ONDERZOEKSKADER 2017
voor het toezicht op
de voorschoolse educatie en
het primair onderwijs

1 juli 2018

2

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

INHOUD
1

2

3

INLEIDING ..................................................................................................................... 7
1.1

Wettelijk kader toezicht op primair onderwijs ....................................................................7

1.2

Deugdelijkheidseisen en eigen aspecten van kwaliteit ........................................................7

1.3

Object van toezicht en object van onderzoek ....................................................................8

1.4

Werking en evaluatie ....................................................................................................8

1.5

Opbouw en leeswijzer ...................................................................................................8

BETER ONDERWIJS, GOED BESTUUR, PASSEND TOEZICHT .............................................. 9
2.1

Uitgangspunten van het toezicht en rol van de toezichthouder ............................................9

2.2

Hoofdlijnen van het toezicht ...........................................................................................9

2.2.1

Waarborg: basiskwaliteit ..........................................................................................9

2.2.2

Stimuleren tot beter: eigen aspecten van kwaliteit ..................................................... 10

2.2.3

Eenduidig toezicht en toezicht op maat ..................................................................... 11

2.2.4

Aansluiten bij verantwoordelijkheid bestuur ............................................................... 11

HET WAARDERINGSKADER ........................................................................................... 12
3.1

Wettelijke taken basisonderwijs .................................................................................... 12

3.2

Opbouw van het waarderingskader ............................................................................... 12

3.3

Kwaliteitsgebieden en standaarden ............................................................................... 13

Kwaliteitsgebied Onderwijsproces ....................................................................................... 13
Kwaliteitsgebied Schoolklimaat ........................................................................................... 18
Kwaliteitsgebied Onderwijsresultaten................................................................................... 19
Kwaliteitsgebied Kwaliteitszorg en ambitie ........................................................................... 20
Kwaliteitsgebied Financieel beheer ...................................................................................... 22
3.4
4

Overige wettelijke vereisten ......................................................................................... 24

NORMERING EN OORDEELSVORMING ........................................................................... 25
4.1

Oordeelsvorming op drie niveaus .................................................................................. 25

4.2

Normering standaarden ............................................................................................... 25

4.3

Waardering eigen aspecten van kwaliteit ........................................................................ 25

4.4

Normering kwaliteitsgebieden....................................................................................... 26

4.5

Normering schoolniveau .............................................................................................. 27

4.5.1

5

Wettelijke norm zeer zwak onderwijs ........................................................................ 27

4.6

Normering bestuursniveau ........................................................................................... 28

4.7

Oordeelsvorming ........................................................................................................ 28

4.7.1

Beoordelen naleving deugdelijkheidseisen ................................................................. 28

4.7.2

Waarderen eigen aspecten van kwaliteit ................................................................... 28

4.7.3

Omgevingsfactoren ................................................................................................ 29

4.7.4

Expertoordeel ....................................................................................................... 29

WERKWIJZE TOEZICHT OP BESTUREN EN SCHOLEN ...................................................... 30
5.1

Jaarlijkse prestatieanalyse en vierjaarlijks onderzoek ....................................................... 30

5.2

Onderdelen vierjaarlijks onderzoek................................................................................ 30

5.2.1

Onderzoek naar de kwaliteitszorg en het financieel beheer van het bestuur .................... 30

5.2.2

Verificatieonderzoek ............................................................................................... 31

3

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

6

7

5.2.3

Kwaliteitsonderzoek bij risico’s ................................................................................ 32

5.2.4

Onderzoek op verzoek bij goede scholen ................................................................... 32

5.3

Specifiek onderzoek .................................................................................................... 32

5.4

Stroomschema toezichtcyclus ....................................................................................... 33

MONITOR BESTUUR EN SCHOLEN .................................................................................. 34
6.1

Jaarlijkse prestatieanalyse ........................................................................................... 34

6.2

Expertanalyse risico’s .................................................................................................. 34

6.3

Bestuursgesprek......................................................................................................... 34

6.4

Kwaliteitsonderzoek bij risico’s ..................................................................................... 35

VIERJAARLIJKS ONDERZOEK BESTUUR EN SCHOLEN..................................................... 36
7.1

Doel en onderzoeksvragen ........................................................................................... 36

7.2

Voorbereiding ............................................................................................................ 36

7.2.1

Expertanalyse bestuurlijke verantwoording ................................................................ 36

7.2.2

Startgesprek met het bestuur .................................................................................. 36

7.2.3

Onderzoeksplan .................................................................................................... 37

7.2.4

Presentatie door scholen ......................................................................................... 37

7.3

7.3.1

Onderzoek op schoolniveau ..................................................................................... 37

7.3.2

Onderzoek op bestuursniveau.................................................................................. 38

7.4

Rapport................................................................................................................ 38

7.4.2

Feedbackgesprek ................................................................................................... 38

7.4.3

Eindgesprek met het bestuur................................................................................... 39

Doorlooptijden ........................................................................................................... 39

RAPPORTEREN EN COMMUNICEREN .............................................................................. 40
8.1

9

Afronding .................................................................................................................. 38

7.4.1

7.5
8

Uitvoering ................................................................................................................. 37

Rapport vierjaarlijks onderzoek .................................................................................... 40

8.1.1

Bestuursprofiel ...................................................................................................... 40

8.1.2

Kwaliteitsprofiel scholen ......................................................................................... 41

8.1.3

Ontwikkeling kwaliteitszorg en onderwijskwaliteit ....................................................... 42

8.1.4

Afspraken vervolgtoezicht ....................................................................................... 42

8.2

Rapport kwaliteitsonderzoek gericht op risico’s................................................................ 42

8.3

Openbaarmaking, zienswijze en bezwaar ....................................................................... 42

8.4

Publieksinformatie via de website.................................................................................. 42

8.5

De Staat van het Onderwijs ......................................................................................... 43

8.6

Kennis delen .............................................................................................................. 43

HERSTEL EN VERBETERING ........................................................................................... 45
9.1

Vervolgtoezicht na het vierjaarlijks onderzoek ................................................................ 45

9.1.1

Oordeel kwaliteitszorg bestuur is leidend................................................................... 45

9.1.2

Monitoren van herstel en verbetering ....................................................................... 46

9.2

Onvoldoende: Opdracht tot herstel ................................................................................ 46

9.2.1

Herstelopdracht en herstelonderzoek ........................................................................ 47

9.2.2

Herstel financieel beheer ........................................................................................ 47

9.3

Escalatie bij voortduren niet-naleving ............................................................................ 48

9.3.1

Opschorten of inhouden van de bekostiging ............................................................... 48

9.3.2

Onderzoek bestuurlijk handelen ............................................................................... 48

4

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

9.3.3

Escalatieteam ministerie en inspectie........................................................................ 48

9.3.4

Overige sancties .................................................................................................... 48

9.4

Toezichtplan bij zeer zwak onderwijs ............................................................................. 49

9.5

Verbeteren boven DE basiskwaliteit ............................................................................... 49

10 STELSELTOEZICHT ........................................................................................................ 50
10.1 Versterking relatie toezicht op instellingen en stelseltoezicht ............................................. 50
10.2 Stelselmonitoring ....................................................................................................... 50
10.3 Themakeuze en werkwijze ........................................................................................... 51
11 SPECIFIEKE TOEPASSINGEN VAN HET ONDERZOEKSKADER .......................................... 52
11.1 Speciaal Basisonderwijs ............................................................................................... 52
11.1.1 Aanpassing waarderingskader ................................................................................. 52
11.1.2 Werkwijze ............................................................................................................ 52
11.2 Onderwijs aan nieuwkomers......................................................................................... 52
11.2.1 Aanpassing waarderingskader ................................................................................. 53
11.2.2 Werkwijze ............................................................................................................ 53
11.3 Samenwerkingsverbanden passend onderwijs ................................................................. 53
11.3.1 Toezicht op orthopedagogisch-didactische centra ....................................................... 54
11.4 Kinderopvang en voor- en vroegschoolse educatie ........................................................... 54
11.4.1 Toezicht op kinderopvang op gemeentelijk niveau ...................................................... 54
11.4.2 Toezicht op voor- en vroegschoolse educatie ............................................................. 55
11.4.3 Naleving wet- en regelgeving voorschoolse educatie ................................................... 57
11.5 Onderwijs in Caribisch Nederland .................................................................................. 57
11.5.1 Aanpassing waarderingskader ................................................................................. 58
11.5.2 Werkwijze ............................................................................................................ 58
BIJLAGE 1. WAARDERINGSKADER SPECIAAL BASISONDERWIJS ......................................... 60
BIJLAGE 2. WAARDERINGSKADER ONDERWIJS AAN NIEUWKOMERS ................................... 71
BIJLAGE 3. WAARDERINGSKADER SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS .... 82
NORMERING SAMENWERKINGSVERBANDEN ................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
BIJLAGE 4. WAARDERINGSKADER VVE GEMEENTELIJK NIVEAU ........................................... 89
BIJLAGE 5. WAARDERINGSKADER VOORSCHOOLSE EDUCATIE ............................................ 96
BIJLAGE 6. WAARDERINGSKADER ONDERWIJS IN CARIBISCH NEDERLAND ...................... 101

5

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Missie: effectief toezicht voor beter onderwijs
(Uit: Meerjarenbeleidsplan Inspectie van het Onderwijs, 2015-2020)
Elk kind heeft recht op goed onderwijs. Leerlingen, studenten en ouders moeten erop kunnen
vertrouwen dat het onderwijs op een school goed is. Het schoolbestuur is verantwoordelijk voor de
kwaliteit van het onderwijs en moet zich verantwoorden over de resultaten. Hierbij gaat het om
resultaten in brede zin; krijgen alle leerlingen/studenten onderwijs van voldoende kwaliteit, voldoen
scholen en instellingen aan wet- en regelgeving en hebben ze hun financiën op orde? De Inspectie
van het Onderwijs houdt hierop toezicht. Daarnaast rapporteert ze gevraagd en ongevraagd over de
ontwikkelingen binnen het onderwijs, met als doel het onderwijs als geheel te verbeteren.
Goed onderwijs is de ambitie; met ons toezicht willen we bijdragen aan continue kwaliteitsverbetering
op alle scholen. In ons werk stellen we de leerling/student en het leerproces centraal. We willen alle
scholen in Nederland stimuleren zichzelf te verbeteren; op het niveau van besturen en hun scholen en
op het niveau van het stelsel. We gaan er daarbij van uit dat verbeteringen de klas moeten bereiken.
We werken vanuit verdiend vertrouwen, namens de overheid en samenleving. Beter onderwijs is het
publieke belang dat wij centraal stellen in ons toezicht. Effectief zijn we, als we eraan bijdragen dat
het onderwijs in Nederland beter wordt.

6

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

1

INLEIDING

Het onderzoekskader 2017 van de Inspectie van het Onderwijs (hierna: onderzoekskader) beschrijft hoe
het toezicht op de voorschoolse educatie en het primair onderwijs (po) is ingericht. Het onderzoekskader
omvat het waarderingskader en de werkwijze. De inleiding beschrijft allereerst het wettelijk kader dat de
grondslag vormt van het toezicht, en vervolgens de reikwijdte en werking van het onderzoekskader. We
sluiten de inleiding af met een leeswijzer.
De meest recente versie van dit onderzoekskader is vastgesteld op 1 juli 2018 en treedt op 1 augustus
2018 in werking. Een overzicht van de wijzigingen ten opzichte van de versie van 1 augustus 2017 vindt
u op www.onderwijsinspectie.nl.

1.1

WETTELIJK KADER TOEZICHT OP PRIMAIR ONDERWIJS

De Wet op het onderwijstoezicht (WOT, 2002) vormt de grondslag voor het toezicht. Krachtens deze wet
is het toezicht op het onderwijs opgedragen aan de inspectie en heeft de inspectie de taak de kwaliteit
van het onderwijs te beoordelen en te bevorderen, daaronder begrepen de kwaliteit van het
onderwijspersoneel, aan instellingen als bedoeld in de volgende onderwijswetten:
•
Wet op het primair onderwijs (WPO)
•
Onderwijswetten BES
•
Leerplichtwet 1969
•
Wet medezeggenschap op scholen (WMS)
•
Wet overige OCW-subsidies
•
Experimentenwet Onderwijs
De inspectie houdt toezicht op instellingen als bedoeld in bovengenoemde onderwijswetten. Dit zijn
basisscholen, scholen voor speciaal basisonderwijs (sbo), voorzieningen voor onderwijs aan
nieuwkomers, gemeenten in het kader van kinderopvang en voor- en vroegschoolse educatie, locaties
voor voorschoolse educatie, onderwijs in Caribisch Nederland, niet-bekostigd onderwijs en het
Nederlands onderwijs in het buitenland. Daarnaast houdt de inspectie toezicht op de
samenwerkingsverbanden Passend onderwijs. Voor het niet-bekostigd onderwijs en het Nederlands
onderwijs in het buitenland zijn separate onderzoekskaders opgesteld.

1.2

DEUGDELIJKHEIDSEISEN EN EIGEN ASPECTEN VAN KWALITEIT

Per 1 juli 2017 is de Wet op het onderwijstoezicht gewijzigd. Met de wetswijziging maakt de inspectie in
haar toezicht onderscheid in bij wet geregelde deugdelijkheidseisen en eigen aspecten van kwaliteit van
bestuur en scholen. Deugdelijkheidseisen zijn objectiveerbare, zo veel mogelijk op het niveau van de wet
geregelde algemene kwaliteitsnormen, die zodanig helder zijn dat de vrijheid van richting en inrichting
gewaarborgd blijven. Deugdelijkheidseisen hebben betrekking op de onderwijskwaliteit en het financieel
beheer. We vatten dit samen met het begrip ‘basiskwaliteit’.
Een school die niet voldoet aan de deugdelijkheidseisen biedt onderwijs van onvoldoende kwaliteit.
Onvoldoende onderwijskwaliteit en/of onvoldoende financieel beheer kan leiden tot sanctionering en in
laatste instantie tot ingrijpen door de minister. Vanuit de waarborgfunctie van het toezicht ziet de
inspectie erop toe dat de deugdelijkheidseisen zoals deze in de sectorwetten zijn vastgelegd, worden
nageleefd.
Eigen aspecten van kwaliteit hebben betrekking op de ambities en doelen die een bestuur/school zelf
stelt en die verder reiken dan de basiskwaliteit. Vanuit de stimuleringsfunctie onderzoekt de inspectie
hoe deze elementen bijdragen aan (de continue en duurzame verbetering van) de onderwijskwaliteit. De
inspectie voert het gesprek hierover met scholen en besturen en in rapporten maakt de inspectie helder
onderscheid tussen oordelen die voortvloeien uit de deugdelijkheidseisen, en bevindingen die gaan over
eigen aspecten van kwaliteit.
7

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

1.3

OBJECT VAN TOEZICHT EN OBJECT VAN ONDERZOEK

In het primair onderwijs vormen de school en het bestuur het object van toezicht. Interventies met een
juridisch karakter hebben in voorkomende gevallen betrekking op deze niveaus. Het object van
onderzoek is datgene wat de inspectie onderzoekt om tot haar oordeel of waardering over de school of
de besturing te komen.

1.4

WERKING EN EVALUATIE

Het gewijzigde onderzoekskader 2017 is van kracht met ingang van 1 augustus 2018. Reeds lopende
interventies en afspraken die op basis van de vigerende toezichtkaders tot die datum zijn gemaakt,
blijven van kracht. Wetsartikelen die bij het schrijven van dit kader nog ontwikkeld moeten worden of
nog niet in werking zijn getreden, zijn tussen [haken] geplaatst.
De inspectie heeft conform het voorschrift in de WOT met alle betrokkenen overleg gevoerd over het
onderzoekskader. Bij de uitwerking van de deugdelijkheidseisen in het waarderingskader is de inspectie
uitgegaan van een redelijke uitleg van de wet. Over deze uitleg is overeenstemming met het
onderwijsveld bereikt.
Evaluatie van de werking en de effecten van het onderzoekskader vindt plaats uiterlijk voor 1 januari
2022. De eerste vierjarige cyclus is dan afgerond.
Ervaringen met dit onderzoekskader, ontwikkelingen in de samenleving, in de verschillende sectoren of
in de politiek kunnen leiden tot een vervroegde bijstelling van (delen van) dit onderzoekskader.

1.5

OPBOUW EN LEESWIJZER

Het onderzoekskader omvat de werkwijze en het waarderingskader. De hoofdlijnen van de werkwijze,
met name de uitgangspunten, staan beschreven in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 omvat het
waarderingskader. De normering en oordeelsvorming zijn opgenomen in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5, 6 en
7 geven een beschrijving van de werkwijze bij het toezicht op besturen en hun scholen. Hoofdstuk 8
beschrijft hoe de vierjaarlijkse onderzoeken hun neerslag krijgen in de rapporten en hoe de inspectie
daarover communiceert. Hoofdstuk 9 beschrijft het vervolgtoezicht en de interventies en sancties in het
kader van herstel en verbetering. In hoofdstuk 10 lichten we toe hoe we onze stelselonderzoeken
inrichten. Tot slot geven we in hoofdstuk 11 een overzicht van onderwijsvoorzieningen waarvoor
specifieke wetgeving geldt en waar het waarderingskader op is aangepast. Voor de volledigheid zijn de
waarderingskaders integraal opgenomen in de bijlagen.

8

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

2

BETER ONDERWIJS, GOED BESTUUR, PASSEND TOEZICHT

Het Nederlandse onderwijs presteert steeds beter. Het aantal scholen dat onvoldoende scoort neemt af;
(zeer) zwakke scholen slagen er steeds beter in de kwaliteit van het onderwijs op een voldoende niveau
te brengen en te houden. Dat is winst. Maar ook scholen die voldoende presteren, moeten hun kansen
grijpen om zich te verbeteren. Dat is goed voor alle leerlingen en goed voor onze samenleving.1
Daar ligt in de komende jaren de uitdaging voor alle onderwijssectoren. Het vraagt van besturen dat zij
werken aan een kwaliteitscultuur waarbij het voor alle partijen vanzelfsprekend is om continu verbetering
na te streven, ook als de kwaliteit op orde is.
We sluiten met ons toezicht hierop aan door enerzijds te (helpen) bewaken dat de basiskwaliteit en het
financieel beheer op orde zijn en blijven, en anderzijds door besturen te stimuleren om het
verbeterpotentieel dat wij bij scholen aantreffen ten volle te benutten in het streven naar goede
onderwijskwaliteit. We vatten deze beide rollen samen in de waarborgfunctie en stimuleringsfunctie van
het toezicht.
In dit hoofdstuk beschrijven we de hoofdlijnen van het toezicht: wat willen we met het toezicht bereiken
en vanuit welke uitgangspunten opereren we.

2.1

UITGANGSPUNTEN VAN HET TOEZICHT EN ROL VAN DE TOEZICHTHOUDER

Het eigenaarschap van de onderwijskwaliteit ligt bij besturen en hun scholen. Het bestuur is
eindverantwoordelijk voor de kwaliteit en continuïteit van het onderwijs. We hanteren daarom een
bestuursgerichte aanpak. Vanuit onze waarborgfunctie en stimuleringsfunctie maken we in ons
waarderingskader helder onderscheid in de basiskwaliteit (wat móeten het bestuur en de school) en de
eigen kwaliteitsambities (wat wíllen het bestuur en de school). Voor deze eigen ambities vormt het
schoolplan het vertrekpunt. We werken transparant en alle kwaliteitsinformatie is openbaar. Op
stelselniveau willen we antwoorden vinden op problemen die zich schooloverstijgend voordoen en we
treden daarbij agenderend op. Met dit onderzoekskader willen we bereiken dat scholen steeds meer
zichzelf beoordelen of zich door peers laten beoordelen. We willen met het toezicht op deze beweging
aansluiten.
Meer concreet helpt het onderzoekskader ons bij de taak om te:
•
bewaken dat scholen ten minste voldoen aan de basiskwaliteit;
•
interveniëren bij instellingen (besturen en scholen) waar deze niet voldoen aan de basiskwaliteit,
zodat zij die zo snel mogelijk herstellen;
•
stimuleren dat besturen en scholen eigen ambities formuleren en hier doelgericht aan werken;
•
rapporteren over de staat van het onderwijs, zowel op schoolniveau als op stelselniveau;
•
agenderen als knelpunten in het onderwijsstelsel om een oplossing vragen;
•
communiceren met belanghebbenden over toezichtinformatie over prestaties van het stelsel en van
besturen en scholen.

2.2

HOOFDLIJNEN VAN HET TOEZICHT

Het onderzoekskader is langs de volgende inhoudelijke lijnen opgesteld.

2.2.1

Waarborg: basiskwaliteit

De samenleving moet erop kunnen vertrouwen dat leerlingen onderwijs volgen dat van voldoende
kwaliteit is. We noemen dit de basiskwaliteit. De norm voor de basiskwaliteit is dat een bestuur en zijn

1

’Toezicht in transitie’. Brief aan de Tweede Kamer, 33905, nr. 1, 2013-2014

9

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

scholen voldoen aan de deugdelijkheidseisen ten aanzien van de onderwijskwaliteit, de kwaliteitszorg en
het financieel beheer zoals wij die in het waarderingskader hebben opgenomen.
Voor de uitvoering van onze waarborgfunctie is het van belang dat we zicht hebben op de financiële
continuïteit van besturen en op risico’s bij scholen ten aanzien van de onderwijskwaliteit. We monitoren
de prestaties daarom continu en we voeren minimaal jaarlijks per bestuur een prestatieanalyse uit.
Daarnaast voeren we eens in de vier jaar een onderzoek uit bij alle besturen en een deel van hun
scholen. Dit vierjaarlijks onderzoek geeft ons antwoord op de vraag of het bestuur voldoende zorgt voor
de onderwijskwaliteit en het financieel beheer. Als uit onze analyse en/of onderzoek blijkt dat een school
niet voldoet aan de basiskwaliteit, dan zijn onze interventies erop gericht dat het bestuur ervoor
zorgdraagt dat de school binnen een aanvaardbare hersteltermijn aan de betreffende
deugdelijkheidseisen voldoet. Dit geldt ook voor tekortkomingen die wij op het niveau van het bestuur
constateren.
Jaarlijks leggen we in het kader van het stelseltoezicht (hoofdstuk 10) in ons jaarwerkplan vast welke
deugdelijkheidseisen we bij een of meer sectoren gaan onderzoeken.

2.2.2

Stimuleren tot beter: eigen aspecten van kwaliteit

We zijn streng waar het moet en stimulerend waar het kan. Bij besturen en scholen die net aan de
basiskwaliteit voldoen, houden we de vinger aan de pols. We kijken dan met name of er sprake is van
een verbetercultuur, een gezamenlijk streven om de onderwijskwaliteit niet alleen op voldoende niveau
te brengen maar ook duurzaam te verbeteren. Als deze verbetercultuur aanwezig is, ontstaat er ruimte
om de onderwijskwaliteit als geheel op een hoger plan te brengen. Binnen onze stimulerende rol willen
we daar actief aan bijdragen. In onze werkwijze komt dit op verschillende manieren tot uiting.
In de eerste plaats hanteren we naast het oordeel ‘voldoende’ ook de waardering ‘goed’. Bij de
waardering ‘goed’ worden naast de deugdelijkheidseisen ook eigen aspecten van kwaliteit betrokken. Een
gebrekkige realisatie van eigen kwaliteitsdoelen leidt daarentegen niet tot een oordeel ‘onvoldoende’,
maar tot de waardering ‘kan beter’. We houden scholen/besturen een spiegel voor en laten zien in welke
mate zij hun eigen doelen realiseren. Dit stimuleert scholen om verbeteringen op eigen wijze en binnen
eigen kaders doelgericht vorm te geven.
Onze stimulerende rol is ook merkbaar in de stijl van onze gesprekken met scholen en besturen. We
geven ruimte aan besturen en scholen om hun visie en ambities en de wijze waarop zij deze op eigen
wijze vertalen in hun onderwijspraktijk, te presenteren. We voeren de dialoog aan de hand van de eigen
aspecten van kwaliteit; in het waarderingskader geven we daarbij mogelijke onderwerpen aan. Na
afronding van het onderzoek organiseren we zogenoemde feedbackgesprekken. Daarmee krijgen scholen
en besturen aan de hand van eigen casuïstiek meer inzicht in onze oordeelsvorming en dit biedt aan hen
concrete aanknopingspunten voor verbeteracties.
Tot slot komt onze stimuleringsfunctie tot uiting in onze rapporten. Waar niet wordt voldaan aan de
deugdelijkheidseisen, vermelden we dit in onze rapporten; dit doen we echter ook als we goede
praktijken aantreffen. Op deze manier geven we een evenwichtig beeld van de kwaliteit zoals we die
hebben aangetroffen.
De excellente school
Goede scholen kunnen ook het predicaat ‘excellent’ krijgen. Een excellente school onderscheidt zich van
andere goede scholen op een specifiek gebied, bijvoorbeeld door een innovatief en motiverend
onderwijsaanbod of een onderscheidende aanpak bij een specifieke groep leerlingen.
Excellente scholen verdienen ruimte voor de verwezenlijking van de eigen visie en ambities. Een
onafhankelijke jury bepaalt in voorkomende gevallen of een school voor het predicaat ‘excellent’ in
aanmerking komt.2

2

Meer informatie over de procedure Exellente scholen is te vinden op de website van de inspectie.

10

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

2.2.3

Eenduidig toezicht en toezicht op maat

Besturen en scholen organiseren hun onderwijs zo dat het optimaal is toegesneden op hun doelgroep en
dat een doorgaande ontwikkeling voor leerlingen wordt gewaarborgd. We zien de diversiteit in
(experimentele) onderwijs- en organisatievormen toenemen, evenals het aantal gecombineerde
besturen. We hanteren daarom voor het po, vo, (v)so en mbo een grotendeels gemeenschappelijk
waarderingskader, dat bruikbaar is voor de grote diversiteit die we in de praktijk aantreffen. Daarmee
realiseren we tevens eenduidig toezicht voor besturen die onderwijs verzorgen op basis van meerdere
sectorwetten. We richten onze onderzoeken zo in dat we tot betekenisvolle uitspraken komen. We
stemmen onze onderzoeksactiviteiten daarop af.
Het maatwerk dat we nastreven betreft niet alleen de aansluiting op de organisatie van het onderwijs,
maar ook op de verantwoording van de onderwijskwaliteit door het bestuur. Het schoolplan vormt de
belangrijkste bron.

2.2.4

Aansluiten bij verantwoordelijkheid bestuur

Het schoolbestuur is verantwoordelijk voor de kwaliteit en de continuïteit van het onderwijs. Elk bestuur
heeft zijn eigen proces om de onderwijskwaliteit te waarborgen en te ontwikkelen; dat specifieke eigen
proces wordt voor ons uitgangspunt in het toezicht.
Parallel aan de jaarlijkse prestatieanalyse voeren we eens in de vier jaar een onderzoek uit naar de
kwaliteitszorg en het financieel beheer door het bestuur. We kijken in de eerste plaats of het bestuur de
onderwijskwaliteit goed in beeld heeft, daarbij zo nodig verbeteringen doorvoert en of de financiën op
orde zijn. We voeren een zogenoemd verificatieonderzoek uit als onderdeel van het vierjaarlijks
onderzoek. We doen dit bij een selectie van scholen en op deze manier geeft het onderzoek ons inzicht in
de kwaliteit van het onderwijs bij de onderzochte scholen en het financieel beheer bij die besturen. We
voeren ook onderzoek uit bij enkele risicoscholen en goede scholen; dit laatste kan op eigen verzoek van
het bestuur (zie par. 5.2.4).
Het schoolplan geeft een beschrijving van het onderwijskundig beleid, het personeelsbeleid en het stelsel
van kwaliteitszorg. In ons toezicht sluiten we aan bij deze eigen informatie. De inspectie oordeelt of het
schoolplan voldoet aan de wettelijke eisen. Daarnaast kan de inspectie haar bevindingen delen met het
schoolbestuur over de uitvoering van het schoolplan, met name waar het de eigen opdrachten van de
school betreft.
Naarmate besturen en scholen een beter proces van aansturing en borging hanteren, bieden zij meer
betrouwbare informatie over de kwaliteit van hun onderwijs. Dat komt de kwaliteit van het onderwijs ten
goede. We geven dan vertrouwen en meer ruimte. Daar waar besturen en het intern toezicht goed
functioneren, kan de samenleving er immers op vertrouwen dat de kwaliteit wordt gewaarborgd. In
gevallen dat de basiskwaliteit niet op orde is en het bestuur niet bij machte blijkt om hier verandering in
te brengen, passen we ons toezicht daarop aan. We vatten dit samen in ‘passend toezicht’: minder
toezicht waar het kan, meer waar het moet.

11

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

3

HET WAARDERINGSKADER

In dit hoofdstuk beschrijven we het waarderingskader. Na een samenvatting van de wettelijke taken van
het basisonderwijs (par. 3.1) beschrijven we de opbouw van het kader in paragraaf 3.2. In paragraaf 3.3
is vervolgens het volledige waarderingskader voor de sector po opgenomen. In de laatste paragraaf (3.4)
gaan we in op de overige wettelijke vereisten.

3.1

WETTELIJKE TAKEN BASISONDERWIJS

In de Wet op het primair onderwijs (WPO) zijn in artikel 2 twee taken aan het basisonderwijs
opgedragen:
•
het geven van onderwijs aan leerlingen vanaf vier jaar;
•
het leggen van de grondslag voor aansluitend vervolgonderwijs.
Het bestuur legt in het schoolplan vast hoe het deze taken vormgeeft (art. 12 WPO).
Vervolgens geeft de WPO verplichtingen waar het schoolbestuur aan moet voldoen.
Het schoolbestuur moet zorgdragen voor de sociale, psychische en fysieke veiligheid van de leerlingen
(art. 4c WPO) en moet het onderwijs zodanig inrichten dat de leerlingen een ononderbroken
ontwikkelproces kunnen doorlopen. Het onderwijs wordt op de voortgang in hun ontwikkeling afgestemd
(art. 8, eerste lid, WPO) en deze voortgang moet worden getoetst (art. 8, vierde, zesde en zevende lid
en art. 9b WPO). Het aanbod moet voldoen aan de kerndoelen en referentieniveaus (art. 9 WPO) Daarbij
moeten de leerlingen minimumresultaten behalen op de kernvakken van het onderwijs (art. 10 en 10a
WPO).
Het schoolbestuur moet zorgdragen voor de kwaliteit van het onderwijs door een kwaliteitszorgsysteem
uit te voeren (art. 10 en 12, vierde lid, WPO) en moet verantwoording afleggen aan belanghebbenden
(art. 13, 17a t/m 17c en 171 WPO en de WMS). Tot slot moet het schoolbestuur de Rijksbekostiging
doelmatig en rechtmatig besteden (art. 148 WPO en art. 34a besluit bekostiging, WPO). Genoemde
wettelijke eisen vormen in het bijzonder de grondslag voor het waarderingskader.

