Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 851

Wijziging van de Wet Huis voor klokkenluiders
en enige andere wetten ter implementatie van
Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees
Parlement en de Raad van 23 oktober 2019
(PbEU 2019, L 305) en enige andere wijzigingen

33 258

Voorstel van wet van de leden Van Raak, Fokke,
Koşer Kaya, Voortman, Segers, Thieme en Klein
houdende de oprichting van een Huis voor
klokkenluiders (Wet Huis voor klokkenluiders)

36 079

Initiatiefnota van het lid Omtzigt over
voorstellen ter aanmoediging van het melden
van misstanden en ter verbetering van de
bescherming van klokkenluiders

Nr. 11

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 juni 2022
Hierbij bied ik u de tweede nota van wijziging inzake het bovenvermelde
voorstel aan (Kamerstuk 35 851, nr. 12).
In het overleg met de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken op
21 april jongstleden over diverse aangelegenheden met betrekking tot de
Wet Huis voor klokkenluiders1 heb ik daarnaast een aantal toezeggingen
gedaan waar ik in deze brief gevolg aan zal geven. U heeft mij bij brief van
20 mei jl. verzocht de tweede nota van wijziging, de reactie op de
initiatiefnota van het lid Omtzigt over voorstellen ter aanmoediging van
het melden van misstanden en ter verbetering van de bescherming van
klokkenluiders2 en de antwoorden op de nog openstaande vragen zo
mogelijk uiterlijk 8 juni 2022 naar uw Kamer te sturen. Bij brief van 9 juni
jl. heb ik aangegeven dat u deze stukken voor de zomer van mij ontvangt.
Met deze brief voldoe ik aan de door mij gedane toezeggingen.
In deze brief informeer ik uw Kamer allereerst over de tweede nota van
wijziging bij het wetsvoorstel ter implementatie van de
EU-klokkenluidersrichtlijn. Vervolgens geef ik een reactie op de
1
2

kst-35851-11
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 33 258, nr. 53.
Kamerstuk 36 079, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

1

voorstellen in de initiatiefnota van de heer Omtzigt en ga ik in op de stand
van zaken over de pilots juridische en psychosociale ondersteuning van
klokkenluiders, het vervolgproces en mijn inzet om een veilig werk- en
meldklimaat te bevorderen bij organisaties.
Tweede nota van wijziging
In de tweede nota van wijziging worden, mede naar aanleiding van de
initiatiefnota van de heer Omtzigt, voorstellen gedaan tot verdere
vereenvoudiging en verbetering van het wetsvoorstel. Hiermee wordt
beoogd klokkenluiders meer duidelijkheid te bieden over de
processtappen die zij kunnen nemen en de ondersteuning en
bescherming die zij kunnen krijgen bij het doen van meldingen ingeval zij
een misstand vermoeden. Om dat te bereiken wordt een integrale definitie
van misstand voorgesteld, zodat door de gehele wet heen alleen wordt
gesproken van (vermoeden van) een misstand, waaronder tevens een
schending van het Unierecht valt. Hiermee wordt duidelijk dat er geen
enkel onderscheid is of kan worden gemaakt bij een melding van een
misstand of een inbreuk op het Unierecht en de bescherming die daarbij
aan de melder wordt geboden. Ook wordt een bepaling voorgesteld
waarin verduidelijkt wordt wat onder benadeling kan worden verstaan,
wordt de bepaling over de nietigheid van zwijgbedingen (artikel 17h,
eerste lid) verduidelijkt en wordt de bepaling waarin het verbod op
benadeling wordt geregeld (artikel 17e) opgesplitst in meerdere artikelen,
zodat inzichtelijker wordt dat openbaarmaking een apart meldkanaal is en
onder welke voorwaarden openbaarmaking van misstanden wordt
beschermd. Voorts worden de beschermingsmaatregelen ook op interne
onderzoekers van misstanden van toepassing. In het overleg met uw
Kamer op 21 april jongstleden (Kamerstuk 33 258, nr. 53) is onder meer
gesproken over de mogelijkheid van anoniem melden door tussenkomst
van een vertrouwenspersoon of een advocaat. Om dit ook mogelijk te
maken voor een verzoek tot onderzoek bij het Huis voor klokkenluiders
wordt een aanpassing van artikel 5 van de Wet Huis voor klokkenluiders
voorgesteld. Ook wordt een voorstel gedaan voor regeling van de kennisen preventietaak van het Huis voor klokkenluiders. Deze voorstellen zijn
na overleg met het Huis tot stand gekomen.
Tot slot bevat de tweede nota van wijziging een aantal wetstechnische
aanpassingen, waaronder een aanpassing van artikel 2, zevende lid,
vanwege het instemmingsvereiste van de werknemers bij het vaststellen
van een interne meldprocedure. Als gevolg daarvan is ook een technische
aanpassing van de Wet op de ondernemingsraden noodzakelijk.
Initiatiefnota van het lid Omtzigt
De heer Omtzigt zet zich al lange tijd in voor klokkenluiders en hun
belangrijke rol bij het oplossen van (grote) misstanden en heeft een
bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de Recommendation
CM/Rec(2014)7 van de Raad van Europa over de bescherming van
klokkenluiders. Deze Recommendation heeft als basis gediend voor de
totstandkoming van de EU-klokkenluidersrichtlijn.
De heer Omtzigt noemt in zijn initiatiefnota een aantal zaken waar
klokkenluiders nadelige gevolgen hebben ervaren als gevolg van hun
melding. Het doel van zijn initiatiefnota is tweeledig. Ten eerste is het
volgens hem van groot belang dat misstanden bij organisaties snel aan
het licht komen, zodat deze kunnen worden verholpen of in de kiem
kunnen worden gesmoord. Het tweede doel van de nota ziet op een
effectieve bescherming tegen benadeling en toezicht op en sanctionering
van organisaties die klokkenluiders toch benadelen. De heer Omtzigt heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

2

vijftien voorstellen gedaan die beogen de bescherming van klokkenluiders
in het voorliggende wetsvoorstel beter te borgen.
Ik vind de voorstellen van de heer Omtzigt van belang, omdat het gaat om
een waardevol onderwerp waar op dit moment stappen worden gezet en
waar de komende periode ook verdere stappen gezet gaan worden.
Hieronder heb ik de vijftien voorstellen uit de initiatiefnota van de heer
Omtzigt opgenomen met daarbij mijn reactie.
1. Haal «maatschappelijk belang» uit de definitie van misstand
In de initiatiefnota stelt de heer Omtzigt voor om de definitie van
«misstand» te herzien, zodat «maatschappelijk belang» hieruit wordt
geschrapt. Eventueel kan een tenzij-formule worden toegevoegd met een
zinsnede als «en niet zijnde een louter persoonlijk conflict in de werkgerelateerde context». Aanleiding voor dit voorstel is dat volgens de heer
Omtzigt uit de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders blijkt dat
«maatschappelijk belang» vaak te strak wordt gehanteerd, waardoor veel
misstanden niet door het Huis in behandeling worden genomen.
Dit betreft echter een zorg die door enkele betrokkenen in het evaluatieonderzoek is uitgesproken. Het is geen conclusie van de onderzoekers. Uit
het evaluatierapport blijkt bovendien dat wetenschappers en experts het
noodzakelijk vinden om een onderscheid te maken tussen maatschappelijke misstanden en integriteitskwesties en/of conflicten vanwege
persoonlijke verhoudingen.3
Het voorstel in de initiatiefnota om «maatschappelijk belang» uit de
definitie van «misstand» te schrappen gaat verder dan de conclusie in het
eindrapport van de evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders dat er behoefte
is aan meer duidelijkheid over wat wel een «vermoeden van een
misstand» is en wat niet.4 Bovendien zou het schrappen van «maatschappelijk belang» de reikwijdte van de Wet bescherming klokkenluiders
aanzienlijk uitbreiden. De bescherming die de wet biedt zou dan ook zien
op individuele arbeidsconflicten en op meldingen van elke schending van
een wettelijk voorschrift, hoe gering ook. Dit gaat verder dan het doel van
de Wet Huis voor klokkenluiders: het bijdragen aan de oplossing van
maatschappelijke misstanden.5 Als onderscheidend criterium komt
«algemeen belang» ook voor in wetgeving van andere Europese landen.
Zo is in de Franse6 en Zweedse7 wetgeving ter implementatie van de
richtlijn schending van het algemeen belang of de dreiging ervan
opgenomen als een op zichzelf staande grond voor een melding door een
klokkenluider. Als voordeel van een open norm als maatschappelijk of
algemeen belang kan ook worden gezien, dat de invulling hiervan kan
meegroeien met de verandering van maatschappelijke opvattingen.
Het voorstel in de initiatiefnota om een tenzij-formulering toe te voegen
(«niet zijnde een louter persoonlijk conflict in de werkgerelateerde
context»), roept eveneens de vraag op of dit een goede oplossing zou
bieden voor het in het evaluatierapport geconstateerde probleem dat er
3

B. van Mil e.a., KWINK groep, 30 juni 2020, Eindrapport Evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders,
p. 34, bijlage bij Kamerstuk 33 258, nr. 48.
4
B. van Mil e.a., KWINK groep, 30 juni 2020, Eindrapport Evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders,
p. 35, bijlage bij Kamerstuk 33 258, nr. 48.
5
Kamerstuk 34 105, nr. 7, p. 5.
6
LOI n° 2022-401 du 21 mars 2022 visant à améliorer la protection des lanceurs d’alerte (1) –
Légifrance (legifrance.gouv.fr).
7
Lag (2021:890) om skydd för personer som rapporterar om missförhållanden Svensk författningssamling 2021:2021:890 – Riksdagen – Zweden zet Klokkenluidersrichtlijn om in nationaal
recht – BijzonderStrafrecht.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

