Effecten droogte en hitte op
inkomens land- en tuinbouw
Update begin oktober

Rob Stokkers, Henri Prins, Ruud van der Meer en Jakob Jager

Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft Wageningen University &
Research begin augustus gevraagd een eerste analyse te maken van de verwachte effecten van
de toen heersende droogte en hitte op de inkomens in de Nederlandse land- en tuinbouw. Die
analyse is beperkt tot de sectoren melkrundveehouderij, melkgeitenhouderij, schapenhouderij,
akkerbouw, vollegrondsgroente en fruit. De resultaten van die quickscan tot het peilmoment
halverwege augustus zijn gepubliceerd in factsheet nummer 2018-088.
Begin oktober heeft het ministerie van LNV verzocht om een update, omdat het verdere verloop
van het groei- en oogstseizoen in de maanden augustus en september inmiddels bekend is en de
effecten van de extreme droogte en hitte op de opbrengsten en prijzen duidelijker zijn geworden.
Er is daarvoor weer gebruikgemaakt van bestaande, maar deels geactualiseerde statistieken,
aangevuld met indrukken uit een telefonische belronde met ongeveer 30 deskundigen uit de
voorlichting, handel, verwerkende industrie en belangenbehartiging en het praktijkonderzoek. De
resultaten van deze update met recente informatie zijn samengevat in deze factsheet met
nummer 2018-104.
De belangrijkste conclusie onder de gehanteerde aannames en voor een aantal producten nog
heersende onzekerheid over het verdere verloop van het groeiseizoen en ontwikkeling van de
marktprijzen is dat als gevolg van de droge en hete zomer in de Nederlandse melkrundvee- en
melkgeitenhouderij en op akkerbouwbedrijven met zetmeelaardappelen een gemiddelde
inkomensdaling van respectievelijk 14.000 euro, 16.500 euro en 38.000 euro per onbetaalde
arbeidsjaareenheid1 kan worden verwacht. Ook in de schapenhouderij is sprake van een fors
negatief effect op het saldo per ooi van 35 euro. Daarentegen zijn de inkomenseffecten voor de
overige akkerbouwbouwbedrijven en in de vollegrondsgroenteteelt en fruitteelt gemiddeld
genomen vrij gering, variërend van minus 4.000 euro tot plus 3.000 euro per onbetaalde
arbeidsjaareenheid, omdat de lagere kg-opbrengsten naar verwachting veelal worden
gecompenseerd door de hogere prijzen op de vrije markt als gevolg van de schaarste door de
droogte.
Afhankelijk van de regio en grondsoort, mogelijkheden tot beregening en aard van de
afzetcontracten zullen de verschillen tussen individuele ondernemers echter groter zijn dan
gebruikelijk. Ook in het verleden was de van nature al grote inkomensspreiding in de land- en
tuinbouw in jaren met extreme droogte en hitte groter dan in een gemiddeld jaar.

1

De vergoeding die de ondernemers en hun huishoudens hebben behaald voor de inzet van hun arbeid en kapitaal in het bedrijf. Het inkomen wordt

berekend door de totale opbrengsten van het bedrijf te verminderen met de betaalde kosten en afschrijvingen en te vermeerderen met het saldo van
buitengewone baten en lasten. Het kengetal wordt meestal uitgedrukt in euro per onbetaalde arbeidsjaareenheid (oaje), waarmee het wordt gekoppeld
aan de hoeveelheid ingezette arbeid en het dus beter over bedrijven heen vergelijkbaar is (Agrimatie.nl).

1 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Droogte en hitte 2018 in historisch perspectief
Om een beeld te krijgen van de uitzonderlijke weersomstandigheden in de zomer van 2018, zijn in tabel 1
voor hoofdstation De Bilt enkele belangrijke weersgegevens vermeld voor een selectie van de meest droge
en hete zomers sinds 1970 in vergelijking met de normaal over 1981-2010.
De zomer van 2018 werd qua temperatuur, aantal zomerse dagen en warmtegetal tot en met 6 augustus
alleen nog overtroffen door de zomer van 2006, maar was qua hoeveelheid zon en gebrek aan neerslag
absolute koploper. De maanden augustus en september brachten lagere temperaturen en meer neerslag,
waardoor de totale verschillen met de andere droge en hete zomers beduidend kleiner zijn geworden. Het
voorjaar van 2018 was in De Bilt overigens minder extreem en afwijkend van normaal.
Het is goed mogelijk om met behulp van de KNMI-gegevens verder onderscheid te maken naar regio’s, maar
dat is in deze analyse achterwege gelaten.

Tabel 1
Jaar

Weersgegevens voor een selectie van meest droge en hete zomers sinds 1970 in De Bilt
Gemiddelde Zomerdagen Warmtegetal
temperatuur
1 juni–31 aug

ADS-dagen

Zon

1 mei–31 okt 1 mei–30 sep

Neerslag

1 juni–31 aug

Totaal

t/m 6-8

Totaal

t/m 6-8

Totaal

t/m 6-8

Totaal

t/m 6-8

Totaal

t/m 6-8

Totaal

t/m 6-8

Norm.

