Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Maatschappelijke effecten van voedsel
Een verkenning van een nieuwe methodiek

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Inhoudsopgave
Methodiek

Samenvatting

Discussie en

Bijlagen

conclusies

Maatschappelijke
effecten van het
gemiddelde
voedselproduct

Vergelijken en
weging van
impactcategorieën

Maatschappelijke
effecten van
specifieke
voedselproducten

Gebruikte bronnen

Functionele
eenheid en effect
type

Voornaamste
beperkingen

Summary

Woord vooraf

Referenties

Inleiding
In deze interactieve PDF wordt een methodiek gepresenteerd die het mogelijk maakt
maatschappelijke effecten van voedsel in beeld te krijgen. Door op de blokken te
klikken belandt u op het hoofdstuk van uw keuze. Daarnaast kunt u op iedere pagina
bovenaan een ander hoofdstuk kiezen. Ook is het mogelijk om het document pagina
voor pagina te lezen door onderaan te navigeren met de knoppen “vorige pagina” en
“volgende pagina”, of door te scrollen. U keert terug naar deze pagina door onderaan
op HOME te klikken.

Methodiek toegepast op vijf producten
Volle melk

Tafelaardappel

Verse

Rundergehakt

Pure chocolade

sperzieboon

2 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Woord vooraf

In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) in samenwerking met de ministeries van Infrastructuur en Milieu (I&M) en Buitenlandse Zaken (BuZa)
hebben Wageningen Economic Research en True Price een methodiek ontwikkeld om maatschappelijke effecten van voedsel in beeld te krijgen. De aanleiding
vormde het WRR-rapport ‘Naar een voedselbeleid’ en de kabinetsreactie hierop.
De methodiek zoals ontwikkeld in dit rapport, levert een proof-of-principle van het in kaart brengen van de maatschappelijke effecten van voedsel. Met deze proofof-principle laten wij zien dat het in kaart brengen van de maatschappelijke effecten van voedsel mogelijk is zonder het vaststellen van honderden indicatoren. Deze
methodiek biedt daardoor alle ketenspelers op snelle en overzichtelijke wijze inzichten die kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzame voedselketen. De
eerste stappen bij het opstellen van de methodiek is met veel belangstelling gevolgd door ngo's, bedrijfsleven en overheid. Verdere ontwikkeling van de methodiek is
nodig om deze robuust te maken en geschikt voor diverse toepassingen.
Het onderzoek is begeleid door Joop Bodegraven, Jan Klink, Tim Verhoef en Jasper Dalhuisen (allen van EZ), Karel Zeldenrust (I&M) en Jan Hijkoop (BuZa). Elma
Verboom heeft de EZ-ondersteuning gedaan. Tijdens het onderzoek zijn er twee workshops georganiseerd op 13 juni en 5 september 2016. Op 12 januari 2017 is
het eindsymposium georganiseerd. Tijdens deze gelegenheden is waardevolle input verkregen van diverse deelnemers. We willen hen allen danken voor de bijdrage
die ze geleverd hebben aan het onderzoek.

Prof.dr.ir. J.G.A.J. (Jack) van der Vorst

Dr. A.W. (Adrián) de Groot Ruiz

Algemeen directeur Social Sciences Group

Algemeen directeur

Wageningen University & Research

True Price

3 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Samenvatting

Methodiek om maatschappelijke effecten van voedsel
in kaart te brengen

Keuze voor 38 specifieke maatschappelijke effecten

Snel en onderbouwd inzicht in maatschappelijke effecten

het International Integrated Reporting Council onder meer omdat deze het

Naar aanleiding van het WRR-rapport ‘Naar een voedselbeleid’, hebben de
ministeries van Economische Zaken, Infrastructuur & Milieu en Buitenlandse
Zaken, Wageningen Economic Research en True Price gevraagd zowel
positieve als negatieve effecten van de Nederlandse voedselconsumptie in
kaart te brengen. Positieve effecten zijn bijvoorbeeld meer werkgelegenheid,
hogere salarissen, kennisopbouw en meer gezondheid. Negatieve effecten zijn
onder meer klimaatverslechtering, watervervuiling, kinderarbeid en
onderbetaling. Een complete maatschappelijke kosten- batenanalyse (MKBA)
van het produceren en consumeren van een voedselproduct vereist complexe
berekeningen voor vele honderden indicatoren, en daardoor veel tijd en data.

Voor de huidige methodiek is gekozen voor de indeling van zes kapitalen van
beste aansluit bij de verslaggevingspraktijk van bedrijven in Nederland. De
zes gehanteerde kapitalen zijn financieel, geproduceerd, intellectueel,
natuurlijk, sociaal en menselijk kapitaal. Binnen deze kapitalen zijn er in totaal
38 impactcategorieën (specifieke maatschappelijke effecten) onderscheiden
om alle relevante maatschappelijke effecten van voedsel te dekken. In de
methodiek wordt een inschatting gemaakt van de grootte van de som van de
maatschappelijke effecten binnen elke categorie. De grootte van de effecten
van elke impactcategorie is ingeschat op een schaal van -49 tot 49, waarbij 49 een heel groot negatief maatschappelijk effect is en 49 een heel groot
positief maatschappelijk effect is. >>

Om de haalbaarheid en toepasbaarheid van het in kaart brengen van de
maatschappelijke effecten te vergroten, is binnen dit project een methodiek
ontwikkeld die snel kan worden uitgevoerd, en die tegelijkertijd objectief en

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Menselijk
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal
kapitaal

empirisch onderbouwd is.
Maatschappelijke effecten op basis van bijdrage aan welvaart
De methodiek brengt de verschillende maatschappelijke effecten van
voedselproductie en -consumptie en de relatieve grootte van die effecten in
kaart. De grootte wordt hier gedefinieerd als de bijdrage aan welvaart.
Nationaal en internationaal is erkend dat het in kaart brengen van de
maatschappelijke effecten drie zaken vereist, namelijk: een breed
welvaartsbegrip, het meten van externe effecten en het onderkennen van
niet-financiële kapitalen (Stiglitz, et al., 2009; World Bank, 2011; UNECE,
2014; WRR 2014; Tweede Kamer, 2016; CBS, 2016d).

Figuur S.1 Impact meten via zes kapitalen

4 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
De Nederlandse boodschappenmand als referentie
In eerste instantie is de grootte van het maatschappelijke effect van elke
impactcategorie ingeschat voor een gemiddeld voedselproduct. Het
gemiddelde voedselproduct is gedefinieerd als producten die in een
gemiddelde Nederlandse boodschappenmand kunnen zitten. De score van de
grootte van het maatschappelijke effect van de impactcategorieën ten
opzichte van elkaar voor het gemiddelde voedselproduct is gebaseerd op
literatuur waarin gelijktijdig verschillende effecten in een vergelijkbare
kwantitatieve eenheid voor één product worden geschat. In deze studie is
gekozen voor een kwantitatieve eenheid van één euro die door consumenten
aan een bepaald voedselproduct is uitgegeven (inclusief btw). Ook zijn studies
gebruikt waarin de relevantie van twee of meer maatschappelijke effecten van
voedsel kwalitatief met elkaar vergeleken worden. De grootte van de 38
impactcategorieën voor het gemiddelde voedselproduct is aangeduid als de
‘Gemiddelde Grootte’. De grootste positieve maatschappelijke effecten van
voedsel in Nederland zijn: salaris van werknemers, belastinginkomsten, de
consumptiewaarde van het product en de bijdrage aan volksgezondheid. De
grootste negatieve maatschappelijke effecten zijn: consumentenuitgaven,
bijdrage aan klimaatverandering, negatief effect op dierenwelzijn,
onderbetaling in de waardeketen, de opportuniteitskosten van arbeid en de
bijdrage aan het ontstaan van welvaartsziektes.
Duidelijke visualisering van 38 impactcategorieën
In een tweede stap wordt het maatschappelijk effect van specifieke
voedselproducten bepaald. De score op elk van de 38 impactcategorieën
wordt bepaald door de grootte van ieder maatschappelijke effect voor het
gemiddelde voedselproduct te vermenigvuldigen met hoe één specifiek
voedselproduct scoort ten opzichte van het gemiddelde voedselproduct. Om
deze relatieve grootte te bepalen, is gebruik gemaakt van één hoofdindicator
per impactcategorie. Deze indicator is waar mogelijk kwantitatief en voor
enkele indicatoren kwalitatief (natuurwaarde, beperking van
klimaatverandering en instituties). De uiteindelijke inschatting van de
relatieve grootte is gemaakt op een 7-puntsschaal. De resultaten zijn
gevisualiseerd in een figuur met 38 bollen die de grootte van de
maatschappelijke effecten van de 38 impactcategorieën weergeven. Op deze
wijze hebben consumenten, producenten, beleidsmakers en andere partijen

snel en overzichtelijk de effecten in beeld. Deze methodiek is gefundeerd op
de True Price Principles (True Price, 2015), die voortbouwen op de
belangrijkste en meest recente kaders op dit gebied, waaronder het
Integrated Reporting Framework (IICR, 2013), het Comprehensive Wealth
raamwerk van de Worldbank (2011), de Nederlandse kosten-batenrichtlijn
(Romijn & Renes, 2013), het Natural Capital Protocol (National Capital
Coalition 2016), en het TEEB Agriculture and Food Framework (TEEB, 2010 en
TEEB 2015).
Maatschappelijke effecten positief beïnvloeden
De methodiek kan gebruikt worden om de kansen te identificeren om de
belangrijkste positieve effecten te vergroten en de belangrijkste negatieve
effecten te verkleinen. De overheid kan hiermee het gesprek aangaan met het
bedrijfsleven en het bedrijfsleven kan de methodiek inzetten om bewust te
kiezen hoe de maatschappelijke effecten in positieve zin omgebogen kunnen
worden. Consumenten kunnen de methodiek gebruiken om bewust voor het
ene of andere product te kiezen bijvoorbeeld als ze een grotere waarde
hechten aan milieu of aan dierenwelzijn.
Daarnaast geeft de methodiek inzicht in ontwikkelingen in de tijd. Op deze
manier maakt de methodiek zichtbaar hoe en welke factoren sterk met elkaar
samenhangen en hoe beleidsmakers en bedrijfsleven samen de positieve
effecten van een productgroep, zoals hogere salarissen, minder
broeikasgasemissie, beter dierenwelzijn en betere volksgezondheid tegelijk
kunnen realiseren.
De methodiek in de praktijk: vijf testcases
Ter validatie is de methodiek toegepast op vijf producten die in een
‘traditioneel’ Nederlands voedingspatroon passen: verse sperziebonen,
tafelaardappelen, volle melk, rundergehakt uit de melkveehouderij uit
Nederland en pure chocolade met cacao uit Ivoorkust. De maatschappelijke
effecten van deze producten zijn vergeleken met de effecten van het
(geconstrueerde) gemiddelde voedselproduct in Nederland: de inhoud van een
Nederlandse boodschappenmand.
De meest opvallende maatschappelijke effecten van de vijf voedselproducten
staan in tabel S.1 en de volledige maatschappelijke impact van melk is

5 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
weergeven in figuur S.1. Uit deze studie is gebleken dat het mogelijk is om

Maatschappelijke effecten

Maatschappelijke effecten die

voor diverse producten zowel de positieve als de negatieve maatschappelijke

die beter scoren dan bij het

slechter scoren dan bij het

effecten van de productie en consumptie te bepalen. De effecten op financieel

gemiddeld voedselproduct

gemiddeld voedselproduct

Volle melk

en niet-financiële kapitalen zijn in kaart gebracht. De bekende vaak negatieve
effecten springen er in de meeste gevallen ook echt uit. Bijvoorbeeld het
effect van melk op het milieu en het effect van de productie van cacao op
kinderarbeid, gedwongen arbeid en onderbetaling. Dat melk volgens onze

•

Grotere landschapswaarde

•

Meer patenten

•

Sterkere sociale banden

•

Meer instituties (sociaal
kapitaal)

methodiek ook hoog scoort op welvaartsziekten door het hoge zoutgehalte,

De meest opvallende verschillen1 in de maatschappelijke effecten

van de onderzochte voedselproducten en het gemiddelde voedselproduct (zie

gemiddeld voedselproduct

aardappelen

Kleinere impact op

•
•

hulpbronnen
Grotere bijdrage aan

•

•
•

sperziebonen

Grotere bijdrage aan

subsidies)
•

instituties

Grotere impact op
klimaatverandering

•

Grotere impact op bijna alle

•

Meer dierenwelzijnskwesties

Pure

•

chocolade

Grotere bijdrage aan

•

Hogere mate van kinderarbeid,
gedwongen arbeid en

vorming sociale banden
•

aan gezondheid

Meer onderbetaling (relatief veel

onderbetaling

Grotere positieve bijdrage
•

lage-inkomensgrens)

1

Grotere impact op aquatische

gemiddelde product

Grotere bijdrage aan ontstaan
welvaartziekten

consument

groot/meer en klein/minder is minimaal 2 punten verschil op een schaal van 7 met het

De bollen boven de horizontale as in figuur S.2 geven positieve impacts weer

banden, sociale cohesie en

consument

sociale status

(waarbij de hoeveelheid ‘kapitaal’ voor de samenleving toeneemt) en bollen

Geen
Grotere bijdrage aan
Grotere positieve bijdrage
Kleinere impact op
waterkwaliteit

•

•

Hogere overheidsuitgaven (EU-

Kleinere bijdrage aan sociale

•

Geen
dierenwelzijnskwesties

onder de horizontale as in figuur S.2 geven negatieve impacts weer. De
grootte van de bollen geeft de grootte van de impacts weer.

•

Hogere overheidsuitgaven (EUsubsidies)

•

Grotere impact op aquatische
ecosystemen, bodemkwaliteit en

aan gezondheid consument
•

Nederlandse

•

aan gezondheid

Grotere positieve bijdrage

instituties
•

Grotere bijdrage aan ontstaan

natuurlijk kapitaal indicatoren

Hogere overheidsuitgaven (EU-

dierenwelzijnskwesties
Verse

Meer dierenwelzijnskwesties

ecosystemen

instituties
•

Sterkere sociale banden

boeren verdienen minder dan de

uitputting van
•

Grotere landschapswaarde

•

subsidies)

waterkwaliteit,
klimaatverandering en

•

uit de

Maatschappelijke effecten die
slechter scoren dan bij het

•

Rundergehakt

melkveehouderij

bijlage 1 voor de definities van de impactcategorieën)

gemiddeld voedselproduct

Grotere impact op bijna alle

welvaartsziekten

zijn.

die beter scoren dan bij het

Grotere impact op
klimaatverandering

•

•

maatschappelijke effecten voor het gemiddelde voedselproduct al bepaald

Tafel-

subsidies)
•

•

op andere producten worden toegepast omdat de grootte van de

Maatschappelijke effecten

Hogere overheidsuitgaven (EU-

natuurlijk kapitaal indicatoren

vetten en suikers is wellicht minder algemeen bekend. De methodiek kan snel

Tabel S.1

•

landgebruik.
•

Kleinere bijdrage aan sociale
banden, sociale cohesie en

Impactcategorieën die tussen haakjes ( ) staan zijn niet van toepassing of
afwezig. De bollen in de figuur kunnen niet zonder meer bij elkaar opgeteld of
gesaldeerd worden. Dit betekent ook dat er geen eindoordeel gegeven kan
worden of een product per saldo positief of negatief scoort. Dit kan alleen als
alle indicatoren in één eenheid bijvoorbeeld euro’s worden uitgedrukt en er
een gevalideerde wegingsfactor is per impactcategorie. Beide elementen
ontbreken in deze studie. >>

sociale status

6 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Instituties

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

(Natuurwaarde)

Sociale
banden microniveau
Sociale status

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

(Beperking van
klimaatverandering)

Sociale cohesie macroniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

(Kinderarbeid)

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Consumptiewaarde van
product
Groei van vaste activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Ecosystemen
aquatisch

(Gedwongen arbeid)

Bodemkwaliteit
Waterkwaliteit

Betalingen van
consumenten

Ecosystemen
terrestrisch

Discriminatie van
werknemers
Onderbetaling in de
waardeketen
Dierenwelzijn

Luchtkwaliteit

Gezondheid & veiligheid
werknemers
Opportuniteitskosten
arbeid
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten

Landgebruik

Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Figuur S.2 De maatschappelijke effecten van de productie en de consumptie van melk

7 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Summary

Method to map the societal effects of food
Rapid and substantiated insight into societal effects
Following the publication of the Naar een voedselbeleid (Towards a Food
Policy) report from the Netherlands Scientific Council for Government Policy
(WRR), the Ministry of Economic Affairs and Ministry of Foreign Affairs
requested Wageningen Economic Research and True Price to map the positive
and negative effects of Dutch food consumption. The positive effects include
increased employment, higher salaries, the accumulation of knowledge and
improved health. The negative effects include climate deterioration, water
pollution, child labour and underpayment. The performance of a complete
Social Cost-Benefit Analysis (SCBA) of the production and consumption of a

Selection of 38 specific societal effects
The current method adopts the International Integrated Reporting Council's
classification of capital into six categories, as the classification is most
compatible with Dutch corporate reporting practice. These six capital
categories are financial, manufactured, intellectual, human, natural and social
and relationship capital. These capital categories are then subdivided into a
total of 38 impact categories – specific societal effects – to cover all the
relevant societal effects of food. The method requires an estimation of the size
of the total of the societal effects in each category. The size of the effects of
each impact category is estimated on a scale from -49 (very large negative
societal effect) to 49 (very large positive societal effect). >>

food product requires complex calculations involving many hundreds of
indicators and, consequently, large amounts of data and a great deal of time.
This project focuses on the improvement of the feasibility of and scope for

Financial
capital

Manufactured
capital

Intellectual
capital

Human
capital

Natural
capital

Social
capital

societal effect assessments by developing a rapid method and collecting the
associated objective and empirical substantiation.
Societal effects in terms of the contribution to prosperity
The method maps the various effects of food production and consumption and
the relative size of those effects. Within this context, 'size' is understood as
the contribution to prosperity. National and international authorities recognise
that three issues need to be taken into account when mapping societal effects,
namely a broad definition of prosperity, the measurement of external effects
and the recognition of non-financial capital (Stiglitz et al., 2009; World Bank,
2011; UNECE, 2014; WRR, 2014; House of Representatives of the States
General, 2016; CBS, 2016d).

Figure S.1 Impact measurement on the basis of six forms of capital

8 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Dutch shopping basket as the reference

(Romijn & Renes, 2013), the Natural Capital Protocol (National Capital

The first step is the estimation of the size of an average food product's

Coalition, 2016), and the TEEB Agriculture and Food Framework (TEEB, 2010,

societal effect in each impact category. An average food product is defined as

and TEEB, 2015).

a product that can be included in an average Dutch shopping basket. The
score of the size of the average food product's societal effect in the impact
categories relative to each other is based on literature studies that make a
simultaneous estimation of the effects, expressed in comparable quantitative
units, for one product. This study selected the quantitative unit of euros spent
by consumers on a specific food product (inclusive of VAT). This study also
makes use of studies that make a qualitative comparison of the relevance of
two or more societal effects of foods. The size of the 38 impact categories for
the average food product is referred to as the ‘Average Size’. The greatest
positive societal effects of food in the Netherlands are the payment of salaries,
tax revenues, the consumption value of the product and the contribution to
public health. The greatest negative societal effects are consumer
expenditure, the contribution to climate change, the effect on animal welfare,
underpayment in the value chain, the opportunity costs of labour and the

Positive influence on societal effects
The method can be used to identify the opportunities for the improvement of
the most important positive effects and the mitigation of the most important
negative effects. The authorities can then use this information to enter into
discussions with the business community. The business community can
implement the method in arriving at carefully-considered decisions on the
approach to improvements to the societal effects. Consumers can use the
method in making carefully-considered decisions on the products they buy as
determined by the importance they attach, for example, to the environment
or to animal welfare.
The method also gives an insight into movements over the course of time.
Consequently, the method visualises how and which factors are strongly

contribution to diseases of affluence.

related to each other and how policy-makers and the business community can

Clear visualisation of 38 impact categories

product group, for example, higher salaries, lower greenhouse gas emissions,

The second step is the determination of the societal effect of specific food

improved animal welfare and enhanced public health.

products. The score of each of the 38 impact categories is determined by
multiplying each of the societal effects of the average food product by the
score of a specific food product relative to the average food product. This
relative size is determined using a main indicator specified for each impact
category. This indicator is quantitative whenever feasible. A qualitative
indicator is used for a number of categories (landscape value of nature,
limitation of climate change and institutions). The ultimate estimate of the
relative size is made using a 7-point scale. The results are visualised in a
figure with 38 discs that represent the size of the societal effects of the 38
impact categories. This offers consumers, manufacturers, policy-makers and

work together on simultaneous improvements to the positive effects of a

Use of the method in practice: five test cases
The method has been validated with tests for five products that are part of a
typical traditional Dutch diet, namely fresh green beans, potatoes, full-cream
milk, minced beef from Dutch dairy cows and plain chocolate made from
cocoa beans cultivated in Ivory Coast. The societal effects of these products
are compared with the effects of the constructed average product in the
Netherlands as determined by the contents of a Dutch shopping basket.
Table S.1 lists the most striking societal effects of the five food products and

other parties a rapid and clear insight into the various effects.

figure S.1 shows the full societal effect of milk. This study shows that it is

This method is based on the True Price Principles (True Price, 2015), which

production and consumption of a variety of products. The effects on financial

are developed from the most important and most recent relevant frameworks
including the Integrated Reporting Framework (IICR, 2013), the World Bank's
Comprehensive Wealth Framework (2011), the Dutch cost-benefit guidelines

possible to determine both the positive and negative societal effects of the
and non-financial capital have been mapped. The frequently negative effects
that are known are particularly striking. These include, for example, the effect
of milk on the environment and the effect of the cultivation of cocoa on child

9 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
labour, forced labour and underpayment. Conversely, the negative effects of

Societal effects with a higher

Societal effects with a lower

milk revealed by our method may be less widely known. This relates to the

score than those of the

score than those of the

poor scores for diseases of affluence that are due to the high concentrations

average food product

average food product

Full cream milk

of salt, fats and sugars. The method can rapidly be adopted for other
products, as the size of the societal effects of the average food product has
already been determined.

•

Higher landscape value

•

More patents

•

Stronger social

Tabel S.1

expenditure in the form of
EU grants

relationships
•

change

More institutions, i.e.