3

geen duidelijke toets is om te bepalen wanneer er sprake is van een
maatschappelijk belang. Ook bij het criterium dat het niet mag gaan om
een «persoonlijk belang» zal immers getoetst moeten worden aan nadere
criteria om te bepalen of het niet louter om een persoonlijk belang gaat.
Dat een misstand moet uitstijgen boven een individuele kwestie blijft het
uitgangspunt en bovendien moet het mogelijk zijn om onderscheid te
maken in de mate van ernst van een overtreding. Immers bij het
schrappen van deze eis zouden de beschermingsmaatregelen en de eisen
voor interne meldkanalen ook zien op individuele arbeidsconflicten en op
meldingen van elke schending van een wettelijk voorschrift, hoe gering
ook. Dat zou tot het onwenselijke gevolg leiden dat bij melding van elke
minimale overtreding van een wettelijk voorschrift in een werkgerelateerde context (bijvoorbeeld het overschrijden van de maximale snelheid
tijdens een dienstreis met één kilometer per uur), een werkgever zo’n
melding volgens de wettelijke vereisten zou moeten behandelen
(waaronder een goede registratie van de melding, het versturen van een
ontvangstbevestiging van de melding, het verstrekken van informatie over
de opvolging van de melding en het geheimhouden van de identiteit van
de melder). Daar het dan ook kan gaan om situaties waarin sprake is van
een persoonlijk conflict, is het redelijk te veronderstellen dat dergelijke
ongewenste situaties zich daadwerkelijk gaan voordoen. Zonder het
criterium maatschappelijk belang kan met iedere melding een beroep
gedaan worden op bescherming. In geval van een arbeidsconflict ontstaat
hierdoor al snel een groot individueel belang. Juridische adviseurs zullen
hun cliënten ongetwijfeld al snel wijzen op deze mogelijkheid, wat
aanzuigende werking tot gevolg kan hebben. Dat zou tot onevenredige
lasten leiden voor werkgevers en het Huis. Er is in zo’n geval ook geen
sprake van een misstand zoals bedoeld in de Wet Huis voor klokkenluiders. Daar er in die situatie een wettelijk criterium ontbreekt om
meldingen te wegen, kan er op grond van de wet ook geen onderscheid
gemaakt worden tussen zeer ernstige overtredingen en minimale.
Mijn voorstel is daarom om het criterium van «maatschappelijk belang» te
behouden, maar tegelijkertijd duidelijker toe te lichten welke criteria een
rol spelen bij het bepalen of het maatschappelijk belang in het geding is.
In de toelichting op de tweede nota van wijziging wordt tegemoetgekomen aan de wens om meer duidelijkheid te bieden over de criteria die
daarbij kunnen worden gehanteerd en waar het Huis in ieder geval aan
toetst. De factoren voor «public interest test» die de Court of Appeal in de
zaak Chesterton vs. Nurmohamed heeft geformuleerd en in de initiatiefnota worden aangehaald, worden grotendeels al door het Huis
gehanteerd bij het bepalen of het maatschappelijk belang in het geding is.
Dit zijn inderdaad goede criteria om te betrekken bij deze afweging.
Wel acht ik het van belang dat het criterium dat sprake moet zijn van
«maatschappelijk belang» geen belemmering vormt voor mensen om een
melding te doen. Voorkomen moet worden dat dit criterium een
remmende werking heeft op het doen van meldingen, bijvoorbeeld omdat
mensen het idee hebben dat hun melding toch niet voldoet. Het is
belangrijk dat mensen weten dat zij altijd terecht kunnen bij het Huis voor
klokkenluiders voor (gratis) informatie en advies over een melding die zij
voornemens zijn te doen en over de vraag of een schending, handeling of
nalatigheid al dan niet als misstand in de zin van de Wet bescherming
klokkenluiders te kwalificeren is. Hierbij merk ik op dat mensen met de
aangepaste wet (na implementatie van de richtlijn) te allen tijde extern
hun melding kunnen doen bij het Huis of een andere bevoegde autoriteit.
Zij zijn dus niet afhankelijk van het al dan niet (juist) acteren van hun eigen
werkgever, maar hebben ook recht op bescherming als zij direct extern

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

4

hun melding doen. Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk die
verbetering is voor (potentiële) melders.
2. Regel wettelijk dat er een duidelijke scheiding bestaat tussen
regels omtrent meldkanalen en regels omtrent bescherming
tegen benadeling
Aan dit voorstel lijkt de veronderstelling ten grondslag te liggen dat
klokkenluiders geen bescherming krijgen als zij niet bij het juiste
meldkanaal of bij een kanaal voor openbaarmaking hebben gemeld.
In het voorgestelde artikel 17e wordt de eis van melding bij het juiste
meldkanaal echter niet gesteld. Relevant in dat verband is ook dat in het
voorgestelde artikel 2e, vierde lid, is voorzien in een doorzendplicht
ingeval een bevoegde autoriteit een melding heeft ontvangen waarvoor zij
niet bevoegd is. Verder wordt in artikel 17e gesproken over melding aan
de werkgever, dat impliceert niet – zoals de initiatiefnota lijkt te suggereren – dat het vermoeden van een misstand bij de juiste bevoegde
persoon in de organisatie hoeft te zijn gemeld om voor bescherming in
aanmerking te komen. Van belang is tot slot dat het na inwerkingtreding
van het implementatiewetsvoorstel voor de bescherming van een
klokkenluider niet meer vereist is dat deze überhaupt eerst een interne
melding heeft gedaan. Een klokkenluider komt dus ook in aanmerking
voor bescherming als hij direct extern een melding van een vermoeden
van een misstand doet en ook als hij dit niet bij de autoriteit doet die
daartoe bevoegd is.
3. Regel wettelijk welke regels gelden voor de openbaarmaking
In de initiatiefnota wordt gesteld dat in het wetsvoorstel de openbaarmaking alleen in artikel 17e wordt genoemd, bij de bescherming tegen
benadeling. Het is volgens de heer Omtzigt echter van belang dat voor
melders direct duidelijk is dat zij ook naar een journalist of politicus
kunnen stappen en dan beschermd worden en welke regels hierbij gelden.
Voorgesteld wordt verder om een tijdslimiet van twee maanden te stellen
aan de externe meldprocedure (indien dan nog geen duidelijke actie is
ondernomen, zou men moeten kunnen overgaan tot openbaarmaking en
dan recht hebben op bescherming).
De regeling die wordt verzocht van openbaarmaking zou leiden tot een
verdergaande regeling van het recht op openbaarmaking dan de richtlijn
vereist. Dit geldt met name ten aanzien van de wens om iemand het recht
te geven op openbaarmaking wanneer er binnen twee maanden geen
opvolging wordt gegeven aan de melding door het interne of externe
kanaal. In de richtlijn en het wetsvoorstel wordt uitgegaan van drie
maanden (door externe meldkanalen gemotiveerd met maximaal drie
maanden te verlengen). Een maximale termijn van twee maanden voor
opvolging is dus beduidend korter dan de richtlijn voorschrijft en zou op
noodzakelijkheid en uitvoerbaarheid moeten worden getoetst. Ik meen
echter dat een verkorting van de termijn niet nodig is, omdat in artikel 17e
(conform artikel 15 van de richtlijn) ook is voorzien in de mogelijkheid om
tot openbaarmaking over te gaan zonder een melding of de behandeling
van een melding af te wachten, ingeval de melder redelijke gronden heeft
om aan te nemen dat de misstand een dreigend of reëel gevaar kan zijn
voor het algemeen belang, een risico bestaat op benadeling bij een
melding of het niet waarschijnlijk is dat de misstand doeltreffend wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

5

verholpen. Deze redenen om direct tot openbaarmaking over te gaan
sluiten aan bij de jurisprudentie omtrent de vrijheid van meningsuiting.8
In de tweede nota van wijziging stel ik omwille van de gewenste inzichtelijkheid en kenbaarheid wel voor om de bescherming bij openbaarmaking
in een aparte bepaling op te nemen. Artikel 17e wordt om die reden
opgesplitst. De voorwaarden waaronder bescherming bij openbaarmaking
wordt geboden worden bepaald in het nieuwe artikel 17ea. Deze
voorwaarden staan in de richtlijn (artikel 15, eerste lid) en zijn ontleend
aan de jurisprudentie over de vrijheid van meningsuiting. Deze
voorwaarden houden in dat (1) de melder redelijke gronden moet hebben
om aan te nemen dat de gemelde informatie over het vermoeden van een
misstand op het moment van de openbaarmaking juist is, (2) de melder
voorafgaand aan de openbaarmaking een melding heeft gedaan én (3) de
melder op basis van de verkregen informatie van het meldkanaal redelijke
gronden heeft om aan te nemen dat het onderzoek onvoldoende
voortgang heeft. Een melder mag tijdens en na openbaarmaking van een
vermoeden van een misstand ook niet worden benadeeld als hij redelijke
gronden heeft om aan te nemen dat (1) de gemelde informatie over het
vermoeden van een misstand op het moment van de openbaarmaking
juist is én (2) de misstand een dreigend of reëel gevaar kan zijn voor het
algemeen belang, een risico bestaat op benadeling bij melding aan een
bevoegde autoriteit of een andere bevoegde instantie, of het niet
waarschijnlijk is dat de misstand doeltreffend wordt verholpen.
4. Maak het Huis voor klokkenluiders onafhankelijker van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
De heer Omtzigt stelt voor om de Tweede Kamer een rol te geven in de
benoeming van de bestuursleden van het Huis. Hiervoor verwijst hij naar
het eindrapport van de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders
waarin de onderzoekers opmerken dat meerdere gesprekspartners van
buiten het Huis kritiek hebben geuit op het feit dat de Minister van BZK
bestuursleden van het Huis voordraagt.9 Deze gesprekspartners geven
aan dat dit volgens hen niet strookt met de onafhankelijke positie die het
Huis zou moeten hebben ten opzichte van het ministerie. Er bestaat
volgens hen een risico op (schijn van) vriendjespolitiek. Deze gesprekspartners vinden dat de bestuursleden benoemd zouden moeten worden
door de Tweede Kamer (net als bij bijvoorbeeld de Nationale
ombudsman).
Mijns inziens is de benoemingsprocedure van de bestuursleden van het
Huis met voldoende waarborgen omkleed, omdat de benoeming bij
koninklijk besluit plaatsvindt. Dit in afwijking van (artikel 12 van) de
Kaderwet zelfstandige bestuursorganen waarin is bepaald dat de Minister
de bestuursleden benoemt.
In het initiatiefvoorstel Wet Huis voor klokkenluiders was oorspronkelijk
ook voorgesteld dat de bestuursleden door de Tweede Kamer werden
benoemd.10 Tijdens de behandeling van dit wetsvoorstel is een
amendement ingediend waarin de benoeming van de leden van het Huis
bij koninklijk besluit is voorgesteld.11 Door de Kamerleden werd geoor8

