t e c h n i p l a n a d v i s e u rs b v
R A A D G E V E N D

I N G E N I E U R S B U R E A U

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 1 van 9

:

Kostencalculatie energiebesparende maatregelen

Onderwerp :

Bijwerken investeringskosten naar prijspeil 2012

Project

1.

Inleiding
In opdracht van Agentschap NL is DGMR momenteel bezig met het opstellen van de
verantwoordingsrapportage van het gevoerde energiebeleid in Nederland die Nederland moet
aanleveren aan de EU.
De insteek bij het opstellen van de verantwoordingsrapportage is dat er zo veel mogelijk
gebruik gemaakt wordt van reeds uitgevoerde onderzoeken. Hieronder vallen ook de ‘EPC
aanscherpingsstudie woningbouw’ uit 2009 en de ‘EPC aanscherpingsstudie utiliteitsbouw’ uit
2005/2007.
Techniplan Adviseurs is gevraagd om de kostencalculatie van de installatietechnische
maatregelen bij te werken naar het huidige prijspeil. In deze rapportage zijn de uitgangspunten
en resultaten weergegeven.

2.

Werkwijze
De investeringskosten zijn in twee stappen bijgewerkt. Ten eerste zijn de kosten uit de
rapportages vermenigvuldigd met een prijscorrectie, gebaseerd op gegevens van het CBS.
Vervolgens zijn de kosten vergeleken met ervaringsgetallen van Techniplan Adviseurs omdat
van een aantal duurzame technieken de investeringskosten de afgelopen jaren zijn afgenomen.

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 2 van 9

2.1.

Prijscorrectie
Prijscorrectie
Voor de prijscorrectie is gebruik gemaakt van de prijsindex elektrische apparaten industrie van
het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Tabel 1: Prijsindex elektrische apparaten industrie (bron CBS)
Jaar
Prijsindex
2005
100,0%
2006
104,5%
2007
108,4%
2008
111,1%
2009
111,7%
2010
114,6%
2011
117,8%
Uit de prijsindex van het CBS blijkt dat de rapportage voor utiliteitsbouw uit 2005 gecorrigeerd
moet worden met een factor 1,18 en de rapportage voor woningbouw uit 2009 gecorrigeerd
moet worden met een factor 1,056.

2.2.

Kostenraming getoetst op kengetallen
In de afgelopen jaren zijn de kosten voor een aantal duurzame technieken sterk afgenomen
vanwege een grotere afname wat tot productievoordelen heeft geleidt. Dit geldt met name voor
warmtepompsystemen in de utiliteitsbouw die steeds gangbaarder zijn geworden en PVsystemen waarvan de productiekosten sterk zijn afgenomen.
De gecorrigeerde kostenramingsgetallen zijn vergeleken met kengetallen gebaseerd op
ervaring in projecten van Techniplan Adviseurs en waar nodig aangepast.
Aangepast:
-energiezuinige verlichting
-zonneboiler
-PV-panelen

Geindexeerd:
Geindexeerd:
-regeling ventilatoren toerenregeling
-Warmtepompsystemen
-regeling verlichting
-WTW ventilatielucht
-WKK

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 3 van 9

3.

Utiliteitsbouw:
Utiliteitsbouw: Hoofdstuk 3
In navolgende paragrafen wordt per maatregel aangegeven wat de maatregel inhoudt, wat het
effect ervan is en hoe de kosten zijn bepaald. Voor een aantal maatregelen wordt het bereik
aangegeven waarbinnen de kosten liggen. In het resulterend overzicht in bijlage2 is per
referentiegebouw en per maatregel een keuze gedaan voor het te hanteren kostenniveau.

3.1.