Potatoes

Societal effects with a lower

score than those of the

score than those of the

average food product

average food product

•

Smaller impact on water

all natural capital indicators

expenditure in the form of

and the depletion of

EU grants

•

•

underpayment: the income

institutions

of a relatively large number

Greater contribution to

of farmers is below the low

No animal welfare issues

•

•

Higher landscape value

Dutch dairy cows

•

Stronger social

•

Plain chocolate

•

•

beans

Greater contribution to

•

expenditure in the form of

institutions
•

consumer health
•

•

No animal welfare issues

Greater impact on aquatic
ecosystems, soil quality and

Smaller impact on water
quality

•

EU grants

Greater contribution to

land use
•

Smaller contribution to social

EU grants

Greater contribution to

Greater impact on climate

•

change
•

Greater impact on virtually

•

More animal welfare issues

Greater contribution to the

•

Increased incidence of child
labour, forced labour and
underpayment

relationships

Smaller contribution to social

Higher government

expenditure in the form of

development of social
•

relationships, social cohesion
Fresh green

Higher government

•

all natural capital indicators

Greater impact on aquatic

and social status

Greater contribution to

institutions

ecosystems
•

More animal welfare issues

•

relationships

income limit

consumer health
•

Minced beef from

Higher incidence of

Greater contribution to

•

diseases of affluence

Higher government

quality, greenhouse gases
resources
•

•

Greater impact on virtually

•

products examined in this study as compared to the average food product
Societal effects with a higher

Greater impact on climate

•

social capital

Most striking differences1 in the societal effects of the food

Higher government

•

Greater contribution to

Greater contribution to

•

diseases of affluence

consumer health
1

greater/more and smaller/less is based on a difference of at least 2 points from the average

product on a 7 point scale

In figure S.2, the discs above the horizontal axis show the positive impacts,
resulting in an increase in societal capital, and the discs under the horizontal
axis show the negative impacts. The diameter of the discs increases with impact
size. Impact categories enclosed between brackets ( ) are not applicable or are

relationships, social cohesion

not present. The discs shown in the figure cannot simply be added to or

and social status

deducted from each other. For this reason, it is not possible to reach a
conclusion on the overall positive or negative effect of a product. This is
possible only when all indicators are expressed in the same unit, for example
euros, and validated weighting factors are available for each impact category.
Neither of these conditions are met in this study. >>

10 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financial capital

Manufactured
capital

Intellectual
capital

Natural capital

Social
capital

Human
capital

Wages of all
employees in the
value chain
Tax revenues
Positive effect
Negative effect

Income selfemployed
entrepreneurs
Profits,
interests, and
dividends

Increase in fixed
assets
Landscape value
of constructions

Contribution to
consumer health

Institutions

Consumption value of product

Social ties of
individuals –
micro level

Technological
development

(Landscape value
of nature)

Social status

Non-financial
well-being effects
of employment

Intellectual property

(Limitation of climate
change)

Social cohesion
– macro level

Creation of
human capital

Aquatic ecosystems
and biodiversity

(Child labour)

Communal health &
safety

Capital raised
Government
spending
Payments of consumers

Soil quality
Water quality and
availability

(Forced labour)
Discrimination of
employees
Underpayment

Terrestrial ecosystems
and biodiversity
Animal welfare

Occupational health
& safety
Opportunity costs of
labour
Contribution to
diseases of affluence

Air quality

Land occupation

Resource depletion

Figure S.2 Societal effects of the production and consumption of milk

11 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

Contribution to Climate
change

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Inleiding

Het produceren en consumeren van voedsel heeft vele positieve en negatieve

Het doel van dit onderzoeksproject is om een methodiek te ontwikkelen

maatschappelijke effecten van diverse omvang. Sommige effecten zijn

waarmee beleidsmakers, bedrijven, consumenten en andere partijen een zo

duidelijk, zoals het positieve effect op onze gezondheid (we hebben voedsel

compleet mogelijk beeld krijgen van de maatschappelijke effecten van

nodig) en soms ook een negatieve bijdrage hieraan (bijvoorbeeld

voedselproducten. Het meten van positieve en negatieve maatschappelijke

welvaartsziekten). Andere effecten zijn minder duidelijk, zoals het effect van

effecten is complex en kan op vele manieren. De opdrachtgever is op zoek

voedselproductie op natuur en klimaatverandering. De ondoorzichtigheid van

naar een objectieve, empirisch onderbouwde methodiek die bruikbaar is voor

deze maatschappelijke effecten maakt het voor consumenten, producenten en

alle voedselproducten en op verschillende schaalniveaus (sector, product,

beleidsmakers moeilijk om geïnformeerde keuzes te maken over ‘duurzaam’

productiesysteem, merk, etc.) zonder complexe berekeningen met honderden

voedsel.

indicatoren. Een complete maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
van het produceren en consumeren van een voedselproduct vereist complexe

In de kabinetsreactie op het WRR-rapport ‘Naar een Voedselbeleid’ wordt een

berekeningen voor vele honderden indicatoren, en daardoor veel tijd en data.

studie naar de maatschappelijke effecten van voedselproductie, ofwel de

Om de haalbaarheid en toepasbaarheid van het in kaart brengen van de

maatschappelijke kosten en baten, aangekondigd. Het ministerie van

maatschappelijke effecten te vergroten, is binnen dit project een methodiek

Economische Zaken heeft in samenwerking met de ministeries van

ontwikkeld die snel kan worden uitgevoerd, en die tegelijkertijd objectief en

Infrastructuur & Milieu en van Buitenlandse Zaken een onderzoeksproject

empirisch onderbouwd is.

opgezet om een methodiek te ontwikkelen die de positieve en negatieve
milieu-, economische en sociale effecten van voedsel op transparante en

Naast een analyse van het ‘gemiddelde voedselproduct’, zoals gekocht voor

vergelijkbare wijze in beeld brengt.

consumptie in Nederland, zijn in dit onderzoek vijf casestudies uitgevoerd. We
hebben gekozen voor producten die passen binnen het Nederlandse

Er wordt wereldwijd onderzoek gedaan naar de maatschappelijke effecten van

voedingspatroon met tafelaardappel, verse sperziebonen uit de vollegrond,

voedsel (Trucost & FAO, 2015; Pretty et al., 2000). Deze analyses zijn veelal

volle melk, rundergehakt uit de melkveehouderij en pure chocolade. De

beperkt tot een aantal maatschappelijke effecten. Om geïnformeerde keuzes

criteria voor de gekozen producten zijn: maximaal vijf producten, alle

te maken, is een analyse vereist met een completere reikwijdte. Door middel

maatschappelijk effecten worden zichtbaar (keuze voor cacao in verband met

van dit onderzoek willen de ministeries een eerste stap zetten om

de sociale effecten) en herkenbare producten in Nederland geproduceerd (met

consumenten, producenten, beleidsmakers en andere partijen een compleet

uitzondering van cacao) en onderdeel van het Nederlandse voedingspatroon.

beeld te geven van de maatschappelijke effecten van voedsel, op basis van

De analyse heeft betrekking op de gehele voortbrengingsketen van het

internationale standaarden en wetenschappelijke literatuur. Zo kan in overleg

product: van veredeling van producten tot de consument. De verpakking en

met het bedrijfsleven en maatschappelijke partijen verkend worden hoe

bereiding van voedsel binnenshuis zijn in deze analyse niet meegenomen,

inzicht in de maatschappelijke effecten de ontwikkeling van meer duurzame

verspilling van voedsel in de keten is wel meegenomen.

voedselketens kan ondersteunen. De ontwikkelde methodiek is een eerste
stap in dit proces. De methode staat in de belangstelling bij ngo’s,
bedrijfsleven en de overheid. Door de methodiek verder te ontwikkelen kan
de zoektocht naar een eenvoudig objectieve en empirisch onderbouwde
methodiek voortgezet worden.

Dit onderzoek is een overwegend kwantitatieve analyse. De gebruikte data
komen uit publiek beschikbare bronnen, er zijn geen aanvullende feiten
verzameld. Door middel van workshops is de methodiek getoetst bij
vertegenwoordigers van overheid, ngo’s en bedrijfsleven.

12 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Methodiek

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Methodiek

Integrated Reporting Council (IIRC, 2013). Methodologisch is deze indeling de
meest volledige beschikbare classificatie en bovendien sluit deze indeling het
beste aan bij de verslaggevingspraktijk van bedrijven.
Op basis van de overkoepelende en domeinspecifieke literatuur zijn voor de
ontwikkelde methodiek binnen de zes kapitalen 38 impactcategorieën

De in dit onderzoek ontwikkelde methodiek is gebaseerd op de Principles for

onderscheiden, 1 waarbinnen de voor de voedselsector relevante

Impact Measurement and Valuation van True Price (2015). Deze principes

maatschappelijke effecten die in de literatuur voorkomen kunnen worden

nemen onder meer de volgende raamwerken mee:

gecategoriseerd. Niet alle impactcategorieën zijn bij alle voedselproducten

1.

Het Integrated Reporting Framework van het International Integrated

relevant: zo is de impactcategorie ‘dierenwelzijn’ bij plantaardige productie

Reporting Council (IIRC, 2013)

niet relevant als er geen dieren gebruikt worden voor de werkzaamheden.

2.

Het Comprehensive Wealth raamwerk (Wereldbank, 2011)

Voor een overzicht en de definities van de 38 impactcategorieën, zie bijlage 1.

3.

Het Natural Capital Protocol (Natural Capital Coalition, 2013; 2016)

In de ontwikkelde methodiek wordt een inschatting gemaakt van de grootte

4.

Het TEEB raamwerk (TEEB, 2010;2015)

van de som van de diverse maatschappelijk effecten binnen de categorie (de

5.

De literatuur betreffende levenscyclusanalyses (onder andere ISO,

‘score’). De grootte van deze score is voor elke impactcategorie ingeschat op

2010) en sociale levenscyclusanalyses (onder andere UNEP, 2009)

een schaal van -49 tot 49, waarbij -49 een heel uitzonderlijk groot negatief

De Nederlandse MKBA-richtlijn (Romijn & Renes, 2013)

maatschappelijk effect is en 49 een heel uitzonderlijk groot positief

6.

maatschappelijk effect is.
Het doel van de methodiek is het in kaart brengen van de verschillende
maatschappelijke effecten van voedsel en een inschatting te maken van de

Deze ‘score’ is voor ieder voedselproduct en voor elk van de 38

onderlinge verhoudingen van die effecten. De grootte van een

impactcategorieën bepaald op basis van wetenschappelijke bronnen (zoals

maatschappelijk effect wordt hier gedefinieerd als de mate van de bijdrage

Agrimatie.nl, de Nationale Rekeningen van het CBS en artikelen uit peer-

aan de welvaart. Om een compleet zicht te krijgen op de bijdrage aan de

reviewed tijdschriften). Hierbij wordt eerst voor het gemiddelde

welvaart, moet worden gekeken naar de verschillende wijzen waarop de

voedselproduct de grootte van het effect (‘Gemiddelde Grootte’) bepaald ten

welvaart van mensen wordt beïnvloed door voedselproductie en -consumptie.

opzichte van andere effecten. Bijvoorbeeld: hoe groot is het maatschappelijk

Er is nationaal en internationaal een groeiend besef dat een breed

effect ‘salaris van werknemers in de waardeketen’ ten opzichte van

welvaartsbegrip vereist is om de bijdrage aan welvaart in kaart te brengen.

‘kinderarbeid in de waardeketen’ en ‘bijdrage aan klimaatverandering’? Om de

Het breed welvaartsbegrip omvat de ‘interne effecten’ die in marktprijzen

grootte van het maatschappelijke effect van een specifieke product vast te

verwerkt zijn en volledig in het Bruto Binnenlands Product (BBP) tot

stellen wordt vervolgens deze Gemiddelde Grootte vermenigvuldigd met de

uitdrukking komen en de externe effecten die niet in marktprijzen verwerkt

‘Relatieve Grootte’, de relatieve score van een specifiek voedselproduct voor

zitten en daardoor niet tot uitdrukking komen in het BBP (Stiglitz et al., 2009;

dat effect ten opzichte van het gemiddelde voedselproduct. >>

WRR, 2014; Tweede Kamer, 2016). Verscheidene raamwerken in binnen- en
buitenland, uit de publieke en private sector, komen tot de conclusie dat het
hiervoor ook vereist is om te kijken naar verschillende niet-financiële
‘kapitalen’(Wereldbank, 2011; IIRC, 2013; TEEB, 2010; TEEB, 2015; UNECE,
2014; NCC, 2016; CBS, 2016d). In de literatuur worden verscheidene
classificaties van kapitalen voorgesteld. Voor de ontwikkelde methodiek is
gekozen voor de indeling naar de zes kapitalen van het International

1

Hierbij is van belang dat de impactcategorieën zo zijn gekozen dat er geen dubbeltelling is.

14 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Maatschappelijke effecten van het gemiddelde voedselproduct
Startpunt van de analyse zijn de maatschappelijke effecten van het
gemiddelde voedselproduct aangekocht voor consumptie in Nederland. 2 Deze
maatschappelijke effecten zijn gedefinieerd als de totale maatschappelijke
effecten van voedsel in de totale keten gedeeld door de totale uitgaven aan
voedsel. De resultaten geven dus inzicht in de gemiddelde maatschappelijke
effecten per euro uitgegeven aan voedsel.
De visualisatie op de volgende pagina geeft de resultaten weer. De grootte
van de bol geeft de omvang van het maatschappelijk effect aan. Als de bol
boven de horizontale as staat, dan gaat het om een positief effect. Als de bol
onder de horizontale as staat, gaat het om een negatief effect. >>

2
Het gemiddelde voedselproduct is waar mogelijk gebaseerd op de ‘Nederlandse
boodschappenmand’. Deze is voornamelijk bepaald met behulp van de consumptieve
bestedingen aan voedingsmiddelen, afkomstig uit de Nationale Rekeningen van het CBS
(2015). Voor een aantal impactcategorieën was dit niet mogelijk en is expliciet een gewogen
gemiddelde genomen naar relatief belang binnen het Nederlandse dieet. Uitgaven in horeca en
catering worden hierbij niet meegenomen.

15 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

Sociale status
Consumptiewaarde van
product
Groei van vaste activa
Landschapswaarde
van constructies

Instituties
Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Betalingen van
consumenten

Natuurwaarde

Sociale cohesie macroniveau

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

Beperking van
klimaatverandering

Sociale banden microniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

Discriminatie van
werknemers

Gezondheid & veiligheid
werknemers

Kinderarbeid in de
waardeketen

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Gedwongen arbeid in
de waardeketen

Opportuniteitskosten
arbeid

Ecosystemen
aquatisch
Bodemkwaliteit
Ecosystemen
terrestrisch

Onderbetaling in de
waardeketen

Luchtkwaliteit
Waterkwaliteit

Dierenwelzijn

Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten

Landgebruik
Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Figuur 1 Maatschappelijke effecten van het gemiddelde voedselproduct aangekocht voor consumptie in Nederland (Gemiddelde Grootte)

16 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
De grootte van de maatschappelijke effecten van het gemiddelde

Tabel 1

voedselproduct (‘Gemiddelde Grootte’ ofwel ‘GG’) is bepaald voor elk van de 38

(gemiddelde grootte (GG))

impactcategorieën. Het gaat hierbij om de som van alle effecten die behoren
tot die impactcategorie. Deze grootte is ingedeeld in een 14-puntsschaal om
een zo nauwkeurig mogelijke analyse te geven zonder schijnprecisie te

Toelichting op de scores voor het maatschappelijke effect

Gemiddelde

Toelichting

Grootte

wekken.
Waar mogelijk is de Gemiddelde Grootte bepaald met kwantitatieve data.
Allereerst is gezocht naar bronnen die de grootte van verscheidene
impactcategorieën in dezelfde eenheid rapporteerden (zie bijlage 2 voor een
overzicht van de gebruikte bronnen per impactcategorie). Als kwantitatieve
data niet beschikbaar was, is gekeken naar kwalitatieve paarsgewijze
vergelijkingen (‘impact A is belangrijker dan impact B voor het gemiddelde
voedselproduct, aangekocht voor consumptie in Nederland’) in de literatuur.
Door de kwantitatieve en kwalitatieve paarsgewijze vergelijkingen te
combineren, is vervolgens een ordinale ranglijst samengesteld van de 38
impactcategorieën gesorteerd naar de grootte van hun maatschappelijke effect
(zie bijlage 2 voor een overzicht van de gebruikte literatuur en kwalitatieve
inschattingen per impactcategorie).
Vervolgens is de grootte van het maatschappelijke effect van de 38
impactcategorieën ingedeeld op een 14-puntsschaal. De absolute waarde van
de grootte is opgedeeld in 7 categorieën (van uitzonderlijk klein tot
uitzonderlijk groot, zie tabel 1). Tot slot zijn de impactcategorieën opgedeeld in
positieve en negatieve effecten, waardoor de 14-puntsschaal ontstaat.
Positieve impactcategorieën hebben netto een positief welvaartseffect en
negatieve impactcategorieën netto een negatief welvaartseffect. In veel
gevallen betreffen negatieve impactcategorieën een ongewenst effect van
productie en consumptie van voedselproducten die het liefst vermeden worden.
In andere gevallen is een ‘negatieve’ impactcategorie echter een noodzakelijke

7

maatschappij is positief
6

De Gemiddelde Grootte is zeer bovengemiddeld en het effect op de

5

De Gemiddelde Grootte is bovengemiddeld en het effect op de maatschappij

maatschappij is positief
is positief
4

ze vanuit het perspectief van de consument altijd op tegen de

De Gemiddelde Grootte is gemiddeld en het effect op de maatschappij is
positief

3

De Gemiddelde Grootte is onder gemiddeld en het effect op de maatschappij
is positief

2

De Gemiddelde Grootte is zeer onder gemiddeld en het effect op de

1

De Gemiddelde Grootte is uitzonderlijk klein en het effect op de

maatschappij is positief
maatschappij is positief
-1

De Gemiddelde Grootte is uitzonderlijk klein en het effect op de

-2

De Gemiddelde Grootte is zeer onder gemiddeld en het effect op de

maatschappij is negatief
maatschappij is negatief
-3

De Gemiddelde Grootte is onder gemiddeld en het effect op de maatschappij

-4

De Gemiddelde Grootte is gemiddeld en het effect op de maatschappij is

is negatief
negatief
-5

De Gemiddelde Grootte is bovengemiddeld en het effect op de maatschappij
is negatief

-6

De Gemiddelde Grootte is zeer bovengemiddeld en het effect op de
maatschappij is negatief

kostenpost die niet ongewenst is. Zo maken betalingen van consumenten het
mogelijk dat er salarissen, winsten en belastingen worden betaald (en wegen

De Gemiddelde Grootte is uitzonderlijk groot en het effect op de

-7

De Gemiddelde Grootte is uitzonderlijk groot en het effect op de
maatschappij is negatief.

consumptiewaarde van het product, want anders zouden ze het niet kopen).

17 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Maatschappelijke effecten van specifieke voedselproducten

ondernemers’: Gemiddelde Grootte = 5 en Relatieve Grootte voor pure

Deze methodiek verschaft een manier om op basis van een beperkt aantal

chocolade = 4, dus een Maatschappelijk Effect van 5 x 4 = 20.

indicatoren, een overzicht te verkrijgen van de maatschappelijke effecten van
een specifiek product in vergelijking met de maatschappelijke effecten van het

Relatieve grootte

gemiddelde voedselproduct.

Bij de Relatieve Grootte (RG) van een effect wordt de vraag gesteld hoe groot

De grootte van het Maatschappelijk Effect (ME) van een gegeven

aangekocht voor consumptie in Nederland. De berekening van de RG bestaat

impactcategorie voor een specifiek voedselproduct wordt bepaald als de
vermenigvuldiging van de Gemiddelde Grootte (GG) van die impactcategorie
voor het gemiddelde voedselproduct en de Relatieve Grootte (RG) van die
impactcategorie voor het specifieke voedsel ten opzichte van het gemiddelde
voedselproduct (beide factoren worden hieronder in meer detail uitgelegd). In

dit is ten opzichte van het effect voor een gemiddeld voedselproduct
uit drie stappen.
De eerste stap is het bepalen van zogeheten ‘leidende indicatoren’ waarvan
verondersteld wordt dat zij hoog correleren met totale maatschappelijke
effecten van de impactcategorie, maar in de meeste gevallen niet alle

formulevorm:

maatschappelijke effecten binnen een categorie dekken. Deze leidende

ME (impactcategorie voor specifiek voedselproduct) = GG (impactcategorie

voedselproduct als voor specifieke producten. Voorbeelden hiervan zijn de

voor gemiddeld voedselproduct) × RG (impactcategorie voor specifiek

indicatoren zijn hetzelfde voor de analyses van zowel het gemiddelde
hoogte van investeringen in Onderzoek & Ontwikkeling (R&D) om de

voedselproduct)

technologische ontwikkeling mee te bepalen, of ‘de hoeveelheid fte betrokken

Een voorbeeld voor het product pure chocolade kan dit verhelderen. De

werknemers te bepalen.

impactcategorie ‘niet-financiële welzijnseffecten van werk’ is positief en voor
het gemiddelde voedselproduct ongeveer van gemiddeld belang. De impact
scoort een ‘4’ op de ordinale schaal van 1 tot 7. Deze impactcategorie is bij
chocolade relatief belangrijker (voor de bepaling zie volgende paragraaf) dan
voor het gemiddelde voedselproduct (zie bijlage 2). Dit hangt samen met het
feit dat de arbeidsproductiviteit relatief laag is aan het begin van de keten, en
er daarom relatief veel werkgelegenheid is in de sector. Pure chocolade scoort
op deze impactcategorie een ‘5’. Het Maatschappelijke Effect van ‘niet
financiële welzijnseffecten van werk’ voor pure chocolade wordt nu bepaald als
ME (niet-financiële welzijnseffecten van werk voor pure chocolade) =
GG (niet-financiële welzijnseffecten voor werk gemiddeld voedselproduct )
× RG (niet-financiële welzijnseffecten van werk voor pure chocolade)
= 4 × 5 = 20

bij een ongeval’ om zo de effecten op de gezondheid en veiligheid van

De tweede stap bestaat uit het bepalen van de waarde van de leidende
indicatoren voor het gemiddelde voedselproduct.
De derde en laatste stap bestaat uit het bepalen van de waarde van de
leidende indicatoren voor het specifieke product. Om vervolgens deze waarde
met de waarde van het referentieproduct te vergelijken. Hierbij wordt de ratio
van de leidende indicatoren vertaald in één van de categorieën van 0 tot en
met 7 op basis van onderstaande grenswaarden. Deze grenswaarden zijn zo
bepaald dat de meerderheid in een van de middelste drie categorieën valt.
Tabel 2

Toelichting op de scores van een specifiek product ten opzichte

van het gemiddelde product (Relatieve Grootte (RG))
Relatieve

Toelichting

Grootte

Hiermee is het Maatschappelijk Effect op deze indicator vergelijkbaar met het

0

De Relatieve Grootte van het effect is nul (niet van toepassing voor dit
voedselproduct)

Maatschappelijk Effect op de indicator ‘inkomen van zelfstandige

18 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Relatieve

Toelichting

Grootte

Uiteindelijk kunnen alle scores worden gevisualiseerd in bijvoorbeeld ‘bollen’ en
1
2
3
4
5
6
7

De Relatieve Grootte van het effect is uitzonderlijk klein, maar niet nul –

in één plaatje gezet. De bolgrootte geeft dan aan hoe belangrijk een specifieke

Leidende indicator kleiner dan 1/20 van die voor het referentieproduct

impactcategorie voor dit voedselproduct is.

De Relatieve Grootte van het effect is zeer onder gemiddeld – Leidende indicator
is 1/20 tot 1/5 van die van het referentieproduct

Functionele eenheid en effect type

De Relatieve Grootte van het effect is onder gemiddeld – Leidende indicator valt

Om voedselproducten effectief te kunnen vergelijken, moet een functionele

binnen 1/5 tot 3/5 van die van het referentieproduct

eenheid gekozen worden, waarbinnen voedselproducten vergeleken kunnen

De Relatieve Grootte van het effect is gemiddeld – Leidende indicator is tussen

worden. Welke functionele eenheid er wordt gekozen hangt af van de

de 3/5 en 5/3 van het referentieproduct

toepassing, de onderzoeksvraag en de communicatiedoeleinden.

De Relatieve Grootte van het effect is bovengemiddeld – Leidende indicator 5/3
tot 5 keer zo groot als bij het referentieproduct

In deze studie is gekozen voor een euro eindproduct (inclusief btw).

De Relatieve Grootte van het effect is zeer bovengemiddeld – Leidende indicator

Alternatieve functionele eenheden zijn onder meer een kg product, een kg

is 5 tot 20 keer die van het referentieproduct

droge stof, een kg eiwit of een eenheid kcal. Al deze functionele eenheden

De Relatieve Grootte van het effect is uitzonderlijk groot– Leidende indicator is

worden in de wetenschappelijke literatuur gebruikt en hebben voor- en

meer dan 20 keer groter dan in het referentieproduct

nadelen (zie Ponsioen & van der Werf, 2017).

Berekening per specifiek voedselproduct
Deze methodiek kan worden toegepast op specifieke producten in twee
stappen.
In de bovenstaande derde stap worden de waardes voor elk van de 38
leidende indicatoren bepaald voor het specifieke voedselproduct. Op basis
hiervan wordt de Relatieve Grootte (RG) bepaald. Dit is een waarde van 1
(effect is uitzonderlijk klein ten opzichte van het gemiddelde voedselproduct
maar niet nul) tot 7 (effect is uitzonderlijk groot ten opzichte van het
gemiddelde voedselproduct).
Vervolgens wordt de Gemiddelde Grootte (GG) - die reeds bekend is vermenigvuldigd met de Relatieve Grootte waardoor scores ontstaan van -49
tot 49. De maximale score ontstaat voor een impactcategorie waarvan de GG
uitzonderlijk groot is en een product ook nog eens uitzonderlijk hoog scoort op
die impactcategorie ten opzichte van het gemiddelde voedselproduct. Minder
extreme scores kunnen op verschillende manieren ontstaan: als de GG hoog is,
maar de impactcategorie relatief onbelangrijk is voor dit voedselproduct (GG
groot, RG klein), als de situatie precies omgekeerd is (GG klein, RG groot), en
als zowel GG als RG ongeveer gemiddeld is.

Het voordeel van een euro eindproduct als functionele eenheid is dat dit een
weergave geeft van de verschillende functies van voedsel (energie,
gezondheid, genot, plezier etc.) gewogen naar de waardering van de
consument. Dit staat dan ook de meest brede vergelijking tussen producten
toe. Voor de ontwikkeling van (economisch) beleid is dit dan ook een
veelgebruikte functionele eenheid. Voor specifieke vergelijkingen, kan een
andere functionele eenheid geëigend zijn: de CO2-impact van verschillende
vleesproducten is interessant om per kg dierlijke eiwit te bestuderen en twee
soorten chocolade kunnen per kg product worden vergeleken.
De resultaten kunnen eenvoudig vertaald worden van de hier gebruikte
functionele eenheid (euro) naar andere functionele eenheden.
In de analyse is uitgegaan van het gemiddelde effect van de productie en
consumptie van één euro voedselproduct. Een alternatief is om het marginale
effect te beschouwen: wat zijn de kosten en baten van de productie van een
extra eenheid voedsel. Het voordeel van de keuze voor het gemiddeld effect is
dat de som van de effecten optellen tot het totaal en dat de analyse meer
volledig is. Bij een marginale analyse vallen impacts weg, die niet veranderen
als de productie of consumptie een klein beetje verandert.