17,0

16,9

21

16

87

65

32

23

588

444

220

150

2018

18,9

19,4

37

33

193*)

161

60

54

751

619

86

17

1976

18,4

18,4

41

25

164

140

58

40

814

571

113

101

2006

18,5

19,4

37

36

201

174

52

39

676

585

214

79

2003

18,7

18,7

40

33

133

93

52

34

706

542

74

64

1995

18,2

17,9

38

26

170

119

51

33

725

516

134

114

1983

18,2

18,0

39

27

134

101

39

24

708

505

88

74

zomerdagen

= aantal dagen boven de 25 graden

warmtegetal

= som etmaalgemiddelden boven de 18 graden

ADS-dagen

= aantal bovengemiddelde droge en zonnige dagen

*)

= stand van zaken tot en met 30 september

Bron: KNMI, bewerking Michael Schaap (www.mscha.nl/knmi)

Inkomens in droge en hete jaren
Om een beeld te krijgen van het mogelijke financiële effect van de droogte en hitte op de Nederlandse landen tuinbouw is in de figuren 1 tot en met 6 het inkomen in de melkrundveehouderij, melkgeitenhouderij,
schapenhouderij, akkerbouw, vollegrondsgroente- en fruitteelt gevisualiseerd.2 In deze figuren zijn de jaren
met droge en hete zomers uit tabel 1 gemarkeerd door middel van verticale lijnen.
In de melkrundveehouderij is het inkomen in de geselecteerde jaren met droge en hete zomers gemiddeld
circa 16% lager dan in de vier omringende jaren, waarbij er geen eenduidige verschillen zijn tussen beide
regio’s (zie ook tabel 2). Het enige verschil tussen de klei-/veenweidegebieden en zandgebieden in 1983
geeft onvoldoende aanleiding voor een harde uitspraak hierover. De inkomensspreiding in 2003 en 2006 is
vrijwel gelijk aan die in de referentiejaren.
Voor de melkgeitenhouderij zijn geen historische inkomenscijfers bekend van droogtejaren, omdat de
registratie van dit bedrijfstype in het Bedrijveninformatienet pas is gestart in 2012.

2

In de melkrundveehouderij en akkerbouw is voor de periode 1980-1999 een onderscheid naar regio beschikbaar; dit onderscheid kan voor de periode na

2001 in een eventueel vervolgonderzoek ook worden gemaakt. Wel is voor de periode na 2001 voor alle sectoren een beeld van de inkomensspreiding in
60%-middengroep weergegeven (met uitzondering van de melkgeitenhouderij en schapenhouderij); dit kan in een eventueel vervolgonderzoek ook voor
de periode 1980-1999 worden gemaakt.

2 | Factsheet | Wageningen Economic Research

In de schapenhouderij wordt alleen het saldo per ooi weergegeven, omdat er onvoldoende gespecialiseerde
schapenbedrijven in het Bedrijveninformatienet zijn opgenomen. In 2003 en was er een dip van een paar
euro per ooi en werden de hogere voerkosten enigszins gecompenseerd door hogere slachtprijzen. In 2006
was er een saldodaling tot 50 euro per ooi, omdat met name de voerkosten hoger waren en de slachtprijzen
lager.

Figuur 1

Inkomen per ondernemer (1975-1999; boekjaar per 1 mei) of onbetaalde arbeidsjaareenheid
(2001-2017; kalenderjaar) in de melkrundveehouderij
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

Figuur 2

Inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid per kalenderjaar in de melkgeitenhouderij (20122017; kalenderjaar)
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

3 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Figuur 3

Saldo per ooi per kalenderjaar in de schapenhouderij op bedrijven met minimaal 25 ooien
(2001-2017; kalenderjaar)
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

Figuur 4

Inkomen per ondernemer (1975-1999; boekjaar per 1 mei) of onbetaalde arbeidsjaareenheid
(2001-2017; kalenderjaar) in de akkerbouw
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

4 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Figuur 5

Arbeidsopbrengst per ondernemer (1975-1979), inkomen per ondernemer (1980-1999) of per
onbetaalde arbeidsjaareenheid (2001-2017) per kalenderjaar in de vollegrondsgroenteteelt
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

Figuur 6

Arbeidsopbrengst per ondernemer (1975-1979), inkomen per ondernemer (1980-1999) of per
onbetaalde arbeidsjaareenheid (2001-2017) per kalenderjaar in de fruitteelt
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

5 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Tabel 2

Samenvattende tabel van de inkomenseffecten per ondernemer of arbeidsjaareenheid in
droge en hete jaren, berekend als mutatie in % ten opzichte van het gemiddelde inkomen in
de omliggende vier jaren

1983
1995
2003
-4
-16
-21
-12
-18
w.v. klei-/veenweidegebieden
2
-14
Zandgebieden
137
109
8
73
Akkerbouw
146
1
w.v. kleigebieden
-30
69
Veenkoloniën/Noordelijk zand
146
56
-38
-80
Vollegrondsgroenten
111
44
254
78
Fruit
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research
Melkrundvee

1976
-32

2006
-9

100

11
38

Gemiddeld
-16
-15
-6
85
74
19
19
105

In de akkerbouw is bijna een verdubbeling van het inkomen te zien in de droge en hete jaren. Alleen de
bedrijven met zetmeelaardappelen in de Veenkoloniën in 1983 en de akkerbouwbedrijven op klei in 1995
blijven hierbij achter. In het laatste geval zitten de hoge inkomens in het eveneens relatief droge en hete
1994 in de referentie. De inkomensspreiding in 2003 en 2006 is ongeveer 25.000 euro groter dan in de vier
omringende jaren, wat duidt op grotere inkomensverschillen tussen individuele ondernemers.
In de vollegrondsgroenteteelt is het effect van de droogte en hitte op het inkomen in het verleden
allesbehalve duidelijk. Door de diversiteit in gewaskeuze en teeltwijzen in de sector in combinatie met de
beperkte omvang van de steekproef kunnen hieromtrent geen conclusies worden getrokken.
In de fruitteelt is er gemiddeld een verdubbeling van het inkomen in de droge en hete jaren met 1995 als
uitschieter. In 2003 is de inkomensspreiding ruim 20.000 euro groter dan in de vier omringende jaren, maar
in 2006 wijkt de spreiding niet af van die in de referentiejaren. In de volgende alinea’s wordt verder
ingezoomd op de belangrijkste opbrengsten- en kostenfactoren die het inkomen in jaren met droge en hete
zomers sterk beïnvloeden.