Energiezuinige verlichting
verlichting
Door het toepassen van energiezuinige verlichting kan het elektriciteitsverbruik omlaag worden
gebracht. Hierbij wordt HF (hoog frequente) verlichting toegepast, deze bestaat meestal uit een
TL-lamp met een elektronisch voorschakelapparaat.
Volgens de maatregelenlijst wordt energiezuinige verlichting doorgerekend voor de volgende
gebouwen: museum, theater, gevangenis en verpleegtehuis. In deze gebouwen wordt veel
decoratieve verlichting toegepast om een bepaalde sfeer te creëren. Dit hangt echter sterk af
van de specifieke situatie, zoals de indeling van het gebouw en de eisen die aan de verlichting
worden gesteld. Het is daarom niet zondermeer mogelijk om aan te geven of de genoemde
verlichtingsniveaus in de referentiesituatie verder verlaagd kunnen worden en wat de kosten
daarvan zouden zijn.
Voor kantoren en schoolgebouwen is het verlichtingsniveau makkelijker te bepalen, omdat
deze vaak min of meer hetzelfde ingedeeld zijn. Het opgegeven referentieniveau van 8 W/m2 is
erg laag. Uitgaande van de nieuwe verlichtingsnorm NEN-EN 12464 d.d. maart 2003, meer
realistisch is om uit te gaan van 11 W/m2 voor kantoren en 9 W/m2 voor scholen. Hierbij dienen
om het benodigde verlichtingsniveau te halen, de verlichtingsarmaturen te worden uitgevoerd
met type T5, inclusief hoogglans spiegel.
De kosten van de maatregel ‘energiezuinige verlichting’ kunnen wel bepaald worden voor de
sporthal, wanneer we aannemen dat er een verlichtingsniveau van 500 lux nodig is (lokale en
landelijke competitie). In de referentiesituatie is in het sportgedeelte uitgegaan conventionele
voorschakelapparaten, door toepassing van hoogfrequente voorschakelapparaten kan het
vermogen teruggebracht worden van 9,5 naar 8 W/m2. De kosten hiervoor zijn afhankelijk van
de toegepaste armaturen, maar liggen voor sporthallen rond de € 1,50 per m2
gebruiksoppervlak.
Onderdeel:
Toepassen HF-verlichting in sporthal

Kosten:
1,50 €/m2

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 4 van 9

3.2.

Regeling ventilatiedebiet

3.2.1.

Inlaat/waaier verstelling
Deze regeling wordt niet of nauwelijks meer toegepast en wordt door de Rijksgebouwendienst
afgeraden1. De kosten hiervoor zijn derhalve niet bepaald.

3.2.2.

Toerenregeling ventilatiedebiet
Door toerenregeling van het ventilatiedebiet kan worden bespaard op elektrische energie voor
de ventilatoren. Met een frequentieregelaar wordt het toerental van de ventilator geregeld
afhankelijk van het benodigde luchtdebiet. Dit systeem werkt alleen energiebesparend
wanneer er ook een naregeling wordt toegepast, waarmee in de verschillende ruimten het
benodigd ventilatiedebiet geregeld kan worden (bijvoorbeeld op CO2-gehalte, aanwezigheid,
temperatuur of met een schakelaar).
De kosten voor toerenregeling omvatten de kosten voor de frequentieregelaar, het stuurcircuit
en de drukopnemer in het ventilatiekanaal. De kosten zijn sterk afhankelijk van het
luchtdebiet. In de kostenbepaling is geen rekening gehouden met de naregeling. Voor
gebouwen met een groot aantal verschillende ruimten, zijn deze kosten aanzienlijk.
Onderdeel:
toerenregeling

3.3.

Regeling verlichting

3.3.1.

Veegpuls

Kosten:
0,14 – 0,37 €/m3/h

Bij toepassing van een veegpulsschakeling kan het onnodig laten branden van verlichting bij
afwezigheid verminderd worden en wordt bespaard op elektrische energie. Hierbij wordt een
verlichtingsgroep aangesloten op een relais. Vanuit een centrale klok wordt een puls gestuurd,
waardoor op vaste tijden alle verlichting uitgeschakeld wordt. Daarna kan de verlichting naar
behoefte handmatig weer aangezet worden. Een veegpulsschakeling is vooral geschikt voor
grote gebouwen met veel individuele ruimten.
In deze kostenbepaling wordt er uitgegaan van het plaatsen van een relais per maximaal vijf
kantoorruimten of per maximaal twee klaslokalen, inclusief montagekosten.
Onderdeel:
veegpulsschakeling

3.3.2.

