SIZZEN IS NEAT, MAR DWAAN IS IN DING
Fries in het primair en voortgezet onderwijs

Juli 2019

2

Fries in het primair en voortgezet onderwijs 2019

Voorwoord

De Friese taal leeft – in de Friese media, in de literatuur, aan de keukentafel en op de
werkvloer. Neem bijvoorbeeld een leerling die nu in Friesland op de basisschool zit in Heeg, of
die voortgezet onderwijs volgt in Franeker. Grote kans dat zo’n leerling later in de eigen regio
gaat werken, in een omgeving waar Fries de voertaal is. Want de Friese taal heeft niet alleen
met cultuur en identiteit te maken, het is ook een dagelijks communicatiemiddel. Leerlingen
zeggen zelf in gesprekken met onze inspecteurs dat zij graag beter Fries willen leren spreken
en verstaan.
Als samenleving en als overheid willen we dat de kinderen en volwassenen in het Friesland van
de toekomst graag en goed Fries blijven spreken, lezen en schrijven. Daaraan is behoefte bij
de leerlingen, en ook de maatschappij en de overheid zien het belang van het Fries.
Dus hoe gaat het met het onderwijs in het vak Fries? Toen we dat tien jaar geleden
onderzochten, waren de conclusies teleurstellend. Sindsdien zijn belangrijke stappen gezet,
waardoor het beter mogelijk is om goed onderwijs Fries te geven. Er zijn bijvoorbeeld
genormeerde toetsen ontwikkeld voor Fries. En de provincie Fryslân heeft de ambitie
uitgesproken dat alle Friese scholen in 2030 aan alle kerndoelen voldoen; nu verleent de
provincie daar vaak nog ontheffingen voor.
In het schooljaar 2018/2019 voerden we opnieuw een themaonderzoek uit naar het schoolvak
Fries. Daarbij kwamen we regelmatig enthousiasme voor het vak tegen. Toch moeten we
vaststellen het op veel scholen nog steeds niet meevalt om onderwijs Fries van hoge kwaliteit
te bieden. Ondanks de uitgesproken ambities en ondanks de verbeterde voorwaarden zien we
het nog te weinig in de klas terug.
Daar zijn wel verklaringen voor. Zo zijn in het basisonderwijs lang niet alle leraren bevoegd en
bekwaam om Fries te geven. Dat is te begrijpen, want ook niet-Friestaligen met een pabodiploma kunnen in Friesland voor de klas staan. En in het voortgezet onderwijs is het
bijvoorbeeld een belemmering dat Fries vaak een klein vak is. Is er maar één leraar Fries op
school, dan is er bij ziekte niet zo snel vervanging geregeld.
Het zijn verklaringen, maar daar mag het niet bij blijven. Scholen in Friesland hebben de
wettelijke taak het vak Fries te geven. Zij zullen die verantwoordelijkheid echt moeten nemen.
We zien bij schoolbesturen vaak een gebrek aan sturing op het Fries. De aandacht gaat dan uit
naar fusies, naar leerlingdaling of naar prestaties op de kernvakken. Maar Fries is evengoed
onderdeel van de opdracht van de Friese besturen. Het is de hoogste tijd dat alle besturen
ervoor gaan zorgen dat het vak op niveau wordt gegeven, in het belang van hun leerlingen.
Want als scholen lage onderwijsdoelen stellen – om aan te sluiten bij de taalsituatie van
leerlingen - doen ze de leerlingen tekort. We hoorden en passant tijdens het onderzoek dat
een mbo-instelling uit eigen beweging Fries was gaan geven, omdat de leerlingen dat op hun
stage nodig hebben. Dat zou het vmbo zich moeten aantrekken.
De provincie en de rijksoverheid kunnen verder bijdragen aan het verbeteren van de
voorwaarden voor het onderwijs. Daarbij is het belangrijk dat er provinciaal én lokaal
voldoende draagvlak is voor het ambitieniveau. Dat is nodig om een voldoende dekkend
aanbod te krijgen en te behouden. En dat is weer van belang voor de doorgaande lijn van het
primair onderwijs naar het voortgezet onderwijs en het mbo. Nu blijkt het bestaande
ontheffingenbeleid onbedoeld aan scholen en besturen het signaal te geven dat het huidige
niveau goed genoeg is. Het is daarbij overigens wel de vraag of alle scholen hetzelfde
eindniveau in 2030 kunnen en moeten halen. De rijksoverheid zou bovendien inzichtelijk
moeten maken hoeveel geld er nodig is zodat besturen het Fries goed kunnen aanbieden.

Tot slot zullen wij vanuit onze toezichtrol de besturen tijdens de vierjaarlijkse
bestuursonderzoeken aanspreken op wat zij doen om de ambitie rond het Fries te realiseren.
Zo nodig geven we hierbij ook herstelopdrachten. Verder zullen we in 2025 en in 2031
opnieuw onderzoek doen naar Fries in het basis- en voortgezet onderwijs. Want een vitale taal
vraagt nu eenmaal aandacht, onderhoud en goed onderwijs.

drs. Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs

INHOUD

Voorwoord 3
1

Samenvatting 8

2

Inleiding 10

3
3.1
3.1.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2

Onderzoeksopzet 11
Onderzoeksvragen 11
Deelvragen 12
Methoden van onderzoek 12
Onderzoeksgroepen en respons 12
Semigestructureerde interviews 15
Schoolbezoeken 15

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.2
4.3

Context van het onderwijs Fries 16
Ontwikkelingen sinds 2009 16
Regierol van de provincie Fryslân 16
Ontwikkelingen vanuit het Rijk 17
Leerling- en studentaantallen eindexamen en lerarenopleiding Frysk 18
Kerndoelen Fries en ontheffingen 19
Conclusie 22

5
5.1
5.2
5.3

Bevindingen ten aanzien van de taalsituatie op scholen 23
Inleiding 23
De taalsituatie op scholen in Fryslân 24
Conclusie 29

6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.3
6.3.1
6.3.2
6.4
6.4.1
6.4.2
6.5
6.5.1
6.5.2
6.6

Bevindingen ten aanzien van de onderwijskwaliteit en sturing 31
Inleiding 31
Bevindingen op het niveau van de leerling 31
Onderwijskwaliteit 31
Sturing 34
Bevindingen op het niveau van de leraar 35
Onderwijskwaliteit 35
Sturing 37
Bevindingen op het niveau van de directeur 39
Onderwijskwaliteit 39
Sturing 40
Bevindingen op het niveau van het bestuur 41
Onderwijskwaliteit 41
Sturing 42
Conclusie 43

7
7.1

Bevindingen ten aanzien van de ambities van scholen en besturen 44
Conclusie 46

8
8.1
8.2

Conclusies en aanbevelingen 47
Conclusies 47
Aanbevelingen 48

8.2.1
8.2.2
8.2.3

Aanbevelingen voor de korte termijn (binnen twee jaar te realiseren) 48
Aanbevelingen voor de middellange termijn (resultaten over zes jaar zichtbaar) 48
Aanbeveling voor de lange termijn voor besturen 49

9

Literatuur 50

1

Samenvatting

Het vak Fries in beweging
In de afgelopen tien jaar was er veel beweging rondom het schoolvak Fries in het
primair en voortgezet onderwijs. Schoolbesturen volgden de aanbevelingen uit het
inspectieonderzoek van 2009 op. Zo is er nu lesmateriaal beschikbaar dat
differentiatie makkelijker maakt en er zijn toetsen om de taalontwikkeling van
leerlingen te kunnen meten. Ook is er een breed en gratis nascholingsaanbod
beschikbaar voor leraren. Bij deze maatregelen vervulde de provincie een regierol.
In 2014 kreeg de provincie de bevoegdheid ontheffingen te verlenen aan scholen
voor bepaalde kerndoelen voor het vak Fries. De provincie besloot daarbij aan te
sluiten bij de bestaande situatie op de scholen door voor elke school een taalprofiel
vast te stellen. Daarin staat aan welke kerndoelen nu al gewerkt wordt en aan welke
nog niet. Voor de kerndoelen waaraan nog niet voldaan wordt, zijn tijdelijk
ontheffingen verleend. In 2018 is in het bestuursakkoord tussen de provincie Fryslân
en het Rijk het doel gesteld dat in 2030 alle scholen in het Friese taalgebied voldoen
aan alle kerndoelen voor Fries.
Taalprofielen en ontheffingen leiden niet tot meer ambitie
De gesprekken die de inspectie met de besturen voerde over de te verlenen
ontheffingen hebben het vak Fries opnieuw onder de aandacht gebracht. Het effect
van het toekennen van de taalprofielen is echter vaak dat scholen juist niet
ambitieus worden en de bestaande situatie willen handhaven. Regelmatig horen we
van scholen en besturen dat het toekennen van een taalprofiel met ontheffingen
voor een of meer kerndoelen niet leidde tot het formuleren van ambities. De
gedachte die overheerst: als we blijven doen wat we doen, dan is dat goed genoeg.
De meeste besturen laten weten dat zij niet of nauwelijks sturen op het aanbod of
de kwaliteit van het onderwijs in het vak Fries.
Deze bevinding kan aanleiding zijn het ontheffingenbeleid te heroverwegen.
Aangezien de kerndoelen streefdoelen zijn en geen beheersingsdoelen, kunnen
scholen bij Fries - net als bij de andere vakken - met alle leerlingen aan dezelfde
kerndoelen werken. In de (verwachte) beheersing van de onderdelen van het vak
kan dan afhankelijk van de leerlingpopulatie gedifferentieerd worden. Zo gebeurt dat
ook bij andere vakken.
Kansen
Sinds 2010 heeft een aantal scholen zich ontwikkeld op het gebied van Fries. Zo zijn
er nu veel meer trijetalige skoallen (scholen die in het Nederlands, Engels en Fries
onderwijzen) dan toen. Wel zien we nu dat minder dan de helft van de leerlingen
(zowel in het primair onderwijs als in het voortgezet onderwijs) zegt de lessen Fries
(of de projectweek Fries) leuk en leerzaam te vinden. Tegelijkertijd zeggen
leerlingen in gesprekken met inspecteurs dat ze Fries een belangrijk vak vinden en
dat zij graag beter Fries willen leren spreken en verstaan. Het is nu aan de scholen
om de lat hoger te leggen en niet uit te gaan van lage onderwijsdoelen om aan te
sluiten bij de taalsituatie van de leerlingen. Dit geldt zowel voor het primair
onderwijs als voor het voortgezet onderwijs.
Sommige scholen in het voortgezet onderwijs vallen onder een bestuur dat ook
mbo-onderwijs biedt. In het mbo is Fries geen verplicht vak. Toch wordt het op
Friese mbo-opleidingen steeds vaker wel gegeven. De studenten lopen immers stage
in Friestalige bedrijven en zullen na hun opleiding ook gaan werken in een
Friestalige omgeving. Het verdient aanbeveling om te kijken of het Fries juist in het
vmbo meer aandacht kan krijgen. VO- en mbo-besturen zouden dit samen kunnen
onderzoeken. Vmbo-leerlingen - doorgaans de latere mbo-studenten - hebben baat
bij een goede spreek- en luistervaardigheid. Daar zou meer de nadruk op moeten
liggen in het vmbo-onderwijs. Het verbeteren van taalvaardigheid wordt niet bereikt

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 8 van 51

in een enkele projectweek per jaar, zoals bij veel VO scholen met lage profielen het
geval is, maar juist met het vak wekelijks op het lesrooster.
Uit de schoolbezoeken blijkt overigens dat er ook (vmbo-)scholen zijn waar het Fries
de voertaal is, zonder dat dit bewust gebeurt. Leerlingen en leraren spreken dan
onderling Fries, ook in instructie- en stagesituaties. Bij sommige praktijkvakken,
zoals zorg en welzijn, ziet de docent het belang van het verstaan en spreken van
Fries voor de toekomstige beroepspraktijk. Het is zaak voor besturen om deze
initiatieven van individuele leraren te bundelen tot structureel beleid.
Leraren zouden het grote nascholings- en begeleidingsaanbod omtrent Fries - dat
vaak gratis beschikbaar is - beter en vaker kunnen benutten. Als leraren beter
bekwaam zijn, komt dat het onderwijsaanbod in alle onderwijssoorten ten goede.
Het nascholingsaanbod is een belangrijke randvoorwaarde voor het realiseren van
goed onderwijs Fries.
Belemmeringen
Een belemmering voor de ontwikkeling van het vak Fries, met name in het
voortgezet onderwijs, is de daling van het aantal leerlingen in de provincie. Fries is
een klein vak dat vaak door één leraar gegeven wordt, als er al een leraar Fries is.
Bij een daling van het leerlingenaantal is het duurder om een klein vak te behouden.
En als die ene leraar uitvalt, kan het voorkomen dat leerlingen langere tijd geen
Friese les hebben.
Bovendien hebben besturen soms logischerwijs meer aandacht voor fusies, het
onderwijsaanbod in de kernvakken of voor de daling van het aantal leerlingen dan
voor de ontwikkeling van het vak Fries. Dit speelt zowel in het voortgezet onderwijs
als in het primair onderwijs.
Er zijn besturen die actief zoeken naar oplossingen om de genoemde
belemmeringen weg te nemen. Zo kan een fusie of een samenwerking leiden tot
meer mogelijkheden voor het Fries. Besturen kunnen leraren Fries bijvoorbeeld
gezamenlijk aanstellen, zodat op alle scholen van de besturen lessen Fries worden
gegeven.
Uit het onderzoek blijkt dat het niet duidelijk is hoeveel geld besturen nodig hebben
om een aanbod Fries van voldoende kwaliteit te realiseren. Wel vinden besturen dat
de huidige bekostiging tekortschiet. De rijksbekostiging voor Friese scholen is niet
hoger dan elders, terwijl Fries wel een extra verplicht vak is.
Toezicht
Besturen ervaren het themaonderzoek van de inspectie als stimulerend. Dit was ook
zo in 2009. Het feit dat de inspectie vraagt naar het Fries stimuleert een deel van de
besturen en scholen om er zelf over na te denken. Soms leidt dat tot het maken van
plannen en in enkele gevallen tot een toename van zogeheten trijetalige skoallen in
het primair onderwijs. Verreweg de meeste besturen zeggen dat ze verwachten dat
de inspectie op dezelfde manier toezicht houdt op het Fries als op de rest van het
aanbod. Als daar herstelopdrachten bij horen, moeten die ook gegeven worden.
Maar ook zonder de geheven vinger van de toezichthouder zou het onderwijs Fries
van goede kwaliteit moeten zijn. Dat is immers de verantwoordelijkheid van de
besturen. Nu zien we dat Fries te vaak een ondergeschoven kindje is in het
onderwijsaanbod. Als in het voortgezet onderwijs de leraar bijvoorbeeld ziek is,
wordt die niet vervangen. Toch vraagt de wet dat alle Friese scholen Fries geven.
Het is belangrijk dat de besturen zich inzetten voor kwalitatief goed onderwijs in het
Fries op al hun scholen. De inspectie heeft daarbij een stimulerende rol door
herstelopdrachten te geven als dat nodig is.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 9 van 51

2

Inleiding

De inspectie doet periodiek een themaonderzoek naar Fries in het onderwijs. We
voerden dit themaonderzoek uit in schooljaar 2018/2019. We brachten de stand van
zaken in beeld van het primair en voortgezet onderwijs. Waar mogelijk vergeleken
we dit met de resultaten uit het vorige themaonderzoek naar Fries, dat in 2009
plaatsvond. Tegelijkertijd sluiten we in dit rapport aan bij de veranderde
onderwijspraktijk en het veranderde toezicht op scholen en besturen. Zo gaan we in
tegenstelling tot in 2009 bijvoorbeeld uitgebreid in op de rol en verantwoordelijkheid
van schoolbesturen bij het vak Fries.
In 2009 deden we onder meer de volgende aanbevelingen over het volgen van de
ontwikkeling van leerlingen: zorg voor een leerlingvolgsysteem gericht op het Fries
en zorg voor extern genormeerde toetsen. Andere belangrijke aanbevelingen
hadden betrekking op nascholing voor leraren en op het ontheffingenbeleid. We
deden de aanbeveling om te zorgen voor voldoende nascholingsaanbod voor leraren,
gericht op het onderhouden van bekwaamheden om Fries te geven. Verder bevalen
we aan helderheid te scheppen in het verlenen van ontheffingen voor het voldoen
aan bepaalde kerndoelen. Aan deze beide aanbevelingen is gevolg gegeven en de
provincie vervulde hierbij een regierol.
Het doel van het themaonderzoek dat we in schooljaar 2018/2019 uitvoerden is
enerzijds om vast te stellen hoe besturen zicht houden op de kwaliteit van het vak
Fries. Anderzijds is het doel om na te gaan hoe leerlingen, leraren, directeuren en
schoolbestuurders de kwaliteit van het onderwijs in het vak Fries nu ervaren.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 10 van 51

