelnemen als verplicht onderdeel van een programma, of om een sanctie te
ontlopen, is geen positief effect van de interventie te verwachten en kan hun aanwezigheid
zelfs het verloop van de groepssessies negatief beïnvloeden.
Voor het oplossen van de vele problemen rond gezinnen bij terugkeer van de moeder
uit detentie blijkt in de huidige opzet vaak te weinig tijd, mede vanwege de veel
afstemmingsproblemen in de huidige organisatie van verschillende vormen van (jeugd)zorg
(zie paragraaf contextuele problemen). Het is te overwegen meer te investeren in deze
afstemming door ofwel de Betere Start trainer langer en intensiever te laten werken in het na
traject, ofwel een andere professional direct verantwoordelijk te maken voor het coördineren
van alle benodigde hulp op verschillende gebieden.

Effectiviteit Betere Start 57
Mogelijke effecten op recidive door moeders
Doel van dit project was na te gaan of het mogelijk is het risico op later crimineel gedrag door
kinderen van gedetineerde moeders te verminderen. Gedurende het project gaven moeders,
trainers en contactpersonen echter aan de indruk te hebben dat de interventie ook een gunstige
invloed had op het recidive-risico van moeders zelf. Hoewel dit effect niet de oorspronkelijke
doelstelling van Betere Start is, lijkt het ons een reële mogelijkheid, die nader onderzoek
verdient. Betere Start grijpt namelijk in op drie factoren die in wetenschappelijk onderzoek
belangrijke redenen blijken voor het staken van criminele activiteiten (‘desistance’) door
moeders: Sociale bindingen, cognitieve vertekeningen en sociaaleconomisch netwerk. Wij
bespreken ze kort:
1) Sociale bindingen zijn volgens de general theory of crime (Hirschi e.a.) is één van de
belangrijkste redenen om niet (opnieuw) in crimineel gedrag te vervallen. Mensen blijken
van recidive weerhouden te worden door een hechte band met niet-criminele anderen,
zoals kinderen, school en andere ouders. Deze banden wil men niet verliezen door
crimineel gedrag, en deze banden geven richting en zin aan een niet-crimineel leven.
Betere Start richt zich direct op de belangrijkste band in het leven van deze moeders: de
relatie met hun kind. Waar veel moeders voor detentie moeizaam contact met hun kind
hadden lukt het Betere Start de relatie tussen moeder en kind te herstellen en de moeders
de vaardigheden te geven om een positievere band met hun kind te onderhouden. De
moeders geven zelf aan dat hun leven hier ingrijpend door verandert: zij hebben iets te
verliezen dat zij nooit meer kwijt willen, weten nu hoe zij hier voor moeten werken, en dat
zij door recidive weer alles zouden kunnen verliezen dat zij hebben opgebouwd.
2) Crimineel gedrag blijkt deels voor te komen uit zogenaamde cognitieve vertekeningen:
afwijkende denkpatronen die crimineel gedrag vergemakkelijken, of zelfs rechtvaardigen.
De belangrijkste van deze vertekeningen zijn aangeleerde hulpeloosheid, een vijandige
attributiebias en egocentrisme. Deze cognitieve vertekeningen zijn belangrijke
dynamische criminogene factoren. Interessant is nu dat deze cognitieve vertekeningen ook
blijken bij te dragen aan de inadequate opvoeding door deze moeders voor ze aan Betere
Start beginnen. Betere Start gebruikt de voor moeders zo belangrijke relatie met hun
kinderen om de cognitieve vertekeningen te verminderen die zowel bijdragen aan
crimineel gedrag als aan inadequate opvoeding. Moeders worden continu uitgedaagd op
deze gedachten, en leren door de successen in de omgang met hun kind dat zij zelf de
regie kunnen voeren over hun leven en zelf verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun
daden. Deze correctie van vertekeningen helpt moeders een nieuw leven zonder
criminaliteit en met werk en gezin op te zetten, doordat zij weer de regie over hun eigen
leven nemen.
