Maatschappelijke
Innovatie Agenda
Gezondheid

Nederland
Ondernemend
Innovatieland

Maatschappelijke
Innovatie Agenda
Gezondheid
Uitgave juni 2008

Inhoud
1

Samenvatting
1.1 Doel
1.2 Aanpak
1.3 Financiën & organisatie

5
5
5
5

Inleiding
2.1	Nederland Ondernemend
Innovatieland
2.2 MIA-Gezondheid

7

3

Aanleiding
3.1 Trends en ontwikkelingen
3.2 De belangrijkste uitdagingen

9
9
9

4

de sector
4.1 Foto
4.2 Innovatie in de gezondheidssector
4.3 SWOT-analyse

11
11
11
11

5

prioriteiten, ambitie
en doelstellingen
5.1 Lopende initiatieven
5.2 De meerwaarde MIA-G
5.3 Focus van de MIA-G

13
13
14
14

6

Agenda
6.1 Totstandkoming
6.2 Hoofdlijnen
6.3 Rol van de overheid

17
17
17
20

7

Financiën en organisatie
7.1 Financiële paragraaf
7.2 De spelers in het veld
7.3 Proces

23
23
24
24

!

Bijlagen

2

7
7

De bijlagen kunnen gedownload worden
op www.kennis-innovatie.nl

Nederland Ondernemend Innovatieland

1?

Samenvatting

1.1 Doel
Gezondheid is een waardevol goed. Het maatschappelijk
belang van de gezondheidssector is dan ook groot. Maar
tegelijkertijd staat er veel druk op het zorgsysteem en zijn
de uitdagingen voor de toekomst groot: de vraag naar zorg
verandert en neemt onverminderd toe, de samenleving stelt
hogere eisen aan de (kwaliteit) van zorg en preventie en de
sector moet daar met verhoudingsgewijs minder mensen
aan voldoen.
Kennis, innovatie en ondernemerschap zijn sleutels tot
­wel­­vaartsgroei en het antwoord op veel maatschappelijke
vraagstukken. De Maatschappelijke Innovatie Agenda
gezondheid (MIA-G) richt zich op de realisatie van een duurzaam gezondheidssysteem1. Dit systeem kenmerkt zich door
een zorgaanbod dat, mede door voldoende menskracht,
voorziet in de zorgvraag en daarmee Nederland gezonder
maakt.
Om dat te bereiken is innovatie van groot belang, evenals de
snelle verspreiding en implementatie daarvan. Deze MIA-G
richt zich op innovaties binnen, maar nadrukkelijk ook buiten
het traditionele gezondheidszorgdomein, waarbij preventie
een belangrijke rol speelt. Hiermee heeft de agenda een
­interdepartementaal karakter: zij richt zich op activiteiten die
bestaand beleid aanvullen en waarin samenwerking tussen
departementen een meerwaarde heeft.

De drie speerpunten voor innovatie in preventie ­en zorg
­vormen daarbij het uitgangspunt. Concreet betekent dit dat
de programmalijnen in deze agenda invulling geven aan het
interdepartementale perspectief van het innovatiebeleid.
Er zijn vier programmalijnen:
1 Intersectoraal experimentenbeleid;
2 Meer ondernemerschap in de zorg;
3 Kennis voor gezondheid;
4 Aanpakken van verkeerde regels.
In de programmeringsfase concrete ­activiteiten en samenwerkingspartners uit het bedrijfsleven, kennisinstellingen en
andere partijen gekoppeld.
Waar ­mogelijk is dat in deze agenda al gebeurd. In andere
gevallen is volstaan met een procesbeschrijving om te
komen tot ­concrete activiteiten.

1.3 Financiën ­& organisatie
Het kabinet heeft voor innovatie in preventie en zorg veel
geld uitgetrokken. Op de begroting van VWS staat een
­oplopende reeks bedragen die daarvoor zijn bestemd.
Ook zijn er middelen op een aanvullende post gereserveerd
voor de activiteiten in deze MIA-G. Deze middelen worden
aangewend voor de uitwerking van het interdepartementale/
intersectorale deelprogramma van het innovatieprogramma
zorg en preventie.

Er bestaat al een breed pakket aan beleidsmaatregelen en
programma’s om de innovatiekracht in de zorg te vergroten.
Recent verscheen een brief van VWS over innovatie in
Preventie en Zorg (7 februari 2008, 31 200 XVI, nr 116).
De brief benoemt de uitdagingen voor het innovatiebeleid en
brengt daarin een duidelijke focus aan. Het beleid richt zich
specifiek op drie speerpunten: de veranderende zorgvraag
(meer ­chronische aandoeningen), vergroting van de arbeids­
productiviteit en de optimale inzet van technologie en ICT.
Naast beleidsmaatregelen lopen er veel andere initiatieven,
in gang gezet door onder meer het bedrijfsleven en kennis­
instellingen. Toch zijn er nog altijd ‘witte vlekken’ die moeten
worden ingevuld.
De MIA-G richt zich op interdepartementale samenwerking
om samenhang te waarborgen en meerwaarde te realiseren.

1

Gezondheid en ziekte hebben meerdere determinanten (genetische of

2008

2009

2010

2011

2012

4

14

14

14

14

Op VWS Begroting

10

15

20

25

30

Totaal beschikbaar

14

29

34

39

44

(x mln Euro)

1.2 Aanpak

Op Aanvullende Post (1 tranche)
e

2

Het team zorg van de interdepartementale programma­
directie Kennis en Innovatie (KenI) bestaat uit vertegenwoordigers van VWS, EZ, OCW, LNV en SenterNovem. Dit team
heeft de MIA-G opgesteld.
Nu dat is gebeurd volgt de programmeringsfase. Daarin
­worden de vier programmalijnen verder uitgewerkt en
geconcretiseerd. Om de eenheid in het innovatiebeleid van
de overheid te bewaken vormen de interdepartementale/
intersectorale activiteiten in deze agenda een deel­
programma van het integrale innovatieprogramma preventie
en zorg.

2

Op basis van een midterm review en evaluatie van de voortgang zal in 2010

­biologische persoonskenmerken, leefstijl, fysieke en sociale omgeving,

besluitvorming plaatsvinden over de overige € 40 miljoen uit de aanvullende

de gezondheidszorg (inclusief preventie). Het gezondheidszorgsysteem is

post 2e tranche.

dus een onderdeel van een breder ‘gezondheidssysteem’.

Nederland Ondernemend Innovatieland

5

Deze activiteiten vinden plaats onder de vlag van het recent
opgerichte ZorgInnovatiePlatform (ZIP). Dit platform is
­gelieerd aan het Innovatieplatform van de minister-president
en bestaat uit vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven,
de wetenschap, de zorg en de overheid. Het ZIP speelt een
wezenlijke rol in het realiseren van een goed innovatieklimaat
met goede randvoorwaarden. Hoofdtaak van het platform is
het stimuleren en versnellen van innovaties in preventie en
zorg door innovaties te agenderen, te legitimeren, op te
­schalen en zichtbaar te maken.
Voor de concrete invulling en uitwerking van de programmalijnen in de agenda wordt een (inter)departementale werkgroep samengesteld. Deze werkgroep zoekt nadrukkelijk
samenwerking met bestaande netwerken en platforms,
­waarin het bedrijfsleven, kennisinstellingen en zorgpartijen
zijn verenigd. VWS zit de werkgroep voor. De voorzitter is
samen met de werkgroep verantwoordelijk voor de inter­
departementale uitvoering van de programmalijnen.
Daarnaast houdt de voorzitter het overzicht over de
­activiteiten die in het integrale innovatieprogramma
­preventie en zorg worden uitgevoerd. Voor de verantwoording starten separate monitor- en evaluatietrajecten voor
de ­interdepartementale en intersectorale activiteiten uit de
vier programmalijnen.