3

Onderzoeksopzet

De inspectie doet periodiek themaonderzoek naar het vak Fries. Het doel van het
themaonderzoek dat we in schooljaar 2018/2019 hebben uitgevoerd is enerzijds om
vast te stellen hoe besturen zicht houden op de kwaliteit van het vak Fries.
Anderzijds is het doel om na te gaan hoe leerlingen, leraren, directeuren en
schoolbestuurders de kwaliteit van het onderwijs in het vak Fries nu ervaren. Ook
was het doel om een vergelijking te maken met de stand van zaken in 2009.
We verzamelden zowel in het primair als in het voortgezet onderwijs gegevens door
middel van vragenlijsten op vier niveaus: leerlingen, leraren, directeuren/rectoren
en besturen. Daarnaast hielden we interviews met een deel van de besturen. Om
deze data te kunnen illustreren met praktijkvoorbeelden voerden we ook
schoolbezoeken uit.
Het onderzoek is uitgevoerd in het primair onderwijs (po)en het voortgezet
onderwijs (vo). De geformuleerde onderzoeksvragen zijn van toepassing op beide
schooltypes. In dit hoofdstuk noemen we eerst de onderzoeksvragen. Daarna
beschrijven we de onderzoeksopzet. Voor een uitgebreide beschrijving van de
onderzoeksmethode en de analyse verwijzen we naar het technische rapport dat op
aanvraag via de website van de inspectie verkregen kan worden (Inspectie van het
onderwijs, 2019).
3.1

Onderzoeksvragen
De hoofdvraag van ons onderzoek luidt: “Wat is de ervaren kwaliteit van het
onderwijs in de Friese taal in het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs en
hoe geven Friese schoolbesturen invulling aan hun verantwoordelijkheid voor de
kwaliteit van dit onderwijs.”
Deze hoofdvraag sluit aan bij de manier waarop de inspectie sinds 2017 het toezicht
op besturen uitoefent. Vanaf dat moment beoordeelt de inspectie in de
instellingsonderzoeken altijd de kwaliteitszorg van het bestuur. Het uitgangspunt is
dat het bestuur, als eindverantwoordelijke voor de onderwijskwaliteit, beleid voert
dat erop gericht is de kwaliteit te bewaken en te bevorderen. Dat geldt ook voor de
kwaliteit van het onderwijs in het vak Fries. Vandaar dat we de besturen hierop
bevraagd hebben in dit themaonderzoek. Aan de andere groepen stelden we vragen
over de ervaren kwaliteit van het onderwijs. Zo vroegen we bijvoorbeeld aan
leerlingen, leraren en directeuren of en hoe er in de lessen Fries rekening gehouden
wordt met verschillen in taalvaardigheid tussen moedertaalsprekers en nietmoedertaalsprekers. Dit soort ervaren kenmerken van onderwijskwaliteit is
ingekleurd met de observaties van inspecteurs tijdens de schoolbezoeken.
De onderzoeksopzet richtte zich op uitspraken te kunnen doen over de volgende
onderdelen die bijdragen aan de kwaliteit van het onderwijs:
-

-

Het aantal uren Fries op het lesrooster (in het primair onderwijs in de
groepen 5 tot en met 8, in het voortgezet onderwijs in de onderbouw: het
eerste en tweede leerjaar).
De bevoegdheden van leraren.
De door de leraar zelf ervaren bekwaamheid in het geven van Fries.
De overeenkomst van het aanbod met het taalplan van de school.
Het gebruik van lesmethodes Fries en lesmaterialen Fries.
Een beeld van de kwaliteit van het didactisch handelen in de lessen Fries,
waaronder het rekening houden met de verschillen in de taalvaardigheid van
leerlingen.

We wilden met het onderzoek ook uitspraken kunnen doen over de volgende
onderdelen van de sturing door het bestuur en de directie op de kwaliteit van het
onderwijs Fries:

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 11 van 51

-

Gestelde doelen in het schoolplan en het taalplan ten aanzien van het
onderwijs Fries.
Het systematisch volgen van de taalontwikkeling Fries van leerlingen.
Sturing op de kwaliteit van het didactisch handelen.
Zicht op de mening van leerlingen over de lessen Fries.

Verder is aan alle groepen gevraagd naar Friestaligheid. Op het niveau van
leerlingen, leraren en directeuren vroegen we naar de instructietaal bij andere
vakken en de omgangstaal in de school met leerlingen en collega’s. Aan de
leerlingen vroegen we ook naar de voertaal buiten school.
Tijdens het themaonderzoek hebben we geen herstelopdrachten gegeven als bleek
dat de bestuurlijke kwaliteitszorg niet of onvoldoende gericht was op het onderwijs
Fries. Dit is wel besproken met het bestuur.
3.1.1

Deelvragen
1. Wat is volgens besturen de kwaliteit van het onderwijs in de Friese taal in het
primair onderwijs en het voortgezet onderwijs en in hoeverre is dit ten opzichte
van het (vorige) inspectieonderzoek in 2009 gewijzigd?
2. In hoeverre hebben besturen zicht op het onderwijs in de Friese taal in het
primair onderwijs en het voortgezet onderwijs en in hoeverre sturen zij op de
kwaliteit van het onderwijs in de Friese taal?
3. In hoeverre hebben besturen zicht op de uitvoering van het taalplan op hun
scholen?
4. In hoeverre voldoen de scholen aan de doelen die ze in hun taalplan hebben
verwoord en die passen bij hun taalprofiel?

3.2

Methoden van onderzoek
Het huidige onderzoek kent twee kernonderdelen:




Een survey-onderzoek op de populatie van basisscholen en scholen voor
voortgezet onderwijs in Fryslân: vragenlijsten die onder alle leerlingen,
leerkrachten, schooldirecties en schoolbesturen in het Friese primair en
voortgezet onderwijs zijn uitgezet.
Semigestructureerde interviews met een selectie van besturen van scholen
voor primair en voortgezet onderwijs in Fryslân.

Om deze data te illustreren met praktijkvoorbeelden bezochten inspecteurs een
aantal scholen. Tijdens de schoolbezoeken observeerden zij lessen aan de hand van
observatieformulieren en voerden ze semigestructureerde gesprekken met
leerlingen, leraren en directie. De gegevens die we in dit verdiepend onderzoek
ophaalden zijn illustratief en vormen daarmee geen basis voor de antwoorden op de
onderzoeksvragen. Op deze manier kregen we een indruk van de uitvoering van en
attitude ten opzichte van het Fries in de praktijk. Deze indrukken geven we in dit
rapport weer in de vorm van schoolportretten.
3.3

Onderzoeksgroepen en respons
Betrouwbaarheid
De betrouwbaarheid van dit onderzoek is op meerdere manieren bewaakt. Er zijn
allereerst verschillende instrumenten (literatuur, vragenlijsten, interviews,
observaties) gebruikt om via triangulatie een betrouwbaar beeld te krijgen van de
sturing op kwaliteit en de ervaren kwaliteit van het aanbod Fries. In de tweede
plaats zijn de semigestructureerde interviews en de schoolbezoeken uitgevoerd door
ervaren inspecteurs die affiniteit hebben met het Fries. In de derde plaats is de
respons op de vragenlijsten hoog. Met deze vragenlijsten zijn de ervaring en het
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 12 van 51

perspectief van meerdere respondentgroepen (leerlingen, leraren,
directeuren/rectoren en besturen) in kaart gebracht. De hoge respons van
verschillende respondentgroepen maakt dat dit onderzoek een betrouwbaar beeld
geeft van het onderwijs in de Friese taal.
Survey-onderzoek
Het laatste themaonderzoek Fries is gedaan in 2009. Om een vergelijking te kunnen
maken met de stand van zaken in 2009 zijn voor leraren, directeuren en
bestuurders dezelfde vragenlijsten gebruikt. Daarnaast voegden we een aantal
vragen toe omdat we meer zicht wilden krijgen op de bestuurlijke kwaliteitszorg
voor het Fries. Sinds 2017 is de kwaliteitszorg van besturen voor de inspectie het
aangrijpingspunt voor het toezicht. De verzamelde gegevens zijn dus zowel
vergelijkbaar met die van 2009 als in lijn met de huidige werkwijze van de inspectie.
De vragenlijsten zijn onder leerlingen, leerkrachten, schooldirecties en
schoolbesturen van vrijwel alle Friese scholen voor primair en voortgezet onderwijs
uitgezet. Scholen met een volledige ontheffing van de kerndoelen vormden hierop
de uitzondering. Dit zijn de scholen op de Waddeneilanden en enkele scholen in de
Stellingwerven.
Bij elk van de onderzoeksgroepen is via een digitale vragenlijst informatie verzameld
over de verschillende kenmerken van de kwaliteit van het onderwijs Fries en de
sturing daarop. Aan leerlingen is niet direct gevraagd naar sturing, maar wel naar
mogelijke effecten daarvan. Zo hebben we bijvoorbeeld gevraagd of hun leraar
weleens vraagt wat zij van de lessen en het lesmateriaal Fries vinden.
De vragenlijsten voor leerlingen in het primair onderwijs zijn uitgezet onder alle
leerlingen op een Friese school in de groepen 6, 7 en 8. De leerlingen in de lagere
groepen zijn niet bevraagd omdat de formulering van de vragen niet voldoende
toegespitst was op deze jonge kinderen. Als er in lagere groepen ook Fries wordt
gegeven, is dit in de schoolbezoeken ter sprake gekomen. In het voortgezet
onderwijs is de vragenlijst uitgezet onder alle leerlingen in de onderbouw omdat
Fries daar een verplicht vak is. We verzochten de scholen om de vragenlijst af te
nemen bij de klassen waar Fries gegeven wordt. Dit kunnen eerste klassen zijn,
maar ook tweede of derde klassen, afhankelijk van de keuze die de school daar zelf
in maakt.
De vragenlijsten voor leerkrachten zijn in het primair onderwijs uitgezet onder alle
leraren. In het voortgezet onderwijs zijn deze alleen uitgezet onder leraren Fries.
We hebben zowel schooldirecties als schoolbesturen per mail geïnformeerd over het
themaonderzoek. In deze aankondiging vroegen we hun om de vragenlijst in te
vullen en om deze uit te zetten onder leerlingen en leerkrachten. Na de eerste
aankondiging hebben we zowel de scholen als de schoolbesturen meerdere malen
per mail en telefoon aan het onderzoek herinnerd.
Via de vragenlijsten hebben we de ervaren kwaliteit van het onderwijs gemeten door
te vragen naar de perceptie van de respondenten. Dit heeft als gevolg dat ook
andere zaken van invloed kunnen zijn op de antwoorden, zoals eventuele belangen
van de invullers of simpelweg de afnameconditie van de vragenlijsten.
Respons
Om gegevens op bestuursniveau te verzamelen, verstuurden we vragenlijsten naar
67 schoolbesturen met vestigingen in Friesland, zowel voor primair onderwijs als
voorgezet onderwijs. Voor het voortgezet onderwijs geldt dat alle besturen met een
of meer vestigingen in Fryslân zijn benaderd, ook als de meerderheid van de scholen
of vestigingen zich buiten die provincie bevindt. Van de 67 besturen vulden 59 de
vragenlijst in (42 besturen primair onderwijs en 17 voortgezet onderwijs, zie tabel
3.3a.). De spreiding in bestuursgrootte is vergelijkbaar met de spreiding in

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 13 van 51

bestuursgrootte onder alle besturen van Friese scholen en dus representatief voor
de gehele populatie.
Van de 393 aangeschreven scholen voor primair onderwijs vulde 83,7 procent de
directievragenlijst in. Er ontbreken 64 scholen, ofwel 16,3 procent van de benaderde
groep. De verdeling van de taalprofielen onder deze scholen is op een vergelijkbare
manier gespreid over de taalprofielen in de gehele scholenpopulatie. De 329
schooldirecties voor primair onderwijs horen bij 39 verschillende besturen en liggen
verspreid over de provincie. De respondenten vormen dus een representatieve
groep.
In het voortgezet onderwijs stelden we vragenlijsten open voor de
vestigingsdirecties van 82 vestigingen. Daarvan vulden 51 directeuren de vragenlijst
in, ofwel 61,4 procent van het totaal. De non-respons is dus 38,6 procent. De 51
directies in het voortgezet onderwijs vallen onder 20 verschillende besturen (van de
23) en bevinden zich, net zoals de directies in het primair onderwijs, gespreid over
de provincie. Wat betreft de spreiding in taalprofielen valt op dat een relatief groot
deel van schooldirecties met een C2-profiel reageerde. Er is een respons van 11 van
de in totaal 13 directies met dit taalprofiel.
Tabel 3.3a. Respons op de vragenlijsten, po = primair onderwijs, vo = voortgezet
onderwijs.
Totaal (N
Respons (n)
Respons %
populatie)
Besturen po
44
42
95,5
Besturen vo
23
17
73,9
Directeuren po
393
329
83,7
Directeuren/rectoren vo
82
51
61,4
Leraren po
Onbekend
1.201
Onbekend
Leraren vo
Onbekend
67
Onbekend
Leerlingen po
Onbekend
10.109
Onbekend
Leerlingen vo
Onbekend
1.025
Onbekend
De vragenlijst voor leraren in het primair onderwijs is in totaal ingevuld door 1.201
leraren, verdeeld over 290 scholen. De vragenlijst voor leraren in het voortgezet
onderwijs is ingevuld door 67 leraren, verdeeld over 33 scholen. We kunnen niet
vaststellen wat deze respons zegt over de respons van de totale groep leraren. We
weten namelijk niet hoeveel leraren Fries er aan een school verbonden zijn
(voortgezet onderwijs) of hoeveel leraren per school Fries geven in hun groep
(primair onderwijs). Op schoolniveau zien we dat de verdeling van de taalprofielen in
de responsgroep van de leraren uit het primair onderwijs goed overeenkomt met de
verdeling van de taalprofielen over de totale scholenpopulatie. In het voortgezet
onderwijs zien we dat op schoolniveau de verdeling van de taalprofielen in de
responsgroep van de leraren in het voortgezet onderwijs redelijk goed overeenkomt
met de verdeling van taalprofielen over de totale schoolpopulatie.
De vragenlijst voor leerlingen in het primair onderwijs is in totaal door 10.109
leerlingen uit groep 6, 7 en 8 ingevuld, verdeeld over 280 scholen (van de 393). De
respons was gelijk verdeeld over 3 groepen. De vragenlijst voor leerlingen in het
voortgezet onderwijs is ingevuld door 1.025 leerlingen, verdeeld over 23 scholen
(van de 82). Meer dan 85 procent van deze respondenten zat in het eerste leerjaar.
We kunnen niet vaststellen wat deze respons zegt over de totale groepen leerlingen.
Scholen mogen namelijk zelf bepalen in welke groep(en) of in welke
onderbouwklas(sen) zij Fries geven. Wel lijken de leerlingen uit het primair
onderwijs die reageerden, representatief te zijn voor alle Friese scholen. De
taalprofielen van deze responsgroep komen namelijk overeen met de verdeling van
de taalprofielen over de totale scholenpopulatie. In het vo zien we dat de groep met
taalprofiel C2 ondervertegenwoordigd is in de responsgroep vo-leerlingen.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 14 van 51

3.3.1

Semigestructureerde interviews
Op het niveau van de besturen is naast de vragenlijsten ook informatie verzameld
door semigestructureerde gesprekken te voeren. De semigestructureerde
gesprekken met besturen zijn gevoerd met de helft van de Friese po en vo besturen.
Bij het maken van de selectie is rekening gehouden met de toezichthistorie en de
verdeling van verschillende taalprofielen over de besturen. Besturen waar een
regulier bestuursonderzoek zou plaatsvinden zijn bij vo meegenomen in de selectie.
In totaal hebben inspecteurs gesprekken gevoerd bij 38 Friese po- en vo-besturen
(28 besturen po en 10 vo). De verdeling van profielen in de groep besturen waar
semigestructureerde interviews bij afgenomen komt goed overeen met de verdeling
van profielen in de totale populatie.

3.3.2

Schoolbezoeken
Om de bevindingen uit de vragenlijsten te kunnen illustreren met
praktijkvoorbeelden legden we schoolbezoeken af. Dit verdiepende onderzoek (niet
gericht op dataverzameling) vond plaats bij scholen met een inspectie-oordeel
voldoende of goed en zijn verdeeld over de verschillende taalprofielen. We
bezochten 9 scholen in het voortgezet onderwijs en 31 scholen in het primair
onderwijs. Tijdens de schoolbezoeken observeerden we lessen en voerden we
gesprekken met leerlingen, leraren en de directie. Op alle scholen in het primair
onderwijs zijn 3 lessen Fries geobserveerd (in totaal 63 lessen) en op alle scholen in
het voorgezet onderwijs tussen de 0１en 3 lessen of onderdelen van projecten Fries
(totaal 11 observaties). De lesobservaties waren te klein in aantal om conclusies te
kunnen trekken over de kwaliteit van het aanbod. De voorbeelden die we aanhalen
uit de observaties zijn dan ook niet bedoeld als algemene uitspraak over de
kwaliteit.
Hoewel de verdiepende onderzoeken in de huidige vorm aanvullende informatie
leverden over de ervaren kwaliteit, hebben we de wens om deze vorm van
triangulatie in een volgend onderzoek steviger neer te zetten. De verdiepende
onderzoeken kunnen - mits uitgevoerd bij een groot aantal scholen - een
betrouwbaarder beeld geven van de kwaliteit van het aanbod dan alleen het beeld
uit de vragenlijsten.
In deze rapportage zijn schoolportretten opgenomen die een weergave zijn van de
observaties en de gesprekken van de inspecteurs op de scholen.