3) Recidive door moeders wordt sterk bepaald door een slechte economische positie en een
heel beperkt (of criminogeen) sociaal netwerk. Goede voornemens om niet weer de fout in
te gaan sneuvelen gemakkelijk bij grote schulden, gebrek aan huisvesting, werkloosheid,
eenzaamheid, uithuisplaatsing van kinderen en gebrek aan vrienden of familie die in de
ergste nood zouden kunnen voorzien. In veel gevallen blijken er wel degelijk
mogelijkheden te zijn om de economische en sociale positie van deze moeders te
verbeteren, maar blijken zij niet in staat deze mogelijkheden zelfstandig aan te boren.
Bijvoorbeeld door complexe bureaucratie (bij wie moet je waarvoor zijn?), voor hen
onbegrijpelijk ambtelijk taalgebruik, gebrek aan sociale vaardigheden (hoe voer je een
gesprek met een instantie of werkgever?) of gebrek aan eerste contacten (hoe leer je
andere ouders kennen?). Betere Start beoogt moeders de weg te helpen vinden naar
instanties op het gebied van werk & inkomen, huisvesting, maatschappelijk werk, GGZ en
(jeugd)zorg voor hun kinderen. Betere Start heeft hierbij niet de pretentie dit complete

Effectiviteit Betere Start 58
netwerk te kunnen verzorgen, en dat is ook niet gewenst. Doel is moeders zoveel mogelijk
in staat te stellen zelf hun netwerken op te bouwen en te gebruiken, waarbij actief wordt
bemiddeld naar de bestaande voorzieningen daartoe. Betere Start heeft daarbij een grote
motiverende en stimulerende werking op de moeders, doordat zij in Betere Start al hebben
ervaren dat zij zelf hun leven weer op de rails kunnen krijgen en dat ze daarmee hun
relatie met hun kind sterk kunnen verbeteren.
Deze mogelijke effecten van Betere Start op recidive door moeders mogen theoretisch
aannemelijk zijn en naar voren komen uit evaluatie gesprekken met deelneemsters, maar zijn
nog niet vastgesteld. Op dit moment worden recidive gegevens over de langere termijn voor
alle moeders in het project verzameld. Mogelijke effecten van Betere Start op recidive door
moeders zullen eind 2012 bekend zijn.

Effectiviteit Betere Start 59

Literatuur
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2000). Manual for ASEBA preschool forms & profiles. Burlington,
VT: Research Center for Children, Youth, and Families, University of Vermont.
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2001). Manual for the ASEBA school-age forms & profiles.
Burlington, VT: Research Center for Children, Youth, and Families, University of Vermont.
Arrindell, W. A., & Ettema, J. H. M. (2003). SCL-90 symptom checklist. handleiding bij een
multidimensionele psychopathologie-indicator. Lisse: Swets Test Publishers.
Bailey, J. A., Hill, K. G., Oesterle, S., & Hawkins, J. D. (2009). Parenting practices and problem behavior
across three generations: Monitoring, harsh discipline, and drug use in the intergenerational
transmission of externalizing behavior. Developmental Psychology, 45(5), 1214-1226.
doi:10.1037/a0016129
Barlow, J., Kirkpatrick, S., Stewart-Brown, S., & Davis, H. (2005). Hard-to-reach or out-of-reach? reasons
why women refuse to take part in early interventions. Children & Society, 19(3), 199-210.
doi:10.1002/CHI.835
Barriga, A. Q., & Gibbs, J. C. (1996). Measuring cognitive distortion in antisocial youth: Development and
preliminary validation of the "how I think" questionnaire. Aggressive Behavior, 22(5), 333-343.
Barriga, A. Q., Gibbs, J. C., Potter, G. B., & Liau, A. K. (2001). How I think (HIT) questionnaire manual.
Champaign, Ill.: Research Press.