6

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

2

Inleiding

2.1	­Nederland ­Ondernemend
­Innovatieland
Het kabinet kondigde in zijn beleidsprogramma ‘Samen
­werken, samen leven’ het project ‘Nederland Ondernemend
Innovatieland’ (NOI) aan. Daarin neemt het kabinet een aantal
initiatieven om de concurrentiekracht van Nederland te
­vergroten en maatschappelijke vraagstukken aan te pakken.
Kennis, innovatie en ondernemerschap zijn de sleutels tot
welvaartsgroei en tot het oplossen van veel maatschappelijke
vraagstukken waarover burgers zich zorgen maken.
Nieuwe ideeën en inzichten vormen de basis voor vooruitgang ­(kennis), kennis bewijst zijn waarde in vernieuwende
producten, diensten en werkprocessen (innovatie) en
­vernieuwende producten moeten aan de man worden
gebracht in een ­concurrerende wereldeconomie (onder­
nemerschap).
Het project NOI richt zich op een betere benutting van kennis
en vernieuwend ondernemerschap om maatschappelijke
vraagstukken op te lossen. Daarvoor wordt een aantal
­maatschappelijke innovatieagenda’s opgesteld. Die hebben
betrekking op gebieden waarop Nederland wereldwijd een
belangrijke rol kan spelen, waarop de concurrentiekracht kan
worden vergroot en die kunnen bijdragen aan de realisatie
van maatschappelijke doelen. Deze agenda’s worden
­uitgewerkt in concrete innovatieprogramma’s.
Voor de uitvoering van dit project heeft het kabinet de interdepartementale programmadirectie Kennis en Innovatie
opgericht. Er is gekozen voor een overheidsbrede inspanning,
omdat de vraagstukken waarmee Nederland worstelt, zoals
het ­vergroten van de concurrentiekracht en het aanpakken
van maatschappelijke vraagstukken, zich niet binnen één
­departement laten oplossen. Dat komt duidelijk naar voren
in de scope en aanpak van deze agenda. Het werk in KenIverband vormt een aanvulling op het werk van afzonderlijke
departementen en organisaties als kennisinstellingen.
De maatschappelijke innovatieagenda’s zijn een eerste stap in
de richting van het eindperspectief: waar wil Nederland over
25 jaar staan? De langetermijnstrategie voor kennis, innovatie
en ondernemerschap die het kabinet in dit project opstelt,
schetst deze eindbeelden.

2.2 MIA-Gezondheid
Gezondheid is een waardevol goed. Mensen stellen hun
gezondheid boven alles en willen zekerheid hebben dat er
zorg beschikbaar is als zij ziek of oud worden. Die zorg moet

betaalbaar, toegankelijk en van hoge kwaliteit zijn. Maar dat
is niet vanzelfsprekend: de druk op het zorgsysteem en de
uitdagingen voor de toekomst zijn groot.
De MIA-G beslaat een breed domein. Onder innovatie
­verstaan we zowel het ontwikkelen van (zorg)verbeteringen
als de implementatie daarvan: het gaat om uitvinden en
­invoeren. Beide elementen zijn even cruciaal en kunnen
betrekking hebben op zowel concrete producten als
­diensten, processen en organisatievormen. Ze zijn essentieel
om de kwaliteit van zorg te waarborgen en te verbeteren,
maar ook om het toenemend tekort aan menskracht in de
zorg op te vangen. Daarnaast vormt een effectief preventiebeleid de beste garantie voor gezondheidswinst.
Innovatie in gezondheid richt zich op preventie en zorg.
Dit moet gezondheidswinst en/of een beter kwaliteit van
leven opleveren. Dat kan rechtstreeks door met bijvoorbeeld
nieuwe behandelingen, gezonde voeding, vroegdiagnostiek
en verbeterde preventie de gezondheid van mensen te
­verbeteren en ongezondheid te voorkomen. Maar het kan
ook indirect door het zorgproces anders te organiseren.
Daardoor worden mensen sneller beter en komen financiële
middelen en arbeidscapaciteit vrij.
De agenda kijkt naar innovaties binnen, maar nadrukkelijk
ook buiten het traditionele gezondheidszorgdomein.
Gezondheidswinst en een betere kwaliteit van leven zijn
namelijk deels te realiseren via innovaties buiten de zorg.
De MIA-G is een interdepartementale agenda. De focus ligt
op activiteiten die aanvullend zijn op wat departementen zelf
in gang zetten en waarin samenwerking tussen departementen een meerwaarde biedt. Daardoor hebben de uitgangspunten, focus en programmalijnen van de MIA-G grote raakvlakken met andere projecten. Denk bijvoorbeeld aan de
rijksbrede ICT-agenda, het programma ‘Maatschappelijke
­sectoren & ICT’ en het innovatieprogramma ‘Diensten
­innovatie en ICT’. Om de synergie tussen die programma’s
zoveel mogelijk te benutten en overlap te voorkomen vindt
afstemming met de betrokken partijen plaats.
Ook bestaat een relatie met biomedische FES-projecten, zoals
TI Pharma, Parelsnoer, NGI, BMM en CTMM, en met de EZ/
SenterNovem programma’s ‘Life Sciences & Gezondheid’ en
‘Food and Nutrition Delta’. Binnen deze projecten is ­valorisatie
een belangrijk beoordelingscriterium. Een expliciete doel­
stelling van de maatschappelijke innovatieagenda is, naast
het oplossen van maatschappelijke vraagstukken, het bieden
van kansen voor nieuwe wetenschappelijke en economische
activiteiten in Nederland.

Nederland Ondernemend Innovatieland

7

8

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

3

Aanleiding

3.1 Trends en ­ontwikkelingen

3.2 De belangrijkste u
­ itdagingen

Recente rapporten en nota’s geven duidelijk aan waar de
grote uitdagingen voor de zorg liggen. De belangrijkste
trends en ontwikkelingen op dit gebied zijn:
• De veranderende samenstelling van de bevolking;
• Meer ouderen met een complexe/meervoudige zorgvraag
(co-morbiditeit);
• Meer chronisch zieken;
• De behoefte bij de patiënt/cliënt om zelf de regie
te ­voeren;
• De steeds snellere ontwikkeling van nieuwe
­technologieën;
• De beperkte stijging van de arbeidsproductiviteit in een
relatief arbeidsintensieve sector.

Gezondheid is voor iedereen een essentiële waarde.
Tijdens de achtereenvolgende levensfasen krijgt die waarde
een ander gezicht met andere prioriteiten. Kinderen moeten
een gezonde start maken, volwassenen moeten investeren
in hun eigen gezondheid en ouderen moeten koesteren wat
ze nog hebben en kunnen. Voor mensen met chronische
aandoe­ningen, inclusief veel kwetsbare ouderen, gaat het
om het ­optimaliseren van de kwaliteit van leven.

Deze trends en ontwikkelingen hebben consequenties voor
de duurzaamheid van het gezondheidssysteem. De figuur
onderaan deze pagina geeft dit weer. Door de toenemende
zorgvraag en de beperkte groei van de beroepsbevolking
dreigen er forse discrepanties te ontstaan tussen de vraag
naar en het aanbod van zorgpersoneel. Dit laat zich niet
oplossen met alleen meer arbeidsinzet. Het vraagt ook om
innovatieve en nieuwe zorgconcepten. Innovaties moeten de
cliënt in staat stellen zelf met zijn ­aandoening om te gaan:
de cliënt als regisseur. Tegelijkertijd zorgen innovaties voor
een afname van het beroep op zorg. De afgelopen jaren is
geïnvesteerd in experimenten en onderzoeken naar ‘domotica’. Bevordering van de toepassing van domotica draagt bij
aan de kwaliteit van de zorg­verlening en de besparing van
arbeid. Daarnaast kan ­innovatie een belangrijke bijdrage
leveren aan verlichting van de werkdruk, waardoor werken in
de zorg aantrekkelijk blijft. De inzet van ICT maakt bijvoorbeeld administratieve ­processen efficiënter. Zo kan door de
toepassing van draad­loze touchscreen-computers informatie
makkelijker worden opgevraagd en uitgewisseld. Dat
bespaart tijd.
Verdere ­investeringen in arbeidsbesparende technologie
blijven ook de komende jaren een belangrijk aandachtspunt.

Investeren in gezondheid levert rendement op: langer
­werken en leven in goede gezondheid. Ook voor een bloeiende economie is gezond leven een belangrijke bouwsteen.
Een gezond Nederland is een voorwaarde voor een wel­
varend Nederland. Daarom is het noodzakelijk dat zorg en
preventie ook in de toekomst toegankelijk, betaalbaar en van
goede kwaliteit zijn. Het gaat daarbij om langjarige houdbaarheid en de noodzaak tot doelmatigheid. De belangrijkste
uitdaging waar de Nederlandse gezondheidszorg de
­komende jarenvoor staat: op een effectieve en efficiënte
manier tegemoetkomen aan de groeiende en veranderende
zorgvraag. Belangrijke afgeleide hiervan is de uitdaging om
over voldoende menskracht te beschikken.
De MIA-G spitst zich toe op het realiseren van een duurzaam
gezondheidssysteem (zorgvraag en zorgaanbod matchen en
voldoende menskracht) en een gezonder Nederland door
innovaties in te zetten. Daarbij past de constatering dat de
zorgsector sterk in beweging is. De afgelopen decennia zijn
de structuur, organisatie en financiering langzaam maar zeker
veranderd. Momenteel maken delen van het systeem een
transitie door van vrij gesloten en aanbodgeoriënteerd naar
een meer open en vraaggericht karakter. Preventie vormt
daarbij steeds vaker een logisch onderdeel van het werken
aan gezondheid.
In het oude systeem beperkte innovatie zich veelal tot
­initiatieven van gemotiveerde enkelingen. Inmiddels zijn de