１ In een geval was de leraar Fries ziek en vielen de lessen dus uit ten tijde van het schoolbezoek.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 15 van 51

4

Context van het onderwijs Fries

4.1

Ontwikkelingen sinds 2009
Sinds het laatste themaonderzoek van de inspectie zijn er ontwikkelingen geweest
die invloed hebben gehad op het onderwijs Fries. In dit hoofdstuk staan we stil bij
deze ontwikkelingen. Soms gaat het om aanbevelingen uit het themaonderzoek die
zijn opgevolgd, soms om ontwikkelingen in beleid of in de context van de scholen en
besturen.

4.1.1

Regierol van de provincie Fryslân

4.1.1.1

Ontheffingen van kerndoelen Fries
In 2014 kreeg de provincie Fryslân de bevoegdheid scholen tijdelijk ontheffing te
verlenen voor het aanbieden van een of meerdere kerndoelen. Eerder lag die
bevoegdheid bij het Rijk en kon alleen een volledige ontheffing verleend worden aan
scholen in Fryslân, maar buiten het Friese taalgebied. Zo hadden tot 2014 scholen
op de Waddeneilanden en in de Stellingwerven een ontheffing voor het geven van
Fries.
Binnen het huidige ontheffingsbeleid kan de provincie ook een gedeeltelijke
ontheffing verlenen voor Fries. Zo kunnen scholen tijdelijk een ontheffing krijgen
voor het aanbieden van een of enkele kerndoelen (paragraaf 3.2). De bedoeling van
dit beleid was om scholen enerzijds een passende mogelijkheid te bieden om te
voldoen aan de kerndoelen die zij al aanboden en anderzijds te stimuleren om toe te
groeien naar het aanbieden van alle kerndoelen. Het idee daarachter was om
mogelijkheden te koppelen aan ambitie.
Dankzij de inspanningen van de provincie rondom dit beleid hebben alle Friese
scholen een taalplan waarin is vastgelegd wat de school doet aan de verschillende
kerndoelen Fries. Op basis hiervan zijn eventueel tijdelijk ontheffingen verleend voor
de kerndoelen die de school nog niet aanbiedt. In paragraaf 3.2 is te lezen welke
scholen welke taalprofielen (en dus tijdelijke ontheffingen) hebben.

4.1.1.2

Leerlingvolgsysteem en lesmateriaal
Aangespoord door de provincie kwam in 2016 het leerlingvolgsysteem Grip
beschikbaar voor scholen. Dit leerlingvolgsysteem bevat methode-onafhankelijke
toetsen gericht op leesbegrip en woordenschat. Ook bevat Grip observatieinstrumenten waarmee leraren kunnen vaststellen welk niveau leerlingen hebben op
het gebied van spreken en gesprekken voeren. Hiermee is een aanbeveling uit het
themaonderzoek van 2009 opgevolgd.
Alle scholen die werken met het lesmateriaal van de methode Spoar 8 (po, ongeveer
145 scholen) en Searje 36 (vo, ongeveer 35 vestigingen) kunnen gebruikmaken van
Grip. Ook kunnen deze scholen begeleiding krijgen bij de implementatie van de
methode en het leerlingvolgsysteem. Deze lesmethodes zijn digitaal en bieden meer
mogelijkheden voor niveaudifferentiatie dan de lesmaterialen die in 2009
beschikbaar waren. Het is niet bekend hoeveel scholen die met de lesmethodes
werken ook gebruik maken van Grip.

4.1.1.3

Kurrikulum Frysk
In 2018 is het ontwikkeltraject gestart voor de herziening van de kerndoelen. Voor
het vak Fries loopt dit ontwikkeltraject parallel aan het traject van de andere
vakken. In tegenstelling tot de andere vakken is bij Fries niet het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) maar de provincie Fryslân de
opdrachtgever. De ontwikkeling van de nieuwe kerndoelen voor Fries loopt nog en in
dit themaonderzoek zijn de nu geldende kerndoelen besproken met de scholen.
In het onderzoek werd duidelijk dat scholen met name het huidige kerndoel
Positieve attitude ten opzichte van de Friese taal en cultuur heel verschillend
invullen. De scholen die alleen dit kerndoel aanbieden of dit kerndoel en nog één
ander kerndoel (luisteren in het primair onderwijs en informele gesprekken voeren
in het voortgezet onderwijs) geven niet structureel lessen Fries. Meestal bestaat het
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 16 van 51

aanbod uit een projectweek waarin excursies of taken worden uitgevoerd die iets
met Fryslân te maken hebben. Deze activiteiten zijn vrijwel altijd losgekoppeld van
taalonderwijs. Leerlingen ervaren deze activiteiten, zo vertellen ze de inspecteurs,
niet als lessen in het vak Fries.
Scholen die wel meerdere kerndoelen aanbieden combineren het kerndoel Positieve
attitude… meestal met de talige kerndoelen. Uit recent onderzoek naar
meertaligheid blijkt dat het positief waarderen van taal en cultuur binnen de taalles
en andere vakken leidt tot een optimalisatie van de leerprestaties (Agirdag en
Kambel 2018; Le Pichon-Vorstman, 2013). Deze beide constateringen - de soms
minimale invulling van scholen en de wetenschap dat positieve aandacht voor
meertaligheid leerprestaties gunstig beïnvloedt - zouden meegenomen moeten
worden in de bijstelling van de kerndoelen. Integratie van het kerndoel ‘positieve
attitude…’ in de talige kerndoelen ligt voor de hand. Scholen kunnen dan niet meer
slechts het kerndoel ‘positieve attitude…’ aanbieden. Dit kan leiden tot een steviger
aanbod Fries.
4.1.2

Ontwikkelingen vanuit het Rijk

4.1.2.1

Financiering van het onderwijs Fries
In het voorjaar van 2019 presenteerde de provincie de taalprofielen aan alle
bestuurders en sprak zij de ambitie uit om in 2030 geen ontheffingen meer te
verlenen voor het Fries. Om scholen in staat te stellen aan die ambitie te voldoen
stellen het Rijk en de provincie een bedrag per leerling ter beschikking: de materiële
instandhouding Fries (MIF). Deze MIF-gelden zijn bedoeld om lesmateriaal van te
kopen. Hoe meer een school nu al doet aan Fries (hoe hoger het taalprofiel), hoe
meer geld de school per leerling krijgt.
De rijksbekostiging voor scholen in Fryslân wijkt niet af van die in andere provincies.
Wel financiert de provincie een deel van de kosten die besturen maken voor het
aanstellen van een leraar Fries. In 2010 adviseerde de stuurgroep Decentralisatie
Friese taal naar de provincie Fryslân over de decentralisatie van bevoegdheden van
het Rijk naar de provincie (ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, 2010). Een van de adviezen van de stuurgroep was om de
kosten van het onderwijs Fries beter in beeld te brengen, zodat ook de bekostiging
geëvalueerd kon worden. In de recente herziening (vereenvoudiging) van de
onderwijsbekostiging (die ingaat in 2021) is dit advies echter niet betrokken. Wel
wordt in 2019 een onderzoek uitgevoerd naar de toereikendheid van de bekostiging
van het vo in het algemeen.
De provincie bekostigt en organiseert scholingsmogelijkheden voor leraren Fries. Zo
is er een door de provincie gefinancierd nascholingsaanbod ontwikkeld bij de
Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en bij Cedin. Scholen kunnen ook gratis
begeleiding krijgen van deze aanbieders om hun onderwijs Fries verder te
verbeteren.
Over de precieze bijdragen vanuit het Rijk en de provincie zijn gegevens
beschikbaar die voortvloeien uit de bestuursafspraak 2013-2018 en uit de
bestuursafspraak 2019-2024. Deze gaan enerzijds over de bijdrage aan de materiële
instandhouding van het Fries en anderzijds om vrijer besteedbare bekostiging
(bijvoorbeeld om een leraar van te betalen).
Tabel 4.1a. geeft een overzicht van de bijdrages van het Rijk en de provincie Fryslân
aan onderwijs Fries in het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs. In 2018
stonden er bij Friese scholen voor primair onderwijs 55.433 leerlingen ingeschreven.
In het Friese voortgezet onderwijs stonden 38.287 leerlingen ingeschreven.
200
1 2005 2009 20102

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 17 van 51

Tabel 4.1a. De structurele financiële bijdrage van de overheid, naast de lumpsum,
in euro aan Fries in het funderend onderwijs.
Onderdeel

2019

2020

MIF po

394.600

402.500

MIF vo

66.500

67.800

-

174.000

195.000

178.000

Basisvoorziening Fries (Rijk)
Lesuren Fries (provincie)

Naast deze structurele bijdragen is het voor scholen mogelijk om bij de provincie
een tijdelijke subsidie aan te vragen, bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van
meertalig onderwijs of een doorlopende leerlijn.
4.1.3

Leerling- en studentaantallen eindexamen en lerarenopleiding Frysk
De afgelopen vijf jaar is het aantal leerlingen dat eindexamen Fries doet
toegenomen (tabel 4.1b.). De stijging van het aantal examenkandidaten zit in de
gemengde-theoretische leerweg (vmbo-gt) van het vmbo. Op de havo en het vwo
kunnen we geen trend onderscheiden.
Tabel 4.1b. Aantal examenkandidaten Fries en gemiddeld cijfer per schoolsoort per
jaar in de periode 2015-2018.
Vmbo-gt
Gemiddeld Havo
Gemiddeld Vwo
Gemiddeld
Aantal
cijfer
Aantal lln cijfer
Aantal
cijfer
leerlingen
lln
2015
35
6,9
23
6,9
26
6,9
2016
59
7,0
23
7,2
21
6,9
2017
73
6,7
17
6,7
17
6,5
2018
88
6,3
29
6,3
21
7,1
Bron: DUO open data
Hoewel we zien dat de groep vmbo-gt-leerlingen die examen doet groter wordt, blijft
het aantal leerlingen dat examen Fries doet nog steeds klein. In 2018 waren er op
Friese scholen in totaal 2.686 examenkandidaten vmbo-gt, 2.192 examenkandidaten
havo en 1.123 examenkandidaten vwo (DUO open data). Per afdeling deed dus
respectievelijk 3,3 procent, 1,3 procent en 1,9 procent van de kandidaten van de
Friese vo-scholen examen Fries.
Het aantal studenten dat begint aan een lerarenopleiding Fries laat door de jaren
heen een grillig beeld zien (tabel 4.1c.). In 2017 startten acht studenten aan de
tweedegraads opleiding aan de NHL in Leeuwarden en achttien studenten aan de
eerstegraads lerarenopleiding aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG).
Tabel 4.1c. Aantal ingeschreven studenten hbo Fries per onderwijstype in de
periode 2014-2018.
Aantal ingeschreven
Onderwijs- Onderwijsstudenten hbo Fries
type
type
2014 2015 2016 2017 2018
Opleiding tot leraar
voortgezet onderwijs
van de tweede graad in
deeltijd
Fries
onderwijs
bachelor
3
1
4
5
4
Opleiding tot leraar
voortgezet onderwijs
van de tweede graad in
deeltijd
propedeuse
Fries
onderwijs
bachelor
4
8
2
3
4
Opleiding tot leraar
voortgezet onderwijs
van de tweede graad in
voltijd
Fries
onderwijs
bachelor
0
1
1
3
3
Opleiding tot leraar
voltijd
propedeuse
3
3
4
0
0
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 18 van 51

voortgezet onderwijs
van de tweede graad in
Fries
Bron: DUO open data

onderwijs

bachelor

Meer NT2-leerlingen en FT2-leerlingen
In 2009 constateerden we al dat het voor Friese scholen een grote uitdaging is om
goed onderwijs Fries te geven. Moeilijkheden waren bijvoorbeeld het gebrek aan
bevoegde leraren Fries, maar ook het groeiend aantal leerlingen dat in het
Nederlands opgevoed werd, waardoor Fries meer en meer als vreemde taal
onderwezen moest worden.
In 2012 is de kernvakkenregeling ingevoerd en daarmee werden de talen
Nederlands en Engels onderdeel van de zak- slaagregeling in het voortgezet
onderwijs. Deze vakken werden hiermee belangrijker gemaakt.
In 2014 en 2015 nam de instroom van asielzoekers toe (IND asieltrends 2014,
2015), en een aanzienlijk deel kwam in de noordelijke provincies te wonen (COA,
2019). Daardoor nam het aantal NT2-leerlingen toe.
Van de Friese leraren en scholen vroegen deze ontwikkelingen hogere
stuurmanskunst in het talenonderwijs. Het is een uitdaging om te laveren tussen het
Nederlands, Fries als minderheidstaal, Engels en de verschillende migrantentalen.
Deze talen komen samen in de klaslokalen. Recent onderzoek laat echter ook zien
dat het benutten van meertaligheid in het onderwijs een kans is om leerprestaties te
optimaliseren (Duarte en Günther, 2018).

Schoolportret
School voor voortgezet onderwijs met een A-profiel
De school is een van de vier meertalige VO (MVO) scholen in Fryslân. Deze keuze
voor meertalig onderwijs is goed doordacht en verankerd in beleid. Leerlingen
kiezen er bewust voor om wel of niet aan de meertalige stroom deel te nemen. In de
meertalige stroom worden de vakken gym en geschiedenis in het Fries gegeven en
de leraren en leerlingen worden gestimuleerd om ook tijdens andere vakken Fries te
spreken. De vakken wiskunde en ‘project’ worden in het Engels gegeven.
De school integreert bij de genoemde vakken het aanbieden van taal en vakinhoud.
De taal wordt functioneel gebruikt en het is de bedoeling dat leerlingen feedback
krijgen op hun taalvaardigheid.
Gedurende het schooljaar zijn er meerdere buitenschoolse activiteiten die met de
Friese cultuur te maken hebben. Zo gaan leerlingen bijvoorbeeld fierljeppen en
kaatsen. Soms zijn deze activiteiten gecombineerd met internationalisering en
nemen ook uitwisselingsleerlingen deel. De Friese leerlingen maken dan
programma’s of folders in het Engels en Fries voor hen.
Hoewel de leerlingen tevreden zijn over de projecten en de lessen, vinden ze wel dat
de lessen leerzamer zouden kunnen. Volgens hen is een belangrijke tip voor de
leraren om meer rekening te houden met verschillen en om meer aandacht te
hebben voor spreekvaardigheid. De leerlingen vinden meertaligheid allemaal
belangrijk.
4.2

Kerndoelen Fries en ontheffingen
Kerndoelen bestaan voor alle vakken die in het funderend onderwijs verplicht
onderwezen worden. Het zijn globaal geformuleerde ‘aanboddoelen’. Dit wil zeggen
dat scholen met alle leerlingen moeten werken aan de kerndoelen, maar dat niet alle
leerlingen uiteindelijk per kerndoel hetzelfde beheersingsniveau bereiken.
Met het verlenen van ontheffingen voor bepaalde kerndoelen hebben alle Friese
scholen een zogenaamd taalprofiel toegekend gekregen. Voor het primair onderwijs
zien die profielen eruit zoals weergegeven in tabel 4.2a. en figuur 4.2a. Voor het
voortgezet onderwijs staan de gegevens in tabel 4.2b. en figuur 4.2b.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 19 van 51

Tabel 4.2a. Aantal scholen per taalprofiel in het primair onderwijs 2018 (N = 428).
Aantal
Percentage
Taalprofiel scholen
scholen
Ontheffing voor:
A
114
26,6
B
84
19,6
Schrijven
C
96
22,4
Schrijven en lezen
D
6
1,4
Schrijven, lezen, taalbeschouwing
Schrijven, lezen, taalbeschouwing,
E
66
15,4
spreken
Schrijven, lezen, taalbeschouwing,
F
47
11,0
spreken, luisteren (attitude blijft over)
Alle kerndoelen (alleen
G
15
3,5
Waddeneilanden en Stellingwerven)
Bron: De provincie Fryslân
Zie ook:www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2006/04/28/kerndoelenboekje
Figuur 4.2a. Aantal scholen per taalprofiel in het primair onderwijs (N = 428).