Zie de conclusie van de procureur-generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden van 26 juni
2020, ECLI:NL:PHR:2020:652, overwegingen 2.5 en 2.8 en EHRC 2008/67, 14277/04 (Guja vs.
Moldavië) met annotatie E. Geurink, bevestigd in Bucur and Toma v. Romania, no. 40238/02,
8 januari 2013. Zie ook overweging 31 van de richtlijn.
9
B. van Mil e.a., KWINK groep, 30 juni 2020, Eindrapport Evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders,
p. 67, bijlage bij Kamerstuk 33 258, nr. 48.
10
Kamerstuk 34 105, nr. 2 (artikel 3c, eerste lid).
11
Kamerstuk 34 105, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

6

deeld dat de onafhankelijkheid van de bestuursleden van het Huis door
benoeming bij koninklijk besluit voldoende wordt gewaarborgd, waarbij
ook gewezen werd op eenzelfde wijze van benoeming van de leden van
de Kiesraad.12 Het amendement is door een ruime meerderheid van de
Tweede Kamer aangenomen.13
Dat het Huis op 29 september 2021 als uitvoerder van de Wet Huis voor
klokkenluiders een technische briefing gaf over de wet in de Tweede
Kamer, trekt volgens de heer Omtzigt de onafhankelijkheid van het Huis in
relatie tot het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in
twijfel. Normaal zijn het namelijk de ambtenaren van een ministerie die
uitleg geven over diverse technische aspecten van een dossier. In dit
geval heeft het Huis zelf aan de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken
voorgesteld om een technische briefing te geven over het functioneren
van het Huis. De technische briefing betrof derhalve niet de Wet Huis voor
klokkenluiders. Het Huis is een zelfstandig bestuursorgaan en kan
zelfstandig inlichtingen verstrekken aan het parlement en behoeft
daarvoor niet mijn toestemming.14 De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft ingestemd met dit voorstel. Mijn ministerie is door uw
Kamer niet uitgenodigd voor deze technische briefing en is verder ook
niet inhoudelijk betrokken geweest bij de voorbereiding ervan.
De regering heeft zich volgens de heer Omtzigt ook inhoudelijk met het
Huis bemoeid. Dit blijkt volgens de heer Omtzigt onder meer uit het feit
dat een medewerker van de AIVD was gedetacheerd bij het Huis. Om dit
soort situaties te voorkomen moet er volgens hem een expliciet verbod
komen op het geven van aanwijzingen door de regering aan het Huis. In
reactie op dit voorstel merk ik op dat de werkgeversbevoegdheid bij de
voorzitter van het Huis is belegd, dit volgt uit artikel 3d, tweede lid, Wet
Huis voor klokkenluiders. Ik kan alleen optreden bij taakverwaarlozing ten
aanzien van het door het Huis gevoerde financiële beheer en de administratieve organisatie.15 Verder kan ik geen aanwijzingen geven.16 In een
verbod op het geven van aanwijzingen door de regering is dus al wettelijk
voorzien.
De heer Omtzigt stelt dat de governance en het interne meldkanaal binnen
het Huis goed op orde moeten zijn en wettelijk vastgelegd moeten
worden. Het Huis beschikt al over een interne meldregeling. Het wettelijk
vastleggen van een interne meldregeling bij het Huis is mijns inziens niet
nodig omdat het Huis een logische voorbeeldrol heeft op dit punt en dat
heeft ingevuld door genoemde meldregeling. Het Huis heeft naast een
interne meldregeling ook een interne klachtregeling ongewenste
omgangsvormen. Conform artikel 3h van de Wet Huis voor klokkenluiders
heeft het Huis verder een bestuursreglement vastgesteld dat te
raadplegen is op de website van het Huis.17

12

Kamerstuk 34 105, nr. 21.
Handelingen II 2014/15, nr. 104, item 38.
14
Zie toelichting op aanwijzing 1 in de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren, Stcrt. 2020, nr. 68088.
15
Artikel 3, vierde lid, van de Wet Huis voor klokkenluiders.
16
In artikel 3, tweede lid, van de Wet Huis voor klokkenluiders is de toepassing van de artikelen
21 en 22 van de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen uitgesloten, zodat de Minister van
BZK geen beleidsregels kan stellen met betrekking tot de taakuitoefening door het Huis en
geen besluiten van het Huis kan vernietigen.
17
Bestuursreglement Huis voor Klokkenluiders | Organisatie | Huisvoorklokkenluiders.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

7

5. Regel wettelijk dat voorafgaande toestemming van klokkenluiders is vereist voor de doorzending van informatie
De heer Omtzigt merkt op dat in artikel 2e, vierde lid, van het wetsvoorstel
staat dat een bevoegde autoriteit die niet bevoegd is voor het in behandeling nemen van een melding, deze melding zo spoedig mogelijk
doorzendt naar de autoriteit die bevoegd is, onder gelijktijdige
mededeling aan de melder. Dit is volgens de heer Omtzigt zeer
bedreigend voor de klokkenluider, omdat deze hierdoor de regie kwijtraakt. Het is namelijk mogelijk dat de klokkenluider bewust niet bij de
autoriteit heeft gemeld, waarnaar zijn informatie is doorgezonden. Dit
leidt er volgens hem toe dat klokkenluiders minder bereid zullen zijn om
misstanden te melden. De heer Omtzigt stelt daarom voor om in artikel
2e, vierde lid, van het wetsvoorstel de zinsnede «onder gelijktijdige
mededeling daarvan aan de melder» te vervangen door «mits de melder
daar voorafgaand aan de doorzending mee instemt».
In artikel 1a, derde lid, van het wetsvoorstel is al bepaald dat de identiteit
van een melder en de informatie aan de hand waarvan direct of indirect
de identiteit van de melder kan worden achterhaald, niet bekend wordt
gemaakt zonder diens instemming.18 In de artikelsgewijze toelichting op
artikel 2e, vierde lid, wordt vermeld dat bij doorzending van een
ontvangen melding door een niet bevoegde autoriteit onverminderd de
geheimhoudingsplicht geldt van artikel 1a, zodat de identiteit van
personen beschermd blijft.19 Een aanpassing van artikel 2e, vierde lid, van
het wetsvoorstel is daarom niet nodig. Wel acht ik het van belang om de
bevoegde autoriteiten expliciet te attenderen op hun wettelijke
verplichting dat zij informatie waaruit de identiteit van de melder kan
worden afgeleid alleen mogen doorzenden aan een andere autoriteit na
instemming van de melder (tenzij de uitzondering van art. 1a, vierde lid,
van toepassing is). Daar zal ik in de communicatie, onder meer via de
website www.wetbeschermingklokkenluiders.nl, voor zorgdragen.
6. Stel regels over het melden van geheime informatie
De heer Omtzigt vraagt zich af waar klokkenluiders die werken met
geheime informatie van inlichtingendiensten en geheime veiligheidsdiensten van met name de staat terecht kunnen. Het is volgens hem van
groot belang dat voor deze klokkenluiders een duidelijk extern meldkanaal
komt met regels die speciaal voor deze meldingen gelden. De heer
Omtzigt stelt voor een apart meldkanaal voor het melden van geheime
(staats)informatie op te zetten en dat bij de Tweede Kamer of de Rekenkamer te positioneren.
Het is inderdaad van groot belang dat er een duidelijk extern meldkanaal
is voor klokkenluiders die werken met geheime informatie van inlichtingendiensten en geheime veiligheidsdiensten. Op grond van artikel 97,
vierde lid, aanhef en onderdeel b, van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017, is een dergelijk meldkanaal al ingericht bij de
afdeling klachtbehandeling van de commissie van toezicht op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTIVD). De Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017 (Wiv) bevat in paragraaf 7.2.4 een procedure
voor het melden van een vermoeden van een misstand door eenieder die
betrokken is of is geweest bij de uitvoering van die wet of de Wet
veiligheidsonderzoeken. Hieronder vallen in elk geval de ambtenaren die
18

Artikel 1a, derde lid (nieuw), van het wetsvoorstel luidt: «De identiteit van een melder en de
informatie aan de hand waarvan direct of indirect de identiteit van de melder kan worden
achterhaald, wordt niet bekend gemaakt zonder diens instemming.»
19
Kamerstuk 35 851, nr. 3, p. 82.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

8

werkzaam zijn of zijn geweest bij de Algemene inlichtingen- en veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire inlichtingen- en veiligheidsdienst
(MIVD), maar ook andere personen die uitvoering geven aan de Wiv.20
Destijds is voorzien in een speciale regeling, omdat het noodzakelijk
heimelijke karakter van de taakuitvoering door de diensten zich slecht
verhoudt met het rechtzetten van misstanden in het openbaar. Dit is ook
de reden waarom in artikel 4, tweede lid, onderdeel b, van de Wet Huis
voor klokkenluiders een verzoek tot onderzoek aan het Huis voor
klokkenluiders met betrekking tot de uitvoering van deze inlichtingen- en
veiligheidstaken, is uitgesloten. Het is overigens wel mogelijk voor deze
personen om advies aan het Huis voor klokkenluiders te vragen.
Voor rijksambtenaren gelden voor interne meldingen de regels met
betrekking tot het interne meldkanaal die zijn opgenomen in de CAO
Rijk.21 Voor politieambtenaren zijn die regels opgenomen in het Besluit
algemene rechtspositie politie (Barp) en voor militaire ambtenaren in het
Algemeen militair ambtenarenreglement (Amar). Verder geldt voor hen
dat zij een externe melding kunnen doen bij het Huis voor klokkenluiders
of een andere daartoe bevoegde autoriteit. Over de vraag of een aparte
voorziening nodig is voor het melden van staatsgeheime informatie bij
een melding van een vermoeden van een misstand en op welke wijze die
zou kunnen worden vormgegeven is nader overleg nodig met in ieder
geval mijn ambtsgenoten van Justitie en Veiligheid en van Defensie. Ik zal
de vraag of een dergelijke voorziening nodig is daarom betrekken bij de
voorbereiding van het vervolgwetsvoorstel.
7. Herformuleer het verbod op zwijgbedingen
In de initiatiefnota wordt gesteld dat een expliciet verbod op zwijgbedingen onwenselijk is, omdat de nietigheid zich ook zou kunnen
uitstrekken tot andere situaties waarin dit niet wenselijk zou zijn. Het is
volgens de heer Omtzigt wenselijk om een zwijgbeding wel te laten
gelden als het gaat om bescherming van belangen die geen betrekking
hebben op de misstand.
De bepaling in het wetsvoorstel is op een gelijke wijze als in het
wetsvoorstel tot wijziging van diverse wetten in verband met zwijgbedingen in de jeugdzorg, zorg en ondersteuning geformuleerd.22 Anders
dan de heer Omtzigt lijkt te veronderstellen, is beoogd het voorgestelde
artikel 17h, eerste lid, enkel te laten zien op de nietigheid van bedingen die
het recht beperken of ontnemen om met inachtneming van de Wet
bescherming klokkenluiders een vermoeden van een misstand te melden
of openbaar te maken en zwijgbedingen die zien op andere te beschermen
belangen onverlet te laten. Om hier geen misverstand over te laten
bestaan ben ik bereid om de bepaling aan te passen in de door de heer
Omtzigt voorgestelde zin. In de tweede nota van wijziging is hiervoor een
voorstel gedaan.
Verder wordt in de initiatiefnota het voorstel gedaan om het tweede lid
van artikel 17h volledig te schrappen. De uitzondering van het tweede lid,
onderdeel a, van artikel 17h is nodig om te waarborgen dat geen afbreuk
wordt gedaan aan wettelijke voorschriften, waaronder wettelijke geheimhoudingsverplichtingen. Voor wat betreft het tweede lid, onderdeel b, van
artikel 17h merk ik op dat dit niet kan worden geschrapt omdat dan met
terugwerkende kracht zou worden ingegrepen in alle reeds bestaande
20

