Rapportage uitvoering maatregelen
ICMO2 advies
winter 2010 - 2011
19 april 2011

1.

Inleiding

Op 22 november 2010 is het ICMO2 advies uitgebracht: “Natural Processes, animal welfare, moral
aspects and management of the Oostvaardersplassen”. Het advies bevat samenhangende
pakketten maatregelen voor de korte, middellange en lange termijn. Het maatregelen pakket voor
de korte termijn heeft betrekking op de winter van 2010-2011.
De Staatssecretaris van het ministerie van EL&I heeft de lijn van het ICMO2 advies overgenomen.
Hij heeft Staatsbosbeheer na het verschijnen van het ICMO2 rapport verzocht direct te starten met
het implementeren van de maatregelen voor de korte termijn.
Eind 2010 heeft politieke behandeling van het ICMO2 rapport plaatsgevonden. Hierbij heeft de
Staatssecretaris van EL&I besloten een Beheeradviescommissie (BAC) in te stellen om toe te zien
op het beheer van de Oostvaardersplassen in lijn met het ICMO2 advies, en de opvolging van de
ICMO2 adviezen.
Onderdeel van het maatregelenpakket voor de korte termijn is een evaluatie van de uitvoering van
deze maatregelen, direct na de winter. Doel van deze snelle evaluatie is dat het bijsturing van het
beheer in de winter van 2011-2012 mogelijk maakt.
De Beheersadviescommissie (BAC) is door de Staatssecretaris van EL&I gevraagd deze evaluatie uit
te voeren. De BAC heeft Staatsbosbeheer gevraagd de inhoudelijke verslaglegging te verzorgen.

2.

Werkwijze

Staatsbosbeheer is direct na het verzoek van de Staatssecretaris gestart met de implementatie van
de maatregelen. Daarbij is een intensieve interactie met de Beheersadviescommissie ontstaan,
onder meer rond het opstellen van protocollen voor vroeg reactief beheer en het doordenken van
de gevolgen van het niet doorgaan van het openstellen van de Hollandse Hout.
Inmiddels heeft Staatsbosbeheer een nieuw managementplan opgesteld, waarin het te voeren
beheer voor de korte en middellange termijn, de monitoring en de communicatiestrategie zijn
beschreven. Gedurende de winter zijn wekelijks rapportages van het afschot opgesteld en naar de
BAC en het Ministerie van EL&I gestuurd. Deze vormen de basis voor de feitelijke rapportage rond
de uitvoering van het vroeg reactief beheer.
Deze rapportage is een weergave van wat Staatsbosbeheer aan maatregelen heeft uitgevoerd
rond ICMO2 vanaf 1 december 2010 – 10 april 2011. Deze rapportage geeft per maatregel weer
wat is uitgevoerd en waar nog aan wordt gewerkt.

2
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

3. Het pakket aan maatregelen voor de winter 2010-2011
Het pakket aan maatregelen zoals geformuleerd in het ICMO2 advies staat hieronder letterlijk
weergegeven in het Engels (rode tekst) en daaronder ook in het Nederlands. Daaraan is
toegevoegd de aanbeveling rond de telmethode, die in september 2010 door ICMO2 per brief aan
toenmalig minister Verburg is gedaan. Een aantal aanbevelingen is door de BAC gemodificeerd in
het licht van de gewijzigde situatie rond de Hollandse Hout . In dat geval zijn zowel de
oorspronkelijke aanbeveling (kale nummer) als de gemodificeerde aanbeveling (nummer met
lettertoevoeging) opgenomen. Dit om te borgen dat de informatieverstrekking rond het pakket
transparant is.

1. Adopt a new strategy of early reactive culling which takes into account environment conditions
and start implementing it on December 15. This includes culling of animals that are visibly in poor
condition or with deviant behaviour before unnecessary suffering occurs in late winter. Apply the
same management for all three species
Ga over op een nieuwe strategie van vroeg reactief beheer, die rekening houdt met
omgevingscondities en start met implementatie op 15 december. Dit houdt in dat dieren
geschoten worden die zichtbaar in slechte conditie zijn of met afwijkend gedrag, vóórdat
onnodig lijden optreedt, l aat in de winter. Pas hetzelfde beheer toe voor alle drie de soorten.
Deze aanbeveling is door de BAC verder uitgewerkt tot 1a, 1b en 1c
1a.Adopt a shift in management of the larger herbivores towards earlier culling of animals
thought at risk. To facilitate this Staatsbosbeheer will:
Realiseer een verschuiving in het beheer van de grote grazers naar het eerder afschieten van
dieren die risico lopen. Om dit te faciliteren zal Staatsbosbeheer:
1b. Develop an appropriate protocol for combining measures of animal condition with an
environmental score designed to relate condition to prevailing and likely future environmental
conditions.
Een geschikt protocol ontwikkelen dat maatstaven voor dierconditie combineert met
een score voor de omgevingsomstandigheden, dat ontworpen is om de conditie te kunnen
relateren aan de heersende en de waarschijnlijke toekomstige omgevingscondities.
1c. Develop and implement improved systems for monitoring numbers and trend of populations
of large herbivores, birds and vegetation. Vegetation will need to be monitored in relation to
delivery of underlying Natura 2000 objectives as well as its own intrinsic biodiversity; particular
attention will be focused on areas of woodland opened for access to large herbivores (Driehoek,
Kotterbos, Oostvaardersbos).
Een verbeterd systeem ontwikkelen en implementeren voor het monitoren van aantallen en
trends van populaties grote grazers, vogels en vegetatie. De vegetatie moet worden
gemonitord in relatie tot het behalen van de onderliggende Natura 2000 doelen én de eigen
intrinsieke biodiversiteit; de aanliggende bosgebieden die opengesteld worden voor de grote
herbivoren (Driehoek, Kotterbos, Oostvaardersbos) verdienen daarbij bijzondere aandacht.