Hogere collectieve lasten

Vergrijzing en andere demografische ontwikkelingen
Medisch-technologische ontwikkelingen

Duurdere zorg

Sociaal-culturele ontwikkelingen (mondigheid, zelf regie)

Meer zorg

Lagere ontwikkeling arbeidsproductiviteit

Groter beroep op solidariteit

Sterke toename vraag naar
zorgpersoneel

Nederland Ondernemend Innovatieland

9

prikkels veranderd. Dat komt onder meer door de invoering
van de Zorgverzekeringswet en de verdergaande deregulering met contracteervrijheid, de nieuwe financierings­
structuur in ziekenhuizen (met DBC’s), de modernisering van
de AWBZ en de invoering van de WMO.
De prikkels in preventie en zorg moeten zo zijn ingericht,
dat werken aan kwaliteit en doelmatigheid via innovaties
loont en daardoor vanzelfsprekender wordt. Dit is een langdurig en complex transitieproces, waarin nog vele stappen
moeten worden gezet. In de eindsituatie hebben partijen een
natuurlijk belang om zich te verbeteren, niet alleen ten
op­zichte van zichzelf, ook ten opzichte van elkaar. Dat
­betekent met andere woorden: streven naar excelleren,
ondernemerschap en het ontwikkelen van talent!
Natuurlijk maken systemen mensen niet beter. Ook houden
ze hen niet gezond. Dat doen de mensen in het systeem:
­burgers zelf, artsen, verpleegkundigen, verzorgenden en vele
andere gezondheidswerkers. Ten principale geldt dat de
­sector innoveert, terwijl de overheid zorgt voor ruimte en
prikkels om te innoveren. Pas als een systeem of markt faalt,
is er een rol weggelegd voor de overheid. Die kan bijvoorbeeld expliciet ruimte creëren, ondernemerschap stimuleren,
belemmerende regels wegnemen en kennis ontwikkelen die
niet automatisch door de markt wordt opgepakt en een
­intersectoraal karakter heeft. De programmalijnen in de
MIA-G ­vullen de rol van de overheid concreet in.

10

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

4

De sector

4.1 Foto
De gezondheidszorgsector3 bestaat uit drie ‘markten’ die de
sector sturen en in onderling verband staan:
• De zorgverleningsmarkt: patiënten en cliënten
­ontvangen zorg en preventie, geleverd door heel veel
zorg­instellingen, bedrijven en individuele beroeps­
beoefenaren;
• De zorgverzekeringsmarkt: alle Nederlandse burgers zijn
verplicht een verzekering af te sluiten voor curatieve zorg
(Zvw) en alle Nederlandse ingezetenen komen in
­aanmerking voor de volksverzekering AWBZ;
• De zorginkoopmarkt: verzekeraars en zorgkantoren sluiten
contracten af met zorgaanbieders voor de te leveren zorg
en individuele burgers kopen, soms met behulp van
­persoonsgebonden budgetten (PGB’s), zorg in.
Daarnaast is er een preventiesector, voornamelijk lokaal
­georganiseerd in een landelijk dekkend netwerk van
­gemeentelijke gezondheidsdiensten. Preventie (gezondheidsbevordering, gezondheidsbescherming en ziektepreventie)
wordt deels door gemeenten ingevuld en met begrotingsgeld
gefinancierd. Daarnaast is preventie steeds vaker onderdeel
van de zorgverlening door huisartsen, ziekenhuizen en
­andere zorgaanbieders.
Voor de zorg in Nederland in 2008 is vanuit de collectieve
middelen 54 miljard euro beschikbaar. Dat is 9 procent van
het BBP. Een beperkt deel daarvan wordt gefinancierd uit
belastingmiddelen. Het merendeel komt uit inkomens­
afhankelijke en nominale premies voor de Zorgverzekerings­
wet en AWBZ en uit eigen bijdragen.
In de zorg werken 1,2 miljoen mensen. Dat is ruim 14 procent
van de totale beroepsbevolking in Nederland. De sector
­kenmerkt zich door een hoge arbeidsintensiteit. Dat komt
door de persoonlijke aandacht die zorgdiensten vergen. In de
sector werken relatief veel vrouwen en er wordt relatief veel
in deeltijd gewerkt. Het arbeidsvolume in (fulltime) arbeids­
jaren bedraagt ongeveer 850.000 fte.
De sector kent een grote diversiteit aan geleverde diensten,
zorginstellingen en beroepsbeoefenaren, met een bij­
behorend grote diversiteit aan kennisintensiteit. Dit varieert
van topreferente zorg in Universitair Medische Centra (UMC’s,
een combinatie van academische ziekenhuizen en medische
faculteiten) tot enkelvoudige huishoudelijke hulp en van
spoedeisende zorg en transplantaties tot zorg bij
­psychiatrische aandoeningen en verstandelijke beperkingen.

3

Voor een foto van de spelers in de sector zie bijlage 3

4

CBS, Gezondheid en zorg in cijfers 2006

5

Verschillende studies hebben een krimp van de arbeidsmarkt in de zorg van

Ook buiten de traditionele zorgsector wordt gewerkt aan
gezondheid. Denk bijvoorbeeld aan de bijdrage die scholen,
werkgevers, sportverenigingen en woningcorporaties leveren
aan gezondheid en kwaliteit van leven. Daarnaast zijn veel
bedrijven op dit front actief, bijvoorbeeld met de productie
van gezondere voeding of consumentenelektronica voor
­zelfzorg.

4.2 Innovatie in de
­gezondheidssector
Ondanks allerlei knelpunten slagen veel zorgverleners,
­instellingen en anderen erin om te innoveren. Volgens cijfers
van het CBS waren in 2003 15.000 mensen actief in R&D
­binnen de zorg. De uitgaven op dit terrein bedroegen ruim
1,7 miljard euro4.
Er gebeurt dus veel en veel gebeurt goed. Innovatie speelt
een belangrijke rol in het tegemoet komen aan de uit­
dagingen van de toekomst. Het kan bijvoorbeeld bijdragen
aan een vergroting van de arbeidsproductiviteit, een
­toename van de zorgkwaliteit, betere mogelijkheden voor
zelfzorg, gerichtere (preventieve) diagnostiek, genees­
middelen op maat en betere medische hulpmiddelen.
De laatste jaren is in de sector veel dynamiek ontstaan.
Door de kanteling in het systeem van aanbodsturing naar
vraagsturing komen er veel nieuwe producten en
­technologieën. Maar hoewel de gezondheidszorg volop in
beweging is, is innovatie nog steeds niet (overal) vanzelf­
sprekend en bestaan er nog altijd belemmeringen. Het
integrale ­innovatiebeleid voor preventie en zorg richt zich
daarom op het wegnemen van die knelpunten en het creëren
van een innovatief en ondernemend klimaat in Nederland.

4.3 SWOT-analyse
Dat er een sterke basis is voor de ontwikkeling en
­imple­men­tatie van innovaties in de zorg in Nederland
geeft volgend schema aan. Tegelijk zien we dat er ook
belemme­ringen en knelpunten bestaan.
De SWOT-analyse en de uitgevoerde probleemanalyse5
geven aan dat veel knelpunten innovatie in de weg staan.
Die bevinden zich met name op de volgende terreinen:
• Sterke overheidssturing;
• (Financiële) prikkels niet efficiënt ingericht;
• Weinig doorstroom van onderzoek naar toepassing;

10% en een stijging van de zorgvraag van 45% aangekondigd in de periode
tot 2025 (Prismant, RVZ).

Nederland Ondernemend Innovatieland

11

Sterktes

Zwaktes

•
•
•
•
•
•

•
•
•
•
•
•
•

Basaal goed en sociaal verzekeringsstelsel;
Laatste jaren ontstaat dynamiek;
Gezonde beroepsbevolking;
Steeds meer beschikbare (kwaliteits)informatie;
Professionele en betrokken zorgverleners;
Goede kennisbasis (UMC-structuur).

•

Variatie in basiskwaliteit;
Keuzeinformatie nog weinig gebruikt;
Weinig klantgerichtheid, weinig ondernemerschap;
Veel overheidssturing;
Prikkels tot innovatie beperkt (loont niet);
Schotten tussen sectoren belemmeren keten;
Belemmeringen voor doorstroom van kennis naar
­toepassing;
Weinig affiniteit met ICT en technologie.

Kansen

Bedreigingen

•
•

•

•
•
•
•
•
•

•
•
•

Zorgstelsel als katalysator voor vernieuwing;
Groeimarkt (toename zorgvraag én vermogens) en
­interesse van marktpartijen;
Preventie met verbindingen naar onder andere natuur,
voeding, arbeid, jeugd, sport en wonen;
Focus op chronische aandoeningen door ketenzorg;
Wens van cliënt wordt drijvende kracht: zet mens centraal
in denken en aanpak;
Nieuwe producten en technologieën op komst;
Kwaliteit en doelmatigheid: motor voor innovatie;
Globale kennis uitwisselen.