Barry, T. D., Dunlap, S. T., Lochman, J. E., & Wells, K. C. (2009). Inconsistent discipline as a mediator
between maternal distress and aggression in boys. Child & Family Behavior Therapy, 31(1), 1-19.
doi:10.1080/07317100802701186
Bijleveld, C. C. J. H., & Wijkman, M. (2009). Intergenerational continuity in convictions: A fivegeneration study. Criminal Behaviour & Mental Health, 19(2), 142-155. doi:10.1002/cbm.714
Boudin, K. (1998). Lessons from a mother's program in prison: A psychosocial approach supports women
and their children. Women & Therapy, 21(1), 103-125. doi:10.1300/J015v21n01_01
Brotman, L. M., Gouley, K. K., Chesir-Teran, D., Dennis, T., Klein, R. G., & Shrout, P. (2005). Prevention
for preschoolers at high risk for conduct problems: Immediate outcomes on parenting practices and
child social competence. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 34(4), 724-734.
doi:10.1207/s15374424jccp3404_14
Brotman, L. M., Klein, R. G., Kamboukos, D., Brown, E. J., Coard, S. I., & Sosinsky, L. S. (2003).
Preventive intervention for urban, low-income preschoolers at familial risk for conduct problems: A
randomized pilot study. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 32(2), 246-257.
doi:10.1207/S15374424JCCP3202_10
Browne, D. H. (1989). Incarcerated mothers and parenting. Journal of Family Violence, 4(2), 211-221.
doi:10.1007/BF01006630
Bullard, L., Wachlarowicz, M., DeLeeuw, J., Snyder, J., Low, S., Forgatch, M., & DeGarmo, D. (2010).
Effects of the oregon model of parent management training (PMTO) on marital adjustment in new
stepfamilies: A randomized trial. Journal of Family Psychology, 24(4), 485-496.
doi:10.1037/a0020267
Capaldi, D. M., Pears, K. C., Patterson, G. R., & Owen, L. D. (2003). Continuity of parenting practices
across generations in an at-risk sample: A prospective comparison of direct and mediated associations.
Journal of Abnormal Child Psychology, 31(2), 127-142. doi:10.1023/A:1022518123387
Carr, A (Ed.). (2006). What Works with Children and Adolescents? A Critical Review of Psychological
Interventions with Children, Adolescents and Their Families. New York: Routledge.

Effectiviteit Betere Start 60
Conger, R. D., Neppl, T., Kim, K. J., & Scaramella, L. (2003). Angry and aggressive behavior across three
generations: A prospective, longitudinal study of parents and children. Journal of Abnormal Child
Psychology, 31(2), 143-160. doi:10.1023/A:1022570107457
Crowne, D. P., & Marlowe, D. (1960). A new scale of social desirability independent of psychopathology.
Journal of Consulting Psychology, 24(4), 349-354. doi:10.1037/h0047358
Derogatis, L. R. (1983). SCL-90-R administration, scoring and procedures manual II. Towson, MD:
Clinical Psychometric Research.
Dishion, T. J., French, D. C., & Patterson, G. R. (1995). The development and ecology of antisocial
behavior. In D. Cicchetti & D. J. Cohen (Eds.) Developmental psychopathology, Vol. 2: Risk,
disorder, and adaptation, pp. 421-471. New York: Wiley.
Dodge, K. A. (2002). Investing in the prevention of youth violence. ISSBD Newsletter, 2, 8-10.
Dodge, K. A., & Pettit, G. S. (2003). A Biopsychosocial model of the development of chronic conduct
problems in adolescence. Developmental psychology, 39(2), 349-371.
Dodge, K. A., Coie, J. D., & Lynam, D. (2006). Aggression and antisocial behavior in youth. In N.
Eisenberg (Ed.), Handbook of child psychology: Vol. 3 social, emotional, and personality
development. (6th ed., pp. 719-788). New York: Wiley.
Dodge, K. A., Dishion, T.J., & Lansford, J. E. (2006). Deviant Peer Influences in Intervention and Public
Policy for Youth. SRCD Social Policy Report, 20(1).
Dodge, K. A., Pettit, G. S., & Bates, J. E. (1994). Socialization mediators of the relation between
socioeconomic status and child conduct problems. Child development, 65(2 Spec No), 649.
Eddy, B. A., Powell, M. J., Szubka, M. H., McCool, M. L., & Kuntz, S. (2001). Challenges in research with
incarcerated parents and importance in violence prevention. American Journal of Preventive Medicine,
20(1, Supplement 1), 56-62. doi:10.1016/S0749-3797(00)00273-7
Eddy, J. M., Kjellstrand, J., Martinez, C. R., & Newton, R. (2010). Theory-based multimodal parenting
intervention for incarcerated parents and their children. In J. M. Eddy, & J. Poehlmann (Eds.),
Children of incarcerated parents: A handbook for researchers and practitioners. (pp. 237-261).