19 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Vergelijken en weging van impactcategorieën
Als een impactcategorie een hogere score heeft dan een andere categorie, dan
geeft dat aan dat het Maatschappelijk Effect van deze categorie groter wordt
ingeschat. Echter de scores van verscheidene impactcategorieën kunnen niet
zonder meer opgeteld dan wel gesaldeerd worden. Immers bij het maken van
keuzes moeten de verschillende welvaartseffecten gewogen worden. Bij deze

Gebruik van ordinale schaal
De grootte van de maatschappelijke effecten worden per impactcategorie
ingedeeld in een schaal van -49 tot 49. Dit heeft een aantal beperkingen:
•

zichtbaar worden;
•

staand beleid, zelfgekozen prioriteiten of voorkeuren van stakeholders.

Gebruikte bronnen
Het financieel, geproduceerd en intellectueel kapitaal zijn voornamelijk bepaald
op basis van nationale statistiek bronnen. Het natuurlijk kapitaal is bepaald op

De uiteinden van de schaal kunnen effecten bevatten die extreem
groot of extreem klein zijn.

weging kunnen de beslissers andere overwegingen meenemen dan de grootte
van de welvaartseffecten, zoals specifieke verantwoordelijkheden, wetgeving,

Kleine verschillen tussen impactcategorieën of producten zullen niet

Doordat de score wordt bepaald door een vermenigvuldiging van twee ordinale
schalen zullen scores met een hogere absolute waarde in de regel een absoluut
groter onderliggend maatschappelijk effect vertegenwoordigen, maar dit kan
niet voor elke paarsgewijze vergelijking tussen impactcategorieën en
producten worden gegarandeerd.

basis van een combinatie van verschillende levenscyclusanalyse databases en
wetenschappelijke onderzoeken. Het sociaal en menselijk kapitaal zijn bepaald
op basis van een combinatie van gezondheidsstudies en
sociaalwetenschappelijke onderzoeken.
Zie bijlages B2.1 tot en met B2.5 voor een meer gedetailleerde beschrijving
van de gebruikte bronnen voor het bepalen van de Gemiddelde Grootte en de
Relatieve Grootte.

Voornaamste beperkingen
Inschatting gemiddelde groottes op basis van een meta-analyse
De scores voor de gemiddelde groottes zijn bepaald op basis van een metaanalyse van vele onderzoeken, waardoor onderzoeken gecombineerd worden
die niet allen dezelfde definities en uitgangspunten hanteren met betrekking
tot het meten van welvaartseffecten.
Gebruik van leidende indicatoren per impactcategorie
De Relatieve Groottes van impactcategorieën worden bepaald op basis van één
leidende indicator per impactcategorie. Dit zal in de meeste gevallen een goed
beeld geven van de relatieve grootte van de totale effecten binnen een
impactcategorie, maar hierdoor zullen voor specifieke producten en
impactcategorieën bepaalde effecten buiten beschouwing gelaten worden.

20 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Methodiek toegepast op vijf producten

Volle melk

Tafelaardappel

Verse

Rundergehakt

Pure chocolade

sperzieboon

21 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Tafelaardappel

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Tafelaardappel
De waardeketen van tafelaardappel

‘Tafelaardappelen’ vormen een onderdeel van de productgroep

Productie: aardappelteler

‘consumptieaardappelen’. De bestemming van deze groep is humane
consumptie. De keten van de tafelaardappel is in te delen naar vier
hoofdsegmenten: productie, verwerking, verkoop en distributie en consumptie
(figuur 2). De grondstoffen, ingrediënten of eindproducten worden tussen de
verschillende actoren binnen de segmenten of naar een volgend segment

Verwerking: aardappelhandel en aardappelverwerkende industrie

getransporteerd. In deze studie kijken we naar de tafelaardappel van
Nederlandse bodem die niet geproduceerd is onder een bovenwettelijk
duurzaamheidscertificeringsschema (dit is circa 97% van de totale productie in
Nederland).

Verkoop en distributie: supermarkten, detailhandel en
horeca

Productie
Tafelaardappelen (of verse aardappelen) worden als ongeschild product
verpakt of onverpakt aan de consument verkocht (Janssens et al., 2006).
Tafelaardappelen belanden na schillen en koken op het bord van de
consument, meestal als onderdeel van het klassieke trio ‘aardappelen, groente
en vlees/vis’. Daarmee onderscheiden tafelaardappelen zich van andere

Consumptie

groepen consumptieaardappelen die eerst een bewerking ondergaan tot
bijvoorbeeld koelverse bereidingen, ingevroren aardappelproducten zoals frites
of snacks zoals chips (Baltussen et al., 2014). Voor tafelaardappelen worden
dikwijls andere rassen gebruikt dan voor fritesaardappelen. Een deel van de
productie van aardappelen wordt volgens een
duurzaamheidscertificeringsschema vervaardigd, bijvoorbeeld Biologisch en

Figuur 2 Een beknopt overzicht van de voorzieningsketen van
tafelaardappelen in Nederland

Milieukeur.
Consumptieaardappelen die aangekocht worden door de verwerkende industrie
Het aantal akkerbouwbedrijven dat consumptieaardappelen teelt, varieert

vormen met 3 miljoen ton daarvan het leeuwendeel (NAO). De teelt van

tussen de 6.500 en 7.000. Mede vanwege de noodzakelijke vruchtwisseling

tafelaardappelen wijkt niet echt af van consumptieaardappelen en omdat meer

verbouwen de aardappeltelers ook andere gewassen (www.agrimatie.nl). In

informatie over de teelt van consumptieaardappelen beschikbaar is, is deze

2015 produceerden zij 3,3 miljoen ton consumptieaardappelen.

teelt beschreven.

23 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
De productie van consumptieaardappelen begint op de kweek-, stammenteelt-

geïmporteerde tafelaardappelen aangeboden. Zodra de binnenlandse oogst

en pootaardappelvermeerderingsbedrijven. Als een kweekbedrijf een nieuw,

beschikbaar komt wordt op het binnenlandse product overgestapt. De

perspectiefrijk aardappelras heeft ontwikkeld, is het zaak voldoende pootgoed

handelaren leveren soms rechtstreeks aan supermarktketens maar meestal via

van dit ras te produceren, zodat het op grotere arealen voor de

hun zogenaamde inkooporganisaties of distributiecentra in binnen- en

consumptieteelt kan worden uitgezet. Het areaal pootaardappelen van een ras

buitenland (Baltussen et al., 2014). Aardappelen worden afgezet in

wordt jaarlijks bijgesteld om aan de vraag voor consumptieaardappelteelt te

kleinverpakking (veelal plastic, diverse gewichtseenheden: van een halve tot

kunnen voldoen (Baltussen et al., 2014). Ongeschikte en onverkochte

tien kg), jute zakken (50 kg; verre exportmarkten) en big bags (Baltussen et

pootaardappelen worden bestemd tot consumptieaardappel of veevoer.

al., 2016). Afgekeurde aardappelen vinden hun bestemming als veevoer.

Consumptieaardappelen worden vrijwel altijd in bouwplanverband geteeld. Het

Verkoop, distributie en consumptie

gewas wordt in het voorjaar (februari tot april) gepoot en in de periode
augustus - oktober gerooid. Na opslag in de bewaarplaats op de boerderij of in
het koelhuis vindt aflevering aan de aardappelverwerkende industrie of, in het
geval van tafelaardappelen, aan de aardappelcoöperatie c.q. het private
aardappelhandelshuis die de aardappelen sorteren, wassen, drogen en
verpakken in diverse verpakkingen. Onverkochte (oude) tafelaardappelen

Tafelaardappelen worden op basis van raseigenschappen onderscheiden naar
kooktype, variërend van vastkokend tot zeer kruimig (Baltussen et al., 2014).
In Nederland zelf wordt jaarlijks circa 375.000 ton tafelaardappelen verkocht.
Voor koelverse producten is het aandeel bij supermarkten 95%
(www.agrimatie.nl). Een klein deel van de binnenlandse tafelaardappelbehoefte

vinden hun weg naar zetmeel-, vlokken-, en diervoederindustrie.

(<10%) bestaat uit import. Naast de binnenlandse consumptie wordt bijna

Verwerking

2014).

400.000 ton geëxporteerd waarvan de helft buiten de EU (Baltussen et al.,

De coöperatieve en private handelaren houden zich behalve met handel ook
bezig met opslag, sorteren, wassen en verpakken van aardappelen (Baltussen

Aardappelen en aardappelproducten met een duurzaamheidskeurmerk (vooral

et al., 2014). Bijna 80 bedrijven verwerken (sorteren, wassen, verpakken)

Biologisch) hebben een marktaandeel van 3% in supermarkten in 2014

verse aardappelen voor de tafelaardappelmarkt (Agrimatie.nl). Een beperkt

(Logatcheva, 2015).

deel van hen verpakt en levert aardappelen voor de binnenlandse retailmarkt
(serviceprovider). De 5-8 grotere verpakkingsbedrijven hebben een belangrijk

Bij eindgebruikers van producten en consumenten thuis ontstaat reststromen

deel van de binnenlandse handel in handen; ze zijn verantwoordelijk voor 80

als verpakkingsmateriaal, ongeschikt en niet-geconsumeerd product,

tot 90% van de leveranties aan de Nederlandse supermarkten (Baltussen et

verspilling (Baltussen et al., 2014).

al., 2014).
Aardappelen zijn tegenwoordig bijna het gehele jaar te bewaren. Bewaring
gaat gepaard met gewichts- en kwaliteitsverliezen. Vanaf mei worden nieuwe

24 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Resultaten
De resultaten van de analyse zijn weergegeven in figuur 3. Hierbij wordt de
grootte van 38 impactcategorieën van de productie en consumptie van
tafelaardappel weergegeven door de grootte van een bol: naarmate de bol
groter is, is het effect maatschappelijk belangrijker. Maatschappelijke effecten
kunnen zowel positief als negatief zijn. Zo wordt het verkrijgen van een salaris
en het afdragen van belastingen als een positief maatschappelijk effect
beschouwd en is de betaling voor een goed of dienst maatschappelijk negatief.
Voor een aantal effecten zoals klimaat en humane gezondheid zijn de positieve
en negatieve effecten van de productie en consumptie van voedsel gesplitst,
zodat beide effecten zichtbaar worden. De bollen in de figuur kunnen niet bij
elkaar opgeteld of gesaldeerd worden. Dus in figuur 3 kun je niet stellen dat
positieve maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van
tafelaardappelen groter of kleiner zijn dat de negatieve maatschappelijke
effecten. In bijlage 2 is nader toegelicht hoe de Nederlandse tafelaardappel
(zonder certificeringsschema) scoort ten opzichte van het gemiddeld product.

25 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Instituties

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

(Natuurwaarde)

Sociale
status
Sociale cohesie macroniveau

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

(Beperking van
klimaatverandering)

Sociale banden microniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

Ecosystemen
aquatisch

(Kinderarbeid)

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Consumptiewaarde van
product
Groei van vaste
activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

(Gedwongen arbeid)

Bodemkwaliteit

(Dierenwelzijn)

Waterkwaliteit
Betalingen van
consumenten

Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Discriminatie van
werknemers
Onderbetaling

Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Gezondheid &
veiligheid
werknemers
Opportuniteitskosten
arbeid

Ecosystemen
terrestrisch
Luchtkwaliteit
Landgebruik

Figuur 3 Maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van tafelaardappelen

26 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Belangrijke positieve effecten van de productie en consumptie van de

Belangrijke negatieve effecten van de productie en consumptie van aardappel

Nederlandse tafelaardappel ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en

ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

uitgedrukt per consumenteneuro zijn:

consumenteneuro zijn:

•

Invloed op natuur

•

Productie van tafelaardappelen is niet mogelijk zonder een (negatief)

leidt tot hoge inkomens van de akkerbouwers (onderverdiening).

effect op het milieu. De effecten voor waterkwaliteit, bijdrage aan
klimaatverandering en uitputting van hulpbronnen zijn kleiner dan
•

•

De productie van aardappelen gaat ten opzichte van het gemiddeld

voor het gemiddelde voedselproduct.

voedselproduct met een relatief groot effect op aquatische

Instituties

ecosystemen gepaard. Omdat de relevantie van deze indicator laag is,
is de omvang van deze bol klein.

De productieketen van tafelaardappel is goed georganiseerd in
Nederland.
•

De overheidsuitgaven (uitgedrukt in EU-subsidies en uitgaande van de
flat rate) zijn bovengemiddeld in de tafelaardappelteelt, terwijl dit niet

•

Bijdrage aan gezondheid consumenten

De productie van aardappel draagt niet sterk bij aan sociale banden,
sociale cohesie en sociale status.

Aardappels zijn vezelrijk en bevatten eiwitten waardoor ze positief
bijdragen aan de humane gezondheid. Daarnaast bevatten
aardappelen nauwelijks vet, zout en suiker die de gezondheid negatief
kunnen beïnvloeden.
•

Gezondheid en veiligheid van de gemeenschap wordt nauwelijks

•

De productie van aardappelen gaat in Nederland niet gepaard met

negatief beïnvloed door de teelt en consumptie van tafelaardappelen.
kinderarbeid, gedwongen arbeid en negatieve dierenwelzijnsaspecten.

27 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Verse
sperzieboon

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Verse sperzieboon
De waardeketen sperzieboon

Sperziebonen worden gezien als een groente en behoren tot de familie van de

Productie: sperzieboonteler

peulvruchten. Sperziebonen worden ook slabonen of prinsessenbonen
genoemd. Naast de groene sperziebonen bestaan er boterbonen en paarse
sperziebonen. Haricots verts is een soort groene sperzieboon met langere
dunne peulen. De bestemming van de sperzieboon is humane consumptie. In
deze studie kijken we in principe naar sperziebonen van de Nederlandse

Verwerking: handelaar en conservenindustrie

vollegrond die niet geproduceerd zijn onder een bovenwettelijk
duurzaamheidscertificeringsschema.
De keten van Nederlandse verse sperziebonen is in te delen naar vier
hoofdsegmenten: productie, verwerking, verkoop en distributie en consumptie

Verkoop en distributie: supermarkten, detailhandel en
horeca

(figuur 4). De grondstoffen, ingrediënten of eindproducten worden tussen de
verschillende actoren binnen de segmenten of naar een volgend segment
getransporteerd.
Productie
Sperziebonen worden vooral op akker- en tuinbouwbedrijven geteeld. Het

Consumptie

Nederlandse teeltseizoen van sperziebonen loopt van mei tot begin oktober:
sperziebonen worden gezaaid van mei tot half juli en geoogst van half juli tot
begin oktober. Sperziebonen worden geteeld voor de afzet naar de
groenteverwerkende industrie (conserven, diepvries) en voor de verse markt.
De herkomst van verse sperziebonen in Nederlandse winkels is divers. Naast
de binnenlandse productie komen ze onder andere uit Marokko (per
vrachtwagen) of Egypte, Kenia en Senegal (in het ruim van een
passagiersvliegtuig). In dit onderzoek beperken we ons tot sperziebonen die in
Nederland zijn geteeld. Nederlandse sperziebonen zijn goed verkrijgbaar in de

Figuur 4 Een beknopt overzicht van de voorzieningsketen van sperzieboon in
Nederland

lente, zomer en herfst. Een deel van de productie van sperziebonen wordt
volgens een certificeringsschema geproduceerd, bijvoorbeeld biologisch.
Sperziebonen die afkomstig zijn uit het buitenland hebben zelden een
Fairtrade-keurmerk.

29 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
De oppervlakte voor sperziebonenteelt was 3.000 ha in 2015. In datzelfde jaar

De meeste verse sperziebonen worden in de supermarkt verkocht. Verse

is 33.600 ton geoogst (CBS). Zowel het areaal als volume zijn in de afgelopen

sperziebonen worden in kratten aangeboden en kunnen in de winkel worden

jaren gedaald. In 2008 bedroeg de oogst nog 64.000 ton. Naar schatting 80%

afgewogen. Ook worden sperziebonen in verschillende verpakkingseenheden

van de productie gaat naar de verwerkende industrie (op basis van cijfers uit

(folie, plastic, net) te koop aangeboden.

2008; Vos, 2015). De rest was bestemd voor de binnenlandse en buitenlandse
versmarkt. In 2015 is 48.000 ton verse sperziebonen geëxporteerd (inclusief

Resultaten

re-export). In datzelfde jaar is 72.000 ton sperziebonen geïmporteerd. Een

De resultaten van de analyse zijn weergegeven in figuur 5. Hierbij wordt de

flink aandeel van deze import is bestemd voor de versmarkt (CBS).

grootte van 38 impactcategorieën van de productie en consumptie van
sperziebonen weergegeven door de grootte van een bol: naarmate de bol

Vaak worden sperziebonen voor de bestemming verse markt op het bedrijf

groter is, is het effect maatschappelijk belangrijker. Maatschappelijke effecten

gewassen, gesorteerd, gedroogd en eventueel verpakt. Deze verse

kunnen zowel positief als negatief zijn. Zo wordt het verkrijgen van een salaris

sperziebonen gaan meestal in kisten (meermalig fust) met een vrachtwagen

en het afdragen van belastingen als een positief maatschappelijk effect

naar een distributiecentrum van de supermarkten. In andere gevallen worden

beschouwd en is de betaling voor een goed of dienst maatschappelijk negatief.

de sperziebonen geleverd aan de veiling of aan de afzetorganisatie van de

Voor een aantal effecten zoals klimaat en humane gezondheid zijn de positieve

teler. Een klein deel wordt panklaar als koelvers product aangeboden.

en negatieve effecten van de productie en consumptie van voedsel gesplitst,

Verwerking
Het grootste deel van de in Nederland geteelde sperziebonen wordt op contract
geteeld en verwerkt door de groenteverwerkende industrie (conserven,
diepvries) in Nederland, maar ook in België, Duitsland en Frankrijk (Buurma et
al., 2009).

zodat beide effecten zichtbaar worden. Omdat het een kwalitatieve benadering
is kunnen ‘de bollen’ niet opgeteld of gesaldeerd worden. Dit geldt zowel
binnen de kapitalen als over verschillende kapitalen heen. In bijlage 2 is nader
toegelicht hoe de Nederlandse verse sperzieboon (zonder certificeringsschema)
scoort ten opzichte van het gemiddeld product.

In Nederland zijn ook enkele bedrijven gespecialiseerd in het sorteren, wassen,
panklaar maken en verpakken voor de verse markt (onder andere supermarkt,
detailhandel, horeca). Zij betrekken, afhankelijk van het seizoen, sperziebonen
uit het binnenland (eigen teelt en contractteelt) en het buitenland (waaronder
Zuid Europa) (Salm & Slagboom, 2011). Voor de verse markt zijn sperziebonen
het jaar rond in de winkel en op de markt te koop: naast binnenlandse teelt
worden bonen geïmporteerd.
Verkoop, distributie en consumptie
De groothandel kan sperziebonen afnemen van de boer of rechtstreeks van
een afzetorganisatie kopen of kopen op de veiling. Groothandel/serviceprovider
van een supermarkt of de afzetorganisatie verpakt de sperziebonen
desgewenst in een kleinverpakking als dat nog niet gebeurd is op de boerderij.
Ook zijn er gespecialiseerde bedrijven in het verpakken van sperziebonen.

30 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

Instituties

Consumptiewaarde van
product

Sociale status
Groei van vaste
activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Betalingen van
consumenten

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

(Natuurwaarde)

Sociale cohesie macroniveau

(Beperking van
klimaatverandering)

Sociale banden microniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

Ecosystemen
aquatisch

(Kinderarbeid)

Gezondheid & veiligheid
werknemers

Waterkwaliteit

(Dierenwelzijn)

Bodemkwaliteit

Discriminatie van
werknemers

(Gedwongen arbeid)

Onderbetaling

Ecosystemen
terrestrisch

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten
Opportuniteitskosten
arbeid

Luchtkwaliteit
Uitputting
hulpbronnen
Landgebruik

Bijdrage aan
klimaatverandering

Figuur 5 Maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van sperziebonen

31 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Belangrijke positieve effecten van de productie en consumptie van

Belangrijke negatieve effecten van de productie en consumptie van

sperziebonen ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

sperzieboon ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

consumenteneuro zijn:

consumenten euro zijn:

•

Invloed op natuur

•

•

effect op het milieu. De effecten voor waterkwaliteit zijn kleiner dan

•

Invloed op natuur

voor het gemiddelde voedselproduct.

•

De teelt van sperziebonen heeft een bovengemiddeld negatief effect

Instituties

op de volgende aspecten: aquatisch ecosystemen, bodemkwaliteit en

De productieketen van sperziebonen is goed georganiseerd in

landgebruik.

Nederland.
•

De overheidsuitgaven (uitgedrukt in EU-subsidies en uitgaande van flat
rate) zijn bovengemiddeld in de sperziebonenteelt.

Productie van sperziebonen is niet mogelijk zonder een (negatieve)

•

Bijdrage aan gezondheid consument

De productie van sperziebonen draagt minder bij aan sociale banden,
sociale cohesie en sociale status.

Sperziebonen zijn vezelrijk, bevat eiwitten en geen vetten waardoor
het positief bijdraagt aan de volksgezondheid. Daarnaast bevatten
sperziebonen nauwelijks zout en vet wat de gezondheid negatief kan
beïnvloeden. Van nature zitten er suikers in sperziebonen.
•

Gezondheid en veiligheid van de gemeenschap wordt nauwelijks
negatief beïnvloed door de teelt en consumptie van sperziebonen.

•

De productie van sperziebonen gaat in Nederland niet gepaard met
kinderarbeid, gedwongen arbeid en negatieve dierenwelzijnsaspecten.

32 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Volle melk

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Volle melk

De waardeketen van volle melk
Consumptiemelk (koemelk) is melk geschikt voor de menselijke consumptie.

Productie: melkveehouders

De Nederlandse zuivelketen is in te delen naar vier hoofdsegmenten:
productie, verwerking, verkoop en distributie en consumptie (figuur 6). De
grondstoffen, ingrediënten of eindproducten worden tussen de verschillende
actoren binnen de segmenten of naar een volgend segment getransporteerd.
In deze studie kijken we in principe naar volle melk uit Nederland die niet

Verwerking: zuivelverwerking

geproduceerd is onder een bovenwettelijk duurzaamheidscertificeringsschema.
Productie
Rauwe melk bevat een natuurlijk vetgehalte van 3,5% tot 4,5%, afhankelijk
van het seizoen, rantsoen, productieniveau, en -ras. Een deel van de

Verkoop en distributie: supermarkten, horeca

productie van rauwe melk wordt volgens een certificeringsschema
vervaardigd: bijvoorbeeld Weidegang en Biologisch. De melk voor de
Nederlandse zuivelverwerking wordt geproduceerd door de Nederlandse
veehouderij. Nederlandse melkboeren hebben 13,3 miljoen ton melk
geproduceerd voor de levering aan de zuivelverwerking in 2015 (ZuivelNL,

Consumptie

2016). Nederland is na Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk de
grootste producent van rauwe melk in Europa. Invoer en uitvoer van rauwe
melk in Nederland is verwaarloosbaar.

Figuur 6 Een beknopt overzicht van de voorzieningsketen van
consumptiemelk in Nederland

In 2015 waren er circa 18.300 bedrijven met melkkoeien. Dit is een forse
afname in vergelijking met 2000. Toen waren er nog circa 29.050 bedrijven
met melkkoeien. Gemiddeld nam het aantal bedrijven met melkkoeien sinds
2000 met 3,2% per jaar af. Schaalvergroting neemt in Nederland toe. Het
gemiddelde aantal melkkoeien per bedrijf vertoont een groei van 51 in 2000
naar 89 in 2015 (zie www.agrimatie.nl).

34 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
In de melkveehouderij worden producten als ruwvoer, kunstmest, krachtvoer,

In 2015 werd per huishouden 72 liter consumptiemelk aangekocht, een totaal

antibiotica en pesticiden verbruikt. Ook maakt men gebruik van natuurlijke

in Nederland van 554 miljoen liter. Daarvan is 84,4% halfvolle melk, 9,0%

hulpbronnen zoals land, aardgas en diesel. In 2011-2013 kregen koeien het

volle melk en 6,6% magere melk (ZuivelNL, 2015). Marktaandeel Biologisch

gemiddelde rantsoen (in VEM) dat bestond voor 38% uit kuilgras, 14% vers

zuivel was 4% in 2014 (Logatcheva, 2015).

gras, 22% krachtvoer, 19% snijmais en 6% overig voer (Baltussen et al.,
2016).
Een Nederlandse melkkoe wordt gemiddeld circa 2.100 dagen oud en
produceert bijna 31.000 kg melk. 3
Verwerking
Consumptiemelk is een belangrijk product van de zuivelverwerking. Daarnaast
produceert de zuivelverwerking een breed scala aan andere zuivelproducten als
kaas, boter, (magere) melkpoeder, gecondenseerde melk, yoghurts en
zuiveltoetjes. Eind 2015 telde de Nederlandse zuivelverwerking telt 25
ondernemingen met in totaal 54 productielocaties. Hiervan zijn vijf bedrijven
coöperaties die in 28 fabrieken melk verwerken. FrieslandCampina is met een
zuivelomzet van 11,1 miljard euro de grootste speler in Nederland en de 6de
speler op de zuivelwereldmarkt. Van de beschikbare rauwe melk is 990 miljoen
kilo consumptiemelk en -melkproducten geproduceerd in 2015 (ZuivelNL,
2015).