3.2

OPBOUW VAN HET WAARDERINGSKADER

In het waarderingskader onderscheiden we vijf kwaliteitsgebieden: Onderwijsproces, Schoolklimaat,
Onderwijsresultaten, Kwaliteitszorg en ambitie, en Financieel beheer.
Met het waarderingskader krijgen we antwoord op de drie elementaire vragen over de betekenis van het
onderwijs voor leerlingen: leren ze genoeg (Onderwijsresultaten), krijgen ze goed les (Onderwijsproces)
en zijn ze veilig (Schoolklimaat). De standaarden in deze drie gebieden geven gezamenlijk de kern van
het onderwijs weer zoals de leerling dat ontvangt. De gebieden Kwaliteitszorg en ambitie, en Financieel
beheer zijn voorwaardelijk voor (het voortbestaan van) de kwaliteit. We definiëren onderwijskwaliteit dan
ook als het geheel van de prestaties van de school op deze gebieden.
Iedere standaard binnen het kwaliteitsgebied is op basis van de betreffende deugdelijkheidseisen
geoperationaliseerd. Bij iedere standaard is tevens ruimte voor een dialoog over de eigen
kwaliteitsaspecten die het bestuur en de school tentoonspreiden of ambiëren; we benoemen deze in de
vorm van onderwerpen en deze zijn niet uitputtend. We betrekken eigen aspecten van kwaliteit bij onze
oordeelsvorming voor de waardering ‘goed’ (zie hoofdstuk 4). Daarbij onderzoeken we of het bestuur/de
school zijn/haar eigen ambities realiseert en of de school daarmee volgens wetenschappelijke inzichten
goed onderwijs realiseert.
Specifieke toepassingen van het waarderingskader
Specifieke wet- en regelgeving die betrekking heeft op onderwijsvoorzieningen zoals genoemd in
paragraaf 1.1, vertalen we ook in een waarderingskader. Een overzicht van deze specifieke

12

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

onderwijsvormen is met verantwoording van het wettelijk kader opgenomen in hoofdstuk 11. De
betreffende waarderingskaders zijn voor de volledigheid integraal opgenomen in de bijlagen.
Het waarderingskader primair onderwijs kent de volgende opbouw:3
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN PO
OP

ONDERWIJSPROCES

OP1

Aanbod

OP2

Zicht op ontwikkeling

OP3

Didactisch handelen

OP4

(Extra) ondersteuning

OP6

Samenwerking

OP8

Toetsing en afsluiting

SK

SCHOOLKLIMAAT

SK1

Veiligheid

SK2

Pedagogisch klimaat

OR

ONDERWIJSRESULTATEN

OR1

Resultaten

OR2

Sociale en maatschappelijke competenties

OR3

Vervolgsucces

KA

KWALITEITSZORG EN AMBITIE

KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

FB

FINANCIEEL BEHEER

FB1

Continuïteit

FB2

Doelmatigheid

FB3

Rechtmatigheid

3.3

KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN

Het waarderingskader primair onderwijs telt per gebied een aantal standaarden, in totaal zeventien. Bij
elke standaard is in het rode vlak aangegeven wat we verstaan onder de basiskwaliteit (wat móeten het
bestuur en de school) en benoemen we vervolgens in het groene vlak een aantal onderwerpen die
betrekking kunnen hebben op de eigen ambities en doelen van de school (wat wíllen het bestuur en
school).
Ter verantwoording van de interpretatie van de basiskwaliteit geven we tot slot per standaard een
toelichting op de wettelijke eisen die op de standaard van toepassing zijn.

Kwaliteitsgebied Onderwijsproces
ONDERWIJSPROCES (OP)
OP1. Aanbod

3

De waarderingskaders zijn in alle sectoren zo veel mogelijk gelijk. Voor de kwaliteitsgebieden worden in alle sectoren
dezelfde lettercodes gehanteerd. De nummering van de standaarden loopt niet altijd door, omdat de sectoren verschillen in de
uitwerking van de kwaliteitsgebieden, en soms ook in het aantal standaarden dat een kwaliteitsgebied omvat.

13

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Het aanbod bereidt de leerlingen voor op vervolgonderwijs en samenleving.
Basiskwaliteit
De school biedt een breed en op de kerndoelen gebaseerd aanbod dat ook de referentieniveaus taal en
rekenen omvat en dat aansluit bij het (beoogde) niveau van alle leerlingen.
Het onderwijs gaat ervan uit dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving. Daarom is het
onderwijs gericht op het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie, en op kennis hebben
van en kennismaken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten. Het aanbod
draagt bij aan de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Het aanbod sluit aan op het niveau van de leerlingen bij binnenkomst van de school, wordt afgestemd
op de onderwijsbehoeften die kenmerkend zijn voor de leerlingenpopulatie en bereidt hen voor op het
aanbod bij de start van het vervolgonderwijs. Daartussenin verdelen de leraren de leerinhouden
evenwichtig en in samenhang over de leerjaren heen.
De school legt de doelen voor het onderwijs en de opbouw van het aanbod vast in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
toekomstgericht aanbod;
•
aanbod gericht op het leren van leerstrategieën;
•
een aantrekkelijke, uitdagende leeromgeving.
Toelichting wettelijke eisen
De school formuleert de doelen van het onderwijs in het schoolplan (art. 12, tweede lid, WPO).
De wet geeft aan dat de inhouden van het onderwijs zich richten op de emotionele en verstandelijke
ontwikkeling, op het ontwikkelen van creativiteit, en op het verwerven van noodzakelijke kennis en
van sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden (art. 8, tweede, en artikel 9, eerste en tweede lid,
WPO). De vakgebieden en inhouden zijn vastgelegd in kerndoelen en referentieniveaus (art. 9, eerste,
tweede, negende en elfde lid, WPO) en omvatten ook de brede ontwikkeling en inhoud die in relatie
staan tot het opgroeien in een pluriforme samenleving, het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie en het kennis hebben van en kennismaken met verschillende achtergronden en
culturen van leeftijdsgenoten (art. 8, derde lid, WPO).
De inhouden van het onderwijsaanbod dienen te zijn afgestemd op verschillende leerbehoeften van
leerlingen en worden evenwichtig en in samenhang over de leerjaren verdeeld (art. 8, eerste lid,
WPO). Dat houdt ook in dat het onderwijs dusdanig wordt ingericht dat er structureel en herkenbaar
aandacht wordt besteed aan het bestrijden van achterstanden op alle gebieden waaronder rekenen en
in het bijzonder in de beheersing van de Nederlandse taal (art. 8, elfde lid, WPO). De school bereidt de
leerlingen voor op de start van het vervolgonderwijs (art. 2 WPO). Uit de eis van een ononderbroken
voortgang in de ontwikkeling van leerlingen volgt dat de school de inhouden dient aan te bieden in een
logische fasering/opbouw, opklimmend in niveaus op een wijze die past bij de leeftijd.
Het schoolplan dient de uitwerking van de wettelijke opdrachten voor de uitgangspunten,
doelstellingen en inhoud te bevatten (art. 12, tweede lid, onder a, WPO). Daaronder vallen de doelen
van het onderwijs en de opbouw van het aanbod.
OP2. Zicht op ontwikkeling
De school volgt de ontwikkeling van haar leerlingen zodanig dat zij een ononderbroken ontwikkeling
kunnen doorlopen.
Basiskwaliteit
De school verzamelt vanaf binnenkomst met behulp van een leerling- en onderwijsvolgsysteem
systematisch informatie over de kennis en vaardigheden van haar leerlingen. Voor de kennisgebieden
taal en rekenen/wiskunde gebeurt dit vanaf groep 3 met betrouwbare en valide toetsen die tevens een
indicatie geven van de bereikte referentieniveaus. Leraren vergelijken deze informatie met de

14

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

verwachte ontwikkeling. Deze vergelijking maakt het mogelijk om het onderwijs af te stemmen op de
onderwijsbehoeften van zowel groepen als individuele leerlingen.
Wanneer leerlingen niet genoeg lijken te profiteren, analyseert de school waar de ontwikkeling
stagneert en wat mogelijke verklaringen hiervoor zijn. Vervolgens bepaalt zij wat er moet gebeuren
om eventuele achterstanden bij leerlingen te verhelpen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
systematisch volgen van leerlingen op meerdere (ontwikkelings)gebieden.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft de wijze waarop het onderwijs wordt afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen, mede met behulp van het leerling- en onderwijsvolgsysteem, in het schoolplan
beschreven (art. 12, vierde lid, onder a, WPO).
De wet vraagt dat de vorderingen van de leerlingen in kennis en vaardigheden door middel van een
leerling- en onderwijsvolgsysteem worden gevolgd en dat dit bij taal en rekenen/wiskunde gebeurt
met genormeerde toetsen (art. 8, zesde lid, WPO, alsmede art. 8, achtste lid, WPO voor leerlingen met
een extra ondersteuningsbehoefte). Dit waarborgt dat de school daadwerkelijk de ononderbroken
ontwikkeling van leerlingen voor ogen kan hebben in het onderwijs en ook dat het onderwijs aansluit
bij de verschillende leerbehoeften van leerlingen, bijvoorbeeld als uit de vorderingen blijkt dat de
ontwikkeling stagneert. Bij deze laatste groep leerlingen zoekt de school naar mogelijke verklaringen
voor de stagnatie, zodat het onderwijs daarop kan worden aangepast (art. 8, eerste lid, WPO). Voor
leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte volgt dit mede uit art. 8, vierde lid, WPO, en voor
leerlingen met een (taal)achterstand uit art. 8, elfde lid, WPO.
OP3. Didactisch handelen
Het didactisch handelen van de leraren stelt leerlingen in staat tot leren en ontwikkelen.
Basiskwaliteit
De leraren plannen en structureren hun handelen met behulp van informatie die zij over leerlingen
hebben. De leraren zorgen ervoor dat het niveau van hun lessen past bij het beoogde eindniveau van
leerlingen. De aangeboden leerstof is logisch opgebouwd binnen een reeks van lessen alsook binnen
één les.
De leraren creëren een leerklimaat waardoor leerlingen actief en betrokken zijn. Met geschikte
opdrachten en heldere uitleg structureert de leraar het onderwijsaanbod zo dat de leerling het zich
eigen kan maken. De leraren stemmen de instructies en spelbegeleiding, opdrachten en onderwijstijd
af op de behoeften van groepen en individuele leerlingen. De afstemming is zowel op ondersteuning
als op uitdaging gericht, afhankelijk van de behoeften van leerlingen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
hoge verwachtingen van leerlingen;
•
feedback geven aan leerlingen;
•
efficiënte benutting van de onderwijstijd.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft haar beleid over het pedagogisch-didactisch handelen in het schoolplan geformuleerd
(art. 12, tweede en derde lid, WPO). Dit beleid is zichtbaar in het dagelijks handelen van de leraren.
De wet geeft aan dat leerlingen het aanbod zo aangeboden moeten krijgen dat dit is afgestemd op hun
ontwikkelproces (art. 8, eerste lid, WPO). Voor deze ‘ononderbroken ontwikkeling’ is het nodig dat het
onderwijs aansluit bij het ontwikkelingsniveau van de leerling. Daaruit vloeit voort dat voor een
ononderbroken ontwikkeling de volgende voorwaarden gelden:

15

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•
•
•

Er is sprake van een leerklimaat dat leren mogelijk maakt (dat houdt in: ondersteuning en
uitdaging).
De uitleg is helder.
De les verloopt gestructureerd.

Ook moet de les, indien nodig, mogelijkheden bevatten om de afstemming van de leerstof op de
leerlingen daadwerkelijk mogelijk te maken. Dit is voorwaardelijk voor betrokkenheid van leerlingen
bij de les, zodat zij daadwerkelijk in staat worden gesteld tot het doorlopen van een ononderbroken
ontwikkelproces. Eveneens moet het niveau van de lessen passen bij het beoogde eindniveau van de
groep en de school (art. 2 WPO).
OP4. (Extra) ondersteuning
Leerlingen die dat nodig hebben, ontvangen extra aanbod, ondersteuning en begeleiding.
Basiskwaliteit
Voor leerlingen die structureel een onderwijsaanbod nodig hebben op een ander niveau dan de
leeftijdsgroep, biedt de school een passend onderwijsaanbod, ondersteuning en/of begeleiding,
gebaseerd op de mogelijkheden van de desbetreffende leerlingen. Het aanbod, de ondersteuning en/of
de begeleiding zijn gericht op een ononderbroken ontwikkeling van de leerling. De school evalueert
periodiek of het aanbod het gewenste effect heeft en stelt de interventies zo nodig bij.
De school heeft in het schoolondersteuningsprofiel vastgelegd wat zij onder extra ondersteuning
verstaat en welke voorzieningen de school kan bieden in aanvulling op het door het
samenwerkingsverband omschreven niveau van basisondersteuning. Voor de leerlingen die deze extra
ondersteuning nodig hebben, legt de school in het ontwikkelingsperspectief vast hoe het onderwijs
wordt afgestemd op de behoefte van de leerling.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid leerlingen bij het stellen van ontwikkelingsdoelen.
Toelichting wettelijke eisen
De wet vraagt dat voor leerlingen die om wat voor reden dan ook niet het beoogde eindniveau behalen
door specifieke belemmerende factoren, de school het onderwijs aan de leerling daarop afstemt, de
uitkomsten daarvan periodiek evalueert en bij afwijking het onderwijs bijstelt (art. 8, eerste en elfde
lid, WPO, voor zover het gaat om leerlingen zonder extra ondersteuning, art. 8, vierde en achtste lid
en art. 40a WPO voor leerlingen met extra ondersteuning).
In het schoolondersteuningsprofiel is vastgelegd welke voorzieningen zijn getroffen voor leerlingen die
extra ondersteuning behoeven (art. 1 WPO). Het bevoegd gezag stelt ten minste eenmaal in de vier
jaar het schoolondersteuningsprofiel vast (art. 8, vijfde lid, WPO). De school heeft in het schoolplan
beschreven op welke manier het ondersteuningsprofiel wordt betrokken bij het onderwijskundig beleid.
Het bevoegd gezag stelt vervolgens, na op overeenstemming gericht overleg met de ouders, vast of
een leerling extra ondersteuning nodig heeft (art. 40, derde lid, WPO). Voor die leerlingen geldt de
wettelijke verplichting om een ontwikkelingsperspectief vast te stellen en minimaal eens per jaar met
de ouders te evalueren (art. 40a, eerste en vierde lid, WPO). In het ontwikkelingsperspectief is
informatie opgenomen over de begeleiding die de leerling wordt geboden , naar welke onderwijssoort
in het voorgezet onderwijs de leerling naar verwachting uitstroomt en over de belemmerende en de
bevorderende factoren die van invloed zijn op het onderwijs aan de leerling (art. 8, eerste lid en art.
40a WPO en art. 34.7 Besluit bekostiging WPO). Over het handelingsdeel van het
ontwikkelingsperspectief dient overeenstemming te worden bereikt met de ouders (art. 40a, tweede
lid, WPO).
OP6. Samenwerking
De school werkt samen met relevante partners om het onderwijs voor haar leerlingen vorm te geven.
Basiskwaliteit

16

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

De school werkt samen met voorschoolse voorzieningen en voorgaande scholen door informatie over
leerlingen in achterstandssituaties uit te wisselen en het onderwijs in een doorgaande leerlijn te
realiseren. Aan het einde van de schoolperiode en bij tussentijds vertrek van leerlingen informeert ze
de ouders en de vervolgschool over de ontwikkeling van de leerlingen.
Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte werkt de school samen met het
samenwerkingsverband en, indien nodig, met partners in de zorg. De school voert afspraken uit de
Lokale Educatieve Agenda en ten aanzien van vroegschoolse educatie uit.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid van ouders.
Toelichting wettelijke eisen
Voor kinderen in achterstandssituaties werkt de school op basis van gemaakte afspraken met
voorschoolse voorzieningen samen om de informatieoverdracht en op die manier een doorgaande
leerlijn te garanderen (art. 167 WPO). Daarnaast voeren scholen de gemaakte afspraken met de
gemeente over te bereiken resultaten van vroegschoolse educatie uit (art. 167 WPO), evenals de
afspraken uit de lokale educatieve agenda (art. 167a WPO). Voor leerlingen met extra ondersteuning
werkt de school samen met het samenwerkingsverband en partners in de zorg (art. 8, vierde lid,
WPO).
In het belang van de doorgaande ontwikkeling verplicht de wet de school informatie te verstrekken bij
vertrek van de leerling naar een andere school of vervolgonderwijs (art. 42, eerste lid, WPO). Dit staat
ook in relatie met de wettelijke eis om het onderwijs af te stemmen op de ontwikkeling van leerlingen
(art. 8, eerste lid, WPO).
OP8. Toetsing en afsluiting
De toetsing en afsluiting verlopen zorgvuldig.
Basiskwaliteit
Alle leerlingen (behoudens wettelijke uitzonderingen) in leerjaar 8 maken een eindtoets.
Tijdens de schoolperiode maken ze toetsen van het leerlingvolgsysteem, waarmee in elk geval de
kennis en vaardigheden op het terrein van Nederlandse taal en rekenen en wiskunde worden gemeten.
De leraren nemen de toetsen af conform de voorschriften.
Ouders worden geïnformeerd over de vorderingen van de leerlingen.
Alle leerlingen krijgen een advies voor het vervolgonderwijs. De school hanteert hierbij een
zorgvuldige procedure.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
hanteren van toetsen op alle (ontwikkelings)gebieden;
•
borging van adviesprocedure.
Toelichting wettelijke eisen
De school houdt de ouders op de hoogte van de vorderingen van de leerlingen (art. 11 WPO). De wet
schrijft voor dat alle leerlingen (behoudens uitzonderingen) een eindtoets maken, dat deze conform
voorschriften wordt afgenomen (art. 9b WPO en toetsbesluit PO) en dat leerlingen toetsen maken van
het leerlingvolgsysteem dat aan kwaliteitseisen voldoet (art. 8, zesde en zevende lid, WPO). Bij
advisering wordt eveneens een zorgvuldige procedure gevolgd (art. 42, tweede lid, WPO).

17

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Kwaliteitsgebied Schoolklimaat
SCHOOLKLIMAAT (SK)
SK1. Veiligheid
Schoolleiding en leraren dragen zorg voor een veilige omgeving voor leerlingen.
Basiskwaliteit
De school zorgt voor de sociale, fysieke en psychische veiligheid van de leerlingen in en om de school
gedurende de schooldag. Dit blijkt onder andere uit de beleving van de veiligheid en het welbevinden
van leerlingen. De school monitort dit ten minste jaarlijks.
De school heeft een veiligheidsbeleid (beschreven in het schoolplan of een ander document), gericht
op het voorkomen, afhandelen, registreren en evalueren van incidenten. Als de uitkomsten van de
monitoring daartoe aanleiding geven, treft de school maatregelen om de situatie te verbeteren. De
school heeft een persoon als aanspreekpunt als het gaat om pesten en voor coördinatie van het beleid
tegen pesten. Schoolleiding en leraren voorkomen pesten, agressie en geweld in elke vorm en treden
zo nodig snel en adequaat op. De uitingen van leerlingen en personeel zijn in lijn met de basiswaarden
van de democratische rechtsstaat.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
beleid sociale media;
•
preventieve maatregelen;
•
afstemming met actoren buiten de school.
Toelichting wettelijke eisen
De wet bepaalt dat de school ten minste een veiligheidsbeleid (sociale, psychische en fysieke
veiligheid) heeft beschreven en dat uitvoert. Het veiligheidsbeleid bestaat uit een samenhangende set
van maatregelen gericht op preventie en op het afhandelen van incidenten (art. 4c en art. 12, tweede
lid, WPO). Daarvoor is nodig dat leraren een veilige ruimte scheppen waarin duidelijke afspraken
gelden en het mogelijk is om sociaal gedrag aan te leren (art. 4c WPO en art. 8, tweede lid, WPO).
De wet geeft aan dat de school de veiligheid van leerlingen jaarlijks monitort met een
gestandaardiseerd instrument dat een representatief en actueel beeld geeft (art. 4c, eerste lid, onder
b, WPO). Een school kan pas goed beleid ten aanzien van sociale veiligheid (art. 4c, eerste lid, onder
a, WPO) voeren als zij inzicht heeft in de feitelijke en ervaren veiligheid en het welbevinden van de
leerlingen.
Voor ouders en leerlingen is het van belang dat ze een laagdrempelig aanspreekpunt hebben binnen
de school als er sprake is van een situatie waarin gepest wordt. Daarom schrijft artikel 4c, eerste lid,
onderdeel c, WPO voor dat iedere school de navolgende taken op school belegt bij een persoon:
•
coördinatie van het beleid in het kader van het tegengaan van pesten op school;
•
fungeren als aanspreekpunt in het kader van pesten.
Het onderwijs op de school moet mede gericht zijn op het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie (art. 8, derde lid, onder b, WPO en art. 9, negende lid, WPO in combinatie met
kerndoel 37). Daarom dienen de uitingen van leraren in lijn te zijn met de democratische rechtsstaat,
en dient te worden ingegrepen als de uitingen van leerlingen daarmee in strijd zijn.
SK2. Pedagogisch klimaat
De school heeft een ondersteunend pedagogisch klimaat.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?

18

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Te denken valt aan:
•
gedragsregels voor leerlingen en leraren;
•
betrokkenheid leerlingen bij het realiseren van een positief schoolklimaat;
•
voorbeeldgedrag door leraren;
•
inrichten van oefensituaties om leerlingen te begeleiden bij de ontwikkeling van sociale en
maatschappelijke competenties;
•
inrichting van het gebouw.

Kwaliteitsgebied Onderwijsresultaten
ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1. Resultaten
De school behaalt met haar leerlingen leerresultaten die ten minste in overeenstemming zijn met de
gestelde norm.
Basiskwaliteit
De cognitieve eindresultaten liggen op het niveau dat op grond van de kenmerken van de
leerlingenpopulatie mag worden verwacht. Dit betekent dat de eindresultaten op de kernvakken
Nederlandse taal en rekenen/wiskunde voldoen aan de gestelde norm.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de verwachtingen over de eindresultaten die leerlingen kunnen bereiken gebaseerd op de
kenmerken van de leerlingenpopulatie;
•
bereikte leergroei van leerlingen;
•
de doelen die de school heeft bereikt bij leerlingen op andere ontwikkelingsgebieden dan taal en
rekenen.
Toelichting wettelijke eisen
De wet geeft aan dat scholen voldoende leerresultaten behoren te behalen (art. 10a WPO). Er is
sprake van voldoende leerresultaten als de resultaten op of boven de normering liggen (die is
afgestemd op de samenstelling van de leerlingenpopulatie van scholen), zoals vastgelegd in de
Regeling leerresultaten PO.
OR2. Sociale en maatschappelijke competenties
De leerlingen behalen sociale en maatschappelijke competenties op het niveau dat ten minste in
overeenstemming is met de gestelde doelen.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de doelen die de school wil bereiken ten aanzien van sociale en maatschappelijke competenties
van leerlingen;
•
het bereiken van de gestelde doelen.
OR3. Vervolgsucces
De bestemming van de leerlingen na het verlaten van de school is bekend en voldoet ten minste aan
de verwachtingen van de school.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit

19

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
vervolgsucces van leerlingen na het verlaten van de school;
•
conclusies over de mate waarin het vervolgsucces aansluit bij de gegeven adviezen.

Kwaliteitsgebied Kwaliteitszorg en ambitie
KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
Het bestuur en de school hebben een stelsel van kwaliteitszorg ingericht en verbeteren op basis
daarvan het onderwijs.
Basiskwaliteit
Het bestuur zorgt voor een stelsel van kwaliteitszorg op de scholen. Dit stelsel staat uitgewerkt in het
schoolplan van de school. Vanuit dit stelsel bewaakt en bevordert het bestuur de kwaliteit van het
onderwijsleerproces en de leerresultaten.
Het bestuur en de scholen hebben zicht op de kwaliteit van het onderwijs. Er zijn toetsbare doelen
geformuleerd en er wordt regelmatig geëvalueerd of deze doelen worden gehaald. De oorzaken van
eventueel tekortschietende onderwijskwaliteit zijn geanalyseerd en waar nodig worden verbeteringen
doelgericht doorgevoerd. De verantwoordelijkheidsverdeling tussen bestuur en scholen maakt een
functionerend stelsel van kwaliteitszorg mogelijk.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop de kwaliteit wordt bewaakt en bevorderd en (hoe) wordt
dit gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
ambitieuze doelen die passen bij de maatschappelijke opdracht;
•
betrokkenheid van stakeholders en onafhankelijke deskundigen bij evaluaties;
•
strategische financiële planning.
Toelichting wettelijke eisen
Het schoolplan en de zorgplicht voor de kwaliteit van het onderwijs staan centraal om het verbeteren
van en het verantwoorden over de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen. Het bevoegd gezag dient
zorg te dragen voor de kwaliteit van het onderwijs op een school. Onder ‘zorg dragen voor’ wordt in
elk geval verstaan: het naleven van de wettelijke bepalingen en het uitvoeren van het stelsel van
kwaliteitszorg (art. 10 WPO).
De wet vraagt dat de school door haar stelsel van kwaliteitszorg zorg draagt voor de ononderbroken
ontwikkeling van leerlingen en de afstemming van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen (art. 12, vierde lid, en art. 10 WPO). Ook moet de school vaststellen waar maatregelen
ter verbetering nodig zijn. De uitwerking van deze deugdelijkheidseisen dient het bevoegd gezag te
beschrijven in het schoolplan. Het functioneren van de kwaliteitscyclus staat centraal. Met de
wettelijke opdracht wordt bedoeld: de wettelijke voorschriften inzake de inhoud, de uitgangspunten en
de doelstellingen van het onderwijs. Dit betreft het onderwijsaanbod, het onderwijsleerproces en de
wijze van toetsen. De eisen veronderstellen dat de zorg voor kwaliteit cyclisch, systematisch en
planmatig is en ook is gericht op het vasthouden van gerealiseerde kwaliteit.
Uit de deugdelijkheidseisen vloeit voort dat het bevoegd gezag/de school de zorg voor kwaliteit
vormgeeft op een wijze waarvan mag worden aangenomen dat deze daadwerkelijk leidt tot zicht op de
eigen kwaliteit en op relevante verbetermaatregelen.
KA2. Kwaliteitscultuur
Het bestuur en zijn scholen kennen een professionele kwaliteitscultuur en functioneren transparant en
integer.

20

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Basiskwaliteit
Het bestuur handelt volgens de code goed bestuur en legt uit wanneer het daarvan afwijkt. Deze
handelwijze leidt tot een integere en transparante organisatiecultuur. Iedere betrokkene werkt vanuit
zijn eigen rol aan de verbetering van de onderwijskwaliteit.
Het bestuur zorgt voor bekwaam en bevoegd personeel op alle scholen en maakt het mogelijk dat het
personeel zijn bekwaamheid onderhoudt. De schoolleiding en het team werken gezamenlijk aan een
voortdurende verbetering van hun professionaliteit. Leraren houden daarbij rekening met de gestelde
bekwaamheidseisen en beroepsprofielen en behaalde resultaten bij leerlingen. Leraren krijgen daartoe
voldoende gelegenheid. De wijze waarop ze dit doen, staat helder beschreven in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de professionalisering en de kwaliteitscultuur en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
draagvlak voor visie en ambities;
•
ruimte voor eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap van het personeel.
Toelichting wettelijke eisen
De uitvoering van de wettelijke eisen rondom kwaliteitszorg vraagt van de school een gezamenlijke
inspanning vanuit een verbetercultuur en professionaliteit. Dit veronderstelt onderwijskundig
leiderschap, effectieve taakverdeling, resultaatgerichtheid en aanspreekbaarheid van het personeel
van de school. Integriteit, zorgvuldigheid en bewustzijn van effecten van het handelen zijn algemeen
aanvaarde kwaliteitsbeginselen die behoren bij het professioneel handelen in het onderwijs. Deze
komen dan ook terug in de code goed bestuur die het bevoegd gezag dient te hanteren, en waarvan
eventuele afwijkingen dienen te worden verantwoord in het jaarverslag (art. 171, eerste lid, WPO).
Het vaststellen van een managementstatuut waaruit de verantwoordelijkheidsverdeling in de
aansturing van de school blijkt, is verplicht volgens artikel 31 WPO.
Het zodanig inrichten van het onderwijs dat de leerlingen een ononderbroken ontwikkeling kunnen
doorlopen, het afstemmen van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen
(art. 8, eerste lid, WPO) en het uitvoeren van de verbetermaatregelen op basis van het
kwaliteitszorgsysteem (art. 10 en 12, vierde lid, WPO) kunnen alleen worden gerealiseerd door
personeel dat professioneel is en blijft. In het schoolplan moet een beschrijving van het
personeelsbeleid worden opgenomen (art. 12, derde lid, WPO). Daarmee wordt uitdrukking gegeven
aan het feit dat het personeel zijn bekwaamheid onderhoudt en uitbreidt, maar ook aan het feit dat
het daarbij gaat om een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de schoolleiding en het team, passend
in het beleid van de school. Het bevoegd gezag moet zijn personeel ook daadwerkelijk in staat stellen
tot dat onderhoud. Dat volgt ook uit de verplichting om bekwaamheidsdossiers bij te houden (art 32b
WPO): als de bekwaamheid niet wordt bijgehouden is het bijhouden van bekwaamheidsdossiers
immers ook niet mogelijk. De school dient leraren een zelfstandige verantwoordelijkheid te geven bij
de beoordeling van de onderwijsprestaties van leerlingen en voldoende zeggenschap te geven waar
het gaat om het vakinhoudelijke, vakdidactische en pedagogische proces in de school (art. 31a, eerste
t/m derde lid, WPO).
KA3. Verantwoording en dialoog
Het bestuur en de school leggen intern en extern toegankelijk en betrouwbaar verantwoording af over
doelen en resultaten en voeren daarover actief een dialoog.
Basiskwaliteit
Het bestuur en de scholen hebben tegenspraak georganiseerd. Dit gebeurt in ieder geval door de
ouders en het personeel te betrekken bij beleids- en besluitvorming.
Het bestuur en de scholen brengen minimaal jaarlijks verslag uit over hun doelen en de resultaten die
zij behalen. Zij doen dit op toegankelijke wijze. Het bestuur verantwoordt zich aan de intern
toezichthouder. Het bestuur en de scholen verantwoorden zich aan de overheid en belanghebbenden.

21

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop verantwoording wordt afgelegd en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
een actieve dialoog met de omgeving over ambities en resultaten.
Toelichting wettelijke eisen
De wet gaat ervan uit dat het bestuur verantwoording aflegt in het jaarverslag (onder meer ten
behoeve van het interne toezicht) (art. 171 WPO). De wet gaat er ook van uit dat de school in de
schoolgids duidelijk aangeeft wat de doelen van het onderwijs zijn en welke resultaten met het
onderwijsleerproces worden bereikt (art. 13 WPO). In de schoolgids dienen ook de gedane
bevindingen te worden opgenomen ten aanzien van het stelsel van kwaliteitszorg, evenals de
maatregelen die naar aanleiding daarvan zijn getroffen (art. 13, eerste lid, onder o, WPO).
Op grond van de Wet medezeggenschap op scholen (WMS) moeten de schoolleiding en het bestuur
zich verantwoorden aan de (G)MR, en deze betrekken bij de beleids- en besluitvorming (art. 8 en 10,
11, 12 en 13 WMS) en de benoeming van bestuurders.

Kwaliteitsgebied Financieel beheer
FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1. Continuïteit4
Het bestuur is financieel gezond en kan op korte en langere termijn voldoen aan zijn financiële
verplichtingen.
Basiskwaliteit
Voor continuïteit is het van belang dat het bestuur inzicht heeft in de financiële uitgangspositie en de
ontwikkelingen in de komende drie jaar, en daar beleid op uitzet. In de continuïteitsparagraaf van het
jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en de daaraan verbonden financiële
gevolgen. Het bestuur bespreekt het voorgaande regelmatig met de intern toezichthouder en
medezeggenschap, treft zo nodig corrigerende maatregelen en verantwoordt zich over het geheel in
de jaarverslaggeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de continuïteit van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur het duurzaam voortbestaan waarborgt;
•
de financiële positie van het bestuur waarmee het alle financiële verplichtingen op korte en
langere termijn kan nakomen;
•
de analyse van de belangrijkste kengetallen in relatie tot de signaleringswaarden.
Toelichting wettelijke eisen
De verplichting voor het bevoegd gezag om een continuïteitsparagraaf aan het jaarverslag toe te
voegen vloeit voort uit artikel 4, vierde lid, Regeling jaarverslaggeving onderwijs (RJO).
De sectorwetgeving verplicht de intern toezichthouder het jaarverslag inclusief continuïteitsparagraaf
goed te keuren. Over deze taak (het goedkeuren) moet de intern toezichthouder verantwoording
afleggen in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder a en onder e, WPO).

4

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van financiële continuïteit beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving. Een voorstel op dit gebied kan
op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen elementen. Tot die tijd behoort
de financiële continuïteit tot de ‘eigen aspecten van kwaliteit’, waar de inspectie vanuit haar stimulerende taak toezicht op zal
houden, en zal alleen een onvoldoende worden gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de
basiskwaliteit opgenomen elementen.