Zie ook de Procedureregeling met betrekking tot het behandelen van meldingen inzake
vermoedens van misstanden AIVD.
21
Zie hoofdstuk 13 en bijlage 12 bij de CAO Rijk (www.caorijk.nl).
22
Kamerstuk 35 771.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

9

contractuele relaties. In verband met de rechtszekerheid kan slechts met
de grootste terughoudendheid terugwerkende kracht worden verleend
aan een wet.23 Dat het wetsvoorstel uitsluitend toekomstige zwijgbedingen nietig verklaart, betekent niet dat eerder tot stand gebrachte
zwijgbedingen wél geldig zijn. Een huidig beding waarin is bepaald dat
geen melding mag worden gedaan van een misstand zal door de rechter,
rekening houdend met alle relevante omstandigheden, ingevolge artikel
3:40 BW nietig kunnen worden verklaard.
8. Expliciteer vormen van benadeling
De heer Omtzigt verzoekt in de initiatiefnota om een artikel toe te voegen
aan de Wet bescherming klokkenluiders met een niet-limitatieve lijst van
vormen van benadeling zoals dat is gedaan in artikel 19 van de richtlijn.
Juist omdat benadelingshandelingen niet limitatief kunnen worden
bepaald, was artikel 17e van het wetsvoorstel, evenals het huidige artikel
7:658c BW, op dit punt als open norm geformuleerd.
De wens om het voor een melder meer kenbaar te laten zijn in welke
gevallen hij in ieder geval – mits voldaan wordt aan de overige wettelijke
voorwaarden – tegen benadeling wordt beschermd, onderschrijf ik. Om
die reden stel ik in de tweede nota van wijziging een nieuw artikel 17da
voor waarin niet-limitatief vormen van benadelingshandelingen zijn
opgenomen.
9. Breid het benadelingsverbod uit tot familieleden buiten de
werkgerelateerde sfeer van de werkgever, maatschappelijke
organisaties die de melding faciliteren en onterecht als klokkenluider aangemerkte personen
Om het benadelingsverbod ook van toepassing te laten zijn op benadeling
van familieleden en organisaties die klokkenluiders bijstaan buiten de
werkgerelateerde context van een klokkenluider, wordt om aanpassing
van de definitie van «betrokken derde» verzocht. Alhoewel deze benadelingsbescherming niet door de richtlijn wordt vereist, omdat dit buiten de
scope van de werkgerelateerde context valt, wordt bescherming van de
klokkenluider tegen deze indirecte vormen van benadeling wenselijk
geacht door de heer Omtzigt.
In de initiatiefnota worden weliswaar enkele voorbeelden gegeven van
benadeling van familieleden buiten de werkgerelateerde context van een
klokkenluider, maar een afbakening van de vormen van benadeling en
door wie de benadeling zou kunnen plaatsvinden ontbreekt. Ook wordt
geen inzicht gegeven in de mate waarin deze vormen van indirecte
benadeling voorkomen en de ernst ervan. Voor het beoordelen van de
noodzaak van een regeling van bescherming tegen vormen van indirecte
benadeling en de voorwaarden waaronder deze bescherming zou kunnen
worden geboden, is een antwoord op voornoemde vragen noodzakelijk.
Mijn voorstel is daarom om eerst onderzoek te doen naar de noodzaak en
mogelijke reikwijdte van deze vorm van bescherming en de uitkomst
ervan zo nodig te betrekken bij een volgend wetsvoorstel.
In zijn initiatiefnota vraagt de heer Omtzigt verder aandacht voor de
bescherming van degene die onterecht als klokkenluider wordt aangemerkt. Het is mij niet duidelijk in welke situaties en onder welke omstandigheden zich dit kan voordoen en onder welke voorwaarden
23

Dit is ook in lijn met het uitgangspunt van artikel 79 Overgangswet nieuw Burgerlijk Wetboek,
dat ook gevolgd is in de Wet tot wijziging van diverse wetten in verband met zwijgbedingen in
jeugdzorg, zorg en ondersteuning (zie Kamerstuk 35 771, nr. 3, p.17).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

10

bescherming zou moeten worden geboden. Tot slot heb ik behoefte aan
een beschouwing in het licht van de bescherming die het privaatrecht en
in het bijzonder het arbeidsrecht mogelijk al biedt. Ook hiervoor geldt
daarom dat eerst onderzoek zou moeten worden gedaan naar de
noodzaak van deze vorm van bescherming.
10. Breid de omkering van de bewijslast uit
Het voorstel om de omkering van de bewijslast ook van toepassing te
laten zijn op het bejegeningsonderzoek door het Huis voor klokkenluiders
kan ik niet goed volgen. Een bejegeningsonderzoek vindt plaats op grond
van dezelfde regels als die, op grond van de Algemene wet bestuursrecht,
gelden voor een onderzoek door de Nationale ombudsman naar een
klacht. Van beide partijen, zowel de werknemer als de werkgever, wordt
inbreng verwacht. Hierbij gelden niet de regels voor bewijslast zoals die
gelden in het burgerlijk procesrecht. Een omkering van de bewijslast past
daarom niet bij de aard van het bejegeningsonderzoek door het Huis. Bij
zo’n onderzoek gelden er immers geen bewijslastregels.
Ook het voorstel van de heer Omtzigt om in artikel 17e toe te voegen dat
de omkering van de bewijslast geldt voor het aantonen van benadeling
neem ik niet over. Omkering van de bewijslast voor het aantonen van
benadeling is niet nodig, omdat de benadeling door de melder alleen
gesteld hoeft te worden. Het is moeilijk om van een werkgever te
verlangen dat hij de benadeling aantoont. Zowel de melding als de
benadeling (bijvoorbeeld een misgelopen promotie) dienen ter kennis van
de rechter te worden gebracht. Het is aan een klokkenluider om in een
rechtsgeding de melding en de benadeling voldoende concreet te stellen.
Het is vervolgens aan de werkgever om aan te tonen dat de benadeling
geen relatie heeft met de melding van het vermoeden van een misstand.
De werkgever dient in het rechtsgeding dus wel aan te tonen dat de
benadeling niet heeft plaatsgevonden op grond van de melding van het
vermoeden van een misstand. Daarbij is wel sprake van omkering van de
bewijslast.
11. Stel een fonds voor klokkenluiders in
De heer Omtzigt verwijst naar de evaluatie van de Wet Huis voor
klokkenluiders waaruit blijkt dat de bescherming van klokkenluiders nog
steeds onvoldoende gewaarborgd is. De onderzoekers van de evaluatie
hebben geconcludeerd dat juridische rechtsbijstand en psychosociale
ondersteuning voor de melder van groot belang zijn en het goed
organiseren ervan draagt bij aan het bereiken van de doelen van de Wet.24
Stakeholders hebben aangegeven dat er middelen nodig zijn (een fonds)
om de uitvoering hiervan (door partijen waarnaar het Huis kan doorverwijzen) te bekostigen.25
De heer Omtzigt stelt voor om een fonds op te nemen in hoofdstuk 2 van
het wetsvoorstel. Dit fonds zou volgens hem jaarlijks moeten worden
gevoed. Ook moet het volgens de heer Omtzigt mogelijk worden voor de
rechter om een betaling aan het fonds als sanctie op te leggen, wanneer
een instantie zich niet houdt aan hetgeen bepaald is in de (nieuwe) Wet
bescherming klokkenluiders.