Verkokering van de zorgsector;
Arbeidsmarktkrapte;
Versnippering van kennis en onderzoek.

Deze knelpunten vragen om oplossingen die aansluiten bij de
uitdagingen van de Nederlandse gezondheidszorg. Daarom
richt de MIA-G zich op de volgende oplossingsrichtingen:
1 Stuur op kwaliteit en keuzevrijheid cliënt;
2 Geef meer ruimte aan innovatie in de zorg door financiële
prikkels;
3 Voer product- en procesinnovaties door;
4 Pak gezondheidsbevordering integraal aan;
5 Verbeter de arbeidsmarkt en de arbeidsproductiviteit;
6 Vorm een krachtige kennisketen.

6

KenI heeft in samenwerking met medewerkers van het Innovatieplatform een
probleemanalyse opgesteld (zie www.kennis-innovatie.nl). De probleem­
analyse is het resultaat van een bureau- en literatuurstudie. De bevindingen
zijn getoetst in diverse groepsbijeenkomsten, waaraan mensen van binnen en
buiten de overheid deelnamen.

12

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

•
•
•
•
•

Personeelstekort in arbeidsintensieve sector vanwege
krimp arbeidsmarkt bij stijgende zorgvraag6,
Loslaten menselijke maat door inzet technologie;
Overheidsbeleid niet altijd koersvast;
Risicomijdend gedrag door bestaande actoren;
Verkokering in de zorgverlening;
Verdergaande versnippering in onderzoek door
­specialisatie.

5

Prioriteiten, ­ambitie en
doelstellingen

5.1 Lopende initiatieven
Er is al een breed pakket aan beleidsmaatregelen en
­programma’s die deels invulling geven aan de zes oplossingsrichtingen. Daarmee wordt gewerkt aan versterking van de
innovatiekracht in de gezondheidszorg. Tijdens de vorige
kabinetsperiode gingen per zorgsector verbeterprogramma’s
van start, bijvoorbeeld ‘Sneller Beter’ in de cure en ‘Zorg voor
beter’ in de care. Ook lopen er diverse onderzoeks- en
­innovatieprojecten. Dat gaat bijvoorbeeld om de FESprojecten TI Pharma, Parelsnoer, NGI, BMM en CTMM en om
de EZ/SenterNovem programma’s ‘Life Science & Gezondheid’
en ‘Food and Nutrition Delta’ (zie Box).

De afgelopen periode gingen er verschillende beleids­
documenten naar de Tweede Kamer met voorstellen die bijdragen aan de zes oplossingsrichtingen7. De aangekondigde
maatregelen leiden tot meer ruimte voor differentiatie,
­zorgen voor transparantie over prestaties en stellen normen
voor verantwoorde zorg.
Daarnaast verscheen recent de brief van VWS over innovatie
in preventie en zorg (7 februari 2008, 31 200 XVI, 116).
Deze brief beschrijft de focus van het innovatiebeleid:
1 	inspelen op de veranderende zorgvraag (wat onder meer
kennisontwikkeling vergt),
2 	vergroten van de arbeidsproductiviteit (door het
­bevorderen van ondernemerschap en het ­ontwik­kelen
van talent), en
3 optimale benutting van ICT/technologie.

Box: Nederlandse sterktes – ­v ernieuwend onderzoek
Nederland heeft een excellente kennisbasis in medische
life sciences. Ons land behoort tot de koplopers in Europa
wanneer we kijken naar het gebruik van octrooien, het aantal medicijnen in de pijplijn, venture ­capital investeringen
in life sciences en nieuwe biofarmaceutische bedrijven.
De UMC’s scoren boven­gemiddeld met citaties ten
­opzichte van de wereldwijde wetenschap: onze medische
wetenschap behoort tot de top in de wereld. Ook de
­technische universiteiten specialiseren zich steeds meer in
eigen expertisevelden, zoals beeldvorming, e-health/­
telezorg en sensoren. Zeven van de dertien Nederlandse
­universiteiten behoren tot de top twintig in Europa op het
gebied van life sciences & gezondheid (LSG).
De overheid investeert met € 650 miljoen per jaar fors in de
medische wetenschap. Daarnaast wordt meer dan een
­miljard euro (2002-2012) geïnvesteerd via het Netherlands
Genomics Initiative (NGI) en de publiek-private samen­
werkingen (2006-2012) Top Instituut Pharma (TI Pharma),
het Centre for Translational Molecular Medicine (CTMM),
het BioMedical Materialsprogram (BMM) en het bio­
bankeninitiatief Parelsnoer. De laatste drie richten zich op
verschillende terreinen binnen LSG: geneesmiddelen,
­diagnostiek en bio­materialen. In deze deel­sectoren heeft
Nederland potentie om wetenschappelijk én bedrijfs­matig

7

verder te excelleren. Ook zijn bedrijven als Organon,
DSM en Philips, maar ook kleinere bedrijven als Crucell
en Galapagos, op deel­gebieden internationaal toon­
aangevend.
Een maatschappelijk innovatieprogramma voor zorg en
preventie kan een belangrijke bijdrage leveren aan
­invulling van de randvoorwaarden die ervoor zorgen,
dat innovatieve medische producten en preventieve
behandelingen kunnen landen in het zorgsysteem.
Ook op het gebied van voeding en gezondheid heeft
Nederland een sterke kennisbasis. Van oudsher is
Wageningen UR hierin het middelpunt, maar ook andere
universiteiten en kennisinstellingen voeren ­fundamenteel
en toegepast voedings- en gezondheidsonderzoek uit.
Samenwerking met de Nederlandse voedingsindustrie
krijgt daarbij vorm in het Top Instituut Food and Nutrition
(TIFN) en Food Valley.
Het programma ‘Food and Nutrition Delta’ (FND) ondersteunt de ­verspreiding van ontwikkelde kennis naar het
bedrijfsleven. Mede ­hierdoor is de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie met bedrijven als Unilever en
FrieslandFoods internationaal toonaangevend. Ook een
sterk ontwikkeld MKB draagt hieraan bij.

Voorbeelden zijn: ‘Slim investeren in gezondheid’ (21 januari 2008), een visie
op de eerste lijnszorg, de brief ‘Kwaliteit op koers’ en de beleidsbrief ‘Met zorg
ondernemen’.

Nederland Ondernemend Innovatieland

13

Het innovatiebeleid krijgt daarin concreet gestalte door:
• De oprichting van een ZorgInnovatiePlatform (ZIP),
­gelieerd aan het IP van de minister-president;
• Het experimentenbeleid, onder andere via de introductie
van een innovatieloket;
• De verbeterde inzet van ICT, arbeidsbesparende en
­medische technologie;
• De ontwikkeling van een communicatieprogramma om
innovatieprioriteiten uit te dragen, innovaties transparant
te maken, kennis en goede voorbeelden te verspreiden
en netwerken te vormen;
• Interdepartementale samenwerking (uitgewerkt in deze
MIA-G);
• De integrale inzet van financiële middelen voor innovatie
in preventie en zorg om de geagendeerde innovatie­
speerpunten te realiseren.
Naast deze beleidsmaatregelen hebben bedrijven en kennisinstellingen ook veel initiatieven genomen. Die geven mede
invulling aan de oplossingsrichtingen uit paragraaf 4.3.

5.2 Meerwaarde
Hoewel lopende beleidsinitiatieven en aangekondigd beleid
de innovatiekracht in de gezondheidszorg versterken, zijn er
nog altijd ‘witte vlekken’. Kenmerkend voor de huidige
­initiatieven en beleidsplannen is dat ze vaak vanuit één
dimensie of één vakdepartement/sector zijn opgesteld.
Maar veel gezondheidswinst valt juist te behalen buiten het
­traditionele zorgdomein. Denk bijvoorbeeld aan voeding,
arbeid, wonen en milieu. Omdat deze aspecten niet uniek
zijn voor de zorgsector, verdienen ze een inter­departemen­
tale aanpak.
Juist daarom richt de MIA-G zich op interdepartementale
samenwerking, het waarborgen van samenhang en de
­bijdrage die zij kan leveren aan het oplossen van de eerder
genoemde knelpunten. Preventie en verbetering van de
­kwaliteit van leven zijn hierin belangrijke aandachtspunten.
Om de samenhang binnen het integrale innovatiebeleid te
borgen, worden initiatieven en actiepunten geformuleerd
vanuit dezelfde focus: inspelen op de veranderende zorgvraag, vergroting van de arbeidsproductiviteit en optimale
benutting van ICT/technologie.

