Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2719
Vragen van het lid Tjeerd de Groot (D66) aan de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit over overtredingen in slachthuizen (ingezonden
13 maart 2023).
Antwoord van Minister Adema (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 26 mei 2023).
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Slachthuizen blijven de wet overtreden, met
gruwelijke gevolgen»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat is uw reactie op deze structurele overtredingen vanwege fouten in het
proces en de onvoldoende controle vermeld door de Nederlandse VoedselEn Warenautoriteit (NVWA)?
Antwoord 2
Berichten als deze vind ik verschrikkelijk om te horen. Elk incident waarbij
dierenwelzijn in het geding is, is er een te veel. Slachthuizen dragen hiervoor
primair de verantwoordelijkheid. Slachthuizen moeten prioriteit geven aan het
borgen van dierenwelzijn, voedselveiligheid en diergezondheid. De bedrijven
dienen zelf te voldoen aan de geldende wet- en regelgeving en in te grijpen
bij overtredingen. Gaat het mis, dan wil ik dat bedrijven daar transparant over
zijn en een lerend systeem inrichten waarmee ze aan de wet- en regelgeving
voldoen. Ik zal hierover indringend met de sector spreken.
De toezichthoudend dierenarts richt zijn/haar aandacht op de verschillende
onderdelen van de bedrijfsvoering, waarbij de dierenarts gedurende het
slachtproces niet in alle bedrijfsruimten van het slachthuis tegelijk aanwezig
kan zijn. De NVWA houdt risicogericht toezicht op het slachtproces en zet
toezichtscapaciteit daar in waar dat wettelijk is voorgeschreven én waar het
meeste effect bereikt kan worden om verbetering van de naleving af te
dwingen en overtredingen te voorkomen. Daarom zet de NVWA aanvullend

1

ah-tk-20222023-2719
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

«Slachthuizen blijven de wet overtreden, met gruwelijke gevolgen» – Vroege Vogels –
BNNVARA