24
25

Eindrapport evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders, p. 56, bijlage bij Kamerstuk 33 258, nr. 48.
Eindrapport evaluatie Wet Huis voor klokkenluiders, p. 50, bijlage bij Kamerstuk 33 258, nr. 48.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

11

Mijn ambtsvoorganger heeft eerder aangegeven dat nadere ondersteuning voor klokkenluiders wenselijk is.26 In de nota naar aanleiding van
het verslag bij het wetsvoorstel heeft mijn ambtsvoorganger naar
aanleiding van vragen over de ondersteuning van klokkenluiders
opgemerkt dat de organisatie en financiering van deze ondersteuning een
ingewikkeld vraagstuk is (Kamerstuk 35 851, nr. 6). Op dit moment loopt er
een pilot mediation en juridische ondersteuning bij de sector Rijk. Ook
wordt gestart met een pilot psychosociale ondersteuning voor klokkenluiders. Ik kom daar verderop in deze brief op terug. Ik realiseer me dat er
in de tussentijd dan nog geen juridische ondersteuning aanwezig is voor
(alle) klokkenluiders. Daarom ben ik voornemens met ingang van 2023
een brede pilot juridische ondersteuning te gaan starten voor klokkenluiders. Hierover ga ik verkennend in gesprek met de Raad voor Rechtsbijstand. Uiteraard houd ik uw Kamer hiervan op de hoogte.
De pilots financier ik uit de begroting van mijn departement. Ik wil de
looptijd van de pilots gebruiken om ervaringsgegevens te verzamelen en
die ervaringen gebruiken bij de vormgeving en financiering van de
ondersteuning van klokkenluiders op de lange termijn. Een belangrijke
vraag is bijvoorbeeld wie de kosten voor deze ondersteuning betaalt. Als
een klokkenluider kosten maakt voor juridische bijstand omdat hij
benadeling ervaart, zouden deze kosten naar mijn mening niet moeten
worden betaald door de belastingbetaler maar door degene waar het
probleem is veroorzaakt. Ook zie ik verbanden met het beginsel van goed
werkgeverschap, waarbij de werkgever zorgdraagt voor ondersteuning
van werknemers wanneer zij te goeder trouw en in het belang van de
organisatie een melding doen. Dat betekent dat werkgevers hier een
verantwoordelijkheid hebben. Daarmee krijgen werkgevers nog meer dan
nu een reden om met meldingen en melders serieus om te gaan.
Bovendien kan daar een preventieve werking van uitgaan. De heer
Omtzigt stelt voor dat de rechter een sanctie kan opleggen tot betaling
aan het fonds door de werkgever. Dit is zeker ook een interessante
gedachte. Ik betrek dit voorstel dan ook graag bij de verdere uitwerking
van de ondersteuning van klokkenluiders op de lange termijn.
Gelet op de bovengenoemde ontwikkelingen en gedachtevorming is het
nog te vroeg om in het wetsvoorstel te voorzien in een fonds. Hier voeg ik
aan toe dat met de bovengenoemde pilots wel (binnen afzienbare termijn)
ondersteuning op juridisch en psychosociaal gebied wordt gerealiseerd
voor alle klokkenluiders.
12. Stel afschrikwekkende sancties in tegen werkgevers die
melders benadelen
Met de heer Omtzigt ben ik het eens dat het van groot belang is dat
afschrikwekkende sancties kunnen worden opgelegd aan werkgevers die
klokkenluiders benadelen. In hoofdstuk 5 van de memorie van toelichting
is uiteengezet hoe het sanctiestelsel in de Nederlandse wetgeving is
vormgegeven.27
Het huidige sanctierecht om op te treden tegen benadeling, dat als
uitgangspunt is genomen voor de regeling ervan in de artikelen 17e en
17ea van het implementatiewetsvoorstel, is gelegen in het privaatrecht.
Het verbod op benadeling bij een melding van een misstand is thans voor
werknemers bepaald in artikel 658c van Boek 7 van het Burgerlijk
Wetboek. Voor politieambtenaren en defensiepersoneel is het benadelingsverbod geregeld in respectievelijk artikel 47, derde lid, van de

26
27

Kamerstuk 33 258, nr. 51.
Kamerstuk 35 851, nr. 3, p. 41–43.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

12

Politiewet 2012 en de artikelen 12quater, tweede lid, en 12o, vijfde lid, van
de Wet ambtenaren defensie.
Een werknemer die tijdens of na een melding van een vermoeden van een
misstand geconfronteerd wordt met benadeling zoals beëindiging van de
arbeidsovereenkomst kan een vordering tot herstel indienen bij de civiele
rechter. Om deze vordering kracht bij te zetten kan tevens een dwangsom
worden verzocht. De dwangsom is een bijkomende voorwaardelijke
veroordeling van de schuldenaar om aan de schuldeiser een geldsom te
betalen, indien deze niet of niet-tijdige uitvoering geeft aan de hoofdverbintenis. Deze dwangsom staat los van de schade en beoogt druk op de
schuldenaar uit te oefenen opdat deze de tegen hem uitgesproken
hoofdveroordeling zal nakomen. Hiermee wordt een extra prikkel tot
(tijdige) nakoming van de hoofdveroordeling verschaft. Ook kan van het
opleggen van een dwangsom een preventieve werking uitgaan. Reële
executie volgt als duidelijk is dat de wederpartij in verzuim is. Het
voordeel van dit middel is dat de melder dit zelf in de hand heeft. Hij is
niet afhankelijk van andere instanties om actie te ondernemen.
De dwangsom kan eveneens worden verbonden aan een actie uit
onrechtmatige daad, indien een werkgever een melder belemmert om een
interne of externe melding te doen, benadeelt of dreigt te benadelen of
wanneer hij procedures aanspant tegen bijvoorbeeld de melder, waarvan
de melder op grond van de richtlijn dient te worden gevrijwaard. Ook kan
een dwangsom worden gekoppeld aan een eis in kort geding om
bijvoorbeeld benadelende maatregelen, zoals overplaatsing, degradatie of
zelfs ontslag, te voorkomen.
In de initiatiefnota wordt gesteld dat deze sancties niet afschrikwekkend
zijn, omdat klokkenluiders vaak geen civielrechtelijke actie instellen tegen
hun werkgever. Dit om reden dat zij bang zijn hun baan te verliezen, maar
ook omdat de arbeidsrelatie daarmee onder druk komt te staan. Wanneer
de klokkenluider aangifte van benadeling door zijn werkgever zou kunnen
doen bij de politie, zou de rest van het conflict zich afspelen tussen de
werkgever en het openbaar ministerie. Wat veiliger zou zijn voor de
klokkenluider. Met de heer Omtzigt ben ik het eens dat de veiligheid van
klokkenluiders beter gewaarborgd moet worden. Zijn voorstel om
rechtspersonen en bestuurders strafrechtelijk te vervolgen voor
benadeling gaat echter voorbij aan het feit dat de benadelingshandeling
als zodanig niet hersteld zal worden door een strafrechtelijke sanctie,
omdat benadelende maatregelen, zoals overplaatsing, degradatie of
ontslag, worden getroffen in de relatie tussen werkgever en werknemer.
Die relatie wordt gereguleerd door het civiele recht (bij werknemers en
ambtenaren met een arbeidsovereenkomst) of door het ambtenarenrecht
(indien het gaat om ambtenaren met een publiekrechtelijke aanstelling,
zoals politie- en defensieambtenaren).
In het voorstel ontbreekt bovendien een onderbouwing van de wijze
waarop politie en openbaar ministerie onderzoek zouden kunnen doen
naar de benadelende bejegening van een klokkenluider en bewijs te
vergaren zonder daarbij de klokkenluider te betrekken. Op zijn minst zal
immers getuigenis van een klokkenluider noodzakelijk zijn. De angst van
verlies van een baan of verstoorde verhoudingen zal daarom met een
strafrechtelijke aanpak niet weggenomen worden.
Het andere doel dat met het voorstel voor strafrechtelijke sancties wordt
beoogd te bereiken, de afschrikwekkende werking, kan naar mijn mening
beter worden bereikt met de bovengenoemde mogelijkheden die het
civiele recht biedt. De strafbaarstelling van benadeling zal vanuit een
oogpunt van proportionaliteit hoogstens als overtreding worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

13

gekwalificeerd. De vraag is hoe afschrikwekkend dat zal zijn. Bovendien
kan via het civiele recht tevens een herstel van de rechtsverhouding
worden bereikt. Dit is een uitkomst waarmee een klokkenluider meer
gebaat zal zijn dan met het strafrecht. Om een versterking van de positie
van klokkenluiders te bereiken, zal wel uitbreiding nodig zijn van de
ondersteuning die aan hen wordt geboden. Om die reden worden de
hierboven genoemde pilots opgestart om na te gaan op welke wijze de
ondersteuning van klokkenluiders bij het waarborgen van hun rechtsbescherming uitgebreid en verbeterd zou kunnen worden.
Andere sancties die de heer Omtzigt voorstelt zijn het publiekelijk bekend
maken van de naam van de organisatie die een klokkenluider heeft
benadeeld en het gedurende een jaar uitsluiten van een bedrijf van
publieke aanbestedingen.
Ook het Huis heeft in zijn toekomstvisie de wens geuit om de mogelijkheid
te krijgen om onder bepaalde voorwaarden in zijn rapporten de naam van
de organisatie die een klokkenluider heeft benadeeld te kunnen noemen.
Op dit moment wordt bekeken of dit niet al mogelijk is onder de huidige
wetgeving en of de wet op dit punt niet te strikt wordt geïnterpreteerd.28
Het voorstel om in de Aanbestedingswet 2012 een grond toe te voegen op
grond waarvan aanbestedende diensten bedrijven een jaar lang uit
kunnen sluiten van deelneming aan een aanbestedingsprocedure, vergt
overleg met mijn ambtsgenoot van Economische Zaken en Klimaat en een
toets aan de regelgeving met betrekking tot aanbestedingen. Ik zal de
vraag of een dergelijke bevoegdheid mogelijk is daarom betrekken bij de
voorbereiding van het vervolgwetsvoorstel.
Tot slot stelt de heer Omtzigt in verband met het regelen van afschrikwekkende sancties ook voor om degene die de melder benadeelt (bijvoorbeeld iemand met een leidinggevende positie) persoonlijk aansprakelijk te
stellen op de grond dat hij zijn bedrijf een slechte naam bezorgt. De
aansprakelijkheidsstelling geschiedt in dat geval door de werkgever
richting de werknemer die een andere werknemer of een persoon die
anderszins werkgerelateerde activiteiten voor de onderneming of
organisatie heeft verricht, heeft benadeeld. In artikel 7:661 van het
Burgerlijk Wetboek wordt daartoe al een grondslag geboden. Een
werkgever kan op grond van die bepaling door een werknemer opzettelijk
of bewust roekeloos toegebrachte schade – in dit geval de schade die is
ontstaan door het door benadeling bezorgen van een slechte naam aan de
werkgever – verhalen op die werknemer.
13. Stel goed functionerende toezichtmechanismen op interne en
externe meldkanalen in
De heer Omtzigt merkt op dat uit de evaluatie blijkt dat er meerdere
dingen misgaan bij de interne en externe meldkanalen. Wat de interne
meldkanalen betreft kunnen volgens hem op drie niveaus knelpunten
ontstaan: de interne meldprocedure ontbreekt, de interne meldprocedure
voldoet niet aan de eisen uit de wet, of de interne meldprocedure wordt
niet goed toegepast. Wat de externe meldprocedure betreft, merkt de heer
Omtzigt (onder verwijzing naar een brief van Rik van Steenbergen aan de
Tweede Kamer) op dat uit de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders zou blijken dat het Huis voor klokkenluiders lang niet altijd goed en
onafhankelijk functioneert.