14

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

5.3 Focus
De meerwaarde van de MIA-G voor het innovatiebeleid ligt
dus in interdepartementale samenwerking, het bewaken van
de samenhang en de inzet van bestaande kennis en net­
werken. De agenda wil langs vier lijnen bijdragen aan de
oplossingsrichtingen:
1 Intersectoraal experimentenbeleid;
2 Meer ondernemerschap in de zorg;
3 Kennis voor gezondheid;
4 Aanpakken van verkeerde regels.
Kennis, innovatie en ondernemerschap moeten binnen de
gezondheidszorg een vanzelfsprekend en permanent karakter
krijgen. Daarvoor moet de omgeving ruimte bieden om
­kennis te genereren en ondernemende ideeën verder te
­ontwikkelen. Het is daarbij belangrijk dat ondernemers ook
de vruchten kunnen plukken van hun innovatieve ideeën.
Maar er is niet altijd ruimte om te innoveren en product- en
procesinnovaties door te voeren. Belemmerende, onduide­
lijke en tegengestelde regelgeving kunnen dit in de weg
staan. De inzet van intersectoraal experimentenbeleid kan
deze belemmeringen inzichtelijk maken en wegnemen.
Hierdoor neemt de druk op de sector af en komen er meer
mogelijk­heden om te innoveren.
Daarnaast is het van groot belang (financiële) prikkels zo in te
richten, dat er een cultuur ontstaat waarin ondernemerschap
voorop staat en mogelijkheden voor nieuwe toetreders
­ontstaan. Dit is nog niet het geval: Hebben werkgevers
­voldoende belang om te investeren in de gezondheid van
hun werknemers? Wordt er voldoende gebruik gemaakt van
goede voorbeelden uit het bedrijfsleven? Welke prikkels
­hebben gemeenten om een totaalpakket aan zorg en welzijn
te leveren aan hun burgers? De bekostiging van de AWBZ
richt zich maar beperkt op prestaties en toegevoegde waarde.
Zorgkantoren hebben niet veel ruimte om innovatieve ideeën
te contracteren. Ook vormt preventie nog niet altijd een
­vanzelfsprekend onderdeel van zorg. De omgeving waarin
wordt gewerkt aan gezondheid is veel breder dan alleen de
zorgsector. Daarom moet de scope worden verlegd.
Systeemaanpassingen en gepaste innovatieve financieringsbronnen en kapitaalmarktregelingen kunnen bijdragen aan
een ondernemende cultuur in de zorg zelf, maar ook in
­andere domeinen.

XX

X

XX

i te
tiv

an

uc

e

sm

ke

ar

nn

kt

isk

et

de
en

en

pr

od

aa
gr
te

in
g

ig

id

ht
ac
kr
n

ee

Vo
r

XX

m

te
be
XX

la

r
oo
rin
be
ar

e
rd

nd
zo

ge
XX

XX

de
or
ev

sb
id

he

-e
ct
du
ro

rp
XX

XX

sd
at

ov
nn
-i

es
oc
pr

n

te
m
ui
rr

ee
m

XX

XX

ie

de
in

tie
va

no
in
n

aa

en
it
i te

al
ef

Ve
r

X

Pa
k

Kennis voor gezondheid

Vo
e

XX

Ge

Meer ondernemerschap in de zorg

Aanpakken verkeerde regels

kw
p

ro
uu

Intersectoraal experimentenbeleid

zo

nt
ië
cl
id
he
rij
ev
uz
ke

n
ge
in
ht
ic
sr
ng
si

St

os
pl
O

Programmalijnen

rg

do

De programmalijnen in de agenda dragen dus bij aan één of
meerdere oplossingsrichtingen. De tabel geeft de verbanden
schematisch weer:

it

or

fin

an

ci

ël

e

pr

ik

ke

ls

Een integrale gezondheidszorgbenadering is van groot
belang. Zo’n benadering kan versnippering tegengaan en
schotten tussen sectoren doorbreken. Dat maakt het mogelijk
om gezamenlijk te werken aan de maatschappelijke opgaven
waarvoor de gezondheidszorg staat. Dit geldt voor zowel de
veranderende zorgvraag, als de aandacht voor ouderen en
chronische zieken en de inzet van de benodigde arbeids­
capaciteit. Een brede kennisbasis is hiervoor essentieel.

XX

X

Nederland Ondernemend Innovatieland

15

16

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

6

Agenda

6.1 Totstandkoming
Bij de totstandkoming van de MIA-G zijn het bedrijfsleven,
kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties op
­diverse manieren betrokken. Via verschillende kanalen is de
eerder opgestelde probleemanalyse voorgelegd aan een
­aantal partijen. Ook vonden binnen meerdere ministeries
brainstorm- en discussiebijeenkomsten plaats. En via de website www.nederland-innoveert.nl heeft het Innovatieplatform
een algemene oproep gedaan om te reageren. Tot slot is de
analyse meerdere malen rechtstreeks gedeeld met stake­
holders. Over het algemeen werd de analyse gedeeld en
breed herkend.
Van diverse kanten kwamen waardevolle suggesties en
­aanbevelingen binnen voor de verdere invulling van de vier
programmalijnen. De programmalijnen die volgen uit de
­probleemanalyse zijn ‘departementoverstijgend’ en gaan in
op de inzet van kennis en ondernemerschap om tot innovatie
te komen. Soms gebeurt dat door het genereren van kennis,
soms door het creëren van ruimte om opgebouwde kennis te
testen in de praktijk. En als het nodig is, wordt er ook gezorgd
voor het vergemakkelijken van ondernemerschap en het
wegnemen van regels.

6.2 Hoofdlijnen

Instrument:
Experimenten kunnen het effectief en efficiënt ‘uitvinden’ van
innovaties in de praktijk ondersteunen. Bijvoorbeeld via
proeftuinen, veldlabs, academische werkplaatsen en transitiearena’s. Voor het uitvoeren van experimenten kunnen waar
nodig wettelijke bepalingen (van verschillende departe­
menten) en uitvoeringsregels tijdelijk buiten werking worden
gesteld. Dit hangt sterk samen met de vierde programmalijn:
het aanpakken van verkeerde regels.
Experimenten kunnen plaatsvinden op product-, procesén organisatieniveau. Nieuwe ondernemers zetten deze
­producten en diensten mogelijk in de markt. Zij zijn dan
ook een belangrijke doelgroep in deze programmalijn.
Daarom hangt deze lijn sterk samen met de tweede
programmalijn: meer ondernemerschap.
Proces:
Partijen kunnen experimenten aandragen, die verder reiken
dan het traditionele zorgdomein. Het gaat om experimenten
die innovaties met een gezondheidseffect tot stand brengen,
maar zich grotendeels afspelen op het domein van voeding,
groen/natuur, arbeid, wonen, jeugd en (binnen)milieu.
De programmalijn verbreedt hiermee de initiatieven van VWS
om experimenteerruimte te creëren in het intersectorale
domein.

Deze agenda geeft weer hoe de programmalijnen de komende maanden in nauwe samenwerking met het veld verder
worden uitgewerkt (de programmeringsfase). Dat gebeurt in
de vorm van concrete acties met bijbehorende instrumenten.
Het programma gaat dit najaar van start.

Experimenteerruimte is eveneens onderdeel van het advies
van het Innovatieplatform aan de zorg. Daarom maakt deze
programmalijn ook gebruik van concrete experimenten en
inzichten uit dit advies. Die versterken de zorg via de aan­
passing van regels en financieringsstructuren.

programmalijn 1 intersectoraal experimentenbeleid

Uitgangspunt is dat veldpartijen zelf verantwoordelijk zijn
voor innovaties, en dus ook voor de inzet van middelen en
capaciteit. De overheid moet het uitvoeren van experimenten
mogelijk maken door ‘regelvrije ruimte’ te creëren of regels
aan te passen. Dat kan bijvoorbeeld door wettelijke
­bepalingen en uitvoeringsregels tijdelijk buiten werking te
stellen. De overheid heeft daarnaast een verantwoordelijkheid in de communicatie over succesvolle experimenten en in
de eventuele aanpassing van het zorgsysteem om valorisatie
en opschaling te stimuleren. Voor de uitwerking van deze
programmalijn werken verschillende departementen nauw
samen met elkaar en met partijen als de NZa en het CVZ.

Aanleiding:
Net als in veel andere sectoren is ook in preventie en zorg
veel kennis aanwezig. Maar niet al deze kennis wordt
om­gezet in nieuwe producten en diensten voor de
­gezondheidssector. Een veel gehoorde klacht is het gebrek
aan ­experimenteerruimte. Het bieden van ruimte voor het
­uitvoeren van experimenten (binnen en buiten het traditio­
nele zorgdomein) kan ervoor zorgen dat deze valorisatieslag
wél plaatsvindt.
Doelstelling:
Experimenteerruimte bieden voor het omzetten van kennis in
nieuwe producten en diensten.