2. Develop a contingency plan for population reduction. Have plan ready to reduce the
population if early reactive culling does not work and large scale starvation is likely to occur.
Ontwikkel een noodplan voor populatie reductie. Zorg dat er een plan gereed ligt om de
populatie te reduceren als vroeg reactief beheer niet werkt en grootschalige verhongering
dreigt voor te komen.

3. Avoid using anticonception of females in all three species.
Vermijd het gebruik van anticonceptiemiddelen bij vrouwelijke dieren van alle drie de soorten.

3
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

4. Create at least 150 ha of winter shelter for all large herbivores by opening adjacent Driehoek,
Kotterbos (first part), and Oostvaardersbos woodland areas during winter, connecting part of
these areas to the current grazing area. Opening of these areas of woodland for shelter can be
done earlier or later if conditions suggest it is appropriate.
Maak minstens 150 hectare winterbeschutting voor alle grote herbivoren door de aanliggende
bosgebieden Driehoek, Kotterbos en Oostvaardersbos gedurende de wintermaanden open te
stellen en daarmee delen van deze gebieden te verbinden met het huidige graasgebied. Het
openstellen van deze bosgebieden voor beschutting kan vroeger of later worden gedaan
wanneer de omgevingscondities aangeven dat het nodig is.
4a. It is acknowledged that excess pressure on these small areas may result in some damage and
loss of biodiversity; it is essential therefore that opening of the areas to large herbivores be
accompanied by monitoring protocols for potential damage of these areas.
Er wordt erkend dat overmatige druk op deze kleine gebieden kan resulteren in enige schade
en verlies aan biodiversiteit; Het is daarom essentieel dat het openstellen van deze gebieden
voor de grote herbivoren gepaard gaat met monitoringsprotocollen voor potentiële schade
aan deze gebieden.

5. Create about 500 ha of extra shelter by opening Hollandse Hout in winter. Provide winter
shelter by temporarily connection/including part of the Hollandse Hout to the current grazing
area. About 50% of the Hollandse Hout should be included in the grazing area.
Creëer circa 500 ha extra beschutting door het openstellen van de Hollandse Hout in de
winterperiode. Bied extra beschutting door een deel van de Hollandse hout tijdelijk te
verbinden met het huidige graasgebied. Ongeveer 50% van de Hollandse hout zou bij het
huidige graasgebied getrokken moeten worden.

6. Create 1000 m of shelter ridges in the sandy part (de Stort) of the Oostvaardersplassen, so that
horses and cattle can find shelter.
Maak 1000 meter schuilrichels in het zandige deel (het Stort) van de Oostvaardersplassen,
zodat paarden en runderen beschutting kunnen vinden.
7. Initiate the creation of a corridor (Oostvaarderswissel) to the Horsterwold.
Start met het creëren van een corridor (Oostvaarderswissel) naar het Horsterwold
7a. Explore the possibility of early opening of a corridor (Oostvaarderswissel) to the Horsterwold.
This area has already been designated as EHS since 2006 and has never been agricultural land.
Onderzoek de mogelijkheid van het vroegtijdig openstellen van een corridor
(Oostvaarderswissel) naar het Horsterwold. Dit gebied is al aangewezen als EHS sinds 2006 en
is nooit agrarisch gebied geweest.

8. Avoid supplementary feeding.
Vermijd bijvoeren.

9. Develop and implement a plan for active water management.
Ontwikkel en implementeer een plan voor actief waterbeheer.

4
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

10. Improve governance and establish a scientific advisory board. Develop appropriate long-term
stakeholder involvement through installation of a formal stakeholder platform
Verbeter de maatschappelijke betrokkenheid en stel een wetenschappelijke adviesraad in.
Ontwikkel een goede lange termijn betrokkenheid van belangengroepen door het installeren
van een formeel platform voor belanghebbenden.
10a. Develop a strategy for closer engagement with the public and interested stakeholder groups,
to ensure better communication and increased transparency of management and management
decisions.
Ontwikkel een strategie om een nauwere verbinding met het publiek en geïnteresseerde
groepen van belanghebbenden aan te gaan, om ervoor te zorgen dat de communicatie en
transparantie van het management en managementbesluiten verbetert.

11. Establish an internal PR committe with links to the stakeholder forum and to the scientific
advisory board.
Stel een intern PR comité in dat een verbinding heeft met het belanghebbenden platform en
de wetenschappelijke adviesraad.

12. Review this package shortly after April 1, 2011. An immediate operational review is needed
to adjust measures on culling for the winter of 2011/2012. This review is also needed to ensure
progress on the provision of shelter
Evalueer dit pakket kort na 1 april 2011. Een onmiddellijk operationele evaluatie is nodig om
de maatregelen voor het afschot van dieren voor de winter 2011/2012 te kunnen aanpassen.
Deze evaluatie is ook nodig om de voortgang in het bieden van beschutting te waarborgen.