Resultaten
De resultaten van de analyse zijn weergegeven in figuur 7. Hierbij wordt de
grootte van 38 maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van
melk weergegeven door de grootte van een bol: naarmate de bol groter is, is
het effect maatschappelijk belangrijker. Maatschappelijke effecten kunnen
zowel positief als negatief zijn. Zo wordt het verkrijgen van een salaris, het
afdragen van belastingen als een positief maatschappelijk effect beschouwd en
is de betaling voor een goed of dienst maatschappelijk negatief. Voor een
aantal effecten zoals klimaat en humane gezondheid zijn de positieve en
negatieve effecten van de productie en consumptie van voedsel gesplitst, zodat
beide effecten zichtbaar worden. De bollen in de figuur kunnen niet opgeteld of
gesaldeerd worden. Dus in figuur 7 kun je niet stellen dat positieve
maatschappelijke effecten van de consumptie van melk groter of kleiner zijn
dan de negatieve maatschappelijke effecten. In bijlage 2 is nader toegelicht
hoe Nederlandse volle melk (zonder certificeringsschema) scoort ten opzichte
van het gemiddeld product.

Verkoop, distributie en consumptie
Consumptiemelk wordt verkocht als volle melk met 3,5% vetgehalte, halfvolle
melk met 1,5% tot 1,8% vetgehalte, magere melk met minder dan 0,3%
vetgehalte (Inza, 2016). De meeste in Nederland geproduceerde zuivel wordt
geëxporteerd. De totale uitvoerwaarde bedroeg 6,3 miljard euro in 2015. Er
werd voor 2,6 miljard euro aan zuivel ingevoerd. In 2015 werd ongeveer 35%
van het rauwe melkequivalent in Nederland afgezet (ZuivelNL, 2015). Melk en
melkproducten worden in alle belangrijke verkoopkanalen voor voedsel aan
consumenten in Nederland verkocht: supermarkten, horeca en
gespecialiseerde detailhandel.

3

Bron: crv jaarstatistieken, https://crvnl-be6.kxcdn.com/wpcontent/uploads/2016/02/Jaarstatistieken-2015-Nederland.pdf

35 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Instituties

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

(Natuurwaarde)

Sociale
banden microniveau
Sociale status

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

(Beperking van
klimaatverandering)

Sociale cohesie macroniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

(Kinderarbeid)

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Consumptiewaarde van
product
Groei van vaste activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Ecosystemen
aquatisch

(Gedwongen arbeid)

Bodemkwaliteit

Discriminatie van
werknemers

Waterkwaliteit
Betalingen van
consumenten

Onderbetaling in de
waardeketen

Ecosystemen
terrestrisch

Dierenwelzijn

Luchtkwaliteit

Gezondheid & veiligheid
werknemers
Opportuniteitskosten
arbeid
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten

Landgebruik

Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Figuur 7 Maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van volle melk

36 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Belangrijke positieve effecten van de productie en consumptie van melk ten

Belangrijke negatieve effecten van de productie en consumptie van melk ten

opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

consumenteneuro zijn:

consumenteneuro zijn:

•

Landschapswaarde van constructies

•

•

beoordeeld in vergelijking met andere voedselproducten.

•

Bijdrage aan klimaatverandering.

Intellectueel eigendom

•

De productie van melk gaat gepaard met relatief hoge milieudruk op
diverse aspecten binnen natuurlijk kapitaal.

Binnen de zuivelketen worden relatief veel patenten aangevraagd per euro
consumentenbesteding aan zuivel.
•

•
•

Dierenwelzijn

geproduceerd product.

Ten opzichte van plantaardige producten scoort de melkveehouderij

Instituties

negatief, echter ten opzichte van andere dierlijke producten (en
productiewijzen) scoort de gangbare melkveehouderij positief.

De organisatiegraad binnen de Nederlandse melkveehouderij is hoog
binnen de agrarische sector met een groot aandeel in de verwerking van
•

Op sociale cohesie en sociale status scoort de melkveehouderij onder
gemiddeld.

Sociale banden- micro niveau
Melkveebedrijven kenmerken zich door relatief veel familiearbeid per euro

•

De overheidsuitgaven (uitgedrukt in EU subsidies en uitgaande van een
flat rate) zijn bovengemiddeld in de melkveehouderij.

De gecreëerde landschappen door de melkveehouderij worden positief

•

Bijdrage aan ontstaan welvaartsziekten

de coöperatie FrieslandCampina.

Melk scoort negatief op dit thema omdat het relatief veel zout, vet en

In de zuivelsector is geen kinderarbeid of gedwongen arbeid.

suiker bevat per consumenteneuro. Het vet is wel onverzadigd vet (zie
bijdrage aan gezondheid consumenten).

37 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Rundergehakt

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Rundergehakt

De waardeketen rundergehakt
Rundergehakt is gehakt van rundvlees geschikt voor de menselijke

Productie: melkveehouders

consumptie. De keten van Nederlands rundergehakt afkomstig uit de
melkveehouderij is in te delen naar vier hoofdsegmenten: productie,
verwerking, verkoop en distributie en consumptie (figuur 8). De grondstoffen,
ingrediënten of eindproducten worden tussen de verschillende actoren binnen
de segmenten of naar een volgend segment getransporteerd. In deze studie

Verwerking: runderslachterij en vleesverwerking

kijken we in principe naar rundergehakt van de Nederlandse oorsprong uit de
melkveehouderij dat niet geproduceerd is onder een bovenwettelijk
duurzaamheidscertificeringsschema.
Productie
In de melkveehouderij worden oudere melkkoeien afgestoten op vijf- à

Verkoop en distributie: supermarkten, horeca

zesjarige leeftijd. Dan is de melkproductie en vruchtbaarheid van de koe niet
meer optimaal (Gosselink, 2008). Een deel van de productie van melkkoeien
wordt volgens een certificeringsschema vervaardigd, met name biologisch.
Daarnaast worden ook een deel van de pinken en vaarzen uitgeselecteerd.
Beide groepen dieren gaan naar de slachterij. Verder zijn er in Nederland nog

Consumptie

bedrijven die zich specifiek op de productie van rundvlees richten (zowel
volwassen runderen als kalveren jonger dan 12 maanden). In deze notitie
beperken we ons tot runderen uit de melkveehouderij.
In 2014 waren er ruim 18.600 bedrijven met melkkoeien. Dit is een forse
afname in vergelijking met 2000. Toen waren er nog ruim 29.000 bedrijven

Figuur 8 Een beknopt overzicht van de voorzieningsketen van rundergehakt
afkomstig uit de Nederlandse melkveehouderij

met melkkoeien. Gemiddeld nam het aantal bedrijven met melkkoeien sinds
2000 met 3,2% per jaar af. De schaalvergroting neemt in Nederland toe. Het
gemiddelde aantal melkkoeien per bedrijf vertoont een groei van 50 in 2000
naar 84 in 2014 (zie www.agrimatie.nl).

39 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
In de melkveehouderij worden producten als ruwvoer, kunstmest, krachtvoer,

voedsel aan consumenten in Nederland verkocht: supermarkten, horeca en

graszaad, antibiotica en pesticiden gebruikt. Ook maakt men gebruik van

gespecialiseerde detailhandel (slagers). Marktaandeel rundvlees met een

natuurlijke hulpbronnen zoals land, aardgas en diesel. In 2011 tot 2013 kregen

duurzaamheidskeurmerk, waaronder Biologisch in supermarkten was 13% in

koeien een gemiddelde rantsoen dat bestond voor 38% uit kuilgras, 14% vers

2014 (Logatcheva, 2016).

gras, 22% krachtvoer, 19% snijmais en 6% overig voer (Baltussen et al.,
2016). Naast de inputs van voer en kunstmest vindt er ook import en export

Resultaten

van rundvee plaats. Nederland importeert jaarlijks 18.500 levend rundvee en

De resultaten van de analyse zijn weergegeven in figuur 9. Hierbij wordt de

exporteert 57.500 runderen (inclusief niet-melkvee) (Baltussen et al., 2016).

grootte van 38 impactcategorieën van de productie en consumptie van

Verwerking
In 2015 zijn in Nederland 430.000 koeien geslacht met een geslacht gewicht
van 129.000 ton (CBS, Statline, 2016). Een melkkoe levert ongeveer 300 kilo
vlees op. Er zijn negen grotere runderslachterijen actief (Voedingscentrum,
2016). Daarnaast zijn er vele kleinschalige slachterijen. In een slachthuis
worden de slachtdieren gekeurd, meestal bedwelmd en gedood. Daarna wordt
de hele huid eraf gehaald voor de leerindustrie. Het geslachte dier wordt
opnieuw gekeurd nadat de organen uit de buik zijn gehaald. Afgekeurd vlees
wordt vernietigd. Een deel van het vlees wordt alleen goedgekeurd voor
diervoeder (Voedingscentrum, 2016). Het vlees wordt verder verwerkt in de
uitsnijderij tot kleinere delen. Daarna wordt het verder verwerkt tot
consumentenproducten in een vleesverwerkend bedrijf of bij de slager. Zowel
het slachten als het uitsnijden wordt vaak in één bedrijf geïntegreerd. Grotere

rundergehakt uit melkvee weergegeven door de grootte van een bol: naarmate
de bol groter is, is het maatschappelijk effect belangrijker. Maatschappelijke
effecten kunnen zowel positief als negatief zijn. Zo wordt het verkrijgen van
een salaris en het afdragen van belastingen als een positief maatschappelijk
effect beschouwd en is de betaling voor een goed of dienst maatschappelijk
negatief. Voor een aantal effecten zoals klimaat en humane gezondheid zijn de
positieve en negatieve effecten van de productie en consumptie van voedsel
gesplitst, zodat beide effecten zichtbaar worden. De bollen in de figuur kunnen
niet opgeteld of gesaldeerd worden. Dus in figuur 9 kun je niet stellen dat
positieve maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van
rundvlees groter of kleiner zijn dat de negatieve maatschappelijke effecten. In
bijlage 2 is nader toegelicht hoe Nederlands rundergehakt uit melkvee (zonder
certificeringsschema) scoort ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct.

slachterijen verwerken het vlees tot eindproducten in eigen faciliteiten.
Verkoop, distributie en consumptie
Gehakt wordt verkocht in meerdere varianten. Rundergehakt mag maximaal
25 gram vet per 100 gram vlees bevatten, mager rundergehakt maximaal 15
gram per 100 gram en voor (biefstuk)tartaar geldt een maximum van 10 gram
per 100 gram (Warenwetbesluit vlees, gehakt en vleesproducten).
Er wordt veel vlees van melkkoeien geëxporteerd en het wat luxere vlees uit
andere landen geïmporteerd voor de Nederlandse consumentenmarkt. In totaal
is in 2015 minder rundvlees (van melkvee en van vleesstieren, inclusief
eetbaar slachtafval) geïmporteerd (406.000 ton) dan geëxporteerd (423.000
ton) (www.agrimatie.nl).
In 2014 is het verbruik van rundvlees 14,2 kg per hoofd van de bevolking,
ruim 13% minder dan tien jaar eerder (Agrimatie.nl). Hierbij gaat het om alle
typen rundvlees. Rundvlees wordt in alle belangrijke verkoopkanalen voor

40 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Groei van vaste activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Sociale
banden microniveau
Sociale status

(Natuurwaarde)
(Beperking van
klimaatverandering)
Ecosystemen
aquatisch

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

Sociale cohesie macroniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

(Kinderarbeid)

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

(Gedwongen arbeid)

Bodemkwaliteit

Discriminatie van
werknemers

Waterkwaliteit
Betalingen van
consumenten

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

Instituties

Consumptiewaarde van
product

Onderbetaling in de
waardeketen

Ecosystemen
terrestrisch

Dierenwelzijn

Gezondheid & veiligheid
werknemers
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten
Opportuniteitskosten
arbeid

Luchtkwaliteit

Landgebruik

Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Figuur 9 Maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van rundergehakt uit de melkveehouderij

41 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
De positieve en negatieve effecten van rundergehakt uit de Nederlandse

Belangrijke negatieve effecten van de productie en consumptie van

melkveehouderij zijn vergelijkbaar met de maatschappelijke effecten van melk.

rundergehakt ten opzichte van het gemiddelde voedselproduct en uitgedrukt

Dit omdat de basisprocessen op de primaire bedrijven gelijk zijn en omdat

per consumenteneuro zijn:

vooral de processen op de primaire bedrijven een grote bijdrage leveren aan
vrijwel alle effecten. Enkele kleine verschillen met de effecten van de productie

•
•

•

diverse aspecten binnen natuurlijk kapitaal.

De vleessector scoort hierbij gemiddeld terwijl de zuivel relatief hoog
•

•

•

Op sociale cohesie en sociale status scoort de melkveehouderij onder
gemiddeld.

Bijdrage aan ontstaan welvaartsziekten
Rundvlees scoort minder negatief op zout, vet en suiker dan melk terwijl

Bijdrage aan klimaatverandering
De productie van melk gaat gepaard met relatief hoge milieudruk op

Intellectueel eigendom
scoort.

De overheidsuitgaven (uitgedrukt in EU-subsidies en bij een flat rate)
zijn bovengemiddeld in de melkveehouderij.

en consumptie van melk zijn:

•

Dierenwelzijn

rundvlees ook minder positief scoort dan melk op de positieve

Ten opzichte van plantaardige producten scoort de melkveehouderij

voedselaspecten: eiwit en vooral meervoudig onverzadigd vet.

negatief, echter ten opzichte van andere dierlijke producten (en

De gezondheids- en veiligheidsrisico’s van werknemers in de vleesindustrie

productiewijzen) scoort de gangbare melkveehouderij positief.

is iets hoger ingeschat dan de risico’s in de zuivelverwerking.
Belangrijke positieve effecten van de productie en consumptie van
rundergehakt ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per
consumenteneuro zijn:
•

Landschapswaarde van constructies
De gecreëerde landschappen door de melkveehouderij worden positief
beoordeeld in vergelijking met andere voedselproducten.

•

Sociale banden - microniveau
Melkveebedrijven kenmerken zich door relatief veel familiearbeid per euro
geproduceerd product.

•

Instituties. De organisatiegraad binnen de Nederlandse melkveehouderij is
hoog.

•

In de melkveehouderij en de slachterijsector is geen kinderarbeid of
gedwongen arbeid.

42 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Pure chocolade

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Pure chocolade
De waardeketen van chocolade

De keten van pure chocolade met cacao afkomstig uit Ivoorkust is in te delen

Productie: cacaoteelt in Ivoorkust

naar vier hoofdsegmenten: de cacaoteelt, handel, verwerking in chocolade,
verkoop en distributie en consumptie. De activiteiten die bij elk van deze
schakels horen zijn weergegeven in figuur 10. In deze studie kijken we naar
chocolade, waarvan de grondstoffen afkomstig zijn uit Ivoorkust en zijn
verwerkt in Nederland tot pure (99% cacao) chocolade, en die niet

Verwerking: verwerking cacao in Nederland

geproduceerd is onder een bovenwettelijk duurzaamheidscertificeringsschema.
Productie
Cacaoproductie vindt plaats in landen op 20 breedtegraden rond de evenaar in
West-Afrika, Zuidoost-Azië en Latijns-Amerika. Ivoorkust is met 1,8 miljoen

Verkoop en distributie: supermarkten

ton (42%) de belangrijkste producent (ICCO, 2015). Op de tweede plek staat
Ghana met 0,7 miljoen ton (17%) en op de derde plek Indonesië met 0,3
miljoen ton (8%).
Ongeveer 90% van de Afrikaanse cacaoproductie wordt geteeld door kleine
boeren met gemiddeld drie hectare aan land, die voor een groot deel van hun

Consumptie

inkomen afhankelijk zijn van de cacaoproductie (World Cocoa Foundation,
2014). Een deel van de teelt voltrekt zich binnen certificeringsprogramma’s:
circa 22% van de cacaoteelt is gecertificeerd en circa 7% van de cacao wordt
als zodanig verhandeld (SSI, 2014). De vier belangrijkste standaarden zijn
Fairtrade, Organic (Biologisch), Rainforest Alliance en UTZ Certified. In 2010
heeft de Nederlandse cacaosector een intentieverklaring getekend om te
komen tot een 100% gecertificeerd duurzame Nederlandse cacaoconsumptie in
2025. Nu is dat 58% (CBS, 2016a).

Figuur 10 Een beknopt overzicht van de voorzieningsketen van rundergehakt
afkomstig uit de Nederlandse melkveehouderij
De teelt van cacao is erg arbeidsintensief. Cacaovruchten, die aan bomen
groeien, worden tweemaal per jaar handmatig geoogst en van hun vruchtschil
ontdaan, zodat de bonen eruit gehaald kunnen worden. De bonen worden
gefermenteerd, gedroogd en opgeslagen voor verder vervoer en bewerking. De
bonen worden door boeren afgeleverd bij een inzamelpunt, waar de eerste
kwaliteitsbeoordeling plaatsvindt en de bonen in verzegelde jute zakken van 50
kg worden gepakt. Vanuit een inzamelpunt worden deze zakken naar grote
opslagruimtes gebracht waar de herkomst wordt geregistreerd en een 2e
kwaliteitscontrole plaatsvindt. Ruwe cacao wordt per schip getransporteerd van

44 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
de teeltgebieden naar de verwerkende industrie elders. Ongeveer 40% van alle

In 2013 waren 2,12 miljoen kindarbeiders werkzaam in de cacaosector van

ruwe cacao wordt verwerkt in Europa. Afrika, Azië en Amerika zijn elk goed

deze landen, wat betekent dat 35,6% van de kinderen op het platteland op

voor ongeveer 20% (World Cocoa Foundation, 2014).

cacaoplantages werkt (Tulane University, 2015). Bijna 14% van het totale

Verwerking
De cacaoverwerkende sector is zeer geconsolideerd: acht bedrijven zijn
verantwoordelijk voor het verwerken van 75% van alle ruwe cacao in de
wereld. In Europa zijn ADM/Olam, Barry-Callebaut en Cargill de grootste
verwerkers van ruwe cacao (Logatcheva & Van Galen, 2015; Logatcheva,
2014). Van alle ruwe cacao wordt 13% verwerkt in Nederland. In 2014 is door
de Nederlandse cacao-industrie 608.000 ton aan chocolademassa en -poeder
verhandeld op de binnenlandse en buitenlandse markt (CBS Statline).
De chocoladeproductie wordt wereldwijd gedomineerd door zes grote
chocoladefabrikanten: Mondelez International, Nestlé, Mars, Hershey’s, Ferrero
en Lindt Sprüngli. Allen hebben productiefaciliteiten in de Europese Unie
(Logatcheva & Van Galen, 2015).
Verkoop
Chocolade en chocoladeproducten worden in alle belangrijke verkoopkanalen
voor voedsel aan consumenten in Nederland verkocht: supermarkten, horeca
en gespecialiseerde detailhandel. Inkooporganisaties in het supermarktkanaal
zijn voor de Nederlandse distributie de belangrijkste afnemer van
chocoladeproducten en zoetwaren van de industrie. In 2012 (het jaar van de
laatste meting) werd voor 760 miljoen euro aan chocolade verkocht; 430
miljoen hiervan was in supermarkten (ABN-AMRO, z.d.).
Keuze voor cacao
De keus voor chocolade als product in deze analyse is omdat cacao een
voorbeeld is van een product waarbij zich grote sociale misstanden voordoen
tijdens de productie. Een groot deel van de pure chocolade die in Nederland
wordt geconsumeerd, is afkomstig uit Ivoorkust en Ghana - deze landen
nemen samen meer dan de helft van de wereldwijde productie voor hun

aantal arbeidskrachten op cacaoplantages in Ivoorkust is minderjarig, 6,9%
van deze kindarbeiders voert deze werkzaamheden bovendien gedwongen uit
(Tulane University, 2011).
Naast deze sociale impact heeft cacaoproductie ook impact op de natuur,
bijvoorbeeld via het toenemende gebruik van pesticiden dat lokale
ecosystemen aantast (Ntiamoah & Afrana, 2008). Aan de positieve kant draagt
cacao bij aan de werkgelegenheid in Afrikaanse landen. De consumptie draagt
bij aan het genot van consumenten en (zeer pure) chocolade bevat een aantal
gezonde voedingsstoffen.

Resultaten
De grootte van het maatschappelijk effect van pure chocolade uit Ivoorkust
met verwerking in Nederland is weergegeven in figuur 11. Hierbij wordt de
grootte van de 38 impactcategorieën van de productie en consumptie van zeer
pure (99%) chocolade weergegeven door de grootte van de bijbehorende
bollen. Maatschappelijke effecten kunnen zowel positief als negatief zijn. Zo
wordt het verkrijgen van een salaris en het afdragen van belastingen als een
positief maatschappelijk effect beschouwd, en is de betaling voor een goed of
dienst maatschappelijk negatief. Voor een aantal effecten zoals klimaat en
humane gezondheid zijn de positieve en negatieve effecten van de productie
en consumptie van voedsel gesplitst, zodat beide effecten zichtbaar worden.
De bollen in de figuur kunnen niet opgeteld of gesaldeerd worden. Dus in
figuur 11 kun je niet stellen dat de positieve maatschappelijke aspecten van de
productie en consumptie van pure chocolade groter of kleiner zijn dan de
negatieve aspecten. In bijlage 2 is nader toegelicht hoe pure chocolade
(zonder certificeringsschema) scoort ten opzichte van het gemiddeld
voedselproduct.

rekening. Het merendeel van de cacaoboeren in deze landen leeft in diepe
armoede, die onder meer wordt veroorzaakt door lage cacaoprijzen, de kleine
omvang en lage productiviteit van de primaire bedrijven en gebrek aan
infrastructuur (Fountain & Hutz-Adams, 2015).

45 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Salaris van
werknemers in de
waardeketen

Sociale banden microniveau

Negatief effect

Positief effect

Belastinginkomsten
Inkomen
zelfstandige
ondernemers
Winst, rente en
dividenden

Menselijk
kapitaal

Sociale
status

Consumptiewaarde van
product
Groei van vaste
activa
Landschapswaarde
van constructies

Technologische
ontwikkeling
Intellectueel
eigendom

Aangetrokken
kapitaal
Overheidsuitgaven

Betalingen van
consumenten

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten

Instituties

Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

(Beperking van
klimaatverandering)

Sociale cohesie macroniveau

Opbouw
menselijk kapitaal

Ecosystemen
aquatisch
Waterkwaliteit

(Dierenwelzijn)

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

(Natuurwaarde)

Bodemkwaliteit
Luchtkwaliteit

Discriminatie van
werknemers
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen
arbeid in de
waardeketen

Landgebruik
Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Onderbetaling in de
waardeketen

Gezondheid & veiligheid
werknemers
Opportuniteitskosten
arbeid
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten

Ecosystemen
terrestrisch

Figuur 11 Maatschappelijke effecten van de productie en consumptie van pure chocolade uit Ivoorkust met verwerking in Nederland

46 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Belangrijke positieve effecten van de productie en consumptie van pure

Belangrijke negatieve effecten van de productie en consumptie van pure

chocolade ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

chocolade ten opzichte van het gemiddeld voedselproduct en uitgedrukt per

consumenteneuro zijn:

consumenteneuro zijn:

•

•

Sociale banden - microniveau

•

Dit negatieve effect voltrekt zich tijdens de cacaoteelt. Zoals hierboven

cacaoteelt en door het feit dat kleinschalige bedrijven met relatief veel

vermeld, leeft het merendeel van de cacaoboeren in Ivoorkust in diepe

familiearbeid actief zijn in de cacaoteelt (90% van de boeren in

armoede, door de lage cacaoprijzen, de kleine omvang en lage

Ivoorkust zijn kleine boeren (zogenaamde smallholders) en bezitten

productiviteit van de primaire bedrijven en het gebrek aan

gemiddeld drie hectare areaal).

infrastructuur.

Bijdrage aan gezondheid consumenten

•

probleem.

deze is relatief rijk aan voedingsvezels.
Instituties

Gedwongen arbeid in de waardeketen
Gedwongen arbeid is in de cacaoteelt in Ivoorkust nog altijd een groot

Voor deze analyse is gekozen voor zeer pure chocolade (99% cacao);
•

Onderbetaling en onderverdiening

Dit wordt veroorzaakt door de relatief hoge arbeidsintensiviteit van de

•

Kinderarbeid in de waardeketen

Organisatie in cacaoproducerende landen vindt vooral op nationaal

Zoals eerder vermeld is bijna 14% van het totaal aantal

niveau plaats. Hier nemen overheidsdiensten verantwoordelijk voor de

arbeidskrachten op cacaoplantages in Ivoorkust minderjarig (Tulane
University, 2015).

export een vrij belangrijke rol op zich. De organisatiegraad in het
algemeen is dan ook stijgende in cacaoproducerende landen.

•

Bijdrage aan ontstaan van welvaartsziekten
Dit is vooral gerelateerd aan de relatief hoge hoeveelheden vet (zeer
pure chocolade bevat geen of nauwelijks suiker).