28

Zie ook vonnis van de Rechtbank Den Haag in kort geding 22 december 2017 (zaak-/
rolnummer: C/09/542440/KG ZA 1 7/1424).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

14

De heer Omtzigt stelt op basis van de door hem genoemde constateringen
voor om de Nederlandse Arbeidsinspectie de plicht te geven om periodiek
toezicht te houden op de meldkanalen, ter verzekering van een goede
interne meldprocedure en een goedwerkende en onafhankelijke externe
meldprocedure. Ook op het Huis zelf dient toezicht gehouden te worden
volgens de heer Omtzigt.
In het eindrapport van de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders
hebben de onderzoekers geconcludeerd dat het doelbereik van de Wet
Huis voor klokkenluiders29 verbeterd kan worden door ervoor te zorgen
dat alle organisaties een kwalitatief goede interne meldprocedure hebben,
zij deze ook in de praktijk goed implementeren en bovendien op de juiste
wijze toepassen. Mijn ambtsvoorganger heeft in haar reactie op de
evaluatie opgemerkt dat zij hierbij bij uitstek een rol zag voor het Huis, in
het bijzonder voor de afdeling Kennis & Preventie. De afdeling Kennis &
Preventie van het Huis geeft specifieke voorlichting over interne meldregelingen en geeft hier ook brochures over uit.30 Ook op de website
www.beschermingklokkenluiders.nl is informatie opgenomen voor
werkgevers over de aangescherpte eisen waar interne meldregelingen
aan moeten voldoen volgens de EU-klokkenluidersrichtlijn.
Om te bevorderen dat organisaties een interne meldregeling hebben en
omdat dit volgt uit de eisen van de EU-klokkenluidersrichtlijn, wordt in het
wetsvoorstel (na de eerste nota van wijziging) werknemers een
bevoegdheid gegeven om een interne meldregeling af te dwingen bij de
kantonrechter.
In het eindrapport van de evaluatie hebben de onderzoekers opgemerkt
dat cijfers over de aanwezigheid van een interne meldprocedure beperkt
beschikbaar zijn. Er zijn volgens de onderzoekers wel duidelijke indicaties
dat het aantal organisaties met een interne meldprocedure gedurende de
afgelopen jaren is toegenomen. Tegelijkertijd zijn er volgens de onderzoekers ook indicaties dat niet alle organisaties over de vereiste interne
meldregeling beschikken en dat het geregeld voorkomt dat organisaties
de procedure niet of onjuist toepassen.
Meer en herhaaldelijk onderzoek naar de effecten van de verplichting tot
een interne meldprocedure in de praktijk is volgens de onderzoekers aan
te bevelen. Om valide uitspraken te kunnen doen over de aanwezigheid
van interne meldregelingen wil ik na de inwerkingtreding van de komende
wetswijziging een nulmeting uitvoeren naar de aanwezigheid van interne
meldregelingen bij werkgevers (artikel 2 Wet bescherming klokkenluiders,
zoals de Wet Huis voor klokkenluiders na inwerkingtreding van het
voorliggende wetsvoorstel heet). Vervolgens wil ik dit onderzoek periodiek
herhalen, en daarbij ook laten kijken naar de effectiviteit van de meldregelingen. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen aanleiding zijn om
wettelijk toezicht op de interne meldregelingen te regelen (met wettelijke
sancties).
De heer Omtzigt stelt dat het Huis niet goed werkt als extern meldkanaal.
Volgens een brief van Rik van Steenbergen aan de Tweede Kamer zou uit
de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders blijken dat het Huis voor
klokkenluiders lang niet altijd goed en onafhankelijk functioneert:
procedures duren ontzettend lang, het misstandsbegrip zou te streng
gehanteerd worden, er zou geen rekening worden gehouden met het
verschil in machtspositie tussen werkgever en werknemer, er zou geen
29

30

Het bijdragen aan de oplossing van maatschappelijke misstanden en de rechtsbescherming
van klokkenluiders.
Zie bijvoorbeeld de brochures: «Integriteit in de praktijk – de meldregeling» of «Aanpassingen
voor uw meldregeling», te vinden op de website van het Huis voor klokkenluiders
(www.huisvoorklokkenluiders.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

15

feedback worden gegeven over het verloop van de onderzoeksprocedure
en er zou kennis en capaciteit van specifieke klokkenluidersproblematiek
ontbreken.31 In de evaluatie hebben de onderzoekers op dit punt de
percepties weergegeven van de gesprekspartners (zoals wetenschappers
en werknemers- en werkgeversorganisaties). Deze ervaringen worden
echter niet bevestigd in de conclusies van de onderzoekers, behalve dat
het verkorten van de doorlooptijden van de onderzoeken door het Huis zal
bijdragen aan het verbeteren van het doelbereik van de Wet Huis voor
klokkenluiders. Voor de volledigheid wil ik hier nog opmerken dat het Huis
een zogenaamd «last resort» is. Als er geen ander extern meldkanaal
aanwezig is om een melding van een vermoeden van een misstand te
onderzoeken, is het Huis bevoegd. Als er sprake is van benadeling van
een klokkenluider, is het Huis de enige instantie die hier onderzoek naar
doet.
Het voorstel van de heer Omtzigt is om de Nederlandse Arbeidsinspectie
de plicht te geven om periodiek toezicht te houden op de interne en
externe meldkanalen. Ik wil eerst de uitkomsten van het onderzoek naar
de aanwezigheid en effectiviteit van interne meldregelingen afwachten,
om zo een goede afweging te kunnen maken over een eventuele
toezichthoudende rol door de Nederlandse Arbeidsinspectie of een andere
instantie op interne meldkanalen.
Wat de externe meldkanalen betreft, zie ik geen meerwaarde in toezicht
omdat ik hier ook geen aanknopingspunten voor vind in de evaluatie van
de Wet Huis voor klokkenluiders uit 2020 en omdat de externe meldkanalen hun eigen toezicht en verantwoordingsregime kennen.
Tot slot noemt de heer Omtzigt dat de toezichthoudende taak van de
Nationale ombudsman niet altijd werkt vanwege de nauwe banden met
het Huis. Het is mij niet duidelijk waarop deze stellingname is gebaseerd.
De wet kent namelijk geen toezichthoudende rol toe aan de Nationale
ombudsman ten opzichte van het Huis.
Gelet op de onafhankelijkheid van het Huis in zijn taakuitoefening is het
Huis aan mij alleen verplicht inlichtingen te verstrekken of inzage te geven
in zakelijke gegevens en bescheiden met betrekking tot het gevoerde
financiële beheer en de administratieve organisatie (artikel 3, derde lid,
Wet Huis voor klokkenluiders). Volgens artikel 18 van de Kaderwet
zelfstandige bestuursorganen stelt het Huis jaarlijks voor 15 maart een
jaarverslag op waarin het de taakuitoefening, het gevoerde beleid en het
gevoerde beleid met betrekking tot de kwaliteitszorg beschrijft. Dit
jaarverslag stuurt het Huis naar de Eerste Kamer en de Tweede Kamer en
naar de Minister van BZK. Verdergaand toezicht verhoudt zich niet met de
onafhankelijke rol van het Huis.
14. Maak anonieme meldingen mogelijk
De heer Omtzigt stelt dat het in het wetsvoorstel onmogelijk wordt
gemaakt om anoniem een melding te doen. Het wetsvoorstel maakt dit
echter niet onmogelijk. Wel is het zo dat het wetsvoorstel geen
verplichting bevat voor interne en externe meldkanalen om anonieme
meldingen te aanvaarden en behandelen conform alle eisen van de
richtlijn c.q. het wetsvoorstel. Aan zo’n verplichting zitten namelijk vooren nadelen vast, waar ik hierna op in zal gaan. Ik heb daarvoor informatie
ingewonnen bij een aantal beoogde bevoegde autoriteiten, waaronder de
Autoriteit Consument en Markt (ACM), de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

31

Zie Kamerstuk 36 079, nr. 2, p. 28, voetnoot 87 (initiatiefnota van het lid Omtzigt).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

16

De heer Omtzigt stelt voor om een vertrouwenspersoon of tussenpersoon
in te stellen (bijvoorbeeld een advocaat) die de melding doet namens een
anonieme melder. Ook daar ga ik hieronder op in.
Het begrip anoniem melden
Over anoniem melden bestaat enige onduidelijkheid, die wordt veroorzaakt door de verschillende definities die eraan kunnen worden gegeven:
(1) vertrouwelijk melden, al dan niet via een gecertificeerde vertrouwenspersoon, (2) volledig anoniem melden, waarbij de identiteit van de melder
bij niemand bekend is. Velen spreken over anoniem melden, terwijl zij
vertrouwelijk melden bedoelen, bijvoorbeeld wanneer wordt gesproken
over melden bij of via een vertrouwenspersoon of een tussenpersoon
zoals in de initiatiefnota.
Met (1) vertrouwelijk melden wordt bedoeld dat de identiteit van de
melder slechts bekend is bij een zeer beperkt aantal personen die
daarover een geheimhoudingsplicht hebben. De identiteit van de melder
is dan anoniem voor degenen over wie gemeld wordt, collega’s in en
buiten de organisatie, leidinggevenden van de melder en overige direct of
indirect betrokkenen. Deze vorm van anonimiteit is geregeld in het
wetsvoorstel.32 Het begrip kan ook betrekking hebben op de situatie dat
de melding plaatsvindt via een vertrouwenspersoon die gecertificeerd is
zoals een advocaat, en die als enige kennis heeft van de identiteit van de
melder of (2) dat de melder zijn identiteit aan niemand prijsgeeft. Ook
degene die de melding in ontvangst neemt en degenen die acteren op de
melding kennen de identiteit van de melder niet. In dit laatste geval is er
sprake van volledig anoniem melden.
Aan het volledig anoniem melden, kleven zowel voor- als nadelen.
Voordelen:
Verondersteld wordt dat volledige anonimiteit een drempelverlagend
effect heeft, waardoor er meer meldingen zouden plaatsvinden. Het
drempelverlagende effect is echter tot nu toe onvoldoende aangetoond en
zou nader moeten worden onderzocht.
Een ander voordeel van volledige anonimiteit (zo lang die gewaarborgd
kan worden) is het feit dat de identiteit van de melder met grotere
zekerheid wordt beschermd. Ook zou deze manier van melden in theorie
de beste bescherming bieden tegen repercussies.
Nadelen:
In de praktijk blijkt een enkele (anonieme) melding onvoldoende houvast
te bieden om nader onderzoek te kunnen verrichten. Anonimiteit kan van
invloed zijn op de aard van het klokkenluiden en de mate van betrouwbaarheid van de melding. De kans op een melding met een kwaadaardig
motief is groter door de anonimiteit die wordt geboden. Anoniem melden
maakt de drempel om iemand onterecht te beschadigen (kwade trouw)
lager. Bij een anonieme melding moet er altijd gezocht worden naar
aanvullend bewijs om de bezwarende informatie te controleren. Vanuit de
bevoegde autoriteiten wordt aangegeven dat er bij een melding een
uitgebreide (fact)check moet kunnen worden gedaan voordat er een
onderzoek kan worden gestart. Dit om te kunnen beoordelen of een
onderzoek, gelet op het doel en de in te zetten bevoegdheden, proportioneel is. Zelfs wanneer communicatie met een anonieme melder met
32