22

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Een ‘regelmatige bespreking’ is een beleidsmatige invulling van de verplichting de intern
toezichthouder te voorzien van taken en bevoegdheden, zodanig dat hij een deugdelijk toezicht kan
uitoefenen (art. 17c, tweede lid, WPO).
Op grond van artikel 8, tweede lid, onder b, WMS ontvangt de MR jaarlijks het jaarverslag (inclusief
continuïteitsparagraaf). Over tussentijdse ontwikkelingen die de continuïteit van de school/instelling
bedreigen, dient de MR eveneens te worden geïnformeerd. De MR kan verder zelf het initiatief nemen
om met het bestuur in gesprek te gaan over ontwikkelingen die de continuïteit van de school/instelling
raken.
FB2. Doelmatigheid5
Het bestuur maakt efficiënt en effectief gebruik van de onderwijsbekostiging.
Basiskwaliteit
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging is onderwerp van gesprek met de intern
toezichthouder. Hierover vindt verantwoording in het jaarverslag plaats.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de doelmatigheid van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur (bevoegd gezag) de onderwijsbekostiging zo besteedt dat deze
adequaat ten goede komt aan de in het schoolplan geformuleerde ambities inzake effectief
onderwijs en de ontwikkeling van alle leerlingen.
Toelichting wettelijke eisen
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging door het bestuur is onderwerp van het toezicht
van de intern toezichthouder (art. 17c, eerste lid, onder c, WPO). Over deze taak verantwoordt de
intern toezichthouder zich in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder e, WPO).
FB3. Rechtmatigheid
Het bestuur verwerft en besteedt de onderwijsbekostiging conform wet- en regelgeving.
Basiskwaliteit
Het bestuur beschikt over de vereiste deskundigheid en handelt integer en transparant. Het legt
verantwoording af over de verwerving en besteding, hetgeen vooral beoordeeld wordt door een
accountant die wordt aangesteld door het intern toezicht. Deze accountant opereert volgens de
beroepsmaatstaven van de NBA6 en speciaal volgens het Onderwijsaccountantsprotocol dat door de
inspectie is opgesteld.
Toelichting wettelijke eisen
In de sectorwetten zijn diverse bepalingen opgenomen waaraan het bestuur zich moet houden bij de
verwerving en besteding van de bekostiging. Ingevolge artikel 17a WPO zorgt het bestuur voor een
goed bestuurde school. Dat impliceert dat het bestuur deskundig moet zijn.
De minister is bevoegd een aanwijzing op te leggen indien een bestuurder zich schuldig maakt aan
wanbeheer (art. 163b WPO).
De jaarverslaggeving dient transparant te zijn (moet een waarheidsgetrouw beeld geven). Titel 9 van
Boek 2 BW en artikel 3, onder a, van de RJO jo. de Richtlijn Jaarverslag Onderwijs alsmede het

5

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van de doelmatigheid beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving voor het funderend onderwijs. Een
voorstel op dit gebied kan op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen
elementen. Tot die tijd richt de inspectie zich op haar stimulerende taak op dit gebied en zal alleen een onvoldoende worden
gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de basiskwaliteit opgenomen elementen.
6

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants

23

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Onderwijsaccountantsprotocol, stellen tal van regels om deze transparantie in de verantwoording te
verkrijgen. Een controleverklaring is verplicht op grond van artikel 2 RJO jo. artikel 2:393 BW.

3.4

OVERIGE WETTELIJKE VEREISTEN

Het waarderingskader omvat niet alle deugdelijkheidseisen zoals die in de sectorwet(ten) en andere
onderwijswetten zijn opgenomen. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Verklaring omtrent het gedrag (VOG) en
de vrijwillige ouderbijdrage. De deugdelijkheidseisen die niet aan een standaard in het waarderingskader
zijn verbonden, vatten we samen onder de noemer ‘overige wettelijke vereisten’.
In ons jaarwerkplan, dat op de website van de inspectie wordt gepubliceerd, geven we aan welke
thema’s en/of specifieke wettelijke vereisten we in het kader van het stelseltoezicht onderzoeken (zie
hoofdstuk 10). Niet-naleving van (een of meer van) de overige wettelijke vereisten kan dan niet leiden
tot een oordeel ‘school van onvoldoende kwaliteit’, of tot het oordeel ‘zeer zwak onderwijs’. Wel dient de
school/het bestuur de tekortkoming binnen een door de inspectie te bepalen tijd te herstellen. Dit wordt
in het rapport vastgelegd.

24

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

4

NORMERING EN OORDEELSVORMING

In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we met behulp van het waarderingskader uit hoofdstuk 3 tot
oordelen komen over de kwaliteit van het onderwijs bij scholen en over de kwaliteitszorg en het
financieel beheer van de besturen.

4.1

OORDEELSVORMING OP DRIE NIVEAUS

We beoordelen de kwaliteit van het onderwijs, de kwaliteitszorg en het financieel beheer primair op het
niveau van de standaard. In paragraaf 4.2 beschrijven we de normering op basis van de
deugdelijkheidseisen en in paragraaf 4.3 beschrijven we de richtlijn voor de waardering van de eigen
aspecten van kwaliteit.
Het oordeel op de standaard leidt tot een oordeel op het kwaliteitsgebied (par. 4.4) én tot een oordeel
over de school als geheel (par. 4.5). In de volgende paragrafen werken we dat uit.

4.2

NORMERING STANDAARDEN

Standaarden omvatten deugdelijkheidseisen en eigen aspecten van kwaliteit. Of een standaard als
voldoende of onvoldoende wordt beoordeeld, is alleen gebaseerd op de vraag of het bestuur/de school
voldoet aan de deugdelijkheidseisen. Voor de waardering ‘goed’ worden de eigen aspecten van kwaliteit7
als volgt bij de oordeelsvorming betrokken:
Oordeel/waardering
standaard

Norm voor standaarden met deugdelijkheidseisen

Goed

De school voldoet aan alle deugdelijkheidseisen bij de standaard en
realiseert op overtuigende wijze eigen aspecten van kwaliteit.

Voldoende (basiskwaliteit)

De school voldoet aan de deugdelijkheidseisen.

Onvoldoende

De school voldoet niet aan de deugdelijkheidseisen.

4.3

WAARDERING EIGEN ASPECTEN VAN KWALITEIT

De waardering van de eigen aspecten van kwaliteit vindt op twee manieren plaats:
1. Bij de oordeelsvorming op de standaard zijn de eigen aspecten van kwaliteit doorslaggevend voor de
waardering ‘goed’ (par. 4.2).
2. De standaarden Pedagogisch klimaat, Sociale en maatschappelijke competenties en Vervolgsucces
kennen in het po geen wettelijke basis. Als de school op deze standaarden geen eigen ambities en
doelen stelt/realiseert dan leidt dat niet tot een oordeel ‘onvoldoende’, maar geven we dit aan als
‘kan beter’. Als de school de eigen aspecten van kwaliteit op overtuigende wijze laat zien (zowel in
ambitie als realisatie), dan verbinden we daar de waardering ‘goed’ aan.
Waardering
standaard

Richtlijn voor waardering eigen aspecten van kwaliteit

Goed

De school laat de eigen aspecten van kwaliteit op overtuigende wijze zien.

Voldoende

De school laat de eigen aspecten van kwaliteit zien.

7

Een eigen aspect van kwaliteit kan ook zijn: de ambitie om uit te stijgen boven de basiskwaliteit zoals die is vastgelegd in een
wettelijk kwaliteitsaspect.

25

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Kan beter

4.4

De school laat de eigen aspecten van kwaliteit niet of beperkt zien.

NORMERING KWALITEITSGEBIEDEN

Binnen de gebieden Onderwijsproces, Schoolklimaat en Onderwijsresultaten benoemen we zogenoemde
kernstandaarden. Deze wegen meer in de beoordeling dan de andere standaarden bij een oordeel
(on)voldoende. De kernstandaarden zijn Zicht op ontwikkeling, Didactisch handelen, Veiligheid en
Leerresultaten.
Het oordeel op de standaarden leidt als volgt tot een oordeel over het kwaliteitsgebied:
Onderwijsproces

Norm

Goed

Alle standaarden binnen het gebied zijn ten minste voldoende,
én twee van de zes standaarden zijn goed.

Voldoende

Zicht op ontwikkeling en Didactisch handelen zijn ten minste
voldoende en niet meer dan één van de andere standaarden is
onvoldoende.

Onvoldoende

Zicht op ontwikkeling óf Didactisch handelen is onvoldoende óf
twee andere standaarden onvoldoende.

Schoolklimaat

Norm

Goed

Beide standaarden in het gebied zijn ten minste voldoende, én
een van beide is goed.

Voldoende

Veiligheid is ten minste voldoende.

Onvoldoende

Veiligheid is onvoldoende.

Onderwijsresultaten

Norm

Goed

Alle standaarden binnen het gebied zijn ten minste voldoende,
én een van de drie standaarden is goed.

Voldoende

Leerresultaten zijn ten minste voldoende.

Onvoldoende

Leerresultaten zijn onvoldoende.

Kwaliteitszorg en ambitie

Norm

Goed

De drie standaarden in het gebied zijn ten minste voldoende en
Kwaliteitscultuur is goed.

Voldoende

De drie standaarden zijn voldoende.

Onvoldoende

Eén van de drie standaarden is onvoldoende.

Financieel beheer8

Norm

Voldoende

De beoordeelde standaarden zijn voldoende.

Onvoldoende

Een van de beoordeelde standaarden is onvoldoende.

8
Wij beoordelen Financieel Beheer als ‘voldoende’ als de financiële continuïteit (FB1) en rechtmatigheid (FB3) voldoende zijn.
Wij geven geen oordeel over de financiële doelmatigheid (FB2), tenzij er zwaarwegende redenen zijn om te concluderen dat er
sprake is van evidente ondoelmatigheid. Dit leidt dan tot het oordeel ‘onvoldoende’. In dat geval is ook het oordeel over
Financieel Beheer ‘onvoldoende’.

26

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

4.5

NORMERING SCHOOLNIVEAU

Het oordeel of de waardering over de kwaliteit van de school komt tot stand op basis van de volgende
normen.
Eindoordeel/
waardering school

Norm

Goed

Alle standaarden zijn ten minste voldoende, de standaard Kwaliteitscultuur
is goed, ten minste twee standaarden uit het gebied Onderwijsproces en/of
Schoolklimaat zijn goed èén alle onderzochte overige wettelijke vereisten
worden nageleefd.

Voldoende
(basiskwaliteit)

Zicht op ontwikkeling, Didactisch handelen, Veiligheid en Leerresultaten zijn
voldoende en niet meer dan één standaard in het gebied Onderwijsproces is
onvoldoende.

Onvoldoende

Zicht op ontwikkeling of Didactisch handelen of Veiligheid of Leerresultaten
is onvoldoende, óf twee andere standaarden in de gebieden
Onderwijsresultaten, Onderwijsproces of Schoolklimaat zijn onvoldoende.

Zeer zwak

Leerresultaten is onvoldoende; én Zicht op ontwikkeling óf Didactisch
handelen óf Veiligheid is onvoldoende.

De waardering ‘goed’ op het niveau van de school spreken we uit als het bestuur een verzoek heeft
ingediend voor een onderzoek bij een school die volgens het bestuur de waardering ‘goed’ verdient.9 Een
dergelijk verzoek kan worden ingediend bij de vierjaarlijkse onderzoeken (zie hoofdstuk 7).

4.5.1

Wettelijke norm zeer zwak onderwijs

De norm voor het oordeel ‘zeer zwak’ is bij wet bepaald. Artikel 10 WPO stelt dat onderwijs zeer zwak is
indien de leerresultaten op de school aan het einde van het zevende of het achtste schooljaar op
groepsniveau ernstig en langdurig tekortschieten en er in verband met dit tekortschieten ook
tekortkomingen zijn in de naleving van een of meer bij of krachtens deze wet gegeven voorschriften. In
de tabel hierboven is aangegeven hoe we deze wettelijke norm in het waarderingskader hebben vertaald.
Een bestuur kan bezwaar en beroep aantekenen tegen het oordeel ‘zeer zwak’ (art. 20, zesde lid, WOT).
Normering bij niet te beoordelen resultaten
Artikel 10, vierde lid van de WPO bepaalt dat, indien de leerresultaten van de school niet kunnen worden
beoordeeld op grond van de regels gesteld, de kwaliteit van het onderwijs zeer zwak is indien de school
tekortschiet in de naleving van twee of meer bij of krachtens deze wet gegeven voorschriften en de
school dientengevolge tekortschiet in het zorg dragen voor de veiligheid op de school, bedoeld in artikel
4c, of het zodanig inrichten van het onderwijs dat leerlingen een ononderbroken ontwikkelproces kunnen
doorlopen dan wel het afstemmen van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling van de
leerlingen, bedoeld in artikel 8, eerste lid, WPO.
In alle gevallen dat de resultaten niet zijn te beoordelen, hanteren we op basis van bovengenoemd
wetsartikel de volgende normering:
Normering bij niet te beoordelen resultaten po
Onvoldoende

9

Zicht op ontwikkeling of Didactisch handelen of Veiligheid of Kwaliteitszorg
is onvoldoende, óf twee standaarden in het gebied Onderwijsproces zijn
onvoldoende.

Een school kan ook de waardering ‘goed’ krijgen via de procedure voor excellente scholen (zie de website van de inspectie).

27

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Zeer zwak

4.6

Twee van de vier volgende standaarden zijn onvoldoende: Zicht op
ontwikkeling, Didactisch handelen, Veiligheid en/of Kwaliteitszorg.

NORMERING BESTUURSNIVEAU

Op bestuursniveau geven we twee oordelen: op het kwaliteitsgebied Kwaliteitszorg en ambitie en op het
kwaliteitsgebied Financieel beheer. We hanteren daarbij onderstaande norm:
Oordeel/waardering
bestuursniveau

Norm
Kwaliteitszorg en ambitie

Norm
Financieel beheer

Goed

Alle drie standaarden zijn ten minste
voldoende en de standaard
Kwaliteitscultuur is goed.

Niet van toepassing.

Voldoende
(basiskwaliteit)

Alle drie standaarden zijn
voldoende.

De beoordeelde standaarden zijn
voldoende.

Onvoldoende

Eén standaard is onvoldoende.

Eén standaard is onvoldoende.

Gefaseerde invoering van de norm voor Kwaliteitszorg en ambitie op bestuursniveau
In het eerste vierjaarlijks onderzoek op bestuursniveau hanteren we in het funderend onderwijs de norm
voor Kwaliteitszorg en ambitie als volgt: we geven een oordeel op de drie standaarden afzonderlijk. In
het rapport geven we aan de hand van deze oordelen een kwalitatieve beschrijving van het gebied
Kwaliteitszorg en ambitie.
Het gebied Financieel beheer wordt vanaf de invoering van het onderzoekskader conform bovenstaande
norm beoordeeld.

4.7
4.7.1

OORDEELSVORMING
Beoordelen naleving deugdelijkheidseisen

Bij onze oordeelsvorming hanteren we bovengenoemde normering als richtlijn. De mate waarin de
onderwijspraktijk de essentie en bedoeling van met name de deugdelijkheidseisen tentoonspreidt, is
bepalend voor ons oordeel. Daarbij hanteren we het uitgangspunt dat voor een oordeel ‘voldoende’ aan
de deugdelijkheidseisen behorende bij de standaard moet worden voldaan. We beoordelen echter niet de
naleving van elke deugdelijkheidseis per standaard op zichzelf, maar in relatie tot de kwaliteit die met de
standaard wordt beoogd. Het kan zijn dat een school op een standaard een positief beeld laat zien, maar
dat aan een bepaald element van de standaard (nog) niet wordt voldaan. Als het niet naleven van die
deugdelijkheidseis beperkt van invloed is op de aangetroffen kwaliteit én als het punt eenvoudig en op
korte termijn kan worden hersteld, dan geven we het oordeel ‘voldoende’ op de standaard. Het bestuur
krijgt dan een opdracht tot herstel, en ziet zelf toe op herstel van naleving (zie ook par. 9.2.1).

4.7.2

Waarderen eigen aspecten van kwaliteit

Waar we voor de cesuur voldoende/onvoldoende heldere richtlijnen hanteren op basis van
deugdelijkheidseisen, ligt dit voor de waardering ‘goed’ genuanceerder. Naast het zichtbaar voldoen aan
alle deugdelijkheidseisen bij de standaard, kijken we voor een waardering ‘goed’ met name naar de
eigen aspecten van kwaliteit: laat de school op overtuigende wijze zien hoe zij haar eigen kwaliteitsbeleid
op de betreffende standaard vormgeeft en realiseert en zij daarmee volgens wetenschappelijke inzichten
goed onderwijs realiseert? Het schoolplan is daarbij de belangrijkste bron. De interpretatieruimte is hier
groter en we baseren ons daarbij primair op de ambities van het bestuur en de keuzes die de school
daarin maakt.

28

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

4.7.3

Omgevingsfactoren

Omgevingsfactoren, de context waarbinnen de school opereert, kunnen in positieve of negatieve zin van
invloed zijn op de onderwijskwaliteit en de financiële continuïteit. Omgevingsfactoren zijn onder meer: de
ontwikkeling van de leerlingenpopulatie, huisvesting, personele samenstelling, fusiegeschiedenis,
organisatieontwikkeling, ontwikkeling bestuur en intern toezicht. Echter, onze oordelen betreffen altijd de
kwaliteit van het onderwijs zoals leerlingen dat ontvangen, ongeacht de omgevingsfactoren.
Hoewel omgevingsfactoren dus niet van invloed zijn op het oordeel, spelen zij wel een rol bij het bepalen
van passende interventies in het kader van vervolgtoezicht. Het effect van het niet naleven van een
deugdelijkheidseis kan verschillen per doelgroep; dit wegen we mee in het bepalen van de
herstelopdracht. Interventies kunnen afhankelijk van de contextfactoren een meer of minder directief
karakter hebben. In hoofdstuk 9 gaan we hier verder op in.

4.7.4

Expertoordeel

Het karakter van het waarderingskader met enerzijds een stevige wettelijke basis en anderzijds ruimte
voor eigen aspecten van kwaliteit, stelt hoge eisen aan onze expertise. Met het waarderingskader als
instrument en de richtlijnen voor de oordeelsvorming beoordelen we de feitelijke realisatie van het
onderwijs zoals leerlingen dat ontvangen. We typeren het inspectieoordeel en onze waarderingen daarom
als een expertoordeel. Met onze deskundigheid als toezichthouder en met kennis van zaken op de
onderscheiden kwaliteitsgebieden zijn we in staat om in gelijke situaties tot gelijke oordelen te komen.
Onze oordelen hebben een wettelijke basis en komen tot stand met gebruik van meerdere bronnen, zoals
documenten van de instelling en gesprekken met leraren, leerlingen, ouders en
medezeggenschapsorganen. We passen hoor en wederhoor toe. We werken in teams; onze oordelen
komen in consensus tussen de inspecteurs tot stand en referenten beoordelen in de rapportagefase de
onderbouwing van onze bevindingen. Met deze werkwijze komen we tot een afgewogen oordeel.
Voor de waardering van de eigen aspecten van kwaliteit hanteren we een soortgelijke werkwijze. We
hebben hier de rol van de critical friend. Het bestuur en de school zijn hier zelf aan zet en we passen
onze toezichtstijl daar op aan.
Onze focus gedurende het gehele proces van oordelen en waarderen is dat we recht doen aan de
onderwijskwaliteit die we aantreffen.

29

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

5

WERKWIJZE TOEZICHT OP BESTUREN EN SCHOLEN

Hiervoor hebben we beschreven waar we bij de uitvoering van het toezicht naar kijken (het
waarderingskader in hoofdstuk 3) en hoe we dat beoordelen (hoofdstuk 4). In dit hoofdstuk beschrijven
we de hoofdlijnen van onze werkwijze. Deze is gebaseerd op twee pijlers: de jaarlijkse prestatieanalyse
en het vierjaarlijks onderzoek. In de laatste paragraaf van dit hoofdstuk geven we dit schematisch weer.

5.1

JAARLIJKSE PRESTATIEANALYSE EN VIERJAARLIJKS ONDERZOEK

We monitoren voortdurend de prestaties van besturen en scholen. Als daarbij risico’s worden
gesignaleerd dan leidt dit tot een onderzoek. Dat onderzoek voeren we uit aan de hand van het
waarderingskader. We stellen in dat onderzoek vast of de school voldoet aan de basiskwaliteit. Deze
continue monitoring van risico’s ondersteunt ons in de uitvoering van onze waarborgfunctie (zie
hoofdstuk 6). Als er sprake is van kwaliteitsrisico’s dan starten we een kwaliteitsonderzoek. Als er
financiële risico’s zijn dan onderzoeken we dit op bestuursniveau.
Om een beeld te krijgen van de mate waarin een bestuur zelf de kwaliteit en continuïteit bewaakt en
monitort, voeren we daarnaast eens in de vier jaar bij alle besturen een onderzoek uit. We kijken dan
niet alleen of en hoe een bestuur mogelijke risico’s ten aanzien van de onderwijskwaliteit en/of het
financieel beheer aanpakt, we krijgen dan ook zicht op de ambities van het bestuur en de wijze waarop
het continu streeft naar verbetering. De kern van het vierjaarlijks onderzoek is het onderzoek naar de
kwaliteitszorg en het financieel beheer van het bestuur. Het startpunt van dit onderzoek wordt gevormd
door de verantwoording hierover van het bestuur zelf. Om te zien in welke mate het bestuur effectief de
kwaliteit bewaakt en verbetert, doen we verificatieonderzoek bij scholen.
Deze combinatie van de kortcyclische prestatieanalyse en de langcyclische vierjaarlijkse onderzoeken
geven in samenhang een betrouwbaar beeld van de onderwijskwaliteit, de kwaliteitszorg en het
financieel beheer. In paragraaf 5.4 geven we de toezichtcyclus schematisch weer. In hoofdstuk 6
beschrijven we de inrichting en organisatie van de jaarlijkse prestatieanalyse. Hieronder geven we een
overzicht van de onderdelen van het vierjaarlijks onderzoek. De organisatie daarvan staat beschreven in
hoofdstuk 7.

5.2

ONDERDELEN VIERJAARLIJKS ONDERZOEK

In het vierjaarlijks onderzoek naar bestuur en scholen doen we uitspraken over de kwaliteitszorg van het
bestuur, het financieel beheer en de onderwijskwaliteit van een deel van de scholen. We doen dus
onderzoek op twee niveaus: op het niveau van het bestuur, en op het niveau van de scholen. Op het
niveau van het bestuur doen we onderzoek naar de kwaliteitszorg en het financieel beheer van het
bestuur (par. 5.2.1). Op het niveau van de scholen onderscheiden we drie typen onderzoek:
verificatieonderzoek (par. 5.2.2), onderzoek naar risicoscholen (par. 5.2.3) en onderzoek naar goede
scholen (par. 5.2.4).

5.2.1

Onderzoek naar de kwaliteitszorg en het financieel beheer van het bestuur

Het bestuur is eindverantwoordelijk voor de kwaliteit van het onderwijs van al zijn scholen. Het bestuur
is verantwoordelijk voor de doelen die worden afgesproken met de scholen en heeft zicht op de
onderwijskwaliteit bij de scholen. De informatie over de onderwijskwaliteit biedt het bestuur de
mogelijkheid om te evalueren of de doelstellingen worden gehaald en of bijsturing noodzakelijk is.
Het bestuur kan per school specifieke doelen stellen, maar kan ook aanvullende doelstellingen
formuleren die voor alle scholen gelden.
Het doel van het onderzoek naar kwaliteitszorg en financieel beheer is vast te stellen of het bestuur een
doeltreffend systeem van kwaliteitszorg hanteert waarmee het de kwaliteit en de continuïteit van het
aangeboden onderwijs garandeert en of het tot verdere kwaliteitsverbetering stimuleert.

30

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Om antwoord te krijgen op de vraag of de kwaliteitszorg en het financieel beheer van het bestuur op
orde zijn, voeren we de volgende onderzoeksactiviteiten uit:10
•
Documentonderzoek
We bestuderen documenten die het bestuur zelf heeft opgesteld, zodat we inzicht krijgen in de opzet
en werking van het systeem. Relevante documenten zijn onder meer: strategische plannen,
statuten, schoolplannen, externe audits, evaluatierapporten, monitor-rapporten.
•
Expertanalyse
We leggen een relatie tussen de bestudeerde documenten, de toezichthistorie en kengetallen over
resultaten en financieel beheer. We beoordelen jaarverslagen, evenals relevante andere
documenten, waaruit kan worden afgeleid hoe het bestuur zich verantwoordt over de kwaliteit.
•
Gesprekken met sleutelfiguren
Op basis van de expertanalyse bepalen we welke sleutelfiguren wij willen spreken, bijvoorbeeld:
kwaliteitszorgmedewerkers, schoolleiders, coördinatoren. Dit geeft ons informatie over de vraag of er
binnen de instelling sprake is van een open dialoog over kwaliteit en verantwoording, en daarmee op
de werking van het kwaliteitszorgsysteem en de besturing. We voeren in dit kader altijd een gesprek
met het bestuur, het intern toezicht en het medezeggenschapsorgaan (als informatiebron).
•
Verificatieonderzoek bij een selectie van scholen (zie par. 5.2.2).

5.2.2

Verificatieonderzoek

Verificatieonderzoek voeren we in de eerste plaats uit om vast te stellen of het kwaliteitsgebied
Kwaliteitszorg en ambitie voldoende is. Het geeft ons in de tweede plaats informatie over de feitelijke
onderwijskwaliteit van de school.
We voeren dit onderzoek uit als een onderdeel van het onderzoek naar de kwaliteitszorg en het financieel
beheer op bestuursniveau. Zoals gezegd (zie paragraaf 4.6), oordelen we bij het eerste vierjaarlijks
onderzoek bestuur en scholen op het niveau van de standaarden binnen dit kwaliteitsgebied.
Het gaat ons bij verificatieonderzoek niet alleen om de vraag of de informatie van het bestuur juist is,
maar ook om de vraag of de sturing op kwaliteit werkt. Om vast te stellen of het systeem werkt, kan
onder meer worden nagegaan of het beleid van het bestuur doorwerkt tot op het niveau van de leraren
en de leerlingen. We nemen de informatie waarover het bestuur beschikt als startpunt van het
onderzoek. Daarbij gaat het onder meer om de jaarverantwoording, maar ook om evaluatierapporten
en/of zelfevaluaties. We verifiëren de juistheid van de informatie over de onderwijskwaliteit.
Bij een verificatieonderzoek wordt gebruikgemaakt van het waarderingskader; het onderzoek omvat een
beredeneerde selectie van de standaarden. De selectie van de standaarden die worden onderzocht,
bepalen we op basis van onze expertanalyse en de verantwoordingsinformatie van het bestuur.
We gaan uit van een beredeneerde steekproef bij scholen. We houden daarbij rekening met de inrichting
van het bestuur en we kijken daarbij naar een evenwichtige verdeling over de scholen. We onderzoeken
bij deze scholen één of een beperkt aantal standaarden. We beoordelen in ieder geval ook onderdelen
van de kwaliteitszorg op het niveau van de scholen, omdat dit informatie geeft over de doorwerking van
het systeem naar de werkvloer. Een verificatieonderzoek gebeurt op grond van artikel 11, achtste lid,
van de WOT.
Als we tijdens de verificatieonderzoeken op onverwachte risico’s stuiten, dan kunnen we een
kwaliteitsonderzoek starten (par. 5.2.3). De termijn waarbinnen dit gebeurt, is afhankelijk van de ernst
en omvang van de risico’s.

10

We voeren daarnaast onderzoek uit naar risicoscholen en naar goede scholen. Die onderzoeken leveren ook informatie op
over de vraag of de kwaliteitszorg op bestuursniveau toereikend is. Verificatie is daar feitelijk een nevendoel.

31

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

5.2.3

Kwaliteitsonderzoek bij risico’s

We voeren een onderzoek uit bij scholen en besturen waarvan het vermoeden bestaat dat zij
onvoldoende kwaliteit bieden (art. 11, derde lid, WOT) of als er risico’s zijn ten aanzien van het financieel
beheer. Dit vermoeden kan voortkomen uit de expertanalyse ter voorbereiding van het vierjaarlijks
onderzoek.
Het risico kan ook zichtbaar worden tijdens een verificatieonderzoek. Het kwaliteitsonderzoek moet
antwoord geven op de vraag of er sprake is van wettelijke tekortkomingen en of de school dus voldoet
aan de basiskwaliteit. De omvang van het onderzoek is afhankelijk van de informatie die het bestuur
over de onderwijskwaliteit en/of de continuïteit kan geven. De selectie van te onderzoeken standaarden
wordt daarop afgestemd.
Bij het eerste vierjaarlijks onderzoek voert de inspectie deze onderzoeken zelf uit. Als de kwaliteitszorg
van het bestuur als ‘voldoende’ of ‘goed’ wordt beoordeeld, kan in een volgend vierjaarlijks onderzoek
een onderzoek bij scholen met risico’s op verzoek van de inspectie door het bestuur zelf worden
uitgevoerd.

5.2.4

Onderzoek op verzoek bij goede scholen

Een bestuur kan bij het vierjaarlijks onderzoek een verzoek doen aan de inspectie om onderzoek uit te
voeren bij scholen die naar de mening van het bestuur goed zijn. We voeren het onderzoek uit bij een
beperkt aantal scholen en daarbij geldt als voorwaarde dat het bestuur een zelfevaluatie heeft laten
opstellen. Daarbij is het van belang dat de (zelf)evaluatie gaat over de belangrijkste elementen uit het
waarderingskader, van recente datum is één op objectieve bronnen is gebaseerd. We beoordelen dan de
feitelijke kwaliteit en vergelijken deze met het beeld dat het bestuur over de betreffende school heeft.
Het onderzoek wordt uitgevoerd aan de hand van het waarderingskader.

5.3

SPECIFIEK ONDERZOEK

Op grond van artikel 15 van de WOT kan de inspectie ter uitvoering van haar taken uit eigen beweging
dan wel op verzoek van de minister specifiek onderzoek verrichten. Aanleiding voor het verrichten van
specifiek onderzoek kan onder meer liggen in ernst en omvang van risico’s ten aanzien van de naleving
van wettelijke vereisten, de kwaliteit van het onderwijs en/of het financieel beheer van een bestuur, of
bij klachten en/of berichten in de media daarover. De inspectie voert dan een onderzoek uit bij de
betreffende school/scholen en/of het bestuur. Als het reguliere waarderingskader inhoudelijk niet
toereikend blijkt voor het onderzoek, bijvoorbeeld op het terrein van veiligheid, dan stelt de inspectie
een passend beoordelingskader op. Afhankelijk van de aard en ernst van de problematiek kan de
inspectie het onderzoek zonder aankondiging uitvoeren.
Een bijzondere vorm van onderzoek op grond van artikel 15 van de WOT is het onderzoek naar
bestuurlijk handelen (par. 9.3.2).

32

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

5.4

STROOMSCHEMA TOEZICHTCYCLUS

Monitor
Prestaties bestuur en scholen

Vierjaarlijks onderzoek
bestuur en scholen

én

Jaarlijkse
prestatieanalyse

nee

Risico’s?

ja

Expertanalyse

Expertanalyse

nee

Einde onderzoek

ja

Bestuursgesprek

voldoende

Einde onderzoek

Risico’s!

Bestuursgesprek

Verificatieonderzoek

Kwaliteitsonderzoek
voldoende

Kwaliteitsonderzoek
gericht op risico’s

Optie: onderzoek
bij goede school
Onvoldoende of
zeer zwak
voldoende

Herstelonderzoek
Onvoldoende of
zeer zwak

Sanctie

voldoende

Herstelonderzoek
Onvoldoende of
zeer zwak

Sanctie

33

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

6

MONITOR BESTUUR EN SCHOLEN

Voor de uitvoering van onze waarborgfunctie is het van belang dat we continu de prestaties van besturen
en hun scholen monitoren en daarmee eventuele risico’s tijdig kunnen detecteren. In dit hoofdstuk
beschrijven we hoe we dit doen. We onderscheiden daarbij drie fasen: jaarlijkse prestatieanalyse,
expertanalyse risico’s en het bestuursgesprek.

6.1

JAARLIJKSE PRESTATIEANALYSE

Doel: Tijdige detectie van mogelijke risico’s ten aanzien van de onderwijskwaliteit en het financieel
beheer bij besturen en hun scholen.
Analysevraag: Laten de prestaties van het bestuur en zijn school/scholen risico’s zien die nadere
analyse vergen?
De monitoring van de prestaties op het niveau van het bestuur en hun scholen helpt ons om tijdig
eventuele risico’s op het spoor te komen. We doen dit conform artikel 11 van de WOT aan de hand van
de volgende indicatoren:
•
schoolplan;
•
leerresultaten en de voortgang in de ontwikkeling van leerlingen;
•
monitor inzake de veiligheid van leerlingen op school;
•
informatie uit de jaarstukken, met inbegrip van het financieel jaarverslag;
•
beschikbare signalen over mogelijke knelpunten, waaronder het gevoerde personeelsbeleid, voor
zover daar op grond van artikel 6a, eerste en tweede lid aanleiding toe bestaat.
Ten minste eenmaal per jaar voeren we een analyse uit op de data die we met de monitor verkrijgen.
Als er geen vermoeden van risico’s is dan wordt de analyse afgesloten. Besturen worden dan niet actief
over de uitkomst van de prestatieanalyse op de hoogte gesteld. Als er een vermoeden van risico’s is,
voeren we een expertanalyse uit (par. 6.2).