13. (uit brief ICMO2 aan minister Verburg d.d. 24 september 2011)
A reliable and commonly used method to assess numbers of large ungulates in open landscapes
such as the Oostvaardersplassen, is to perform aerial surveys from a helicopter.
Een betrouwbare en vaak gebruikte methode voor het tellen van aantallen grote hoefdieren
in open landschappen zoals de Oostvaardersplassen is het maken van luchtopnames vanuit
een helikopter.

Aanleg van de schuilrichels

5
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

4. Resultaten uitvoering maatregelen winter 2010-2011
1. Protocol vroeg reactief beheer
In samenspraak met verschillende externe deskundigen, twee leden van ICMO2 en een lid van de
nieuwe Beheeradviescommissie, is een nieuw protocol “Early Reactive Culling” (Vroeg Reactief
Beheer) opgeleverd op 13 december 2010. Dit protocol is ook met vertegenwoordigers van diverse
belangengroepen besproken (Dierenbescherming, KNMvD, St. Welzijn Grote Grazers, Vereniging
Het Edelhert). Vanaf 15 december 2010 is op dit vast te stellen protocol geanticipeerd.
Het protocol vroeg reactief beheer is op 30 december 2010 besproken met de leden van de
Beheeradviescommissie, onder meer tijdens een excursie in de Oostvaardersplassen. De formele
reactie van de Beheeradviescommissie op het protocol is op 11 januari 2011 door ons ontvangen.
Daarin constateert de beheeradviescommissie “dat met dit protocol op de juiste wijze invulling
gegeven wordt aan de aanbeveling van ICMO2 om over te gaan naar een methode van vroeg
reactief beheer van de grote grazers in het Oostvaardersplassengebied.” Daarnaast werden enkele
kleine tekstvoorstellen gedaan. Het protocol is met deze wijzigingen vastgesteld door de directeur
Staatsbosbeheer en toegestuurd aan de Staatssecretaris van El&I op 21 januari 2011.
Op 25 januari 2011 is het protocol nogmaals besproken met diverse belanghebbenden
(Dierenbescherming, KNMvD, St. Welzijn Grote Grazers, Vereniging Het Edelhert) in een
constructieve sfeer en waren er inhoudelijk op het protocol zelf geen opmerkingen.
Vanaf 1 januari 2011 zijn wekelijks twee situatierapporten gemaakt om inzicht te geven in de
stand van zaken. Deze zijn verstuurd naar het ministerie van EL&I en de BAC. Het vroeg reactief
beheer is gericht op het eerder schieten in de (afnemende) conditie van het dier, wat niet
noodzakelijk betekent dat meer dieren eerder in het jaar worden afgeschoten. Een evaluerende
bijeenkomst over het protocol Vroeg Reactief Beheer wordt gepland eind mei 2011.
Er is geconstateerd door de dierenarts en bevestigd in terreinbezoeken door de stakeholders, dat
er geen dieren in het gebied te vinden waren in slechte conditie (conditie 1 of 2).
Om sterfte en afschot van deze winter in beeld te brengen is gekeken naar de sterfte over de
periode 15 december - 31 maart. Op 15 december 2010 is het nieuwe afschotprotocol
geïmplementeerd in het dagelijks beheer en de meeste recente data voor de uitwerking van deze
analyse liepen tot 31 maart. De totale sterfte was in de periode 15 december-31 maart 2010/2011
voor alle drie de grote herbivoren lager dan in het voorgaande jaar (zie figuur 1.1.) Het
percentage afgeschoten dieren van afgelopen winter was voor Heckrunden, Konikpaard en
Edelhert respectievelijk 83%, 92% en 97%. Omdat het aantal edelherten veruit het grootste is, is
het gemiddelde percentage geschoten dieren 96 % (afgezet tegen dieren met een natuurlijke
dood) en daarmee duidelijk hoger dan het voorgaande jaar (zie figuur 1.1.). Verder is het afschot
in de periode 15 december tot en met eind maart eerder tot stand gekomen dan gemiddeld in de
voorafgaande periode 2004-2009 (zie figuur 1.2.). In de figuur is te zien dat bij alle drie de grote
herbivoren deze winter de piek van het afschot zich duidelijk voor de piek van het afschot van het
gemiddelde van de voorgaande jaren bevindt. Bij alle drie is te zien dat in week 13 in 2010 al bijna
geen afschot meer plaatsvindt, terwijl het gemiddelde van de voorgaande jaren aangeeft dat rond
week 13 de piek net is gehaald of nog moet beginnen en er dus nog enkele weken dieren zullen
worden afgeschoten (na week 13).

Sterfte grote herbivoren 15 december 2010 tot 1 april 2011
Aantal dieren
Percentage dieren
Natuurlijke afschot
Totaal
Natuurlijke afschot
dood
dood
Heckrund
8
40
48
17
83
Konikpaard 10
115
125
8
92
Edelhert
16
572
588
3
97
totaal
34
727
761
4
96

totaal
100
100
100
100

6
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

Dit zijn indicatoren die van belang zijn voor de effectiviteit van het protocol, ook in de
communicatie. Definitieve conclusies moeten nog getrokken worden. Van belang hierbij is te
beseffen dat de winterperiodes niet altijd goed te vergelijken zijn. De weersituatie speelt hierbij
een belangrijke rol, en ook het verloop van de vorige winter kan impact hebben.

totale sterfte week 50 tm 13

Percentage afschot week 50 tm 13

700

100

600

400
300
200
100
0

80
60
40
heckrund
konikpaard
edelhert

20

jaar

2010/2011

2009/2010

2008/2009

2007/2008

2006/2007

2005/2006

2004/2005

2003/2004

2002/2003

2001/2002

2000/2001

1999/2000

1997/1998

2010/2011

2009/2010

2008/2009

2007/2008

2006/2007

2005/2006

2004/2005

2003/2004

2002/2003

2001/2002

2000/2001

1999/2000

1998/1999

1997/1998

0
1998/1999

afschot (N)

500

afschot (% totale sterfte)

heckrund
konikpaard
edelhert

jaar

Figuur 1.1. Totale sterfte (links) en percentage afschot over de periode week 50 (15 december) tot
en met week 13 (eind maart) voor de verschillende winters van de afgelopen jaren. 15 december
2010 is het nieuwe afschotprotocol ingevoerd.