De negatieve impactcategorieën die het meest in het oog springen zijn die
binnen sociaal kapitaal. Het belang van het grote aantal initiatieven om deze
misstanden tegen te gaan, wordt dan ook onderschreven door deze analyse.
De impacts binnen natuurlijk kapitaal zijn voor chocolade vergelijkbaar met het
gemiddelde voedselproduct geconsumeerd in Nederland, waarbij de effecten op
terrestrische ecosystemen het grootst is. Dit komt voornamelijk door het
kappen van oerwoud om plaats te maken voor nieuwe plantages.

47 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Discussie

Opschaling toepassing huidige methodiek
•

De scores zijn gebaseerd op bestaande databronnen. Het is mogelijk
om diverse voedselproducten te scoren op hun maatschappelijke
effecten met bestaande databronnen. Voor kleinere producten zijn bij
voorkeur data op productniveau nodig of moeten
vertaalslagen/berekeningen gemaakt worden om abstracte data te
detailleren voor toepassing op productniveau.

De methodiek zoals ontwikkeld in dit rapport, levert een proof-of-principle van
het in kaart brengen van de maatschappelijke effecten van voedsel. Voor

•

Robuuster maken huidige methodiek
•

Uitvoeren van primair onderzoek naar grootte van de

verschaffen om voedselbeleid te maken.
•

basis van een meta-analyse alleen.
•

worden met varkensgehakt en met vleesvervangers.
•

certificaten, biologisch versus niet-biologisch, herkomst van
grondstoffen enzovoort). Bij het opschalen en toepassen van de

inzicht aan de hand van onderzoek naar andere voedselproducten.

methodiek zal voortschrijdend inzicht ontstaan waarmee de methodiek

Uitvoeren van primair onderzoek naar de leidende indicatoren van de

verder verbeterd kan worden.

voedselproducten om de Relatieve Groottes meer robuust te bepalen.
•

Review van de leidende indicatoren die gebruikt zijn voor de bepaling

Verdieping naar een volledige maatschappelijke kosten-batenanalyse

van de Relatieve Grootte. De leidende indicatoren correleren in de

(MKBA) van voedsel

regel sterk met het effect dat beschouwd wordt, maar geven geen

•

•

•

Toepassing van methodiek op de vergelijking van verschillende
productiesystemen en ketens voor dezelfde producten (verschillende

Reflectie op de lijst van impactcategorieën om te kijken of er
categorieën moeten worden toegevoegd op basis van voortschrijdend

•

Toepassing van methodiek om voedselproducten te vergelijken die
substitueerbaar zijn. Rundergehakt kan bijvoorbeeld vergeleken

maatschappelijke effecten van het gemiddelde voedselproduct om
deze robuuster en consistenter te kunnen bepalen dan mogelijk is op

Toepassing van de methodiek op vele voedselproducten om
consumenten, bedrijven en beleidsmakers de benodigde informatie te

verdere ontwikkeling zien we de volgende richtingen:

•

Wanneer de methodiek voldoende robuust is en er voldoende data

perfect beeld van de grootte van de impact. Mogelijk is het

beschikbaar is, kan het nuttig zijn om in specifieke gevallen een

noodzakelijk om voor sommige impactcategorieën meerdere leidende

volledige kwantitatieve kosten-batenanalyse te maken. Bij een

indicatoren te definiëren.

voldoende robuuste en complete kwantitatieve analyse, is het gebruik

Herziening van de grenswaarden van de schalen van de Gemiddelde

van de ordinale schaal niet meer nodig. In plaats daarvan kunnen alle

Grootte en de Relatieve Grootte, onder andere door middel van een

maatschappelijke effecten bijvoorbeeld uitgedrukt worden in euro

statistische onderbouwing van de grenswaarden (dit is mogelijk zodra

maatschappelijke kosten en baten per euro consumentenbestedingen.

meer voedselproducten beschouwd zijn).

Deze nauwkeurigheid vereist wel dat de methodiek wordt uitgebreid

Vaststellen welke marktprijzen gebruikt worden in verband met grote

om op basis van primaire data consistent de maatschappelijke effecten

verschillen tussen productprijzen in de tijd en tussen

robuust te kunnen meten en waarderen. Een volledige MKBA-analyse

productkwaliteiten (bijvoorbeeld biologisch versus gangbaar).

zou het mogelijk maken het absolute effect in kaart te brengen van

Vaststellen van de optimale functionele eenheid bij diverse

voedselproductie en -consumptie. Hierdoor zouden bijvoorbeeld de

productvergelijkingen.

totale effecten van de voedselsector berekend kunnen worden en
zouden de effecten van de voedselproducten vergeleken kunnen
worden met die van andere producten uit andere sectoren. >>

48 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Conclusies

Belangrijke toepassingsmogelijkheden per stakeholder
•

Bedrijfsleven: Ketenspelers kunnen sneller zwakste schakel
identificeren en verbeteren
Voor bedrijven in de voedselketen zijn beter geïnformeerde keuzes
nuttig om een beeld te krijgen waar de grootste maatschappelijke
impact zich bevindt en hoe zij deze kunnen verbeteren: is het

Beter geïnformeerde keuzes

bijvoorbeeld nuttiger om naar het eigen productieproces of naar dat

Met de methodiek en de verdere ontwikkeling hiervan worden

van hun leveranciers te kijken, welke vormen van impact zijn daarbij

maatschappelijke effecten van voedsel in beeld gebracht en kunnen

belangrijk, welke investeringen zijn het meest impactvol vanuit

consumenten, producenten, maatschappelijke organisaties en beleidsmakers

maatschappelijke perspectief?

beter geïnformeerde keuzes maken. De ontwikkelde methodiek is dan ook

Deze inzichten kunnen helpen in de besluitvorming over de effecten

bruikbaar voor diverse doeleinden zoals gespreksagenda tussen beleidsvelden,

die men wil veranderen. Omdat het veranderen van één effect

gespreksagenda met bedrijfsleven, agenda voor productverbeteringen en zelfs

(bijvoorbeeld dierenwelzijn) invloed kan hebben op andere effecten

om consumenten inzicht te geven in de positieve en negatieve

(bijvoorbeeld klimaatverandering of landgebruik) dienen de effecten

maatschappelijke effecten van voedsel. De huidige methodiek mist nog de

van de producten met en zonder de verandering vergeleken te

nuance om handen en voeten te geven aan de besluitvorming. Deze

worden. Ook dan zal blijken dat veel effecten niet veranderen maar

bruikbaarheid kan worden vergroot door de methodiek verder te ontwikkelen.

dat waarschijnlijk een aantal effecten positief beïnvloed worden en
andere negatief. De methodiek biedt het bedrijfsleven handvaten om

Positieve en negatieve maatschappelijke effecten zijn inzichtelijk te

maatschappelijke effecten en verbetering daarvan aan te tonen. Of om

maken

als bedrijf of bedrijfsleven keuzes te onderbouwen op welke

Uit deze studie is gebleken dat het mogelijk is om voor diverse producten

categorieën men wel en geen verbeteringen wil gaan realiseren

zowel de positieve als de negatieve maatschappelijke effecten van de productie
en consumptie te bepalen. De effecten op financiële en niet-financiële kapitalen
zijn in kaart gebracht. Positieve effecten van voedselproducten zitten vooral in

(prioriteitstelling).
•

Op basis van deze analyse kan voor consumenten een communicatieve

financieel en geproduceerd kapitaal en de negatieve effecten zitten vooral bij

boodschap worden gemaakt over de maatschappelijke effecten van

natuurlijke en sociaal kapitaal. Menselijk kapitaal scoort in beide categorieën,

voedselconsumptie. Consumenten kunnen op basis van een analyse

bijvoorbeeld zowel door een bijdrage aan de gezondheid van consumenten als

inzicht krijgen in de impact van hun consumptie, en hoe zij deze

door een bijdrage aan het ontstaan van welvaartsziekten.
Veronderstelde negatieve effecten duidelijk zichtbaar
De bekende vaak negatieve effecten zijn in de meeste gevallen ook duidelijk

Consument: Consument kan eenvoudig inzicht krijgen in eigen impact

kunnen optimaliseren, bijvoorbeeld door voor een ander voedselproduct
te kiezen of door een voedselproduct met een keurmerk te kiezen.
•

aanwezig. Bijvoorbeeld het effect van melk op het milieu en het effect van de
productie van cacao op kinderarbeid, gedwongen arbeid en onderbetaling. De
ontwikkelde methodiek laat zien dat er ook positieve effecten zijn van de
voedselproductie voor de maatschappij in de vorm van werkgelegenheid en de
gezondheid van de consument.

49 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

Ngo’s: Acties van maatschappelijke organisaties met meer effect
Maatschappelijke organisaties kunnen deze informatie gebruiken om
hun inzet te richten op de belangrijkste maatschappelijke effecten en
burgers en bedrijven te informeren. Is het bijvoorbeeld beter om
aankopen te doen bij een bedrijf dat zich toelegt op een eerlijke
beloning van de boeren dan bij een bedrijf dat de nadruk legt op
milieu? >>

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
•

Beleid: Meer effect van beleid op welvaart

•

Dialoog: Neutraal startpunt voor een bijdrage aan maatschappelijk

Beleidsmakers kunnen zich door deze gegevens laten informeren om

dialoog

voedselbeleid (wetgeving, incentives, informatievoorziening en

Tot slot kunnen de resultaten helpen bij het faciliteren van de dialoog

multisectorale initiatieven) zo vorm te geven dat zij optimaal bijdraagt

tussen verschillende betrokkenen door een neutraal uitgangspunt te

aan de welvaart. In het bijzonder kunnen beleidmakers deze

bieden voor een discussie over de maatschappelijke effecten van

informatie gebruiken om de markten in de voedselsector te helpen

voedsel en hoe deze te verbeteren.

zoveel mogelijk waarde te laten scheppen voor de maatschappij.
Productoverzichten betreffen diverse beleidsvelden: economie, milieu,
sociaal en menselijk. Deze kunnen dan ingezet worden om het gesprek
met het bedrijfsleven aan te gaan over de beleidsagenda rond
duurzaamheid van een product of productgroep en welke
verbeteringen gewenst en mogelijk zijn. Ook biedt de methodiek de
mogelijkheid om gemaakte afspraken te monitoren.

Box 1 Voorbeelden van vergelijken van maatschappelijke effecten tussen producten
Vergelijken van de maatschappelijke effecten van producten
Het toepassen van de ontwikkelde methode op verschillende producten of varianten van één product biedt de mogelijkheid om hun maatschappelijke effecten te
vergelijken. Als voorbeeld worden in figuur 12 (zie pagina 51) de resultaten van de sperzieboon met de aardappel vergeleken (waar scoort de sperzieboon hoger
dan de aardappel?). Door de groottes van de bollen te vergelijken blijkt dat op slechts 7 van de 38 indicatoren een verschil bestaat tussen sperziebonen en
aardappelen. De donkergekleurde bollen zijn de impactcategorieën waar de sperzieboon een hogere score heeft dan de aardappel en voor de lichtgekleurde
bollen geldt het omgekeerde. De verschillen die er zijn, zijn zeer klein (één punt verschil op de schaal van zeven). De uitzonderingen zijn de bijdrage aan
welvaartsziekten en effect op gezondheid en veiligheid van werknemers waar 2 punten verschil op de schaal van 7 bestaan. De verschillen tussen deze producten
zitten in het natuurlijk kapitaal en het menselijk kapitaal. Op de andere 4 kapitalen scoren beide producten gelijk.
In figuur 13 (zie pagina 52) zijn vervolgens de resultaten van sperziebonen en rundergehakt vergeleken (waar scoort de sperzieboon hoger dan rundergehakt?).
Dit zijn twee relatief eiwitrijke voedselproducten, zo wordt in een vegetarisch dieet vlees vaak deels vervangen door peulvruchten (al zijn dat meestal geen
sperziebonen). Hier zien we grotere verschillen dan in figuur 12, vooral binnen natuurlijk, sociaal en menselijk kapitaal. De donkergekleurde bollen zijn de
impactcategorieën waar de sperzieboon een hogere score heeft dan rundergehakt, voor de lichtgekleurde bollen geldt het omgekeerde.
Op het vlak van natuurlijk kapitaal zien we dat de sperziebonenteelt systematisch minder milieubelastend is dan rundergehakt. De verschillen bij het positieve
sociale kapitaal zijn minder opvallend: in twee gevallen scoort de Nederlandse sperzieboon beter en in twee gevallen het rundergehakt. Bij de negatieve effecten
van sociaal kapitaal zien we dat onderbetaling in de rundvleesketen een groter probleem is, en dat dierenwelzijn alleen speelt bij dierlijke producten. Bij
menselijk kapitaal zien we een positief verschil in het voordeel van sperziebonen in de bijdrage aan gezondheid van consumenten (vooral vanwege de hogere
hoeveelheid vezels en een kleinere bijdrage aan het ontstaan van welvaartsziekten (vooral door minder vet)). Rundergehakt scoort positief op gezondheid door
de grote hoeveelheid eiwit en negatief door de hoeveelheid vet.
Door dergelijke verschilgrafieken te maken kan snel inzicht verkregen worden waar de (essentiële) verschillen tussen producten optreden. Het is op deze wijze
ook mogelijk om sperziebonen uit bijvoorbeeld Egypte met sperziebonen uit Nederland te vergelijken of een biologische teelt met een gangbare teelt.

50 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Negatief effect

Positief effect

Financieel
kapitaal

Gezondheid &
veiligheid
werknemers

Ecosystemen aquatisch
Bodemkwaliteit

Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten

Landgebruik
Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Legenda

Figuur 12 Vergelijking van sperziebonen met aardappel op 38 maatschappelijke effecten

Sperzieboon >
aardappel

Aardappel >
sperzieboon

51 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Financieel
kapitaal

Geproduceerd
kapitaal

Intellectueel
kapitaal

Natuurlijk
kapitaal

Sociaal kapitaal

Menselijk
kapitaal

Sociale banden microniveau

Negatief effect

Positief effect

Sociale status
Instituties
Sociale
cohesie macroniveau

Ecosystemen
aquatisch

Onderbetaling

Ecosystemen
terrestrisch
Dierenwelzijn
Luchtkwaliteit

Bijdrage aan
gezondheid
consumenten
Niet-financiële
welzijnseffecten
van werk

Gezondheid &
veiligheid
gemeenschap
Bijdrage aan
ontstaan
welvaartsziekten
Gezondheid &
veiligheid
werknemers

Waterkwaliteit

Uitputting
hulpbronnen
Bijdrage aan
klimaatverandering

Legenda

Figuur 13 Vergelijking van sperziebonen met rundergehakt op 38 maatschappelijke effecten

Sperzieboon >
gehakt

Gehakt >
sperzieboon

52 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Box 2 Belangrijkste maatschappelijke effecten van de vijf testcases
Sperziebonen
De drie belangrijkste maatschappelijke effecten van sperziebonen in vergelijking met het gemiddelde voedselproduct liggen op het vlak van positief effect op
gezondheid van de consument, negatief effect op natuurlijk kapitaal (aquatische ecosystemen, bodemkwaliteit en landgebruik) en grotere
overheidsuitgaven in de vorm van EU-subsidies.
Tafelaardappel
De drie belangrijkste maatschappelijke effecten van tafelaardappel in vergelijking met het gemiddelde voedselproduct liggen op het vlak van positief effect op
gezondheid van de consument, grotere overheidsuitgaven in de vorm van EU subsidies, minder negatieve impact op natuurlijk kapitaal (waterkwaliteit,
klimaatverandering en uitputting hulpbronnen).
Melk en rundergehakt
De drie belangrijkste maatschappelijke effecten van melk en ook rundergehakt van melkvee in vergelijking met het gemiddelde voedselproduct liggen op het vlak
van positief effect op landschapswaarde van constructies, grotere overheidsuitgaven in de vorm van EU-subsidies en negatief effect op natuurlijk kapitaal (bijna
alle indicatoren).
Pure chocolade
De drie belangrijkste maatschappelijke effecten van pure chocolade in vergelijking met het gemiddelde voedselproduct liggen op het vlak van sociaal kapitaal in
negatieve zin (onderbetaling, kinderarbeid en gedwongen arbeid) en in positieve zin (sociale banden, sociale cohesie en sociale status). Pure chocolade draagt
door het hoge vetpercentage bij aan het ontstaan van welvaartsziektes, maar heeft ook positieve effecten op de gezondheid van de consument onder meer
omdat het vezelrijk is.

53 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Referenties

ABN AMRO (z.d.). Koel, snacks en Zoetwaren. Branchebeschrijving. Verkregen via: www.abnamro.nl
Afrane, G. & A. Ntiamoah (2011). Use of pesticides in the cocoa industry and their impact on the environment and the food chain. INTECH Open Access Publisher.
Agrimatie.nl. Structuur melkveehouderij. Verkregen via:
www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2286&sectorID=2245&indicatorID=2015
Agimatie.nl. Voedselprijzen – aardappel. Verkregen via: www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2424&themaID=2263&sectorID=2417
Baltussen, W.H.M.; M. Kornelis, M.A. van Galen, K. Logatcheva, P.L.M. van Horne, A.B. Smit, S.R.M. Janssens, A. de Smet, N.F. Zelst, V.M. Immink, E.B.
Oosterkamp, A. Gerbrandy, W.B. van Bockel, T.M.L. Pham, (2014) Prijsvorming van voedsel; Ontwikkelingen van prijzen in acht Nederlandse ketens van
versproducten Wageningen : LEI Wageningen UR.
Baltussen, W.H.M., M.A. Dolman, R. Hoste, S.R.M. Janssens, J.W. Reijs, A.B. Smit, (2016). Grondstofefficiëntie in de zuivel-, varkensvlees-, aardappel- en
suikerketen. Wageningen, LEI.
Barry-Callebaut (z.d.). Van cacao tot chocolade. Verkregen via: www.callebaut.com/
Barry Callebaut (2010). Annual report. Verkregen via: www.barry-callebaut.com/sites/default/files/publications/annual_report_200910_e.pdf
Barry Callebaut (2015). Financial report: Verkregen via: http://annual-report-2014-15.barry-callebaut.com/assets/pdf/201415/Barry_Callebaut_Annual_Report_2014-2015_Full_Financial_Statements_Financial_Reports.pdf
Van Beukering, P., O. Kuik, & M. Van Drunen, (2014). Valuing economic costs and benefits of the supply chain of soy, palm oil and cocoa. IVM Institute for
Environmental Studies.
Bitzer, V., P. Glasbergen & P. Leroy (2012) Partnerships of a feather flock together? An analysis of the emergence of networks of partnerships in the global cocoa
sector. Global Networks 12.3 (2012): 355-374.
Blonk Agri-footprint BV. (2015a). Agri-Footprint - Part 2 - Description of data. Gouda, the Netherlands.
Blonk Agri-footprint BV. (2015b). Agri-Footprint - Part 1 - Methodology and basic principles. Gouda, the Netherlands.

54 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Buurma, J.S., J. Benninga en S.R.M. Janssens (2009). Naar een sterke grondstofketen voor verwerkte groenten. LEI Rapport 2009-084.
CBI Ministry of Foreign Affairs (2016). CBI Product Fact Sheet: Fine Flavour Cocoa in Europe. Verkregen via: www.cbi.eu/
CBS (2016a). Monitor Duurzame Agrogrondstoffen. Verkregen via: www.cbs.nl/
CBS (2016b). Verkopen industriële producten naar groepen. Verkregen via: http://statline.cbs.nl/
CBS (2016c). Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBS-Publicaties, 2016.
CBS (2016d). Meten van SDGs: Een eerste beeld voor Nederland.
CBS (2016e). Groenteteelt; oogst en teeltoppervlakte per groentesoort. Verkregen via:
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37738&D1=a&D2=a,!2-5&D3=a&HD=120620-1527&HDR=G2&STB=T,G1
CBS (2016f). Landbouw; gewassen, dieren, grondgebruik en arbeid op nationaal niveau. Verkregen via:
http://statline.cbs.nl/Statweb/selection/?VW=T&DM=SLNL&PA=81302NED&D1=263&D2=14-15&HDR=G1&STB=T
CBS (2016g). Goederensoorten naar land; natuur, voeding en tabak. Verkregen via:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=81267NED&D1=a&D2=1399&D3=0&D4=4-6&VW=T
CBS (2016). Statline Vleesproductie; aantal slachtingen en geslacht gewicht per diersoort. Verkregen via:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=7123SLAC&D1=a&D2=2&D3=324,337&VW=T
Ciaian, P. & S. Gomez y Paloma (2011). The value of EU agricultural landscape. Agricultural and Applied Economics Association's 2011 AAEA and NAREA Joint Annual
Meeting, Pittsburgh, Pennsylvania.
Claessen, J. & J. Nieuweboer, (2010). Bedrijfsopleidingen 2010, CBS. Verkregen via https://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/E6551CA1-9A95-4243AAE43586FB5A2496/0/2012k3v4p52art.pdf
EDA et al. (2016) Product Environmental Footprint Category Rules for Dairy Products; Updated DRAFT for public consultation July 28, 2016. Prepared by the
Technical Secretariat, The European Dairy Association (EDA) et al.
El-Osta,H. S., & Mary Ahearn (1996). Estimating the opportunity cost of unpaid farm labor for US farm operators. No. 1848. US Department of Agriculture, Economic
Research Service.
European Investment Bank (2017). Economic and Social Cohesion. Verkregen via: www.eib.org/projects/priorities/cohesion_and_convergence/ index.htm

55 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
European Social Survey (2014). Verkregen via: http://www.europeansocialsurvey.org/download.html?file=ESS7e01&y=2014
Fountain, A.C., & F. Hütz-Adams, (2015). Cocoa Barometer 2015.
Goldberg, S. (2015). Ghana’s Inept Policies Driving Cocoa Shortage, in Wall Street Daily. Verkregen via: www.wallstreetdaily.com/2015/06/29/ghana-cocoashortage/
Gosselink, J., B. Bos, S. Bokma & P. Groot Koerkamp (2008). Oudere koeien voor een duurzame houderij. V-focus. Achtergrond rundvee. Verkregen via:
http://edepot.wur.nl/113787
ICCO (2015). Roundtable for a Sustainable Cocoa Economy 2/6 ‘Social Issues’. Verkregen via: www.icco.org/ICCO (2015). ICCO Quarterly Bulletin of Cocoa
Statistics, Vol. XLII, No. 1, Cocoa year 2015/16.
Hill, P. (1997). The migrant cocoa-farmers of southern Ghana: A study in rural capitalism. LIT Verlag Münster.
Hofsink, H. C., & M. H. Borgstein (2001). Amsterdam en haar Ommelanden; wat willen de bezoekers?. No. 4.01. 05. LEI, 2001.
Icke, V., & G. Schilling (2014). WRR rapport: Naar een voedselbeleid. Amsterdam University Press.
IIRC (2011). Discussion paper Towards integrated reporting - Communicating Value in the 21st Century.
IIRC (2013). The International IR Framework.
Inza. Productieproces. Verkregen via: www.inzacompany.be/Productieproces2
ISO (2010). ISO 14040:2006. Environmental management - Life cycle assessment - Principles and framework.
Janssens, S.R.M., A. Netjes & C.N. Verdouw (2006). Visie op de aardappelkolom. Wageningen: Wetenschapswinkel Wageningen UR.
Jumbo (2012). Annual report. Verkregen via:
http://www.jumborapportage.com/FbContent.ashx/pub_1000/Downloads/Financieel%20Jaarverslag%20Jumbo%20Groep%20Holding%202012.pdf
Jumbo (2015). Annual report. Verkregen via:
http://www.jumborapportage.com/FbContent.ashx/pub_1003/Downloads/Financieel%20Jaarverslag%20Jumbo%20Groep%20Holding%202015.pdf
Van Kreijl, C. F., & A.G.A.C.Knaap (2004). Ons eten gemeten: Gezonde voeding en veilig voedsel in Nederland. No. 270555007. Bohn Stafleu van Loghum.

56 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Logatcheva, K. (2014). Monitoring and estimating the consumption of certified sustainable cocoa and coffee in the Netherlands: availability and application of data
(No. 14-055). LEI Wageningen UR.
Logatcheva, K. (2015). Monitor Duurzaam Voedsel 2014 –consumentenbestedingen. Den Haag: LEI Wageningen UR.
Logatcheva K., & M. van Galen (2015). Primary Food Processing; Cornerstone of plant-based food production and the Bio-economy in Europe. LEI Wageningen UR,
rapport 2015-121.
McLeod, S. (2007). Maslow's hierarchy of needs.
Milà i Canals, L., I. Muñoz, A. Hospido, K. Plassmann, S. McLaren (2008). LIFE CYCLE ASSESSMENT (LCA) OF DOMESTIC VS. IMPORTED VEGETABLES. Case studies
on broccoli, salad crops and green beans. CES Working Paper 01/08.
Natuur- en Vogelwerkgroep Krimpenerwaard (2015). De prijs van weidevogelvriendelijke melk. Verkregen via: www.nvwk.nl/actueel/nieuws/de-prijs-vanweidevogelvriendelijke-melk-2
Natural Capital Coalition (2013). Valuing Natural Capital in business: Towards a harmonized protocol.
Natural Capital Coalition (2016). Natural Capital Protocol.
Nederlandse Aardappelorganisatie (NAO). Areaaltelling van Consumptie-, Fabrieks-, Zetmeel en Pootaardappelen. De Oogstraming van de Consumptieaardappelen,
geoogst, opbrengst en Totale bruto opbrengst/ Verkregen via: www.nao.nl/nl/markt/areaaltelling-oogstraming
Nelson, V., K. Opoku, A. Martin, J. Bugri, & H. Posthumus (2013). Assessing the poverty impact of sustainability standards: Fairtrade in Ghanaian cocoa. London:
DfID UK.
Nestle (2010). Annual report. Verkregen via: http://www.nestle.com/asset-library/documents/library/documents/financial_statements/2010-financial-statementsen.pdf
Nestle (2015). Annual report. Verkregen via: http://www.nestle.com/asset-library/documents/library/documents/financial_statements/2015-financial-statementsen.pdf
Nocella, G., L. Hubbard & R. Scarpa, (2010) Farm animal welfare, consumer willingness to pay, and trust: Results of a cross-national survey. Applied economic
perspectives and policy (2010): 275-297.
Ntiamoah, A., & G. Afrane (2008). Environmental impacts of cocoa production and processing in Ghana: life cycle assessment approach. Journal of Cleaner
Production, 16(16), 1735-1740.