Bron: De provincie Fryslân

Tabel 4.2b. Aantal scholen per taalprofiel in het voortgezet onderwijs (N = 78).
Aantal
Percentage
Taalprofiel scholen
scholen
Ontheffing voor:
A
31
39,7
Kerndoel 4b, 5b, 6b voor
moedertaalsprekers (spreken en
schrijven, spreken en schrijven in
B
14
17,9
formele situaties, literatuur)
Bovenstaand én kerndoel 4a, 5a voor
tweede taalsprekers (woordenschat,
lezen) Blijft over 6a: informele
gesprekken voeren en 1, 2, 3:
C1
13
16,7
deelnemer in een tweetalige cultuur.
Kerndoel 4a, 5a, 6a, 4b, 5b, 6b (blijft
over: 1, 2, 3  deelnemer in een
C2
13
16,7
tweetalige cultuur)
Alle kerndoelen (in principe alleen
D
7
9,0
Waddeneilanden en Stellingwerven)
Zie ook: http://downloads.slo.nl/Documenten/karakteristieken-en-kerndoelenonderbouw-vo.pdf
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 20 van 51

Figuur 4.2b. Aantal scholen per taalprofiel in het voortgezet onderwijs (N = 78).

Sinds de toekenning van de taalprofielen ontstond er onder scholen een grote
variëteit in het verplichte aanbod. Sommige leraren in het primair onderwijs zeggen
dat zij niet goed op de hoogte zijn van welke kerndoelen horen bij het taalprofiel
van hun school. Sommige directeuren in het primair onderwijs laten weten dat zij
het toegekende taalprofiel niet passend vinden voor hun school, bijvoorbeeld omdat
er nog geen sprake is van een doorlopende leerlijn of omdat er slechts in één groep
Fries wordt gegeven. In de gesprekken die de inspecteurs voerden met leraren en
directeuren bleek ook dat soms een taalprofiel is toegekend op grond van het
aanbod in de groep die het verst ontwikkeld was, terwijl er in andere groepen
minder kerndoelen werden onderwezen.
We constateren dat de bedoeling van het beleid om aan te sluiten bij de werkelijke
situatie op de scholen niet altijd goed ten uitvoer wordt gebracht. Daarbij komt dat
de ruime variëteit aan taalprofielen handhaving op het voldoen aan de kerndoelen
ingewikkeld maakt.
Schoolportret
School voor voortgezet onderwijs met een B-profiel
De school geeft Fries in een projectweek in leerjaar 1 en 2 en biedt Fries aan als
examenvak. In de projectweek worden lessen Fries gegeven, zijn er excursies naar
bijvoorbeeld het Fries Museum en maken leerlingen opdrachten over onderwerpen
uit de Friese cultuur en geschiedenis.
Leerlingen en leraren zijn tevreden over deze projectweken en volgens de school
lukt het om zo de kerndoelen te behalen die horen bij het B-profiel. De leerlingen
zeggen echter dat het Fries in de eerste twee leerjaren te weinig is om goed te
kunnen starten met Fries als examenvak in de bovenbouw.
Veel leraren spreken Fries en met de Friestalige leerlingen (ongeveer de helft)
spreken zij af en toe Fries in de lessen. Dit doen ze echter niet om uitleg te geven,
maar tijdens korte, informele gesprekjes. Leerlingen laten weten dit prima te vinden
en als zij zelf Fries willen spreken met een leraar, dan kan dat.
De leerlingen zijn niet eensgezind over het belang van het Fries. Ze zijn het er wel
over eens dat Fries ‘echt een taal’ is, “want er is ook Google Translate voor Fries”.
De thuistaal lijkt invloed te hebben op het belang dat leerlingen toekennen aan het
Fries.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 21 van 51

4.3

Conclusie
In de afgelopen tien jaar veranderde de context waarbinnen scholen Fries geven.
Het percentage leerlingen dat Friestalig wordt opgevoed daalde. Het totaalaantal
leerlingen is ook gedaald: er is sprake van een krimp van 30 procent in
leerlingenaantallen (Van de Esch en Van Hattem, 2019).
Het provinciale beleid was erop gericht om aan te sluiten bij de huidige
onderwijspraktijk. Veel scholen hebben dan ook tijdelijke ontheffing gekregen van
een of meerdere kerndoelen. Hoewel het beleid ook is gericht op toegroeien naar het
aanbieden van alle kerndoelen, wordt dit niet zo ervaren door de scholen. Het beleid
rondom het groeimodel is dus niet goed geïmplementeerd. Daarnaast maakt de
variëteit aan ontheffingen het ingewikkeld om te handhaven op het aanbieden van
de kerndoelen.
Het is onduidelijk of bekostiging van het onderwijs Fries toereikend is om onderwijs
van kwaliteit te bieden.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 22 van 51

5

Bevindingen ten aanzien van de taalsituatie op scholen

5.1

Inleiding
De belangrijkste vragen in dit onderzoek gaan over de kwaliteit van het vak Fries in
het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs en over de sturing op (de
kwaliteit van) het vak Fries. Gegevens daarover komen in hoofdstuk 6 aan bod. In
de vragenlijsten voor alle doelgroepen zijn daarnaast ook vragen gesteld over de
taalsituatie op de scholen. Dit hoofdstuk beschrijft welke gegevens we hierover
verzamelden. De gegevens zijn een indicatie van de taalcontext waarin scholen voor
primair onderwijs en scholen voor voortgezet onderwijs het vak Fries geven.
In 2018 bracht de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden/Stenden in kaart hoe de
taalsituatie is van scholen in de verschillende regio’s. De hogeschool deed dit in
opdracht van de provincie, die met die gegevens de taalprofielen kon toekennen en
zo ontheffingen kon verlenen voor een of meerdere kerndoelen. In de publicatie It is
mei sizzen net te dwaan (Varkevisser en Walsweer, 2018; hoofdstuk 4) lezen we dat
met name op de basisscholen in de steden Harlingen, Sneek en Leeuwarden minder
Fries wordt gegeven (meer ontheffingen) dan op basisscholen in de andere steden
en in de kleinere gemeentes. In het voortgezet onderwijs is het beeld anders,
mogelijk vanwege het feit dat deze scholen over het algemeen juist gelegen zijn in
steden of grotere dorpen. In het voortgezet onderwijs wordt in Harlingen, Sneek,
Lemmer en Joure minder Fries gegeven (meer ontheffingen) dan in andere steden
en gemeentes (Varkevisser en Walsweer, 2018; hoofdstuk 10). De verdeling van de
taalprofielen over de provincie is in figuur 5.1a weergegeven met de locaties van
scholen voor primair onderwijs. In figuur 5.1b staan de locaties van scholen voor
voortgezet onderwijs.
Figuur 5.1a. Taalprofielen in het primair onderwijs verdeeld over de provincie
Fryslân in 2018.

Bron: De provincie Fryslân
Op het kaartje met de taalprofielen van de scholen voor primair onderwijs zien we
dat het profiel over het algemeen aansluit bij de taal die in de directe omgeving van
de school het meest gesproken wordt. In de Fryske taalatlas (Provincie Fryslân,
2015) is beschreven waar de inwoners zeggen het Fries goed tot zeer goed te
spreken. De Stellingwerven, Harlingen en Leeuwarden zijn de plekken waar het Fries
het minst vaak goed beheerst wordt. In Leeuwarden staan bijvoorbeeld geen
scholen voor primair onderwijs met een A-profiel.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 23 van 51

Figuur 5.1b. Taalprofielen in het voortgezet onderwijs, verdeeld over de provincie
Fryslân in 2018.

Bron: De provincie Fryslân
De vo-scholen in trekken over het algemeen leerlingen uit de wijde omgeving van
de school. Dat maakt dat de scholen niet in dezelfde mate als de po-scholen een
taalprofiel hebben dat aansluit bij de mate waarin het Fries beheerst wordt door de
inwoners in de directe omgeving van de school. Zo staan er in Leeuwarden zeven
scholen met profiel A of B tegenover vijf met een lager profiel.

5.2

De taalsituatie op scholen in Fryslân
De landelijke aandacht voor rekenen en Nederlandse taal heeft het gebruik van het
Fries op scholen mogelijk beïnvloed. Sommige scholen laten weten de afspraak te
hebben dat alle lessen in het Nederlands zijn, juist om de Nederlandse
taalvaardigheid te stimuleren.
Er zijn 76 scholen voor primair onderwijs die lid zijn van het netwerk trijetalige
skoallen. Van deze groep zijn 33 scholen gecertificeerd trijetalige skoalle. In
september 2010 waren er 38 scholen lid van het netwerk, dus er is sprake van een
toename. Er zijn 6 meertalige (twee- of drietalige) scholen voor voortgezet
onderwijs en 8 scholen die examens Fries afnemen. Uit het onderzoek van Van
Ruijven en Ytsma uit 2008 blijkt dat de effecten van drietalig onderwijs op de
leerprestaties van basisschoolleerlingen gunstig zijn.
Sinds 2005 brengt de inspectie in beeld hoe directeuren de taalsituatie op hun
school inschatten. Deze gegevens staan in tabel 5.2a. en zijn in 2019 voor het eerst
zijn uitgesplitst naar primair onderwijs en voortgezet onderwijs.
Tabel 5.2a. Friestaligheid in procenten onder directeuren, leraren en leerlingen
volgens directeuren in het primair- en voortgezet onderwijs.
2005 po+vo 2009 po+vo 2019 po
2019 vo
Percentage directeuren
67
53
dat Friestalig is
Percentage leraren dat
62
41
Friestalig is
Percentage leerlingen dat
49
51
Friestalig is
Percentage scholen waar
36
38
38
27
het aantal Friestalige
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 24 van 51

leerlingen is afgenomen
Percentage scholen waar
het aantal Friestalige
leerlingen is toegenomen
Percentage scholen waar
het aantal Friestalige
leerlingen niet is
veranderd

2

2

2

2

45

53

49

45

Beeld leraren
We hebben de leraren ook gevraagd naar hun inschatting van het aantal collega’s
dat Friestalig is. Zij schatten dat hoger in dan de directeuren. Leraren in het primair
onderwijs zeggen dat 71,5 procent van de leraren Friestalig is. In het voortgezet
onderwijs geven leraren aan dat 86 procent van de leraren Friestalig is.
Een graadmeter voor meertaligheid op scholen is de omgangstaal die gebruikt
wordt. We hebben in beeld gebracht welke omgangstaal wordt gekozen in welke
situaties. Het blijkt dat leraren in verschillende situaties verschillende talen
gebruiken. In vergaderingen op basisscholen wordt in twee derde van de gevallen
Nederlands gesproken en in een derde van de gevallen Fries. Van de leraren in het
voortgezet onderwijs vulde 80 procent in dat er in vergaderingen op school
Nederlands gesproken wordt. Maar in informele contacten onderling spreekt 56
procent van de invullers doorgaans Fries. Met de leerlingen spreekt 40 procent van
de leraren in het voorgezet onderwijs in informele contacten Fries.
Verder blijkt dat er een genuanceerd beeld bestaat als het gaat om de taal die
gekozen wordt voor mondelinge communicatie. Zo kan het zijn dat leraren in de
regel Fries spreken met ouders, maar dat er ook ouders zijn met wie Nederlands of
juist een streektaal gesproken wordt, al naar gelang de taalvaardigheid van beide
partijen in het gesprek. Eenendertig procent van de VO leraren vulde in dat zij
doorgaans Fries spreekt met ouders. Op de helft van de PO scholen zijn hier geen
afspraken over. Op negen procent van de PO scholen is de afspraak dat leraren in
principe Nederlands spreken met ouders. Vaak beslissen leraren zelf welke taal zij
spreken met ouders.
Hoewel het beeld genuanceerd is, zien we dat er meestal geen afspraken zijn over
het benutten van de meertaligheid in de school. Onderzoek van onder andere Le
Pichon en Kambel (2018 in Meertaligheid en onderwijs) wijst uit dat meertalige
leerlingen beter presteren als hun talen ‘positief ondersteund’ worden op school. Als
Friestalige leerlingen gestimuleerd worden om zowel Fries als Nederlands te
ontwikkelen kan dat hun schoolprestaties ten goede komen.
Beeld leerlingen
Van de leerlingen in het primair onderwijs zegt ruim 56 procent dat ze Friestalig zijn.
Dit komt ongeveer overeen met de gegevens die de Fryske Akademy hierover
publiceerde in de Taalsosjologyske Survey (Klinkenberg, 2017). Het gebruik van het
Fries op school ligt echter lager dan je misschien zou verwachten met meer dan de
helft Friestalige leerlingen. Ruim een derde van de basisschoolleerlingen zegt vaak
of altijd Fries te spreken met andere leerlingen op school (figuur 5.2a.)

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 25 van 51

Figuur 5.2a. Het percentage leerlingen in het primair onderwijs (n=7.716) dat zegt
Fries te spreken met andere leerlingen, uitgesplitst naar taalprofiel (A tot en met
F).２

Ruim 17 procent zegt vaak of altijd Fries te spreken met de leraar. Volgens 10
procent van de ondervraagde leerlingen uit het primair onderwijs geeft hun leraar
vaak of altijd instructie in het Fries bij andere vakken. Het gebruik van het Fries in
en buiten de les, als instructietaal of informeel, verschilt naar gelang de taalprofielen
van de scholen verschillen. Dat is te zien in figuur 5.2b. en 5.2c.
Figuur 5.2b. Het percentage leerlingen in het primair onderwijs dat zegt Fries te
spreken met de leraar (n =7728), uitgesplitst naar taalprofiel (A tot en met F).

２ Vanwege de leesbaarheid van de staafdiagrammen is het percentage van categorieën kleiner dan 10 procent niet
getoond in het figuur.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 26 van 51

Figuur 5.2c. Het percentage leerlingen in het primair onderwijs dat zegt dat de
leraar instructie in het Fries geeft bij andere vakken (n=7716), uitgesplitst naar
taalprofiel (A tot en met F).

Van de leerlingen in het voortgezet onderwijs zegt gemiddeld 6 op de 10 dat ze
Friestalig zijn. Op de scholen met een taalprofiel A is dat aandeel groter, maar ook
op scholen met een C1-profiel zegt een ruime meerderheid van de leerlingen dat ze
Friestalig zijn (figuur 5.2d).
Figuur 5.2d. Het percentage leerlingen in het voortgezet onderwijs dat zegt
Friestalig te zijn (n=996), uitgesplitst naar taalprofiel (A tot en met C1).

Ruim een derde zegt - net als in het primair onderwijs - dat ze vaak of altijd Fries
spreken met vrienden en klasgenoten. Een kleiner deel, nog geen 14 procent, zegt
vaak of altijd Fries te spreken met leraren tijdens andere vakken (figuur 5.2e. en
5.2f.).

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 27 van 51

Figuur 5.2e. Het percentage leerlingen in het voortgezet onderwijs dat zegt Fries te
spreken met vrienden of klasgenoten (n=838), uitgesplitst naar taalprofiel (A tot en
met C2).

Figuur 5.2f. Het percentage leerlingen in het voortgezet onderwijs dat zegt Fries te
spreken met leraren tijdens andere vakken (n=838), uitgesplitst naar taalprofiel (A
tot en met C2).