Verdeling afschot Heckrund juli - maart

Verdeling afschot Konikpaard juli - maart
40

gemiddelde 2004 - 2009
2010/2011
afschot (% totaal afschot)

afschot (% totaal afschot)

40

30

20

10

0
27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 2

4

6

8 10 12

4

6

8 10 12

weeknr

gemiddeld 2004 - 2009
2010/2011

30

20

10

0
27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 2
weeknr

4

6

8 10 12

Verdeling afschot Edelhert juli - maart

afschot (% totaal afschot)

40

gemiddelde 2004 - 2009
2010/2011

30

20

10

0
27 29 31 33 35 37 39 41 43 45 47 49 51 53 2
weeknr

Figuur 1.2. Verdeling afschot over het jaar (juli-maart = week 27-13) en vergelijking afschot
2010/2011 tov gemiddelde over de periode 2004-2009. Het afschot is uitgedrukt als het percentage
van het totale afschot in die periode.

7
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

De winter 2010-2011 heeft zich in de Oostvaardersplassen als volgt gekenmerkt (combinatie
gegevens situatierapporten en KNMI):
* De winter 2010-2011 wordt aangeduid als een vrij koude winter. De winter heeft (De Bilt) een
gemiddelde temperatuur gehad van 2,3 C, terwijl 3,3 C normaal is. Daarnaast is de winter vrij
droog geweest (neerslag 165 mm, gemiddeld 194 mm).
* Bijzonder is dat de winter duidelijk twee gezichten heeft gehad. Hij is vroeg ingevallen (eind
november begon de winter feitelijk al), maar in januari was de winter eigenlijk al op zijn retour.
December was de koudste december in 40 jaar, maar januari, februari en maart waren zacht.
* In de Oostvaarderplassen is er vooral in de maand december veel sneeuw geweest.

Zwarte kraai bij kadaver

2. Noodplan voor populatiereductie
De staatssecretaris van EL&I heeft deze aanbeveling uit het ICMO2-advies niet overgenomen. Hier
is dan ook geen verdere actie op ondernomen.

3. Vermijd contraceptie.
Dit is gebeurd door geen actie te ondernemen.

8
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

4. Realiseer 150 ha beschutting door aanliggende bosgebieden open te stellen.
Sinds het begin van de winter is in etappes invulling gegeven aan deze maatregel. In totaal is ca
170 ha extra beschutting toegevoegd aan het leefgebied van alle drie de diersoorten. (Driehoek 80
ha, Kotterbos 10 ha en Oostvaardersbos 80 ha.). Hiermee is invulling gegeven aan de in het
ICMO2-rapport genoemde maatregel.
Driehoek
Op 27 december is de Driehoek opengesteld voor alle drie de soorten grazers. Omwille van de
veiligheid van het afschot is het gebied voor publiek afgesloten. Voor het publiek is in de Driehoek
een vrij toegankelijke nieuwe wandelroute naar de Schollevaar geopend en in het voor publiek
afgesloten deel werden veelvuldig excursies onder begeleiding van een gids georganiseerd. Er is
in het bezoekerscentrum bijgehouden hoeveel mensen de Driehoek hebben bezocht in de
afgelopen periode sinds de afsluiting (van 27 december tot 14 april). Totaal zijn er ongeveer 1700
mensen mee zijn geweest op een excursie.
Kotterbos
Een klein deel van het Kotterbos (10 ha) is uitgerasterd en op 16 februari 2011 opengesteld voor
de dieren. De toegankelijkheid via de onderdoorgang onder het spoor was smal. Maar heeft wel
gefunctioneerd voor een de Heckrunderen.
Oostvaardersbos
Op 14 januari 2011 is het noordelijk deel van het Oostvaardersbos uitgerasterd, aangekoppeld en
bereikbaar gemaakt voor alle drie de soorten grote grazers via een dam. Het doorgaande fietspad
langs het Oostvaardersbos is uitgerasterd zodat het publiek het gebied deels wel kon benutten.
Tot 12 uur ’s-ochtends was het noordelijk deel van het Oostvaardersbos afgesloten voor publiek in
verband met de veiligheid voor het afschot. De samenwerking met de gemeente Almere verliep
daarbij zeer voorspoedig en soepel.