6.2

EXPERTANALYSE RISICO’S

Doel: Expertoordeel over de ernst en omvang van de risico’s.
Analysevraag: Zijn de risico’s van dien aard en/of omvang dat er aanleiding is voor een
bestuursgesprek?
De expertanalyse risico’s bevestigt al dan niet de vermoedens van tekortkomingen ten aanzien van de
onderwijskwaliteit en/of het financieel beheer. De analyse wordt uitgevoerd door een expertteam, waarin
kennis en deskundigheid op het terrein van data-analyse, onderwijskwaliteit en financieel beheer
aanwezig zijn. Zo ontstaat een integraal beeld van de onderwijskwaliteit, sturingskwaliteit en financiën.
De expertanalyse wordt in eerste instantie uitgevoerd op basis van de prestatieanalyse in combinatie met
het schoolplan, het jaarverslag, eventuele signalen die bij ons bekend zijn, en de toezichthistorie. Zo
nodig vragen we aanvullende informatie op bij het bestuur.
Afhankelijk van de ernst en urgentie van de uitkomst van de analyse organiseren we een
bestuursgesprek. Als er op korte termijn een vierjaarlijks onderzoek staat gepland, dan nemen we de
expertanalyse mee in de voorbereiding van dit onderzoek (par. 7.2.1).

6.3

BESTUURSGESPREK

Doel: Oordeelsvorming over de mate waarin het bestuur effectief de risico’s bestrijdt.
Analysevraag: Zijn de risico’s bij het bestuur bekend en zo ja: handelt het bestuur effectief in de
aanpak daarvan?

34

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Als de expertanalyse nog onvoldoende uitsluitsel biedt over de vraag of de geconstateerde risico’s tot
kwaliteitsproblemen en/of financiële problemen leiden, dan nodigen we het bestuur uit voor een gesprek.
In dit gesprek bespreken we de risico’s bij specifieke scholen en maken we een inschatting van de mate
waarin het bestuur in staat is de kwaliteitsproblemen zelf aan te pakken. Bij financiële risico’s vragen we
het bevoegd gezag zo mogelijk een eigen risicoanalyse te maken en daarop aansluitend een plan van
aanpak op te stellen.
Op basis van het bestuursgesprek bepalen we of er voldoende vertrouwen is in het bestuur om zelf tot
een effectieve aanpak van de risico’s te komen of dat we aanleiding zien voor een kwaliteitsonderzoek bij
scholen op basis van artikel 11, derde lid van de WOT (par. 6.4), of bij het bestuur op basis van artikel
15 van de WOT (par. 5.3).

6.4

KWALITEITSONDERZOEK BIJ RISICO’S

We voeren een onderzoek uit bij scholen waarvan het vermoeden bestaat dat zij onvoldoende kwaliteit
bieden (art. 11, derde lid, WOT) of risico’s vertonen ten aanzien van het financieel beheer door het
bestuur. Dit vermoeden kan voortkomen uit de jaarlijkse prestatieanalyse.
Het kwaliteitsonderzoek moet antwoord geven op de vraag of er sprake is van wettelijke tekortkomingen
en of de school en het bestuur dus voldoen aan de basiskwaliteit. De omvang van het onderzoek is
afhankelijk van de informatie die het bestuur over de onderwijskwaliteit en/of de continuïteit kan geven.
De selectie van te onderzoeken standaarden wordt daarop afgestemd. Als de kwaliteitszorg met
‘voldoende’ of ‘goed’ is beoordeeld, kan een onderzoek naar risico’s bij scholen door het bestuur zelf
worden uitgevoerd.

35

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

7

VIERJAARLIJKS ONDERZOEK BESTUUR EN SCHOLEN

In dit hoofdstuk beschrijven we de organisatie van het vierjaarlijks onderzoek. Het onderzoek wordt
uitgevoerd op basis van de uitgangspunten zoals geformuleerd in hoofdstuk 2 en met behulp van het
waarderingskader en de normering zoals beschreven in hoofdstuk 3 en 4. Het vierjaarlijks onderzoek
kent drie fasen: de voorbereiding (par. 7.2), de uitvoering (par. 7.3) en de afronding (par. 7.4). We
starten met de onderzoeksvragen.

7.1

DOEL EN ONDERZOEKSVRAGEN

Het vierjaarlijks onderzoek heeft tot doel een antwoord te formuleren op de volgende centrale vraag en
daarvan afgeleide deelvragen:
Centrale vraag:
Is de sturing op kwaliteit op orde en is er sprake van deugdelijk financieel beheer?
Deelvragen:
1. Heeft het bestuur doelen afgesproken met de scholen, heeft het voldoende zicht op de
onderwijskwaliteit en stuurt het op de verbetering van de onderwijskwaliteit?
2. Heeft het bestuur een professionele kwaliteitscultuur en functioneert het transparant en integer?
3. Communiceert het bestuur actief over de eigen prestaties en ontwikkelingen en die van zijn scholen?
4. Is het financieel beheer deugdelijk?
Het onderzoek naar deze deelvragen is daarmee gericht op de standaarden binnen de kwaliteitsgebieden
Kwaliteitszorg en ambitie, en Financieel beheer.

7.2
7.2.1

VOORBEREIDING
Expertanalyse bestuurlijke verantwoording

Doel: Het verkrijgen van een voorlopig beeld van de kwaliteitszorg, de onderwijskwaliteit en het
financieel beheer.
Resultaat: Expertanalyse als basis voor bestuursgesprek.
Ieder onderzoek start met een expertanalyse van de informatie die de inspectie beschikbaar heeft. We
analyseren het schoolplan (voldoet het aan de wettelijke voorschriften, en welke ambities bevat het
plan), het jaarverslag en relevante andere documenten zoals beleidsplan(nen), en documenten die de
evaluatie en beoordeling van de kwaliteit betreffen. Deze documenten vormen de basis van de
expertanalyse. Daarnaast baseren wij ons op signalen, toezichthistorie en data, zoals resultaatgegevens
en andere kengetallen.
De gegevensverzameling voor de expertanalyse kan plaats vinden op basis van papieren documenten,
databestanden, via een login van het bestuur en/of op locatie. In bijzondere gevallen vragen we
aanvullende documenten op bij het bestuur.
We bekijken of de informatie van de instelling actueel is en of de informatie betrekking heeft op onze
onderzoeksvragen (par. 7.1) en daarmee ook de kwaliteitsgebieden van het waarderingskader dekt.
Op basis van de uitkomst van de expertanalyse stellen we de agenda op voor het startgesprek met het
bestuur.

7.2.2

Startgesprek met het bestuur

Doel: Verkrijgen van een voorlopig beeld van de prestaties en ontwikkelingen van bestuur en scholen en
bepalen van de inrichting van het onderzoek op hoofdlijnen.
36

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Resultaat: Afspraken over de selectie van scholen waar verificatieonderzoek, kwaliteitsonderzoek of een
onderzoek op verzoek naar goede scholen plaatsvindt.
In het startgesprek vragen we het bestuur zijn analyse van de prestaties en ontwikkelingen van zijn
scholen te presenteren. We toetsen dat aan onze eigen expertanalyse. De opbrengst van het gesprek is
tevens de start van de oordeelsvorming over de stand van de kwaliteitszorg en het financieel beheer.
Op basis van de expertanalyse en de aanvullende informatie die het bestuur geeft, wordt in hoofdlijnen
afgesproken op welke school/scholen een verificatieonderzoek wordt uitgevoerd. Als uit de expertanalyse
is gebleken dat er sprake is van een of meer risicoscholen, dan wordt bij deze scholen een
kwaliteitsonderzoek uitgevoerd. Het bestuur kan daarnaast het verzoek doen om een onderzoek te doen
bij een ‘goede school’. Voor een beschrijving van de aangegeven onderzoekstypen verwijzen we naar
paragraaf 5.2.
Het bestuur informeert de geselecteerde scholen over het inspectieonderzoek en maakt daarbij gebruik
van de informatie die wij daartoe leveren.

7.2.3

Onderzoeksplan

Doel: Informatie en verantwoording van doel, opzet, inhoud en reikwijdte van het vierjaarlijks onderzoek
voor het bestuur en de geselecteerde scholen.
Resultaat: Door inspectie vastgesteld onderzoeksplan.
Wij maken een onderzoeksplan op basis van de expertanalyse en de uitkomst van het bestuursgesprek.
Het onderzoeksplan is een gestructureerd en helder overzicht van de activiteiten die in de verschillende
onderzoeksfasen plaatsvinden. Wij bepalen daarin wát wij willen verifiëren/onderzoeken en hoe we dat
doen. Uit het plan blijkt welke scholen we onderzoeken voor de verificatie, en op welke standaarden. Ook
geeft het plan inzicht in de scholen die we willen onderzoeken naar aanleiding van risico’s en eventueel
onderzoek naar goede scholen die het bestuur voordraagt (par. 5.2.4). Het onderzoeksplan omvat tevens
de standaarden die in het kader van het stelseltoezicht worden onderzocht (hoofdstuk 10). Voor de
planning en organisatie van de onderzoeksactiviteiten zoeken wij zo veel mogelijk afstemming met het
bestuur. Het bestuur bekijkt het onderzoeksplan op organisatorische en logistieke haalbaarheid voor de
instelling. Zo nodig en zo mogelijk voeren we wijzigingen door.
Bij besturen met meer onderwijssectoren (po/vo) specificeren wij in het onderzoeksplan welke scholen
uit de verschillende sectoren wij gaan onderzoeken.

7.2.4

Presentatie door scholen

Doel: Verkrijgen van een zelfbeeld van de school.
Resultaat: Het inspectieteam heeft een zo volledig mogelijk beeld van de visie, ambities, doelen en
resultaten van de school.
We willen zo veel mogelijk aansluiten bij het zelfbeeld van de school en bij de informatie die zij ons
daarover beschikbaar stelt; daarbij is met name het schoolplan van belang. We bieden scholen de
gelegenheid om bij de start van het onderzoek een presentatie te verzorgen, waarin zij (het team) een
zo volledig mogelijk beeld geven van ‘waar ze staan’: hun visie, ambities, doelen en beoogde/behaalde
resultaten. De vorm is vrij. Wij luisteren, kijken en stellen vragen om zo veel mogelijk relevante
informatie te verwerven voor de inrichting van het onderzoek. We kijken ook hoe de informatie aansluit
op het schoolplan. Een presentatie kan zowel bij scholen die we onderzoeken ter verificatie, als bij
kwaliteitsonderzoeken naar risico’s en/of onderzoeken naar een ‘goede school’. De planning van de
presentatie wordt in overleg met de school bepaald.

7.3
7.3.1

UITVOERING
Onderzoek op schoolniveau

Doel: Oordeelsvorming over de centrale vraag en deelvragen uit het onderzoeksplan op schoolniveau.

37

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Resultaat: Een voorlopig oordeel over de zorg die het bestuur heeft voor de feitelijke onderwijskwaliteit
en voorlopige oordelen over de onderzochte standaarden op schoolniveau.
Het verificatieonderzoek, de eventuele kwaliteitsonderzoeken en het mogelijke onderzoek op verzoek
worden conform het onderzoeksplan uitgevoerd. Bij de oordeelsvorming hanteren we het
waarderingskader. Het gebruik van meerdere bronnen en consensus binnen het onderzoeksteam over de
oordelen vormen daarbij een belangrijk uitgangspunt. Het bestuur draagt er zorg voor dat de
onderzoeksactiviteiten volgens plan kunnen verlopen.
Een kwaliteitsonderzoek naar risico’s bij een school wordt altijd afgerond met een terugkoppeling van de
bevindingen en voorlopige oordelen. Dat geldt ook voor een onderzoek op verzoek naar een goede
school.

7.3.2

Onderzoek op bestuursniveau

Doel: Het delen van de bevindingen op schoolniveau en daarmee tevens verkrijgen van aanvullende
informatie over de kwaliteitszorg en financiën ten behoeve van de oordeelsvorming.
Resultaat: Een voorlopig oordeel over de stand van de kwaliteitszorg en het financieel beheer.
Op basis van de bevindingen op schoolniveau stellen wij voorlopige oordelen op die we bespreken met
het bestuur. Onze voorlopige oordelen toetsen wij aan het beeld dat het bestuur hierover heeft. Worden
de geconstateerde risico’s herkend? En hoe stuurt het bestuur op verbetering? Levert de verificatie een
bevestiging op van wat het bestuur hierover heeft verantwoord? Het bestuur kan zo nodig aanvullende
informatie verstrekken.

7.4

AFRONDING

7.4.1

Rapport

Doel: Het vastleggen en onderbouwen van de oordelen en bevindingen op zodanige wijze dat het
bestuur (en scholen) zich in de oordelen herkennen en gestimuleerd worden noodzakelijke en wenselijke
verbeteringen door te voeren.
Resultaat: Conceptrapport vierjaarlijks onderzoek.
Het inspectieteam stelt het conceptrapport op, nadat de voorlopige oordelen en bevindingen voldoende
zijn besproken. Het rapport beschrijft de conclusie op de hoofdvraag en deelvragen en de onderbouwing
daarbij. De oordelen en waarderingen over de scholen en de eventuele herstelopdrachten zijn
opgenomen in het rapport. Dat geldt zowel voor de scholen die ter verificatie zijn onderzocht als voor de
scholen die zijn onderzocht omdat er risico’s waren. Ook de uitkomsten van het eventuele onderzoek op
verzoek naar een goede school worden in het rapport opgenomen. Het rapport is beknopt en gericht aan
het bestuur.
Het bestuur kan in reactie op het conceptrapport eventuele feitelijke onjuistheden en algemene
opmerkingen schriftelijk aan de inspectie melden.

7.4.2

Feedbackgesprek

Doel: Herkennen en erkennen van oordelen en waarderingen.
Resultaat: Draagvlak voor oordelen en aanknopingspunten voor herstel en verbetering.
We willen dat onze oordelen en waarderingen zodanig betekenis hebben voor de school en het bestuur
dat deze niet alleen worden (h)erkend, maar ook aanzetten tot verbetering. Op basis van het
conceptrapport geven we de school en het bestuur feedback over onze bevindingen.
Feedbackgesprekken worden op verzoek van de school georganiseerd en hebben alleen betrekking op
een kwaliteitsonderzoek naar aanleiding van risico’s. Feedback naar aanleiding van
verificatieonderzoeken vindt plaats op bestuursniveau.

38

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Op basis van bespreking van concrete casuïstiek en/of vragen die scholen hebben, geven we een
toelichting op onze oordelen. Daarbij kunnen we meer informatie teruggeven aan leerkrachten en
schoolleiders dan in de rapporten is aangegeven. Als het eigen aspecten van kwaliteit betreft, leggen we
nadrukkelijk de relatie met het schoolplan.
Het juiste moment voor een feedbackgesprek wordt in overleg bepaald.

7.4.3

Eindgesprek met het bestuur

Doel: Informeren van het bestuur over de conclusies op de onderzoeksvragen en (zo nodig) afspraken
maken over herstel en verbetering.
Resultaat: Definitief rapport.
In het eindgesprek worden de conclusies toegelicht en worden zo nodig aanvullende afspraken gemaakt
over herstel en verbetering. Hierbij onderscheiden we ‘wat beter moet’ (deugdelijkheidseisen) en ‘wat
beter kan’ (eigen aspecten van kwaliteit). Ook benoemen we wat goed gaat en we leggen daarbij een
verbinding met het schoolplan. Afhankelijk van het oordeel over de kwaliteitszorg van het bestuur maken
we afspraken over de rol die het bestuur zelf krijgt bij het uitvoeren van (her)onderzoek (par. 9.1).
Op basis van dit gesprek stellen wij het definitieve rapport op en sturen dat naar het bestuur. Het
bestuur kan desgewenst een zienswijze indienen (par. 8.3).
In het feedbackgesprek kan al voldoende informatie zijn gewisseld over de bevindingen en conclusies,
waarmee een afrondend bestuursgesprek overbodig kan zijn.

7.5

DOORLOOPTIJDEN

De totale doorlooptijd van het vierjaarlijks onderzoek is grotendeels afhankelijk van het aantal scholen
dat bij een onderzoek is betrokken. Per onderzoek kan dit dus variëren.

39

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

8

RAPPORTEREN EN COMMUNICEREN

Al onze onderzoeken worden afgerond met een rapport en alle rapporten zijn openbaar.11 We zijn
daarmee transparant in onze werkwijze en onze oordelen en waarderingen. In dit hoofdstuk geven we
een toelichting op de verschillende rapportagevormen. In de laatste paragraaf beschrijven we hoe we de
kennis en informatie die we met ons onderzoek opdoen, breed willen benutten.

8.1

RAPPORT VIERJAARLIJKS ONDERZOEK

Het rapport van het vierjaarlijks onderzoek is gericht aan het bestuur en geeft een totaalbeeld van de
bevindingen op bestuursniveau en de scholen waar een verificatieonderzoek, een kwaliteitsonderzoek of
een onderzoek naar goede scholen op verzoek is uitgevoerd. In het rapport maken we onderscheid in
enerzijds de beoordeling van de naleving van de deugdelijkheidseisen (voldoet het bestuur en zijn
scholen aan de basiskwaliteit) en anderzijds onze bevindingen over de eigen doelen en ambities van het
bestuur en de scholen. Door dit in één rapport op te nemen geven we een integraal beeld van de
kwaliteit van het bestuur en de onderzochte scholen.
We rapporteren op twee manieren over de verificatieonderzoeken. In de beschrijving van de
kwaliteitszorg op bestuursniveau geven we beknopt weer wat we hebben aangetroffen bij de scholen, en
in hoeverre dat strookt met de informatie waarover het bestuur beschikt. We beschrijven tevens hoe het
kwaliteitszorgsysteem doorwerkt, aan de hand van doelstellingen van het bestuur die we hebben
geselecteerd om dat vast te stellen. Daarnaast rapporteren we de resultaten van de verificatie over de
kwaliteit op de geselecteerde standaarden bij de betreffende scholen.12

8.1.1

Bestuursprofiel

We vatten onze oordelen en waarderingen op bestuursniveau in een bestuursprofiel samen. Hieronder
zijn twee voorbeelden opgenomen.
Voorbeeld 1. Bestuursprofiel Kwaliteitszorg en Financieel beheer
Kwaliteitsgebied en standaarden

Oordeel / waardering

Kwaliteitszorg en ambitie

VOLDOENDE13

Kwaliteitszorg

Voldoende

Kwaliteitscultuur

Voldoende

Verantwoording en dialoog

Goed

Financieel beheer

VOLDOENDE

Continuïteit

Voldoende

Doelmatigheid

Voldoende

Rechtmatigheid

Voldoende

11

Artikel 15 van de WOT bepaalt dat rapporten openbaar zijn, tenzij aard of omvang van het onderzoek zich tegen openbare
rapportage verzet.
Op de standaarden van de kwaliteitsgebieden Onderwijsproces, Onderwijsresultaten, Schoolklimaat en Kwaliteitszorg en
ambitie.

12

13

In het eerste vierjaarlijks onderzoek geven we op bestuursniveau geen samenvattend oordeel op het niveau van het gebied
Kwaliteitszorg en ambitie, maar geven we een kwalitatieve beschrijving op basis van de oordelen op de onderliggende
standaarden (zie paragraaf 4.6). We geven wel een oordeel op de drie standaarden.

40

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

In onderstaande voorbeeldtabel zijn alleen de standaarden opgenomen die ter verificatie van de
kwaliteitszorg van het bestuur bij een of meer scholen door ons zijn onderzocht. Door onze oordelen te
confronteren met de informatie van het bestuur, kunnen we verifiëren of die informatie juist en volledig
is. De tabel betreft een voorbeeld.
Voorbeeld 2. Bestuursprofiel verificatie kwaliteitsborging onderwijskwaliteit
Standaard

School 1

School 2

School 3

Zicht op ontwikkeling

Goed

Voldoende

Onvoldoende

Didactisch handelen

Goed

Goed

Voldoende

Veiligheid

Voldoende

Voldoende

Onvoldoende

Kwaliteitscultuur

Voldoende

Onvoldoende

Onvoldoende

In een apart hoofdstuk van het rapport van het vierjaarlijks onderzoek wordt een nadere toelichting
gegeven op de oordelen op de onderwijskwaliteit.

8.1.2

Kwaliteitsprofiel scholen

Bij een kwaliteitsonderzoek gericht op risico’s worden de standaarden die door ons zijn beoordeeld in een
tabel weergegeven. We noemen dit het kwaliteitsprofiel. Wanneer een bestuur als onderdeel van het
vierjaarlijks onderzoek een onderzoek bij een goede school heeft aangevraagd, dan wordt ook dit
onderzoek samengevat in een kwaliteitsprofiel.
We vermelden in het overzicht onze oordelen en waarderingen op de standaarden en kwaliteitsgebieden
én op het niveau van de school. We geven daarbij een enkelvoudig eindoordeel (zie voorbeeld 3).

Voorbeeld 3. Kwaliteitsprofiel school
Kwaliteitsgebieden en Standaarden

Oordeel / Waardering

ONDERWIJSPROCES

VOLDOENDE

Aanbod

Goed

Zicht op ontwikkeling

Voldoende

Didactisch handelen

Voldoende

Extra ondersteuning

Onvoldoende

Samenwerking

Goed

Toetsing en afsluiting

voldoende

SCHOOLKLIMAAT

GOED

Veiligheid

Voldoende

Pedagogisch klimaat

Goed

ONDERWIJSRESULTATEN

VOLDOENDE

Resultaten

Voldoende

Sociale en maatschappelijke competenties

Voldoende

Vervolgsucces

kan beter

KWALITEITSZORG EN AMBITIE

ONVOLDOENDE

Kwaliteitszorg

Voldoende

Kwaliteitscultuur

Goed

41

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Verantwoording en dialoog

Onvoldoende

Eindoordeel school:

VOLDOENDE

8.1.3

Ontwikkeling kwaliteitszorg en onderwijskwaliteit

Naast het bestuursprofiel en de kwaliteitsprofielen van de scholen geven we ook een beeld van de
ontwikkeling van het bestuur (terugblikkend en vooruitkijkend) en we beschrijven daarbij de
omgevingsfactoren die mede van invloed zijn op de onderwijskwaliteit zoals we die hebben aangetroffen.

8.1.4

Afspraken vervolgtoezicht

Tot slot worden in het rapport de eventuele herstelopdrachten vastgelegd die betrekking hebben op het
herstel van niet-naleving van de deugdelijkheidseisen.
We geven aan wanneer we een herstelonderzoek gaan doen. In het rapport leggen we tevens vast wat
het bestuur zelf doet om het herstel van naleving en/of de kwaliteitsverbetering te onderzoeken. Ook
leggen we de termijnen vast waarbinnen de tekortkoming(en) moet(en) zijn hersteld (zie verder
hoofdstuk 9).

8.2

RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK GERICHT OP RISICO’S

Als een kwaliteitsonderzoek wordt uitgevoerd naar aanleiding van de jaarlijkse prestatieanalyse, dan
maken we een rapport van bevindingen en ook dan is de adressant het bestuur.
Naast een beschrijving van de bevindingen worden de oordelen op de kwaliteitsgebieden en standaarden
in een kwaliteitsprofiel weergegeven. Ook wordt het eindoordeel toegevoegd (voorbeeld 3). Het rapport
en het kwaliteitsprofiel van de school worden op onze website geplaatst.

8.3

OPENBAARMAKING, ZIENSWIJZE EN BEZWAAR

Onze rapporten zijn openbaar. We plaatsen een rapport in de vijfde week na vaststelling op onze website
(art. 21, eerste lid, WOT). Als het bestuur op basis van het definitieve rapport een eigen zienswijze heeft
opgesteld, voegen we die toe aan het rapport. De zienswijze betreft geen feitelijke onjuistheden; deze
zijn op basis van het concept-rapport gecorrigeerd.
Een bestuur kan bezwaar maken tegen de openbaarmaking (dus niet tegen de inhoud) van een rapport
op grond van een artikel 15-onderzoek (par. 5.3).

8.4

PUBLIEKSINFORMATIE VIA DE WEBSITE

We hebben een publieke taak en dat betekent dat we ouders en samenleving informeren over onze
bevindingen. We doen dit met onze rapporten, via onze website en via het onderwijsloket. Alle rapporten
zijn via onze website toegankelijk.
Van ieder bestuur en van alle door ons onderzochte scholen plaatsen we het rapport op onze website.
Bovendien wordt het kwaliteitsprofiel van de school/scholen (par. 8.1.2), dat in de rapporten is
opgenomen, ook op een toegankelijke wijze op de website geplaatst. Het rapport van het vierjaarlijks
onderzoek wordt integraal geplaatst op de pagina op onze website waar informatie over het betreffende
bestuur te vinden is. Ook het kwaliteitsprofiel van het bestuur (oordelen over de kwaliteitszorg en
financieel beheer) plaatsen we op onze website, bij het betreffende bestuur.
Als we in het kader van het vierjaarlijks onderzoek een of meer risicoscholen hebben onderzocht, dan is
informatie over die school in het vierjaarlijks onderzoeksrapport opgenomen. We plaatsen bovendien een
kwaliteitsprofiel over de school op onze website. We nemen een link op naar het rapport waarin de
informatie over de betreffende school is opgenomen.

42

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

De oordelen en waarderingen die voortkomen uit de verificatieonderzoeken zijn opgenomen in het
rapport van het vierjaarlijks onderzoek. We verwijzen op onze website bij de betreffende school waar we
verificatieonderzoek hebben gedaan, naar het rapport op bestuursniveau. We maken hiervan echter geen
kwaliteitsprofiel, omdat we slechts enkele standaarden hebben onderzocht.
Bij besturen waar wij het oordeel uitspreken dat de kwaliteitszorg goed14 is én het financieel beheer
voldoende is (par. 4.4), hebben wij het vertrouwen dat het bestuur zelf goede informatie verstrekt over
zijn kwaliteit, en daar waar nodig verbeteringen doorvoert. Bij die besturen nemen wij een link op naar
de website van de onderwijsinstelling zelf. We nemen in dat geval tevens bij elke (niet onderzochte)
school op onze website de tekst op dat de inspectie het bestuur heeft onderzocht en dat de inspectie
vertrouwen heeft in de informatie die het bestuur over zijn scholen verstrekt. De volgende tekst wordt bij
elke school opgenomen: “Het bestuur heeft inzicht in de kwaliteit van zijn scholen en verbetert de
kwaliteit waar nodig. Het bestuur is bovendien financieel gezond. U kunt voor meer informatie de website
van dit bestuur raadplegen.” Bij scholen die we zelf hebben onderzocht, plaatst de inspectie een
kwaliteitsprofiel op de website.
Als uit herstelonderzoek is gebleken (zie hoofdstuk 9) dat een bestuur de aangetroffen tekortkomingen
heeft hersteld, dan wordt dit nieuwe oordeel ook zichtbaar als publieksinformatie via de website.
In situaties dat het bestuur in opdracht van de inspectie zelf een onderzoek uitvoert, worden bij
voldoende kwaliteit de resultaten op de inspectiesite gemeld via een verwijzing naar de site van het
bestuur.
Parallel aan onze publieksinformatie zien we dat sectorraden hun besturen ondersteunen met het bieden
van actuele informatie over prestaties van besturen en scholen. De publieksinformatie van de inspectie
vormt daarbij een van de bronnen en draagt daarmee bij aan een transparante verantwoording van
onderscheiden besturen en de sector als geheel. Als die informatie toereikend is, kunnen wij in de
toekomst meer verwijzen naar die publieke informatie.
Via het onderwijsloket kunnen ouders, besturen en scholen vragen stellen over het onderwijs in het
algemeen of over specifieke scholen waar zij belanghebbende zijn. Ook kunnen hier klachten worden
gemeld. Klachten hebben voor ons een signaalfunctie en worden meegenomen bij de jaarlijkse
prestatieanalyse en de expertanalyse ter voorbereiding van het vierjaarlijks onderzoek. De inspectie
behandelt individuele klachten overigens niet.

8.5

DE STAAT VAN HET ONDERWIJS

Een specifieke vorm van rapportage betreft De Staat van het Onderwijs. Dit rapport publiceren we
jaarlijks in april. Hierin beschrijven we hoe het staat met de kwaliteit van de onderscheiden
onderwijssectoren. We benutten de onderzoeksgegevens uit onze vierjaarlijkse onderzoeken naar het
bestuur en hun scholen, uit themaonderzoeken en uit specifieke onderzoeken om een actueel beeld te
geven van de prestaties van de sector als geheel.
Met De Staat van het Onderwijs richten we ons niet tot het individuele bestuur, maar – namens de
minister – tot de samenleving. Voor besturen en scholen biedt De Staat van het Onderwijs echter ook
relevante informatie, met name als het gaat om het toetsen van de eigen prestaties aan het landelijk
beeld van de prestaties van besturen en scholen.

8.6

KENNIS DELEN

We willen onze kennis over de onderwijskwaliteit binnen de sector meer toegankelijk maken voor
besturen en scholen. We doen dat onder meer met de hierna volgende activiteiten.

14

Dat betekent dat de drie standaarden van kwaliteitszorg in elk geval voldoende zijn, en dat bovendien de standaard
Kwaliteitscultuur goed is.

43

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Feedbackgesprekken
Met onze onderzoeken verzamelen we veel kennis en informatie. Veel leggen we vast in onze rapporten,
maar veel informatie gaat door onze drang naar beperking ook verloren. We voeren daarom in de
afronding van onze onderzoeken feedbackgesprekken met besturen en scholen waarin we hen meer
uitvoerig kunnen informeren over bevindingen die ten grondslag liggen aan onze oordeelsvorming. Dit
leidt tot herkenning en erkenning van onze oordelen, maar ook biedt het scholen en besturen concrete
aanknopingspunten voor verbetering.
Compliance assistance
Als scholen of besturen vragen hebben over de wijze waarop zij aan de deugdelijkheidseisen kunnen
voldoen, dan geven wij informatie. Ook verwijzen we naar scholen en besturen waar we voorbeelden
hebben aangetroffen van goede praktijken.
Themabijeenkomsten / toezichtlab
Aan de hand van onze onderzoeken en De Staat van het Onderwijs selecteren we jaarlijks thema’s
waarover we in dialoog gaan met het onderwijsveld. We organiseren daartoe bijeenkomsten /
toezichtlabs waarbij we ons primair richten op management, besturen en raden van toezicht.

44

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

9

HERSTEL EN VERBETERING

In de vorige hoofdstukken hebben we beschreven hoe wij onze onderzoeken inrichten en hoe wij met
behulp van het waarderingskader tot een oordeel komen. In dit hoofdstuk beschrijven we het
vervolgtoezicht: wat we doen als er sprake is van niet-naleving van de deugdelijkheidseisen. We sluiten
het hoofdstuk af met een beschrijving van onze stimulerende rol bij verbeteringen die een bestuur
aanvullend op de basiskwaliteit wil realiseren.

9.1

VERVOLGTOEZICHT NA HET VIERJAARLIJKS ONDERZOEK

Eens in de vier jaar voeren we een onderzoek uit naar de kwaliteitszorg en het financieel beheer op
bestuursniveau. We beoordelen dan of het bestuur de onderwijskwaliteit goed in beeld heeft, daarbij zo
nodig verbetering doorvoert en of het de financiën op orde heeft. We leggen onze bevindingen vast in
een rapport en maken (waar nodig) afspraken over herstel van tekortkomingen en het doorvoeren van
wenselijke verbeteringen. In deze paragraaf beschrijven we de inrichting van het vervolgtoezicht.