Artikel 1a (nieuw) van het wetsvoorstel bescherming klokkenluiders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

17

speciale software technisch mogelijk is, achten de bevoegde autoriteiten
het een risico dat het onzeker is of de anonieme melder zich weer zal
melden met de benodigde aanvullende informatie. Daarnaast verdwijnt
het drempelverlagende effect van anoniem melden op het moment dat de
melder in contact moet blijven voor het aanleveren van informatie
gedurende een onderzoekstraject. Zo is de ervaring dat voor een gedegen
onderzoek meestal meerdere contacten met de melder nodig zijn omdat
meer informatie nodig is of nadere vragen beantwoord moeten worden
en dat dit voor een melder emotioneel zwaar kan zijn.
Een anonieme melding is bovendien slechts beperkt bruikbaar omdat er
geen wederzijdse vertrouwensrelatie kan worden aangegaan met de
melder. Bij een melding willen bevoegde autoriteiten namelijk zo snel
mogelijk aan tafel met de melder zitten om een aantal zaken te controleren en om de slagingskans van een onderzoek in kaart te brengen: (1) de
betrouwbaarheid van de melder; (2) de betrouwbaarheid van de informatie en (3) de motivatie van de melder.
Bij anoniem melden is het niet goed mogelijk om de betrouwbaarheid van
de melder te toetsen omdat de melder volledig onzichtbaar is en er geen
daadwerkelijk gesprek plaatsvindt. Zo zal er getoetst moeten worden hoe
de melder aan zijn informatie is gekomen en of deze informatie klopt. Ook
is de motivatie van de melder uiteraard onbekend en zou de melder te
kwader trouw kunnen zijn. Een voorbeeld van een kwaadaardig motief is
dat een melder meerdere strategieën inzet bij een (arbeids)conflict. Als de
juridische weg niet tot het gewenste resultaat leidt, hoopt de melder zijn
gelijk te krijgen via een meldprocedure. Een anonieme melder kan echter
niet verantwoordelijk worden gehouden voor een melding te kwader
trouw omdat de identiteit van de melder niet bekend is.
Mogelijkheden:
Vanuit de bevoegde autoriteiten waarmee gesproken is en die praktijkervaring hebben met anoniem melden wordt uitdrukkelijk aangegeven dat
zij, gelet op voornoemde bezwaren tegen het volledig anoniem melden,
de voorkeur hebben voor meldingen waarbij de identiteit van de melder
extra wordt afgeschermd door melding via een aparte inlichtingeneenheid, waarbij een medewerker van deze eenheid de informatie van een
melder voor onderzoek ter beschikking stelt aan de bevoegde autoriteit.33
In de praktijk wordt ervaren dat melders zich er niet altijd bewust van zijn
dat de informatie naar henzelf herleidbaar kan zijn. Repercussies zijn in
dat geval niet uitgesloten. Professionals die weten hoe daar mee om te
gaan filteren de herleidbare informatie eruit en delen alleen de niet
herleidbare informatie voor verder onderzoek. Dat is de extra
bescherming die «afgeschermd melden» biedt.
De ACM geeft aan dat anoniem melden via een advocaat een goed
werkbare methode is waarbij de melder bovendien een dubbele identiteitsbescherming geniet. De identiteit van de melder is namelijk zowel
gedurende het onderzoek als voor de rechter alleen bekend bij de
advocaat. Een advocaat kan zich immers voor de rechter beroepen op zijn
verschoningsrecht waardoor hij de identiteit van de anonieme melder niet
bekend hoeft te maken. Bij volledige anonieme melding zal voor een
rechter in verband met de bewijslast veelal de identiteit van de melder
alsnog bekend moeten worden gemaakt. Het voorstel in de initiatiefnota
om te melden via een advocaat, blijkt in de praktijk al toegepast te worden
en te werken.

33

Zie bijvoorbeeld de Werkwijze informanten ACM 2017, Stcrt. 2017, nr. 52587.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

18

Anoniem melden via een (gecertificeerde) vertrouwenspersoon is niet te
vergelijken met anoniem melden via een advocaat, omdat een vertrouwenspersoon geen verschoningsrecht heeft. Indien het tot een procedure
komt, kan de rechter eisen dat de identiteit van de anonieme melder
alsnog bekend wordt gemaakt.34 Ook blijkt uit de praktijk dat als een
melding plaatsvindt via een tussenpersoon, dit vaak iemand is uit de
zogenaamde «inner circle» van de melder, omdat de melder deze persoon
vertrouwt. Een melder zal dus vermoedelijk eerder een persoon uit zijn
vertrouwde omgeving als tussenpersoon aan willen wijzen dan een
(gecertificeerde) vertrouwenspersoon. Het voorstel in de initiatiefnota om
de anonieme melder te verplichten om de melding via een gecertificeerde
vertrouwenspersoon te doen, waarborgt derhalve niet de anonimiteit voor
een rechter en sluit ook niet aan op de ervaringen in de praktijk.
Ten aanzien van communicatie via speciale software geven de genoemde
bevoegde autoriteiten aan dat dit soort software een schijnveiligheid
creëert (zo kan een melder zich ook verspreken en onbedoeld zijn
identiteit bekend maken). Zij raden aan om de meldingsprocedures
zodanig in te richten dat meldingen zo vertrouwelijk mogelijk gedaan
kunnen worden, en volledig anoniem melden via een advocaat te laten
verlopen.
Overigens bestaat altijd de mogelijkheid om een anonieme melding te
doen bij een werkgever of bevoegde autoriteit (bijvoorbeeld via een niet
ondertekende brief), ook zonder wettelijke verplichting om onderzoek te
doen naar zo’n melding.
15. Garandeer de vertrouwelijkheid van de melding
De heer Omtzigt vindt het van groot belang dat klokkenluiders erop
kunnen vertrouwen dat het contact met een meldkanaal vertrouwelijk is
en dat zij niet worden afgeluisterd. Hij verwijst naar de motie van 4 maart
2020 van het Kamerlid Van Nispen waarin de regering is verzocht ervoor
te zorgen dat het Huis voor klokkenluiders niet kan worden afgeluisterd,
zodat iedereen veilig en vertrouwelijk een misstand kan melden bij het
Huis voor klokkenluiders.35
Dit verbod op afluistering dient volgens de heer Omtzigt niet alleen te
gelden voor meldingen die bij het Huis worden gedaan, maar ook voor
meldingen via andere meldkanalen. Dit geldt nog extra voor meldingen
die gedaan worden bij het kanaal voor geheime diensten. Wanneer
klokkenluiders twijfelen aan de vertrouwelijkheid van het contact met een
meldkanaal, dan kan dit er immers toe leiden dat zij terughoudend zijn in
het melden van misstanden.
Zijn voorstel is om een artikel toe te voegen waaruit expliciet blijkt dat
afluistering of onderschepping van meldingen van klokkenluiders
verboden is bij alle meldkanalen, met expliciete inbegrip van de meldkanalen voor geheime informatie. Daarnaast doet hij het voorstel alle
meldkanalen te verplichten preventiemechanismen in te stellen om te
34

In de werkwijze van de ACM (zie de vorige voetnoot) worden nog andere gevallen genoemd
die aanleiding kunnen zijn om de identiteit van de informant bekend te maken: «Dit kan onder
meer het geval zijn wanneer:
– In een beroepsprocedure de rechter de ACM daartoe verplicht;
– sprake is van een misdrijf waarvoor aangifteplicht geldt;
– op basis van een gerechtelijk bevel een ambtenaar van de inlichtingeneenheid van de ACM
als getuige onder ede wordt gehoord;
– een ambtenaar van de inlichtingeneenheid van de ACM onder ede wordt gehoord in een
parlementaire enquête.»
35
Kamerstuk 28 844, nr. 206. Deze motie is op 29 september 2020 door uw Kamer aangenomen
(Handelingen II 2020/21, nr. 7, item 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