De aangelegde dam bij het Oostvaardersbos

9
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

Het gebruik van de beschutting door de dieren
Tijdens de wintermaanden is na openstelling van een van de bosgebieden het gebruik door de
dieren gemonitord op twee vaste momenten in de week op vaste tijdstippen. Tijdens deze
monitoringsronde werd vastgelegd:
• tijdstip van de telling
• verblijfsduur van de dieren (binnen het tijdvak waarin werd gemeten)
• windrichting
• temperatuur
• eventuele bijzonderheden
De exacte analyse van al deze data wordt momenteel voorbereid. De afsluiting van de
aanliggende bosgebieden is pas op 14 april beëindigd en de analyse van de data is begin mei
afgerond. Een eerste analyse van de gegevens gekoppeld aan de weersomstandigheden (gegevens
KNMI) levert het volgende op.
Uit eerder onderzoek naar effecten van het weer op het benutting van beschutting door herten in
het Fluitbos is gebleken dat met name gevoelstemperatuur, windsnelheid en sneeuwdikte een
significant effect hadden op het gebruik van het Oostvaardersbos door herten (Stam en
Cornelissen 2010 1 ). In de onderzoeksperiode (13 jan – 14 apr 2011) lag de gemiddelde temperatuur
boven 0o C en kwam de gemiddelde dagtemperatuur na 5 maart niet beneden de 0oC (bijlage 1).
Voor 5 maart kwamen enkele periode voor met gemiddelde dagtemperaturen beneden de 0o C,
maar lag de gemiddelde dagtemperatuur in die perioden niet beneden de –5o C. De
gevoelstemperatuur lag in die periode gemiddeld 5o C lager, maar nooit lager dan –8o C. De
windsnelheid lag gemiddeld beneden de 5 m/sec (bijlage 1). Alleen op 5 februari trad er een
maximum op van ca 13 m/sec. Neerslag was gering en viel alleen in de vorm van regen.
TPF

P

FPT

P

P

P

P

P

P

P

P

P

Het gebruik van de verschillende bospercelen door de Heckrunderen, Konikpaarden en Edelherten
varieerde per soort en per gebied (figuur 2.0, 2.1.). De Driehoek werd door alle drie de herbivoren
gebruikt, waarbij de Edelherten in absolute aantallen het meest voorkwamen. De aantallen
Konikpaarden en Heckrunderen kwamen gemiddeld overeen. De aantallen Edelherten en
Heckrunderen fluctueerden sterk waarbij maximale aantallen begin maart werden aangetroffen.
De aantallen paarden waren vrij constant. In het Kotterbos zijn alleen Heckrunderen
waargenomen en in het Oostvaardersbos alleen Edelherten (voornamelijk herten). Ook in het
Oostvaardersbos fluctueerden de aantallen herten sterk. Ook hier werden de maxima
waargenomen eind februari – begin maart.
Gebruik Driehoek

Gebruik Kotterbos

300

300

datum 2011

9-apr

2-apr

26-mrt

19-mrt

5-mrt

12-mrt

26-feb

19-feb

5-feb

12-feb

9-apr

2-apr

26-mrt

19-mrt

5-mrt

12-mrt

26-feb

19-feb

5-feb

12-feb

29-jan

22-jan

0

8-jan

50

0
15-jan

50

29-jan

100

22-jan

100

150

8-jan

150

200

1-jan

aantal dieren (N)

200

1-jan

aantal dieren (N)

Heckrund
Konickpaard
Edelhert

250

15-jan

Heckrund
Konickpaard
Edelhert

250

datum 2011

Figuur 2.0 Gebruik van de verschillende bospercelen door Heckrund, Konikpaard en Edelhert.

1

Stam, L. en P. Cornelissen. 2010. Sexuele segregatie bij Edelherten van de Oostvaardersplassen. Het belang van het
Fluitbos in de winter voor de populatie Edelherten van de Oostvaardersplassen. Een verkennend onderzoek. Intern rapport
Rijkswaterstaat.
TP

PT

10
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

Gebruik Oostvaardersbos A

Gebruik Oostvaardersbos B

300

300

datum 2011

9-apr

2-apr

26-mrt

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

19-feb

5-feb

12-feb

9-apr

2-apr

26-mrt

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

19-feb

5-feb

12-feb

29-jan

22-jan

0

8-jan

50

0
15-jan

50

29-jan

100

22-jan

100

150

8-jan

150

200

1-jan

aantal dieren (N)

200

1-jan

aantal dieren (N)

Heckrund
Konickpaard
Edelhert B

250

15-jan

Heckrund
Konickpaard
Edelhert A

250

datum 2011

Figuur 2.1 Gebruik van de verschillende bospercelen door Heckrund, Konikpaard en Edelhert.
Oostvaardersbos A kunnen alleen Edelherten komen en in Oostvaardersbos B kunnen alle drie de
herbivoren komen.
In absolute aantallen waren het met name de Edelherten die gebruik maakten van de
beschuttingslocaties. In de Driehoek en het Oostvaardersbos B waar alle drie de soorten konden
komen, waren de Edelherten de dominante soort (Driehoek 60-70% en Oostvaardersbos B 100%;
Figuur 2.1). Gemiddeld over alle locaties waren de Edelherten met 80% het meest aanwezig.
Runderen en paarden namen ieder 10% voor hun rekening.
aandeel dieren per locatie
100

aantal dieren (%)

80
60

Edelhert
Konikpaard
Heckrund

40
20

to
ta
al

Ko
tte
rb
os

O
os
tv
aa
rd
er
sb
os
O
os
A
tv
aa
rd
er
sb
os
B

rie
ho
ek
D

ric
he
ls

0

Figuur 2.2. Aandeel diersoorten per beschuttingslocatie gemiddeld van 13 januari – 14 april 2011.
Gemiddeld over de hele periode kan worden aangegeven dat het deel van de runderen dat
gebruik heeft gemaakt van de beschuttingslocaties vooral gebruik heeft gemaakt van de Driehoek
(65-70%; figuur 2.2.) en in mindere mate van het Kotterbos (30-35%). Van het Oostvaardersbos B
en de richels hebben ze geen gebruik gemaakt. De paarden maakten eigenlijk uitsluitend gebruik
van de Driehoek. Hierbij dient te worden opgemerkt dat dit vooral de paarden zijn geweest die
daar al sinds 1990 als een aparte eenheid lopen. Slechts enkele paarden van de grote kudde in de
Oostvaarderplassen hebben gebruik gemaakt van de driehoek.