57 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Ponsioen, T & H. Blonk (2011). Case studies for more insight into the methodology and composition of carbon footprints of table potatoes and chips. Blonk Milieu
Advies, Gouda, the Netherlands.
Ponsioen, T. C. & H. M. G. van der Werf (2017). Five propositions to harmonize environmental footprints of food and beverages. Journal of Cleaner Production (2017)
Potts, J., M. Lynch, A. Wilkings, G. Huppé, M. Cunningham, & V. Voora (2014). The state of sustainability initiatives review 2014: Standards and the green economy.
International Institute for Sustainable Development (IISD) and the International Institute for Environment and Development (IIED), 332.
PRé Consultants (2016). SimaPro 8.2. Amersfoort, the Netherlands.
Pretty, J.N., et al. (2000). An assessment of the total external costs of UK agriculture. Agricultural systems 65.2 (2000): 113-136.
Pruckner, G. J.(1995). Agricultural landscape cultivation in Austria: An application of the CVM. European Review of Agricultural Economics 22.2 (1995): 173-190.
Richtlijn 2000/36/EC van het Europese Parlement en de Raad van 23 juni 2000 inzake cacao- en chocoladeproducten voor menselĳke consumptie.
RIVM (2005). www.rivm.nl/dsresource?objectid=854a4a9c-c07c-4567-b5e1-45cd257dc3a2&type=org&disposition=inline
RIVM (2012).
www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Algemeen_Actueel/Uitgaven/Milieu_Leefomgeving/Storybuilder_factsheets/Landbouw/Download/Analyse_van_ongevallen_
in_de_Landbouw
Romijn, G., & G. Renes (2013). Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse. Centraal Planbureau/Planbureau voor de Leefomgeving.
Salm, P. van der & E. Slagboom (2011). Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011. Zoetermeer : Productschap Tuinbouw, Markt &
Innovatie
SSI (2014). The State of Sustainability Initiatives Review 2014. Winnipeg: International Institute for Sustainable Development
Stiglitz, J.E., A. Sen & . J.-P Fitoussi (2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress. Commission on The
Measurement of Economic Performance and Social progress.
Tegtmeier, E., &M.D. Duffy (2004). External costs of agricultural production in the United States. International Journal of agricultural sustainability 2.1 (2004): 1-20.
Temme, E.H.M., et al.(2015) Greenhouse gas emission of diets in the Netherlands and associations with food, energy and macronutrient intakes. Public health
nutrition 18.13 (2015): 2433-2445.
TEEB (2010). The economics of ecosystems and biodiversity ecological and economic foundations. Edited by Pushpam Kumar. Earthscan: London and Washington.
Verkregen via: www.teebweb.org

58 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
TEEB (2015). TEEB for Agriculture & Food interim report. Verkregen via: http://img.teebweb.org/wpcontent/uploads/2015/12/TEEBAgFood_Interim_Report_2015_web.pdf
True Price (2015). Principles for Impact Measurement and Valuation.
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa production in Ivory Coast. Verkregen via: http://trueprice.org/wp-content/uploads/2016/03/TP-Cocoa.pdf
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from Vietnam. Verkregen via: http://trueprice.org/wp-content/uploads/2016/04/TP-Coffee.pdf
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya. Verkregen via: http://trueprice.org/wp-content/uploads/2016/04/TP-Tea.pdf
Trucost & FAO (2015). Natural Capital Impacts in Agriculture, supporting better business decision making.
Tulane University (2015). Survey Research on Child Labor in West African Cocoa Growing Areas. New Orleans, USA: Tulane University.
Tweede Kamer (2016). Welvaart in kaart; rapport van de Tijdelijke commissie Breed welvaartsbegrip (Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 298, nr. 2). Den
Haag.
UECBV et al (2015). PEFCR Red Meat. Version 1.0.
UN/EU/FAO/IMF/OECD/World Bank (2014). System of environmental-economic accounting 2012 - Central framework. Verkregen via: http://unstats.un.org.
UNECE (2014). Conference of European Statisticians Recommendations on Measuring Sustainable Development. New York/Genève: Verenigde Naties.
UNEP (2009). Guidelines for social life cycle assessment of products. Edited by Catherine Benoît.
Utomo, B., A.A. Prawoto, S. Bonnet, A. Bangvivat, Shabbir H. Gheewala (2015), Environmental performance of cocoa production from monoculture and agroforestry
system in Indonesia. Presentatie voor ILCAN Workshop over LCA onderzoek in Indonesië. 24-25 november 2015 in Graha Widya Bhakti, Puspitek, Indonesië.
Voedingscentrum. Slachthuis. Verkregen via: www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/slachthuis.aspx
Vos, P. (2015). Prijzen en arealen industriegroente onder druk. Boerderij, februari 2015.
Warenwet Vlees, gehakt en vleesproducten. Verkregen via: http://wetten.overheid.nl/BWBR0009675/2010-01-20
WBCSD (2013). Measuring socio-economic impact – A WBCSD guide for business. Verkregen via: www.wbscd.org.

59 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
World Bank (2016). PPP conversion factor.Verkregen via: http://data.worldbank.org/indicator/PA.NUS.PPP
World Cocoa Foundation (2014). Cocoa Market Update. Verkregen via www.worldcocoafoundation.org
ZuivelNL (2015). Zuivel in cijfers 2015. Verkregen via: www.zuivelnl.org/wp-content/uploads/2016/06/ZIC15.pdf
ZuivelNL (2016). Nieuwsbrief januari 2016. Verkregen via: www.zuivelnl.org/wp-content/uploads/2016/01/Nieuwsbrief-ZuivelNL16-01.pdf
Websites
http://wwf.panda.org/what_we_do/footprint/agriculture/soy/consumers/
www.forest-trends.org/illegal-deforestation.php

60 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Bijlage 1: Maatschappelijke effecten ingedeeld
naar kapitalen
Maatschappelijke effecten zijn (vaak onbedoelde) effecten van de consumptie en productie, die niet zijn opgenomen in de marktprijzen van deze goederen en
services. Dit verstoort het marktmechanisme en zorgt ervoor dat niet alle kosten en baten worden verrekend aan hen die deze ontvangen. Het meten en waarderen
van deze maatschappelijke effecten is een eerste stap richting het maken van geïnformeerde keuzes om deze te optimaliseren.
Voor de analyse van dit onderzoek is uitgegaan van het raamwerk van het International Integrated Reporting Council (IIRC) (2013). De zes kapitalen van het IIRC
zijn financieel kapitaal, natuurlijk kapitaal, geproduceerd kapitaal, menselijk kapitaal, intellectueel kapitaal en sociaal kapitaal (zie tabel B1.1). In tabel B1.2 zijn alle
impactcategorieën toegelicht. In tabel B1.3 is toegelicht hoe het gemiddeld voedselproduct scoort op de indicator per impactcategorie en welke bron hiervoor is
gebruikt.
Tabel B1.1 Indeling van maatschappelijke effecten in zes kapitalen volgens IIRC (2013)
IIRC Kapitaal

Beschrijving

Voorbeelden

Financieel kapitaal

Alle vormen van geld

Winst, belasting, betalingen

Geproduceerd kapitaal

Alle materiële activa

Investeringen in
voedselindustrie

Intellectueel kapitaal

Alle immateriële activa

Effect op intellectueel eigendom

Natuurlijk kapitaal

Alles dat betrekking heeft op het
milieu

Ontbossing, koolstofemissies

Sociaal kapitaal

Alles dat betrekking heeft op
gemeenschappen en mensen

Effect van kinderarbeid, effect van onderbetaling

Menselijk kapitaal

Alles dat betrekking heeft op
mensen

Effect op gezondheid en veiligheid van consumenten

‘property,

plant

61 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

and

equipment’

in

de

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B1.2 Alle impactcategorieën per kapitaal met een korte toelichting
Kapitaal
Financieel
Financieel
Financieel
Financieel
Financieel
Financieel
Financieel
Geproduceerd
Geproduceerd

Impactcategorie
Salaris van werknemers in de
waardeketen
Belastinginkomsten
Overheidsuitgaven
Winst, rente en dividenden
Aangetrokken kapitaal
Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van consumenten
Consumptiewaarde van product

Geproduceerd
Intellectueel
Intellectueel
Natuurlijk

Landschapswaarde van
constructies
Groei van vaste activa
Technologische ontwikkeling
Intellectueel eigendom
Ecosystemen aquatisch

Natuurlijk

Ecosystemen terrestrisch

Natuurlijk

Bodemkwaliteit

Natuurlijk

Luchtkwaliteit

Natuurlijk
Natuurlijk
Natuurlijk
Natuurlijk
Natuurlijk
Natuurlijk
Sociaal
Sociaal
Sociaal

Waterkwaliteit
Landgebruik
Bijdrage aan klimaatverandering
Beperking van klimaatverandering
Uitputting hulpbronnen
Natuurwaarde
Instituties
Sociale banden - microniveau
Sociale cohesie - macroniveau

Sociaal
Sociaal

Sociale status
Onderbetaling in de waardeketen

Sociaal
Sociaal
Sociaal

Kinderarbeid in de waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van werknemers

Sociaal

Dierenwelzijn

Korte beschrijving
Salaris van alle werknemers in de keten
Belastingopbrengsten van alle geheven belasting in de keten
Totale overheidsuitgaven benodigd voor productie van het voedselproduct, bv. subsidies
Winst, rente en dividenden door investeerders tijdens alle stappen in de keten voor het maken van het voedselproduct
Kapitaal dat door derden wordt ingebracht voor alle spelers in de keten voor financiering van productie en handel
Inkomsten van (kleine) zelfstandige ondernemers
Uitgaven van consumenten voor het eindproduct
De waarde die consumptie van het goed schept voor de consument. Gelijk aan de betalingen van consumenten plus het zogeheten
consumentensurplus
Landschapswaarde van constructies opgesteld door mensen, inclusief landbouw, bosbouw en aquacultuur relevant voor de productie van het
voedselproduct
Effect op vaste activa (kapitaalgoederen die meer dan één productieproces meegaan), zoals de aanschaf van nieuwe machines
Effect op vergroting van kennis over het productieproces van goederen
Effect op alle relevante intellectuele eigendommen door de productie, zoals patenten en kwekersrechten
Effect op de biodiversiteit van natuurlijke zoetwater en marine ecosystemen door emissies van toxische, eutrofiërende, verzurende en andere
schadelijke stoffen, zoals broeikasgasemissies en land transformatie
Effect op ecosystemen en biodiversiteit van natuurlijke terrestrische ecosystemen door emissies van toxische, eutrofiërende, verzurende en
andere schadelijke stoffen, zoals door bezetting/transformatie van land
Effect op de capaciteit van een bodem om de natuurlijke functies te leveren voor landbouwproductie, de kringloop van voedingsstoffen en van
de biodiversiteit
Effect van luchtvervuiling op humane gezondheid en de natuurlijke omgeving, zoals door uitstoot van fijnstof, ammoniak en andere
smogvormende stoffen
Effect op waterkwaliteit en beschikbaarheid van schoon water (‘blue water footprint’) door de voedselproductie
Effect op de beschikbaarheid van land voor andere oogmerken dan de huidige, de opportuniteitskosten, door landbezetting en transformatie
Negatieve bijdrage aan klimaatverandering door de voedselproductie, zoals door broeikasgasemissie
Beperking van klimaatverandering door de voedselproductie, bv. via opslag/reductie broeikasgassen
Uitputting van niet of gedeeltelijk hernieuwbare hulpbronnen
Effect op landschapswaarde van (pure) natuur zoals ervaren door mensen en mede mogelijk gemaakt door de voedselproductie
Effect op instituties omtrent het voedselproduct door de productie en consumptie van het voedselproduct, bv. sectororganisaties
Effect op de sociale banden tussen (een klein aantal) individuen, bijvoorbeeld de deeleconomie (het koken van een maaltijd voor de ander)
Effect op de samenhang tussen grotere groepen mensen in een gemeenschap, zoals de dynamiek binnen een dorp of samenleving als een
product/dienst verdwijnt
Effect op het maatschappelijk aanzien van individuen en groepen, zoals maatschappelijk aanzien door het hebben van werk
Het gat tussen het leefbaar en daadwerkelijke loon van werknemers en het gat tussen het leefbaar inkomen en daadwerkelijke gemiddelde
inkomen van zelfstandigen (over een bepaalde cyclische periode)
Fysieke en psychologische schade door werkzaamheden door minderjarigen
Fysieke en psychologische schade door werk dat gevorderd wordt onder bedreiging met een of andere straf en waarvoor de betrokken persoon
zich niet vrijwillig heeft aangeboden
Personen die wegens hun geslacht, ras, godsdienst of levensovertuiging verschillend worden behandeld, zoals de loonkloof tussen mannelijke
en vrouwelijke werknemers
Effect op welbevinden van dieren

62 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Kapitaal
Menselijk
Menselijk
Menselijk
Menselijk
Menselijk
Menselijk
Menselijk

Impactcategorie
Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële welzijnseffecten
van werk
Opbouw van menselijk kapitaal
Opportuniteitskosten arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers
Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Korte beschrijving
Positief effect op gezondheid van consumenten door de consumptie van onder andere eiwit, meervoudig onverzadigd vet en vezels
Negatief effect op gezondheid van consumenten door de consumptie van onder andere suiker, vet en zout
Effect van het hebben van werk op het welzijn van werknemers dat niet voortkomt uit het genoten salaris, dit is een combinatie van de
welzijnseffecten van het hebben van werk en de werktevredenheid
Opbouw van menselijke voorraad van competenties, kennis, sociale en persoonlijke vaardigheden
De (niet-gerealiseerde) gemiddelde opbrengst die arbeid zou scheppen als die elders in de economie zou worden ingezet
Effect op gezondheid & veiligheid van werknemers tijdens het werk in de waardeketen
Effect op gezondheid & veiligheid van een gemeenschap op een bepaalde locatie in de waardeketen, zoals stankoverlast of uitbraak van
zoönose

63 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B1.3 De score van het gemiddeld voedselproduct op de leidende indicator per impactcategorie en de gebruikte bron
Impact

Gemiddelde Grootte

Salaris van werknemers in de
waardeketen

6: positief, zeer
bovengemiddeld

Belastinginkomsten

6: positief, zeer
bovengemiddeld

Overheidsuitgaven

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Winst, rente en dividenden

5: positief, bovengemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder
gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers

5: positief, bovengemiddeld

Betalingen van consumenten

-7: negatief, uitzonderlijk
groot (outlier)

Consumptiewaarde van
product

7: positief, uitzonderlijk
groot (outlier)

Landschapswaarde van
constructies

3: positief, onder gemiddeld

Groei van vaste activa

4: positief, ongeveer
gemiddeld

Technologische ontwikkeling

3: positief, onder gemiddeld

Intellectueel eigendom

2: positief; zeer onder
gemiddeld

Ecosystemen aquatisch

-1: negatief; uitzonderlijk
klein, maar niet nul

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder
gemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Toelichting op de bepaling van de Gemiddelde Grootte
De bruto beloningen verkregen uit CBS data, deze verminderd met
effectieve belastingvoet van 19,2% en gedeeld door de toegevoegde
waarde in desbetreffende sectoren.
Belastingen (loonbelasting, winstbelasting, btw en nietproductgebonden belastingen) verkregen uit CBS data, deze gedeeld
door de toegevoegde waarde in desbetreffende sectoren.
Subsidies verkregen uit CBS data, deze gedeeld door de toegevoegde
waarde in desbetreffende sectoren.
Winst (incl. inkomen zelfstandige ondernemers) verkregen uit CBS data,
dit onderverdeeld naar inkomen zelfstandige ondernemers en winst, dit
gedeeld door de toegevoegde waarde in desbetreffende sectoren
Verandering van langlopende schulden private sector verkregen uit CBS
data, dit toegepast op de voedingssector met CBS data

Winst (incl. inkomen zelfstandige ondernemers) verkregen uit CBS data,
dit onderverdeeld naar inkomen zelfstandige ondernemers en winst, dit
gedeeld door de toegevoegde waarde in desbetreffende sectoren.
De betalingen van consumenten zijn per definitie 1.
Productwaarde voor consumenten gelijk aan betalingen, assumptie
hierbij is dat het consumentensurplus nul is en de consument dus
precies het bedrag betaalt dat deze persoon het waard vindt.
Gebaseerd op de ‘willingess to pay’ voor een koe in de weide door te
kijken naar het prijsverschil tussen weidemelk en melk waarbij de
koeien niet in de wei staan.
Netto investeringen in vaste activa, gedeeld door de totale uitgaven aan
voedsel in Nederland in dat jaar.
Expertbeoordelingen hebben uitgewezen dat technologische
ontwikkeling minder belangrijk is dan vaste activa, deze kwalitatieve
bepaling is gebruikt.
Expertbeoordelingen hebben uitgewezen dat intellectueel eigendom
minder belangrijk is dan vaste activa, deze kwalitatieve bepaling is
gebruikt.
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door
uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. Het
gemiddelde van de gewaardeerde impact van de schade aan aquatische
ecosystemen en biodiversiteit is verkregen uit Tegtmeier (2004).
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie,
broeikasgasemissies en voor een deel door
gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. Het gemiddelde van
de gewaardeerde impact van de schade aan terrestrische ecosystemen
en biodiversiteit verkregen uit drie bronnen.
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem.
Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking en het nutriënten
management. Het gemiddelde van de gewaardeerde impact van de
schade aan terrestrische ecosystemen en biodiversiteit is verkregen uit
twee bronnen.
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia en
stikstofoxide emissies veroorzaken indirect fijnstofaccumulatie in de
lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van
stikstofhoudende mest. Het gemiddelde van de gewaardeerde impact
van de schade aan luchtkwaliteit is verkregen uit drie bronnen.
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of
oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de bodem of

64 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

Voornaamste bronnen
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.
CBS nieuwsbericht
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.
CBS Statline
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.
CBS nieuwsbericht
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.

Natuur- en Vogelwerkgroep Krimpenerwaard (2015)
CBS. Nationale rekeningen 2015. SDU/Uitgeverij/CBSPublikaties, 2016.

Tegtmeier, E., & Duffy, M.D. (2004), Blonk Agri-footprint
BV. (2015a), Blonk Agri-footprint BV. (2015b), PRé
Consultants (2016), EDA et al (2016), UECBV et al (2015),
Ponsioen en Blonk (2011), Milà i Canals et al (2008),
Weidema, Bo Pedersen, et al. (2013).
Blonk Agri-footprint BV. (2015a), Blonk Agri-footprint BV.
(2015b), PRé Consultants (2016), EDA et al (2016),
UECBV et al (2015), Ponsioen en Blonk (2011), Milà i
Canals et al (2008), Weidema, Bo Pedersen, et al. (2013).
Tegtmeier, E., & Duffy, M.D. (2004), Trucost & FAO
(2015).

Pretty, J.N., et al. (2000), Trucost & FAO (2015), Blonk
Agri-footprint BV. (2015a), Blonk Agri-footprint BV.
(2015b), PRé Consultants (2016), EDA et al (2016),
UECBV et al. (2015), Ponsioen en Blonk (2011), Milà i
Canals et al (2008), Weidema, Bo Pedersen, et al. (2013).
Pretty, J.N., et al. (2000), Trucost & FAO (2015).

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact

Gemiddelde Grootte

Landgebruik

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Bijdrage aan
klimaatverandering

-5: negatief,
bovengemiddeld

Beperking van
klimaatverandering

1: positief; uitzonderlijk
klein, maar niet nul

Uitputting hulpbronnen

-4: negatief, ongeveer
gemiddeld

Natuurwaarde

1: positief; uitzonderlijk
klein, maar niet nul

Instituties

3: positief, onder gemiddeld

Sociale banden – microniveau

3: positief, onder gemiddeld

Sociale cohesie –
macroniveau

3: positief, onder gemiddeld

Sociale status

4: positief, ongeveer
gemiddeld

Onderbetaling in de
waardeketen

-5: negatief,
bovengemiddeld

Kinderarbeid in de
waardeketen

-3: negatief, onder
gemiddeld

Toelichting op de bepaling van de Gemiddelde Grootte
transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten.
Waterschaarste is echter een relatief klein probleem bij
waterconsumptie in Nederland. Het gaat dus vooral om
waterconsumptie voor de productie van geïmporteerde producten of
veevoergrondstoffen. Het gemiddelde van de gewaardeerde impact van
de schade waterkwaliteit is verkregen uit twee bronnen.
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een
stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van waar het plaats
vindt. Het gemiddelde van de gewaardeerde impact van de
vermindering in beschikbaarheid van land is verkregen uit twee
bronnen.
Klimaatverandering wordt voornamelijk veroorzaakt door emissies van
fossiele koolstofdioxide (inclusief veen), lachgas (uit dierlijke en
kunstmest), en methaangas (voornamelijk door pens fermentatie, uit
dierlijke mest, maar ook door anaerobische vergisting van plantaardig
materiaal, zoals bij de rijstteelt).
De gemiddelde CO2e-emissie van een dagelijks Nederlands dieet zijn
verkregen uit Temme (2014) gedeeld door de gemiddelde dagelijkse
uitgaven aan voedsel verkregen uit CBS Statline, vermenigvuldigd met
de prijs van een ton CO2e van 110 euro.
De CO2e-emissie en koolstofvastlegging voor de landbouwsector in de
VS verkregen uit Tegtmeier (2004) en deze met elkaar vergeleken om
zo tot een ranking te komen.
Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden
van fossiele bronnen en voor een deel door het gebruik van primaire
metalen.
Op basis ‘willingness to pay’ voor bezoek pure ongerepte natuur. Deze
is echter schaars. Groot deel van ervaren natuur valt daarom eerder
binnen ‘Landschapswaarde menselijke constructies’.
De bijdrage van instituties, zoals LTO, productschappen voedsel,
vakbonden, etc. behartigen de belangen van (werknemers in) de
voedselsector. Middelen worden o.a. gebruikt voor faciliteren van
onderzoek. Expertbeoordelingen geven aan dat deze posities en onder
gemiddeld van grootte zijn.
Expertbeoordelingen hebben uitgewezen dat het effect van een
verandering in sociale banden op microniveau voor de voedselsector als
geheel ongeveer in lijn is met sociale cohesie op macroniveau
Op basis van percentage van leningen van de European Investment
Bank die mede bijdrage aan doelen met betrekking tot sociale cohesie
in landbouwregio’s
Een groot deel van de sociale status hangt samen met het hebben van
werk. Effect bepaald via verschil in ‘Life Satisfaction’ door het hebben
van werk vermenigvuldigd met het gewaardeerde effect van een punt
verschil, gedeeld door het inkomen van werkenden in Nederland
volgens het CBS (2014).
Het gemiddelde van de gewaarde impact van de onderbetaling van
werknemers van drie studies uitgevoerd door True Price (2016)
aangaande de externe kosten van voedselproducten.
Het gemiddelde van de gewaarde impact van kinderarbeid van drie
studies uitgevoerd door True Price (2016) aangaande de externe kosten

65 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

Voornaamste bronnen

Trucost & FAO (2015), Blonk Agri-footprint BV. (2015a),
Blonk Agri-footprint BV. (2015b), PRé Consultants (2016),
EDA et al. (2016), UECBV et al. (2015), Ponsioen en Blonk
(2011), Milà i Canals et al. (2008), Weidema, Bo Pedersen,
et al. (2013).
Temme, E.H.M., et al. (2015), CBS Statline,
Blonk Agri-footprint BV. (2015a), Blonk Agri-footprint BV.
(2015b), PRé Consultants (2016), EDA et al. (2016),
UECBV et al. (2015), Ponsioen en Blonk (2011), Milà i
Canals et al. (2008), Weidema, Bo Pedersen, et al. (2013).