Kg-opbrengsten en prijsvorming in hete en droge jaren
Om een beeld te krijgen van het effect van droogte en hitte tijdens het productieseizoen op de kg-opbrengst
per koe of hectare is gebruikgemaakt van de productie en aantallen koeien of hectares uit de historische
landbouwreeks van het CBS, voor de akkerbouw aangevuld met gegevens uit het Bedrijveninformatienet van
Wageningen Economic Research en voor vollegrondsgroente met gegevens uit de oogstraming groenten in
de open grond van het CBS (vanaf 1998), waarbij als referentie de gemiddelde kg-opbrengst in de
omliggende vier jaren is gehanteerd. Voor grasland zijn dergelijke productiestatistieken helaas niet
beschikbaar. Ook is na raadpleging van circa dertig deskundigen uit onderzoek, voorlichting, handel,
verwerkende industrie en de belangenbehartiging een inschatting gemaakt van de opbrengstderving in 2018
tot begin oktober ten opzichte van de voorgaande drie jaren.
Uit de resultaten in tabel 3 blijkt deze derving over de gehele linie hoger te worden ingeschat dan in de
geselecteerde jaren met droge en hete zomers. Dit is in lijn met de nog extremere weersomstandigheden in
de zomer van 2018.

6 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Tabel 3

Samenvattende tabel van de kg-opbrengsten per koe of hectare in droge en hete jaren,
berekend als mutatie in % ten opzichte van de gemiddelde kg-opbrengst in omliggende jaren
1976 1983 1995 2003 2006 Gemiddeld

Melk (koe)
Melk (geit)
Gras (koe)
Gras (schaap)
Consumptieaardappelen
Pootaardappelen
Zetmeelaardappelen
Suikerbieten

0

1

1

2

0

1

-7
8
-13
7

-14
-26
-15
-15

-12
-2
3
-2

-11
4
-17
-4

-11
-3
-13
6

-11
-4
-11
-1

Snijmais

-17

-3

-11

1

-3

-7

Uien
Wintertarwe
Zomergerst

-58
-2
1

-16
-3
-20

-19
3
-5

-14
1
9

-21
-1
2

-26
0
-3

Aardbeien

-14

23

12

-2

-13

1

Bloemkool
Broccoli
IJsbergsla
Prei
Spruitkool
Witte kool
Appel
Peer

-3
5
-6
0
-8
21

3
19
-1
-3
-5
4

22
15
5
-7
17
2

-1
-5
-9
3
9
-3
-5
-2

-11
-16
-3
2
14
-4
-6
7

2
-11
-6
9
4
-3
-1
7

2018 Opmerkingen 2018
(raming)
0
-1
-17
-25
-20
-15
-28
-12 klei -10%, zand -20%
25% minder droge stof en
-30
5% minder voederwaarde
-50
+6
0
kleinere vruchten als
-15
gevolg van nood-afrijping
-10 kleinere kolen
-15 ongelijke, kleine schermen
-15
-5
-10
-10
-5 kleinere vruchten
-5 kleinere vruchten

Bronnen: Historische landbouwreeks en oogstraming groenten opengrond van het CBS en Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research

Voor de bijbehorende opbrengstprijzen per kg product is een soortgelijke exercitie uitgevoerd, waarbij
wederom gebruik is gemaakt van de historische landbouwreeks van het CBS en voor de akkerbouw
aangevuld met gegevens uit het Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research, terwijl voor
groenten en fruit de veiling-/telersprijzen zijn gebruikt uit de Tuinbouwcijfers van CBS en Wageningen
Economic Research tot en met 2004. Hierbij moet men bedenken dat de afzet van de oogst in een bepaald
jaar bij bewaarproducten als aardappelen, uien, witte kool en peer grotendeels plaatsvindt in het jaar daarop
tegen de dan geldende prijzen. Voor gras en snijmais zijn deze prijsstatistieken helaas niet beschikbaar. Ook
hier is na raadpleging van met name de deskundigen uit de voorlichting, handel en verwerkende industrie
een inschatting gemaakt van de verwachte prijsmutaties in het afzetseizoen 2018/’19 als gevolg van de
droogte en hitte ten opzichte van de drie voorgaande jaren, met uitsluiting van andere mogelijke invloeden
op de markt van vraag en aanbod.3
Uit de resultaten in tabel 4 blijken de prijsmutaties (combinatie van vrije markt en contract) over vrijwel de
gehele linie op een vergelijkbaar niveau of lager te worden ingeschat dan in de geselecteerde jaren met
droge en hete zomers met als uitschieters consumptieaardappelen, pootaardappelen en uien. Hierbij is
overigens meegenomen dat de AGF-producten tegenwoordig veel meer dan in het verleden worden afgezet
via seizoencontracten met de inkooporganisaties van supermarktketens, waarbij de prijzen vooraf worden
vastgesteld of wekelijks nog kunnen variëren binnen een zekere bandbreedte. Hierdoor zijn de gemiddelde
prijseffecten als gevolg van een wisselend aanbod minder extreem dan in het verleden.

3

De prijsvorming voor aardappelen, groenten en fruit vindt overigens plaats op Europees niveau en voor granen en suiker zelfs op wereldschaal. Daarbij is

het ook van belang hoe de oogsten in andere delen van Europa of de wereld zullen zijn en in hoeverre tekorten als gevolg van onder andere droogte
worden verwacht. Hier kan in een eventueel vervolgonderzoek meer aandacht aan worden geschonken.