Innovaties komen vooral uit het veld zelf. Om dit te
­stimu­leren en een breed aanbod te genereren worden geen
­restricties opgelegd aan de experimentonderwerpen.

Nederland Ondernemend Innovatieland

17

Mogelijkheden zijn:
• Het stimuleren van meer bewegen en het beperken van
overgewicht;
• Het stimuleren van gezonde voeding, bijvoorbeeld op
scholen;
• Het verbeteren van de luchtkwaliteit (een groot probleem
in bijvoorbeeld de Randstad) en het binnenmilieu in
woningen, scholen, kindercentra en zorginstellingen.
Dit levert een belangrijke positieve bijdrage aan de
gezondheid. Bovendien leidt een beter binnenmilieu
tot een lager ziekteverzuim;
• Het stimuleren van verbeteringen in de verwerking van
vervuild afvalwater, zoals het project Pharmafilter.
Dit water vervuilt het grondwater en kan zo schade
­aanrichten aan de volksgezondheid;
• Multifunctionele landbouw waarin agrarische bedrijven
één of meer andere activiteiten uitoefenen, bijvoorbeeld
op het gebied van zorg, recreatie of educatie;
• Woningcorporaties kunnen woningen beter afstemmen
op de zorgvraag van de toekomst;
• Het verbeteren van de gezondheid van medewerkers
­binnen bedrijven door innovatieve concepten in te zetten.
Een voorbeeld is de door het academisch ziekenhuis
Maastricht, ABN/Amro en Achmea ontwikkelde Balans­
meter.

Dat is nodig in de slag om de kiezende klant. Bovendien is
een ondernemende partij in het voordeel in de slag om
­werknemers op de arbeidsmarkt.

Resultaat:
• Een overzicht van aspecten waarvoor het systeem
­onvoldoende innovatieruimte biedt, waarvoor de
­vruchten van innovatie niet kunnen worden geplukt,
of waarvoor ondernemerschap en talent worden geremd.
Dit maakt duidelijk waar het systeem structurele
­aan­passing behoeft;
• Informatie over de kosteneffectiviteit van interventies,
zodat daarna de stap naar bredere implementatie en
opschaling kan worden gezet. Dat is van groot belang
voor een bredere verspreiding van innovaties;
• Nieuwe producten en diensten op het intersectorale
domein die de focus op innovatie in preventie en zorg
­versterken.

Hierbij hoort een aantal concrete acties:
• De mogelijkheden onderzoeken voor het openstellen,
­verbreden en aanvullen van (EZ-)regelingen die onder­
nemerschap in de medische sector stimuleren. Dat gaat
om de kapitaalmarktregeling, de Borgstellingsregeling
voor het midden- en kleinbedrijf (BBMKB) en de
Groeifaciliteit. Deze regelingen stimuleren een bedrijfs­
matiger aanpak en voorzien banken en andere financiële
intermediairs van garanties bij het verstrekken van leningen of risicodragend vermogen (voorfinancieringsfonds)8;
• De rol en mogelijkheden van de overheid onderzoeken in
het vergemakkelijken van de toetreding van nieuwe zorgaanbieders;
• De mogelijkheden onderzoeken om ondernemerschap
in preventie en zorg te stimuleren door de inzet van
­vouchers;
• Ondernemerschap op de werkvloer actief promoten door
het verspreiden van best practices, het aanleren van
­vaardigheden en het geven van voorlichting. Ook het
­faciliteren van beroepsuitwisselingsprogramma’s tussen
het bedrijfsleven en de zorgsector behoort tot de
­activiteiten in deze programmalijn. Zorgmedewerkers
­kennis laten maken met de werkwijze in het bedrijfsleven
kan ondernemerschap bevorderen. Andersom kunnen

programmalijn 2 meer ondernemerschap in de zorg

Aanleiding:
Ondernemerschap in de zorg is nodig voor een solidair en
houdbaar zorgstelsel - nu én in de toekomst. Prikkels in
­preventie en zorg moeten ervoor zorgen dat werken aan
­kwaliteit en doelmatigheid via innovaties loont en vanzelfsprekender wordt. Dan hebben partijen een natuurlijk belang
om zich te verbeteren - ten opzichte van zichzelf en elkaar.

In de huidige situatie ontbreken soms de juiste prikkels en
een ondernemende cultuur. Ondernemerschap en zorg gaan
heel goed samen, maar een zorgaanbieder is geen ‘gewone’
onderneming. Daarom is een specifieke aanpak nodig om
meer ondernemerschap in de zorg te krijgen.
Doelstelling:
Ondernemerschap in de zorg de ruimte geven en waar nodig
bevorderen.
Instrument:
De overheid moet partijen zoveel mogelijk ruimte geven voor
innovatie en ondernemerschap. Een ondernemende houding
is primair de verantwoordelijkheid van de ondernemers in de
zorg zelf: door te werken aan nieuwe, efficiëntere organisatievormen en logistieke processen, door te zoeken naar
­innovatieve financieringsbronnen en door continu te kijken
waar verbetermogelijkheden voor de patiëntenzorg liggen.
Het is de taak van de overheid om belemmeringen weg te
nemen met aandacht voor de benodigde ‘specifieke’ aanpak
voor de zorgsector.

8

De ministeries van EZ en VWS onderzoeken samen of er knelpunten zijn bij
de financiering van investeringen, onder andere in het licht van de diverse
beleidswijzigingen in de zorgsectoren. Als er knelpunten zijn, dan wordt
bekeken of het bestaande kapitaalmarktinstrumentarium kan worden
­opengesteld voor beroepsbeoefenaren in de eerstelijnszorg (Visie op de
­eerstelijnszorg: ‘Dynamische eerstelijnszorg’, 25 januari 2008, nr 29247, 56)

18

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

werknemers uit het bedrijfsleven een periode in de zorg
werken en daar hun kennis inbrengen;
De mogelijkheden inventariseren om sociale innovatie in
maatschappelijke sectoren te stimuleren. Dit gebeurt in
nauwe samenwerking met het Nationaal Centrum voor
Sociale Innovatie.

Proces:
Een interdepartementale werkgroep van onder meer
Financiën, EZ en SenterNovem gaat samen met veldpartijen
de acties uitwerken en inzetten. Nadere concretisering vindt
plaats in de programmeringsfase.

­ umane en veterinaire domeinen elkaar raken. Ook in bio­
h
medische researchprogramma’s als TI Pharma, CTMM, BMM
en het medische gedeelte van NGI vindt al jaren goede interdepartementale samenwerking plaats tussen VWS, EZ en
OCW. Daarnaast wordt in het Parelsnoer-project gewerkt aan
de benodigde researchinfrastructuur. Dit cluster van bio­
medische researchprogramma’s combineert de wetenschappelijke en economische relevantie van de toekomstige
­uitdagingen in de zorg. Daarin investeren zowel de overheid
als private partijen flink. Het is hierbij van groot belang dat
verdere ontwikkeling plaatsvindt en de onderzoeksresultaten
hun weg naar de kliniek vinden.

Resultaat:
Meer ondernemerschap door toetreding van nieuwe partijen
(zorgaanbieders en anderen) en door een ondernemender
houding binnen instellingen.

Doelstelling:
Kennis verwerven via onderzoek over de intersectorale
­factoren die van invloed zijn op de gezondheid en de zorgvraag.

programmalijn 3 kennis voor gezondheid

Instrument:
• Het programma ‘Intersectoraal innoveren voor gezondheid’ opstarten om kennis te ontwikkelen voor innovaties
op domeinen die buiten de traditionele zorgsector liggen,
maar wel van invloed zijn op preventie, gezondheid en
zorgvraag. Dat gaat bijvoorbeeld om voeding, groen/
natuur, arbeid, wonen, jeugd en (binnen)milieu;
• Interdepartementaal ondersteunde kennisprogramma’s
opstarten, die bijdragen aan het beantwoorden van maatschappelijke opgaven binnen de gezondheidszorg.
Te denken valt aan kennisprogramma’s die zijn gericht op
gezond ouder worden (bijvoorbeeld het Top Instituut
gezond ouder worden (Tigo) en het onderdeel
­regeneratieve geneeskunde hiervan), chronische
­neurologische ziekten (zoals het programma ‘Hersenen &
Cognitie’ dat op meerdere terreinen naar het functioneren
van hersenen kijkt9) en de relatie tussen humane gezondheid en dierenwelzijn (bijvoorbeeld alternatieven voor
dierproeven en de aanpak van antibioticaresistentie bij
mens en dier);
• Onderzoek naar de lusten (baten) en lasten van inter­
sectoraal beleid over meerdere schijven, zoals ‘gezondheidswijk’ als geheel.