Washington, DC: The urban institute press.
Eddy, J. M., Martinez, C. R., Schiffmann, T., Newton, R., Olin, L., Leve, L., . . . Shortt, J. W. (2008).
Development of a multisystemic parent management training intervention for incarcerated parents,
their children and families. Clinical Psychologist, 12(3), 86-98. doi:10.1080/13284200802495461
Eyberg, S. M., & Pincus, D. (1999). Eyberg child behavior inventory & sutter-eyberg student behavior
inventory - revised. Odessa, FL: Psychological Assessment Resources.
Goodman, R. (1997). The strengths and difficulties questionnaire: A research note. Journal of Child
Psychology and Psychiatry, 38(5), 581-586. Retrieved from http://dx.doi.org/10.1111/j.14697610.1997.tb01545.x
Harm, N. J., & Thompson, P. J. (1997). Evaluating the effectiveness of parent educaton for incarcerated
mothers. Journal of Offender Rehabilitation, 24(3/4), 135-152.
Hoeve, M., Dubas, J. S., Eichelsheim, V. I., van der Laan, P. H., Smeenk, W., & Gerris, J. R. M. (2009).
The relationship between parenting and delinquency: A meta-analysis. Journal of Abnormal Child
Psychology, 37(6), 749-775.
Hops, H., Davis, B., Leve, C., & Sheeber, L. (2003). Cross-generational transmission of aggressive parent
behavior: A prospective, mediational examination. Journal of Abnormal Child Psychology, 31(2),
161-169. doi:10.1023/A:1022522224295
Inspectie jeugdhulpverlening en jeugdbescherming, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Inspectie van het
Onderwijs, Inspectie Openbare Orde en Veiligheid, en het Verwey-Jonker Instituut. (2003). Horen,
zien, niet zwijgen: Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en
gezinnen in probleemsituaties. Rapport.

Effectiviteit Betere Start 61
Inspectie jeugdhulpverlening en jeugdbescherming, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Inspectie van het
Onderwijs, Inspectie Openbare Orde en Veiligheid, en het Verwey-Jonker Instituut. (2003). Horen,
zien, niet zwijgen: Onderzoek naar de kwaliteit van de keten van voorzieningen voor kinderen en
gezinnen in probleemsituaties. Rapport.
Kazdin, A. E. (1997). Parent management training: Evidence, outcomes, and issues. Journal of the
American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 36(10), 1349.
Lipsey, M. W. & Derzon, J. H. (1998). Predictors of violent or serious delinquency in adolescence and
early adulthood: a Synthesis of longitudinal research. In R. Loeber & D. P. Farrington (Eds.) Serious
& violent juvenile offenders: Risk factors and succesful interventions, pp. 86-105. Thousand Oaks:
Sage Publications.
Loper, A. B., & Novero, C. M. (2010). Parenting programs for prisoners. In J. M. Eddy, & J. Poehlmann
(Eds.), Children of incarcerated parents: A handbook for researchers and practitioners. (pp. 189215). Washington, DC: The urban institute press.
Lundahl, B., Risser, H. J., & Lovejoy, M. C. (2006). A meta-analysis of parent training: Moderators and
follow-up effects. Clinical Psychology Review, 26(1), 86-104. doi:10.1016/j.cpr.2005.07.004
McCart, M. R., Priester, P. E., Davies, W. H., & Azen, R. (2006). Differential effectiveness of behavioral
parent-training and cognitive-behavioral therapy for antisocial youth: A meta-analysis. Journal of
Abnormal Child Psychology, 34(4), 527-543. doi:10.1007/s10802-006-9031-1
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2011). The effectiveness of the incredible years
parent training to modify disruptive and prosocial child behavior: A meta-analytic review.
Unpublished manuscript.
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (submitted). Risky motherhood: Cognitive
distortions and distress in incarcerated and formerly incarcerated mothers.