7 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Tabel 4

Samenvattende tabel van de prijsvorming per kg product in droge en hete jaren, berekend als
mutatie in % ten opzichte van de gemiddelde prijs in omliggende jaren
1976/’77 1983/’84 1995/’96 2003/’04 2006/’07 Gemiddeld 2018/’19
(raming)

Consumptieaardappelen
Pootaardappelen
Zetmeelaardappelen
Suikerbieten
Uien
Wintertarwe
Zomergerst
Aardbeien
Bloemkool
Broccoli
Sla
Prei
Spruitkool
Witte kool
Appel
Peer

102
77
10
-6
264
3
13
12
-2
24
33
25
39
62
39

166
70
5
15
218
8
12
-27
16
1
-7
-4
86
22
1

1
36
3
-5
-57
4
12
-23
16
-15
-25
11
38
45
8

41
10
-2
4
98
26
12
16
37
5
34
19
-58
4
-2

69
31
-13
2
190
-2
-4
-

76
45
1
2
143
8
9
-6
17
4
9
13
26
33
12

11 a)
25
5
0
100
10
10
0
15
10
20
10
10
20
10
5

a) De verwachte prijsstijging van consumptieaardappelen betreft een gewogen gemiddelde van 50% bij vrije verkoop en 0% bij contractverkoop.
Bronnen: Historische landbouwreeks van het CBS, Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research en Tuinbouwcijfers van beiden.

De prijzen van de diverse ruw- en krachtvoeders laten een divers beeld zien in de droogtejaren (tabel 5).
Gemiddeld genomen waren de prijzen van ruw- en krachtvoer in de gebruiksperiode volgend op de droogte
hoger, maar bij tarwestro was dit niet het geval. De prijseffecten voor krachtvoeders zijn minder groot dan
voor de meeste ruwvoeders.

Tabel 5

Samenvattende tabel van de prijsvorming van enkele ruw- en krachtvoeders als gevolg van
droge en hete jaren, berekend als mutatie in % van de prijs in de gebruiksperiode volgend op
de droogte.
1976/’77 1983/’84 1995/’96 2003/’04 2006/’07 Gemiddeld

Tarwestro

49

Weidehooi
Snijmais

-26

-25

-4

-10

55

3

-14

10

-

14

20

15

Standaardbrok A

-

15

6

Eiwitrijke brok B

-

-

Schapenbrok

-

13

2018/’19
(raming)

-3

15

-6

9

50

-8

10

20

6

-4

6

0

3

7

-5

2

0

-2

5

-3

3

0

Bron: Agrimatie/prijzen

In de melkrundveehouderij wordt naar verwachting gemiddeld 17% minder gras en 30% minder snijmais
geoogst dan onder normale omstandigheden mag worden verwacht. Bij snijmais is de daling opgebouwd uit
ongeveer 25% minder droge stof en 5% minder door een lagere voederkwaliteit. De regionale verschillen
zijn echter groot, waarbij de zandgebieden in het midden, zuiden en oosten van Nederland het meest lijken
getroffen door de droogte. Uit het Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research blijkt dat in
droge jaren 10 tot 15% van het areaal op melkveehouderijbedrijven wordt beregend. Afgelopen zomer is
naar schatting 15% van het areaal mais en 20% van het areaal grasland beregend. In de zandgebieden
wordt bij het beregenen voorrang gegeven aan de snijmais boven het gras.
Bij het ruwvoer zal deels worden ingeteerd op de voorraad kuilgras op eigen bedrijf, die aan het begin van
2018 was gewaardeerd op 0,16 euro per kg droge stof. Het overige voer zal moeten worden aangekocht en
de prijs van snijmais en weidehooi in de handel bedroeg in augustus/september respectievelijk 0,20 en 0,27
euro per kg droge stof. Gemiddeld wordt voor het aangekochte ruwvoer een prijs van 0,21 euro per kg droge
stof (prijspeil augustus/september) gehanteerd en dat is daarmee 25% duurder dan normaal.