•

Aanleiding:
Omdat de zorg voor grote uitdagingen staat, is er veel
behoefte aan kennis over het primaire zorgdomein en
­aanpalende, intersectorale kennisgebieden. Veel factoren
beïnvloeden de gezondheid en zorgvraag in Nederland.
Er bestaat bijvoorbeeld een belangrijke relatie tussen de
gezondheid van Nederlanders enerzijds en luchtkwaliteit en
binnenmilieu, voeding en beweging, en arbo-vraagstukken
en woningbouw anderzijds. Een structurele, diepgaande
­analyse van deze factoren kan een grote bijdrage leveren
aan het beantwoorden van de maatschappelijke uitdagingen
in de zorg.
Nederland behoort op het gebied van medische kennis tot de
wereldtop. In verhouding tot andere wetenschapsterreinen
vindt op dit gebied relatief veel samenwerking plaats.
Eén van de wetenschapsterreinen die in opkomst is en waarop Nederland een zeer goede naam heeft, is verouderings­
onderzoek. Dit sluit rechtstreeks aan bij een groot probleem
dat de komende jaren op ons afkomt: de vergrijzing. Maar er
lopen ook andere interessante initiatieven die aandacht verdienen binnen de MIA-G. Dat gaat bijvoorbeeld om trans­
sectorale innovaties en de mogelijkheden die nieuwe bio­
medische onderzoekstechnieken bieden voor alternatieven
voor het gebruik van proefdieren.
Soms kan interdepartementale samenwerking worden
­versterkt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de ontwikkeling
van nieuwe geneesmiddelen en behandelingen waarin

Proces:
Voor de nadere uitwerking van deze programmalijn krijgen
alle relevante partijen een uitnodiging. Dat kan variëren van
diverse kennisinstellingen als UMC’s, ZonMw, RIVM, Nivel en
TNO tot bedrijven en instellingen binnen en buiten het
­traditionele zorgdomein. Een belangrijk criterium voor het
toekennen van middelen aan onderzoeken en kennis­

9

Dit kennisprogramma wordt intersectoraal ingediend/voorgedragen voor
financiering vanuit FES-middelen.

Nederland Ondernemend Innovatieland

19

programma’s is dat die vanuit de markt zelf niet (goed) tot
stand komen. Ook worden de initiatieven beoordeeld op
effectiviteit en efficiëntie.

Doelstelling:
Zorgen dat burgers en professionals minder last hebben van
overheidsregels.

Resultaat:
Een versterkte kennisbasis voor terreinen waarop grote
­problemen bestaan of ontstaan. Het gaat daarbij om
­innovatieve gebieden binnen en buiten het traditionele
zorgdomein.

Instrument:
• Het inzichtelijk maken van
1 	Tegenstrijdige regels (vooral over departementen
heen);
2 O verbodige, belemmerende regels (bijvoorbeeld
­vestigingsregels) en
3 De ongedifferentieerde toepassing van regels (regels
moeten aansluiten bij risico’s en die kunnen per
­instelling verschillen);
• Het inrichten van een meldpunt11;
• Aansluiting zoeken bij lopende initiatieven en die
­uitbreiden naar het interdepartementale domein.
Belangrijk hierbij is de aandacht voor ‘good governance’:
het vertrouwen van de overheid in organisaties en in het
toezicht houden op afstand. Het onlangs opgerichte
ZorgInnovatiePlatform (ZIP) is een belangrijk gremium
om deze boodschap breed te communiceren.

programmalijn 4 aanpakken verkeerde regels

Aanleiding:
Er ontstaat steeds meer zicht op waar in verschillende
­sectoren regeldruk een knelpunt vormt. Niet de regels op zich
vormen het probleem. Meestal gaat het om de communicatie
over, de combinatie van en de gebrekkige samenhang tussen
regels. Klachten gaan over de (intersectorale) combinatie van
regelgeving op het gebied van veiligheid, voedsel en waren,
arbo en gezondheid. In een wereld die steeds complexer en
veeleisender wordt, lijken meer regels onvermijdelijk.
De afgelopen jaren gingen al veel initiatieven en activiteiten
van start:
• Het ministerie van VWS boekte enkele praktische
­resultaten met het jaardocument Maatschappelijke
Verantwoording, digitalisering van het declaratieverkeer
en www.regelhulp.nl10;
• Sinds 1 januari 2008 is bij VWS een expertise- en
­coördinatiecentrum regeldruk actief;
• Bij OCW, VROM en LNV is de methode ‘casusadoptie’
­ingevoerd. Die komt voort uit het programma ‘Gewoon
Doen!’. In deze methode ‘adopteert’ een politicus of (hoge)
ambtenaar problemen of initiatieven van burgers en
ondernemers en wordt zo ambassadeur om het probleem
op te lossen of het initiatief te lanceren;
• VWS voerde samen met een patiëntenorganisatie een
casusadoptie uit rondom hartfalen. Dat is één van de ‘big
five’ chronische aandoeningen. Dit initiatief resulteerde in
een brede zorgstandaard voor deze aandoening, waarmee
schotten tussen sectoren worden afgebroken;
• EZ en Financiën (Regiegroep Regeldruk) kozen voor een
afwijkende vorm van casusadoptie: adoptie van onder­
nemers. Zo willen zij meer feeling krijgen voor het
­dagelijks reilen en zeilen in ondernemingen. Dat kan
­bijvoorbeeld inzicht opleveren in de effecten van wet- en
regelgeving en het bijbehorend toezicht op ondernemers.

10

Regelhulp.nl, een overzicht van zorg, uitkeringen en andere voorzieningen

Resultaat:
Onnodige en tegenstrijdige regels met name tussen
­departementen zijn aangepakt om de (ervaren en/of
­administratieve) lastendruk terug te dringen. Ook moet
het besef toegenomen zijn, dat er wel degelijk ruimte
voor ­innovatie bestaat.

6.3 Rol van de overheid
Niet de overheid innoveert in preventie en zorg. Dat doen
het veld, het (internationale) bedrijfsleven, de wetenschap
en kennisinstituten. Voorwaarde is wel dat er ruimte en
­prikkels zijn om te innoveren. Het is primair de verantwoor­
delijkheid van de overheid om het systeem zo in te richten,
dat innovaties optimaal tot stand komen en worden
­toegepast en ­verspreid.
Wanneer de ontwikkeling of valorisatie van nieuwe innovaties
niet tot stand komt, moet de overheid waar mogelijk het

11

Bij de inrichting van dit meldpunt zal afgestemd worden met het meldpunt

voor gehandicapten, zieken en ouderen, is de beste innovatie bij de overheid.

van BZK om dubbelingen te voorkomen en mogelijke doorverwijzing te

Tijdens een innovatiefestival won de website op 28 maart 2008 zowel de jury-

­realiseren.

als de publieksprijs. Regelhulp helpt mensen bij het vinden van de juiste
­voorzieningen en organisaties op het gebied van zorg en sociale zekerheid.
Zij kunnen er in één keer verschillende voorzieningen aanvragen.

20

Proces:
In samenwerking met andere departementen vindt nadere
concretisering van de activiteiten in deze programmalijn
plaats. Ook speelt het ZIP een belangrijke rol in het
­agenderen en bekend maken van dit onderwerp.

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

systeem aanpassen. Instrumenten hiervoor zijn (de aan­
scherping van) financiële prikkels, de aanpassing van weten regelgeving en het faciliteren van ontwikkeling en
­opschaling.
Daarnaast is het van belang dat innovaties zich richten op het
oplossen van belangrijke maatschappelijke opgaven. Dat gaat
bijvoorbeeld om het terugdringen van chronische ziekten,
het terugdringen van de behoefte aan arbeidskrachten in de
zorg en het betaalbaar houden van die zorg. Het is de
­verantwoordelijkheid van de overheid om dit maatschap­
pelijk belang in de gaten te houden en waar nodig te
­stimuleren of bij te sturen.