Kosten:
1 - 2 €/m2 gebruiksopp.

Daglichtregeling
Met een daglichtregeling kan worden bespaard op elektrische energie voor verlichting.
Wanneer er voldoende natuurlijk daglicht aanwezig is, regelt een daglichtregeling naar
behoefte het vermogen van de kunstverlichting naar beneden. Hiervoor wordt gebruik gemaakt
1 Informatie afkomstig van een vertegenwoordiger van leverancier Alko.

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 5 van 9

van een fotocel om het lichtniveau te meten. Bovendien is bij de verlichting een elektronisch
voorschakelapparaat nodig dat geschikt is voor daglichtregeling.
Gebruikelijk is om alleen in de armaturen langs de buitengevel daglichtregeling toe te passen.
Voor het inschatten van de kosten is ervan uitgegaan dat in combinatie met de helft van de
armaturen daglichtschakeling is toegepast.
Onderdeel:
daglichtregeling

3.3.3.

Kosten:
5 - 6 €/m2 gebruiksopp.

Aanwezigheidsdetectie
Aanwezigheidsdetectie is niet aangegeven op de maatregellijst, hoewel het voor een aantal
gebouwen wel een interessante optie kan zijn.
Met aanwezigheidsdetectie wordt het licht alleen aangeschakeld wanneer er iemand aanwezig
is, waardoor onnodig gebruik van verlichting bij afwezigheid wordt voorkomen.
Aanwezigheidsdetectie maakt gebruik van een sensor die beweging waarneemt.
De kosten voor aanwezigheidsdetectie worden bepaald door de kosten voor een
aanwezigheidssensor en montage hiervan. De kosten variëren afhankelijk van het aantal
sensoren per m2. Daarnaast is het zo dat wanneer de sensoren gekoppeld dienen te zijn, de
prijs veel hoger wordt.
Onderdeel:
Aanwezigheidsdetectie

3.4.

Kosten:
5 - 7 €/m2 gebruiksopp.

Warmteterugwinning uit ventilatielucht
Bij warmteterugwinning uit ventilatielucht wordt de warmte uit de afgezogen lucht gebruikt om
de toevoerlucht voor te verwarmen. Hierdoor is het warmteverlies via de ventilatielucht kleiner
en kan bespaard worden op warmteverbruik en -vermogen.
In de utiliteitsbouw zijn de gangbare typen warmteterugwinning: twincoil, een platenwisselaar
en een warmtewiel. Een twincoil bestaat uit twee warmtewisselaars in een klein circuit met
koelmiddel. Een platenwisselaar is een kruisstroomwarmtewisselaar. Een warmtewiel is een
groot wiel wat door langzaam rond te draaien warmte overdraagt, het is hiermee tevens
mogelijk om vocht terug te winnen uit de ventilatielucht.
Voor de platenwisselaar geldt dat deze eigenlijk alleen voor lagere debieten (tot maximaal
30.000 m3/h) wordt toegepast. Voor grotere debieten wordt het goedkoper en energiezuiniger
om een warmtewiel toe te passen.
Voor de gebouwen met een luchtdebiet dat kleiner is dan circa 2.500 m3/h zijn geen kosten
gegeven. Voor een dergelijk laag luchtdebiet wordt eigenlijk geen complete
luchtbehandelingskast toegepast, maar een balansventilatie-unit (vergelijkbaar met systemen
voor woningbouw). Hierin wordt een kruisstroomwisselaar toegepast met een rendement van
60-90%, afhankelijk van debiet en materiaalkeuze.

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 6 van 9

De kosten zijn afkomstig van een aantal offertes van enkele leveranciers van
luchtbehandelingskasten uit 2005, geïndexeerd naar prijspeil 2012.
Onderdeel:
Warmteterugwinning twin coil
Warmteterugwinning warmtewiel

3.5.