Leerlingen van scholen in het voortgezet onderwijs met een A-profiel zeggen
beduidend vaker dan scholen met een ander profiel dat zij vaak Fries spreken met
de leraar tijdens een ander vak. Verder valt op dat er niet veel onderscheid is tussen
scholen met een B- en C1-profiel. Er zijn zelfs relatief meer leerlingen op scholen
met een B-profiel die zeggen nooit Fries te spreken met de leraar tijdens een ander
vak, dan dat dat antwoord wordt gegeven door leerlingen van scholen met een Cprofiel. We hebben hier geen verklaring voor.
Bijna 14 procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs die de vragenlijst
invulden zegt van plan te zijn examen Fries te doen. Deze leerlingen komen
voornamelijk van scholen met een A of B profiel (en waar Fries als examenvak wordt
aangeboden). Enkele leerlingen die van plan zijn examen te doen zitten op een
school met een C1 profiel en één leerling zit op een school met een C2 profiel.
Hoewel niet alle scholen waarvan deze leerlingen afkomstig zijn zelf Fries als
examenvak aanbieden, hebben sommige scholen een samenwerking met een school
die het examenvak wel aanbiedt.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 28 van 51

Schoolportret
School voor voortgezet onderwijs met een A-profiel en Fries als examenvak
De school biedt naast de lessen Fries ook andere vakken in het Fries aan. Leerlingen
waarderen dit en vinden het bijna allemaal goed dat Fries een verplicht vak is. Ook
de leerlingen die niet Friestalig zijn, waarderen de manier waarop de school het Fries
aanbiedt. In alle afdelingen op deze school kan Fries gekozen worden als examenvak
en dit gebeurt ook.
De leerlingen vinden dat de docent Fries en de leraar in opleiding op een goede
manier rekening houden met verschillen. Zij weten niet van alle leerlingen of zij
thuis Fries spreken, maar ze zorgen dat leerlingen elkaar helpen en spreken
iedereen consequent aan in het Fries. Er wordt consequent gedifferentieerd in
instructie en in de verwerkingsopdrachten, en de leerlingen worden soms ingedeeld
in niveaugroepen. Zij vinden dit een prettige werkwijze. De leerlingen vinden Fries
belangrijk. Een leerling zei daarover: “Als ik van vandaag op morgen geen Fries
meer mocht spreken, zou ik de weg helemaal kwijt zijn.”
Docente: “Maar je spreekt toch ook goed Nederlands?”
“Jawel, maar Fries is echt mijn taal en hoort bij mij.”
De docenten werken samen met docenten Fries van andere scholen binnen het
bestuur. Zij ontwikkelen samen lesmaterialen en volgen regelmatig samen
scholingen gericht op het Fries. De leraren hebben zorgen over het voortbestaan van
het schoolvak Fries, omdat zij het idee hebben dat het bestuur het Fries niet
belangrijk vindt. Daarnaast zien zij aankomen dat de school rigoureuze keuzes moet
maken om in te spelen op de leerlingdaling. Kleine (examen)vakken schrappen ligt
dan voor de hand. De rector deelt deze zorg en noemt het moeilijk om de hoge
kwaliteit te waarborgen als het Fries bijvoorbeeld als project gegeven zou worden in
plaats van wekelijks.
Fries in schoolgidsen en schoolplannen
De meeste scholen die we bezochten maken melding van het vak Fries in de
passage in de schoolgids waar zij vermelden welke verplichte vakken gegeven
worden. Sommige scholen voegen daaraan informatie toe over de lesmaterialen en
het aantal minuten Fries op het weekrooster. Scholen met een A-profiel die wij
bezochten vermelden in de schoolgids iets vaker dan andere scholen met welke
lesmaterialen het Fries gegeven wordt. In het voortgezet onderwijs is de passage
over Fries regelmatig in het Fries geschreven. Dit is niet alleen het geval op scholen
met een A-profiel, maar ook op scholen met een lager profiel.
Weinig scholen vermelden in hun schoolplan welke ambities ze hebben met het vak
Fries. Enkele scholen die wij bezochten hebben de ambitie om drietalige basisschool
te worden of meertalig voortgezet onderwijs aan te bieden. In deze gevallen bevat
het schoolplan informatie over de manier waarop de school het aanbod Fries wil
ontwikkelen en waarom zij dat wil doen.

5.3

Conclusie
Hoewel het aantal leerlingen dat in het Fries wordt opgevoed afneemt, zegt nog
steeds een ruime meerderheid van de leerlingen in PO en VO dat zij Friestalig zijn.
Met name in het PO zijn grote lokale verschillen te zien. De Stellingwerven,
Harlingen en Leeuwarden zijn de plekken waar het Fries het minst vaak goed
beheerst wordt. In Leeuwarden staan bijvoorbeeld geen basisscholen met een Aprofiel.
De scholen voor voortgezet onderwijs trekken over het algemeen leerlingen uit de
wijde omgeving van de school. Dat maakt dat de scholen niet in dezelfde mate als
de basisscholen een taalprofiel hebben dat aansluit bij de mate waarin het Fries
beheerst wordt door de inwoners in de directe omgeving van de school. Zo staan in
de stad Leeuwarden zeven scholen met profiel A of B tegenover vijf met een lager
profiel.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 29 van 51

Er is een sterke toename in trijetalige skoallen (die door het netwerk begeleid en
ondersteund worden bij het geven van Fries). De scholen die niet bij dit netwerk
horen hebben meestal geen afspraken over de voertaal en de instructietaal op
school. Wel zien we dat op scholen voor voortgezet onderwijs met een A-profiel
leerlingen vaker Fries spreken met de leraar van een ander vak.
De meeste scholen hebben geen afspraken over de voertaal en de instructietaal.
Scholen kunnen de meertaligheid van hun leerlingen beter ondersteunen als zij wel
dergelijke afspraken maken. Basisscholen zouden hierbij moeten kijken naar de
lokaal gesproken taal en daarbij moeten aansluiten.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 30 van 51

6

Bevindingen ten aanzien van de onderwijskwaliteit en
sturing

6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk doen we verslag van de bevindingen op de verschillende niveaus
waarop we het onderzoek uitvoerden (bestuur, directeur, leraar, leerling). Waar
mogelijk hebben we de bevindingen op de verschillende niveaus met elkaar
vergeleken en zo met elkaar in verband gebracht. Per bevraagde groep maakten we
onderscheid in de bevindingen over de onderwijskwaliteit en die over de sturing.

6.2

Bevindingen op het niveau van de leerling
Meer dan 10.000 leerlingen (n=10.109) uit de groepen 6 tot en met 8 van het
primair onderwijs vulden de vragenlijst in, verdeeld over 280 scholen. In de
onderbouw van het voortgezet onderwijs vulden 1.025 leerlingen de vragenlijst in,
verdeeld over 23 scholen.

6.2.1

Onderwijskwaliteit
We hebben leerlingen gevraagd naar hun ervaringen met de lessen Fries. Van de
basisschoolleerlingen zegt ruim 45 procent de lessen Fries leuk te vinden. Meer dan
de helft vindt de lessen soms of nooit leuk. Maar op de vraag of ze de lessen
leerzaam vinden, antwoordt ruim 45 procent van de leerlingen bevestigend. De
andere helft van de bevraagde leerlingen uit het primair onderwijs zegt de lessen
soms of nooit leerzaam te vinden (figuur 6.2a.).
Figuur 6.2a. Het percentage leerlingen uit het primair onderwijs dat zegt de lessen
Fries leuk te vinden (n=7.574), uitgesplitst naar taalprofiel (A tot en met F).

Nu hoeft school natuurlijk niet altijd leuk te zijn, maar leerzame lessen zijn wel een
kerntaak van scholen. Tijdens schoolbezoeken op scholen met een taalprofiel
waarbinnen meerdere ontheffingen zijn verleend, merkten we dat leerlingen
verwachtten dat de lat voor hun bij Fries hoger werd gelegd dan nu gebeurde. In de
vragenlijsten lieten de leerlingen weten dat zij de lessen vaak niet leerzaam vinden
(figuur 6.2b.).

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 31 van 51

Figuur 6.2b. Het percentage leerlingen in het primair onderwijs (n=7.826) en
voortgezet onderwijs (n=926) dat zegt de lessen Fries leerzaam te vinden.

Schoolportret
School voor primair onderwijs met een E-profiel
De school heeft in alle groepen dertig minuten Fries per week ingeroosterd. Er wordt
gewerkt met onderdelen uit lesmethodes. Op deze school zijn nauwelijks Friestalige
leerlingen en leraren. Dat maakt het volgens de directie ondoenlijk om meer aan te
bieden dan alleen activiteiten gericht op een positieve attitude ten opzichte van het
Fries.
De school geeft bij haar ambities in het taalplan aan dat ze over vier jaar hetzelfde
of minder aan Fries willen doen en dat ze het eigenlijk alleen doen omdat het
wettelijk verplicht is. Toch laten leerlingen weten dat het ze leuk zou lijken om beter
Fries te verstaan en te spreken. De leerlingen vinden dit ook belangrijk. Bovendien
zeggen ze dat de lessen Fries leuker en leerzamer worden als de leraar hen meer
Fries zou (proberen te) laten spreken.
Hiervan was de school zich niet bewust. Aan het einde van het schoolbezoek laat het
team dan ook weten opnieuw te gaan bespreken wat ze willen bereiken met het
schoolvak Fries en hoe ze dat willen doen.
Leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs zeggen in meerderheid dat
ze de lessen Fries soms of nooit leuk vinden. Slechts 35 procent van de leerlingen
vindt de lessen vaak of altijd leuk. De groep die de lessen leerzaam vindt, is iets
groter: ruim 39 procent. Ook van leerlingen in het voortgezet onderwijs hoorden we
in de gesprekken die we voerden dat ze over het algemeen graag beter Fries zouden
willen verstaan en spreken.
Alle scholen die Fries aanbieden, richten zich in elk geval op een positieve attitude
van leerlingen ten opzichte van het Fries. Zorgelijk is dat de groep leerlingen die
zegt dankzij de lessen positiever over Fries te denken even groot is als de groep die
zegt dat dat niet het geval is (43,8 procent positiever, 42,3 procent niet positiever).
Als het gaat om de leerzaamheid van de lessen hebben we leerlingen specifieker
gevraagd naar de kerndoelen die op hun school aangeboden worden. Zo hebben we
gevraagd of leerlingen vonden dat ze dankzij de lessen beter Fries spreken,
verstaan, lezen of schrijven en of ze dankzij de lessen een positievere houding
hebben ten opzichte van het Fries. Hun antwoorden hebben we verwerkt in tabel
6.2a. en 6.2b.).

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 32 van 51

Tabel 6.2a. Leerlingen in het primair onderwijs (n=7.796) over verbetering in
vaardigheid dankzij lessen Fries.
Vaardigheid
% Verbeterd
% Niet/
% Weet niet
% Totaal
dankzij de
nauwelijks
lessen Fries
verbeterd
dankzij de
lessen Fries
Spreken
40,6
53,7
5,7
100
Verstaan
50,8
43,8
5,4
100
Lezen
49,0
44,1
6,9
100
Schrijven３
38,5
52,2
9,3
100
Attitude
57,3
32,6
10,1
100
Tabel 6.2b. Leerlingen in het voortgezet onderwijs (n=921) over verbetering in
vaardigheid dankzij lessen Fries
Vaardigheid
% Verbeterd %
% Weet niet % Totaal
dankzij de
Niet/nauwelijks
lessen Fries
verbeterd
dankzij de
lessen Fries
Spreken
34,5
57,4
8,1
100
Verstaan
40,1
51,4
8,5
100
Lezen
55,1
35,8
9,1
100
Schrijven４
55,4
36,1
8,6
100
Attitude
43,8
42,4
13,8
100
Een opvallend verschil tussen de antwoorden van de leerlingen is dat leerlingen in
het voortgezet onderwijs meer zeggen te leren op het gebied van lezen en schrijven.
In het voortgezet onderwijs kiezen de scholen met een profiel C1 of C2 er vaak voor
om het Fries niet op het rooster te zetten, maar als projectweek in te roosteren.
Leerlingen zijn positief over deze projectweken, maar ervaren die niet als onderwijs
in het vak Fries. De leerlingen van deze scholen vertelden de inspecteur tijdens de
schoolbezoeken vaak dat ze geen les krijgen in het vak Fries.
Schoolportret
School voor voortgezet onderwijs met een C1-profiel
De school biedt Fries aan tijdens een projectweek aan het einde van het schooljaar:
de Fryske Wike. Daar zijn veel leraren van verschillende vakken bij betrokken. De
leerlingen gaan dan op diverse excursies naar typisch Friese evenementen of
plekken. In de Fryske Wike van 2019 was het thema it Fryske Gea. In het kader van
dat thema was er met biologie een excursie naar het Fryske Gea. De leerlingen
voerden daar een opdracht uit voor het vak biologie.
De leerlingen zeggen op school niet beter Fries te leren. De activiteiten vinden ze
leuk en leerzaam, maar niet gericht op het Fries. Ze zeggen ook dat de leraren
tijdens de Fryske Wike niet consequent Fries spreken. De projectweek wordt door
leerlingen niet ervaren als onderwijs in het vak Fries. In informele situaties spreken
Friestalige leerlingen en leraren Fries met elkaar, maar dit is geen beleid. Wel wijst
de school leerlingen erop dat het Fries belangrijk is in de latere beroepspraktijk.
Differentiatie
Leerlingen uit het po lieten weten dat de leraren volgens hen slechts in beperkte
mate rekening houden met verschillen tussen leerlingen. Zo zegt 51 procent van de
leerlingen dat de leraar er rekening mee houdt dat sommige leerlingen Friestalig zijn
３ Schrijven wordt alleen aangeboden op scholen met taalprofiel A. Van de leerlingen in het primair onderwijs die er
les in krijgen zegt bijna 60 procent dat hun schrijfvaardigheid is verbeterd dankzij de lessen Fries.
４ Schrijven wordt alleen aangeboden op scholen met taalprofiel A. Van de leerlingen in het voortgezet onderwijs die
er les in krijgen zegt ruim 55 procent dat hun schrijfvaardigheid is verbeterd dankzij de lessen Fries.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 33 van 51

en andere niet. Ruim 42 procent van de leerlingen zegt dat de leraar er rekening
mee houdt dat sommige leerlingen beter zijn in Fries dan anderen. Zo merkt deze
groep dat leerlingen niet allemaal dezelfde opdrachten of uitleg krijgen. Ook zeggen
leerlingen vaak dat de leraar rekening houdt met verschillen door onderscheid te
maken in de instructietaal: “Ze praten Nederlands tegen de Nederlandse kinderen.”
Veel leerlingen maken opmerkingen die blijk geven van weinig differentiatie:
“Iedereen krijgt evenveel uitleg en als je een vraag hebt dan helpt de juf.” “Ze
(leerlingen die goed in Fries zijn) doen hetzelfde als de kinderen die niet goed in
Fries zijn.” Op basis van de antwoorden die de leerlingen geven, is op het gebied
van differentiatie dus nog winst te behalen.
Overigens zeggen veel leraren dat zij wel degelijk rekening houden met verschillen
tussen leerlingen. Zij houden vaker rekening met de al dan niet Friestaligheid van
hun leerlingen dan dat ze rekening houden met verschillen in instructiebehoeftes
van leerlingen. Ruim 60 procent van de leraren in het primair onderwijs zegt
rekening te houden met de verschillen tussen Friestalige en niet-Friestalige
leerlingen en 49 procent geeft aan rekening te houden met verschillen in
instructiebehoeften. Op de vraag hoe zij dat doen gaven de leraren bijvoorbeeld
deze antwoorden: “Friese kinderen laat ik meer spreken.” “Tussendoor vertaal ik in
het Nederlands voor de niet-Friestalige kinderen.” “Ik gebruik een programma op de
iPad waarmee ze zelf aan de slag kunnen.” “Binnen de methode kun je kiezen voor
differentiatie binnen de instructie.”
In het voortgezet onderwijs zegt ook meer dan de helft van de leerlingen (51,4
procent) dat de leraar er rekening mee houdt dat sommige leerlingen Friestalig zijn
en andere niet. Maar de cijfers over differentiatie liggen anders. Van deze groep zegt
58 procent dat de leraar er rekening mee houdt dat sommige leerlingen beter zijn in
Fries dan andere. Dit percentage ligt beduidend hoger dan in het primair onderwijs.
Hier hebben we geen verklaring voor. De leerlingen in het voortgezet onderwijs
zeggen dat hun leraren rekening houden met niveauverschillen door bijvoorbeeld te
werken met verschillende instructiegroepen, door wel of juist niet te vertalen, maar
ook door andere toetsen te geven of een andere normering te hanteren bij de toets.
De leraren antwoordden op de vraag hoe zij rekening houden met verschillen tussen
leerlingen voornamelijk dat zij toetsen anders beoordelen of andere toetsvragen
maken. Ook geven zij als voorbeeld dat sommige leerlingen meer luisteren terwijl
andere juist meer lezen. Overigens hebben inspecteurs in de lesbezoeken nauwelijks
differentiatie in instructie of verwerking waargenomen.
6.2.2

Sturing
Leerlingen ervaren sturing op onderwijskwaliteit indirect. Dit aspect is dus niet
uitgebreid bevraagd bij leerlingen. Er is wel een aantal kenmerken op leerlingniveau
in kaart gebracht dat een gevolg kan zijn van sturing op onderwijskwaliteit. Deze
kenmerken kunnen echter ook het gevolg zijn van het initiatief dat leraren zelf
nemen. Niettemin bespreken we deze kenmerken in deze paragraaf.
We hebben aan leerlingen gevraagd of er een lesmethode gebruikt wordt, of er
toetsen afgenomen worden voor Fries en of de leraar regelmatig vraagt wat
leerlingen van de lessen vinden. De antwoorden op deze vragen hebben we
verwerkt in tabel 6.2c. en 6.2d.
Tabel 6.2c. Indirect ervaren sturing op onderwijskwaliteit door leerlingen in het
primair onderwijs
po
% Ja
% Nee
% Weet
niet
Wordt er een lesmethode gebruikt?
38,7
55,6
5,7
(n=7.814)
Krijg je wel eens toetsen voor Fries?
12,7
74,8
12,5
(n=7.767)
Staat het vak Fries op je rapport?
68,7
11,9
19,4
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 34 van 51

(n=7.767)
Vraagt je juf of meester wel eens wat
jullie van de lessen Fries vinden?? (n=
7.728)