19

voorkomen dat dit wel gebeurt. Hierbij kan volgens de heer Omtzigt onder
andere gedacht worden aan een vergelijkbaar systeem van nummerherkenning dat aftapping van telefoongesprekken binnen de advocatuur
voorkomt.
In verband met de motie-Van Nispen vindt al enige tijd overleg plaats
tussen het openbaar ministerie (OM), het Ministerie van Justitie en
Veiligheid (JenV) en het Huis voor klokkenluiders (het Huis). De uitkomst
van dit overleg is nog niet bekend. Om tot een goede beoordeling van het
voorstel van de heer Omtzigt te komen, is nadere afstemming met het
Ministerie van JenV noodzakelijk. Vanwege de relatie met de motie van
Van Nispen met betrekking tot het Huis is het van belang eerst de
uitkomst van het overleg tussen het OM, JenV en het Huis af te wachten.
Samen met de Minister van JenV zal ik uw Kamer informeren over de
uitkomst van het overleg en de reactie op het voorstel van de heer
Omtzigt.
Stand van zaken pilots ondersteuning klokkenluiders
Met ingang van 1 januari 2022 is een pilot mediation en juridische
ondersteuning gestart bij de sector Rijk. De inhoud van deze pilot is
tezamen met vakbonden in het Sectoroverleg Rijk bepaald. De pilot richt
zich op twee voorzieningen uit de CAO Rijk. In de pilot wordt nagegaan of
de aangeboden ondersteunings-voorzieningen mogelijke drempels
wegnemen voor een melder om een melding van een vermoeden van een
misstand te doen of door te zetten. De eerste voorziening is het aanbod
van een gesprek onder begeleiding van een onafhankelijke derde of
mediation tussen een medewerker en een leidinggevende. Hiermee wordt
vroegtijdig ingezet op het voorkomen van het escaleren van een mogelijk
conflict tussen een medewerker en een werkgever naar aanleiding van
een signaal of melding van de medewerker. Door het vroegtijdig
aanbieden van mediation op verzoek van de medewerker kan de
verhouding tussen medewerker en werkgever snel worden genormaliseerd en wordt benadeling voorkomen. De tweede voorziening bestaat uit
het vergoeden van de juridische rechtsbijstand als een melder benadeling
ervaart. Deze voorziening bestond voorheen uit een voorschot. In overleg
met de bonden in het Sectoroverleg Rijk is afgesproken de kosten voor
beroepsmatig verleende bijstand in een procedure direct te vergoeden
voor maximaal € 275,45 per uur tot een maximum van € 6.610,90 per
procedure.36 Door deze vergoeding direct te verstrekken is de gedachte
dat daarmee ook een drempel wordt weggenomen om een melding te
doen, omdat een medewerker de zekerheid heeft dat bij eventuele
benadeling hij beroep kan doen op rechtsbijstand.
Uit een eerdere navraag is gebleken dat van de voorziening vergoeding
juridische rechtsbijstand uit de CAO Rijk weinig gebruik is gemaakt, terwijl
er wel diverse klokkenluiderszaken binnen de sector Rijk hebben gespeeld.
De aanname is dat de voorziening mogelijk onvoldoende bekend is bij
medewerkers en dat het recht op een voorschot voor de juridische
rechtsbijstand niet voldoende de drempel wegnam om een melding te
doen. Door middel van gerichte communicatie worden de (verbeterde)
voorzieningen daarom onder de aandacht gebracht bij degenen in de
organisatie die in contact staan met (potentiële) melders: zoals de
integriteitscoördinatoren, vertrouwenspersonen en bedrijfsmaatschappelijk werk. Deze personen kunnen (potentiële) melders wijzen op deze
voorzieningen. Daarnaast wordt ingezet op communicatie richting
medewerkers en leidinggevenden om deze voorzieningen onder de

36

Deze bedragen zijn exclusief btw en kantoorkosten, die wel worden vergoed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

20

aandacht brengen. De looptijd van de pilot is twee jaar, en de pilot zal
worden geëvalueerd.
In het commissiedebat van 21 april jl. heb ik aangegeven dat er
gesprekken gaande zijn tussen mijn ministerie, het Huis voor klokkenluiders, en een organisatie die gespecialiseerd is in psychosociale
ondersteuning om te verkennen of het Huis melders kan doorverwijzen
naar deze organisatie. In deze gesprekken zijn we tot de conclusie
gekomen dat dit inderdaad het geval is. De Stichting Slachtofferhulp
Nederland (SHN) kan vanaf september starten met de ondersteuning van
melders op psychosociaal vlak. De voorbereidingen voor deze ondersteuning worden op dit moment door SHN in gang gezet. In overleg met
het Huis wordt ook bekeken of er schrijnende gevallen zijn waar SHN
vooruitlopend al ondersteuning aan zou kunnen bieden. De pilot bij SHN
zal twee jaar lopen, oftewel tot medio 2024. Hiermee wordt rekening
gehouden met een ondersteuning van twee jaar door SHN voor iedere
melder die door het Huis wordt doorverwezen. Dit betekent dat eventuele
melders die zich bijvoorbeeld in 2023 aanmelden vanaf dat moment nog
op twee jaar ondersteuning van SHN kunnen rekenen.
In de loop van het eerste jaar van de pilot wordt gestart met een evaluatie
om in kaart te brengen hoeveel er gebruikt wordt gemaakt van de
ondersteuning door SHN en in hoeverre deze ondersteuning aansluit bij
de behoefte. De uitkomst van de evaluatie kan dan gebruikt worden om de
ondersteuning ook op de langere termijn te kunnen organiseren.
Bevorderen veilig werk- en meldklimaat
Het is belangrijk dat de wet bescherming biedt aan klokkenluiders. Maar
ook is het belangrijk om te voorkomen dat het nodig is om de klok te
luiden. Dit betekent dat organisaties moeten werken aan een cultuur waar
vermoedens van misstanden aangekaart kunnen worden zonder dat
werknemers zich zorgen hoeven te maken voor de gevolgen daarvan.
In september wil ik een campagne starten om organisaties te stimuleren
zorg te dragen voor een veilig werk- en meldklimaat of om dit verder te
verbeteren. Cultuur en gewoontes veranderen echter niet zomaar.
Verandering ontstaat wanneer gedrag verandert en mensen daartoe
gemotiveerd worden. Daarom vind ik het belangrijk om naast individuele
werkgevers uit de private en publieke sector en sociale partners (Stichting
van de Arbeid), ook de wetenschap te betrekken bij het nadenken over de
vormgeving en uitwerking van de campagne. Het doel is om een netwerk
te creëren van werkgevers die op dit gebied vooruitlopen met hun aanpak,
zodat zij als inspiratie kunnen dienen voor andere werkgevers.
Er zijn meerdere methodes om gedragsverandering te bewerkstelligen. Dit
kunnen bijeenkomsten en seminars zijn, trainingen voor leidinggevenden,
en communicatie bijvoorbeeld via de website www.wetbeschermingklokkenluiders.nl. Dit zal nog nadere invulling krijgen. Ik heb de opdracht
gegeven om de campagne dusdanig op te zetten dat er gemonitord kan
worden wat de effecten zijn. Ik zal uw Kamer einde van dit jaar informeren
over de voortgang van de campagne.
Hierbij merk ik op dat een veilig werkklimaat een thema is dat raakt aan
andere belangrijke actuele thema’s waar acties op worden ingezet mede
onder verantwoordelijkheid van mijn ambtsgenoot van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, zoals het bevorderen van integriteit, het voorkomen en
aanpakken van (seksueel) grensoverschrijdend gedrag en het bieden van
tegenspraak in een politiek-bestuurlijke context. Mijn ministerie houdt
verbinding met de verschillende initiatieven, zodat de ingezette acties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

21

elkaar kunnen versterken en organisaties en werknemers hiermee
uiteindelijk geholpen zijn.
Overige ondersteuningsmogelijkheden
Tijdens het overleg met de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken op
21 april jl. heb ik naar aanleiding van een vraag van mevrouw DekkerAbdulaziz naar de mogelijkheid van bestuursrechtelijke bevoegdheden ter
sanctionering van werkgevers geantwoord dat ik naar soortgelijke
organisaties als het Huis voor klokkenluiders ga kijken om te bezien of er
wellicht nog andere mogelijkheden zijn om die klokkenluider te ondersteunen. Vergelijkbare organisaties als het Huis, die onafhankelijk
onderzoek doen zijn bijvoorbeeld de Nationale ombudsman en het
College voor de rechten van de mens. Ook zij doen op basis van een
verzoek onafhankelijk onderzoek en brengen een rapport met een oordeel
en zo nodig aanbevelingen uit. Aan deze organen is evenals aan het Huis
voor klokkenluiders geen bestuursrechtelijke sanctiebevoegdheid
toegekend.
In de Wet College voor de rechten van de mens zijn wel een aantal
instrumenten geregeld die gezien kunnen worden als ondersteunend aan
de positie van een verzoeker. Zo biedt artikel 13 van deze wet het College
voor de rechten van de mens een procesbevoegdheid, die inhoudt dat het
College in rechte kan opkomen tegen gedragingen die in strijd zijn met de
gelijkebehandelingswetgeving. Deze bevoegdheid is echter nog niet door
het College toegepast, zodat ervaringen daarmee niet beoordeeld kunnen
worden. Ik ben wel voornemens om in het kader van de bovengenoemde
pilots en de voorbereiding van het vervolgwetsvoorstel te bezien of een
dergelijke procesbevoegdheid van toegevoegde waarde zou kunnen zijn
en als dat zo is bij het Huis voor klokkenluiders of een andere organisatie
zou kunnen worden belegd.
Verder proces
Een deel van de voorstellen van de heer Omtzigt is meegenomen in de
tweede nota van wijziging. Een ander deel van de voorstellen van de heer
Omtzigt, zoals die met betrekking tot de uitbreiding van het benadelingsverbod voor familieleden buiten het werkgerelateerde verband, een
nadere voorziening voor het melden van staatsgeheime informatie, de
uitbreiding van sancties voor de aanpak van werkgevers die een klokkenluider benadelen en het anoniem melden, vergt nader onderzoek. Deze
voorstellen worden (mede gelet op de ingebrekestelling van de Europese
Commissie) betrokken bij de voorbereiding van het volgende wetsvoorstel
naar aanleiding van de evaluatie. Ik zal uw Kamer dan ook informeren
over wat er uit het nadere onderzoek is gekomen en of deze voorstellen
aanleiding geven tot een wetswijziging. Wat het instellen van een fonds
voor klokkenluiders betreft, wil ik eerst de uitkomsten van de verschillende pilots afwachten. Als dit een wetswijziging vergt, zal dit, gelet op de
looptijd van de pilots, worden meegenomen in een apart wetstraject.
Tussentijds zal ik uw Kamer informeren over de voortgang van de nadere
onderzoeken. Over het voorstel van de heer Omtzigt om de vertrouwelijkheid van de melding te garanderen, volgt een separate reactie aan uw
Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

22

Tot slot
Zoals ik ook in het overleg op 21 april jl. heb aangegeven, ga ik graag in
gesprek met de familie van wijlen klokkenluider Frits Veerman. Een
gesprek met zijn kinderen vindt in juli plaats.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 851, nr. 11

23