9.1.1

Oordeel kwaliteitszorg bestuur is leidend

Het oordeel over het financieel beheer en met name de kwaliteitszorg op bestuursniveau is leidend voor
de inrichting van het vervolgtoezicht. Daarbij stellen we de vraag: wat moet op basis van de
inspectieoordelen worden hersteld of verbeterd en welke rol krijgt het bestuur zelf bij de monitoring en
beoordeling van dit herstel of de verbetering? We maken daarbij onderscheid tussen ‘herstelonderzoek’,
dat de inspectie uitvoert, en ‘eigen onderzoek’, dat in opdracht van het bestuur wordt uitgevoerd. We
onderscheiden grofweg vier scenario’s.
1. Kwaliteitszorg op orde en geen tekortkomingen: vertrouwen
In het gunstigste scenario zijn er geen (of beperkte) tekortkomingen geconstateerd en zijn er geen of
slechts beperkte risico’s op schoolniveau. Als daarbij de kwaliteitszorg en het financieel beheer op orde
zijn, dan spreken we vertrouwen uit in het bestuur en komen we in principe na vier jaar opnieuw langs.
We maken afspraken met het bestuur over wanneer en hoe het bestuur zich verantwoordt over het
eventuele herstel van de tekortkomingen en risico’s. Wij verifiëren of de verbeteringen zijn gerealiseerd.
We bieden het bestuur de mogelijkheid om tussentijds één keer een ‘uitwisselingsgesprek’ te voeren over
de stand van zaken en eventuele nieuwe ontwikkelingen.
2. Kwaliteitszorg op orde, maar tekortkomingen: afspraken met bestuur over eigen rol bij vervolgtoezicht
Als de kwaliteitszorg en het financieel beheer op orde zijn en we tekortkomingen hebben geconstateerd
op het niveau van de scholen, dan formuleren we herstelopdrachten en maken we afspraken met het
bestuur over wat het bestuur zelf (her)onderzoekt en wat het aandeel van de inspectie is. Bij eventuele
risico’s die het bestuur zelf onderzoekt, maken we afspraken over hoe het bestuur zich verantwoordt
over de uitkomsten daarvan en de maatregelen die daaruit kunnen voortvloeien. We maken daarnaast
afspraken over de vraag wanneer en hoe het bestuur zich verantwoordt over het herstel. In overleg met
het bestuur wordt bepaald welk herstel door het bestuur zelf wordt onderzocht en hoe het bestuur zich
over het herstel verantwoordt.
De rol van de inspectie kan in dit scenario variëren van ‘vinger aan de pols’ tot uitvoering van een
volledig herstelonderzoek. Bij de rolverdeling wordt meegewogen wat de omvang van de geconstateerde
tekortkoming(en) is en wat de impact is bij niet spoedig herstel.
3. Kwaliteitszorg niet op orde: in alle gevallen voert de inspectie kwaliteits- en/of herstelonderzoek uit
Als een bestuur de kwaliteitszorg niet op orde heeft, dan is het aannemelijk dat de geconstateerde
tekortkomingen bij de onderzochte scholen niet op zichzelf staan. De kwaliteitszorg is niet op orde als
een van de standaarden binnen dit kwaliteitsgebied onvoldoende is. De inspectie kan er dan voor kiezen
om nog een of meer kwaliteitsonderzoek(en) te doen naar risico’s.

45

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Het bestuur krijgt een herstelopdracht opgelegd, met als belangrijk onderdeel de verbetering van de
kwaliteitszorg. In het vervolgtoezicht voert de inspectie het herstelonderzoek uit.
4. Financieel beheer niet op orde: combinatie van scenario’s
Daar waar de kwaliteitszorg op bestuursniveau voldoende of goed is, maar het financieel beheer
onvoldoende, gebruiken we een combinatie van scenario’s: het bestuur krijgt (beperkte) ruimte om zelf
vorm te geven aan de verbetering van de tekortkomingen op het gebied van de kwaliteit, maar de
inspectie voert zelf vervolgonderzoek uit in het kader van de verbetering van het financieel beheer.
Er is geen eenduidige beslisregel voor de keuze van een scenario. Dit is onder meer afhankelijk van het
aantal scholen en de omvang ervan onder een bestuur, de complexiteit (aantal sectoren) van het
bestuur, de ernst en omvang van de tekortkomingen en de eventuele risico’s, de mate en snelheid van
herstel van lopende toezichttrajecten, de toezichthistorie en de ontwikkeling van de kwaliteit en de
kwaliteitszorg.
De beslissing over de inrichting van het vervolgtoezicht wordt vastgelegd in het rapport van het
vierjaarlijks onderzoek naar bestuur en scholen. Hierin wordt ook vastgelegd in hoeverre het bestuur
onderzoek uitvoert, en bij welke scholen de inspectie herstelonderzoek uitvoert.
Bij grotere besturen kan het voorkomen dat bij het vierjaarlijks onderzoek niet alle scholen zijn
onderzocht waar we risico’s vermoeden. In dat geval kunnen we (aanvullend) kwaliteitsonderzoek
uitvoeren. Ook in dit geval is het oordeel over de kwaliteitszorg van het bestuur leidend voor het
antwoord op de vraag welke rol het bestuur zelf krijgt bij het (aanvullend) onderzoek en de eventuele
verbeteracties.

9.1.2

Monitoren van herstel en verbetering

De afspraken met het bestuur over het vervolgtoezicht worden in principe bepaald voor de periode van
maximaal vier jaar, volgend op het laatste vierjaarlijkse onderzoek. Deze afspraken kunnen in de
tussentijd worden aangepast, afhankelijk van het verloop van het herstel van eventuele eerder
vastgestelde tekortkomingen en van nieuwe ontwikkelingen (zowel positief als negatief) die naar voren
komen in de jaarlijkse prestatieanalyse. Het eerdere oordeel over de kwaliteitszorg van het bestuur is
hierbij leidend. Dit kan, afhankelijk van het tempo van herstel en de aanwezigheid van nieuwe risico’s of
signalen, ertoe leiden dat het bestaande scenario tussentijds kan worden verlicht of kan worden
verzwaard. Dit betekent dat de inspectie, afhankelijk van de keuze van het scenario en de afspraken met
het bestuur naar aanleiding van het vorige vierjaarlijkse onderzoek, bepaalt hoe om te gaan met
eventuele risico’s die naar voren komen in de daarop volgende jaren en tot welke eventuele
aanpassingen van de afspraken met het bestuur dit moet leiden.
Bij besturen bij wie de kwaliteitszorg en/of het financieel beheer als onvoldoende zijn beoordeeld, kan
het oordeel tussentijds worden aangepast naar ‘voldoende’ als de tekortkomingen zijn hersteld. In de
tussenliggende jaren kan het oordeel over deze kwaliteitsgebieden worden bijgesteld op basis van een
herstelonderzoek/bestuursonderzoek op maat. Het is dus niet noodzakelijk om een volledig vierjaarlijks
bestuursonderzoek uit te voeren om tot bijstelling van het oordeel over het kwaliteitsgebied
Kwaliteitszorg en ambitie te komen.
Bij besturen bij wie de kwaliteitszorg als voldoende was beoordeeld, maar waar zich in de tussenliggende
jaren (ernstige en/of veelvuldige) nieuwe risico’s voordoen of bij wie het herstel achterblijft, kan het
toezicht tussentijds worden verzwaard door versneld een onderzoek uit te voeren bij dat bestuur.

9.2

ONVOLDOENDE: OPDRACHT TOT HERSTEL

Herstel van naleving is gericht op scholen en besturen die niet voldoen aan de deugdelijkheidseisen. Voor
een school heeft dit betrekking op de onderwijskwaliteit, voor een bestuur betreft dit de kwaliteitszorg en
het financieel beheer. Scholen en besturen schieten dusdanig tekort in wat zij leerlingen bieden, voldoen
niet aan de vereisten voor kwaliteitszorg en/of lopen dusdanige financiële risico’s, dat herstel van die
tekorten vereist is. Vanuit onze waarborgfunctie zien wij toe op dat herstel.

46

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

9.2.1

Herstelopdracht en herstelonderzoek

Bij het opleggen van een herstelopdracht hanteren we drie opties:
1. Als het oordeel op schoolniveau of een kwaliteitsgebied onvoldoende is, krijgt het bestuur een
opdracht tot herstel en volgt herstelonderzoek. De herstelopdracht en de afspraken over het
herstelonderzoek maken deel uit van het rapport.15
2. Als een kwaliteitsgebied voldoende is, maar een standaard binnen het gebied is onvoldoende, dan
krijgt het bestuur opdracht tot herstel. We vertrouwen erop dat het bestuur de tekortkoming binnen
de afgesproken termijn herstelt. We doen in principe geen herstelonderzoek. Deze afspraak wordt
vastgelegd in het rapport.
3. Als een standaard voldoende is, maar er is niet aan alle wettelijke eisen voldaan (zie par. 4.7.1) dan
benoemen we de tekortkoming – met de handhaving van het oordeel ‘voldoende’ – in het rapport.
Het bestuur draagt er zorg voor dat herstel zo snel mogelijk plaatsvindt. We nemen een
herstelopdracht op in het rapport, maar er volgt geen herstelonderzoek.
De herstelopdracht zoals bedoeld onder 1, 2 en 3 omvat de formulering van de wettelijke tekortkoming
en de termijn waarbinnen herstel moet zijn gerealiseerd. Dit wordt vastgelegd in het rapport. De mate
waarin wij directief optreden bij het bepalen van de herstelopdracht is mede afhankelijk van de ernst en
omvang van de tekortkomingen en de omgevingsfactoren die op het niet naleven van invloed zijn.
Om te onderbouwen dat het herstel is doorgevoerd, kunnen besturen een eigen onderzoek of een
analyse uitvoeren. Dat het bestuur zo’n onderbouwing moet sturen, kan onderdeel zijn van de
herstelopdracht.
In de volgende gevallen voert de inspectie in elk geval een herstelonderzoek uit:
een zeer zwakke school;
een onvoldoende school;
onvoldoende kwaliteitszorg op bestuursniveau (op een of meer standaarden);
onvoldoende financieel beheer.
Het herstelonderzoek kan een volledig kwaliteitsonderzoek zijn, of een verificatie van de informatie die
we van het bestuur hebben gekregen. Als de kwaliteitszorg van het bestuur op orde is, maken we bij
voorkeur gebruik van informatie waarover het bestuur zelf beschikt. Dat komt de proportionaliteit van
ons toezicht ten goede. Na uitvoering van het herstelonderzoek worden de dan vastgelegde oordelen
opgenomen op onze website. We leggen onze bevindingen vast in een rapport conform artikel 20 en 21
van de WOT.
Op verzoek van het bestuur kan een herstelonderzoek eerder worden uitgevoerd dan afgesproken,
bijvoorbeeld omdat eerder dan de gestelde termijn de verbeteringen al zijn gerealiseerd.
Het herstelonderzoek heeft tot doel te beoordelen of eerdere door ons geconstateerde tekortkomingen in
de naleving van de deugdelijkheidseisen door het bestuur en/of de school zijn hersteld.

9.2.2

Herstel financieel beheer

Als er op het gebied van financieel beheer sprake is van risico’s ten aanzien van de continuïteit of van
niet naleven van wettelijke vereisten, dan leggen we vast welke maatregelen het bestuur moet treffen
voor de verbetering van de financiële positie of de financiële beheersing. Als er sprake is van het oordeel
‘onvoldoende’ op financieel beheer, dan spreken we van aangepast financieel toezicht. De interventie is
erop gericht dat de risico’s of tekorten binnen een beperkte periode zijn opgeheven. Doorgaans moet dit
binnen twee jaar het geval zijn. We leggen vast op welke wijze en op welk moment het bestuur ons
informatie levert. We maken daarbij gebruik van nadere richtlijnen voor de stappen bij het aangepast
financieel toezicht. Het bestuur wordt geïnformeerd over het escalatietraject als herstel niet binnen de
gestelde termijn is gerealiseerd.
15

We geven op bestuursniveau bij het eerste vierjaarlijks onderzoek nog geen oordeel op het kwaliteitsgebied Kwaliteitszorg
en ambitie. Er vindt wel vervolgtoezicht plaats als een van de standaarden binnen dit kwaliteitsgebied onvoldoende is. We
handelen in dat geval dus conform de hier beschreven optie 1.

47

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Als herstel van naleving niet binnen de afgesproken termijn plaatsvindt en/of het bestuur niet bij machte
blijkt om het herstel te realiseren, dan kunnen we besluiten tot versnelling van het vierjaarlijks
onderzoek. Een andere mogelijkheid is dat we de aard van de interventie(s) verzwaren. We noemen dit
‘escalatie’.

9.3

ESCALATIE BIJ VOORTDUREN NIET-NALEVING

Indien er vertraging in het herstel optreedt, waardoor leerlingen (te lang) onderwijs van onvoldoende
kwaliteit krijgen of de risico’s ten aanzien van kwaliteitszorg of financieel beheer niet verminderen, dan
volgt escalatie van het toezicht. Dit heeft tot doel te bewerkstelligen dat het bestuur alsnog en zo snel
mogelijk de tekortkoming(en) herstelt. We maken daarbij gebruik van interventies die de druk op herstel
doen toenemen, zoals een bestuursgesprek waarin we bijvoorbeeld prestatieafspraken vastleggen.

9.3.1

Opschorten of inhouden van de bekostiging

Indien een bestuur na een herstelopdracht niet binnen de afgesproken termijn de desbetreffende
wettelijke eis naleeft, kan een bekostigingssanctie worden opgelegd. De minister heeft de bevoegdheid
om de bekostiging geheel of gedeeltelijk op te schorten of in te houden (art. 164 WPO); deze
bevoegdheid is aan de inspectie gemandateerd tot aan 15 procent van de bekostiging. De manier waarop
de minister en de inspectie met deze bevoegdheid omgaan, is vastgelegd in de Beleidsregel financiële
sancties bij bekostigde onderwijsinstellingen.
Voorafgaand aan een besluit tot opschorting of inhouding van de bekostiging wordt het bestuur van dit
voornemen in kennis gesteld, en gevraagd een zienswijze te geven. Deze zienswijze wordt meegewogen
in het uiteindelijke besluit.

9.3.2

Onderzoek bestuurlijk handelen

Als we bij besturen ernstige tekortkomingen hebben vastgesteld op het gebied van de kwaliteitszorg
en/of de financiën, en het bestuur heeft deze niet binnen de afgesproken termijn hersteld, dan kunnen
we een onderzoek doen naar het bestuurlijk handelen. Het functioneren van het intern toezicht en de
medezeggenschap maakt veelal deel uit van het onderzoek.
Een onderzoek bestuurlijk handelen kan leiden tot afspraken met het bestuur teneinde alsnog herstel te
realiseren, tot een bekostigingssanctie (par. 9.3.1) of tot een voordracht bij de minister met een advies
over de sancties die de minister kan treffen op basis van de wet. De minister kan op basis van de
voordracht een aanwijzing geven of tot opschorting of inhouding van de bekostiging overgaan.

9.3.3

Escalatieteam ministerie en inspectie

In uitzonderlijke gevallen kan een situatie ontstaan waarin de interventiemogelijkheden van de inspectie
zijn uitgeput en waarin de inspectie er geen vertrouwen in heeft dat het bestuur erin zal slagen om de
afspraken ten aanzien van de noodzakelijke verbeteringen binnen een redelijke termijn na te komen. Dit
kan het geval zijn bij een combinatie van aanhoudende risico’s ten aanzien van de kwaliteit in combinatie
met risico’s ten aanzien van het financieel beheer. Zo’n situatie kan zich ook voordoen naar aanleiding
van een zeer ernstig incident. Het ministerie en de inspectie vormen dan samen een escalatieteam en
maken afspraken over de te volgen lijn en ieders rol daarin. De samenwerking is erop gericht de best
passende oplossing voor het probleem te arrangeren, zodat de voorwaarden voor kwaliteit van het
onderwijs en/of het financieel beheer worden gegarandeerd.

9.3.4

Overige sancties

Naast de hierboven genoemde sancties kan de inspectie in bijzondere gevallen ook nog andere sancties
opleggen. Het gaat dan om bestuurlijke boetes op grond van de Leerplichtwet, dwangsommen op grond
van de Wet normering topinkomens en terugvordering van bekostiging op grond van de Algemene wet
bestuursrecht.

48

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

9.4

TOEZICHTPLAN BIJ ZEER ZWAK ONDERWIJS

Als bij een school sprake is van ‘zeer zwak onderwijs’ legt de inspectie het betreffende bestuur een
herstelopdracht op. De inspectie stelt een toezichtplan op dat sturend is voor het verdere verloop van het
toezicht. Er mag niet langer dan een jaar sprake zijn van zeer zwak onderwijs. Het herstelonderzoek
vanwege zeer zwak onderwijs wordt altijd uitgevoerd door de inspectie. Als het herstelonderzoek uitwijst
dat de kwaliteit niet is verbeterd, melden we de school bij de minister. Deze kan besluiten de school te
sluiten c.q. de bekostiging te beëindigen. De inspectie adviseert de minister over de maatregelen die
moeten worden genomen.
Voor de categorie zeer zwakke scholen geldt een aantal aanvullende interventies. Deze hebben tot doel
belanghebbenden rond de school actief over het oordeel ‘zeer zwak onderwijs’ te informeren (art. 4,
vierde lid, WOT). Dit betekent dat wij in de eerste plaats de minister over het oordeel ‘zeer zwak’
informeren en dat de school op onze website als zodanig wordt vermeld. Daarnaast dient het bestuur van
de school (omdat het funderend onderwijs betreft) de ouders te informeren over het inspectierapport op
basis van een door de inspectie opgesteld samenvattend rapport (art. 45a WPO). Tot slot informeren we
de betreffende gemeente aan de hand van het inspectierapport.

9.5

VERBETEREN BOVEN DE BASISKWALITEIT

Als een school voldoet aan de basiskwaliteit, houdt onze rol niet op. Naast onze waarborgfunctie willen
we besturen en scholen stimuleren hun kwaliteitsdoelen hoger te formuleren dan de basiskwaliteit. In
onze onderzoeken voeren we daarom de dialoog over de eigen doelen en ambities die het bestuur
zichzelf stelt en hoe deze worden gerealiseerd. Ook kunnen we tijdens het vierjaarlijks onderzoek op
verzoek van besturen een onderzoek doen naar scholen die het volgens het bestuur goed doen. Onze
bevindingen zijn er dan op gericht om het bestuur en zijn scholen feedback te geven op de kwaliteit die
zij al dan niet laten zien. Op deze wijze werken inspectie, besturen en scholen samen aan de verdere
ontwikkeling van de kwaliteitscultuur.

49

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

10 STELSELTOEZICHT
Toezicht op de kwaliteit van het onderwijs richt zich naast het toezicht op besturen en hun scholen, ook
op het stelsel als geheel. In de eerste negen hoofdstukken van dit onderzoekskader hebben we
beschreven hoe we de kwaliteit van individuele besturen en hun scholen beoordelen. In dit hoofdstuk
beschrijven we het stelseltoezicht zoals we dat voor de sectoren po, vo, (v)so en mbo vormgeven.

10.1 VERSTERKING RELATIE TOEZICHT OP INSTELLINGEN EN
STELSELTOEZICHT
Onder stelselkwaliteit verstaan we de mate waarin het stelsel van scholen, opleidingen en besturen erin
slaagt de kernfuncties van onderwijs – kwalificatie, socialisatie en selectie/allocatie – met succes én in
evenwicht te realiseren. Onze periodieke onderzoeken bij scholen, opleidingen en besturen geven
daarvan een aardig beeld, maar stelselkwaliteit is niet een optelsom van de oordelen en
kwaliteitsbeelden die we met het instellingstoezicht verkrijgen. Daar is meer voor nodig.
Met het waarderingskader doen we uitspraken over de kwaliteit van scholen, opleidingen en besturen op
basis van de (selectie van) standaarden. Dit kwaliteitsbeeld is niet allesomvattend. Ouders, leerlingen,
docenten, schoolleiders en bestuurders ervaren soms knelpunten die relevant zijn voor (het ontbreken
van) onderwijskwaliteit, maar waarvoor andere partijen nodig zijn om tot verbetering of een oplossing te
komen. Zo kan vigerend overheidsbeleid tot ongewenste effecten leiden, wordt nieuw beleid om diverse
redenen moeizaam geïmplementeerd, of nemen niet alle partijen hun verantwoordelijkheid om
gezamenlijk aan de gewenste oplossing bij te dragen. Inspecteurs krijgen dergelijke signalen en
voorbeelden bij hun schoolonderzoeken aangereikt; vaak reiken deze onderwerpen verder dan de
onderzoeksvraag van het onderzoek bij die ene school. We willen deze stelselinformatie beter benutten
en als toezichthouder nadrukkelijk een rol vervullen bij het agenderen van knelpunten op stelselniveau.
Daarvoor is het nodig dat we ons continu een beeld vormen van de knelpunten die zich
schooloverstijgend voordoen. We richten het stelseltoezicht daarop vervolgens in.
We kunnen met ons toezicht bovendien meer effect sorteren als we de relatie tussen het toezicht op
individuele scholen en instellingen en het stelseltoezicht versterken. We richten het stelseltoezicht
zodanig in dat we enerzijds de (gestandaardiseerde en niet-gestandaardiseerde) informatie die we op
school- en instellingsniveau verkrijgen, benutten voor de keuze van stelselonderzoeken. Anderzijds
richten we onze instellingsonderzoeken proportioneel in mede op basis van breed verkregen
stelselinformatie. We doen dit op hoofdlijnen waar het goed gaat en verdiepend waar het nodig blijkt.
We selecteren jaarlijks onderwerpen die herkenbaar zijn in het onderwijsveld. Afhankelijk van de aard
van de problematiek en de oplossingsrichting communiceren we met relevante partijen over de
uitkomsten en dringen we aan op een oplossing van het probleem.
Samenvattend, richten we ons met het stelseltoezicht op stelselproblemen, waarvoor de oplossing het
niveau van individuele schoolbesturen overstijgt. We treden daarbij stimulerend, agenderend en
activerend op.

10.2 STELSELMONITORING
We volgen permanent de belangrijkste kenmerken van het onderwijsstelsel. Dat doen we op
verschillende onderdelen. Naast de drie kernfuncties – kwalificatie, socialisatie en selectie/allocatie –
doen we dit ook op aspecten van voorwaarden en doelmatigheid, zoals beschikbaarheid en besteding van
financiële middelen, bestuurlijk handelen en kwaliteitszorg, personeelsbeleid en faciliteiten.
Om tot een beeld van het stelsel als geheel te komen, brengen we in kaart hoe het ervoor staat, per
sector maar ook voor het stelsel. We maken daarbij gebruik van de jaarlijkse prestatieanalyse van
besturen, scholen en opleidingen (par. 6.1). Daarnaast hanteren we diverse bronnen, zoals informatie uit
50

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

gesprekken bij instellingsonderzoeken, informatie uit toezichtteams, signalen die bij de inspectie
binnenkomen, kennis uit externe (wetenschappelijke) onderzoeken, berichten in de media, bestuurlijke
overleggen, en informatie van toezichthouders op verwante domeinen. We maken ook gebruik van
informatie die door anderen is verzameld, zoals inschrijvingen en stroomgegevens van leerlingen,
financiële gegevens en demografische gegevens.
De resultaten van de monitoring geven inzicht in ontwikkelingen in het onderwijs en mogelijke
tekortkomingen in het stelsel. Dit wordt jaarlijks intern en met externe belanghebbenden besproken. De
belangrijkste trends, opvallende ontwikkelingen en tekortkomingen beschrijven we in De Staat van het
Onderwijs. Ook tussendoor publiceren we onderzoeksresultaten en organiseren we themabijeenkomsten.

10.3 THEMAKEUZE EN WERKWIJZE
Op basis van de stelselmonitoring kiezen we jaarlijks enkele thema’s. Prioritering vindt plaats aan de
hand van criteria die verband houden met nut en noodzaak van een verdere verkenning en de rol die de
inspectie daarbij betekenisvol kan vervullen (stimulerend, agenderend, activerend). We kijken wat de
beste manier is om een bepaald thema onder de aandacht te brengen: met een thematisch onderzoek,
door het organiseren van expertbijeenkomsten of symposia of bijvoorbeeld door informatiedeling via een
webinar of e-magazine. Een thema kan sectorspecifiek zijn of meerdere sectoren omvatten en de selectie
van thema’s wordt vastgelegd in ons jaarwerkplan.
Als een themaonderzoek wordt uitgevoerd, dan koppelen we dit bij voorkeur aan het vierjaarlijks
onderzoek naar besturen en hun scholen. Daarmee houden we de toezichtlast zo beperkt mogelijk.
Bij het vierjaarlijks onderzoek bij besturen en scholen kiezen we jaarlijks een tot drie standaarden die
altijd bij elk (verificatie)onderzoek bij twee of meer van de sectoren po, vo, (v)so, mbo worden
beoordeeld. Op deze manier ontstaat een representatief beeld op stelselniveau. Daarnaast kan iedere
sector een of meer sectorspecifieke standaarden aanwijzen die in een bepaalde periode bij alle
onderzoeken binnen de betreffende sector worden beoordeeld. De keuze voor de ‘stelselstandaarden’
wordt altijd gebaseerd op de analyse van de stelselmonitor. Deze analyse kan er tevens toe leiden dat
een of meer standaarden uit het waarderingskader op voorhand niet worden onderzocht bij het
instellingstoezicht, omdat de analyse daar geen aanleiding toe geeft.
Als voorbeeld noemen we didactisch handelen. We willen de kwaliteit op deze standaard in alle sectoren
onderzoeken. Dit komt dan aan de orde in alle vierjaarlijkse onderzoeken. Er wordt een representatief
beeld opgesteld per sector. Zo geldt dit ook voor sectorspecifieke thema’s, zoals de kwaliteit van de
beroepspraktijkvorming in het mbo of de samenwerking van besturen in po, vo en (v)so in het kader van
passend onderwijs.
Op basis van de keuzes in ons jaarwerkplan informeren we besturen bij het vierjaarlijks onderzoek over
de zogenoemde stelselstandaarden die we onderzoeken. We nemen dit ook op in het onderzoeksplan dat
we bij een vierjaarlijks onderzoek opstellen (zie par. 7.2.3).
De resultaten van het (aan het vierjaarlijks onderzoek gekoppeld) themaonderzoek worden opgenomen
in De Staat van het Onderwijs (zie par. 8.5) en worden niet separaat in de rapporten van de
vierjaarlijkse onderzoeken vermeld. Het bestuur wordt hier apart over geïnformeerd.
Een thematisch onderzoek kan niet altijd worden gekoppeld aan het vierjaarlijks onderzoek naar
besturen en hun scholen. De aard van het vraagstuk bepaalt of een koppeling met het vierjaarlijks
onderzoek mogelijk is.
Een urgent stelselprobleem kan leiden tot voorrang op de onderzoeksagenda.

51

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

11 SPECIFIEKE TOEPASSINGEN VAN HET ONDERZOEKSKADER
In dit hoofdstuk worden enkele bijzondere toezichtsituaties beschreven waarvoor het waarderingskader
en/of de werkwijze afwijken van het onderzoekskader zoals dat hiervoor is beschreven. De reden om af
te wijken is omdat voor specifieke doelgroepen afwijkende wet- en regelgeving van toepassing is. Voor
enkele doelgroepen wordt komende jaren toegewerkt naar een betere aansluiting bij het
onderzoekskader. Het tijdpad daarvoor is per situatie aangegeven.
Achtereenvolgens worden de volgende toezichtsituaties beschreven: speciaal basisonderwijs,
voorzieningen voor nieuwkomers, samenwerkingsverbanden passend onderwijs, voorscholen/vve, en
onderwijs in Caribisch Nederland.
Het toezicht op het niet-bekostigd onderwijs en op Nederlands onderwijs in het buitenland is in separate
onderzoekskaders opgenomen.

11.1 SPECIAAL BASISONDERWIJS
Het speciaal basisonderwijs (sbo) valt onder de WPO. De doelgroep leerlingen is echter een andere dan
die van een reguliere basisschool. In het sbo hebben alle leerlingen extra ondersteuningsbehoeften en
een toelaatbaarheidsverklaring voor het sbo. In het ontwikkelingsperspectief staat per leerling
beschreven welk (eind)perspectief wordt nagestreefd en op welke wijze het onderwijs wordt aangepast
om dit doel te bereiken. Om tegemoet te kunnen komen aan de specifieke onderwijsbehoeften van de
leerlingen werken de leraren vanuit specifieke orthodidactische en orthopedagogische principes. Voor de
leraren en leerlingen is daarnaast meer ondersteuning beschikbaar.
De aanpassingen in het toezicht op het sbo betreffen met name enkele standaarden in het
waarderingskader en de normering; de werkwijze van het onderzoek wijkt niet af van de beschrijving in
de hoofdstukken 4 t/m 9.

11.1.1

Aanpassing waarderingskader

De aanpassingen in het waarderingskader betreffen de standaarden Aanbod, Zicht op ontwikkeling, Extra
ondersteuning en Resultaten.
•
De standaard Aanbod is aangepast aan de verplichtingen voor het aanbod op het sbo.
•
Het bieden van extra ondersteuning is een kerntaak van het sbo. De inhoud van de standaard
(Extra) ondersteuning is daarom samengevoegd met de standaard Zicht op ontwikkeling. Deze sbostandaard noemen we Zicht op ontwikkeling en begeleiding. Hierin komt het volgen van de leerlingen
vanuit ontwikkelingsperspectieven, het plannende aanbod en het bereiken van gestelde doelen
samen.
•
Voor de leerresultaten van leerlingen in het sbo zijn geen normen vastgesteld. De leerresultaten
worden daarom getoetst aan de doelen of normen die de school zelf heeft gesteld. De bevindingen
wegen niet mee in het eindoordeel over de school.
Bijlage 1 bevat het volledige waarderingskader sbo en de normering.

11.1.2

Werkwijze

De werkwijze van het toezicht op sbo-scholen is zoals beschreven in de hoofdstukken 4 t/m 9.

11.2 ONDERWIJS AAN NIEUWKOMERS
In het basisonderwijs onderscheiden we vier typen onderwijsvoorzieningen voor nieuwkomers. De
indeling is gebaseerd op de organisatie van het onderwijs.
Type 1: scholen verbonden aan asielzoekerscentra en noodopvanglocaties (azc-scholen).
Type 2: scholen die uitsluitend onderwijs verzorgen aan nieuwkomers én basisscholen met drie of meer
nieuwkomersklassen.
52

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Type 3: basisscholen met één of twee klassen voor nieuwkomers.
Type 4: basisscholen waar de nieuwkomers zijn geïntegreerd in reguliere klassen.
Type 1 en 2
Het eerste-opvangonderwijs is bedoeld voor leerlingen die de Nederlandse taal niet of nauwelijks
spreken. Na één tot anderhalf jaar stromen zij veelal door naar het reguliere onderwijs. Daarnaast zijn er
voorzieningen waar kinderen van asielzoekers een langere periode verblijven, in afwachting van de
verblijfsstatus dan wel de uitzetting. De aard van deze doelgroep brengt met zich mee dat enkele
standaarden uit het waarderingskader niet van toepassing zijn of op een specifieke manier moeten
worden geïnterpreteerd.
Type 3 en 4
Dit zijn scholen die één of twee klassen hebben voor eerste-opvangonderwijs aan nieuwkomers (type 3)
of waar nieuwkomers geïntegreerd deelnemen in reguliere klassen (type 4). Voor type 3 gebruiken we de
reguliere werkwijze met het waarderingskader zoals in bijlage 2 is weergegeven. Voor type 4 gebruiken
we de reguliere werkwijze en het reguliere waarderingskader.

11.2.1

Aanpassing waarderingskader

Voor voorzieningen van het type 1 en 2 zijn de volgende aanpassingen gedaan in het waarderingskader:
•
De standaarden Aanbod en Didactisch handelen zijn aangepast, omdat het hier een specifiek(er)
(taal)aanbod en specifiek didactisch handelen voor nieuwkomers betreft.
•
De standaard Zicht op ontwikkeling en begeleiding omvat ook de extra ondersteuning aan de
leerlingen die dat nodig hebben. De standaard Extra ondersteuning vervalt als aparte standaard.
•
Voor de standaard Resultaten zijn geen normen, maar wordt gekeken naar de eigen streefdoelen en
normen van de nieuwkomersvoorziening.
•
De standaard Vervolgsucces is niet van toepassing voor het onderwijs aan nieuwkomers.
•
De standaarden Samenwerking, Kwaliteitszorg en Verantwoording en dialoog, zijn toegespitst op de
situatie voor nieuwkomers.
In bijlage 2 is het waarderingskader voor onderwijs aan nieuwkomers en de normering opgenomen. In
alle gevallen kan voor het woord ‘school’ ook het woord ‘voorziening’ worden gelezen.
Voor het type 3 en 4 geldt het reguliere waarderingskader (hoofdstuk 3). We maken in voorkomende
situaties gebruik van de inhoudelijke aanpassingen van het waarderingskader voor type 1 en 2. We
betrekken dan de kwaliteit van het onderwijs aan nieuwkomers bij de standaard Zicht op ontwikkeling en
begeleiding, of de standaard (Extra) ondersteuning.