8 | Factsheet | Wageningen Economic Research

De droogte in grote delen van Europa en ook in andere delen van de wereld gaat naar verwachting zorgen
voor een lager aanbod op de wereldmarkt en een stijging van de melkprijs met 4,5% in de laatste vier
maanden van het jaar. In Nederland zal de totale melkproductie in 2018 door de hittestress bij de koeien
heel licht dalen, terwijl de stijging van de melkprijs op jaarbasis door de droogte naar schatting 1,5% zal
bedragen. Er zijn geen aanwijzingen dat er in Nederland vanwege voertekorten door de droogte extra koeien
naar de slacht zijn gegaan.
Ook in de melkgeitenhouderij wordt vergelijkbaar met de melkrundveehouderij door de droogte minder gras
en snijmais geproduceerd dan normaal, waardoor er extra ruwvoer moet worden aangekocht tegen
gemiddeld 0,21 euro per kg droge stof ofwel een meerprijs van 25%. Bovendien was er tijdens de langdurige
hete periode een verminderde voeropname en iets verlaagde melkproductie.
In de schapenhouderij wordt een grotere opbrengstderving van gras van 25% voorzien, omdat voor de
schapen ook dijken en ander schraal grasland in gebruik zijn die meer nadeel ondervinden van de droogte.
Bij veel schapenhouders wordt de wintervoorraad ruwvoer al aangesproken en zal in de loop van de winter
de bodem van de eigen voorraad in zicht zijn. Evenals bij het melkvee zal voor 0,21 euro per kg droge stof
(prijspeil augustus/september) snijmais, weidehooi of vervangende ruwvoeders moeten worden bijgekocht.
Sommige lammeren groeien langzamer, zodat ze langer aangehouden moeten worden en meer voer nodig
hebben.
In de akkerbouw worden bij de meeste gewassen lagere kg-opbrengsten per hectare verwacht. Uitzondering
hierop zijn de granen, die al waren geoogst voor de meest extreme droogte en die een gemiddelde tot iets
bovengemiddelde opbrengst hebben laten zien. De gemiddelde opbrengstdalingen van de andere belangrijke
gewassen variëren naar verwachting tussen 12% voor suikerbieten, 15 tot 28% voor aardappelen en 50%
voor uien. Tussen regio’s komen echter grote verschillen voor, afhankelijk van de duur van de droogte, de
droogtegevoeligheid van de grond en de mogelijkheid tot beregening. Het zwaarst getroffen zijn de
akkerbouwbedrijven op de zandgronden en in het Zuidwestelijk kleigebied, terwijl de opbrengstdalingen in
het Noordelijk kleigebied en in de IJsselmeerpolders aanzienlijk lager zijn.
Omdat ook de ons omringende landen door droogte werden getroffen, wordt een schaarste aan een aantal
producten op de markt verwacht met een stijging van de marktprijzen tot gevolg. Voor zover er geen
prijscontracten zijn, zullen hogere prijzen ten goede komen aan de akkerbouwers. Voor producten waarvoor
vaste prijscontracten zijn afgesloten, zijn echter geen prijsstijgingen ingecalculeerd. Het effect van een
lagere suikerproductie op de marktprijs is verwaarloosbaar vanwege het zeer geringe aandeel van Europese
suiker op de wereldmarkt. Ook voor aardappelzetmeel is slechts een kleine prijsstijging als gevolg van de
hitte en droogte voorzien.
In de vollegrondsgroenteteelt voor de versmarkt varieert de verwachte opbrengstderving in kg tussen de 5
en 20%. De oogst van de aardbeien uit de vollegrond is achter de rug en de hitte heeft geleid tot een
versnelde afrijping van de vruchten, waarbij het lagere volume tegen de verwachting in niet heeft gezorgd
voor hogere prijzen. De slagewassen stonden in de zomer voor het merendeel op het veld en daar is de
verwachte opbrengstderving met 20% het grootst, maar er worden tot het einde van het afzetseizoen ook
zeer goede prijzen verwacht. Bij bloemkool en broccoli moest in augustus nog 25% worden geplant en is de
opbrengstderving naar verwachting 10 tot 15%. Door tekorten in Duitsland was er extra marktvraag naar
bloemkool en waren de prijzen tot nog toe zeer goed. Bij broccoli was de extra vraag beperkt en zijn de
prijzen nog niet veel hoger dan normaal. Bij prei, spruitkool en witte kool vindt de oogst grotendeels in het
najaar plaats en heeft het gewas de mogelijkheid gehad zich enigszins te herstellen. De verwachte
prijsstijgingen bij deze producten zijn met name gebaseerd op statistieken uit het verleden.
In de fruitteelt heeft de commissie oogstraming appels en peren nog geen definitieve raming afgegeven. Een
voorlopige raming van begin augustus ging uit van een 10% lagere oogst als gevolg van de droogte. De
uitgroei is echter nadien beter verlopen dan verwacht, waardoor het productieverlies naar verwachting
beperkter is. Voor beide producten is nu met een opbrengstreductie van 5% gerekend door de kleinere
vruchtmaten en kwaliteitsverlies. In Nederland kan op ongeveer 70% van het areaal worden beregend,
waardoor hier het effect van de droogte kleiner is dan in België en Duitsland met weinig mogelijkheden tot
beregening.
Afzetcontracten spelen bij fruit een minder grote rol door het hanteren van weekprijzen. De eerste weken
van het afzetseizoen kenden aanzienlijke lagere prijzen dan in 2017, een jaar met een relatief hoog
prijsniveau. Ten opzichte van het meerjarig gemiddelde zijn de prijzen voor appel ongeveer 10% hoger en

9 | Factsheet | Wageningen Economic Research

voor peer 5%. Met name in de appelteelt is de concurrentie van andere Europese landen de afgelopen jaren
toegenomen. Een lagere productie in Nederland heeft daardoor een kleiner prijsopdrijvend effect dan in het
verleden het geval was. Door de droogte zijn er erg veel kleine peren op de markt, die voor lagere prijzen
worden verkocht worden dan de grove peren. De verwachting is dat de prijzen voor de grotere peren zullen
aantrekken als de kleine peren van de markt zijn.
Voor alle sectoren geldt dat de schade van ondernemers (deels) kan worden gecompenseerd door de brede
weersverzekering. In de berekeningen is echter geen rekening gehouden met een eventuele compensatie.
Het aandeel bedrijven dat een dergelijke verzekering heeft is relatief laag. Van de bedrijfstypen die in deze
quickscan zijn meegenomen, is dit het hoogst voor fruit- (22%) en akkerbouwbedrijven (7%) (Berkhout et
al., 2016). Ruim de helft van de bedrijven met een brede weersverzekering heeft inmiddels schade geclaimd
bij hun verzekeraar (Boerderij, 2018).

Effect van droogte en hitte op de productiekosten
Het droge en hete weer heeft direct of indirect ook invloed op de volgende productiekosten:


beregening
Op een deel van het areaal is veel vaker beregend, waarvoor alleen de marginale kosten zijn
ingecalculeerd. Dit zijn de brandstofkosten, extra onderhoudskosten en in het geval van betaalde arbeid
een arbeidsvergoeding. Deze kosten zijn geschat op 50 euro per ha voor een hoeveelheid water van
25 mm (Spruijt en Russchen, 2015). De kosten voor afschrijving, rente en verzekering zijn namelijk al in
de werktuigkosten meegenomen. Incidenteel is een loonwerker ingeschakeld om te beregenen, waarvoor
dan ongeveer 300 euro per ha moet worden gerekend.