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

op het reguliere toezicht ook andere methoden in, zoals cameratoezicht. Dit
zorgt ervoor dat de NVWA met de beperkte capaciteit een zo groot mogelijk
effect nastreeft bij het toezicht op dierenwelzijn. Bij het constateren van
overtredingen treedt de NVWA op conform haar interventiebeleid gericht op
het ongedaan maken van de overtreding en het voorkomen van toekomstige
overtredingen. Blijkt dat niet voldoende, dan zet de NVWA in op het
verscherpt toezicht. Het verscherpt toezicht is voor de slachthuizen op dit
moment volop in ontwikkeling. De vernieuwde werkinstructie is in januari
2023 in werking getreden en er wordt momenteel ervaring opgedaan zodat
het verscherpt toezicht in de praktijk maximaal effect sorteert. Op dit moment
doet de NVWA ervaring op met de multidisciplinaire handhavingsoverleggen
waar risicobedrijven in een breder perspectief bekeken worden, recidive
eerder in beeld is, waardoor er sneller voor de meest effectieve aanpak
gekozen wordt. Zo nodig neemt de NVWA stevige maatregelen.
Vraag 3
Deelt u de mening dat dit nooit zou mogen gebeuren?
Antwoord 3
Ja. Alle gevallen waarbij het dierenwelzijn in het geding is, zijn voor mij
onacceptabel.
Vraag 4
Deelt u de mening dat het leed in de vorm van het bij bewustzijn worden
gestoken en verbloed of het levend in de broeibak belanden, dat wordt
vermeld in het rapport, volledig te voorkomen is?
Antwoord 4
Ik ben van mening dat het streven van bedrijven altijd moet zijn om
incidenten waarbij het dierenwelzijn in het geding is tot nul terug te brengen.
Slachthuizen moeten het slachtproces uiterst zorgvuldig uitvoeren en zij
dragen hiervoor te allen tijde de verantwoordelijkheid. De NVWA houdt hier
als onafhankelijk toezichthouder toezicht op. In mijn Kamerbrief over
versterking van het toezicht i.r.t. dierenwelzijn is deze overtreding opgenomen
in de lijst van overtredingen die in het «three strikes out» regime zullen
vallen.
Vraag 5
Klopt het dat de NVWA een slachthuis kan opleggen de slachtsnelheid te
verlagen wanneer zij niet voldoen aan artikel 3 van Verordening (EG) nr.
1099/2009, waarin wordt beschreven dat bij het doden van dieren en daarmee
verband houdende activiteiten, wordt gezorgd dat hen elke vermijdbare vorm
van lijden wordt bespaard?
Antwoord 5
In artikel 3 van Verordening 1099/2009 staat dat bij het doden van dieren en
daarmee verband houdende activiteiten ervoor wordt gezorgd dat de dieren
elke vermijdbare vorm van pijn, spanning of lijden wordt bespaard. Daarbij
wordt ook bepaald dat voorzieningen voor het doden van dieren en daarmee
verband houdende activiteiten zodanig worden ontworpen, gebouwd,
onderhouden en gebruikt, dat de naleving van de verplichtingen van artikel 3,
eerste en tweede lid, overeenkomstig het verwachte activiteitenniveau het
hele jaar door gewaarborgd is. Bovendien geeft Verordening 1099/2009 in
bijlage III operationele voorschriften voor slachthuizen. Wanneer een
slachthuis niet aan de Europese regels ten aanzien van slacht voldoet, kan de
NVWA in dat specifieke geval en voor zover van toepassing aan een
slachthuis onder meer opleggen de slachtsnelheid te verlagen totdat de
situatie weer is hersteld. Zie voor dit laatste met name artikel 44, van
Verordening 2019/627. Dat artikellid vereist, dat in gevallen waarin niet wordt
voldaan aan de in de artikelen 3 tot en met 9, 14 tot en met 17 en 19 van
Verordening (EG) nr. 1099/2009 van de Raad vastgelegde voorschriften inzake
de bescherming van dieren bij het slachten of doden, de officiële dierenarts
erop toeziet dat de exploitant van het levensmiddelenbedrijf onmiddellijk de
nodige corrigerende maatregelen neemt om soortgelijke problemen in de
toekomst te voorkomen. Dit kan zien op het geven van instructies tot
vertragen of stilleggen van de productie; de NVWA past dit regelmatig toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Voor een verlaging van de slachtsnelheid is het nodig dat de geconstateerde
overtreding verband houdt met de slachtsnelheid.
Vraag 6
Klopt het dat de slachtsnelheid niet is verlaagd bij slachthuizen die overtredingen zijn begaan met betrekking tot ineffectieve verdoving en verbloeding,
met uitzondering van Gosschalk?
Antwoord 6
Het verlagen van de slachtsnelheid is een van de belangrijkste corrigende
instrumenten die de NVWA heeft als het misgaat in een slachthuis. Dat laat
onverlet dat ineffectieve verdoving en verbloeding diverse oorzaken kan
hebben en niet per definitie gekoppeld is aan een te hoge slachtsnelheid. Bij
het opleggen van een slachtsnelheid verlaging moet de overtreding te
relateren zijn aan een te hoge slachtsnelheid. Daarom zal dus niet bij elke
constatering van ineffectieve verdoving en verbloeding de slachtsnelheid
verlaagd worden, er kunnen ook andere corrigerende maatregelen ingezet
worden, zoals de band stoppen tot het slachthuis een ander verdovingstoetsel operationeel heeft, indien dit de oorzaak van de overtreding was. Het
inzetten van verlaging van snelheid wordt op inspectieniveau vastgelegd en
is daarmee zichtbaar en opvolgbaar voor de lokale NVWA teams. Het
antwoord op deze vraag kan momenteel niet automatisch uit het centrale
systeem gegenereerd worden. Deze specifieke vraag over interventies van de
NVWA is dan ook niet cijfermatig te beantwoorden. Ik onderken het belang
om hier meer zicht op te hebben, daarom heb ik de NVWA gevraagd deze
registratie ook centraal in te regelen.
Vraag 7
Vindt u dat de slachtsnelheid acuut moet worden verlaagd bij slachthuizen