11
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

Ook de paarden hebben geen gebruik gemaakt van het Oostvaardersbos B. De Edelherten hebben
met name van het Oostvaardersbos gebruik gemaakt (60%) en een kleiner aandeel van de
Driehoek. In het Kotterbos zijn geen Edelherten waargenomen, maar uit sporenwaarnemingen
(vraatbeelden houtigen; mond. med. C. Smit) blijkt dat ze er wel zijn geweest.
Verdeling dieren over beschuttinglocaties
100

aantal dieren (%)

80

60

Kotterbos
Oostvaardersbos B
Oostvaardersbos A
Driehoek
richels

40

20

0
Heckrund

Konikpaard

Edelhert

Figuur 2.3. Verdeling dieren over de verschillende beschuttingslocaties, gemiddeld over de
ondezoeksperiode 13 januari – 14 april 2011. Het betreft hier een verdeling van de dieren die
gebruik hebben gemaakt van de beschuttingslocaties. Het zegt dus niets over het aandeel van de
populaties dat gebruik heeft gemaakt van de beschuttingslocaties.
Correlatie van het gebruik van de beschuttingslocaties met het weer laat zien dat er alleen voor
het gebruik van het Oostvaardersbos door de herten een significante correlatie bestaat met de
gevoelstemperatuur (figuur 2.4.). Dit komt overeen met wat in het eerdere onderzoek van Stam en
Cornelissen (2010) is vastgesteld. Het gebruik van de beschuttingslocaties vertoonde geen
significante correlaties met de andere weer paramaters.
Relatie weer-beschutting Oostvaardersbos A en B
250
2

A: R = 0,2237; P = 0,0127
2

B: R = 0,1576; P = 0,0403

aantal dieren (N)

200

150
Edelhert A
Edelhert B
100

50

0
-10

-5

0

5

10

15

gevoelstemperatuur (oC)

Figuur 2.4 Correlatie gevoelstemperatuur en gebruik Oostvaardersbos A en B door Edelherten
(voornamelijk herten).

12
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

5. Realiseer 500 ha extra beschutting door Hollandse Hout aan te koppelen
Op 2 december 2010 hebben twee ICMO2 leden een presentatie gegeven voor de klankbordgroep
Hollandse Hout. De klankbordgroep heeft vervolgens in de week erna een advies uitgebracht aan
de gemeenteraad van Lelystad over de lange termijnvisie voor de Hollandse Hout en een reeks
voorwaarden waaronder mogelijk grazers deze winter zouden kunnen worden toegelaten in het
gebied. Het advies was niet unaniem. Op 14 december hebben twee ICMO2 leden een presentatie
gegeven in de gemeenteraad van Lelystad over de aanbevelingen die zij hebben gedaan en de
redenen hiervoor. Op 17 december heeft het college van B&W een brief verstuurd aan de
gemeenteraad van Lelystad, waarin zij diverse mogelijkheden schetst. In de tussentijd werd half
december in het VAO in de Tweede Kamer een motie aangenomen die zich keert tegen de
toelating van grazers in de Hollandse Hout.
De gemeenteraad van Lelystad heeft op 4 januari een afwijzend besluit genomen ten aanzien van
de openstelling van de Hollandse Hout voor de grote grazers. Op 2 februari heeft het college van
B&W van Lelystad de lange termijn gebiedsvisie voor de Hollandse Hout vastgesteld. Daarin
hebben zij afstand genomen van de doelstelling “Het vergroten van het welzijn van grote grazers
in de Oostvaardersplassen.” De gebiedsvisie wordt voorgelegd aan de gemeenteraad met
uitzondering van de mogelijkheid om grote grazers toe te laten in het gebied. Op 19 april 2011 zal
de gemeenteraad een definitief besluit nemen over de lange termijn gebiedsvisie.
Dit besluit heeft impact op de integrale uitvoering van het zorgvuldig samengestelde pakket van
maatregelen uit het ICMO2 advies. Daarover is op 18 / 19 februari met leden van de ICMO2
commissie en Beheeradviescommissie uitgebreid van gedachten worden gewisseld. In het
managementplan Oostvaardersplassengebied wordt een aanvullende set van maatregelen
voorgesteld (zie managementplan), dat ter advisering aan de BAC is voorgelegd.