veevoer
Door de lagere opbrengst van gras en snijmais zal de nog aanwezige voervoorraad moeten worden
aangesproken en/of extra ruw- en krachtvoer moeten worden bijgekocht. De verwachting is dat de
voerkosten hierdoor op een melkrundveebedrijf met gemiddeld 28.000 euro kunnen stijgen en op een
melkgeitenbedrijf met gemiddeld 17.000 euro. Voor een schapenbedrijf stijgen de voerkosten met
ongeveer 35 euro per ooi.



strooisel
Met name voor de melkgeitenhouderij zijn de kosten voor strooisel van belang. Het merendeel van de
geitenstallen zijn namelijk potstallen, die ingestrooid worden met (tarwe)stro. Ook voor stro wordt
schaarste verwacht door de lagere productie en een hogere vraag. Dat laatste heeft als oorzaak dat naar
verwachting extra stro zal worden vervoederd bij gebrek aan voldoende ruwvoer. Ten opzichte van de
afgelopen drie jaar wordt rekening gehouden met een stijging van de stroprijs van 15%.



gewasbescherming
Door het droge weer hebben schimmelinfecties minder kans en is het aantal gewasbespuitingen minder
dan in een doorsnee jaar. Voor akkerbouwgewassen als aardappelen en uien wordt verondersteld dat
vier bespuitingen zijn uitgespaard. De bijbehorende kostenbesparing per bespuiting is geraamd op 40
euro per ha.



brandstof en loonwerk
In de melkveehouderij wordt er minder gras gemaaid en snijmais gehakseld en ingekuild. Hierdoor
nemen onder andere de dieselkosten af met 1.000 euro per bedrijf. Daarentegen is het areaal grasland
dat wordt ingezaaid of doorgezaaid verdubbeld van 3 naar 6%. De extra loonwerkkosten hiervan
beperken zich tot 300 euro per bedrijf. De extra kosten voor beregening zijn hier boven al opgenomen.



bewaring en afleveren
Lagere kg-opbrengsten impliceren bij een aantal AGF-producten ook lagere energiekosten voor de
bewaring en lagere afzetkosten en daar is in de berekeningen van de inkomens voor gecorrigeerd.

10 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Raming inkomenseffecten van droogte en hitte in 2018
In tabel 6 zijn de verwachte mutaties in kg-opbrengsten, productprijzen en productiekosten uit voorgaande
alinea’s doorgerekend voor het gemiddelde bedrijf in de melkrundveehouderij, melkgeitenhouderij,
schapenhouderij, akkerbouw (met zetmeelbedrijven apart) en vollegrondsgroente- en fruitteelt in 2018 ten
opzichte van het gemiddelde over 2015-2017.

Tabel 6

Berekening van de verwachte effecten van droogte en hitte op de inkomens in de melkrundveeen melkgeitenhouderij, schapenhouderij, akkerbouw, vollegrondsgroente- en fruitteelt in 2018
ten opzichte van de referentiejaren 2015-2017

Melkrundveehouderij
Totaal opbrengsten

2015
361.500

2016
352.600

2017
435.000

Gemiddeld
383.000

2018
387.000

Effect
4.000

Totaal betaalde kosten

326.400

330.500

331.500

329.500

355.000

25.500

w.v. voerkosten

85.300

90.700

93.800

89.900

117.700

27.800

Inkomen uit bedrijf

35.100

22.100

103.500

53.600

32.000

-21.600

Inkomen per onbetaalde aje

24.200

14.700

67.700

35.500

21.500

-14.000

Melkgeitenhouderij

2015
737.100
521.300

2016
733.000
524.900

2017
719.800
562.600

Gemiddeld
730.000
536.300

2018
723.200
558.000

Effect
-6.800
21.700

221.500
215.800
123.800

217.500
208.200
121.800

236.000
157.200
92.300

225.000
193.700
112.600

241.900
165.200
96.100

16.900
-28.500
-16.500

2015

2016

2017

Gemiddeld

2018

Effect

124
49

148
65

145
63

139
59

132
94

0
35

w.v. voerkosten per ooi

28

39

37

35

70

35

Saldo per ooi

75

83

82

80

45

-35

2015
326.200
268.400
57.800

2016
296.400
257.100
39.300

2017
287.500
262.700
24.900

Gemiddeld
303.400
262.700
40.700

2018
297.600
261.200
36.400

Effect
-5.800
-1.500
-4.300

68.200

42.300

25.400

45.300

41.500

-3.800

2015
307.400
246.700
60.700

2016
327.900
273.700
54.100

2017
360.700
293.400
67.300

Gemiddeld
332.000
271.300
60.700

2018
284.900
265.300
19.600

Effect
-47.100
-6.000
-41.100

Inkomen per onbetaalde aje

71.700

65.200

65.000

67.300

29.500

-37.800

Vollegrondsgroenteteelt

2015
565.800
470.300
95.500

2016
542.200
463.400
78.900

2017
503.200
437.100
66.100

Gemiddeld
537.100
456.900
80.200

2018
534.200
459.800
74.400

Effect
-2.900
2.900
-5.800

68.100

57.400

47.900

57.800

53.800

-4.000

2015
367.700
330.900
36.800

2016
383.100
325.700
57.400

2017
399.100
337.500
61.600

Gemiddeld
383.300
331.400
51.900

2018
387.500
331.700
55.800

Effect
4.200
300
3.900

25.100

40.600

43.500

36.400

39.200

2.800

Totaal opbrengsten
Totaal betaalde kosten
w.v. voerkosten
Inkomen uit bedrijf
Inkomen per onbetaalde aje

Schapenhouderij
Totaal opbrengsten per ooi
Toegerekende kosten per ooi

Akkerbouw
Totaal opbrengsten
Totaal betaalde kosten
Inkomen uit bedrijf
Inkomen per onbetaalde aje

Zetmeelbedrijven
Totaal opbrengsten
Totaal betaalde kosten
Inkomen uit bedrijf

Totaal opbrengsten
Totaal betaalde kosten
Inkomen uit bedrijf
Inkomen per onbetaalde aje