Tegtmeier, E., & Duffy, M.D. (2004).
Icke, V., & Schilling, G. (2014), Blonk Agri-footprint BV.
(2015a), Blonk Agri-footprint BV. (2015b), PRé
Consultants (2016), EDA et al. (2016), UECBV et al.
(2015), Ponsioen en Blonk (2011), Milà i Canals et al
(2008), Weidema, Bo Pedersen, et al. (2013).
Pruckner, G. J.(1995), Hofsink, H. C., & M. H. Borgstein
(2001).
Representativiteitsonderzoeken diverse sectoren

European Investment Bank (2017)
European Social Survey (ESS) (2014) http://www.europeansocialsurvey.org/download.html?file=
ESS7e01&y=2014
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa
production in Ivory Coast
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from
Vietnam
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa
production in Ivory Coast

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact

Gemiddelde Grootte

Gedwongen arbeid in de
waardeketen

-3: negatief, onder
gemiddeld

Discriminatie van
werknemers

-2: negatief, zeer onder
gemiddeld

Dierenwelzijn

-5: negatief,
bovengemiddeld

Bijdrage aan gezondheid
consumenten

7: positief, uitzonderlijk
groot (outlier)

Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten

-6: negatief, zeer
bovengemiddeld

Niet-financiële
welzijnseffecten van werk

4: positief, ongeveer
gemiddeld

Opbouw van menselijk
kapitaal

2: positief, zeer onder
gemiddeld
-6: negatief, zeer
bovengemiddeld

Opportuniteitskosten arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers

-2: negatief, zeer onder
gemiddeld

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

-2: negatief, zeer onder
gemiddeld

Toelichting op de bepaling van de Gemiddelde Grootte
van voedselproducten.
Het gemiddelde van de gewaarde impact van gedwongen arbeid van
werknemers van drie studies uitgevoerd door True Price (2016)
aangaande de externe kosten van voedselproducten.
Het gemiddelde van de gewaarde impact van discriminatie van
werknemers van drie studies uitgevoerd door True Price (2016)
aangaande de externe kosten van voedselproducten.
De ‘willingness to pay’ van consumenten voor dierenwelzijn,
gecorrigeerd voor het aandeel dierlijke producten in voedsel (37%)
verkregen uit Nocella (2010)
De kosten van een ‘Disability-Adjusted Life Year’ (DALY) verkregen uit
een berekening op basis van vele bronnen vermenigvuldigd met de
waarde van voedsel gegeven in Maslow Piramide gedeeld door
gemiddelde voedseluitgaven per persoon zoals gegeven in CBS Statline.
Het totale gezondheidsverlies door ongezonde voeding uitgedrukt in
DALY’s verkregen uit van Kreijl (2004) en vermenigvuldigd met de
kosten van een DALY verkregen uit een berekening op basis van vele
bronnen.
Het verschil in ‘Life Satisfaction’ door het hebben van werk
vermenigvuldigd met het gewaardeerde effect van een punt verschil,
gedeeld door het inkomen van werkenden in Nederland volgens het CBS
(2014).
De reële loonstijging bedroeg 1,3%, dit is vervolgens vergeleken met de
salarissen verkregen in deze analyse.
De gemiddelde opportuniteitskosten van niet-verrichte agrarische arbeid
in de VS geconverteerd naar huidige lonen in de agrarische sector.
Het gemiddelde van de gewaarde impact van schade gezondheid &
veiligheid condities van werknemers van drie studies uitgevoerd door
True Price (2016) aangaande de externe kosten van voedselproducten.
Het gemiddelde van de gewaardeerde impact door schade aan de
gemeenschap door spreiding ziekten verkregen uit twee bronnen.

66 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

Voornaamste bronnen
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from
Vietnam
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa
production in Ivory Coast
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from
Vietnam
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa
production in Ivory Coast
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from
Vietnam
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya
Nocella, G., Hubbard, L., & Scarpa, R., (2010)
McLeod, S. (2007).
CBS Statline
Van Kreijl, C. F., & Knaap, A. G. A. C. (2004)

European Social Survey (ESS) (2014), CBS Statline

Zie bronnen voor salarissen
El-Osta,H. S., & Mary Ahearn (1996)
True Price & IDH (2016). The True Price of cocoa
production in Ivory Coast
True Price & IDH (2016). The True Price of Coffee from
Vietnam
True Price & IDH (2016). The True Price of Tea from Kenya
Tegtmeier, E., & Duffy, M.D. (2004), Pretty, J. N., et al.
(2000).

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Bijlage 2: Toelichting op de berekende impacts per
product en per indicator
Tabel B2.1 Aardappel
Impact

Gemiddelde Grootte
(niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

Salaris van werknemers in
de waardeketen

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van tafelaardappel worden marktconforme salarissen betaald.

6 x 4 = 24

Belastinginkomsten

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Overheidsuitgaven
Winst, rente en dividenden

-4: negatief, ongeveer gemiddeld
5: positief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld
4: ongeveer gemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van
consumenten
Consumptiewaarde van
product
Landschapswaarde van
constructies
Groei van vaste activa
Technologische
ontwikkeling
Intellectueel eigendom

-7: negatief, uitzonderlijk groot
(outlier)
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van tafelaardappel wordt een normale hoeveelheid belasting geheven. Belangrijkste belastingen zijn:
loon- en inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting en btw (6% op voedsel).
Belangrijkste overheidssubsidies bestaan uit EU-landbouwsubsidies (EU subsidies).
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven.
In de waardeketen van tafelaardappelen wordt een gemiddelde hoeveel kapitaal geïnvesteerd door derden, het betreft een
krimpende markt.
Ongeveer evenveel geld als gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en naar de winst van (grotere) bedrijven
(Baltussen et al., 2014).
Is per definitie 1 euro per euro product, net als voor ieder (voedsel)product en daarmee dus gemiddeld

6 x 4 = 24
-4 x 5 = -20
5 x 4 = 20
-2 x 4 =-8
5 x 4 = 20
-7 x 4 = -28

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

4: positief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De waarde die het product heeft voor de consument, in principe gelijk aan de betalingen van consumenten voor het product
tenzij het consumentensurplus uitzonderlijk groot is
Tafelaardappelen worden in Nederland verbouwd. Landschapswaarde wordt vaak bepaald via de willingness to pay voor
mooie productie die leidt tot mooiere landschappen, in landen met bovengemiddelde inkomens.
De materiele vaste activa per consumenteneuro over de laatste vijf jaar wijken niet af van het gemiddelde

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

R&D investeringen zijn ongeveer gemiddeld.

3 x 4 = 12

2: positief; zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

2x4=8

Ecosystemen aquatisch

-1: negatief; uitzonderlijk klein, maar
niet nul

5: bovengemiddeld

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder gemiddeld

4: bovengemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Het aantal patenten ligt iets hoger dan het gemiddelde aantal patenten in de voedselsector.
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en
(zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en
Blonk (2011))
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie, broeikasgasemissies en voor een deel door
gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé
Consultants, 2016, Ponsioen en Blonk (2011))
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem. Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking
en het nutriënten management. De aardappelteelt heeft een negatief effect op de bodemkwaliteit, maar een goede
kwaliteit van de bodem is ook een voorwaarde om aardappelen opnieuw te kunnen telen. In een bouwplan met
aardappelen wordt daarom gecombineerd met gewassen die de kwaliteit herstellen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk
Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en Blonk (2011))
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia en stikstofoxide emissies veroorzaken indirect
fijnstofaccumulatie in de lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van stikstofhoudende mest. (Blonk Agrifootprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en Blonk (2011))
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de
bodem of transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten. Waterschaarste is echter een relatief klein
probleem bij waterconsumptie in Nederland. Het gaat dus vooral om waterconsumptie voor de productie van

4: ongeveer gemiddeld

67 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

7 x 4 = 28
3 x 4 = 12
4 x 4 = 16

-1 x 5 = -5

-4 x 4 = -16

-3 x 4 = -12

-4 x 4 = -16
-4 x 3 = -12

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact

Gemiddelde Grootte
(niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Landgebruik

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Bijdrage aan
klimaatverandering

-5: negatief, bovengemiddeld

3: onder gemiddeld

Beperking van
klimaatverandering

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul

0: niet aanwezig

Uitputting hulpbronnen
Natuurwaarde
Instituties
Sociale bandenmicroniveau

-4: negatief, ongeveer gemiddeld
1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul
3: positief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

geïmporteerde veevoergrondstoffen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants,
2016, Ponsioen en Blonk (2011))
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van
waar het plaats vindt. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en
Blonk (2011))
Klimaatverandering door de productie van aardappelen wordt voornamelijk veroorzaakt door emissies van fossiele
koolstofdioxide door dieselgebruik en lachgas (uit dierlijke en kunstmest). (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agrifootprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en Blonk (2011))

-5 x 3 = -15
1x0=0

Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden van fossiele bronnen en voor een deel door het
gebruik van primaire metalen. Bij aardappelen is het vooral het tractorgebruik dat bijdraagt aan deze indicator. (Blonk Agrifootprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, Ponsioen en Blonk (2011))

0: niet aanwezig

-4 x 3 = -12
1x0=0

3: positief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Sociale cohesie macroniveau

3: positief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Sociale status

4: positief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

3: onder gemiddeld

-3: negatief, onder gemiddeld

0

-3: negatief, onder gemiddeld

0

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

0

De organisatiegraad in de akkerbouw is binnen de voedingssector relatief groot maar afnemend.
Verse tafelaardappelen doet de sociale banden tussen individuen niet verbeteren of verslechteren. Het is een basis
voedselproduct.
Teelt van aardappelen vindt op platteland plaats (bijdrage aan maatschappelijke activiteiten is minimaal). Verpakken van
aardappelen vindt op het platteland of industrieterreinen plaats. Effect van tafelaardappel op sociale cohesie is onder
gemiddeld.
De productie en verwerking van tafelaardappelen is vergaand gemechaniseerd. Type werkzaamheden ((zwaar, stof, vies)
worden soms negatief beoordeeld.
Aardappelen worden geteeld in Noordwest Europa en enkele landen rond de Middellandse zee (primeurteelt voorjaar),
waar onderbetaling geen probleem is. Onderverdiening komt op akkerbouwbedrijven relatief weinig voor (agrimatie.nl)
Aardappelen worden geteeld in Noordwest Europa en enkele landen rond de Middellandse zee (primeurteelt voorjaar),
waar kinderarbeid geen probleem is.
Aardappelen worden geteeld in Noordwest Europa en enkele landen rond de Middellandse zee (primeurteelt voorjaar),
waar gedwongen arbeid geen probleem is.
In de aardappelketen liggen de salarissen op een gemiddeld niveau, waardoor het absolute verschil tussen mannen en
vrouwen is klein
Dierenwelzijn speelt geen rol in de productie en consumptie van tafelaardappelen

5: bovengemiddeld

Verse aardappel bevat geen meervoudig onverzadigde vetten en per euro weinig eiwitten, maar bijzonder veel vezels

7 x 5 = 35

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

1: buitengewoon onder
gemiddeld

Tafelaardappel bevat per euro vrijwel geen vet, suiker en zout

-6 x 1 = -6

4: positief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Aardappelteelt in West-Europa is vergaand gemechaniseerd, de niet-financiële welzijnseffecten zijn onder gemiddeld.

4 x 3 = 12

2: positief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van aardappelen zijn de uitgaven aan bijscholing van werknemers ongeveer gemiddeld

2x4=8

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De waardeketen van aardappelen ligt in Nederland en de werkgelegenheid hier hoog is.

-6 x 4 = -24

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De verwerking en teelt van aardappelen vergaand gemechaniseerd en er vinden een gemiddeld aantal ongevallen plaats

-2 x 4 = -8

2: zeer onder gemiddeld

Er zijn geen dieren betrokken bij de waardeketen van tafelaardappelen, waardoor er een zeer laag risico is op bijvoorbeeld
zoönosen

-2 x 2 =- 4

Onderbetaling in de
waardeketen
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van
werknemers
Dierenwelzijn
Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële
welzijnseffecten werk
Opbouw van menselijk
kapitaal
Opportuniteitskosten
arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers
Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

-4 x 4 = -16

68 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

3 x 5 =15
3 x 3= 9
3x3=9
4 x 3 = 12
-5 x 3 = -15
-3 x 0 = 0
-3 x 0 =0
-2 x 4 = -8
-5 x 0 = 0

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B2.2 Sperzieboon
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

Salaris van werknemers in
de waardeketen

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van sperzieboon worden marktconforme salarissen betaald.

6 x 4 = 24

Belastinginkomsten

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Overheidsuitgaven
Winst, rente en dividenden

-4: negatief, ongeveer gemiddeld
5: positief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld
4: ongeveer gemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van
consumenten
Consumptiewaarde van
product

-7: negatief, uitzonderlijk groot
(outlier)
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van sperzieboon wordt een normale hoeveelheid belasting geheven. Belangrijkste belastingen zijn: loonen inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting en btw (6% op voedsel).
Belangrijkste overheidssubsidies bestaan uit EU-landbouwsubsidies (EU subsidies).
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven.
In de waardeketen van sperzieboon wordt een gemiddelde hoeveel kapitaal geïnvesteerd door derden, het betreft een
krimpende markt.
Ongeveer evenveel geld als gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en naar de winst van (grotere) bedrijven
(Baltussen et al., 2014).
Is per definitie 1 euro per euro product, net als voor ieder (voedsel)product en daarmee dus gemiddeld

Landschapswaarde

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Vaste activa
Technologische
ontwikkeling

4: positief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De waarde die het product heeft voor de consument, in principe gelijk aan de betalingen van consumenten voor het product
tenzij het consumentensurplus uitzonderlijk groot is
Sperziebonen worden in Nederland verbouwd. Landschapswaarde wordt vaak bepaald via de willingness to pay voor mooie
productie die leidt tot mooiere landschappen, in landen met bovengemiddelde inkomens.
De materiele vaste activa per consumenteneuro over de laatste vijf jaar wijken niet af van het gemiddelde

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

R&D-investeringen zijn ongeveer gemiddeld.

4: ongeveer gemiddeld

Intellectueel eigendom

2: positief; zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Ecosystemen aquatisch

-1: negatief; uitzonderlijk klein, maar
niet nul

6: zeer bovengemiddeld

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

3: zonder gemiddeld

Landgebruik

-4: negatief,ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul

0: niet aanwezig

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Bijdrage aan
klimaatverandering
Beperking van
klimaatverandering
Uitputting hulpbronnen
Natuurwaarde
Instituties
Sociale banden –

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul
3: positief, onder gemiddeld
3: positief, onder gemiddeld

-4 x 5 = -20
5 x 4 = 20
-2 x 4 = -8
5 x 4 = 20
-7 x 4 = -28
7 x 4 = 28
3 x 4 = 12
4 x 4 = 16
3 x 4 = 12

Het aantal patenten ligt iets lager dan het gemiddelde aantal patenten in de voedselsector, toch is dit als gemiddeld
beoordeeld.
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en
(zware) metalen. (PRé Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie, broeikasgasemissies en voor een deel door
gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen (PRé Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008)).
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem. Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking
en het nutriënten management. De sperziebonenteelt heeft doorgaans een positief effect op de bodemkwaliteit, maar is
niet eenvoudig te kwantificeren omdat het afhangt van verschillende factoren die verschillen per boerderij. (PRé
Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia en stikstofoxide emissies veroorzaken indirect
fijnstofaccumulatie in de lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van stikstofhoudende mest. (PRé Consultants,
2016, Milà i Canals et al (2008))
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de
bodem of transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten. Waterschaarste is echter een relatief klein
probleem bij waterconsumptie in Nederland. Het gaat dus vooral om waterconsumptie voor de productie van
geïmporteerde veevoergrondstoffen. (PRé Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van
waar het plaats vindt. (PRé Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))
Klimaatverandering door de productie van aardappelen wordt voornamelijk veroorzaakt door emissies van fossiele
koolstofdioxide door dieselgebruik en lachgas (uit dierlijke en kunstmest). (PRé Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))

2x4=8
-1 x 6 = -6
-4 x 4 = -16
-3 x 5 = -15

-4 x 4 = -16

-4 x 3 = -12
-4 x 5 = -20
-5 x 4 = -20
1x0=0

Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden van fossiele bronnen en voor een deel door het
gebruik van primaire metalen. Bij sperziebonen is het vooral het tractorgebruik dat bijdraagt aan deze indicator. (PRé
Consultants, 2016, Milà i Canals et al (2008))

0: niet aanwezig
5: bovengemiddeld
3: onder gemiddeld

6 x 4 = 24

-4 x 4 =- 16
1x0=0

De organisatiegraad in de vollegrondtuinbouw is binnen de voedingssector relatief groot maar afnemend.
Sperziebonen doet de sociale banden tussen individuen niet verbeteren of verslechteren. Het is een basis voedselproduct.

69 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

3 x 5 =15
3x3=9

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact
microniveau
Sociale cohesie –
macroniveau
Sociale status
Onderbetaling in de
waardeketen
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van
werknemers
Dierenwelzijn
Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële
welzijnseffecten werk
Opbouw van menselijk
kapitaal
Opportuniteitskosten
arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers
Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

3: positief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

4: positief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

3: onder gemiddeld

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Bij de teelt sperziebonen speelt kinderarbeid geen rol.

-3 x 0 = 0

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Bij de teelt sperziebonen speelt gedwongen arbeid geen rol.

-3 x 0 =0

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

0

In de sperziebonenketen liggen de salarissen op een gemiddeld niveau, waardoor het absolute verschil tussen mannen en
vrouwen is klein
Dierenwelzijn speelt geen rol in de productie en consumptie van sperziebonen

5: bovengemiddeld

Sperziebonen bevat geen meervoudig onverzadigde vetten en per euro veel eiwitten, en bijzonder veel vezels

7 x 5 = 35

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

3: onder gemiddeld

Sperziebonen bevat per euro vrijwel geen vet en zout maar wel veel natuurlijke suikers

-6 x 3 =-18

4: positief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Sperziebonenteelt in West-Europa is vergaand gemechaniseerd, de niet-financiële welzijnseffecten zijn onder gemiddeld.

4 x 3 = 12

2: positief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van sperziebonen zijn de uitgaven aan bijscholing van werknemers ongeveer gemiddeld

2x4=8

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De waardeketen van sperziebonen ligt in Nederland en de werkgelegenheid hier hoog is.

-6 x 4 = -24

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

De teelt van sperziebonen is vergaand gemechaniseerd en er vinden een gemiddeld aantal ongevallen plaats

-2 x 2 = -4

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

Er zijn geen dieren betrokken bij de waardeketen van sperziebonen, waardoor er een zeer laag risico is op bijvoorbeeld
zoönosen

-2 x 2 = -4

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

Teelt van sperziebonen vindt op platteland plaats (bijdrage aan maatschappelijke activiteiten is minimaal). Effect van
sperziebonen op sociale cohesie is onder gemiddeld.
De productie en verwerking van sperziebonen is vergaand gemechaniseerd. Sommige werkzaamheden ((zwaar, stof, vies)
worden soms negatief beoordeeld.
Sperziebonen worden op vollegrondtuinbouwbedrijven geteeld. Onderverdiening komt op deze bedrijven relatief weinig
voor (agrimatie.nl)

70 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

3x3=9
4 x 3 = -12
-5 x 3 = -15

-2 x 4 = -8
-5 x 0 = 0

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B2.3 Melk
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Uitleg van Relatieve Grootte

Salaris van werknemers in
de waardeketen

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de waardeketen van melk worden marktconforme salarissen betaald. (Bron CBS nationale rekeningen)

Belastinginkomsten

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Overheidsuitgaven

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Winst, rente en dividenden

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van
consumenten
Consumptiewaarde van
product

-7: negatief, uitzonderlijk groot
(outlier)
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4: ongeveer gemiddeld
4: ongeveer gemiddeld

Landschapswaarde van
constructies

3: positief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Groei van vaste activa

4: positief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Technologische
ontwikkeling

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Intellectueel eigendom

2: positief; zeer onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Ecosystemen aquatisch

-1: negatief; uitzonderlijk klein, maar
niet nul

5: bovengemiddeld

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5:bovengemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Landgebruik

-4: negatief,ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Bijdrage aan
klimaatverandering

-5: negatief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Eindscore

In de waardeketen van melk wordt een normale hoeveelheid belasting geheven. Belangrijkste belastingen zijn: loon- en
inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting en btw (6% op voedsel) (Bron CBS nationale rekeningen)
Belangrijkste overheidssubsidies bestaan uit EU-landbouwsubsidies (EU subsidies) (Bron CBS nationale rekeningen)
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven.
(Bron CBS nationale rekeningen)
In de waardeketen van melk wordt een gemiddelde hoeveel kapitaal geïnvesteerd door derden. (Bron CBS nationale
rekeningen)
Ongeveer evenveel geld als gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en naar de winst van (grotere) bedrijven. (Bron
CBS nationale rekeningen)
Is per definitie 1 euro per euro product, net als voor ieder (voedsel)product en daarmee dus gemiddeld
De waarde die het product heeft voor de consument, in principe gelijk aan de betalingen van consumenten voor het product
tenzij het consumentensurplus uitzonderlijk groot is
Landschapswaarde wordt vaak bepaald via de willingness to pay voor mooie productie die leidt tot mooiere landschappen,
in landen met bovengemiddelde inkomens. Productie van melk zeker bij weidende koeien wordt positief gewaardeerd
(Ciaian, 2011)
De materiële vaste activa per consumenteneuro over de laatste vijf jaar wijken niet af van het gemiddelde (CBS
investeringen per bedrijfstak)
R&D-investeringen zijn ongeveer gemiddeld. (CBS , R&D)

6 x 4 = 24
-4 x 5 = -20
5 x 4 = 20
-2 x 4 = -8
5 x 4 = 20
-7 x 4 = -28
7 x 4 = 28
3 x 5 = 15
4 x 4 = 16
3 x 4 = 12

Het aantal patenten ligt voor zuivelproducten iets hoger dan het gemiddelde aantal patenten in de voedselsector. (EPO
databank)
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en
(zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al., 2016)
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie, broeikasgasemissies en voor een deel door
gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé
Consultants, 2016, EDA et al., 2016)
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem. Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking
en het nutriënten management. De bodemkwaliteit van grasland wordt voor een groot deel beïnvloed door het
graslandbeheer. Het scheuren van de bodem heeft een negatief effect terwijl extensief beheer een positief effect heeft op
de bodemkwaliteit. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al.,
2016)
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia en stikstofoxide emissies veroorzaken indirect
fijnstofaccumulatie in de lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van stikstofhoudende mest. (Blonk Agrifootprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al., 2016)
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de
bodem of transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten. Waterschaarste is echter een relatief klein
probleem bij waterconsumptie in Nederland. Het gaat dus vooral om waterconsumptie voor de productie van
geïmporteerde veevoergrondstoffen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants,
2016, EDA et al., 2016)
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van
waar het plaats vindt. Bij melk gaat het deels om de landbezetting in de melkveehouderij en deels om de landbezetting voor
veevoerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al., 2016)
Bij melk is de indicator voor klimaatverandering bovengemiddeld hoog door de methaanuitstoot van pensfermentatie en
mestuistoot en -opslag in de melkveehouderij en door de emissies door tractorgebruik, energiegebruik in de verwerkende
industrie en gebruik van stikstofhoudende mest voor voerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint

71 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

6 x 4 = 24

<< vorige pagina

HOME

2 x 5 = 10
-1 x 5 = -5
-4 x 5 = -20

-3 x 5= -15

-4 x 5 = -20

-4 x 4 = -16

-4 x 5 = -20
-5 x 5 = -25

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Eindscore

Uitleg van Relatieve Grootte
BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al., 2016) ), en door het gebruik van soja (een van de belangrijkste oorzaken van
ontbossing in de tropen) in veevoer ) http://wwf.panda.org/what_we_do/footprint/agriculture/soy/consumers/ ;
http://www.forest-trends.org/illegal-deforestation.php

Beperking van
kimaatverandering
Uitputting hulpbronnen
Natuurwaarde
Instituties
Sociale banden –
microniveau

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul
-4: negatief, ongeveer gemiddeld
1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul
3: positief, onder gemiddeld
3: positief, onder gemiddeld

0: niet aanwezig
5: bovengemiddeld

1x0=0
Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden van fossiele bronnen en voor een deel door het
gebruik van primaire metalen. De indicator is uitzonderlijk hoog bij melk deels door het energiegebruik in de
melkveehouderij en deels door het energie- en dieselgebruik voor de veevoerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a,
Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, EDA et al., 2016)

-4 x 5 = -20

In de melkveehouderij is de organisatiegraad hoog. Daarnaast wordt een groot deel van de melk verwerkt via cooperaties

3 x 6 =18

Op primaire bedrijven wordt de arbeid geleverd door diverse familieleden. Dit versterkt de sociale banden

3 x 5= 15

0: niet aanwezig
6: zeer bovengemiddeld
5: bovengemiddeld

1x0=0

Melkproductie vindt op platteland plaats (bijdrage aan maatschappelijke activiteiten is minimaal). Verwerken van melk vindt
plaats op industrieterreinen in het landelijk gebied en biedt plaatselijk sociale cohesie. Door rationalisatie en automatisering
neemt het aantal verwerkingslocatie sterk af en ook de totale werkgelegenheid op zowel primaire bedrijven als in de
verwerking.
De productie en verwerking van melk is vergaand gemechaniseerd. Type werkzaamheden ((zwaar, stof, vies) op primaire
bedrijven worden soms negatief beoordeeld.
Melkproductie vindt plaats in Noord-Europa waar onderbetaling geen probleem is. Onderverdiening komt op
melkveebedrijven gemiddeld voor (agrimatie.nl)

Sociale cohesie –
macroniveau

3: positief, onder gemiddeld

2:zeer onder gemiddeld

Sociale status

4: positief, ongeveer gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

5:bovengemiddeld

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Kinderarbeid komt niet voor in de Europese melkveesector

-3 x 0 = 0

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Gedwongen arbeid komt niet voor in de Europese melkveesector.