die overtredingen begaan door het niet goed controleren van effectieve
verdoving en verbloeding van varkens?
Antwoord 7
Het verlagen van de bandsnelheid is één van de mogelijke interventies die de
NVWA kan plegen na het constateren van een overtreding. Het is aan de
NVWA om de concrete feiten en omstandigheden per geval vast te stellen en
daarop passend te interveniëren. Hoe de NVWA dat doet, maakt zij vooraf
kenbaar in haar interventiebeleid. Zoals ik eerder aangaf, steun ik de NVWA
wanneer een acute verlaging van de bandsnelheid aan de orde is. Er zijn –
situatieafhankelijk – ook andere passende maatregelen mogelijk. De NVWA
zal bij constatering van genoemde overtreding het slachtproces stoppen, tot
het slachthuis adequate maatregelen heeft genomen, zoals bijvoorbeeld een
personele wijziging van deze taak, indien dit de oorzaak van de overtreding
was. Daarnaast zal de NVWA er op letten dat het slachthuis maatregelen
neemt om deze overtreding in de toekomst te voorkomen, zoals bijvoorbeeld
een verbeterde monitoring door het slachthuis op dit punt in het slachtproces.
Vraag 8
Bent u bereid dat op te nemen in het nieuwe interventiebeleid van de NVWA?
Antwoord 8
Het opleggen de slachtsnelheid te verlagen is een corrigerende maatregel; de
mogelijkheid tot het opleggen van corrigerende maatregelen is reeds
opgenomen in het interventiebeleid van de NVWA. Zoals ik de Tweede Kamer
heb gemeld op 22 juni 2022 (Kamerstuk 28 286, nr. 1259) kan de NVWA,
wanneer een slachthuis niet aan de Europese regels ten aanzien van slacht
voldoet, in dat specifieke geval en voor zover van toepassing, aan een
slachthuis opleggen de slachtsnelheid te verlagen totdat de situatie weer is
hersteld. Dus als een of meer overtredingen worden geconstateerd die in
ernst, aantal en tijdsbestek een corrigerende interventie vereisen dan biedt
het specifiek interventiebeleid al de mogelijkheid om de slachtsnelheid te
verlagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Vraag 9
Welke stappen zal u nemen om de slachtsnelheid naar beneden te brengen
bij overtredingen als u niet bereid zou zijn dit in het NVWA-interventiebeleid
op te nemen?
Antwoord 9
Zie mijn antwoord op vraag 8. Dit is reeds een mogelijkheid in het interventiebeleid van de NVWA en wordt ook toegepast. Daarnaast zal ik voorafgaand
aan het Commissiedebat NVWA op 31 mei a.s. de Kamer het rapport met de
uitkomsten van de praktijktoets slachtsnelheid toesturen alsmede de
vervolgstappen die ik op dat vlak voorzie. Het feit dat Nederland de afgelopen
tijd wederom meermaals geconfronteerd is met misstanden in de slachtsector, maakt dat ik wil dat de sector eerst onder de huidige omstandigheden
laat zien dat ze het dierenwelzijn kan garanderen. Dat betekent dat de
aanwijzing aan de Inspecteur Generaal van de NVWA, om aanvragen voor
verhogingen van de slachtsnelheid in slachthuizen af te wijzen2, voor nu in
stand blijft. In de brief zal ik het rapport en mijn beslissing hierop nader
toelichten.
Vraag 10
Deelt u de mening dat het dierenmishandeling is wanneer een varken levend
in de broeibak belandt of wordt gestoken/verbloed als het nog bij bewustzijn
is?
Antwoord 10
Ja, net als mijn ambtsvoorgangers vind ik deze situatie volstrekt onacceptabel. Dit moet te allen tijde voorkomen worden. Artikel 4 van de Verordening
inzake de bescherming van dieren bij het doden is helder: dieren worden
uitsluitend gedood nadat zij zijn bedwelmd volgens de in de Verordening (EG)
nr. 1099/2009 beschreven methoden en de bijbehorende toepassingsvoorschriften. Daarbij wordt de toestand van bewusteloosheid en gevoelloosheid
aangehouden tot bij het dier de dood is ingetreden. De enige uitzondering
hierop geldt voor rituele slacht waarover afspraken gemaakt zijn in het
Convenant onbedwelmd slachten volgens Religieuze Riten. Bedrijfsexploitanten moeten er op grond van de Verordening op toezien dat periodieke
controles worden uitgevoerd om te waarborgen dat dieren geen tekenen van
bewustzijn of gevoeligheid vertonen in de periode gelegen tussen het eind
van het bedwelmingsproces en hun dood. Het is uiteraard niet toegestaan
dieren die tekenen van leven vertonen door de broeibak te laten gaan. De
NVWA ziet toe op de borging van deze periodieke controles waar het bedrijf
zelf voor verantwoordelijk is.
Vraag 11
Bent u bereid om deze overtredingen aan te merken als een overtreding van
artikel 2.1 van de Wet dieren, waardoor deze aan het Openbaar Ministerie
(OM) wordt voorgelegd om te bezien of strafrechtelijke vervolging gepast is?
Antwoord 11
Welke vorm van afdoening uiteindelijk gekozen wordt, hangt af van de feiten
en omstandigheden van de specifieke zaak. Hoe de NVWA intervenieert
maakt zij vooraf kenbaar in haar algemene en specifieke interventiebeleid.
Indien de ernst van de overtreding of de omstandigheden waaronder deze is
begaan daartoe aanleiding geeft, legt de NVWA deze voor aan het Openbaar
Ministerie. Dan wordt de meest passende en effectieve wijze van afdoening
bepaald. Dit volgt uit artikel 8.10, eerste lid, van de Wet dieren.
In het algemene en specifieke interventiebeleid staat overigens ook wanneer
contact gezocht wordt met het Openbaar Ministerie. De NVWA heeft haar
contact met het OM de afgelopen jaren geïntensiveerd: zowel ten algemene
(in bijvoorbeeld het interventiebeleid) als in concrete zaken wordt op grond
van specifiek interventiebeleid intensiever contact gezocht over de meest
effectieve wijze van afdoening.
Afhankelijk van de casus kan er sprake zijn van overtreding van een of
meerdere voorschriften van Verordening (EG) nr. 1099/2009, strafbaar gesteld
2