Fruitteelt
Totaal opbrengsten
Totaal betaalde kosten
Inkomen uit bedrijf
Inkomen per onbetaalde aje

11 | Factsheet | Wageningen Economic Research

In de melkrundveehouderij daalt het geraamde inkomen uit bedrijf gemiddeld met 21.600 euro, wat vooral
wordt veroorzaakt door de hogere voerkosten. Het inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid komt
daarmee uit op 21.500 euro. In de melkgeitenhouderij daalt het geraamde inkomen uit bedrijf gemiddeld
met 28.500 euro en per onbetaalde arbeidsjaareenheid betekent dit een inkomensdaling tot 96.000 euro.
In de schapenhouderij is sprake van een negatief effect op het saldo ter waarde van 35 euro per ooi. Bij een
gemiddelde bedrijfsgrootte van 110 ooien betekent dat een totale saldoderving van 3.850 euro.
In de akkerbouw daalt het geprognotiseerde inkomen uit bedrijf met 4.000 euro per bedrijf, met name door
de lagere opbrengsten. De lagere kg-opbrengsten worden grotendeels gecompenseerd door de hogere
productprijzen. Het inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid komt uit op 41.500 euro. Op de akkerbouwbedrijven met zetmeelaardappelen is de verwachting echter minder gunstig. Op de zandgrond is de daling
van de kg-opbrengst bij aardappelen en suikerbieten namelijk groter dan op de kleigrond en bovendien
worden voor de belangrijkste producten geen extreme prijsstijgingen als gevolg van de droogte verwacht.
Het inkomenseffect is daarom negatief en het gemiddelde inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid wordt
naar verwachting meer dan gehalveerd tot 29.500 euro.
In de vollegrondsgroenteteelt daalt het inkomen uit bedrijf naar verwachting gemiddeld met 6.000 euro per
bedrijf. De lagere kg-opbrengsten worden naar verwachting vrijwel geheel gecompenseerd door de hogere
productprijzen. Het gemiddelde inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid daalt licht tot 54.000 euro. In de
fruitteelt stijgt het inkomen uit bedrijf met 9.000 euro per bedrijf, met name door de hogere opbrengsten.
De lagere kg-opbrengsten worden ook hier ruim gecompenseerd door de verwachte hogere productprijzen.
Het gemiddelde inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid komt uit op 43.100 euro.
Bij voorgaande cijfers voor het gemiddelde bedrijf dient in aanmerking genomen te worden, dat de spreiding
tussen de individuele bedrijven groter zal zijn dan normaal (zie figuren 1 tot en met 6). Het is daardoor ook
voor de informanten lastig te spreken over het 'gemiddelde' bedrijf.

Reflectie en conclusies
De droogte en hitte tijdens het groeiseizoen in de land- en tuinbouw blijft meestal niet beperkt tot de
Nederlandse landgrenzen, maar speelt ook in de omringende productielanden. Dit leidt veelal tot schaarste
op de Europese markt met als gevolg oplopende prijzen. In het waterrijke Nederland is over het algemeen de
waterhuishouding beter (grondsoort, capillaire werking, drainage) en zijn de mogelijkheden voor beregening
beduidend groter dan in de omringende landen, zodat droogte en schaarste relatief minder impact hebben op
de productie en met name in de plantaardige sectoren een behoorlijk financieel voordeel op kunnen leveren.
Dit geldt overigens niet voor individuele bedrijven op droogtegevoelige gronden die niet over mogelijkheden
tot beregening beschikken en voor die bedrijven die geen zoet water in de omgeving beschikbaar hebben,
zoals in grote delen van Zuidwest-Nederland het geval is.
Een ondernemer kan echter alleen profiteren van de hoge productprijzen, indien hij zijn opbrengst niet
geheel heeft voorverkocht aan zijn afnemers tegen min of meer vaste prijzen voor een geheel seizoen. In de
huidige afzetketen van AGF-producten voor de versmarkt is naar schatting ruwweg 75% van het volume
vastgelegd in afzetcontracten per seizoen met de inkooporganisaties van de supermarktketens, waarvan
25% tegen vaste prijzen en 50% tegen variabele weekprijzen binnen een zekere bandbreedte van minimumen maximumprijzen. Voor meer informatie over dit onderwerp zie Van Asseldonk en Van der Meer (2016).
Bij de berekeningen is er geen rekening gehouden met eventuele besparingen en het feit dat in de
inkomstenbelasting de verliezen en winsten tussen kalenderjaren kunnen worden gemiddeld. Hierdoor kan
de eventuele financiële schade door droogte en hitte worden verzacht en valt het effect op het
gezinsinkomen na belastingen minder negatief of positief uit dan op het hier gebruikte inkomenskengetal.

12 | Factsheet | Wageningen Economic Research

De conclusies van deze geüpdatete quickscan naar het effect van hitte en droogte op de inkomens in de
Nederlandse land- en tuinbouw (met uitsluiting van andere invloeden die de markt van vraag en aanbod
beïnvloeden) zijn bij de gehanteerde aannames en nog heersende onzekerheid bij een aantal producten over
het verdere verloop van het groeiseizoen en ontwikkeling van de marktprijzen als volgt:


In de melkrundveehouderij is de opbrengstderving van zowel grasland als snijmais en de regionale
spreiding daarin groot. De toename van de voerkosten heeft een negatieve impact op het inkomen uit
bedrijf van naar schatting bijna 28.000 euro, waardoor op het gemiddelde bedrijf het inkomen per
onbetaalde arbeidsjaareenheid ten opzichte van het meerjarig gemiddelde met 14.000 euro daalt tot
21.500 euro.