(rendement 60%)
(rendement 70%)

Kosten:
0,35 – 0,83 €/(m3/h)
0,66 – 0,88 €/(m3/h)

Verhogen rendement CV
Door het rendement van de cv-ketel te verhogen kan er bespaard worden op verwarmingsenergie. Hoog rendement ketels zijn er in drie typen: HR-100, HR-104 en HR-17 waarbij de HR100 het laagste en de HR-107 het hoogste rendement heeft.
In de maatregelenlijst werd uitgegaan van een verbetering van de ketel van HR-100 of HR-104
naar HR-107. De HR-100 en HR-104 cv-ketels worden echter niet meer geleverd. Wanneer er
gekozen wordt voor een HR-ketel zal er dus altijd een HR-107 worden toegepast.2

3.6.

Laag Temperatuur Systeem (LTS)
Een laag temperatuur systeem werkt met een aanvoertemperatuur die lager is dan 55°C.
Hierdoor wordt het mogelijk een warmtepomp te gebruiken voor de opwekking van warmte.
In nieuwbouw liggen de kosten voor vloerverwarming en ‘normale radiatoren’ weinig uit elkaar.
De kosten voor het verwarmingssysteem hangen sterk af van de omvang van de verschillende
ruimten, de mogelijkheid om grote radiatoren te kunnen plaatsen en dergelijke. Derhalve is
voor alle gebouwen ervan uitgegaan dat het toepassen van vloerverwarming kostenneutraal is
ten opzichte van het referentiesysteem.

3.7.

Warmtepomp
Door het toepassen van een warmtepomp kan er bespaard worden op verwarmings- en
eventueel ook op koelenergie. De meest toegepaste warmtepomp is een elektrische warmtepomp. Deze werkt op elektriciteit en onttrekt warmte op een lagere temperatuur aan een bron
om warmte op hogere temperatuur te kunnen leveren.
Er zijn verschillende brontypes mogelijk, per referentiegebouw zijn geschikte bronnen
aangegeven in de rapportage ‘Marktrijpheid warmtepompen’3. Deze warmtepomp-bron
concepten worden doorgerekend op haalbaarheid.
Voor het vermogen van de warmtepomp is uitgegaan van 50% van het totale verwarmingsvermogen. Bij het bepalen van de kosten ten opzichte van de referentiesituatie moet dus ook
rekening gehouden worden met een besparing op het vermogen van de conventionele ketel en
eventueel op de koelmachine.

2 Informatie afkomstig van enkele leveranciers van cv-ketels, te weten Remeha, Buderus en Viessman.

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 7 van 9

Daarnaast komen er kosten bij voor de bron. Het vermogen van de bron wordt gebaseerd op
het vermogen dat door de warmtepomp aan de bron wordt onttrokken.
Voor de kosten voor de warmtepomp, bronnen, cv-ketel en compressiekoelmachine is
uitgegaan van kostenkengetallen uit de rapportage ‘Marktrijpheid warmtepompen’ 3,
geïndexeerd naar prijspeil 2012.
Onderdeel:
Warmtepomp
Bron

bodem
buitenlucht
grondwater
aquifer
ventilatielucht

Cv-ketel
Compressiekoelmachine

3.8.

Kosten:
310 - 400
590
380 - 420
350 – 1.000
350 – 1.060
350 - 420
110 - 140
460 - 560

€/kWth
€/kWth
€/kWth
€/kWth
€/kWth
€/kWth
€/kWth
€/kWth koelvermogen

Zonneboiler
Met een zonneboiler wordt water voorverwarmd door zonnestraling waardoor er minder
verwarmingsenergie nodig is. De opbrengst van een zonneboiler is het grootst in de zomer,
wanneer er geen warmtevraag voor verwarming is. Een zonneboiler kan daarom het best
ingezet worden voor de opwekking van warm tapwater waarbij de vraag niet seizoensafhankelijk is.
In de maatregelenlijst is de zonneboiler alleen aangegeven voor de tennishal. Er is hierbij
uitgegaan van een oppervlakte van 45 m2.
De kosten voor de zonneboiler zijn bepaald aan de hand van een offerte en weergegeven in
Euro per kW piekvermogen. Het geleverde vermogen van een zonneboiler is afhankelijk van de
oriëntatie, de hellingshoek en de opvallende straling. Voor het piekvermogen is uitgegaan van
een oriëntatie op het zuiden, onder een kleine hoek (ca. 30°) en op een zonnige zomerdag. In
de kosten is rekening gehouden met constructiemateriaal, montage en buffervaten.
Onderdeel:
Zonneboiler

3.9.