Staatscourant 2021 nr. 36045 21 juli 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

in artikel 5.8 van de Regeling houders van dieren en wordt de meest
passende bepaling gekozen. Overtreding van Verordening (EG) nr. 1099/2009
is duaal handhaafbaar, dat wil zeggen dat gekozen kan worden voor een
bestuurlijke boete óf voor strafrechtelijke afdoening. Beide hebben een
bestraffend karakter. In de bij de Wet dieren behorende memorie van
toelichting geldt de bestuurlijke boete voor een groot deel van de overtredingen van de Wet dieren als de slagvaardige en effectieve manier van
handhaving («lik op stuk»). Strafrechtelijke afdoening is het zogenaamde
«ultimum remedium».
Vraag 12
Als u daartoe niet bereid zou zijn, wanneer acht u de overtredingen wel
ernstig genoeg om een proces verbaal op te maken?
Antwoord 12
Zie mijn antwoord op vraag 11.
Vraag 13
Deelt u de mening dat dierenleed alleen kan worden voorkomen wanneer
elke dier individueel wordt gecontroleerd op bewusteloosheid en de dood,
alvorens verdere slachthandelingen toegepast kunnen worden?
Antwoord 13
Dierenleed dient te allen tijde te voorkomen worden. Ik ben echter niet van
mening dat een individuele controle op het dier de enige manier is om deze
situatie te voorkomen. Het is mogelijk dat een slachthuis het slachtproces zo
inricht en beheerst, en borgt dat het niet gebeurt. Artikel 5 van Verordening
(EG) nr. 1099/2009 biedt een slachthuis dan ook de mogelijkheid controles op
een representatieve steekproef van dieren uit te voeren en niet op ieder
individueel dier.
Vraag 14
Bent u bereid om controlepunten op te stellen om deze controle uit te
voeren?
Antwoord 14
Er zijn reeds verplichte controlepunten opgenomen in het slachtproces van
slachterijen waar het bedrijf invulling aan moet geven. Zo moet de exploitant
borgen dat dieren geen tekenen van bewustzijn of gevoeligheid vertonen in
de periode gelegen tussen het eind van het bedwelmingsproces en hun dood
en mag verdere uitslachting of broeiing alleen plaatsvinden nadat is
vastgesteld dat het dier geen tekenen van leven meer vertoont. Het slachthuis
is en blijft daar verantwoordelijk voor. De sector dient het dierenwelzijn in de
bedrijfsvoering een vaste plek te geven en goed te borgen. Daar hoort ook bij
dat goed opgeleid personeel ingezet wordt op deze kwetsbare processen. De
NVWA houdt toezicht op die borging en controleert steeksproefsgewijs.
Ik zet wel in op verdere ontwikkelingen van het cameratoezicht. Dat is een
vorm van extra controle, die bewezen veel toegevoegde waarde heeft en die
met de grote schaarste aan dierenartsen, ook door speciaal hiervoor
opgeleide inspecteurs kan worden uitgevoerd (zie ook mijn antwoord op
vraag 15).
Vraag 15
Bent u bereid om, als deel van de controlepunten, slimme systemen zoals
slim cameratoezicht toe te passen die alarm slaat bij het detecteren van
dieren die nog bij bewustzijn zijn?
Antwoord 15
De ontwikkelingen rondom slim cameratoezicht staan niet stil. Het in het
najaar van 2022 verschenen advies van Bureau Risicobeoordeling en
Onderzoek (bureau) «Advies over toepassing sensortechnologie dierenwelzijn
slachthuizen» (Kamerstuk 28 286, nr. 1267) geeft een goed beeld van de stand
van zaken rondom de ontwikkeling van de technologie in Nederland én
daarbuiten. De toepassingen van sensortechnologie en artificiële intelligentie
zijn veelbelovend en hebben potentie om in de toekomst een bijdrage te
leveren aan beter toezicht op dierenwelzijn. Tegelijkertijd deelt bureau mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5