Runderen in de Driehoek, januari 2011

13
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

6. 1000 m schuilrichels in de Oostvaardersplassen aanleggen
Er zijn in december 2010 ca 1200 meter schuilrichels aangelegd, in T-vorm, zodat beschutting
tegen verschillende windrichtingen mogelijk is. De richels zullen nog beplant worden. (Het
inplanten hiervan zal pas plaatsvinden in april/mei om te voorkomen dat de planten door
vraatschade onvoldoende tot ontwikkeling komen. Bovendien zal de jonge aanplant worden
beschermd. De richels werden nauwelijks gebruikt door de herbivoren voor zover waargenomen
gedurende de daglichtperiode. De indruk is dat de dieren met name in december de richels ’s
nachts benut hebben.
Gebruik richels R1, R2, R3
300
Heckrund
Konikpaard
Edelhert

aantal dieren (N)

250
200
150
100
50

9-apr

2-apr

26-mrt

19-mrt

5-mrt

12-mrt

26-feb

19-feb

12-feb

5-feb

29-jan

22-jan

15-jan

8-jan

1-jan

0

datum 2011

Figuur 3.1. Gebruik schuilrichels

Ligging van de schuilrichels gezien vanuit de lucht

7. Initieer aanleg Oostvaarderswissel
Op 2 december 2010 is in Provinciale Staten van Flevoland het Provinciaal Inpassingsplan voor het
Oostvaarderswold vastgesteld. In gesprekken tussen de Staatssecretaris van EL&I en de provincie
Flevoland moet komende maanden blijken in hoeverre een Oostvaarderswissel op korte termijn
gestalte kan krijgen.

8. Vermijd bijvoeren.
Er is niet bijgevoerd.

9. Ontwikkel een watermanagement plan.
Dit is tevens een onderdeel van het Beheerplan N2000 en afstemming met het N2000proces heeft
ertoe geleid dat er een serie bijeenkomsten met deskundigen op het vlak van watermanagement
is gepland, startend in april 2011. Deze groep zal eind juni 2011 een wetenschappelijk
onderbouwd advies opleveren, wat als inbreng voor het N2000 beheerplan benut zal worden. Een
uitgebreide planning is beschikbaar.

10. Beheeradviescommissie en wetenschappelijke adviescommissie
De beheeradviescommissie is door de Staatssecretaris van EL&I samengesteld en functioneert
onder leiding van de heer prof. dr. H. Vaarkamp. De Beheeradviescommissie heeft
Staatsbosbeheer actief ondersteund met adviezen rondom het protocol, de aanpak van de
monitoring, de tellingen, PR en communicatie en het mede uitdenken van alternatieve
maatregelen voor het wegvallen van de Hollandse Hout.
In het managementplan is voorgesteld een Werkgroep Coördinatie Wetenschappelijk Onderzoek
voor de Oostvaardersplassen samen te stellen. Daarbij is het voorstel om te komen tot een opzet
waarbij we rondom specifieke thema's werkgroepen formeren die tijdelijk werken aan een
specifieke vraagstelling. Afhankelijk van de besluitvorming in de BAC zal de werkgroep starten in
juni 2011.

14
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

11. Intern PR comité instellen
U

U

Dit PR-comité is ingesteld en is samengesteld uit communicatie-adviseurs en uitvoerders uit de
regio, het district en het hoofdkantoor. In het PR comité worden alle communicatieve zaken
afgestemd, wordt evaluatief teruggekeken en koers uitgezet voor de komende periode. In de
herijkte communicatiestrategie staat het beter positioneren van de Oostvaardersplassen als totaal
ecosysteem en als unieke beleving centraal. De grote grazers zijn een onderdeel van dit
natuurlijke systeem.
Het communiceren over de maatregelen die Staatsbosbeheer neemt voor het vergroten van
dierenwelzijn van de grote grazers krijgt apart aandacht, gelet op de belangstelling die er in de
maatschappij is voor dierenwelzijnsaspecten. Het PR comité heeft ondermeer het volgende
verzorgd:
• pers- en publiekscommunicatie over uitvoering van maatregelen (aanleggen richels,
aantakken van Oostvaardersbos, Kotterbos en Driehoek, het uitvoeren van het protocol);
dit leidde onder andere tot een goed artikel in De Spits en aan het eind van de winter in
een item op RTL4-journaal.; o.a. het verzorgen van excursies in de Driehoek vanwege
afsluiting.
• het updaten van verschillende communicatiemiddelen onder andere een nieuwe folder
over beheer grote grazers, infopanelen.
• Eind februari is er een meldpunt ingesteld waar publiek eventuele afwijkende zaken kan
melden, ook buiten kantoortijden via de telefoon voor spoedeisende zaken, en via de
email voor minder dringende zaken.
• Op 6 maart ging de vossenwebcam (www.volgdevos.nl) online. Inmiddels (19/4) zijn er
meer dan 1,4 miljoen bezoeken geweest. Er was veel media-aandacht en op social media
(vossen-Twitter, - Facebookpagina en via het vossenlog) bleek veel enthousiasme voor het
initiatief. Ook de blog van de boswachter wordt door het succes van volg de vos veel meer
bekeken. Het bezoek aan het weblog is sinds de vossenwebcam meer dan verdubbeld. In
maart waren er12.750 bezoeken tegen zo’n 4500 in januari en februari.
• Er is geïnvesteerd in een nieuw excursieprogramma en –arrangementen voor de
Oostvaardersplassen waardoor komende lente, zomer en herfst (bronstperiodes) meer
mensen en vooral ook nieuwe mensen de Oostvaardersplassen kunnen beleven.
HTU

UTH

Om het totale verhaal van de Oostvaardersplassen voor het voetlicht te brengen wordt
geïnvesteerd in het laten verzorgen van een videolog van bekend natuurfotograaf Ruben Smit
(start in mei), het maken van ansichtkaarten van foto’s uit het boek van Ruben Smit en het
pluggen van nieuws over de zeearend.