11.2.2

Werkwijze

Jaarlijks vindt voor alle typen voorzieningen voor nieuwkomers een prestatieanalyse plaats. De werkwijze
is verder zoals beschreven in de hoofdstukken 4 t/m 9.

11.3 SAMENWERKINGSVERBANDEN PASSEND ONDERWIJS
Samenwerkingsverbanden moeten zorgen voor een samenhangend geheel van
ondersteuningsvoorzieningen binnen en tussen de scholen. Leerlingen kunnen dan een ononderbroken
ontwikkelingsproces doormaken en leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, krijgen een zo
passend mogelijke plaats in het onderwijs. Dit is een voorwaarde voor het kunnen waarmaken van de
zorgplicht door de schoolbesturen en daarmee voor het succes van passend onderwijs. Hierop houden we
toezicht.
Er is sprake van een sterke wederzijdse afhankelijkheid tussen schoolbesturen en het
samenwerkingsverband en tussen schoolbesturen onderling. Het beleid van het samenwerkingsverband
over de organisatie en bekostiging van de extra ondersteuning grijpt in op de kwaliteit van de scholen.
Het samenwerkingsverband op zijn beurt is afhankelijk van de prestaties van de scholen waar het de
realisatie van extra ondersteuning betreft. Deze wederzijdse afhankelijkheid betrekken we in de
uitvoering van het toezicht op de samenwerkingsverbanden. Dit doen we door het toezicht op de
53

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

samenwerkingsverbanden te verbinden met de onderwijspraktijk en het scholentoezicht. De werkwijze
zoals beschreven in dit onderzoekskader geldt ook voor het toezicht op de samenwerkingsverbanden. Bij
het toezicht op de samenwerkingsverbanden maken we gebruik van een afzonderlijk waarderingskader,
zie bijlage 3.
Het toezicht moet inzicht geven in de mate waarin samenwerkingsverbanden erin slagen hun taak te
vervullen. De werkwijze bij de expertanalyse wijkt in lichte mate af, omdat we hierbij ook de
belanghebbenden bij het samenwerkingsverband raadplegen.

11.3.1

Toezicht op orthopedagogisch-didactische centra

Soms lopen leerlingen tijdelijk vast in het reguliere onderwijs. Deze leerlingen kunnen kortdurend
intensieve ondersteuning krijgen op een tussenvoorziening (orthopedagogisch-didactisch centrum, opdc).
De leerling blijft ingeschreven op de reguliere school en de school is daarmee verantwoordelijk voor de
effectiviteit van het onderwijs aan de leerling op het opdc. Daarmee blijft die school tevens
verantwoordelijk voor de resultaten die de leerling behaalt.
De kwaliteit van het onderwijs op een opdc valt onder verantwoordelijkheid van het
samenwerkingsverband waartoe het opdc behoort. In het ondersteuningsplan staat welke leerlingen in
aanmerking kunnen komen voor het volgen van (een deel van) het onderwijsprogramma op een opdc.
Het toezicht richt zich op de beoordeling van de onderwijskwaliteit van het opdc. Daarvoor wordt het
waarderingskader voor po/vo gebruikt. De resultaten van leerlingen in een opdc (standaard OR1) tellen
mee bij de school waar zij staan ingeschreven en niet op het opdc. Voor de beoordeling van de kwaliteit
van het opdc geldt de beslisregel voor scholen waar de resultaten niet van te beoordelen zijn (zie par.
4.5.1.)

11.4 KINDEROPVANG EN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE
De Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de kinderopvang en op voor- en vroegschoolse
educatie (vve). Daarnaast houdt de inspectie interbestuurlijk toezicht op de taken en
verantwoordelijkheden van gemeenten in het kader van de wet- en regelgeving kinderopvang.
Het wettelijke kader voor het toezicht wordt gevormd door de Wet kinderopvang (Wko), de Regeling Wet
kinderopvang, de Gemeentewet, de WPO, de WOT en het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit
voorschoolse educatie.
De wijziging van de WOT en WPO per 1 augustus 2017 hebben gevolgen voor het toezicht op
kinderopvang en vve. Op beide niveaus van toezicht (gemeenten en locaties) zien we aanleiding om
aanpassingen te doen in het toezicht. Het streven is te komen tot een meer geïntegreerde uitvoering van
het inspectietoezicht op de gemeenten. Ook streeft de inspectie bij het locatietoezicht naar effectieve en
efficiënte samenwerking met gemeenten en de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD).16 De inspectie
zal de mogelijkheden voor meer samenwerking en afstemming verkennen samen met de relevante
partijen.
De waarderingskaders zijn opgenomen in bijlage 4 (Voor- en vroegschoolse educatie op gemeentelijk
niveau) en bijlage 5 (Voorschoolse educatie).
Hieronder beschrijven we de werkwijze van het toezicht op de kinderopvang op gemeentelijk niveau
(par. 11.4.1) en daarna het toezicht op de voor- en vroegschoolse educatie (par. 11.4.2).

11.4.1

Toezicht op kinderopvang op gemeentelijk niveau

Bij het toezicht op gemeentelijk niveau gaan we als volgt te werk: we analyseren diverse
informatiebronnen, zoals jaarverslagen van gemeenten, regio-overleggen met vooral gemeenten en

16

De aanpassingen in het toezicht worden momenteel ontwikkeld en zijn mede afhankelijk van ontwikkelingen in het veld. De
eventuele aanpassingen zullen niet voor 1 augustus 2018 worden geïmplementeerd.

54

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

GGD’en, bestuurlijke overleggen, congressen, overleggen met stakeholders, en binnenkomende signalen.
Op basis hiervan richten we het onderzoek in. Het kan gaan om individueel gemeentelijk toezicht, maar
bijvoorbeeld ook om thema-onderzoeken, presentaties in regio-overleggen en workshops.
Daarnaast brengen we jaarlijks het Landelijk Rapport gemeentelijk toezicht en handhaving kinderopvang
uit. Dit rapport geeft landelijk een beeld over de uitvoering van de aan de gemeenten en de GGD’en
opgedragen taken.
Gemeentelijke taken in dit kader zijn een juiste en actuele uitvoering van het Landelijk register
kinderopvang (hierin zijn alle locaties kinderopvang van de gemeente opgenomen), tijdige afhandeling
van aanvragen, uitvoering van inspecties (in opdracht van gemeenten door de GGD) en handhaving op
geconstateerde tekortkomingen. Het Toezichtkader en het Waarderingskader kinderopvang zijn in
februari 2014 gepubliceerd op de website van de inspectie.
Op individueel gemeentelijk niveau houden we risicogestuurd toezicht. Bij vermoeden van risico(‘s) doen
we onderzoek bij gemeenten. Als de risico’s beperkt zijn, verifiëren we telefonisch de aard en omvang
van de risico’s, zodat we kunnen vaststellen of de uitvoering op orde is of dat deze zo snel mogelijk op
orde moet worden gebracht. Als we een onderzoek doen bij gemeenten, publiceren we het
onderzoeksrapport op onze website. Indien de kwaliteit van de uitvoering van de gemeente achterblijft,
worden verbeterafspraken gemaakt om de uitvoering op orde te brengen.
De inspectie publiceert de statussen van gemeenten op haar website. Indien de gemeente nader is
onderzocht, wordt het onderzoeksrapport tevens gepubliceerd. De inspectie hanteert drie statussen, te
weten:
Status A: De gemeente leeft haar wettelijke taken na.
Status B: De gemeente leeft haar taken onvoldoende na en werkt mee aan verbetering.
Status C: De gemeente leeft haar wettelijke taken niet of onvoldoende na en werkt niet of onvoldoende
mee met de inspectie aan de verbetering hiervan.

11.4.2

Toezicht op voor- en vroegschoolse educatie

De inspectie houdt toezicht op de kwaliteit van de vve in voor- en vroegscholen en op de wijze waarop
de gemeenten de verplichtingen aangaande het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (goab)
nakomen. Voor- en vroegschoolse educatie (vve) richt zich op peuters en kleuters met een (risico op)
taalachterstand. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de sociaal-emotionele, cognitieve en motorische
ontwikkeling van kinderen. Het verschil in wetgeving tussen voor- en vroegschoolse educatie heeft
gevolgen voor het toezicht. We beschrijven dat in deze paragraaf.
Gemeenten
We gaan na of er ten minste jaarlijks overleg is tussen de gemeente, de houders en de schoolbesturen
en of er afspraken zijn gemaakt over wie de doelgroepkinderen zijn voor voorschoolse educatie, over de
toeleiding, de doorlopende leerlijn en de resultaten van de vroegschoolse educatie. Daarnaast gaan we
na of de gemeente zorg draagt voor voldoende voorzieningen in aantal en spreiding waar kinderen met
een risico op een achterstand in de Nederlandse taal, kunnen deelnemen aan voorschoolse educatie. We
halen deze informatie op via een vragenlijst of contact met de gemeente.
De uitkomsten van de analyses kunnen leiden tot een onderzoek op gemeenteniveau of bijvoorbeeld een
gesprek. Hierbij kan de inspectie ook veranderingen in het gemeentelijke vve-beleid opnemen in het
onderzoek. Dat kan gaan om niet-wettelijke aspecten van kwaliteit zoals ouderbeleid en interne
kwaliteitszorg, en is bedoeld om de gemeentelijke context van vve op de locaties in beeld te brengen.
Het onderzoek op gemeenteniveau leidt tot een rapport dat, na hoor en wederhoor, openbaar wordt op
grond van artikel 8 van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob).
Voor het stelselonderzoek doen we een steekproef bij gemeenten. Hiermee brengen we op landelijk
niveau de ontwikkelingen in het gemeentelijke vve-beleid in beeld. Bij het toezicht op vve in oabgemeenten gebruiken we het waarderingskader toezicht op gemeenten in bijlage 4.

55

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Vervolgtoezicht gemeente
Indien de gemeente niet voldoet aan de wettelijke eisen dan dient dat zo snel mogelijk te worden
hersteld. We voeren daartoe gesprekken met gemeenten en, indien van toepassing, schoolbesturen en/of
houders. Uiteindelijk kan de inspectie het dossier overdragen aan de minister van OCW. De minister kan
besluiten tot indeplaatsstelling.
Voorschoolse educatie op de voorschoollocaties
We houden signaalgestuurd toezicht op de kwaliteit van voorschoolse educatie op locaties met
gesubsidieerde voorschoolse educatie in alle oab-gemeenten. Signalen kunnen leiden tot een onderzoek
of bijvoorbeeld een gesprek met de houder van de voorschoolse voorziening.
Aanleidingen voor een onderzoek op een locatie met voorschoolse educatie kunnen onder andere zijn:
• signalen van de GGD over tekortkomingen in de basisvoorwaarden voorschoolse educatie en de
pedagogische praktijk;
• signalen van de basisscholen over het ontbreken van voldoende kwaliteit van de voorschoolse
educatie. Vanwege het belang van een doorgaande lijn kan de inspectie bij kwaliteitstekorten in de
groepen 1 en 2 van basisscholen besluiten tot een onderzoek op de voorschoolse locatie(s) waar de
school mee samenwerkt,
• signalen van anderen, zoals de gemeente, houders en ouders;
• een herbeoordeling;
• nieuwe locaties met voorschoolse educatie;
• een steekproef voor het stelselonderzoek. Hiermee brengen we de ontwikkelingen in de kwaliteit van
voorschoolse educatie in beeld.
Zowel de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) als de Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op
voorschoolse educatie. Het (jaarlijkse) toezicht op de basisvoorwaarden voorschoolse educatie, zoals
beschreven in het gelijknamige Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie (hierna: het
besluit), vindt plaats door de GGD. Zie voor de basisvoorwaarden paragraaf 11.4.3.
De GGD beoordeelt of locaties aan de eisen van het besluit voldoen. In sommige gemeenten kijkt de
GGD ook meer inhoudelijk naar de kwaliteit van de educatie. Het veldinstrument observatie
pedagogische praktijk dat de GGD hanteert, is te vinden op de website van de rijksoverheid.
In de WOT (art. 15i) staat beschreven dat de inspectie op de locaties met gesubsidieerde voorschoolse
educatie onderzoek kan verrichten naar:
• de basisvoorwaarden voor voorschoolse educatie;
• het informeren van ouders en ouderbetrokkenheid;
• de kwaliteit van de educatie;
• ontwikkeling, zorg en begeleiding van de kinderen;
• kwaliteitszorg;
• de doorgaande lijn tussen voor- en vroegschoolse educatie.
Een onderzoek op locatieniveau leidt tot een rapport dat, na hoor en wederhoor, openbaar wordt op
grond van de WOT (zie par. 8.3). We sturen een afschrift van het rapport aan de gemeente.
Het waarderingskader voor voorschoolse educatie is te vinden in bijlage 5.
Vroegschoolse educatie op de basisscholen
Op scholen met veel doelgroepkinderen en gewichtenleerlingen houden we toezicht op de kwaliteit van
het onderwijs, waaronder de kwaliteit van vroegschoolse educatie in de groepen 1 en 2. Ook hier kunnen
signalen leiden tot een onderzoek of tot een andere actie, bijvoorbeeld een gesprek met het
schoolbestuur.
Aanleiding voor een onderzoek op een basisschool, inclusief de vroegschoolse educatie, kan zijn:
• risico’s in de kwaliteit van het onderwijs, waaronder de kwaliteit van het onderwijs aan het jonge
kind;
• signalen van gemeenten, houders of voorscholen over het ontbreken van voldoende kwaliteit van de
vroegschoolse educatie;
• een onderzoek op verzoek bij een goede school (zie par. 5.2.4).

56

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

We gebruiken het waarderingskader PO. Afhankelijk van de situatie strekt het onderzoek op een
basisschool zich alleen uit tot de vroegschoolse educatie in de groepen 1 en 2, of maakt dit onderdeel uit
van een onderzoek naar de kwaliteit van het onderwijs op de gehele basisschool.

11.4.3

Naleving wet- en regelgeving voorschoolse educatie

De GGD is de primaire toezichthouder op de uitvoering van de basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse
educatie (zie par. 11.4.2). De Inspectie van het Onderwijs is ook bevoegd om toezicht te houden op deze
voorwaarden, maar doet dit alleen in uitzonderlijke gevallen. Het gaat daarbij om de volgende
voorwaarden uit het Besluit basisvoorwaarden voorschoolse educatie:
•
omvang (art. 2). Dit artikel gaat over voldoende vve-tijd.
•
aantal beroepskrachten en groepsgrootte (art. 3). Dit artikel gaat over de beroepskracht-kindratio.
•
kwaliteit van beroepskrachten (art. 4). Dit artikel gaat over de opleiding van de beroepskrachten en
de vve-scholing.
•
gebruik van een voorschools educatie-programma (art. 5). Dit artikel gaat over het voorschoolse
aanbod op de verschillende ontwikkelingsgebieden.
•
kwaliteit van de locatie (art. 6). Dit artikel geeft aan dat de voorschoolse educatie plaats dient te
vinden in een kindercentrum.
•
opleidingsplan (art. 4, vierde lid). Dit artikel gaat over de verplichting voor houders om jaarlijks een
opleidingsplan voorschoolse educatie op te stellen.
•
inhoud pedagogisch beleidsplan wat voorschoolse educatie betreft (art. 4a). Dit artikel gaat over de
verplichting voor houders om in het pedagogisch beleidsplan het beleid voor voorschoolse educatie
te beschrijven, te evalueren en bij te stellen.
•
taalniveau. Dit artikel gaat over het niveau (Nederlandse taal en rekenen) dat de beroepskrachten
moeten beheersen.

11.5 ONDERWIJS IN CARIBISCH NEDERLAND
Sinds 10 oktober 2010 zijn Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES) bijzondere gemeenten van Nederland.
De eilanden worden ook wel 'Caribisch Nederland' genoemd. We houden toezicht op het onderwijs in
Caribisch Nederland (po, vo, mbo, ho, sociale kanstrajecten jongeren en expertisecentra onderwijszorg).
Tevens hebben we de taak van vertrouwensinspecteur voor Caribisch Nederland.
In 2011 is de Onderwijsagenda voor Caribisch Nederland, 'Samen werken aan kwaliteit', tot stand
gekomen. Het doel van de Onderwijsagenda is dat in 2016 de onderwijskwaliteit in Caribisch Nederland
op een naar Nederlandse en Caribische maatstaven aanvaardbaar niveau is. Anders gezegd: het
onderwijs dient op alle scholen in 2016 voldoende basiskwaliteit te hebben. Op basis van de
Onderwijsagenda heeft de inspectie de kenmerken van de basiskwaliteit beschreven. Alle scholen hebben
verbeterplannen opgesteld met activiteiten om de basiskwaliteit te bereiken.
Vervolgens is in 2014 en 2016 gekeken welke voortgang is geboekt. De inspectie concludeerde in 2016
in het rapport ‘De ontwikkeling van het onderwijs in Caribisch Nederland 2014-2016’, dat het merendeel
van de scholen in Caribisch Nederland de basiskwaliteit heeft bereikt. Voor de verdere ontwikkeling van
alle scholen zijn afspraken gemaakt tussen alle betrokkenen. in de Tweede Onderwijsagenda voor
Caribisch Nederland 2017-2020 ‘Samenwerken aan de volgende stap’. Het doel van de onderwijsagenda
is dat alle leerlingen in Caribisch Nederland in 2020 onderwijs krijgen waarvan de kwaliteit minimaal
voldoet aan Europees-Nederlandse maatstaven en die vervolgens ook aantoonbaar en voortdurend wordt
verbeterd.
De hierna beschreven werkwijze is van toepassing voor scholen die de basiskwaliteit op orde hebben op
1 augustus 2017 of daarna voor de eerste keer de basiskwaliteit bereiken. Voor scholen in het po, vo en
mbo waar dit nog niet het geval is, blijven de kaders over het bereiken van de basiskwaliteit geldig tot 1

57

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

januari 2019.17 Daarna is voor alle scholen de werkwijze en het waarderingskader zoals hierna
beschreven van toepassing.

11.5.1

Aanpassing waarderingskader

De basis voor het waarderingskader voor het onderwijs in Caribisch Nederland is gelijk aan die voor het
waarderingskader zoals beschreven in hoofdstuk 3. De standaarden zijn aangepast op basis van de
wetgeving die voor Caribisch Nederland geldt (WPO BES, WVO BES en WEB BES) en er zijn aanpassingen
gemaakt om het waarderingskader beter aan te laten sluiten bij de context. Mbo-opleidingen in Caribisch
Nederland worden verzorgd door scholengemeenschappen in de zin van de WVO BES. Dit betekent dat
het bestuur van deze scholengemeenschappen zowel met het waarderingskader van vo als van mbo van
doen heeft. Ook zijn er enkele onderdelen die voor Caribisch Nederland niet van toepassing zijn,
bijvoorbeeld omdat er geen scholen voor speciaal onderwijs of samenwerkingsverbanden passend
onderwijs zijn in Caribisch Nederland.
Een andere bijzonderheid is dat nog niet alle artikelen van de WPO BES, WVO BES en WEB BES in
werking zijn getreden. Daarom zijn sommige standaarden nu nog voorzien van eigen aspecten van
kwaliteit, die gebaseerd zijn op wetgeving die in de toekomst alsnog in werking zal treden. Vanaf het
moment van inwerkingtreding gelden deze onderdelen als deugdelijkheidseisen. Waar dit van toepassing
is, is dat in het waarderingskader aangegeven. Het volledige waarderingskader is te vinden in bijlage 6.

11.5.2

Werkwijze

De hierna beschreven werkwijze is van toepassing voor scholen die de basiskwaliteit op orde hebben op
1 augustus 2017 of daarna voor de eerste keer de basiskwaliteit bereiken. Voor scholen in het po, vo en
mbo waar dit nog niet het geval is, blijven de kaders over het bereiken van de basiskwaliteit geldig tot 1
januari 2019.18 Bij deze scholen houden we intensief toezicht en zij worden in elk geval jaarlijks door de
inspectie bezocht. Voor het Expertisecentrum onderwijszorg (eoz) en de sociale kanstrajecten jongeren
(skj) blijven de werkwijze en het waarderingskader zoals afgesproken in de documenten over de
basiskwaliteit.
De inspectie oordeelt in Caribisch Nederland over de standaarden, met uitzondering van de standaarden
voor onderwijsresultaten. Voor onderwijsresultaten zijn voor Caribisch Nederland geen normen
vastgesteld. Daarnaast geeft de inspectie een eindoordeel op schoolniveau. Het eindoordeel 'zeer zwak'
kan in Caribisch Nederland nog niet worden gegeven. Het eindoordeel 'onvoldoende' kan wel worden
gegeven.
Tekortkomingen op de wettelijke eisen kunnen leiden tot een onvoldoende oordeel op standaarden. Een
onvoldoende oordeel op een standaard leidt tot een herstelopdracht (zie par. 9.2). Daarbij gelden de
herstelprocedures als beschreven. Als standaarden niet zijn gebaseerd op een wettelijke eis, wordt het
oordeel ‘onvoldoende’ niet gegeven. In plaats daarvan geeft de inspectie bij tekortschietende kwaliteit de
waardering ‘kan beter’.
Tijdens een kwaliteitsonderzoek beoordelen wij de standaarden voor kwaliteitszorg per school en indien
van toepassing ook op bovenschools directieniveau. We bespreken de kwaliteit van het onderwijs en de
kwaliteitszorg met het bestuur en spreken het aan op zijn verantwoordelijkheden. Een oordeel op
bestuursniveau geven wij vooralsnog echter niet. Vanwege de specifieke context in Caribisch Nederland,

17

Zie de beschrijving van de basiskwaliteit (maart 2011) op de website van de inspectie. Voor po en vo:
http://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/content/assets/publicaties/2011/basiskwaliteit-po-en-vo-brochure.pdf en voor mbo
en sociale kanstrajecten voor jongeren: http://www.onderwijsinspectie.nl/publicaties/2011/05/de
basiskwaliteitdebasiskwaliteit-van-het-middelbaar-beroepsonderwijs-mbo-en-de-sociale-kanstrajecten-jongeren-skj-caribischnederland.html.
18

Zie de beschrijving van de basiskwaliteit (maart 2011) op de website van de inspectie. Voor po en vo:
http://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/content/assets/publicaties/2011/basiskwaliteit-po-en-vo-brochure.pdf en voor mbo
en sociale kanstrajecten voor jongeren: http://www.onderwijsinspectie.nl/publicaties/2011/05/de-basiskwaliteit-van-hetmiddelbaar-beroepsonderwijs-mbo-en-de-sociale-kanstrajecten-jongeren-skj-caribisch-nederland.html.

58

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

beoordelen we op bestuursniveau alleen de financiële standaarden. Dit gebeurt door de directie
Rekenschap van de inspectie in separate rapportages.
In dit stadium van de schoolontwikkeling in Caribisch Nederland worden alle scholen/opleidingen en
besturen één keer in de twee jaar bezocht. In het tussenliggende jaar wordt met elk bestuur een
bestuursgesprek gevoerd. Wanneer tijdens het meest recente onderzoek onvoldoendes op één of meer
standaarden zijn geconstateerd, verantwoordt het bestuur tijdens dit gesprek welke verbeteringen zijn
gerealiseerd. De inspectie kan daarbij een onderzoek uitvoeren om het oordeel van het bestuur te
verifiëren.

59

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 1. WAARDERINGSKADER SPECIAAL BASISONDERWIJS
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor het speciaal basisonderwijs opgenomen.
De toelichting op de aanpassing van het waarderingskader en/of de normering is te vinden in paragraaf
11.1.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
ONDERWIJSPROCES (OP)
OP1

Aanbod

OP2

Zicht op ontwikkeling en begeleiding

OP3

Didactisch handelen

OP6

Samenwerking

OP8

Toetsing en afsluiting

SCHOOLKLIMAAT (SK)
SK1

Veiligheid

SK2

Pedagogisch klimaat

ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1

Resultaten

OR2

Sociale en maatschappelijke competenties

OR3

Vervolgsucces

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1

Continuïteit

FB2

Doelmatigheid

FB3

Rechtmatigheid

ONDERWIJSPROCES (OP)
OP1. Aanbod
Het aanbod bereidt de leerlingen voor op vervolgonderwijs en samenleving.
Basiskwaliteit
De school biedt een breed en op de kerndoelen gebaseerd aanbod dat ook de referentieniveaus taal en
rekenen omvat en dat aansluit bij het (beoogde) niveau van alle leerlingen. Wanneer de school afwijkt
van de kerndoelen en referentieniveaus, wordt dit vermeld in het ontwikkelingsperpectief van de
leerling.
Het onderwijs gaat ervan uit dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving. Daarom is het
onderwijs gericht op het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie, en op kennis hebben
van en kennismaken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdgenoten. Het aanbod
draagt bij aan de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Het aanbod sluit aan op het niveau van de leerlingen bij binnenkomst van de school, wordt afgestemd
op de onderwijsbehoeften die kenmerkend zijn voor de leerlingenpopulatie en bereidt hen voor op het

60

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

aanbod bij de start van het vervolgonderwijs. Daartussenin verdelen de leraren de leerinhouden
evenwichtig en in samenhang over de leerjaren heen.
De school legt de doelen voor het onderwijs en de opbouw van het aanbod vast in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
toekomstgericht aanbod;
•
aanbod gericht op het leren van leerstrategieën;
•
een aantrekkelijke, uitdagende leeromgeving.
Toelichting wettelijke eisen
De school formuleert de doelen van het onderwijs in het schoolplan (art. 12, tweede lid, WPO).
De wet geeft aan dat de inhouden van het onderwijs zich richten op de emotionele en verstandelijke
ontwikkeling, op het ontwikkelen van creativiteit, en op het verwerven van noodzakelijke kennis en
van sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden (art. 8, tweede, en art. 9, eerste en tweede lid,
WPO). De vakgebieden en inhouden zijn vastgelegd in kerndoelen en referentieniveaus (art. 9, eerste,
tweede, negende en elfde lid, WPO), en omvatten ook de brede ontwikkeling en inhoud die in relatie
staan tot het opgroeien in een pluriforme samenleving, het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie, en het kennis hebben van en kennismaken met verschillende achtergronden en
culturen van leeftijdsgenoten (art. 8, derde lid, WPO). Wanneer wordt afgeweken van de kerndoelen
en referentieniveaus, wordt dit vermeld in het ontwikkelingsperspectief van de leerling (art. 40a, vijfde
lid, WPO).
De inhouden van het onderwijsaanbod dienen te zijn afgestemd op verschillende leerbehoeften van
leerlingen en worden evenwichtig en in samenhang over de leerjaren heen verdeeld (art. 8, eerste lid,
WPO). Dat houdt ook in dat het onderwijs dusdanig wordt ingericht dat er structureel en herkenbaar
aandacht wordt besteed aan het bestrijden van achterstanden op alle gebieden, waaronder rekenen en
in het bijzonder in de beheersing van de Nederlandse taal (art. 8, elfde lid, WPO). De school bereidt de
leerlingen voor op de start van het vervolgonderwijs (art. 2 WPO). Uit de eis van een ononderbroken
voortgang in de ontwikkeling van leerlingen volgt dat de school de inhouden dient aan te bieden in een
logische fasering/opbouw, opklimmend in niveaus op een wijze die past bij de leeftijd.
Het schoolplan dient de uitwerking van de wettelijke opdrachten voor de uitgangspunten,
doelstellingen en inhoud te bevatten (art. 12, tweede lid, onder a, WPO). Daaronder vallen de doelen
van het onderwijs en de opbouw van het aanbod.
OP2. Zicht op ontwikkeling en begeleiding
De school volgt de ontwikkeling van haar leerlingen zodanig dat zij een ononderbroken ontwikkeling
kunnen doorlopen.
Basiskwaliteit
De school verzamelt vanaf binnenkomst met behulp van een leerling- en onderwijsvolgsysteem
systematisch informatie over de kennis en vaardigheden van haar leerlingen. Voor de kennisgebieden
taal en rekenen/wiskunde gebeurt dit vanaf groep 3 met betrouwbare en valide toetsen die tevens een
indicatie geven van de bereikte referentieniveaus. De school stelt bij de start van het onderwijs op
basis van alle gegevens een passend ontwikkelingsperspectief voor elke leerling op dat sturing geeft
aan het plannen en volgen van de ontwikkeling van de leerlingen.
Leraren vergelijken de verzamelde informatie met de verwachte ontwikkeling. Deze vergelijking maakt
het mogelijk om het onderwijs af te stemmen op de specifieke onderwijsbehoeften van zowel groepen
als individuele leerlingen. Wanneer leerlingen niet genoeg lijken te profiteren, analyseert de school
waar de ontwikkeling stagneert en wat mogelijke verklaringen hiervoor zijn. Vervolgens bepaalt zij wat
er moet gebeuren om eventuele achterstanden bij leerlingen te verhelpen. De leerlingen krijgen
daarmee de begeleiding die zij nodig hebben om beter het onderwijsprogramma te kunnen doorlopen.
Voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften is er extra ondersteuning in zowel de cognitieve,

61

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

als de motorische, als de sociale ontwikkeling. De extra ondersteuning is gericht op het realiseren van
het ontwikkelingsperspectief. De school evalueert regelmatig of de extra ondersteuning voor die
leerlingen het gewenste effect heeft en stelt zo nodig bij.
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
systematisch volgen van leerlingen op meerdere (ontwikkelings)gebieden.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft de wijze waarop het onderwijs wordt afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen, mede met behulp van het leerling- en onderwijsvolgsysteem, in het schoolplan
beschreven (art. 12, vierde lid, onder a, WPO).
De wet vraagt dat de vorderingen van de leerlingen in kennis en vaardigheden door middel van een
leerling- en onderwijsvolgsysteem worden gevolgd en dat dit bij taal en rekenen/wiskunde gebeurt
met genormeerde toetsen (art. 8, eerste, zesde en achtste lid, WPO). Dit waarborgt dat de school
daadwerkelijk de ononderbroken ontwikkeling van leerlingen voor ogen kan hebben in het onderwijs
en ook dat het onderwijs aansluit bij de verschillende leerbehoeften van leerlingen, bijvoorbeeld als uit
de vorderingen blijkt dat de ontwikkeling stagneert. Bij deze laatste groep leerlingen zoekt de school
naar mogelijke verklaringen voor de stagnatie, zodat het onderwijs daarop kan worden aangepast (art.
8, eerste, vierde en elfde lid, WPO). Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte volgt dit
mede uit art. 8, vierde lid, WPO, en voor leerlingen met een (taal)achterstand uit art. 8, elfde lid,
WPO.
De leraren gebruiken de informatie over de voortgang in de ontwikkeling van leerlingen om het
onderwijs dagelijks en op langere termijn af te stemmen op het niveau en de ontwikkeling van de
kinderen, om hiaten of voorsprongen ten opzichte van de geplande ontwikkeling te signaleren en om
te bepalen welke leerlingen extra ondersteuning, begeleiding of externe zorg nodig hebben (art. 40a,
eerste en vierde lid, WPO). Hiervoor wordt het ontwikkelingsperspectief opgesteld, minimaal jaarlijks
geëvalueerd (met ouders) en zo nodig aangepast (art. 40a, eerste en vierde lid, WPO en
onderliggende regelgeving). Leraren gebruiken daarbij een cyclische aanpak van evalueren,
analyseren, plannen, uitvoeren en weer evalueren (art. 8, eerste en zesde lid, WPO).
OP3. Didactisch handelen
Het didactisch handelen van de leraren stelt leerlingen in staat tot leren en ontwikkelen.
Basiskwaliteit
De leraren plannen en structureren hun handelen met behulp van informatie die zij over leerlingen
hebben. De leraren zorgen ervoor dat het niveau van hun lessen past bij het beoogde eindniveau van
leerlingen. De aangeboden leerstof is logisch opgebouwd binnen een reeks van lessen alsook binnen
één les.
De leraren creëren een leerklimaat waardoor leerlingen actief en betrokken zijn. Met geschikte
opdrachten en heldere uitleg structureert de leraar het onderwijsaanbod zo dat de leerling het zich
eigen kan maken. De leraren stemmen de instructies en spelbegeleiding, opdrachten en onderwijstijd
af op de behoeften van groepen en individuele leerlingen. De afstemming is zowel op ondersteuning
als op uitdaging gericht, afhankelijk van de behoeften van leerlingen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
hoge verwachtingen van leerlingen;
•
feedback geven aan leerlingen;
•
efficiënte benutting van de onderwijstijd.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft haar beleid over het pedagogisch-didactisch handelen in het schoolplan geformuleerd
(art. 12, tweede en derde lid, WPO). Dit beleid is zichtbaar in het dagelijks handelen van de leraren.