Ministerie van VROM. (2007). Actieplan krachtwijken: Van aandachtswijk naar krachtwijk. ( No. VROM
7376). Den Haag: Ministerie van VROM.
Moore, A., & Clement, M. (1998). Effects of parenting training for incarcerated mothers. Journal of
Offender Rehabilitation, 27(1), 57-72.
Moore, K. J., Osgood, D. W., Larzelere, R. E., & Chamberlain, P. (1994). Use of pooled time-series in the
study of naturally-occurring clinical events and problem behavior in a foster-care setting. Journal Of
Consulting And Clinical Psychology, 62, 718-728.
Murray, J., & Farrington, D. P. (2008). The effects of parental imprisonment on children. Crime and
Justice, 37(1), 133-206.
Nilsen, W. (2007). Fostering futures: A preventive intervention program for school-age children in foster
care. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 12(1), 45-63. doi:10.1177/1359104507071055
Olds, D. L., Robinson, J., O'Brien, R., Luckey, D. W., Pettitt, L. M., Henderson, C. R., . . . Talmi, A.
(2002). Home visiting by paraprofessionals and by nurses: A randomized, controlled trial. Pediatrics,
110(3), 486-496.
Orobio de Castro, B., Veerman, J.W., Bons, E, & de Beer, L. (2002). Kansen gekeerd?
Gezinsondersteuning ter voorkoming van criminaliteit. Den Haag: Ministerie van Justitie.
Palusci, V. J., Crum, P., Bliss, R., & Bavolek, S. J. (2008). Changes in parenting attitudes and knowledge
among inmates and other at-risk populations after a family nurturing program. Children and Youth
Services Review, 30(1), 79-89. doi:10.1016/j.childyouth.2007.06.006
Posthumus, J, Mangen M-J, Raaijmakers, M., de Wit, A., van Engeland, H., & Matthys, W. (2012). Costeffectiveness analysis of an indicated prevention program aiming at reducing child conduct problems.
Under review.
Posthumus, J. A., Raaijmakers, M. A. J., Maassen, G. H., Van Engeland, H., & Matthys, W. (2011).
Sustained effects of incredible years as a preventive intervention in preschool children with conduct

Effectiviteit Betere Start 62
problems. Journal of Abnormal Child Psychology, , Advance online publication. doi:10.1007/s10802011-9518-9
Raaijmakers, M. A. J., Posthumus, J. A., Maassen, G. H., Van Hout, B., Van Engeland, H., & Matthys, W.
(submitted). Preventive intervention for preschoolers with aggressive behavior.
Raudenbush, S. W., Bryk, A. S., & Congdon, R. T. (2004). HLM: Hierarchical linear and nonlinear
modeling for windows (version 6.08). Lincolnwood, IL: Scientific Software International.
Raven, J. C. (1965). Guide to using the Coloured Progressive Matrices. London: H. K. Lewis & Co.
Reid, M. J., Webster-Stratton, C., & Hammond, M. (2003). Follow-up of children who received the
incredible years intervention for oppositional-defiant disorder: Maintenance and prediction of 2-year
outcome. Behavior Therapy, 34(4), 471.
Rhule, D. M., McMahon, R. J., & Spieker, S. J. (2004). Relation of adolescent mothers' history of antisocial
behavior to child conduct problems and social competence. Journal of Clinical Child & Adolescent
Psychology, 33(3), 524-535. doi:10.1207/s15374424jccp3303_10
Robinson, E. A., Eyberg, S. M., & Ross, A. W. (1980). The standardization of an inventory of child
conduct problem behaviours. Journal of Clinical Child Psychology, 19, 1344-1349.
Rothbart, M. K., Ahadi, S. A., Hersey, K. L., & Fisher, P. (2001). Investigations of temperament at three to
seven years: The Children’s Behavior Questionnaire. Child Development, 72(5), 1394-1408.
Rutten, B., Kemper, A. & Orobio de Castro, B. (in press). Wijkgerichte Intensieve Gezinsondersteuning
(WIG): Achtergrond, Methodiek en Efffectiviteit. Arnhem: Lindenhout.