13,4

76,2

10,4

Tabel 6.2d. Indirect ervaren sturing op onderwijskwaliteit door leerlingen in het
voortgezet onderwijs
Vo
% Ja
% Nee
% Weet
niet
Wordt er een lesmethode gebruikt?
58,2
37,1
4,7
(n=923)
Krijg je weleens toetsen voor Fries?
75,1
19,0
5,9
(n=914)
Staat het vak Fries op je rapport?
82,7
6,5
10,8
(n=914)
Krijg je een beoordeling voor het vak
62,8
27,0
10,2
Fries? (n=914)
Vraagt de leraar weleens wat jullie van
43,6
46,7
9,6
de lessen Fries vinden? (n=841)
In bovenstaande tabellen valt op dat er in het voortgezet onderwijs veel vaker
toetsen worden afgenomen bij het vak Fries dan in het primair onderwijs en dat er
in het voortgezet onderwijs vaker door de docent gevraagd wordt wat leerlingen van
de lessen vinden. Uit de resultaten van de enquête onder de leerlingen blijkt dat
scholen voor primair onderwijs met een taalprofiel A of B vaker een lesmethode
gebruiken dan scholen met een profiel C, D, E of F. Meer dan de helft van de scholen
met een A-profiel gebruikt volgens leerlingen Spoar 8 en een derde van de scholen
met een A-profiel gebruikt Studio F. Het gebruik van Spoar 8 zakt naar 42 procent
op de scholen met een B-profiel en neemt verder af in de profielen waar minder
kerndoelen aangeboden worden.
Schoolportret
School voor voortgezet onderwijs met een A-profiel en Fries als examenvak
De school was overgestapt op een nieuwe lesmethode Fries: Searje 36. Na een half
jaar waren de leraren echter ontevreden over de mogelijkheden die de methode
bood. Toen is besloten direct te stoppen en in plaats van met een taalmethode met
de Canon van de Friese geschiedenis te gaan werken. De leerlingen worden hiermee
uitgedaagd om de taal functioneel te gebruiken en krijgen zowel feedback op de
inhoudelijke correctheid van wat zij zeggen of schrijven, als op hun woordgebruik en
grammatica. Er is sprake van content and language integrated learning, zoals dat
ook op twee- en drietalige scholen het geval is. De school vindt het ook een
voordeel dat leerlingen niet zelfstandig werken op een iPad, maar veel groepsgewijs.
6.3

Bevindingen op het niveau van de leraar
Meer dan 1.200 leraren uit het uit het primair onderwijs, verdeeld over 290 scholen,
vulden de vragenlijsten in. Daarnaast vulden 67 leraren uit het voortgezet
onderwijs, verdeeld over 33 scholen, de vragenlijsten in. Aangezien we geen
gegevens hebben over de aantallen leraren (Fries) per school, kunnen we geen
uitspraken doen over de totale respons.

6.3.1

Onderwijskwaliteit
In het primair onderwijs wordt volgens de leraren gemiddeld ongeveer 40 minuten
per week Fries gegeven per groep. Het gemiddelde is berekend over antwoorden die
uiteen liepen van 10 tot 360 minuten per week. Echter het vaakst (373 keer van
828 invullers) vullen leraren in het primair onderwijs in dat er in de bovenbouw een
half uur per week Fries gegeven wordt. Ook in de onderbouw wordt het vaakst een
half uur per week Fries gegeven (352 keer van 744 invullers).
Tijdens de lesbezoeken die inspecteurs aflegden, constateerden zij dat er in bijna
alle bezochte lessen op basisscholen efficiënt met de lestijd omgegaan werd. Een
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 35 van 51

andere, opvallende constatering van de inspecteurs was dat zij over het algemeen
positief waren over het leerklimaat in de lessen Fries. Deze indicator werd vaker dan
de andere indicatoren met een goed beoordeeld.
Schoolportret
School voor primair onderwijs met een B-profiel
De school werkt niet in alle groepen op dezelfde manier aan Fries. Hoewel alle
leraren, de directeur en de leerlingen zeggen dat ze Fries belangrijk vinden, wordt
het vak in sommige groepen wekelijks gegeven en in andere groepen langere
periodes niet. Dit heeft te maken met de prioriteit die de groepsleraar geeft aan het
vak. De ontwikkeling van het vak Fries staat niet op de agenda van het team.
De leraren maken gebruik van gevarieerd lesmateriaal en zijn hier ook tevreden
over. Er wordt gewerkt met werkboekjes, filmpjes en leesboekjes. Hoewel er
verschillende materialen voorhanden zijn, worden deze niet doelgericht ingezet.
Leerlingen zeggen dat ze het werken in de werkboekjes stom vinden, maar dat Fries
toch wel een belangrijk en leuk vak is.
In de onderbouw van het voortgezet onderwijs wordt ook gemiddeld veertig minuten
per week Fries gegeven. In dit geval werd het gemiddelde berekend over
antwoorden die uiteen liepen van twintig tot negentig minuten per week. Daarbij
moet nog aangemerkt worden dat het vaker voorkomt dat Fries niet wekelijks
gegeven wordt, maar tijdens een afgebakende lesperiode. Zo zijn er scholen die
jaarlijks een Friese week organiseren waarin de leerlingen lessen Fries krijgen en
werken aan projecten over Fries. In die weken vinden ook excursies plaats die te
maken hebben met Friese cultuur en taal.
De meeste scholen in het voortgezet onderwijs met een profiel A of B geven
wekelijks één lesuur Fries. De vo scholen met een C1- of C2-profiel en één school
met een B-profiel geven Fries gedurende een projectweek. Tijdens de
schoolbezoeken woonden de inspecteurs op enkele scholen delen van zulke
projectweken bij. Zij constateerden dat er in die weken volop aandacht is voor de
Friese cultuur. De aandacht voor het ontwikkelen van taalvaardigheid was echter
meestal gering tijdens de geobserveerde onderdelen.
Van de leraren in het voortgezet onderwijs die de vragenlijst invulden, zegt slechts
37 procent dat de tijd die wekelijks beschikbaar is voldoende is om de kerndoelen
(die horen bij hun taalprofiel) te behalen. Leraren in het primair onderwijs zijn daar
positiever over. Van hen zegt 65 procent dat de beschikbare tijd voldoende is.
Zicht op de ontwikkeling van leerlingen
Op ruim twee derde van de scholen voor primair onderwijs is volgens de leraren
sprake van een doorlopende leerlijn bij het vak Fries. Het gaat dan om het
leerstofaanbod. De meerderheid van de leraren laat echter weten dat de
ontwikkeling van leerlingen bij het vak Fries niet op een systematische manier
gevolgd wordt. Het ontwikkelde volgsysteem, Grip, wordt gebruikt door bijna 3
procent van de invullers op basisscholen. Van de leraren in het voortgezet onderwijs
zegt 27 procent dat ze Grip gebruiken. Ook gebruikt maar een klein deel van de
scholen toetsen om vast te stellen hoe vaardig de leerlingen zijn in het Fries (in het
primair onderwijs 15,5 procent, in het voortgezet onderwijs 56,9 procent).
Desondanks staat er meestal wel een vermelding over Fries op het rapport van de
leerlingen.
In het merendeel van de schoolbezoeken (54 van de 63) die de inspecteurs aflegden
op scholen voor primair onderwijs viel het in de lessen op dat leraren niet
systematisch zicht hielden op de ontwikkeling van leerlingen. Dat maakte dat er op
de meeste bezochte basisscholen ook onvoldoende afgestemd werd op verschillen in
taalbeheersing van leerlingen. De inspecteurs merkten in sommige lessen dat het
gebrek aan afstemming effect had op de motivatie van leerlingen. De leerlingen die
al een goede taalbeheersing hadden werden minder gemotiveerd, zo zagen de
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 36 van 51

inspecteurs. De lessen waren voor hen te weinig leerzaam en uitdagend. Hoewel er
een eenduidig beeld kan worden geschetst over dit onderdeel van de leskwaliteit, is
het voor conclusies over de leskwaliteit die gelden voor alle scholen in Friesland
nodig om een grootschaliger onderzoek uit te voeren.
Schoolportret
School voor primair onderwijs met een C-profiel
Alle leraren van de school zijn Friestalig en het merendeel van de leerlingen ook. Op
deze school wordt in alle groepen Fries gegeven en ligt de nadruk op spreken en
luisteren. Volgens de leraren is er voldoende tijd ingeroosterd om de kerndoelen die
horen bij het C-profiel te halen en lukt het bovendien om meer te doen dan dat.
Hoewel de leraren en de directeur zeggen het Fries belangrijk te vinden vanwege de
Friestalige omgeving zijn er geen plannen of ambities voor het Fries. De school heeft
niet de ambitie om een hoger taalprofiel te behalen.
Leerlingen die wij spraken zijn verdeeld over het belang van het Fries. De meesten
vinden het heel belangrijk dat er Fries gegeven wordt, want “Fries is een echte taal,
onze eigen taal!”. Sommigen vinden het juist niet goed dat er Fries gegeven wordt,
“Omdat Nederlanders dat niet kunnen verstaan, en we wonen ten slotte in
Nederland”.
De school werkt met Spoar 8 en leraren maken ook zelf materiaal. Leerlingen
krijgen voor Fries een beoordeling op het rapport op grond van observaties.
In het voortgezet onderwijs liggen die cijfers anders. De meeste scholen nemen
toetsen af voor Fries of ze geven een cijfer voor praktische opdrachten. Op de
meeste scholen staat ook een vermelding van Fries op het rapport. Van de
leerlingen die de vragenlijst invulden, zegt driekwart dat zij weleens toetsen krijgen
voor Fries. De leraren voegen hier aan toe dat voor Fries meestal een cijfer op het
rapport vermeld staat. Dat is het geval bij ongeveer 60 procent van de scholen voor
voortgezet onderwijs waar Fries gegeven wordt. Op nog eens 17 procent van de
scholen staat er wel een vermelding, maar geen cijfer op het rapport.
Differentiatie
Zoals eerder vermeld (6.2.1) zijn leraren positiever dan hun leerlingen over de mate
waarin zij rekening houden met verschillen tussen leerlingen. Afgaand op de
observaties van de inspecteurs lijken de leerlingen goede tips te hebben voor hun
leraren als het gaat om beter differentiëren in de lessen. Deze tips gaan bijvoorbeeld
over het geven van andere opdrachten aan leerlingen die beter zijn in Fries.
6.3.2

Sturing

6.3.2.1

Bevoegdheden van leraren
Via de vragenlijsten hebben we informatie verzameld over de bevoegdheden van
leraren. Deze informatie is niet helemaal vergelijkbaar met die uit 2009, omdat
bevoegdheden die in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw gehaald konden worden
nu niet meer bestaan en mensen met die aktes inmiddels met pensioen zijn. Het
blijkt dat ruim 34 procent van de basisschoolleraren naar eigen zeggen geen
bevoegdheid heeft. Het is mogelijk dat deze leraren wel een opleiding Fries gevolgd
hebben maar dat die niet leidde tot een bevoegdheid (bijvoorbeeld een minor
Frysk). Van de respondenten heeft 54,3 procent wel een bevoegdheid. Overigens is
de bevoegdheid Fries (net als Engels) in het primair onderwijs geen verplichting om
het vak te mogen geven.
Op basis van de informatie van directeuren bleek in 2009 dat de helft van de leraren
in het Friese primair onderwijs een bevoegdheid had voor Fries. Mogelijk ligt het
feitelijke percentage hoger, omdat de directeuren voor 28 procent van hun leraren
niet wisten of ze bevoegd waren. In 2019 stelden we de vraag ook aan de leraren
zelf. De antwoorden van de leraren zijn hieronder opgenomen. Tabel 6.3a. bevat
gegevens over de opleidingen en bevoegdheden van leraren in het primair
onderwijs.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 37 van 51

Tabel 6.3a. Opleidingen en bevoegdheden in het primair onderwijs.
Opleiding
2009
2019
2019
Gemiddelde
Gemiddelde
Gemiddelde
percentage
percentage
percentage
leraren met
leraren met
leraren met
opleiding X
opleiding X
opleiding X
volgens
volgens
volgens leraar,
directeur,
directeur,
(n=959)
(n=455)
(n=279)
Afûk A, Afûk B of Afûk C
4
6,7
11,6
Foech/Schoolcertificaat
18
38,0
50,5
Pabo / PA
Applicatiecursus Fries
10
5,0
5,5
Akte van bekwaamheid
Fries (1e, 2e of 3e
graad)
Bachelor/ 2e graads
lerarenopleiding Fries
Doctoraal of master
Fries
Geen bevoegdheid voor
Fries
Onbekend
Anders

12

4,6

5,2

-

0,01

0,3

-

-

0,2

2

24,0

34,9

28

10,4
2,5

2,5

In 2010 is de NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden het Foech Frysk als
nascholing gaan aanbieden. We zien dat dit effect heeft gehad, want het aantal
leraren met het Foech Frysk is toegenomen. Toch zegt 91 procent van de leraren in
het primair onderwijs die de vragenlijsten invulden dat zij de afgelopen 2 jaar nooit
nascholing hebben gevolgd op het gebied van Fries. Bij de leraren in het voorgezet
onderwijs zegt 55 procent de afgelopen 2 jaar nooit nascholing te hebben gevolgd.
Als leraren wel een cursus hebben gevolgd op het gebied van Fries, dan was dat
meestal een methodetraining Spoar 8 of Searje 36.
Opvallend is dat in 2019 directeuren in het voortgezet onderwijs laten weten dat
slechts een kleine 40 procent van de leraren die op hun scholen Fries geven daartoe
bevoegd is. De leraren zelf zeggen dat een kleine 40 procent níet bevoegd is en 60
procent dus wel. In eerdere onderzoeken van de inspectie werd door directeuren
min of meer hetzelfde percentage genoemd (2009: 40 procent; 2005: 50 procent).
Het onderzoek van Varkevisser en Walsweer uit 2018 noemt ook het hoge
percentage onbevoegd gegeven lessen in het voortgezet onderwijs (Varkevisser en
Walsweer, 2018; hoofdstuk 10).
Tabel 6.3b. Leraren met opleiding X volgens leraren in het voortgezet onderwijs
(n=959).
Opleiding
Percentage
Afûk A, Afûk B of Afûk C
9,3
Foech/Schoolcertificaat Pabo / PA
16,7
Applicatiecursus Fries
5,6
Akte van bekwaamheid Fries (1e, 2e of 3e
graad)
Bachelor/ 2e graads lerarenopleiding Fries
Doctoraal of master Fries
Geen bevoegdheid voor Fries
Onbekend
Anders

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

3,7
20,4
7,4
22,2
14,8
4,5

Pagina 38 van 51

Het onderhouden van de bevoegdheid voor Fries, door regelmatig cursussen te
volgen, gebeurt in het primair onderwijs nauwelijks. Van de bevraagde
basisschoolleraren liet ruim 8 procent via de vragenlijst weten soms nascholing te
volgen op het gebied van Fries. De leraren in het voorgezet onderwijs volgen vaker
cursussen gericht op het Fries: ruim 44 procent van de invullers volgde de afgelopen
2 jaar een cursus. Directeuren en besturen stimuleren de leraren over het algemeen
niet om nascholing op het gebied van Fries te volgen. Als leraren hiervoor echter
een aanvraag doen, wordt deze volgens de directeuren eigenlijk altijd gehonoreerd.
Als er wel nascholing wordt gevolgd, gaat het meestal om methodetrainingen.
Scholen die een nieuwe lesmethode voor Fries aanschaffen zorgen dat het team
geschoold wordt in het gebruik van de methode.
Directeuren in het voortgezet onderwijs die laten weten dat de leraren die Fries
geven lang niet altijd bevoegd zijn, geven daarbij onder meer als reden dat ze
stuurden op het halen van aanvullende bevoegdheden die nodig waren voor de
nieuwe examenprofielen in het vmbo.
6.4

Bevindingen op het niveau van de directeur
In totaal vulden 329 directeuren in het primair onderwijs de vragenlijst in. Dit is een
respons van 83,5 procent. In het voortgezet onderwijs vulden 51
directeuren/rectoren de vragenlijst in. Dit is een respons van 61,4 procent.

6.4.1

Onderwijskwaliteit
De directeuren hebben een beeld van de mate waarin leraren rekening houden met
verschillen tussen leerlingen. In het voortgezet onderwijs zeggen directeuren dat
hun leraren vaak of altijd rekening houden met verschillen in Friestaligheid tussen
leerlingen. Ook houden leraren volgens hun directeur vaak of altijd rekening met
verschillen in instructiebehoefte. Aangezien het op de juiste manier rekening houden
met verschillen een positief effect kan hebben op leerprestaties van leerlingen
(Deunk et al., 2018), is het zinvol voor directeuren om hier aandacht voor te hebben
in de sturing op de kwaliteit van het onderwijs.
Directeuren van scholen in het primair onderwijs zijn negatiever over de mate
waarin hun leraren rekening houden met niveauverschillen. Zij zeggen dat 75
procent van de leraren rekening houdt met verschillen in Friestaligheid en dat 65
procent van de leraren vaak of altijd rekening houdt met verschillen in
instructiebehoeften van leerlingen (figuur 6.4a. en 6.4b.).
Figuur 6.4a. Leraren houden rekening met verschillen tussen Friestalige en nietFriestalige leerlingen (volgens directeuren).