Kosten:
310 €/kW th, piek

Warmte Kracht Koppeling (WKK)
Met een Warmte Kracht Koppeling wordt elektriciteit en warmte geleverd. Doordat de warmte
die vrijkomt bij de opwekking van elektriciteit ook gebruikt wordt, heeft een WKK een hoog
rendement en kan er bespaard worden op primaire energie.

3 Studie Marktrijpheid warmtepompen, Eindrapportage, Techniplan Adviseurs, If Technology, New-Energy-

Works, 29 april 2005, documentcode: SNU-201X1-E-DK005C

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 8 van 9

Voor het thermisch vermogen van de WKK is uitgegaan van dekking van de helft van het
benodigde verwarmingsvermogen, waarbij de WKK een gedeelte van het vermogen van de cvketel vervangt. Er is geen rekening gehouden met eventuele additionele voordelen,
bijvoorbeeld doordat er een lager elektrisch aansluitvermogen nodig kan zijn.
De kosten zijn bepaald aan de hand van een offerte. In de kosten is rekening gehouden met
buffervaten, diverse meters, isolatie en montage. De kosten voor de cv-ketel zijn afkomstig uit
de rapportage ‘Marktrijpheid Warmtepompen’4, geïndexeerd naar prijspeil 2012.
Onderdeel:
Warmte Kracht Koppeling
Cv-ketel

Kosten:
circa 1.100 €/kWth
110 - 140 €/kWth

4 Studie Marktrijpheid warmtepompen, Eindrapportage, Techniplan Adviseurs, If Technology, New-Energy-

Works, 29 april 2005, documentcode: SNU-201X1-E-DK005C

ANS-101X1-E-EG001B
18 januari 2013
blad 9 van 9

4.

Woningbouw: Bijlage 1

DGA-102X1-P-RY001DTot corr

Project : Kostencalculatie Energiebesparende maatregelen
Onderwerp : Prijs per Woning (oppervlakte, luchtdebiet, vermogen)
per energiebesparende maatregel
prijspeil 2012

Installatie
Douchewater WTW
PV panelen
Ventilatie

CV-ketel
Afgifte
Warmtepomp

Zonneboiler
Micro WKK

Appartementen
stuk
Grondgebonden
stuk
m3/h
m3/h
m3/h
kWth
vrijstaand
kWth
Lage Temp. Radiatoren
Laag Temp. Systeem
kWth
kWth
kWth
kWth
kWth
kWth

Verklaring afkortingen:
Ag = gebruiksoppervlak in m2
m3/h = ventilatiedebiet in m3/h
kWth = verwarmingsvermogen in kW
x= al aanwezig in referentie situatie

per woning
per woning
Elektriciteit

verw vermogen
verw vermogen

P WP
P bron
P wp warm
P bron
50% verw verm
50% verw verm

Horizontale WTW
Verticale WTW
Wp=600
Balansventilatie
Zelfregelende roosters
Vraaggestuurde roosters
HR-107 gasketel (CW-4)
HR-107 gasketel (CW-5/6)
LTRad (meerkosten tov HT)
LTV (meerkosten tov HT)
Individuele WP icm bodemcollectoren
COP= 3,1
Warmtepomp + buitenlucht
COP= 3,1
Zonneboiler voor ww
Micro WKK