Rutter, M. (2006). Genes and Behavior: Nature–Nurture Interplay Explained. Blackwell
Sameroff, A. J., & Seifer, R. (1993). Stability of intelligence from preschool to adolescence: The influence
of social and family risk factors. Child Development, 64(1), 80-97. doi:10.1111/14678624.ep9309015108
Sandifer, J. L. (2008). Evaluating the efficacy of a parenting program for incarcerated mothers. Prison
Journal, 88(3), 423-445. doi:10.1177/0032885508322533
Scott, S. (2001). Deciding whether interventions for antisocial behaviour work: Principles of outcome
assessment, and practice in a multicentre trial. European Child & Adolescent Psychiatry, 10(Suppl1),
59-70. doi:10.1007/s007870170007
Shaw, D. S., Supplee, L., Dishion, T. J., Gardner, F., & Arnds, K. (2006). Randomized trial of a familycentered approach to the prevention of early conduct problems: 2-year effects of the family check-up
in early childhood. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 74(1), 1.
Shelton, K. K., Frick, P. J., & Wootton, J. (1996). Assessment of parenting practices in families of
elementary school-age children. Journal of Clinical Child Psychology, 25(3), 317-329.
doi:10.1207/s15374424jccp2503_8
Thompson, P. J., & Harm, N. J. (2000). PARENTING FROM PRISON: Helping children and mothers.
Issues in Comprehensive Pediatric Nursing, 23(2), 61-81. doi:10.1080/01460860050121402
Thornberry, T. P., FreemanGallant, A., Lizotte, A. J., Krohn, M. D., & Smith, C. A. (2003). Linked lives:
The intergenerational transmission of antisocial behavior. Journal of Abnormal Child Psychology,
31(2), 171-184. doi:10.1023/A:1022574208366
Van der Velden, F., Brugman, D., Boom, J., & Koops, W. (2010). Moral cognitive processes explaining
antisocial behavior in young adolescents. International Journal of Behavioral Development, 34(4),
292-301. doi:10.1177/0165025409343705
Veerman, J. W., Janssens, J. & Delicat, J. W. (2004). Opvoeden in onmacht, of …: Een meta-analyse van
methodieken voor intensieve pedagogische thuishulp bij normovertredend gedrag. Nijmegen:
Radboud Universiteit/Praktikon.

Effectiviteit Betere Start 63
Verhulst, F. C., Ende, J. van der, & Koot, H. M. (1997). Handleiding voor de Teacher’s Report Form
(TRF). Rotterdam: afd. Kinder- en jeugdpsychiatrie, Sophia Kinderziekenhuis/AZR/EUR.
Webster-Stratton, C. & Hancock, L. (1998). Training for parents of young children with conduct problems:
Content, methods, and therapeutic processes. In C. E. Schaefer & J. M. Briesmeister (Eds.). Handbook
of Parent Training (pp. 98-152). New York: John Wiley & Sons.
Webster-Stratton, C. (1992). The incredible years: A trouble-shooting guide for parents of children ages 38 years. Toronto: Umbrella Press.
Webster-Stratton, C. (1998). Preventing conduct problems in head start children: Strengthening parenting
competencies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 66(5), 715-730. doi:10.1037/0022006X.66.5.715
Webster-Stratton, C. (2001). The incredible years: Parents and children videotape series: A parenting
course (BASIC). Seattle, WA: Incredible Years.
Webster-Stratton, C. (2002). The incredible years: Parents and children videotape series: A parenting
course (ADVANCE). Seattle, WA: Incredible Years.
Webster-Stratton, C. (2009). Affirming diversity: Multi-cultural collaboration to deliver the incredible years
parent programs. International Journal of Child Health and Human Development, 2(1), 17-32.
Webster-Stratton, C., Reid, M. J., & Hammond, M. (2001). Preventing conduct problems, promoting social
competence: A parent and teacher training partnership in head start. Journal of Clinical Child
Psychology, 30(3), 283-302. doi:10.1207/S15374424JCCP3003_2
Zonnevylle-Bender, M. J. S., Matthys, W., van de Wiel, N. M. H., & Lochman, J. E. (2007). Preventive
effects of treatment of disruptive behavior disorder in middle childhood on substance use and
delinquent behavior. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 46(1), 3339.