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 39 van 51

Figuur 6.4b. Leraren houden rekening met verschillen in instructiebehoefte van
leerlingen (volgens directeuren).

Zoals eerder opgemerkt, stroken de observaties van de inspecteurs in de
schoolbezoeken aan basisscholen op dit punt niet met de antwoorden van de
directeuren. De inspecteurs beoordeelden de indicatoren over differentiatie vaker als
onvoldoende dan de andere indicatoren over het didactisch handelen. Deze
discrepantie verdient aandacht en nader onderzoek, omdat het direct raakt aan
aspecten van kwaliteitszorg.

6.4.2

Sturing
Het overgrote deel van de directeuren zegt dat de leraren op de hoogte zijn van het
taalprofiel dat aan de school is toegekend. In het primair onderwijs is het
percentage dat op de hoogte is hoger dan in het voortgezet onderwijs. We zien ook
dat op het merendeel van de scholen gewerkt wordt aan de kerndoelen die horen bij
het taalprofiel. Op 43 procent van de scholen in het primair onderwijs en 24 procent
van de scholen in het voortgezet onderwijs wordt hier echter maar ten dele aan
gewerkt.
Zorgwekkend is dat 60 procent van de directeuren van scholen in het primair
onderwijs zegt dat op zijn of haar school de kerndoelen slechts deels behaald
worden en 10 procent zegt dat de kerndoelen niet behaald worden. Voor het
voortgezet onderwijs geldt dat 50 procent van de directeuren zegt dat de
kerndoelen deels gehaald worden en 3 procent zegt dat ze niet gehaald worden. Een
mogelijke verklaring hiervoor hoorden we van de directeuren in de interviews. Een
deel van de directeuren vertelt in de interviews dat het taalprofiel dat is toegekend
eigenlijk niet passend is. Het is bijvoorbeeld gebaseerd op het aanbod in één groep
of bouw, terwijl de school zelf nog niet tevreden is over het aanbod in de andere
groepen.
Schoolportret
School voor primair onderwijs met een A-profiel
Alle leraren hebben het Foech Fries en de meeste leerlingen en leraren zijn
Friestalig. In de school wordt veel Fries gesproken en in alle groepen, behalve groep
3 en 4, staat Fries wekelijks op het lesrooster.
Hoewel de leerlingen enthousiast zijn over Fries en ze het een belangrijk vak vinden,
laten zij wel weten dat zij graag meer zouden leren dan wat ze van huis uit al leren.
Ze willen bijvoorbeeld beter leren spellen. Eigenlijk zeggen de leerlingen dat de
lessen te weinig doelgericht zijn. Dit sluit aan bij de observatie van het team dat het
nodig is een doorgaande leerlijn te ontwikkelen voor alle groepen. Ook heeft het
team ondersteuning ingeroepen om beter te leren werken met de methode Spoar 8.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 40 van 51

De school heeft een hoge ambitie met het Fries en wil in de toekomst graag een
drietalige school worden. Op dit moment vindt het team het A-profiel eigenlijk niet
passend, omdat er nog veel ontwikkelwerk te doen is.
Directeuren in het primair onderwijs laten weten dat ze meestal geen lesbezoeken
uitvoeren gericht op de kwaliteit van het Fries. Zij doen dit slechts in 6,5 procent
van de gevallen. In het voortgezet onderwijs ligt dat anders. Daar zegt 29 procent
van de directeuren dat ze lesbezoeken uitvoeren gericht op het Fries. Wel hebben de
directeuren in beide sectoren een beeld van de kwaliteit van het didactisch
handelen. Over het algemeen zijn zij hier tevreden over (85 procent in het
voortgezet onderwijs en 79 procent in het primair onderwijs).
De mate waarin er schoolbreed beleid is ten aanzien van het Fries is toegenomen in
vergelijking met 2009 (zie figuur 6.4a).
Tabel 6.4a. Percentage schoolbreed beleid Fries volgens directeuren.
po
Po
vo
vo
directeuren directeuren
directeuren
directeuren
2009
2019
2009 (n=21) 2019 (n=34)
(n=56)
(n=279)
Er is taalbeleid
63%
73%
67%
85%
Fries
Er is beleid over
38%
19%
Fries als
voertaal５
Het beleid voor
20%
51%
29%
65%
Fries is vastgelegd
in een jaarplan
Fries is soms/vaak
91%
85%
onderwerp van
gesprek tijdens
vergaderingen
Fries is soms/vaak
70%
82%
onderwerp van
gesprek tussen
directeur en
bestuur
6.5

Bevindingen op het niveau van het bestuur
Er zijn 25 besturen voor voortgezet onderwijs (soms in combinatie met mbo) en 49
besturen voor primair onderwijs (soms in combinatie met speciaal basisonderwijs).
We namen interviews af bij 28 bestuurders in het primair onderwijs en 10
bestuurders in het voortgezet onderwijs. Daarnaast vulden 42 bestuurders in het
primair onderwijs en 17 bestuurders in het voortgezet onderwijs de vragenlijsten in.

6.5.1

Onderwijskwaliteit
Meer dan de helft van de besturen zegt tevreden te zijn over de kwaliteit van het
onderwijs Fries op zijn scholen. Enkele van de invullers zeggen dat zij ontevreden
zijn over de kwaliteit en ruim een derde van de bestuurders zegt niet te weten hoe
de kwaliteit is. Voor dit laatste geven zij als verklaring dat ze de sturing op de
kwaliteit van het aanbod overlaten aan de directeuren van de scholen. Dit is niet
alleen het geval voor het vak Fries maar ook voor de andere vakken. Slechts drie
invullers laten weten goed te sturen op de kwaliteit en de kwaliteitsontwikkeling van
het vak Fries.
We hebben de bestuurders gevraagd naar hun beeld van de uitvoering van het
schoolbeleid rondom Fries. Concreet vroegen we naar hun betrokkenheid bij het
invullen van het taalplan (en dus het verkrijgen van tijdelijke ontheffingen voor een
５ In 2019 is deze vraag alleen gesteld aan bestuurders. Van de bestuurders zegt 39 procent dat er bestuursbreed
beleid is rondom het gebruik van Fries als voertaal. Zie ook tabel 6.5a.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 41 van 51

of meer kerndoelen), naar hun betrokkenheid bij het organiseren van
randvoorwaarden (invoeren nieuwe lesmethode, aanstellen taalcoördinator) en naar
het stimuleren van nascholing Fries voor leraren. Waar 45 procent van de bevraagde
bestuurders laat weten betrokken te zijn geweest bij het invullen van het taalplan,
zegt een kleinere groep betrokken te zijn geweest bij de andere genoemde
mogelijkheden.
Opvallend is dat slechts 15 procent invult dat ze leraren stimuleren nascholing te
volgen. Dit valt op, omdat het de verantwoordelijkheid van het bestuur is te zorgen
voor voldoende bevoegde en bekwame leraren en om leraren in staat te stellen hun
bekwaamheid te onderhouden.
In 2009 constateerden we ook dat er nauwelijks sturing is op het volgen van
nascholingen rondom Fries.

6.5.2

Sturing
Besturen verschillen zeer in hoeveel belang zij hechten aan het Fries en in de mate
waarop zij sturen op kwaliteitsontwikkeling van het vak. Dit is ook in andere
onderzoeken geconstateerd (DINGtijd, 2016). We zien wel een zekere mate van
eensgezindheid als het gaat om de mening van besturen over de ambitie van de
provincie. De meeste besturen vinden het te hoog gegrepen om in 2030 te voldoen
aan alle kerndoelen. Zij laten via de vragenlijsten en de interviews weten dat ze de
ondersteuning van de provincie goed vinden, maar dat ze verwachten dat er
realistische doelen gesteld worden. In 2030 voor alle scholen een A-profiel vinden de
besturen niet realistisch.
Sommige besturen in het voortgezet onderwijs hebben bovenschools beleid gemaakt
voor het Fries. Dit beleid is gericht op het ontwikkelen van het vak. Een bestuur wil
Fries bijvoorbeeld op meer scholen als examenvak gaan aanbieden, ook als dat
betekent dat leerlingen het vak volgen op een andere school (van hetzelfde bestuur)
in de omgeving. Een ander bestuur biedt ook mogelijkheden om certificaten Fries te
halen en richt zich daarnaast op het doorontwikkelen van het aanbod Fries, met als
doel om het aanbod beter te laten aansluiten bij vervolgonderwijs of de toekomstige
beroepspraktijk van leerlingen. Deze bestuurlijke sturing op het vak Fries wordt ook
tot onderwerp van gesprek gemaakt in het bestuurlijk samenwerkingsverband
Pompeblêd. Deze ontwikkelingen zijn recent.
Er zijn ook besturen van scholen voor primair onderwijs met bovenschools beleid
voor het Fries. Dit is meestal gericht op toetreden tot het netwerk van trijetalige
skoallen (drietalige scholen). Een aantal van deze besturen zegt in de interviews dat
het inspectieonderzoek van 2009 een stimulans is geweest bij de aandacht voor
Fries.
De besturen die beleid hebben dat specifiek is gericht op het Fries zijn echter in de
minderheid. In eerdere inspectieonderzoeken hebben we aan besturen van scholen
voor primair onderwijs gevraagd of zij beleid hebben ten aanzien van het Fries. Nu
is deze vraag ook aan besturen in het voortgezet onderwijs gesteld. De resultaten
staan in tabel 6.5a.
Tabel 6.5a. Percentage besturen (n = 59) dat zegt beleid te hebben ten aanzien
van Fries.
Beleid ten aanzien van
Beleid ten aanzien van Fries als
het Fries
voertaal
2005
40
3
2009
63
38
2019 (po en
52
39
vo)
In de vragenlijsten die we bij directeuren afnamen, vroegen we of het Fries de
afgelopen 2 jaar onderwerp van gesprek is geweest tijdens overleg met het bestuur.
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 42 van 51

Ongeveer 70 procent van de directeuren vulde in dat dit soms of vaak het geval is
geweest. Mogelijk laten besturen de sturing op het onderwijs Fries over aan de
directeuren en informeren deze hun bestuurder over wat er in de school gebeurt
rondom het Fries. Kennelijk gebeurt dit ook als er geen bestuursbeleid is gericht op
het Fries.
We hebben gekeken of er op dit punt verschillen zijn tussen de taalprofielen. Dat
blijkt niet zo te zijn. Bij alle taalprofielen wordt het vaakst ingevuld dat de directeur
soms met de bestuurder spreekt over Fries. Ook bij de scholen met een A-profiel
vult bijna 30 procent van de directeuren in dat ze nooit met hun bestuurder spreken
over Fries.
Sommige besturen laten weten dat de daling van het aantal leerlingen een reden is
om andere prioriteiten te stellen in de beleidsontwikkeling. In Fryslân is een
gemiddelde daling te zien van ruim 30 procent (Van der Esch en Van Hattem, 2019).
Dit heeft tot gevolg dat er regelmatig scholen en besturen fuseren. In die context
heeft het voor besturen prioriteit om te sturen op personeelsbeleid, gebouwen en
beheer, zo blijkt uit de interviews die we hielden. Vaak komt daarna de sturing op
onderwijskundig gebied, waarbij de aandacht eerst uitgaat naar de opbrengsten en
de onderwijskwaliteit van de kernvakken.
Door de daling van het aantal leerlingen worden besturen min of meer gedwongen
om zich te richten op samenwerking. Dit kan een kans zijn voor het vak Fries.
Besturen kunnen afspraken maken over het gezamenlijk aanstellen van enkele
bevoegde en bekwame leraren Fries. Het aantal lessen door bevoegde docenten kan
daarmee toenemen.

6.6

Conclusie
De sturing van besturen en schoolleiders op het aanbod Fries en de kwaliteit
daarvan is niet sterk ontwikkeld. Bovendien geven scholen toe dat ze niet altijd
werken aan alle kerndoelen die horen bij hun taalprofiel. Het aanbod Fries laat te
wensen over. Sommige directeuren laten weten dat het toegekende taalprofiel voor
hun school niet passend is. We concluderen dat het beleid rondom de taalprofielen in
de scholen niet werkt zoals het bedoeld is en dat er onvoldoende gestuurd wordt op
het aanbod Fries.
Zorgwekkend is dat er in het voortgezet onderwijs veel lessen zijn die door
onbevoegde docenten worden gegeven en dat leraren in beide schooltypen
bovendien weinig gebruik maken van de mogelijkheden om hun bekwaamheid te
onderhouden.
Een belangrijke stimulans bij het ontwikkelen van het vak Fries kan zijn dat
leerlingen regelmatig aan de inspecteurs vertelden dat zij verwachten dat de school
de lat hoger legt dan nu het geval is.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 43 van 51

7

Bevindingen ten aanzien van de ambities van scholen en
besturen

Zoals gezegd is de ambitie van de provincie dat in 2030 alle scholen alle kerndoelen
Fries aanbieden. De bedoeling is om daar stapsgewijs naartoe te werken door elke
vier jaar met de scholen opnieuw hun taalprofiel vast te stellen. In eerdere
hoofdstukken beschreven we dat het nog te weinig lukt om te voldoen aan de
wettelijke vereisten. Het groeimodel van de provincie zou moeten zorgen voor de
ambitie bij besturen en scholen om in de toekomst wel aan de wettelijke vereisten
te gaan voldoen.
Wij vroegen bestuurders welke ambitie zij hebben met het Fries op hun scholen. Het
antwoord is verontrustend. Bijna de helft van de bestuurders liet weten geen
ambitie te hebben. Als besturen wel de ambitie hebben het aanbod Fries uit te
breiden, dan geven zij daarvan de volgende voorbeelden: zorgen dat alle scholen
trijetalige skoalle worden, met alle scholen minimaal een C-profiel halen en het Fries
een plek geven binnen het curriculum van het integraal kindcentrum dat opgezet
wordt.
Bij de directeuren is het aantal respondenten dat zegt ambitie te hebben met het
Fries nog lager: 28 procent van de directeuren in het voortgezet onderwijs zegt
ambities te hebben met het Fries en bij de directeuren in het primair onderwijs is dit
33 procent.
De directeuren die wel voorbeelden geven van ambities noemen opvallend vaak
zaken die bestuursbreed zijn afgesproken: meer scholen die toegroeien naar
trijetalige skoalle, of op meer scholen de mogelijkheid bieden examen te doen in
Fries. Er zijn ook ambities op het gebied van bovenschoolse samenwerking.
De meeste Friese po bestuurders zeggen Fries wel degelijk belangrijk te vinden,
maar geen uitgewerkt beleid (vastgelegd in een kwaliteitscyclus) te hebben op het
vlak van de Friese taal. Zij laten weten dat het voor hen belangrijk is om eerst de
basis op orde te hebben, en daarna pas aandacht te hebben voor het Fries. Fries
moet, volgens de bestuurders wel aandacht krijgen omdat het cultureel erfgoed is.
Verder zien we grote lokale verschillen in het belang dat aan het Fries gehecht
wordt. Bestuurders van basisscholen waar veel Friestalige leerlingen en leraren zijn
hechten meer belang aan het Fries dan die van scholen in meer Nederlandstalige
omgevingen. Dit laatste geldt vooral voor de steden Leeuwarden en Sneek en voor
de Stellingwerven.
Scholen in het voortgezet onderwijs hebben in het algemeen een regiofunctie.
Daarom is op deze scholen minder zichtbaar hoe aangesloten wordt bij de mate van
Friestaligheid van de leerlingpopulatie. Dit zien we ook niet terug in het taalprofiel.
De Friese scholen voor voortgezet onderwijs kiezen er ook in de steden voor om
meertaligheid belangrijk te vinden of niet. De scholen die tot het netwerk van
meertalige scholen behoren (MVO) of Fries aanbieden als examenvak doen dit om
meertaligheid in het algemeen te stimuleren en daarmee leerprestaties te
optimaliseren, of om leerlingen de uitdaging te bieden van het leren van een extra
taal.
We zien in de taalbeleidskeuzes die gemaakt worden weinig onderscheid tussen
vmbo- en havo/vwo-scholen. De vo-mbo scholen (Nordwin en AOC Terra) zijn
daarop een uitzondering. In het netwerk van Friese mbo’s zijn afspraken gemaakt
over het aanbod Fries.
Zoals eerder genoemd is de samenwerking van vo besturen binnen Pompeblêd en
Fricolore een vorm die kansen biedt voor de ontwikkeling van het vak Fries. Binnen
deze samenwerking kan bijvoorbeeld gekozen worden voor het gezamenlijk
aanstellen van een leraar.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 44 van 51