62

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

De wet geeft aan dat leerlingen het aanbod zo aangeboden moeten krijgen dat dit afgestemd is op hun
ontwikkelproces (art. 8, eerste lid, WPO). Voor deze ‘ononderbroken ontwikkeling’ is het nodig dat het
onderwijs aansluit bij het ontwikkelingsniveau van de leerling. Daaruit vloeit voort dat voor een
ononderbroken ontwikkeling de volgende voorwaarden gelden:
•
Er is sprake van een pedagogisch leerklimaat dat leren mogelijk maakt (dat houdt in:
ondersteuning en uitdaging).
•
De uitleg is helder.
•
De les verloopt gestructureerd.
Ook moet de les, indien nodig, mogelijkheden bevatten om de afstemming van de leerstof op de
leerlingen daadwerkelijk mogelijk te maken. Dit is voorwaardelijk voor betrokkenheid van leerlingen
bij de les, zodat zij daadwerkelijk in staat worden gesteld tot het doorlopen van een ononderbroken
ontwikkelproces. Eveneens moet het niveau van de lessen passen bij het beoogde eindniveau van de
groep en de school (art. 2 WPO).
OP6. Samenwerking
De school werkt samen met relevante partners om het onderwijs voor haar leerlingen vorm te geven.
Basiskwaliteit
De school werkt samen met voorschoolse voorzieningen en voorgaande scholen door informatie over
leerlingen in achterstandssituaties uit te wisselen en het onderwijs in een doorgaande leerlijn te
realiseren. Aan het einde van de schoolperiode en bij tussentijds vertrek van leerlingen informeert de
school de ouders en de vervolgschool over de ontwikkeling van de leerlingen.
Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte werkt de school samen met het
samenwerkingsverband en, indien nodig, met partners in de zorg. De school voert afspraken uit de
Lokale Educatieve Agenda en ten aanzien van vroegschoolse educatie.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid van ouders.
Toelichting wettelijke eisen
Voor kinderen in achterstandssituaties werkt de school op basis van gemaakte afspraken met
voorschoolse voorzieningen samen om de informatieoverdracht en op die manier een doorgaande
leerlijn te garanderen (art. 167 WPO). Daarnaast voeren scholen de gemaakte afspraken met de
gemeente over te bereiken resultaten van vroegschoolse educatie uit (art. 167 WPO), evenals de
afspraken uit de Lokale Educatieve Agenda (art. 167a WPO). Voor leerlingen met extra ondersteuning
werkt de school samen met het samenwerkingsverband en partners in de zorg (art. 8, vierde lid,
WPO).
In het belang van de doorgaande ontwikkeling verplicht de wet de school informatie te verstrekken bij
vertrek van de leerling naar een andere school of vervolgonderwijs (art. 42, eerste lid, WPO). Dit staat
ook in relatie met de wettelijke eis om het onderwijs af te stemmen op de ontwikkeling van leerlingen
(art. 8, eerste lid, WPO).
OP8. Toetsing en afsluiting
De toetsing en afsluiting verlopen zorgvuldig.
Basiskwaliteit
Alle leerlingen (behoudens wettelijke uitzonderingen) in leerjaar 8 maken een eindtoets.
Tijdens de schoolperiode maken ze toetsen van het leerlingvolgsysteem, waarmee in elk geval de
kennis en vaardigheden op het terrein van Nederlandse taal en rekenen en wiskunde worden gemeten.
De leraren nemen de toetsen af conform de voorschriften. Ouders worden geïnformeerd over de
vorderingen van de leerlingen. Alle leerlingen krijgen een advies voor het vervolgonderwijs. De school
hanteert hierbij een zorgvuldige procedure.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?

63

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Te denken valt aan:
•
hanteren van toetsen op alle (ontwikkelings)gebieden;
•
borging van adviesprocedure.
Toelichting wettelijke eisen
De school houdt de ouders op de hoogte van de vorderingen van de leerlingen (art. 11 WPO). De wet
schrijft voor dat alle leerlingen (behoudens uitzonderingen) een eindtoets maken, dat deze conform
voorschriften wordt afgenomen (art. 9b WPO) en dat leerlingen toetsen maken van het
leerlingvolgsysteem dat aan kwaliteitseisen voldoet (art. 8, zesde en zevende lid, WPO). Bij advisering
wordt eveneens een zorgvuldige procedure gevolgd (art. 42, tweede lid, WPO).

SCHOOLKLIMAAT (SK)
SK1. Veiligheid
Schoolleiding en leraren dragen zorg voor een veilige omgeving voor leerlingen.
Basiskwaliteit
De school zorgt voor de sociale, fysieke en psychische veiligheid van de leerlingen in en om de school
gedurende de schooldag. Dit blijkt onder andere uit de beleving van de veiligheid en het welbevinden
van leerlingen. De school monitort dit ten minste jaarlijks.
De school heeft een veiligheidsbeleid (beschreven in het schoolplan of een ander document), gericht
op het voorkomen, afhandelen, registreren en evalueren van incidenten. Als de uitkomsten van de
monitoring daartoe aanleiding geven, treft de school maatregelen om de situatie te verbeteren. De
school heeft een persoon als aanspreekpunt als het gaat om pesten en voor coördinatie van het beleid
tegen pesten. Schoolleiding en leraren voorkomen pesten, agressie en geweld in elke vorm en treden
zo nodig snel en adequaat op. De uitingen van leerlingen en personeel zijn in lijn met de basiswaarden
van de democratische rechtsstaat.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
beleid sociale media;
•
preventieve maatregelen;
•
afstemming met actoren buiten de school.
Toelichting wettelijke eisen
De wet bepaalt dat de school ten minste een veiligheidsbeleid (sociale, psychische en fysieke
veiligheid) heeft beschreven en dat uitvoert. Het veiligheidsbeleid bestaat uit een samenhangende set
van maatregelen gericht op preventie en op het afhandelen van incidenten (art. 4c en art. 12, tweede
lid, WPO).
Daarvoor is nodig dat leraren een veilige ruimte scheppen, waarin duidelijke afspraken gelden en het
mogelijk is om sociaal gedrag aan te leren (art. 4c WPO en art. 8, tweede lid, WPO).
De wet geeft aan dat de school de veiligheid van leerlingen jaarlijks monitort met een
gestandaardiseerd instrument dat een representatief en actueel beeld geeft (art. 4c, eerste lid, onder
b, WPO). Een school kan pas goed beleid ten aanzien van sociale veiligheid (art. 4c, eerste lid, onder
a, WPO) voeren als zij inzicht heeft in de feitelijke en ervaren veiligheid en het welbevinden van de
leerlingen.
Voor ouders en leerlingen is het van belang dat ze een laagdrempelig aanspreekpunt hebben binnen
de school als er sprake is van een situatie waarin gepest wordt. Daarom schrijft artikel 4c, eerste lid
onderdeel c van de WPO voor dat iedere school de navolgende taken op school belegt bij een persoon:
•
coördinatie van het beleid in het kader van het tegengaan van pesten op school;
•
fungeren als aanspreekpunt in het kader van pesten.

64

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Het onderwijs op de school moet mede gericht zijn op het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie (art. 8, derde lid, onder b, WPO en art. 9, negende lid, WPO in combinatie met
kerndoel 37). Daarom dienen de uitingen van leraren in lijn te zijn met de democratische rechtsstaat,
en dient te worden ingegrepen als de uitingen van leerlingen daarmee in strijd zijn.
SK2. Pedagogisch klimaat
De school heeft een ondersteunend pedagogisch klimaat.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
gedragsregels voor leerlingen en leraren;
•
betrokkenheid leerlingen bij het realiseren van een positief schoolklimaat;
•
voorbeeldgedrag van leraren;
•
inrichten van oefensituaties om leerlingen te begeleiden bij de ontwikkeling van sociale en
maatschappelijke competenties;
•
inrichting van het gebouw.

ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1. Resultaten
De school behaalt met haar leerlingen leerresultaten die ten minste in overeenstemming zijn met de
gestelde norm.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de verwachtingen over de cognitieve eindresultaten die leerlingen kunnen bereiken, gebaseerd op
de kenmerken van de leerlingenpopulatie;
•
bereikte leergroei van leerlingen;
•
de doelen die de school heeft bereikt bij leerlingen op andere ontwikkelingsgebieden dan taal en
rekenen.
OR2. Sociale en maatschappelijke competenties
De leerlingen behalen sociale en maatschappelijke competenties op het niveau dat ten minste in
overeenstemming is met de gestelde doelen.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de doelen die de school wil bereiken ten aanzien van sociale en maatschappelijke competenties
van leerlingen;
•
het bereiken van de gestelde doelen.
OR3. Vervolgsucces
De bestemming van de leerlingen na het verlaten van de school is bekend en voldoet ten minste aan
de verwachtingen van de school.
Basiskwaliteit

65

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
vervolgsucces van leerlingen na het verlaten van de school;
•
conclusies over de mate waarin het vervolgsucces aansluit bij de gegeven adviezen.

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
Het bestuur en de school hebben een stelsel van kwaliteitszorg ingericht en verbeteren op basis
daarvan het onderwijs.
Basiskwaliteit
Het bestuur zorgt voor een stelsel van kwaliteitszorg op de scholen. Dit stelsel staat uitgewerkt in het
schoolplan van de school. Vanuit dit stelsel bewaakt en bevordert het bestuur de kwaliteit van het
onderwijsleerproces en de leerresultaten.
Het bestuur en de scholen hebben zicht op de kwaliteit van het onderwijs. Er zijn toetsbare doelen
geformuleerd en er wordt regelmatig geëvalueerd of deze doelen worden gehaald. De oorzaken van
eventueel tekortschietende onderwijskwaliteit zijn geanalyseerd en waar nodig worden verbeteringen
doelgericht doorgevoerd. De verantwoordelijkheidsverdeling tussen bestuur en scholen maakt een
functionerend stelsel van kwaliteitszorg mogelijk.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop de kwaliteit wordt bewaakt en bevorderd en (hoe) wordt
dit gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
ambitieuze doelen die passen bij de maatschappelijke opdracht;
•
betrokkenheid van stakeholders en onafhankelijke deskundigen bij evaluaties;
•
strategisch financiële planning.
Toelichting wettelijke eisen
Het schoolplan en de zorgplicht voor de kwaliteit van het onderwijs staan centraal om het verbeteren
van en het verantwoorden over de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen. Het bevoegd gezag dient
zorg te dragen voor de kwaliteit van het onderwijs op een school. Onder ‘zorg dragen voor’ wordt in
elk geval verstaan: het naleven van de wettelijke bepalingen en het uitvoeren van het stelsel van
kwaliteitszorg (art. 10 WPO).
De wet vraagt dat de school door haar stelsel van kwaliteitszorg zorg draagt voor de ononderbroken
ontwikkeling van leerlingen en de afstemming van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen (art. 12, vierde lid, en art. 10 WPO). Ook moet de school vaststellen waar maatregelen
ter verbetering nodig zijn. De uitwerking van deze deugdelijkheidseisen dient het bevoegd gezag te
beschrijven in het schoolplan. Het functioneren van de kwaliteitscyclus staat centraal. Met de
wettelijke opdracht wordt bedoeld: de wettelijke voorschriften inzake de inhoud, de uitgangspunten en
de doelstellingen van het onderwijs. Dit betreft het onderwijsaanbod, het onderwijsleerproces en de
wijze van toetsen. De eisen veronderstellen dat de zorg voor kwaliteit cyclisch, systematisch en
planmatig is en ook gericht is op het vasthouden van gerealiseerde kwaliteit.
Uit de deugdelijkheidseisen vloeit voort dat het bevoegd gezag/de school de zorg voor kwaliteit
vormgeeft op een wijze waarvan mag worden aangenomen dat deze daadwerkelijk leidt tot zicht op de
eigen kwaliteit en op relevante verbetermaatregelen.
KA2. Kwaliteitscultuur
Het bestuur en zijn scholen kennen een professionele kwaliteitscultuur en functioneren transparant en

66

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

integer.
Basiskwaliteit
Het bestuur handelt volgens de code goed bestuur en legt uit wanneer het daarvan afwijkt. Deze
handelwijze leidt tot een integere en transparante organisatiecultuur. Iedere betrokkene werkt vanuit
zijn eigen rol aan de verbetering van de onderwijskwaliteit.
Het bestuur zorgt voor bekwaam en bevoegd personeel op alle scholen en maakt het mogelijk dat het
personeel zijn bekwaamheid onderhoudt. De schoolleiding en het team werken gezamenlijk aan een
voortdurende verbetering van hun professionaliteit. Leraren houden daarbij rekening met de gestelde
bekwaamheidseisen en beroepsprofielen en behaalde resultaten bij leerlingen. Leraren krijgen daartoe
voldoende gelegenheid. De wijze waarop ze dit doen, staat helder beschreven in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de professionalisering en de kwaliteitscultuur en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
draagvlak voor visie en ambities;
•
ruimte voor eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap van het personeel.
Toelichting wettelijke eisen
De uitvoering van de wettelijke eisen rondom kwaliteitszorg vraagt van de school een gezamenlijke
inspanning vanuit een verbetercultuur en professionaliteit. Dit veronderstelt onderwijskundig
leiderschap, effectieve taakverdeling, resultaatgerichtheid en aanspreekbaarheid van het personeel
van de school. Integriteit, zorgvuldigheid en bewustzijn van effecten van het handelen zijn algemeen
aanvaarde kwaliteitsbeginselen die behoren bij het professioneel handelen in het onderwijs. Deze
komen dan ook terug in de code goed bestuur die het bevoegd gezag dient te hanteren, en waarvan
eventuele afwijkingen dienen te worden verantwoord in het jaarverslag (art. 171, eerste lid, WPO).
Het vaststellen van een managementstatuut waaruit de verantwoordelijkheidsverdeling in de
aansturing van de school blijkt, is verplicht volgens artikel 31 WPO.
Het zodanig inrichten van het onderwijs dat de leerlingen een ononderbroken ontwikkeling kunnen
doorlopen, het afstemmen van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen
(art. 8, eerste lid, WPO) en het uitvoeren van de verbetermaatregelen op basis van het
kwaliteitszorgsysteem (art. 10 en 12, vierde lid, WPO) kunnen alleen worden gerealiseerd door
personeel dat professioneel is en blijft. In het schoolplan moet een beschrijving van het
personeelsbeleid worden opgenomen (art. 12, derde lid, WPO). Daarmee wordt uitdrukking gegeven
aan het feit dat het personeel zijn bekwaamheid onderhoudt en uitbreidt, maar ook aan het feit dat
het daarbij gaat om een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de schoolleiding en het team, passend
in het beleid van de school. Het bevoegd gezag moet zijn personeel ook daadwerkelijk in staat stellen
tot dat onderhoud. Dat volgt ook uit de verplichting om bekwaamheidsdossiers bij te houden (art 32b
WPO): als de bekwaamheid niet wordt bijgehouden is het bijhouden van bekwaamheidsdossiers
immers ook niet mogelijk. De school dient leraren een zelfstandige verantwoordelijkheid te geven bij
de beoordeling van de onderwijsprestaties van leerlingen en voldoende zeggenschap te geven waar
het gaat om het vakinhoudelijke, vakdidactische en pedagogische proces in de school (art. 31a, eerste
t/m derde lid, WPO).
KA3. Verantwoording en dialoog
Het bestuur en de school leggen intern en extern toegankelijk en betrouwbaar verantwoording af over
doelen en resultaten en voeren daarover actief een dialoog.
Basiskwaliteit
Het bestuur en de scholen hebben tegenspraak georganiseerd. Dit gebeurt in ieder geval door de
ouders en personeel te betrekken bij beleids- en besluitvorming.
Het bestuur en de scholen brengen minimaal jaarlijks verslag uit over hun doelen en de resultaten die
zij behalen. Zij doen dit op toegankelijke wijze. Het bestuur verantwoordt zich aan de intern
toezichthouder. Het bestuur en de scholen verantwoorden zich aan de overheid en belanghebbenden.

67

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop verantwoording wordt afgelegd en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
een actieve dialoog met de omgeving over ambities en resultaten.
Toelichting wettelijke eisen
De wet gaat ervan uit dat het bestuur verantwoording aflegt in het jaarverslag (onder meer ten
behoeve van het interne toezicht) (art. 171 WPO). De wet gaat er ook van uit dat de school in de
schoolgids duidelijk aangeeft wat de doelen van het onderwijs zijn en welke resultaten met het
onderwijsleerproces worden bereikt (art. 13 WPO). In de schoolgids dienen ook de gedane
bevindingen te worden opgenomen ten aanzien van het stelsel van kwaliteitszorg, evenals de
maatregelen die naar aanleiding daarvan zijn getroffen art. 13, eerste lid, onder o, WPO. Op grond van
de Wet medezeggenschap op scholen (WMS) moeten de schoolleiding en het bestuur zich
verantwoorden aan de (G)MR, en deze betrekken bij de beleids- en besluitvorming (art. 8 en 10, 11,
12 en 13 WMS) en de benoeming van bestuurders.

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1. Continuïteit19
Het bestuur is financieel gezond en kan op korte en langere termijn voldoen aan zijn financiële
verplichtingen.
Basiskwaliteit
Voor continuïteit is het van belang dat het bestuur inzicht heeft in de financiële uitgangspositie en de
ontwikkelingen in de komende drie jaar, en daar beleid op uitzet. In de continuïteitsparagraaf van het
jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en de daaraan verbonden financiële
gevolgen. Het bestuur bespreekt het voorgaande regelmatig met de intern toezichthouder en
medezeggenschap, treft zo nodig corrigerende maatregelen en verantwoordt zich over het geheel in
de jaarverslaggeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de continuïteit van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur het duurzaam voortbestaan waarborgt;
•
de financiële positie van het bestuur waarmee het alle financiële verplichtingen op korte en
langere termijn kan nakomen;
•
de analyse van de belangrijkste kengetallen in relatie tot de signaleringswaarden.
Toelichting wettelijke eisen
De verplichting voor het bevoegd gezag om een continuïteitsparagraaf aan het jaarverslag toe te
voegen vloeit voort uit artikel 4, vierde lid, van de RJO.
De sectorwetgeving verplicht de intern toezichthouder het jaarverslag inclusief continuïteitsparagraaf
goed te keuren. Over deze taak (het goedkeuren) moet de interne toezichthouder verantwoording
afleggen in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder a en onder e, WPO).

19

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van financiële continuïteit beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving. Een voorstel op dit gebied kan
op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen elementen. Tot die tijd behoort
de financiële continuïteit tot de ‘eigen aspecten van kwaliteit’, waar de inspectie vanuit haar stimulerende taak toezicht op zal
houden, en zal alleen een onvoldoende worden gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de
basiskwaliteit opgenomen elementen.

68

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Een ‘regelmatige bespreking’ is een beleidsmatige invulling van de verplichting de intern
toezichthouder te voorzien van taken en bevoegdheden, zodanig dat hij een deugdelijk toezicht kan
uitoefenen (art. 17c, tweede lid, WPO).
Op grond van artikel 8, tweede lid, onder b, van de WMS ontvangt de MR jaarlijks het jaarverslag
(inclusief continuïteitsparagraaf). Over tussentijdse ontwikkelingen die de continuïteit van de
school/instelling bedreigen, dient de MR eveneens geïnformeerd te worden. De MR kan verder zelf het
initiatief nemen om met het bestuur in gesprek te gaan over ontwikkelingen die de continuïteit van de
school/instelling raken.
FB2. Doelmatigheid20
Het bestuur maakt efficiënt en effectief gebruik van de onderwijsbekostiging.
Basiskwaliteit
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging is onderwerp van gesprek met de intern
toezichthouder. Hierover vindt verantwoording in het jaarverslag plaats.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de doelmatigheid van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur (bevoegd gezag) de onderwijsbekostiging zo besteedt dat deze
adequaat ten goede komt aan de in het schoolplan geformuleerde ambities inzake effectief
onderwijs en de ontwikkeling van alle leerlingen.
Toelichting wettelijke eisen
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging door het bestuur is onderwerp van het toezicht
van de intern toezichthouder (art. 17c, eerste lid, onder c, WPO). Over deze taak verantwoordt de
intern toezichthouder zich in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder e, WPO).
FB3. Rechtmatigheid
Het bestuur verwerft en besteedt de onderwijsbekostiging conform wet- en regelgeving.
Basiskwaliteit
Het bestuur beschikt over de vereiste deskundigheid en handelt integer en transparant. Het legt
verantwoording af over de verwerving en besteding, hetgeen vooral wordt beoordeeld door een
accountant die wordt aangesteld door het intern toezicht. Deze accountant opereert volgens de
beroepsmaatstaven van de NBA21 en speciaal volgens het Onderwijsaccountantsprotocol dat door de
inspectie is opgesteld.
Toelichting wettelijke eisen
In de sectorwetten zijn diverse bepalingen opgenomen waaraan het bestuur zich moet houden bij de
verwerving en besteding van de bekostiging. Ingevolge artikel 17a WPO zorgt het bestuur voor een
goed bestuurde school. Dat impliceert dat het bestuur deskundig moet zijn.
De minister is bevoegd een aanwijzing op te leggen indien een bestuurder zich schuldig maakt aan
wanbeheer (art. 163b WPO).
De jaarverslaggeving dient transparant te zijn (moet een waarheidsgetrouw beeld geven). Titel 9 van
Boek 2 BW en artikel 3, onder a, van de RJO in verbinding met de Richtlijn Jaarverslag Onderwijs

20

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van de doelmatigheid beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving voor het funderend onderwijs. Een
voorstel op dit gebied kan op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen
elementen. Tot die tijd richt de inspectie zich op haar stimulerende taak op dit gebied en zal alleen een onvoldoende worden
gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de basiskwaliteit opgenomen elementen.

21

Nederlandse beroepsorganisatie van accountants (NBA)

69

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

alsmede het Onderwijsaccountantsprotocol stellen tal van regels om deze transparantie in de
verantwoording te verkrijgen. Een controleverklaring is verplicht op grond van artikel 2 RJO in
verbinding met artikel 2:393 BW.

Normering onderwijskwaliteit sbo
Goed

Alle standaarden zijn minimaal voldoende, de standaard Kwaliteitscultuur is
goed en ten minste twee standaarden uit het gebied Onderwijsproces en/of
Schoolklimaat zijn goed.

Voldoende
(=basiskwaliteit)

Zicht op ontwikkeling en begeleiding, Didactisch handelen, Veiligheid en
Kwaliteitszorg zijn voldoende en niet meer dan één standaard in het gebied
Onderwijsproces is onvoldoende.

Onvoldoende

Zicht op ontwikkeling en begeleiding of Didactisch handelen of Veiligheid of
Kwaliteitszorg is onvoldoende, óf twee andere standaarden in het gebied
Onderwijsproces zijn onvoldoende.

Zeer zwak

Twee van de vier volgende standaarden zijn onvoldoende: Zicht op
ontwikkeling en begeleiding, Didactisch handelen, Veiligheid en/of
Kwaliteitszorg.

70

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 2. WAARDERINGSKADER ONDERWIJS AAN
NIEUWKOMERS
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor het onderwijs aan nieuwkomers
opgenomen. De toelichting op de aanpassing van het waarderingskader en/of de normering is te vinden
in paragraaf 11.2.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
OP

ONDERWIJSPROCES

OP1

Aanbod

OP2

Zicht op ontwikkeling en begeleiding

OP3

Didactisch handelen

OP6

Samenwerking

SK

SCHOOLKLIMAAT

SK1

Veiligheid

SK2

Pedagogisch klimaat

OR

ONDERWIJSRESULTATEN

OR1

Resultaten

OR2

Sociale en maatschappelijke competenties

KA

KWALITEITSZORG EN AMBITIE

KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

FB

FINANCIEEL BEHEER

FB1

Continuïteit

FB2

Doelmatigheid

FB3

Rechtmatigheid

ONDERWIJSPROCES (OP)
OP1. Aanbod
Het aanbod bereidt de leerlingen voor op vervolgonderwijs en samenleving.
Basiskwaliteit
De school biedt een breed en op de kerndoelen gebaseerd aanbod dat ook de referentieniveaus taal en
rekenen omvat en dat aansluit bij het (beoogde) niveau van alle leerlingen. Het leren van de
Nederlandse taal in brede zin staat centraal.
Het onderwijs gaat ervan uit dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving. Daarom is het
onderwijs gericht op het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie, en op kennis hebben
van en kennismaken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdgenoten. Het aanbod
draagt bij aan de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Het aanbod sluit aan op het niveau van de leerlingen bij binnenkomst van de school, wordt afgestemd
op de onderwijsbehoeften die kenmerkend zijn voor de leerlingenpopulatie en bereidt hen voor op het
aanbod bij de start van het vervolgonderwijs, ook als dit een andere school voor primair onderwijs is.
Daartussenin verdelen de leraren de leerinhouden evenwichtig en in samenhang over de

71

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

verblijfsperiode heen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
toekomstgericht aanbod;
•
aanbod gericht op het leren van leerstrategieën;
•
een aantrekkelijke, uitdagende leeromgeving.
Toelichting wettelijke eisen
De school formuleert de doelen van het onderwijs in het schoolplan (art. 12, tweede lid, WPO).
Bij nieuwkomersvoorzieningen voor eerste-opvangonderwijs (verblijfsduur één tot anderhalf jaar) is
het onderwijs erop gericht dat leerlingen in staat zijn om met succes het onderwijs in het
basisonderwijs (en bij oudere leerlingen het voortgezet onderwijs) te vervolgen. Het leren van de
Nederlandse taal staat daarbij centraal en de leerinhouden zijn daarop afgestemd.
Voor nieuwkomersvoorzieningen geldt dat het onderwijs dusdanig wordt ingericht dat er structureel en
herkenbaar aandacht wordt besteed aan het bestrijden van achterstanden, in het bijzonder in de
beheersing van de Nederlandse taal (art. 8, elfde lid, WPO).
Het onderwijs bereidt leerlingen voor op het vervolgonderwijs (art. 2 WPO). Het gaat hierbij vaak om
voorbereiding op vervolg in het basisonderwijs.
De kerndoelen en de referentieniveaus voor taal en rekenen/wiskunde zijn in beginsel ook van
toepassing op nieuwkomersvoorzieningen (art. 9, negende en elfde lid, WPO). Omdat nieuwkomers
echter doorgaans niet de gehele schoolperiode op de school verblijven, zijn de leerinhouden
gerelateerd aan de kerndoelen en zo mogelijk aan de referentieniveaus voor taal en
rekenen/wiskunde. Dat wil zeggen dat de leerdoelen en de leerinhouden aansluiten op het niveau bij
instroom en het beoogde (eind)niveau, in relatie tot de verblijfsduur van de leerlingen.
De leerinhouden zijn zo veel mogelijk gericht op de emotionele en verstandelijke ontwikkeling, op het
ontwikkelen van creativiteit, en op het verwerven van noodzakelijke kennis van sociale, culturele en
lichamelijke vaardigheden (art. 8, tweede en derde lid, en art. 9, eerste en tweede lid, WPO), zoals
vastgelegd in de kerndoelen. Ook het opgroeien in een pluriforme samenleving, het bevorderen van
actief burgerschap en sociale integratie en het kennis hebben van en kennismaken met verschillende
achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten (art. 8, derde lid, WPO) maken deel uit van de
leerinhouden.
OP2. Zicht op ontwikkeling en begeleiding
De school volgt de ontwikkeling van haar leerlingen zodanig dat zij een ononderbroken ontwikkeling
kunnen doorlopen.
Basiskwaliteit
De school verzamelt vanaf binnenkomst met behulp van een leerling- en onderwijsvolgsysteem
systematisch informatie over de kennis en vaardigheden van haar leerlingen. Voor de kennisgebieden
taal en rekenen/wiskunde gebeurt dit vanaf groep 3 met betrouwbare en valide toetsen die tevens een
indicatie geven van de bereikte referentieniveaus. De school stelt vanuit deze informatie passende
doelen op voor groepen en individuele leerlingen. De school kan op basis van het vastgestelde niveau
en de mogelijke problematiek van elke leerling zichtbaar maken hoe zij gestructureerd werkt aan de
onderwijsontwikkeling. Wanneer leerlingen niet genoeg lijken te profiteren van het onderwijs gaat de
school na waar de ontwikkeling stagneert en wat mogelijke verklaringen hiervoor zijn. Vervolgens
bepaalt zij wat er moet gebeuren om eventuele achterstanden bij leerlingen te verhelpen. De
leerlingen krijgen daarmee de begeleiding die zij nodig hebben om beter het onderwijsprogramma te
kunnen doorlopen. Deze extra begeleiding is gericht op een ononderbroken ontwikkeling.
Voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften is er extra ondersteuning in zowel de cognitieve,
als de motorische, als de sociale ontwikkeling. De extra ondersteuning is gericht op het realiseren van

72

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

het ontwikkelingsperspectief.
De school evalueert regelmatig (met ouders) of die extra begeleiding het gewenste effect heeft.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
systematisch volgen van leerlingen op meerdere (ontwikkelings)gebieden
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft de wijze waarop het onderwijs wordt afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen, mede met behulp van het leerling- en onderwijsvolgsysteem, in het schoolplan
beschreven (art. 12, vierde lid, onder a, WPO).
De wet vraagt dat de vorderingen van de leerlingen in kennis en vaardigheden door middel van een
leerling- en onderwijsvolgsysteem worden gevolgd en dat dit bij taal en rekenen/wiskunde gebeurt
met genormeerde toetsen (art. 8, eerste, zesde en achtste lid, WPO). Dit waarborgt dat de school
daadwerkelijk de ononderbroken ontwikkeling van leerlingen voor ogen kan hebben in het onderwijs
en ook dat het onderwijs aansluit bij de verschillende leerbehoeften van leerlingen, bijvoorbeeld als uit
de vorderingen blijkt dat de ontwikkeling stagneert. Bij deze laatste groep leerlingen zoekt de school
naar mogelijke verklaringen voor de stagnatie, zodat het onderwijs daarop kan worden aangepast (art.
8, eerste en elfde lid, WPO). Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte volgt dit mede uit
art. 8, vierde lid, WPO.
Voor nieuwkomersvoorzieningen betekent dit dat scholen bij de start van het onderwijs een passend
perspectief opstellen voor het beoogde uitstroomniveau dat rekening houdt met het instroomniveau
van de leerlingen. Het beoogde uitstroomniveau is leidend voor de inrichting en de planning van het
onderwijs en wordt ook gebruikt om de vorderingen van de leerlingen te volgen in relatie tot het
opgestelde perspectief. Daarbij gebruiken scholen zo mogelijk deugdelijke (landelijk genormeerde)
toetsen voor de taal- en rekenontwikkeling. Het perspectief wordt geëvalueerd en zo nodig aangepast.
De scholen gebruiken daarbij een cyclische aanpak van evalueren, analyseren, plannen, uitvoeren en
weer evalueren (art. 8, eerste lid, WPO). De signalering en analyses maken het mogelijk om het
onderwijs af te stemmen op de onderwijsbehoeften van zowel groepen als individuele leerlingen, om
te begeleiden en om te bepalen voor welke leerlingen de basisondersteuning niet toereikend is (art. 8,
eerste lid, WPO).
Voor nieuwkomers voor wie de basisondersteuning niet toereikend is, doet de voorziening een beroep
op extra ondersteuning en stelt zij een ontwikkelingsperspectief op (art. 40a WPO). Ook hier is een
cyclische aanpak van evalueren, analyseren, plannen, uitvoeren en weer evalueren, van toepassing.
OP3. Didactisch handelen
Het didactisch handelen van de leraren stelt leerlingen in staat tot leren en ontwikkelen.
Basiskwaliteit
De leraren plannen en structureren hun handelen met behulp van informatie die zij over leerlingen
hebben. De leraren zorgen ervoor dat het niveau van hun lessen past bij het beoogde eindniveau van
leerlingen. De lessen geven blijk van voldoende competentie op het gebied van de (vak)didactiek van
Nederlands als tweede taal. De aangeboden leerstof is logisch opgebouwd binnen een reeks van lessen
alsook binnen één les.
De leraren creëren een leerklimaat waardoor leerlingen actief en betrokken zijn. Met geschikte
opdrachten en heldere uitleg structureert de leraar het onderwijsaanbod zo dat de leerling het zich
eigen kan maken. De leraren stemmen de instructies en spelbegeleiding, opdrachten en onderwijstijd
af op de behoeften van groepen en individuele leerlingen. De afstemming is zowel op ondersteuning
als op uitdaging gericht, afhankelijk van de behoeften van leerlingen.