Nederland Ondernemend Innovatieland

21

22

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

Financiën en organisatie

7

7.1 Financiële ­paragraaf
Het kabinet heeft voor innovatie in de gezondheidszorg
­aanzienlijke bedragen uitgetrokken. Dat gaat om de volgende
reeksen:
2008
Programma Zorg (VWS)

2009

2010

2011

2012

* mln euro

Enveloppe Innovatie, Kennis en Onderzoek

1

8

13

18

18

1e tranche (nu te verdelen)

1

8

8

8

8

5

10

10

2 tranche (na besluitvorming 2010)
e

Enveloppe Ondernemerschap

3

6

9

12

12

1 tranche (nu te verdelen)

3

6

6

6

6

3

6

6

14

14

14

8

16

16

e

2 tranche (na besluitvorming 2010)
e

Op aanvullende post 1e tranche

4

14

2e tranche na besluitvorming 2010
Op VWS begroting

10

15

20

25

30

Totaal beschikbaar tbv innovatieprogramma

14

29

42

55

60

Na goedkeuring van de programmalijnen uit de MIA-G komen
de middelen op de aanvullende post voor de eerste tranche
beschikbaar voor het interdepartementale/intersectorale
innovatieprogramma. Nadere invulling van de instrumenten
vindt plaats tijdens het traject.
Op basis van een midterm review en een voortgangsevaluatie
volgt in 2010 besluitvorming over de middelen uit de tweede
tranche, in totaal 40 miljoen euro. In beginsel zijn de vier

2008
Programmalijnen

­ rogrammalijnen leidend voor de aanwending van deze
p
­middelen. Maar voortschrijdend inzicht in de gewenste en
noodzakelijke activiteiten kan aanleiding zijn om hiervan
af te wijken.
De middelen uit de eerste tranche op de aanvullende post
worden als volgt aangewend voor de verschillende
­programmalijnen:

2009

2010

2011

2012

totaal

* mln euro

Intersectoraal experimentenbeleid

1,0

3,5

3,5

3,5

3,5

15

Meer ondernemerschap in de zorg

1,0

3,5

3,5

3,5

3,5

15

Kennis voor gezondheid

1,6

5,6

5,6

5,6

5,6

24

Aanpakken verkeerde regels

0,4

1,4

1,4

1,4

1,4

6

4

14

14

14

14

60

Totaal

Nederland Ondernemend Innovatieland

23

Bij de uitvoering van de agenda kan onderscheid worden
gemaakt tussen resultaten op korte en (middel)lange termijn.
Uit analyses blijkt dat veel kennis op de plank blijft liggen.
Het is daarom zaak op korte termijn resultaten te boeken
door ontwikkelde kennis toe te passen en te valoriseren en
door ruimte te creëren voor ondernemerschap en
­experimenten. Op langere termijn komen resultaten uit de
verschillende kennislijnen.
Vaststelling van de definitieve bijdrage van partijen, zoals
aanvullende middelen, matching en private bijdragen,
gebeurt in de programmeringsfase. Die start als de
­programmaraad KenI de MIA-G heeft goedgekeurd en de
agenda is verzonden naar de Tweede Kamer.
Het kabinet heeft aangegeven dat de besteding van
­middelen moet aansluiten bij de geagendeerde speerpunten
voor innovatie in zorg en preventie: inspelen op de veranderende zorgvraag, vergroting van de arbeidsproductiviteit en
­optimale benutting van ICT/technologie. De beschreven
­programmalijnen en bijbehorende middelen vormen hiermee
een onderdeel van het integrale innovatiebeleid ­preventie en
zorg.

7.2 De spelers in het veld
Om de grote uitdagingen van de toekomst voor de gezondheidszorg het hoofd te kunnen bieden, is samenwerking
noodzakelijk. Niet alleen in het preventie- en zorgveld, maar
ook met partijen die daaraan gelieerd zijn. Gezondheidswinst
vergt niet alleen de inzet van zorgaanbieders, maar juist ook
van partijen als scholen, gemeenten, het bedrijfsleven en
arbo-diensten. Om spelers op lokaal niveau elkaar te laten
vinden, is ook landelijke samenwerking nodig. Meerdere
departementen hebben een rol om innovaties op de verschillende gebieden mogelijk te maken.
Een belangrijk uitgangspunt bij samenwerking is het gebruikmaken van aanvullende competenties. Als alle partijen hun
rol invullen vanuit hun eigen competenties en daarbij samenwerken met anderen, ontstaat synergie (in tegenstelling tot
wrijving als er sprake is van terreinovername). Dit uitgangspunt levert een duidelijke taakverdeling op tussen de
­verschillende spelers op het gebied van innovatie in
­preventie en zorg:
• Het IP van de minister-president heeft een onafhankelijke
positie, jaagt aan en agendeert;
• De bewindslieden van VWS dragen verantwoordelijkheid
voor het beleid rond preventie en zorg. Daarmee zijn ze
verantwoordelijk voor het realiseren van de doelstellingen

24

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

•

van innovatie in preventie en zorg en de uitwerking van
een integraal innovatieprogramma met zowel
departemen­tale als interdepartementale activiteiten.
Een VWS-brief over innovatie in preventie en zorg
­verwoordt de focus van dit beleid;
De verschillende departementen die in het NOI-project de
handen ineen hebben geslagen en de maatschappelijke
agenda hebben opgesteld, werken samen om innovaties
op raakvlakken van de zorg met andere domeinen
­mogelijk te maken. KenI heeft hierbij een belangrijke
onder­steunende, faciliterende en aanjagende rol. De programmaraad van KenI verzorgt de toetsing op inter­
departementaal gehalte en economische meerwaarde.
Ook de monitoring en evaluatie van de maatschappelijke
innovatieagenda’s vindt plaats op basis van criteria die
KenI heeft opgesteld.

7.3	Proces
Na vaststelling van de agenda volgt de programmeringsfase.
Daarin vindt de verdere uitwerking van de vier programma­
lijnen uit de MIA-G plaats. Om de eenheid in het innovatie­
beleid van de overheid te bewaken vormen de inter­
departementale/intersectorale activiteiten in de agenda een
deel­programma van het integrale innovatieprogramma
­preventie en zorg.
Het uitvoeren van de activiteiten gebeurt onder de vlag van
het ZorgInnovatiePlatform. Het ZIP is gelieerd aan het
­innovatieplatform van de minister-president en bestaat uit
vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, de wetenschap,
de zorg en de overheid. Het platform speelt een wezenlijke rol
in het tot stand brengen van een vruchtbaar innovatieklimaat
met goede randvoorwaarden. Hoofdtaak van het ZIP is het
stimuleren en versnellen van innovaties in preventie en zorg
door deze innovaties te agenderen, te legitimeren, op te
­schalen en zichtbaar te maken.
Er komt een werkgroep voor de concrete invulling en
­uit­werking van de programmalijnen in deze agenda. Deze
werkgroep krijgt een (inter)departementale samenstelling,
maar zoekt nadrukkelijk ook samenwerking met netwerken
en platforms waarin het bedrijfsleven, kennisinstellingen en
zorgpartijen zijn verenigd. Bij de uitvoering van de programmalijnen worden ook bestaande regionale initiatieven meegenomen. Denk aan Health Valley, Brainport Health
Innovation, Medical Delta, Zorg Innovatie Forum en vele
andere initiatieven waarin het bedrijfsleven, zorgaanbieders,
zorgverzekeraars en kennisinstellingen samenwerken om de
ontwikkeling van innovaties te versnellen.

Toegewijde samenwerking tussen al deze partijen is een
essentiële voorwaarde voor een geslaagde uitvoering van de
agenda. Het ZIP voorziet grotendeels in deze behoefte.
Daarnaast worden relevante uitvoeringsorganisaties als NZa,
CVZ en SenterNovem hierbij betrokken, maar ook kennis­
centra als UMC’s, ZonMw, Nivel en TNO.
VWS zit de interdepartementale werkgroep voor. De voor­
zitter is samen met de werkgroep verantwoordelijk voor de
interdepartementale uitvoering van de programmalijnen.
VWS houdt ook het overzicht over de activiteiten van het
integrale innovatieprogramma preventie en zorg.
Voor de verantwoording en voortgang van de inter­
departementale en intersectorale activiteiten in de vier
­programmalijnen gaan separate monitor- en evaluatie­
trajecten van start. Na goedkeuring van de agenda wordt
hiervoor in het najaar van 2008 in samenwerking met de
interdepartementale programmadirectie Kennis en Innovatie
een plan opgesteld.

Nederland Ondernemend Innovatieland

25

26

Maatschappelijke Innovatie Agenda Gezondheid

meer informatie
Dit is een uitgave van de interdepartementale
programma­directie Kennis en Innovatie. Op de
website www.kennis-innovatie.nl kunt u terecht
voor meer informatie. Of u kunt bellen met
070 379 74 43.

nederland ondernemend
innovatieland
Nederland Ondernemend Innovatieland
verbindt het oplossen van maatschappelijke
vraagstukken met het versterken van
eco­nomische concurrentiekracht door
het stimu­leren van innovatie.
Nederland Ondernemend Innovatieland
doet dit door te investeren in projecten die
onderwijs, onderzoek en ondernemerschap
stimuleren. Dit vraagt om een rijksbrede aanpak. En daarvoor is de programmadirectie
Kennis en Innovatie in het leven geroepen,
waarin vertegenwoordigers van verschillende
ministeries samenwerken. Dit zijn op dit
moment de ministeries van BZK, Defensie, EZ,
Justitie, LNV, OCW, SZW, VROM, VWS en VenW.

Nederland
Ondernemend
Innovatieland