410
1.200
4.500
2.900
5.500
2.400

410
1.200
4.500
2.900
5.500
2.400

200
660
11.200

Vakantiewoning

galerijcomplex

Appartementen complex

Woningen

vrijstaande woning

Hoekwoning

twee-onder-een kapwoning

1,056

Tussenwoning

correctiefactor

32.100

24.000

1.200
117.600
75.600
143.500
62.300

1.200
109.200
70.200
133.300
57.900

5.200
17.300
315.300

4.800
16.000
293.500

410
1.200
3.900
2.500
4.800
2.100
2.200
170
570
9.800

20.700

399.800

371.400

13.200

7.200
5.100

55.800
98.300

41.900
91.300

3.500
3.200

200
660
11.200

410
1.200
5.300
3.400
6.500
2.800
3.000
230
780
15.100

410
1.200
6.100
3.900
7.400
3.200
3.400
270
890
15.700

15.200

15.200

21.700

3.500
3.700

3.500
3.700

3.500
4.400

DGA-201X1-P-MV004H_invulmatrix / totaal afgerond

Blad 1 van 1

18-1-2013

Project : Kostencalculatie Energiebesparende maatregelen
Onderwerp : Totale prijs per kostenmaatregel (prijs in euro's, prijspeil 2012)
Bijlage 2
Kantoor

Groepspraktijk

Logies
Zeer klein **

klinisch
Verpleegtehuis

niet klinisch

Onderwijs

Sportgebouw

Winkel

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

n.v.t.
1.000
400
x
400
n.t.b.

n.t.b.
1.900
2.400
4.200
x
21.100
n.t.b.

n.v.t.
39.600
8.800
21.900
30.700
x
-

6.200
2.800
9.100
x
21.000
n.t.b.

x
n.t.b.

n.v.t.
11.800
x
n.v.t.
n.t.b.
126.300
103.600
-

x
n.t.b.

500
1.300
1.900
9.000
n.v.t.
n.t.b.

3.000
x
n.t.b.

n.v.t.
3.600
500
1.700
2.200
1.400
n.v.t.
19.500
n.t.b.

140.900
230.400
-

2.300
4.800
3.900
x
6.100
n.v.t.
n.t.b.
20.700
-

n.v.t.
8.800
x
24.300
n.t.b.

23.800
29.300
-

n.v.t.
100
100
300
400
n.t.b.
1.600
-

x
6.300
n.t.b.

8.400
6.300
-

n.v.t.
1.300
n.t.b.
11.300
9.200

50.600
-

29.800
-

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.t.b.
2.300
-

n.v.t.
1.800
0
200
300
x
4.900
n.v.t.
n.t.b.
19.400
15.900
-

n.v.t.
3.400
x
7.800
n.v.t.
n.t.b.
26.000
27.000
10.600
-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

3.100
5.500
zie bij warmtepomp
-

800
-

15.000
34.400
-

-542.600
-

-

159.100

44.400
65.300
12.900
-

25.900
-

44.400
150.000
-

4.700
-

28.000
-

-

17.000

Super

Klein

Sporthal

Gymzaal

HBO

VO school

Hotel

Groot

Klein

24.300
27.700
-

Warenhuis

6

2.700
12.400
40.500
52.800
x
45.300
n.t.b.

Zwembad

5

n.t.b.
n.v.t.
8.300
300
1.400
1.700
x
23.200
n.v.t.
n.t.b.

Tennishal

4

n.t.b.
n.v.t.
1.900
100
700
800
x
n.v.t.
6.700
n.v.t.
n.t.b.

Basisschool

3

n.v.t.
1.100
0
1.800
1.800
x
n.t.b.

Middel

2

n.v.t.
300
0
100
100
x
n.v.t.
n.t.b.

Ziekenhuis

1

museum

Gevangenis

Cellen

theater

Installatie
Energiezuinige verlichting HF+
Reg ventilatoren inlaat/waaier
Reg ventilatoren toerenregeling
Reg verlichting veegpuls
Reg verlichting daglicht
Reg verlichting daglicht+veegpuls
WTW ventilatielucht rend 60%
WTW ventilatielucht rend 65 %
WTW ventilatielucht rend 70%
Verhogen rendement CV
LTS
Warmtepomp + bodem
Warmtepomp + buitenlucht
Warmtepomp + grondwater
Warmtepomp + aquifer
Warmtepomp + retour/afvallucht
Warmte/koudeopslag *
Zonneboiler voor ww
WKK

buurtcentrum

Cafe restaurant

Bijeenkomst