-3 x 0 =0

Onderbetaling in de
waardeketen
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van
werknemers

In de aardappelketen liggen de salarissen op een gemiddeld niveau, waardoor het absolute verschil tussen mannen en
vrouwen vergelijkbaar is met de rest van de economie
Dierwelzijn problemen komen voor in de melkveehouderij maar in beperktere mate dan in de intensieve veehouderij en
groter dan in plantaardige teelten.

3x2=6
4x2=8
-5 x 5 = -25

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Dierenwelzijn

-5: negatief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële
welzijnseffecten werk
Opbouw van menselijk
kapitaal
Opportuniteitskosten
arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers
Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4: ongeveer gemiddeld

Melk bevat veel eiwitten en onverzadigde vetten maar geen vezels (RIVM)

7 x 4 = 28

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Melk bevat per euro vrijwel veel vet, suiker en zout (RIVM)

-6 x 5 = -30

4: positief, ongeveer gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

De melkveesector in West-Europa is vergaand gemechaniseerd, de niet-financiële welzijnseffecten zijn zeer onder
gemiddeld. (agrimatie)

4x2=8

2: positief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de melkketen zijn de uitgaven aan bijscholing van werknemers ongeveer gemiddeld (jaarverslagen)

2x4=8

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De melkketen ligt in Nederland en de werkgelegenheid hier hoog is.

-6 x 4 = -24

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

De verwerking van melk is vergaand gemechaniseerd en er vinden een gemiddeld aantal ongevallen plaats

-2 x 5 = -10

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Er zijn dieren betrokken bij de waardeketen van melk, waardoor er een risico is op bijvoorbeeld zoönosen. Dit risico is laag
ingeschat ten opzichte van pluimveevlees maar hoog ten opzichte van plantaardige producten (volksgezondheidenzorg.info)

-2 x 3 = -6

72 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

-2 x 4 = -8
-5 x 5 = -25

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B2.4 Rundergehakt
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Salaris van werknemers in
de waardeketen

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Belastinginkomsten

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Overheidsuitgaven

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Winst, rente en dividenden

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van
consumenten
Consumptiewaarde voor
consumenten

-7: negatief, uitzonderlijk groot
(outlier)
7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4: ongeveer gemiddeld
4: ongeveer gemiddeld

Landschapswaarde van
constructies

3: positief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Groei van vaste activa

4: positief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Technologische
ontwikkeling

3: positief, onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Intellectueel eigendom

2: positief; zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Ecosystemen aquatisch

-1: negatief; uitzonderlijk klein, maar
niet nul

5: bovengemiddeld

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Landgebruik

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Bijdrage aan
klimaatverandering

-5: negatief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

In de waardeketen van rundergehakt worden marktconforme salarissen betaald in Nederland. (Bron CBS nationale
rekeningen)
In de waardeketen van rundergehakt wordt een normale hoeveelheid belasting geheven. Belangrijkste belastingen zijn:
loon- en inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting en btw (6% op voedsel) (Bron CBS nationale rekeningen)
Belangrijkste overheidssubsidies bestaan uit EU-landbouwsubsidies (EU subsidies) (Bron CBS nationale rekeningen)
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven.
(Bron CBS nationale rekeningen)
In de waardeketen van melk wordt een gemiddelde hoeveel kapitaal geïnvesteerd door derden. (Bron CBS nationale
rekeningen)
Ongeveer evenveel geld als gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en naar de winst van (grotere) bedrijven. (Bron
CBS nationale rekeningen)
Is per definitie 1 euro per euro product, net als voor ieder (voedsel)product en daarmee dus gemiddeld
De waarde die het product heeft voor de consument, in principe gelijk aan de betalingen van consumenten voor het product
tenzij het consumentensurplus uitzonderlijk groot is
Landschapswaarde wordt vaak bepaald via de willingness to pay voor mooie productie die leidt tot mooiere landschappen,
in landen met bovengemiddelde inkomens. Productie van rundergehakt uit melkvee zeker bij weidende koeien wordt
positief gewaardeerd (Ciaian, 2011)
De materiele vaste activa per consumenteneuro over de laatste vijf jaar wijken niet af van het gemiddelde (CBS
investeringen per bedrijfstak)
R&D investeringen zijn ongeveer gemiddeld. (CBS , R&D)

6 x 4 = 24
-4 x 5 = -20
5 x 4 = 20
-2 x 4 = -8
5 x 4 = 20
-7 x 4 = -28
7 x 4 = 28
3 x 5 = 15
4 x 4 = 16
3 x 4 = 12

Het aantal patenten ligt voor rundergehakt op een gemiddeld niveau in de voedselsector. (EPO databank) . Het aantal ligt
lager dan in de zuivelindustrie.
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en
(zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et al., 2015,
Ponsioen en Blonk (2011))
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie, broeikasgasemissies en voor een deel door
gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé
Consultants, 2016, UECBV et al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011))
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem. Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking
en het nutriënten management. De bodemkwaliteit van grasland wordt voor een groot deel beïnvloed door het
graslandbeheer. Het scheuren van de bodem heeft een negatief effect terwijl extensief beheer een positief effect heeft op
de bodemkwaliteit. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et al.,
2015, Ponsioen en Blonk (2011))
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia- en stikstofoxide-emissies veroorzaken indirect
fijnstofaccumulatie in de lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van stikstofhoudende mest. (Blonk Agrifootprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011))
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de
bodem of transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten. Waterschaarste is echter een relatief klein
probleem bij waterconsumptie in Nederland. Het gaat dus vooral om waterconsumptie voor de productie van
geïmporteerde veevoergrondstoffen. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants,
2016, UECBV et al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011))
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van
waar het plaats vindt. Bij gehakt gaat het deels om de landbezetting in de melkveehouderij en deels om de landbezetting
voor veevoerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et
al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011))
Bij gehakt is de indicator voor klimaatverandering uitzonderlijk hoog door de methaanuitstoot van pensfermentatie en
mestuistoot en -opslag in de melkveehouderij en door de emissies door tractorgebruik, energiegebruik in de verwerkende
industrie en gebruik van stikstofhoudende mest voor voerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a, Blonk Agri-footprint

73 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

6 x 4 = 24

<< vorige pagina

HOME

2x4=8
-1 x 5 = -5
-4 x 5 = -20

-3 x 5= -15

-4 x 5 = -20

-4 x 4 = -16

-4 x 5 = -20

-5 x 5 = -25

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011)), en door het gebruik van soya (een van de
belangrijkste oorzaken van ontbossing in de tropen) in veevoer.
http://wwf.panda.org/what_we_do/footprint/agriculture/soy/consumers/ ; http://www.forest-trends.org/illegaldeforestation.php
Beperking van
klimaatverandering

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul

0: niet aanwezig

Uitputting hulpbronnen

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Natuurwaarde

1: positief, uitzonderlijk klein maar
niet nul

0: niet aanwezig

Instituties

3: positief, onder gemiddeld

6: zeer bovengemiddeld

Sociale banden –
microniveau

3: positief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

1x0=0
Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden van fossiele bronnen en voor een deel door het
gebruik van primaire metalen. De indicator is uitzonderlijk hoog bij gehakt deels door het energiegebruik in de
melkveehouderij en deels door het energie- en dieselgebruik voor de veevoerproductie. (Blonk Agri-footprint BV. 2015a,
Blonk Agri-footprint BV. 2015b, PRé Consultants, 2016, UECBV et al., 2015, Ponsioen en Blonk (2011))

-4 x 5 = -20
1x0=0

In de melkveehouderij is de organisatiegraad hoog maar afnemend. Ook de vleesverwerkende industrie is verenigd in de
COV.

3 x 6 =18

Op primaire bedrijven wordt de arbeid geleverd door diverse familieleden. Dit versterkt de sociale banden

3 x 5= 15

Melkveehouderij vindt op platteland plaats (bijdrage aan maatschappelijke activiteiten is minimaal). Het slachten en
verwerken tot rundergehakt vindt plaats op industrieterreinen in het landelijk gebied en biedt plaatselijk sociale cohesie.
Door rationalisatie en automatisering neemt het aantal verwerkingslocaties sterk af en ook de totale werkgelegenheid op
zowel primaire bedrijven als in de verwerking.
De productie en vleesverwerking is vergaand gemechaniseerd. Type werkzaamheden ((zwaar, stof, vies) op primaire
bedrijven en ook in de slachterij (vochtig, koud, lopende band)worden soms negatief beoordeeld.
Productie van rundergehakt in Nederland gaat niet gepaard met onderbetaling. Onderverdiening komt op melkveebedrijven
gemiddeld voor (agrimatie.nl)

Sociale cohesie macroniveau

3: positief, onder gemiddeld

2:zeer onder gemiddeld

Sociale status

4: positief, ongeveer gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

5:bovengemiddeld

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Kinderarbeid komt niet voor in de Europese melkveesector of in de vleesverwerking

-3 x 0 = 0

-3: negatief, onder gemiddeld

0

Gedwongen arbeid komt niet voor in de Europese melkveesector of in de vleesverwerking

-3 x 0 =0

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Dierenwelzijn

-5: negatief, bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële
welzijnseffecten werk
Opbouw van menselijk
kapitaal
Opportuniteitskosten
arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers

7: positief, uitzonderlijk groot
(outlier)

4:ongeveer gemiddeld

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

Onderbetaling in de
waardeketen
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van
werknemers

Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

In de rundvleessector liggen de salarissen op een gemiddeld niveau, waardoor het absolute verschil tussen mannen en
vrouwen vergelijkbaar is met de rest van de economie
Dierwelzijn problemen komen voor in de melkveehouderij maar in beperktere mate dan in de intensieve veehouderij en
groter dan in plantaardige teelten.

3x2=6
4x2=8
-5 x 5 = -25

-2 x 4 = -8
-5 x5 = -25

Rundergehakt bevat veel eiwitten, maar geen onverzadigde vetten en geen vezels (RIVM)

7 x 4 = 28

4: ongeveer gemiddeld

Rundergehakt bevat per euro vrijwel veel vet, een beetje zout en geen suikers(RIVM)

-6 x 4 = -24

4: positief, ongeveer gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

De melkveesector in West-Europa is vergaand gemechaniseerd, de niet-financiële welzijnseffecten zijn zeer onder
gemiddeld. (agrimatie)

4x2=8

2: positief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

In de melkketen zijn de uitgaven aan bijscholing van werknemers ongeveer gemiddeld (jaarverslagen)

2x4=8

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

De rundergehaktketen ligt in Nederland en de werkgelegenheid hier hoog is.

-6 x 4 = -24

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

6: zeer bovengemiddeld

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

De verwerking van melkkoeien tot rundergehakt is vergaand gemechaniseerd en er vinden een gemiddeld aantal ongevallen
plaats
Er zijn dieren betrokken bij de waardeketen van rundergehakt, waardoor er een risico is op bijvoorbeeld zoönosen. Dit risico
is laag ingeschat ten opzichte van pluimveevlees maar hoog ten opzichte van plantaardige producten
(volksgezondheidenzorg.info)

74 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

-2 x 6 = -12
-2 x 3 = -6

volgende pagina >>

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Tabel B2.5 Pure chocolade
Impact

Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Salaris van werknemers in de
waardeketen

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Belastinginkomsten

6: positief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Overheidsuitgaven

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Winst, rente en dividenden

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Aangetrokken kapitaal

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

5: positief, bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Inkomen zelfstandige
ondernemers
Betalingen van consumenten
Consumptiewaarde voor
consumenten

-7: negatief, uitzonderlijk groot (outlier)

4: ongeveer gemiddeld

7: positief, uitzonderlijk groot (outlier)

4: ongeveer gemiddeld

3: positief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Groei van vaste activa

4: positief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Technologische ontwikkeling
Intellectueel eigendom

3: positief, onder gemiddeld
2: positief; zeer onder gemiddeld
-1: negatief; uitzonderlijk klein, maar niet
nul

4: ongeveer gemiddeld
4: ongeveer gemiddeld

Ecosystemen terrestrisch

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Bodemkwaliteit

-3: negatief, onder gemiddeld

3: onder gemiddeld

Luchtkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Waterkwaliteit

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

Landgebruik

-4: negatief,ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

-5: negatief, bovengemiddeld

3: onder gemiddeld

1: positief, uitzonderlijk klein maar niet
nul

0: niet aanwezig

Landschapswaarde van
constructies

Ecosystemen aquatisch

Bijdrage aan
klimaatverandering
Beperking van
klimaatverandering

3: onder gemiddeld

Uitputting hulpbronnen

-4: negatief, ongeveer gemiddeld

3: onder gemiddeld

Natuurwaarde

1: positief, uitzonderlijk klein maar niet
nul

0: niet aanwezig

Instituties

3: positief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Uitleg van Relatieve Grootte

Eindscore

De externe arbeid in de teelt is seizoenarbeid en de lonen liggen doorgaans onder het bestaansminimum. In de rest van de waardeketen van
chocolade worden een normale hoeveelheidmarktconforme salarissen betaald - Fountain & Hütz-Adams (2015); True Price (2016);
verschillende jaarverslagen, 2010/2016
In de waardeketen van chocolade wordt een normale hoeveelheid belasting geheven - Fountain & Hütz-Adams (2015); verschillende
jaarverslagen, 2010/2016
Er is een systeem van overheidssubsidies in landen waar de cacao vandaan komt, al zijn deze volgens Goldberg (2015) iets kleiner dan in
Nederland (EU subsidies voor de primaire sector)
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven, desalniettemin zit
deze impact toch in categorie 4 door de extreem lage inkomens van cacaoboeren - Fountain & Hütz-Adams (2015)
In de teelt is de het krijgen van (investerings-)kredieten van derden zeer moeilijk. In de rest van waardeketen van chocolade wordt een
bovengemiddelde hoeveel kapitaal geïnvesteerd door derden, het betreft een groeiende en gecondenseerde markt - Fountain & Hütz-Adams
(2015); verschillende jaarverslagen, 2010/2016
Iets meer geld dan gemiddeld gaat naar zelfstandige ondernemers en iets minder naar de winst van (grotere) bedrijven, desalniettemin zit
deze impact toch in categorie 4 door de extreem lage inkomens van cacaoboeren - Fountain & Hütz-Adams (2015)
Is per definitie 1 euro per euro product, net als voor ieder (voedsel)product en daarmee dus gemiddeld
De waarde die het product heeft voor de consument, in principe gelijk aan de betalingen van consumenten voor het product tenzij het
consumentensurplus uitzonderlijk groot is
Cacao wordt verbouwd in landen met lagere inkomens. Landschapswaarde van constructies wordt vaak bepaald via de willingness to pay
voor productie die leidt tot een hogere landschapswaarde van constructies. Deze is lager in landen met lage inkomens (Ciaian, 2011; World
Bank, 2016)
De trend in jaarlijkse veranderingen in materiele vaste activa over de laatste vijf jaar wijkt niet af van het gemiddelde (verschillende
jaarverslagen, 2010/2016; CBS investeringen per bedrijfstak)
De trend in R&D investeringen ligt in lijn met het gemiddelde (verschillende jaarverslagen, 2010/2016, CBS R&D)
Het aantal patenten ligt in lijn met het gemiddelde aantal patenten in de voedselsector - EPO, ICCO (2016) ; Fountain & Hütz-Adams (2015)
Voornamelijk bepaald door fosfaatuitspoeling en voor een deel door uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen en (zware) metalen. (PRé
Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
Voornamelijk veroorzaakt door landbezetting en transformatie, broeikasgasemissies en voor een deel door gewasbeschermingsmiddelen en
(zware) metalen. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
De indicator voor bodemkwaliteit is het koolstofgehalte in de bodem. Deze hangt af van de intensiteit van bodembewerking en het
nutriënten management. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
Luchtkwaliteit wordt voornamelijk bepaald door fijnstof. Ammonia en stikstofoxide emissies veroorzaken indirect fijnstofaccumulatie in de
lucht. Deze emissies komen voort uit het toedienen van stikstofhoudende mest. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
Bij voedselproducten is meestal de consumptie van grond of oppervlaktewater voor irrigatie (het deel dat verdampt via de bodem of
transpireert via de plant) de grootste oorzaak van deze effecten. Waterschaarste is echter een relatief klein probleem bij waterconsumptie in
Nederland. Het gaat dus vooral om waterconsumptie voor de productie van geïmporteerde producten of veevoergrondstoffen. De cacaoteelt
vindt echter plaats in vochtige gebieden waar waterschaarste geen groot probleem is. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
Deze effecten worden voornamelijk bepaald door het bezetten van een stuk land voor een bepaalde tijd, onafhankelijk van waar het plaats
vindt. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)
Klimaatverandering door de productie van cacao wordt voornamelijk veroorzaakt door emissies van fossiele koolstofdioxide door
dieselgebruik en lachgas uit dierlijke en kunstmest (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane (2008)

4 x 6 = 24
4 x 6 = 24
-4 x 3 = -12
5 x 4 = 20
-2 x 5 = -10
5 x 4 = 20
-7 x 4 = -28
7 x 4 = 28
3x3=9
4 x 4 = 16
3 x 4 = 12
2x4=8
-1 x 3 = -3
-4 x 4 = -16
-3 x 3 = -9
-4 x 3 = -12
-4 x 2 = -8
-4 x 3 = -12
-5 x 3 = -15
1x0=0

Het grootste deel van dit effect wordt veroorzaakt door het verbranden van fossiele bronnen en voor een deel door het gebruik van primaire
metalen. (PRé Consultants, 2016; Ntiamoah en Afrane, 2008)

-4 x 3 = -12
1x0=0

Organisatie in cacao producerende landen vindt vooral op nationaal niveau plaats. Hier nemen overheidsdiensten verantwoordelijk voor de
export een vrij belangrijke rol op zich. De organisatiegraad in het algemeen is stijgende in cacao producerende landen. De organisatiegraad
van verwerkende industrie in Europa is relatief laag (Bitzer et al., 2012)

75 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

3 x 5= 15

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties
Gemiddelde Grootte
(Niet product specifiek)

Relatieve Grootte

Uitleg van Relatieve Grootte

Sociale banden – microniveau

3: positief, onder gemiddeld

7: uitzonderlijk groot
(outlier)

Sociale cohesie –
macroniveau

3: positief, onder gemiddeld

5: bovengemiddeld

Sociale status

4: positief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

Cacao wordt door een erg groot aantal kleinschalige (familie)boeren verbouwd, waardoor de impact op sociale banden erg groot is - True
Price (2016), ICCO (2016)
Cacaoteelt is zeer arbeidsintensief. Hieruit volgt een relatief grote impact op sociale cohesie tussen werknemers (vaak familieleden) binnen
een plantage - True Price (2016)
Cacaoteelt is zeer arbeidsintensief. Hierdoor is er per Euro eindproduct een groot aantal mensen dat werk heeft in de waardeketen. Dit
vertaalt in een grote impact op sociale status door werk - True Price (2016)

Impact

Onderbetaling in de
waardeketen
Kinderarbeid in de
waardeketen
Gedwongen arbeid in de
waardeketen
Discriminatie van
werknemers

-5: negatief, bovengemiddeld
-3: negatief, onder gemiddeld
-3: negatief, onder gemiddeld

7: uitzonderlijk groot
(outlier)
7: uitzonderlijk groot
(outlier)
7: uitzonderlijk groot
(outlier)

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

Dierenwelzijn
Bijdrage aan gezondheid
consumenten
Bijdrage aan ontstaan
welvaartsziekten
Niet-financiële
welzijnseffecten werk
Opbouw van menselijk
kapitaal

-5: negatief, bovengemiddeld

0; niet van toepassing

7: positief, uitzonderlijk groot (outlier)

4: ongeveer gemiddeld

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

5: bovengemiddeld

Opportuniteitskosten arbeid
Gezondheid & veiligheid
werknemers
Gezondheid & veiligheid
gemeenschap

Eindscore
3 x 7 = 21
3 x 5 = 15
4 x 5 = 20

Een groot deel van de cacao wordt geteeld in West-Afrika, waar onderbetaling een groot probleem is (True Price, 2016)

-5 x 7 = -35

Een groot deel van de cacao wordt geteeld in West-Afrika, waar kinderarbeid een groot probleem is (True Price, 2016)

-3 x 7 =-21

Een groot deel van de cacao wordt geteeld in West-Afrika, waar gedwongen arbeid een groot probleem is (True Price, 2016)

-3 x 7 =-21

In de cacaoteelt liggen de salarissen zeer laag. Hoewel de inkomsten van vrouwen lager liggen dan die van mannen is het verschil in absolute
zin klein (True Price (2016)). Wel is te zien dat vrouwen vaak een lagere hoeveelheid inspraak hebben dan mannen. In de verwerkende
industrie is geen afwijking van het Nederlandse gemiddelde gevonden in de beloning tussen mannen en vrouwen.
In de productie van cacao speelt dierenwelzijn geen rol
99%-pure chocola bevat geen meervoudig onverzadigde vetten en per euro weinig eiwitten, maar bijzonder veel vezels - Fountain & HützAdams (2015), Lindt (2016)
99%-pure chocola bevat per euro bijzonder veel vet, maar vrijwel geen suiker en zout - Lindt (2016)
Chocoladeproductie is arbeidsintensief, vooral bij de cacaoteelt,in landen met een hoge (verborgen) werkloosheid waardoor de nietfinanciële welzijnseffecten relatief groot zijn - True Price (2016); CBS (2016c); verschillende jaarverslagen, 2010/2016
In de waardeketen van chocolade (vooral de verwerkende industrie) zijn de uitgaven aan bijscholing van werknemers ongeveer gemiddeld CBS (2010); verschillende jaarverslagen, 2010/2016
In de cacaoteelt gelden de opportuniteitskosten van arbeid als een issue. Kinderen van cacaoboeren trekken vaak naar de stad waar ze meer
kunnen verdienen dan op de boerderij van hun ouders, wat leidt tot vergrijzing. In de verwerkende industrie en de retail (waar de salarissen
een stuk hoger liggen), zijn de opportuniteitskosten van arbeid in lijn met het gemiddelde - Fountain & Hütz-Adams (2015), True Price(2016),
verschillende jaarverslagen, 2010/2016

-2 x 4 = -8
-5 x 0 = 0
7 x 4 = 28
-6 x 5 = -30

4: positief, ongeveer gemiddeld

5: bovengemiddeld

2: positief, zeer onder gemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

-6: negatief, zeer bovengemiddeld

4: ongeveer gemiddeld

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

7: uitzonderlijk groot
(outlier)

De cacaoteelt is erg arbeidsintensief en er vinden op cacaoplantages relatief veel ongevallen plaats - True Price (2016)

-2 x 7 = -14

-2: negatief, zeer onder gemiddeld

2: zeer onder gemiddeld

Er zijn geen dieren betrokken bij de waardeketen van (99%-pure) chocola, waardoor er een zeer klein risico op bijvoorbeeld zoönosen is.

-2 x 2 = -4

76 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

4 x 5 = 20
2x4=8
-6 x 4 = -24

Inleiding | Samenvatting | Methodiek | Toepassingen | Discussie en conclusies | Bijlagen | Referenties

Auteurs: W. Baltussen1, R. de Adelhart Toorop2, A. de Blaeij1, A. de Groot Ruiz2, B. Janssens1, K. Logatcheva1, E. van Maanen2, T. Ponsioen1
1

Wageningen Economic Research

2

True Price

Wageningen University & Research, Wageningen, februari 2017
Wageningen Economic Reseach Rapport 2017-022
Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gefinancierd door het ministerie van Economische Zaken, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoeksthema ‘Veilig en verantwoord voedsel’ (Project BO-20-015-034 ‘positieve en negatieve effecten van voedsel’).
Dit rapport is gratis te downloaden op http://dx.doi.org/10.18174/408313 of op www.wur.nl/economic-research (onder Wageningen Economic Research publicaties).
ISBN 978-94-6343-120-0
Projectnummer 2282100163

Fotografie
Shutterstock

77 | Wageningen University & Research | Maatschappelijke effecten van voedsel: een verkenning van een nieuwe methodiek

<< vorige pagina

HOME

volgende pagina >>

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van
belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken en de
samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.
True Price is een sociale onderneming met als doel bij te dragen aan een economie die waarde creëert voor iedereen. Ze doet dit door organisaties te helpen bij
het kwantificeren, waarderen en verbeteren van hun impact op de samenleving. Ze assisteert multinationals, MKB, ngo’s en overheidsorganisaties met risico
management en strategische beslissingen, door inzicht te geven in hun impacts en gerelateerde risico’s en kansen.

Wageningen Economic Research
Postbus 29703
2502 LS Den Haag
T 070 335 83 30
E communications.ssg@wur.nl

www.wur.nl/economic-research