Verschillende keren zeggen respondenten dat het Fries proportioneel aandacht moet
krijgen. De bestuurders die dat antwoord geven, laten weten dat zij de beleidskeuze
voor taalprofielen en bijbehorende ontheffingen van kerndoelen passend vinden. De
taalprofielen sluiten aan bij de werkelijkheid van scholen (taalsituatie van leerlingen
en personeel). Met de toekenning van taalprofielen is het gevoel van falen (‘Het lukt
ons toch niet om aan alle kerndoelen te voldoen.’) volgens de bestuurders
weggenomen en daarmee is het enthousiasme voor het Fries in de scholen
toegenomen.
Enthousiasme voor het aanbod Fries is te prijzen. Scholen laten tegelijkertijd echter
weten dat het vaak niet lukt om de kerndoelen aan te bieden die horen bij hun
taalprofiel. Soms komt dat doordat Fries wel wekelijks op het rooster staat, maar
niet wekelijks gegeven wordt. Met de toekenning van taalprofielen (en daarmee
ontheffingen van kerndoelen) slaakten veel scholen een zucht van verlichting.
Besturen moeten echter voorkomen dat scholen hierdoor achterover leunen. Zij
moeten zich meer inspannen om te zorgen dat onderwijs Fries in elk geval leidt tot
het halen van de toegekende kerndoelen. De herziening van de kerndoelen biedt
hierbij ook kansen om beter aan te sluiten bij wat leerlingen willen leren met
betrekking tot het vak Fries. Tijdens de schoolonderzoeken vertelden zij dat zij over
het algemeen beter Fries willen leren spreken en verstaan. Kennismaken met
aspecten van de Friese cultuur is belangrijk, maar als dit geïntegreerd wordt in een
meertalig aanbod, heeft dit een positievere invloed op de attitude van leerlingen dan
wanneer dit losse activiteiten zijn.
Ten slotte is in eerder onderzoek (Ruijven, 2018) naar voren gekomen dat met
name de trijetalige skoallen de wens hebben een beter doorlopende leerlijn van
primair naar voortgezet onderwijs te realiseren. Op dit moment is er geen sprake
van een doorlopende leerlijn in het funderend onderwijs en ook niet van de voor- en
vroegschoolse educatie naar het primair onderwijs. Dit belemmert de optimale
ontwikkeling van de taalvaardigheid Fries bij leerlingen. Besturen met veel trijetalige
skoallen hebben de ambitie om te werken aan een doorlopende leerlijn van het
primair naar het voortgezet onderwijs.
Schoolportret
Interview met een vmbo-mbo bestuur
Alle vmbo-vestigingen hebben een A-profiel en de leerlingen in de onderbouw
krijgen een uur per week Fries. De medewerkers spreken onderling Fries en met
leerlingen en ouders regelmatig. Het bestuur en de scholen vinden het belangrijk dat
het Fries een plaats inneemt binnen de schoolcultuur. De eigen moedertaal en de
identiteit van de leerling is volgens het bestuur van belang. Wel is de afspraak dat
tijdens de instructies van andere vakken Nederlands wordt gesproken. In
(stage)begeleidingsmomenten binnen het onderwijs kan wel Fries gesproken worden
door leraren en leerlingen.
Samen met de andere ROC’s in Fryslân heeft het bestuur een Taalcode Fries
vastgesteld. Deze taalcode bevat afspraken over het gebruik van Fries tijdens de
lessen en toetsen. De onderlinge afspraken zijn voortgekomen uit de constatering
dat de beroepspraktijk vraagt om stagiaires en werknemers die het Fries beheersen.
De mbo’s constateerden echter ook dat steeds minder jongeren zich echt
goed redden met het Fries. Vandaar de afspraken en de keuze om Fries als verplicht
vak op het rooster te zetten in de niveau 1- en 2-opleidingen. De opleidingen op
niveau 3 en 4 bieden Fries aan als keuzevak. Studenten van de Friese mbo’s kunnen
een certificaat halen: 'Fries verstaan of Fries verstaan en spreken in de
beroepscontext'.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 45 van 51

7.1

Conclusie
De meeste Friese po-bestuurders zeggen Fries wel degelijk belangrijk te vinden,
maar geen uitgewerkt beleid (vastgelegd in een kwaliteitscyclus) te hebben op het
vlak van de Friese taal.
Verschillende keren zeggen vo- en po-bestuurders dat het Fries proportioneel
aandacht moet krijgen. De bestuurders die dat antwoord geven, laten weten dat zij
de beleidskeuze voor taalprofielen en bijbehorende ontheffingen van kerndoelen
passend vinden. De taalprofielen sluiten aan bij de werkelijkheid van scholen
(taalsituatie van leerlingen en personeel). Volgens de po- en vo-bestuurders is met
de toekenning van taalprofielen het gevoel van falen (‘Het lukt ons toch niet om aan
alle kerndoelen te voldoen.’) weggenomen en daarmee het enthousiasme voor het
Fries in de scholen toegenomen.
Enthousiasme voor het aanbod Fries is te prijzen. Scholen laten echter weten dat
het vaak niet lukt om de kerndoelen aan te bieden die horen bij hun taalprofiel. Het
is dan aan de besturen om de handschoen op te pakken en meer sturing te geven
aan de kwaliteit van het onderwijs Fries.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 46 van 51

8

Conclusies en aanbevelingen

Wat is de kwaliteit van het onderwijs in de Friese taal in het primair- en voortgezet
onderwijs en hoe geven Friese schoolbesturen invulling aan hun
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van dit onderwijs?
8.1

Conclusies
Ambitie
De taalprofielen zorgen niet voor een hoge ambitie bij het vak Fries. Directeuren,
leraren en bestuurders ervaren het toegekende profiel niet als startpunt van waaruit
gewerkt kan worden aan het aanbieden van alle kerndoelen in 2030, maar meer als
een goedkeuring van de wijze waarop de scholen aan het vak Fries invulling geven.
Hoewel de doelstelling voor 2030 is vastgesteld na de toekenning van de
taalprofielen, moet beter duidelijk gemaakt worden dat het taalprofiel het
vertrekpunt is voor het uiteindelijk aanbieden van alle kerndoelen.
De ambitie van de provincie voor 2030 is hoog. Te hoog volgens sommige besturen.
Er zijn met name in het primair onderwijs grote regionale verschillen in de mate
waarin de bevolking Friestalig is. Het spreken en verstaan van Fries is echter in het
hele Friese taalgebied van belang voor leerlingen. De doelstellingen voor het
onderwijs Fries moeten ambitieus en tegelijkertijd haalbaar zijn voor alle regio’s.
Sturing
Friese besturen sturen in zeer wisselende mate op het onderwijs Fries. Een grote
meerderheid van de besturen laat dit over aan de scholen. Daardoor hebben zij zelf
minder zicht en grip op de kwaliteit van het onderwijs Fries. We horen van po- en
vo-besturen die wel prioriteit geven aan Fries dat dit leidt tot onderwijsontwikkeling
in bredere zin (op de trijetalige skoallen) en tot samenwerking met andere scholen
om het vak beter te kunnen aanbieden. Dit maakt dat leerlingen het Fries beter
leren beheersen en uiteindelijk een betere aansluiting hebben bij de toekomstige
beroepspraktijk.
In zowel het primair als het voortgezet onderwijs wordt nog weinig gebruik gemaakt
van de vele nascholingsmogelijkheden voor het vak Fries. Dat moet verbeteren,
gezien het lage aantal lessen in beide sectoren dat door bevoegde docenten wordt
gegeven. We vermoeden dat dit komt doordat scholen en leraren andere prioriteiten
hebben.
Uitvoering
Leerlingen vinden het vak Fries vaak ‘niet leuk’ en ‘niet leerzaam’. Ze laten weten
dat ze het vak saai vinden en dat ze van lessen meestal niet taalvaardiger worden.
Van de kenmerken die we bevraagd hebben, vallen er twee op die van invloed zijn
op de leerzaamheid en die vaak als onvoldoende worden aangemerkt door leraren.
Enerzijds kan het komen door onvoldoende differentiatie in het aansluiten bij de
taalbeheersingsniveaus van leerlingen, anderzijds door onvoldoende ingeroosterde
lestijd. In de gesprekken die de inspecteurs voerden met leerlingen bleek
tegelijkertijd dat zij het vak wel belangrijk vinden. Zij willen graag meer Fries leren
verstaan, lezen en schrijven. Dit gegeven kan benut worden om de lat hoger te
leggen bij het aanbod Fries op de scholen.
Op veel scholen is onvoldoende tijd ingeroosterd om de bij het taalprofiel horende
kerndoelen allemaal aan te bieden. Soms roosteren basisscholen de tijd wel in, maar
realiseren zij de voor Fries geplande onderwijstijd niet. Dit komt doordat leraren op
scholen voor primair onderwijs de beschikbare tijd naar eigen inzicht aan andere
vakken besteden. Op scholen in het voortgezet onderwijs komt het soms doordat de
leraar uitvalt. In andere gevallen komt het doordat de ingeroosterde (en conform
gerealiseerde) tijd niet toereikend is voor het aanbod van de kerndoelen die horen
bij het taalprofiel.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 47 van 51

Randvoorwaarden
Er zijn instrumenten (volgtoetsen) en lesmaterialen om het onderwijs Fries zo in te
richten dat de scholen meer mogelijkheden hebben om te kunnen voldoen aan de
kerndoelen. Als deze instrumenten goed benut worden, vanuit een school- of
bestuursbrede visie op het Fries en op meertaligheid, dan zien we dat dit leidt tot
goede lessen. Maar lang niet alle scholen gebruiken de beschikbare instrumenten.
Op grond van gesprekken met bestuurders en directeuren denken we dat dat komt
doordat het Fries geen prioriteit heeft in de onderwijsontwikkeling van scholen.
In het voortgezet onderwijs zijn te weinig leraren bevoegd om Fries te geven, terwijl
dit een wettelijke verplichting is. Het Fries is een klein vak en dat maakt het
kwetsbaar. Vaak is er maar één docent en als die uitvalt neemt een voor Fries
onbevoegde docent de lessen over (of ze vallen uit). Besturen moeten zich
inspannen om te zorgen voor meer door bevoegde docenten gegeven lessen Fries.
Er is geen actueel beeld over de mate waarin de bekostiging voor het vak Fries
toereikend is in zowel het primair als het voortgezet onderwijs. Duidelijk is wel dat
de Friese scholen niet meer lumpsum-bekostiging krijgen dan scholen in andere
provincies, terwijl zij wel een extra verplicht vak geven.
8.2

Aanbevelingen

8.2.1

Aanbevelingen voor de korte termijn (binnen twee jaar te realiseren)
voor besturen en directeuren
Elke school moet zorgen dat minstens de kerndoelen aangeboden worden, horend
bij het nu geldende taalprofiel. Het is de verantwoordelijkheid van besturen en
directeuren om de randvoorwaarden te scheppen waarbinnen de kerndoelen
aangeboden kunnen worden. Dat gebeurt nu in onvoldoende mate.
Randvoorwaarden zijn: voldoende onderwijstijd voor Fries en voldoende bekwame
leraren.
De inspectie zal in elk bestuursonderzoek bij Friese besturen vragen naar het
aanbod Fries in relatie tot het taalprofiel en een herstelopdracht geven als besturen
niet kunnen aantonen dat scholen het aanbod voldoende realiseren.

8.2.2

Aanbevelingen voor de middellange termijn (resultaten over zes jaar zichtbaar)
Voor besturen
Zorg voor bevoegde leraren en voor onderhoud van de bekwaamheid om Fries te
geven. Besturen, schoolleiders maar ook leraren moeten zorgen dat er voldoende
bekwaamheid in de school is om goede lessen Fries te geven.
Voor de provincie
Het provinciale beleid over de taalprofielen moet herzien worden om beter te
kunnen aansluiten bij enerzijds de Friestaligheid van de leerlingpopulatie en
anderzijds de beroepsverwachting van met name vmbo-leerlingen in de regio.
Daarbij leidt een. Een te grote verscheidenheid in taalprofielen (nu zeven in het
primair onderwijs en vijf in het voortgezet onderwijs) leidt tot onduidelijkheid in wat
de overheid van scholen verwacht en de handhaving ervan is ingewikkeld. Het
provinciaal beleid rond Fries in het onderwijs, zou in overleg met de schoolbesturen,
verder moeten worden ontwikkeld.
Voor schoolbesturen
Het kerndoel Positieve attitude… kan beter verwerkt worden in andere kerndoelen
Fries, zodat de taal onderwezen wordt in combinatie met aandacht voor de cultuur.
Daarbij merken we op dat kerndoelen aanbodsdoelen zijn en geen
beheersingsdoelen: voor alle kerndoelen, dus ook die voor het Fries, geldt dat
verschillende leerlingen verschillende beheersingsniveaus bereiken. In overleg met
de provincie en gemeenten kan gezorgd worden voor een dekkend basisaanbod op
FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 48 van 51

regionaal niveau, waarbij rekening gehouden wordt met de mate van Friestaligheid
van de omgeving en de beroepsverwachting van de leerlingen.
Voor het rijk en de provincie
Onderzoek of de bekostiging voor het onderwijs Fries (buiten de MIF gelden)
toereikend is.
8.2.3

Aanbeveling voor de lange termijn voor besturen
Besturen moeten over de onderwijssectoren heen afspraken maken over de
doorlopende leerlijn met betrekking tot het Fries. De NHL Stenden Hogeschool voert
vanuit het lectoraat Fries en meertaligheid een project uit dat daarbij ondersteunend
kan zijn (Innovatieproject aansluiting drietalig primair onderwijs bij meertalig
voortgezet onderwijs). Ook de mbo-besturen in Friesland maakten onderling
afspraken over het aanbod Fries. Mogelijk kunnen deze afspraken een voorbeeld zijn
voor hoe aan te sluiten bij dat wat voor leerlingen van belang is.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 49 van 51

9

Literatuur



Agirdag, O. en Kambel, E.R. (red.) (2018). Meertaligheid in het onderwijs.
Amsterdam: Boom uitgevers Amsterdam i.s.m. Rutu Foundation.



Deunk, M. e.a. (2018). Effective differentiation Practices: A systematic review
and meta-analysis of studies on the cognitive effects of differentiation practices
in primary education. Educational Reasearch Review, nr. 24, p. 31-54.



DINGtiid (2016). Meertaligheid als kwaliteit en doel, advies over Fries in het
onderwijs.



Duarte, J. en Günther, M. (2018). A holistic model for multilingualism in
education, EuroAmerican Journal of applied linguistics and languages, special
issue, jaargang 5, nr. 2, p. 24-43.



Esch, H. van der, en Hattum, M. van, (2019). In beeld: leerlingdaling in het
voortgezet onderwijs, Achterhoek VO.



Fries in het onderwijs: meer ruimte, regie en rekenschap voor de provincie
Fryslân (2010). Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.



Jonkman, R. en Riemersma, A. (2015). De heterogene taalsituatie en het
meertalig onderwijs in Friesland, Levende Talen Magazine, jaargang 102, nr. 7,
p. 20-25.



Inspectie van het Onderwijs (2019). Fries in het basis- en voortgezet onderwijs.
Technisch rapport.



Inspectie van het Onderwijs (2010). Tussen wens en werkelijkheid.



Klinkenberg, E. (2017). Taalsosjologyske Survey, Taal yn Fryslân, de folgende
generaasje, Fryske Akademy. Leeuwarden.



Provincie Fryslân (2015). Fryske taalatlas, de Fryske taal yn bild.



Ruijven, B. van, en Ytsma, J. (2008). Trijetalige Skoalle in Fryslân, onderzoek
naar de opbrengsten van het drietalige onderwijsmodel in Fryslân. Fryske
Akademy, Leeuwarden.



Varkevisser, N.A. en Riemersma, A. (2018). It is mei sizzen net te dwaan.
Noordelijke Hogeschool Leeuwarden.



DUO. Examenkandidaten havo en examencijfers per vak per instelling
https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/vo/leerlingen/leerlingen
-vo-9.jsp geraadpleegd op 16 juli 2019.



DUO. Aantal hbo ingeschrevenen (binnen domein ho):
https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/ho/ingeschreven/hboingeschr/ingeschrevenen-hbo1.jsp geraadpleegd op 16 juli 2019.



IND (2015). Asieltrends 2015:
https://ind.nl/over-ind/Cijfers-publicaties/Paginas/Asieltrends-2015.aspx
geraadpleegd op 19 augustus 2019.



IND (2014) Asieltrends 2014:
https://ind.nl/over-ind/Cijfers-publicaties/Paginas/Asieltrends-2014.aspx,
geraadpleegd op 19 augustus 2019

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 50 van 51



COA (2019) https://www.coa.nl/nl/opvanglocaties geraadpleegd op 19 augustus
2019.

FRIES IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS 2019

Pagina 51 van 51