15
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

Communicatie met stakeholders
De groep stakeholders - geheten het stakeholdersplatform - bestaat momenteel uit: de
Dierenbescherming, Koninklijke Maatschappij voor Diergeneeskunde, Vereniging Het Edelhert en
Stichting Welzijn Grote Grazers. Met deze groep mensen is sinds eind december maandelijks een
bijeenkomst inclusief veldexcursie geweest. Het gesprek was vooral gericht op het dierenwelzijn
en de uitvoering van de maatregelen van het ICMO2 advies, waaronder het protocol vroeg reactief
beheer. Het open gesprek over invulling van de ICMO2 maatregelen werd gewaardeerd door
zowel de stakeholders als Staatsbosbeheer. Hierdoor is ook tussen de bijeenkomsten door open
communicatie geweest over verschillende zaken in de Oostvaardersplassen. In de eerste
bijeenkomsten zijn afspraken gemaakt over werkwijze, communicatie onderling en reikwijdte van
het platform. Om de relatie met de organisaties te versterken zijn er excursies georganiseerd voor
leden van de Dierenbescherming (maart 2011), leden van de Stichting Welzijn Grote Grazers
(maart 2011) en de KNMvD (april 2011). Naar aanleiding van een presentatie van Staatsbosbeheer
op de ledenvergadering van Het Edelhert is afgesproken dat de ledendag van het Edelhert in
oktober in de Oostvaardersplassen plaatsvindt.

Mensen op excursie onder begeleiding in de Driehoek, volop foto’s makend van de edelherten, paarden en
Heckrunderen.

12. Evaluatie pakket aan maatregelen na 1 april 2011
De Beheeradviescommissie is door de Staatssecretaris van EL&I gevraagd deze evaluatie uit te
voeren. De BAC heeft Staatsbosbeheer gevraagd de inhoudelijke verslaglegging te verzorgen. De
BAC zal op basis daarvan de evaluatie opstellen.
Deze rapportage is een weergave van de feitelijke uitvoering van het maatregelenpakket.

16
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

13. Tellingen
In het ICMO-2 advies wordt geadviseerd om tellingen vanuit een helikopter te laten plaatsvinden
in maart en oktober.
De vergunningaanvraag voor het vliegen met een helikopter boven het gebied in maart-april voor
de tellingen, is eind januari naar de Provincie Flevoland EL&I (Flora en Faunawet) verstuurd. Voor
de Flora- en Faunawet is EL&I verantwoordelijk, voor de Natuurbeschermingswet de provincie
Flevoland. Ten aanzien van de NB-wet is door de provincie Flevoland een negatief signaal gegeven
en is aan Staatsbosbeheer geadviseerd een zogenaamde passende beoordeling te maken. Omdat
een traject met passende beoordeling grote risico’s in zich heeft (zowel in de tijd als op negatief
besluit) is in overleg gekozen voor nader overleg met de Provincie., Staatsbosbeheer en EL&I. Uit
dit overleg bleek dat toestemming in maart 2011 niet haalbaar zou zijn. Vervolgens heeft
Staatsbosbeheer nader advies gevraagd en gekregen van de BAC over hoe hier mee om te gaan.
Kern van het advies van de Beheersadviescommissie is dat absolute tellingen van de aanwezige
aantallen dieren essentieel is en dat het eerdere advies van ICMO2 hier de beste basis voor biedt.
Derhalve wordt in overleg met alle betrokken partijen een nieuw traject voorbereid zodat de
telling in september / oktober kan plaatsvinden.
Vooruitlopend en aanvullend op deze helikoptertelling heeft Staatsbosbeheer er voor gekozen om
via luchtfoto’s de nulsituatie vast te leggen. Hiermee wordt extra informatie verkregen die benut
kan worden bij het verbeteren van de telmethoden en het vaststellen van de aantallen aanwezige
dieren. De analyse van de gegevens is nog niet afgerond, maar de interpretatie van de foto’s lijkt
voor het open gebied en het moeras goed werkbaar, maar levert voor de dichte struwelen en
bosgebieden beperkingen op.

Edelherten in het Oostvaardersbos

17
Rapportage maatregelen winter 2010-2011

datum 2011

Rapportage maatregelen winter 2010-2011
270

180

90

0

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

19-feb

12-feb

5-feb

29-jan

9-apr
16-apr
23-apr

9-apr
16-apr
23-apr

2-apr

windrichting weerstation Lelystad

26-mrt

360

2-apr

datum 2011

26-mrt

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

datum 2011

19-feb

12-feb

neerslag weerstation Lelystad

5-feb

0

22-jan

gemiddelde dagtemperatuur weerstation Lelystad

29-jan

5

22-jan

10

15-jan

20

8-jan

-10

15-jan

0

1-jan

5

windsnelheid (m/sec)

10

8-jan

15

windrichting (graden)

23-apr

16-apr

9-apr

2-apr

26-mrt

temperatuur (oC)
15

1-jan

23-apr

16-apr

9-apr

2-apr

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

19-feb

12-feb

5-feb

29-jan

22-jan

15-jan

8-jan

1-jan

-5

26-mrt

19-mrt

12-mrt

5-mrt

26-feb

19-feb

12-feb

5-feb

29-jan

22-jan

15-jan

8-jan

1-jan

neerslag (mm/dag)

Bijlage 1 Weersomstandigheden tijdens veldwaarnemingen beschutting
Oostvaardersplassen; weerstation Lelystad

15
windsnelheid weerstation Lelystad

10

5

gem temperatuur
gevoelstemperatuur
waarneming

0

datum 2011

18