Ook in de melkgeitenhouderij zijn er extra voerkosten die veroorzaakt worden door opbrengstderving
van zowel grasland als snijmais en hogere aankoopprijzen voor ruwvoer. Daarnaast worden hogere
prijzen voor ligstro verwacht en is de melkproductie gedurende de hitteperiode lager. Hierdoor daalt het
gemiddeld inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid met 16.500 euro tot 96.000 euro.



In de schapenhouderij zal meer en duurder ruwvoer moeten worden aangekocht door de verminderde
gewasproductie van 25%. De kosten nemen hierdoor met 35 euro per ooi toe en het saldo per ooi daalt
met ongeveer 45%.



In de akkerbouw wordt bij aardappelen, suikerbieten en uien een grote opbrengstderving verwacht. De
schaarste op de markt zal echter veelal leiden tot hogere productprijzen. In combinatie met een kleine
kostenbesparing wordt per saldo een daling van het inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid met
4.000 euro tot 41.500 euro voorzien.



Op de akkerbouwbedrijven met zetmeelaardappelen is de opbrengstderving echter beduidend groter en
wordt veel minder compensatie door hoge productprijzen verwacht. Als gevolg daalt het geraamde
inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid met 38.000 euro tot 29.500 euro.



In de vollegrondsgroenteteelt wordt de kleinere oogst naar verwachting min of meer gecompenseerd
door de hogere productprijzen. Het inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid daalt hierdoor licht tot
54.000 euro.



In de fruitteelt wordt de naar schatting 5% lagere oogst waarschijnlijk gecompenseerd door hogere
productprijzen. Het inkomen per onbetaalde arbeidsjaareenheid stijgt hierdoor licht tot 39.000 euro.

Ten opzichte van de eerste raming van begin augustus zijn de inkomens in de dierlijke sectoren iets hoger
ingeschat, omdat de opbrengstderving in kilo’s van grasland en mais uiteindelijk kleiner lijkt te zijn dan in
eerste instantie werd verwacht. In de akkerbouw zijn de inkomens met 7.000 tot 15.000 euro per
arbeidsjaareenheid naar beneden bijgesteld, met name omdat bij pootaardappelen de opbrengstderving in
kilo’s groter én de prijsstijging kleiner is dan verwacht en bij suikerbieten geen prijsstijging meer wordt
voorspeld. In de vollegrondsgroenteteelt is het gemiddeld inkomen met 5.000 euro per arbeidsjaareenheid
verlaagd, vooral omdat bij de aardbeien de verwachte prijsstijging in markt uitbleef. In de fruitteelt wordt
het inkomen per arbeidsjaareenheid als gevolg van de hitte en droogte ruim 15.000 euro lager ingeschat dan
eerst werd verwacht. De opbrengstderving in kilo’s is ten opzichte van de eerste oogstprognose gehalveerd
en de schaarste als gevolg van droogte viel daardoor uiteindelijk mee met een veel lagere stijging van de
marktprijzen dan begin augustus nog was voorzien.
Bij de reguliere inkomensramingen in december zal de ernst van de hitte- en droogteschade en het effect
daarvan op de kg-opbrengsten, productkwaliteit en productprijzen op de Europese markt vrijwel geheel
duidelijk zijn. Het verdient aanbeveling om dan ook te kijken naar de overige land- en tuinbouwsectoren en
meer aandacht te schenken aan de regionale verschillen in de melkveehouderij en akkerbouw.

13 | Factsheet | Wageningen Economic Research

Referenties
Agrimatie.nl (kg-opbrengsten en -prijzen, kosten en inkomens)
Hogenkamp, W. (2018). Graszaadverkoop verdubbeld door droogte. Bericht Boerderij d.d. 27 september
2018. https://www.boerderij.nl/Rundveehouderij/Nieuws/2018/9/Graszaadverkoop-verdubbeld-doordroogte-339595E/
Asseldonk, M. van, en R.W. van der Meer (2016). Coping with price risks on Dutch farms. Wageningen,
LEI Wageningen UR (University & Research centre), LEI Report 2016-054. http://edepot.wur.nl/382697
Berkhout, P., M. van Asseldonk, R.W. van der Meer, H.A.B. van der Meulen en H.J. Silvis (2016).
Evaluatie Regeling brede weersverzekering. Wageningen, Wageningen Economic Research,
Rapport 2016-070. http://edepot.wur.nl/390180
Boerderij.nl (2018). Ruim helft van bedrijven met brede weersverzekering meldt droogteschade. Bericht d.d.
15 augustus 2018.
https://www.boerderij.nl/Home/Nieuws/2018/8/Ruim-helft-verzekerden-meldt-droogteschade-322362E/
CBS Statline (arealen, productiecijfers, telersprijzen en voorlopige oogstraming granen en mais)
NFOFruit.nl (2018). Oogstraming voor appels en peren naar beneden bijgesteld. Zoetermeer, Nederlandse
Fruittelersorganisatie NFO, persbericht d.d. 2 augustus 2018.
https://www.nfofruit.nl/nieuws/herziening-oogstraming-nederland-naar-bijgesteld/
Spruijt, J. en H.J. Russchen (2015). Duurzaam elektrisch beregenen. Lelystad, Praktijkonderzoek Plant en
Omgeving, PPO-Rapport 649. http://edepot.wur.nl/348252
Veeteelt.nl (2018). Droogte stuwt prijzen ruwvoer op. Bericht d.d. 31 juli 2018.
http://veeteelt.nl/nieuws/droogte-stuwt-prijzen-ruwvoer-op

Contact
Wageningen Economic Research

Ir. R. Stokkers

Postbus 29703

Senior onderzoeker

2502 LS Den Haag

T +31 (0)317 484 629

www.wur.nl/economic-research

E robert.stokkers@wur.nl

14 | Factsheet | Wageningen Economic Research

2018-104