inschatting dat deze technologie op dit moment nog volop in ontwikkeling is
en er eerst meer ervaring mee moet worden opgedaan. Voor het borgen van
publieke belangen, zoals dierenwelzijn, voedselveiligheid en diergezondheid,
is de slachtsector dan ook eerst zelf verantwoordelijk en aan zet om stappen
te zetten naar de toepassing van slim cameratoezicht en andere slimme
technologieën die hieraan kunnen bijdragen. In Nederland zijn twee bedrijven
bezig met de ontwikkeling van slim cameratoezicht op het gebied van
dierenwelzijn. Met één van deze twee bedrijven loopt een traject om te
onderzoeken of het systeem doet wat het belooft te doen. De Universiteit
Utrecht en het Ministerie van LNV zijn hierbij betrokken. Daarnaast werk ik
met relevante partijen en kennisinstituten uit hoe de kwaliteit en betrouwbaarheid van «slim» cameratoezicht kan worden beoordeeld en gewaarborgd.
Omdat de huidige wetgeving nog niet voorziet in een verplichting tot
cameratoezicht, of in een bevoegdheid daartoe te verplichten, is eerst een
wetswijziging vereist. Daarom heb ik een wetsvoorstel voor cameratoezicht
aangekondigd die in de benodigde grondslag voorziet. Hierdoor kunnen in de
toekomst ook nieuwe technologieën toegepast worden, waarmee het
cameratoezicht efficiënter en effectiever kan worden ingericht.
Vraag 16
Bent u bereid om, naast het fysieke toezicht, deze systemen op te nemen in
het wetsvoorstel dat u aan het voorbereiden bent?
Antwoord 16
Ja, het is mijn voornemen dat het wetsvoorstel voor cameratoezicht een
grondslag zal bevatten om in de toekomst dergelijke systemen te kunnen
voorschrijven, waarmee het cameratoezicht efficiënter en effectiever kan
worden ingericht.
Vraag 17
Hoeveel procent van de Nederlandse varkens wordt gestoken en komt in de
broeibak terecht onder toezien van een NVWA-inspecteur?
Antwoord 17
De NVWA houdt toezicht op het slachtproces en de borging daarvan. De
toezichthouder loopt rond op het bedrijf. Dit houdt in dat de aandacht van de
toezichthoudend dierenarts gericht wordt op de verschillende onderdelen van
de bedrijfsvoering, waarbij de dierenarts regelmatig, maar niet permanent bij
het steken van de varkens en de broeibak kan staan. De door u gevraagde
informatie wordt niet bijgehouden.
Vraag 18
Kunt u aangeven op welke plekken in het slachthuis een NVWA-inspecteur
toezicht houdt en zijn aandacht moet verdelen?
Antwoord 18
De NVWA-toezichthouder heeft een aantal bij wet verplicht gestelde taken om
uit te voeren, waaronder de ante- en post mortem keuring van de dieren en
steeksproefsgewijs controles uitvoeren op een aantal specifiek genoemde
plekken van het slachtproces. Deze taken vervult de toezichthouder ook door
middel van risicogericht toezicht. Zie verder ook mijn antwoord op vraag 2.
Vraag 19
Klopt het dat een NVWA-inspecteur niet toeziet op alle varkens die worden
gestoken en in de broeibak terechtkomen en dat het aannemelijk is dat de
gerapporteerde overtredingen slechts het topje van de ijsberg zijn?
Antwoord 19
De NVWA-inspecteurs houden toezicht op het slachtproces en de borging
daarvan. De aandacht van de toezichthoudend dierenarts wordt gericht op de
verschillende onderdelen van de bedrijfsvoering, waarbij de dierenarts
regelmatig, maar niet permanent bij het steken van de varkens en de
broeibak kan staan. Aangevuld met het cameratoezicht (zowel realtime als
achteraf) krijgt de NVWA-inspecteur hiermee een beeld van de gangbare
bedrijfsvoering op basis waarvan verbetering van de naleving kan worden
afgedwongen en overtredingen kunnen worden voorkomen. Daar waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

6

overtredingen toch worden waargenomen, treedt de toezichthouder
corrigerend en sanctionerend op. Het lijkt mij niet aannemelijk dat de
gerapporteerde overtredingen slechts het topje van de ijsberg zijn.
Vraag 20
Kunt u deze vragen zo snel mogelijk beantwoorden om duidelijkheid te
schetsen over de genoemde onderwerpen?
Antwoord 20
Ik heb mij ingezet om de vragen zo spoedig mogelijk te beantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

7