73

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
hoge verwachtingen van leerlingen;
•
feedback geven aan leerlingen;
•
efficiënte benutting van de onderwijstijd.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft haar beleid over het pedagogisch-didactisch handelen in het schoolplan geformuleerd
(art. 12, tweede en derde lid, WPO). Dit beleid is zichtbaar in het dagelijks handelen van de leraren.
De wet geeft aan dat leerlingen het aanbod zo aangeboden moeten krijgen dat dit is afgestemd op hun
ontwikkelproces (art. 8, eerste lid, WPO). Voor deze ‘ononderbroken ontwikkeling’ is het nodig dat het
onderwijs aansluit bij het ontwikkelingsniveau van de leerling en dat in de voorzieningen voor
nieuwkomers aandacht wordt besteed aan beheersing van de Nederlandse taal (art. 8, elfde lid, WPO).
Daaruit vloeit voort dat voor een ononderbroken ontwikkeling de volgende voorwaarden gelden:
• Er is sprake van een pedagogisch leerklimaat dat leren mogelijk maakt (dat houdt in:
ondersteuning en uitdaging).
• De uitleg is helder.
• De les verloopt gestructureerd.
Ook moet de les, indien nodig, mogelijkheden bevatten om de afstemming van de leerstof op de
leerlingen daadwerkelijk mogelijk te maken. Dit is voorwaardelijk voor betrokkenheid van leerlingen
bij de les, zodat zij daadwerkelijk in staat worden gesteld tot het doorlopen van een ononderbroken
ontwikkelproces. Eveneens moet het niveau van de lessen passen bij het beoogde eindniveau van de
groep en de school (art. 2 WPO).
OP6. Samenwerking
De school werkt samen met relevante partners om het onderwijs voor haar leerlingen vorm te geven.
Basiskwaliteit
De school werkt samen met gemeente, COA, voorschoolse voorzieningen, voorgaande scholen,
uitstroomscholen en ketenpartners door informatie over leerlingen uit te wisselen en het onderwijs in
een doorgaande leerlijn te realiseren.
De school informeert ouders regelmatig over de ontwikkeling van hun kind. Aan het eind van de
school- of verblijfsperiode en bij tussentijds vertrek van leerlingen informeert ze de ouders en de
vervolgschool over de ontwikkeling van de leerlingen. Het onderwijskundig rapport en de overdracht
hebben daarbij een centrale rol. Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte werkt de
school samen met het samenwerkingsverband en, indien nodig, met partners in de zorg.
De school voert afspraken uit de Lokale Educatieve Agenda en ten aanzien van vroegschoolse educatie
uit.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid van ouders.

Toelichting wettelijke eisen
Voor kinderen in achterstandssituaties werkt de school op basis van gemaakte afspraken met
voorschoolse voorzieningen samen om de informatieoverdracht en op die manier een doorgaande
leerlijn te garanderen (art. 167 WPO). Daarnaast voeren scholen de gemaakte afspraken met de
gemeente over te bereiken resultaten van vroegschoolse educatie uit (art. 167 WPO), evenals de
afspraken uit de Lokale Educatieve Agenda (art. 167a WPO). Voor leerlingen met extra ondersteuning
werkt de school samen met het samenwerkingsverband en partners in de zorg (art. 8, vierde lid,
WPO).

74

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

In het belang van de doorgaande ontwikkeling verplicht de wet de school informatie te verstrekken bij
vertrek van de leerling naar een andere school of vervolgonderwijs (art. 42, eerste lid, WPO).
Kinderen van asielzoekers en arbeidsmigranten verhuizen veelvuldig. Voor een doorgaande leerlijn is
het van groot belang dat in het onderwijskundig rapport de onderwijsontwikkeling en het leer- en
ontwikkelingsniveau van de leerling beschreven staat én dat dit rapport meegaat naar de volgende
school. We weten dat samenwerking en informatie-uitwisseling met voorgaande en vervolgscholen,
ouders en andere ketenpartners leidt tot afstemming op individuele leerbehoeften van leerlingen en de
ononderbroken ontwikkeling van leerlingen ten positieve beïnvloedt. Dit geldt in hoge mate voor
leerlingen in achterstandssituaties of met een bijzondere ondersteuningsbehoefte. Dit staat ook in
relatie met de wettelijke eis om het onderwijs af te stemmen op de ontwikkeling van leerlingen (art. 8,
eerste lid, WPO).

SCHOOLKLIMAAT (SK)
SK1. Veiligheid
Schoolleiding en leraren dragen zorg voor een veilige omgeving voor leerlingen.
Basiskwaliteit
De school zorgt voor de sociale, fysieke en psychische veiligheid van de leerlingen in en om de school
gedurende de schooldag. Dit blijkt onder andere uit de beleving van de veiligheid en het welbevinden
van leerlingen. De school monitort dit ten minste jaarlijks.
De school heeft een veiligheidsbeleid (beschreven in het schoolplan of een ander document), gericht
op het voorkomen, afhandelen, registreren en evalueren van incidenten. Als de uitkomsten van de
monitoring daartoe aanleiding geven, treft de school maatregelen om de situatie te verbeteren. De
school heeft een persoon als aanspreekpunt als het gaat om pesten en voor coördinatie van het beleid
tegen pesten. Schoolleiding en leraren voorkomen pesten, agressie en geweld in elke vorm en treden
zo nodig snel en adequaat op. De uitingen van leerlingen en personeel zijn in lijn met de basiswaarden
van de democratische rechtsstaat.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
beleid sociale media;
•
preventieve maatregelen;
•
afstemming met actoren buiten de school.
Toelichting wettelijke eisen
De wet bepaalt dat de school ten minste een veiligheidsbeleid (sociale, psychische en fysieke
veiligheid) heeft beschreven en de school voert dat uit. Het veiligheidsbeleid bestaat uit een
samenhangende set van maatregelen gericht op preventie en op het afhandelen van incidenten (art.
4c en art. 12, tweede lid, WPO). Daarvoor is nodig dat leraren een veilige ruimte scheppen waarin
duidelijke afspraken gelden en het mogelijk is om sociaal gedrag aan te leren (art. 4c WPO en art. 8,
tweede lid, WPO).
De wet geeft aan dat de school de veiligheid van leerlingen jaarlijks monitort met een
gestandaardiseerd instrument dat een representatief en actueel beeld geeft (art. 4c, eerste lid, onder
b, WPO). Een school kan pas goed beleid ten aanzien van sociale veiligheid (art. 4c, eerste lid, onder
a, WPO) voeren als zij inzicht heeft in de feitelijke en ervaren veiligheid en het welbevinden van de
leerlingen.
Voor ouders en leerlingen is het van belang dat ze een laagdrempelig aanspreekpunt hebben binnen
de school als er sprake is van een situatie waarin wordt gepest. Daarom schrijft artikel 4c, eerste lid,
onderdeel c, van de WPO voor dat iedere school de navolgende taken op school belegt bij een
persoon:

75

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•
•

coördinatie van het beleid in het kader van het tegengaan van pesten op school;
fungeren als aanspreekpunt in het kader van pesten.

Het onderwijs op de school moet mede gericht zijn op het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie (art. 8, derde lid, onder b, WPO en art. 9, negende lid, WPO in combinatie met
kerndoel 37). Daarom dienen de uitingen van leraren in lijn te zijn met de democratische rechtsstaat,
en dient te worden ingegrepen als de uitingen van leerlingen daarmee in strijd zijn.
SK2. Pedagogisch klimaat
De school heeft een ondersteunend pedagogisch klimaat.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
gedragsregels voor leerlingen en leraren;
•
betrokkenheid leerlingen bij het realiseren van een positief schoolklimaat;
•
voorbeeldgedrag van leraren;
•
inrichten van oefensituaties om leerlingen te begeleiden bij de ontwikkeling van sociale en
maatschappelijke competenties;
•
inrichting van het gebouw.

ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1. Resultaten
De school behaalt met haar leerlingen leerresultaten die ten minste in overeenstemming zijn met de
gestelde norm.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de verwachtingen over de eindresultaten die leerlingen kunnen bereiken gebaseerd op de
kenmerken van de leerlingenpopulatie;
•
bereikte leergroei van leerlingen;
•
de doelen die de school heeft bereikt bij leerlingen op andere ontwikkelingsgebieden dan taal en
rekenen.
OR2. Sociale en maatschappelijke competenties
De leerlingen behalen sociale en maatschappelijke competenties op het niveau dat ten minste in
overeenstemming is met de gestelde doelen.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de doelen die de school wil bereiken ten aanzien van sociale en maatschappelijke competenties
van leerlingen;
•
het bereiken van de gestelde doelen.

76

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
Het bestuur en de school hebben een stelsel van kwaliteitszorg ingericht en verbeteren op basis
daarvan het onderwijs.
Basiskwaliteit
Het bestuur zorgt voor een stelsel van kwaliteitszorg op de scholen. Dit stelsel staat uitgewerkt in het
schoolplan van de school waar de voorziening voor nieuwkomers aan verbonden is. Dit stelsel is
passend voor de context van de voorziening voor nieuwkomers. Vanuit dit stelsel bewaakt en
bevordert het bestuur de kwaliteit van het onderwijsleerproces en de leerresultaten.
Het bestuur en de scholen hebben zicht op de kwaliteit van het onderwijs. Er zijn toetsbare doelen
geformuleerd en er wordt regelmatig geëvalueerd of deze doelen worden gehaald. De oorzaken van
eventueel tekortschietende onderwijskwaliteit zijn geanalyseerd en waar nodig worden verbeteringen
doelgericht doorgevoerd. De verantwoordelijkheidsverdeling tussen bestuur en scholen maakt een
functionerend stelsel van kwaliteitszorg mogelijk.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop de kwaliteit wordt bewaakt en bevorderd en (hoe) wordt
dit gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
ambitieuze doelen die passen bij de maatschappelijke opdracht;
•
betrokkenheid van stakeholders en onafhankelijke deskundigen bij evaluaties;
•
strategische financiële planning.
Toelichting wettelijke eisen
Het schoolplan en de zorgplicht voor de kwaliteit van het onderwijs staan centraal om het verbeteren
van en het verantwoorden over de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen. Het bevoegd gezag dient
zorg te dragen voor de kwaliteit van het onderwijs op een school. Onder ‘zorg dragen voor’ wordt in
elk geval verstaan: het naleven van de wettelijke bepalingen en het uitvoeren van het stelsel van
kwaliteitszorg (art. 10 WPO).
De wet vraagt dat de school door haar stelsel van kwaliteitszorg zorg draagt voor de ononderbroken
ontwikkeling van leerlingen en de afstemming van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen (art. 12, vierde lid, en art. 10 WPO). Ook moet zij vaststellen waar maatregelen ter
verbetering nodig zijn. De uitwerking van deze deugdelijkheidseisen dient het bevoegd gezag te
beschrijven in het schoolplan. Het functioneren van de kwaliteitscyclus staat centraal. Met de
wettelijke opdracht wordt bedoeld: de wettelijke voorschriften inzake de inhoud, de uitgangspunten en
de doelstellingen van het onderwijs. Dit betreft het onderwijsaanbod, het onderwijsleerproces en de
wijze van toetsen. De eisen veronderstellen dat de zorg voor kwaliteit cyclisch, systematisch en
planmatig is en ook gericht is op het vasthouden van gerealiseerde kwaliteit.
Uit de deugdelijkheidseisen vloeit voort dat het bevoegd gezag/de school de zorg voor kwaliteit
vormgeeft op een wijze waarvan mag worden aangenomen dat deze daadwerkelijk leidt tot zicht op de
eigen kwaliteit en op relevante verbetermaatregelen.
KA2. Kwaliteitscultuur
Het bestuur en zijn scholen kennen een professionele kwaliteitscultuur en functioneren transparant en
integer.
Basiskwaliteit
Het bestuur handelt volgens de code goed bestuur en legt uit wanneer het daarvan afwijkt. Deze
handelwijze leidt tot een integere en transparante organisatiecultuur. Iedere betrokkene werkt vanuit
zijn eigen rol aan de verbetering van de onderwijskwaliteit.
Het bestuur zorgt voor bekwaam en bevoegd personeel op alle scholen en maakt het mogelijk dat het
personeel zijn bekwaamheid onderhoudt. De schoolleiding en het team werken gezamenlijk aan een

77

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

voortdurende verbetering van hun professionaliteit. Leraren houden daarbij rekening met de gestelde
bekwaamheidseisen en beroepsprofielen en behaalde resultaten bij leerlingen. Leraren krijgen daartoe
voldoende gelegenheid. De wijze waarop ze dit doen, staat helder beschreven in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de professionalisering en de kwaliteitscultuur en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
draagvlak voor visie en ambities;
•
ruimte voor eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap van het personeel.
Toelichting wettelijke eisen
De uitvoering van de wettelijke eisen rondom kwaliteitszorg vraagt van de school een gezamenlijke
inspanning vanuit een verbetercultuur en professionaliteit. Dit veronderstelt onderwijskundig
leiderschap, effectieve taakverdeling, resultaatgerichtheid en aanspreekbaarheid van het personeel
van de school. Integriteit, zorgvuldigheid en bewustzijn van effecten van het handelen zijn algemeen
aanvaarde kwaliteitsbeginselen die behoren bij het professioneel handelen in het onderwijs. Deze
komen dan ook terug in de code goed bestuur die het bevoegd gezag dient te hanteren, en waarvan
eventuele afwijkingen dienen te worden verantwoord in het jaarverslag (art. 171, eerste lid, WPO).
Het vaststellen van een managementstatuut waaruit de verantwoordelijkheidsverdeling in de
aansturing van de school blijkt, is verplicht volgens artikel 31 WPO.
Het zodanig inrichten van het onderwijs dat de leerlingen een ononderbroken ontwikkeling kunnen
doorlopen, het afstemmen van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen
(art. 8, eerste lid, WPO) en het uitvoeren van de verbetermaatregelen op basis van het
kwaliteitszorgsysteem (art. 10 en 12, vierde lid, WPO) kunnen alleen worden gerealiseerd door
personeel dat professioneel is en blijft. In het schoolplan moet een beschrijving van het
personeelsbeleid worden opgenomen (art. 12, derde lid, WPO). Daarmee wordt uitdrukking gegeven
aan het feit dat het personeel zijn bekwaamheid onderhoudt en uitbreidt, maar ook aan het feit dat
het daarbij gaat om een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de schoolleiding en het team, passend
in het beleid van de school. Het bevoegd gezag moet zijn personeel ook daadwerkelijk in staat stellen
tot dat onderhoud. Dat volgt ook uit de verplichting om bekwaamheidsdossiers bij te houden (art 32b
WPO): als de bekwaamheid niet wordt bijgehouden is het bijhouden van bekwaamheidsdossiers
immers ook niet mogelijk. De school dient leraren een zelfstandige verantwoordelijkheid te geven bij
de beoordeling van de onderwijsprestaties van leerlingen en voldoende zeggenschap te geven waar
het gaat om het vakinhoudelijke, vakdidactische en pedagogische proces in de school (art. 31a, eerste
t/m derde lid, WPO).
KA3. Verantwoording en dialoog
Het bestuur en de school leggen intern en extern toegankelijk en betrouwbaar verantwoording af over
doelen en resultaten en voeren daarover actief een dialoog.
Basiskwaliteit
Het bestuur en de scholen hebben tegenspraak georganiseerd. Dit gebeurt in ieder geval door de
ouders, personeel en leerlingen te betrekken bij beleids- en besluitvorming. Het bestuur en de scholen
brengen minimaal jaarlijks verslag uit over hun doelen en de resultaten die zij behalen. Zij doen dit op
toegankelijke wijze. Het bestuur verantwoordt zich aan de intern toezichthouder. Het bestuur en de
scholen verantwoorden zich aan de overheid en belanghebbenden.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop verantwoording wordt afgelegd en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
een actieve dialoog met de omgeving over ambities en resultaten.
Toelichting wettelijke eisen
De wet gaat ervan uit dat het bestuur verantwoording aflegt in het jaarverslag, onder meer ten
behoeve van het interne toezicht (art. 171 WPO). De wet gaat er ook van uit dat de school in de

78

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

schoolgids duidelijk aangeeft wat de doelen van het onderwijs zijn en welke resultaten met het
onderwijsleerproces worden bereikt (art. 13 WPO), passend bij de ouders van de leerlingen van de
voorziening voor nieuwkomers. In de schoolgids dienen ook de gedane bevindingen te worden
opgenomen ten aanzien van het stelsel van kwaliteitszorg, evenals de maatregelen die naar aanleiding
daarvan zijn getroffen (art. 13, eerste lid, onder o, WPO). Op grond van de Wet medezeggenschap op
scholen (WMS) moeten de schoolleiding en het bestuur zich verantwoorden aan de (G)MR, en deze
betrekken bij de beleids- en besluitvorming (art. 8 en 10, 11, 12 en 13 WMS) en de benoeming van
bestuurders.

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1. Continuïteit22
Het bestuur is financieel gezond en kan op korte en langere termijn voldoen aan zijn financiële
verplichtingen.
Basiskwaliteit
Voor continuïteit is het van belang dat het bestuur inzicht heeft in de financiële uitgangspositie en de
ontwikkelingen in de komende drie jaar, en daar beleid op uitzet. In de continuïteitsparagraaf van het
jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en de daaraan verbonden financiële
gevolgen. Het bestuur bespreekt het voorgaande regelmatig met de intern toezichthouder en
medezeggenschap, treft zo nodig corrigerende maatregelen en verantwoordt zich over het geheel in
de jaarverslaggeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de continuïteit van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur het duurzaam voortbestaan waarborgt;
•
de financiële positie van het bestuur waarmee het alle financiële verplichtingen op korte en
langere termijn kan nakomen;
•
de analyse van de belangrijkste kengetallen in relatie tot de signaleringswaarden.
Toelichting wettelijke eisen
De verplichting voor het bevoegd gezag om een continuïteitsparagraaf aan het jaarverslag toe te
voegen vloeit voort uit artikel 4, vierde lid, van de RJO.
De sectorwetgeving verplicht de intern toezichthouder het jaarverslag inclusief continuïteitsparagraaf
goed te keuren. Over deze taak (het goedkeuren) moet de interne toezichthouder verantwoording
afleggen in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder a en onder e, WPO).
Een ‘regelmatige bespreking’ is een beleidsmatige invulling van de verplichting de intern
toezichthouder te voorzien van taken en bevoegdheden, zodanig dat hij een deugdelijk toezicht kan
uitoefenen (art. 17c, tweede lid, WPO).
Op grond van artikel 8, tweede lid, onder b, van de WMS ontvangt de MR jaarlijks het jaarverslag
(inclusief continuïteitsparagraaf). Over tussentijdse ontwikkelingen die de continuïteit van de
school/instelling bedreigen, dient de MR eveneens te worden geïnformeerd. De MR kan verder zelf het
initiatief nemen om met het bestuur in gesprek te gaan over ontwikkelingen die de continuïteit van de
school/instelling raken.

22

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van financiële continuïteit beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving. Een voorstel op dit gebied kan
op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen elementen. Tot die tijd behoort
de financiële continuïteit tot de ‘eigen aspecten van kwaliteit’, waar de inspectie vanuit haar stimulerende taak toezicht op zal
houden, en zal alleen een onvoldoende worden gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de
basiskwaliteit opgenomen elementen.

79

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

FB2. Doelmatigheid23
Het bestuur maakt efficiënt en effectief gebruik van de onderwijsbekostiging.
Basiskwaliteit
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging is onderwerp van gesprek met de intern
toezichthouder. Hierover vindt verantwoording in het jaarverslag plaats.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de doelmatigheid van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur (bevoegd gezag) de onderwijsbekostiging zo besteedt dat deze
adequaat ten goede komt aan de in het schoolplan geformuleerde ambities inzake effectief
onderwijs en de ontwikkeling van alle leerlingen
Toelichting wettelijke eisen
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging door het bestuur is onderwerp van het toezicht
van de intern toezichthouder (art. 17c, eerste lid, onder c, WPO). Over deze taak verantwoordt de
intern toezichthouder zich in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid, onder e, WPO).
FB3. Rechtmatigheid
Het bestuur verwerft en besteedt de onderwijsbekostiging conform wet- en regelgeving.
Basiskwaliteit
Het bestuur beschikt over de vereiste deskundigheid en handelt integer en transparant. Het legt
verantwoording af over de verwerving en besteding, hetgeen vooral wordt beoordeeld door een
accountant die wordt aangesteld door het intern toezicht. Deze accountant opereert volgens de
beroepsmaatstaven van de NBA24 en speciaal volgens het Onderwijsaccountantsprotocol dat door de
inspectie is opgesteld.
Toelichting wettelijke eisen
In de sectorwetten zijn diverse bepalingen opgenomen waaraan het bestuur zich moet houden bij de
verwerving en besteding van de bekostiging. Ingevolge artikel 17a WPO zorgt het bestuur voor een
goed bestuurde school. Dat impliceert dat het bestuur deskundig moet zijn.
De minister is bevoegd een aanwijzing op te leggen indien een bestuurder zich schuldig maakt aan
wanbeheer (art. 163b WPO).
De jaarverslaggeving dient transparant te zijn (moet een waarheidsgetrouw beeld geven). Titel 9 van
Boek 2 BW en artikel 3, onder a, van de RJO in verbinding met de Richtlijn Jaarverslag Onderwijs
alsmede het onderwijsaccountantsprotocol, stellen tal van regels om deze transparantie in de
verantwoording te verkrijgen. Een controleverklaring is verplicht op grond van artikel 2 RJO in
verbinding met artikel 2:393 BW.

23

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van de doelmatigheid beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving voor het funderend onderwijs. Een
voorstel op dit gebied kan op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen
elementen. Tot die tijd richt de inspectie zich op haar stimulerende taak op dit gebied en zal alleen een onvoldoende worden
gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de basiskwaliteit opgenomen elementen.

24

Nederlandse beroepsorganisatie van accountants

80

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Normering onderwijskwaliteit nieuwkomers
Goed

Alle standaarden zijn minimaal voldoende, de standaard Kwaliteitscultuur is
goed en ten minste twee standaarden uit het gebied Onderwijsproces en/of
Schoolklimaat zijn goed.

Voldoende
(=basiskwaliteit)

Zicht op ontwikkeling en begeleiding, Didactisch handelen, Veiligheid en
Kwaliteitszorg zijn voldoende en niet meer dan één standaard in het gebied
Onderwijsproces is onvoldoende.

Onvoldoende

Zicht op ontwikkeling en begeleiding of Didactisch handelen of Veiligheid of
Kwaliteitszorg is onvoldoende, óf twee andere standaarden in het gebied
Onderwijsproces zijn onvoldoende.

Zeer zwak

Twee van de vier volgende standaarden zijn onvoldoende: Zicht op ontwikkeling
en begeleiding, Didactisch handelen, Veiligheid en/of Kwaliteitszorg.

81

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 3. WAARDERINGSKADER SAMENWERKINGSVERBANDEN
PASSEND ONDERWIJS
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor het samenwerkingsverband passend
onderwijs opgenomen. De toelichting op de aanpassing van het waarderingskader en/of de normering is
te vinden in paragraaf 11.3.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1

Resultaten

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1

Continuïteit

FB2

Doelmatigheid

FB3

Rechtmatigheid

ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1. Resultaten
Voor alle leerlingen in het samenwerkingsverband die extra ondersteuning nodig hebben, is een
passende onderwijsplek beschikbaar.
Basiskwaliteit
Het samenwerkingsverband voert de aan hem opgedragen taken uit en realiseert een samenhangend
geheel van ondersteuningsvoorzieningen binnen en tussen de scholen, zodanig dat alle leerlingen die
extra ondersteuning behoeven een zo passend mogelijke plaats in het onderwijs krijgen.
Het samenwerkingsverband doet al het mogelijke om passende ondersteuningsvoorzieningen te
organiseren voor leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben. Wanneer voor een leerling extra
ondersteuning is aangevraagd, dan handelt het samenwerkingsverband deze aanvraag af binnen de
wettelijk voorgeschreven termijn. Het samenwerkingsverband bevordert dat alle leerplichtige
leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, ingeschreven staan bij een school en daadwerkelijk
onderwijs volgen. Waar nodig betrekt het daarbij ketenpartners.
Het samenwerkingsverband realiseert de resultaten zoals beschreven in het ondersteuningsplan. Het
samenwerkingsverband heeft de regionale context bij het benoemen van zijn doelen betrokken. Het
samenwerkingsverband zorgt voor een netwerkoverleg met de gemeenten en de onderwijsinstellingen
in de regio daarbinnen, en heeft daarmee afspraken die leiden tot passende
onderwijs(jeugdzorg)arrangementen.
Indien het samenwerkingsverband een orthopedagogisch-didactisch centrum (opdc) heeft ingericht,
dan realiseert het samenwerkingsverband voor de leerlingen op het opdc een ononderbroken
ontwikkelingsproces.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdrachten heeft het samenwerkingsverband opgenomen in het ondersteuningsplan en
realiseert het samenwerkingsverband dit beleid?

82

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Te denken valt aan:
•
regie en beleid rond thuiszitters;
•
inzicht in het traject van ondersteuningstoewijzing;
•
betrokkenheid zorgaanbieders bij het netwerkoverleg over passend onderwijs;
•
actueel beeld van de onderwijs(jeugdzorg)arrangementen in de regio.
Toelichting wettelijke eisen
Om het mogelijk te maken dat in een regio van een samenwerkingsverband de schoolbesturen hun
zorgplicht passend onderwijs nakomen (art. 40, vierde lid, WPO, art. 27, tweede lid, onder c, WVO,
art. 40, vijfde lid, WEC), is het nodig dat er voor deze leerlingen in of buiten de regio voldoende
ondersteuningsvoorzieningen beschikbaar zijn. Daartoe werken alle bevoegde gezagsorganen met een
of meer vestigingen in de regio van het samenwerkingsverband, samen in een samenwerkingsverband
(art. 18a, eerste lid, WPO, art. 17a, eerste lid, WVO, art. 28a, eerste en tweede lid, WEC). Dit moet
ertoe leiden dat alle leerlingen een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen doormaken. Daarvoor
moeten zij ingeschreven staan bij een school (art. 18a, eerste en tweede lid, WPO, art. 17 a, eerste en
tweede lid, WVO).
De wettelijke taken van een samenwerkingsverband zijn erop gericht dat de aangeslotenen
gezamenlijk werkafspraken maken (art. 18a, achtste lid WPO, art. 17a, achtste lid, WVO),
ondersteuningsmiddelen en -voorzieningen verdelen en toewijzen, de toelaatbaarheid bepalen voor
lichte en zware ondersteuning en op verzoek van de aangeslotenen adviseren over de
ondersteuningsbehoefte van een leerling (art. 18a, zesde lid, WPO, art. 17a, zesde lid, WVO). De
toelaatbaarheidsverklaring die bepaalt of een leerling aangewezen is op lichte of zware ondersteuning
is een besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (art. 18a, twaalfde lid, WPO, art. 17a,
twaalfde lid, WVO en Kamerstukken II 2011/12, 33 106, nr. 3, p. 29).
Voor het bereiken van de gewenste resultaten is het nodig dat het samenwerkingsverband het beleid
afstemt met de gemeenten (o.a. jeugdzorg), evenals met de samenwerkingsverbanden die
samenvallen met de eigen regio (art. 18a, negende lid, WPO, art. 17a, negende lid, WVO).
Het samenwerkingsverband kan een orthopedagogisch-didactisch centrum (opdc) inrichten (art. 18a,
lid 10a, WPO en art. 17a, lid 10a, WVO). De verplichting van het samenwerkingsverband om zijn
voorzieningen zodanig te realiseren dat leerlingen een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen
doorlopen, heeft ook betrekking op leerlingen die les hebben op een opdc (art. 18a, tweede lid, WPO
en art. 17a, tweede lid, WVO).

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
Het samenwerkingsverband heeft vanuit zijn maatschappelijke opdracht doelen geformuleerd en
verbetert de uitvoering van zijn taken op basis van regelmatige en systematische evaluatie van de
realisatie van die doelen.
Basiskwaliteit
Het samenwerkingsverband stelt ten minste eenmaal in de vier jaar het ondersteuningsplan vast. De
inhoud van het ondersteuningsplan voldoet aan de wettelijke voorschriften. In het ondersteuningsplan
vertaalt het samenwerkingsverband de beleidsdoelstellingen naar kwalitatieve en kwantitatieve
resultaten (incl. bekostigingsaspecten), legt afspraken over de aanpak eenduidig vast en voert
daarover op overeenstemming gericht overleg (oogo) met burgemeester en wethouders van de
desbetreffende gemeente of gemeenten en met de samenwerkingsverbanden die (geheel of
gedeeltelijk) samenvallen met de regio van het eigen samenwerkingsverband. Aangesloten
schoolbesturen kunnen elkaar aanspreken op het nakomen van de afspraken in het
ondersteuningsplan. Het bestuur van het samenwerkingsverband spreekt de schoolbesturen aan op
het nakomen van de afspraken in het ondersteuningsplan. Indien het samenwerkingsverband een opdc
in stand houdt, voldoet het samenwerkingsverband aan de zorgplicht voor kwaliteit van het onderwijs

83

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

op het opdc.
Op basis van de conclusies uit een zelfevaluatie werkt het samenwerkingsverband jaarlijks
beargumenteerd en doelgericht aan verbeteractiviteiten.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdrachten heeft het samenwerkingsverband opgenomen in het ondersteuningsplan en
realiseert het samenwerkingsverband dit beleid?
Te denken valt aan:
•

•
•

Kwalitatieve en kwantitatieve resultaten in het oogo met gemeenten en met de
samenvallende samenwerkingsverbanden en andere belanghebbenden in de regio zijn
genormeerd.
Er is een actueel beeld van de toewijzing van de extra ondersteuning die leerlingen nodig
hebben en de daadwerkelijke realisatie van deze extra ondersteuning.
De ondersteuningsprofielen van de deelnemende scholen zijn centraal toegankelijk gemaakt.

Toelichting wettelijke eisen
De wet vraagt dat het samenwerkingsverband een samenhangend geheel van
ondersteuningsvoorzieningen realiseert binnen en tussen de scholen en wel zodanig dat leerlingen een
ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen doormaken en leerlingen die extra ondersteuning
behoeven een zo passend mogelijke plaats in het onderwijs krijgen (art. 18a, tweede lid, tweede
volzin, WPO, art. 17a, tweede lid, tweede volzin, WVO).
De uitwerking van deze deugdelijkheidseisen dient het bevoegd gezag te beschrijven in het
ondersteuningsplan (art. 18a, zevende en achtste lid, WPO, art. 17a, zevende en achtste lid, WVO).
Het samenwerkingsverband beschrijft in het ondersteuningsplan de beoogde en bereikte kwalitatieve
en kwantitatieve resultaten van het onderwijs aan leerlingen die extra ondersteuning behoeven en de
daarmee samenhangende bekostiging (art. 18a, achtste lid onder e, WPO, art. 17a, achtste lid onder
e, WVO). Uit de overlegverplichtingen volgt dat het taakgebied zich uitstrekt over een breder domein
dan alleen onderwijs in de eigen sector en dat er samenhang is met andere aspecten binnen het
jeugddomein (art. 18a, negende lid, WPO, art. 17a, negende lid, WVO). Het ondersteuningsplan en de
jaarverslaglegging staan centraal om het verbeteren van en de verantwoording over de kwaliteit van
de uitvoering van de taken van het samenwerkingsverband te bevorderen.
Het bevoegd gezag dient zorg te dragen voor de kwaliteit van de dienstverlening aan de
aangeslotenen. Onder 'zorgdragen voor de kwaliteit van de taken' valt in elk geval het naleven van de
wettelijke bepalingen, waaronder die voor de kwaliteit van het onderwijs op het opdc en het uitvoeren
van het stelsel van kwaliteitszorg (art. 18a, achtste lid, onder e, art. 10, jo. artikel 17a, eerste en
derde lid, en 18a, lid 10a, WPO, en artikel 34.10 van het Besluit bekostiging WPO, art. 17a, achtste
lid, onder e, art. 23a, jo. artikel 24d eerste en derde lid en artikel 17a, lid 10a, WVO, en artikel 26 van
het Inrichtingsbesluit WVO. Zie ook de nota van toelichting in Staatsblad 2014 95, p.31.
KA2. Kwaliteitscultuur
Het bestuur van het samenwerkingsverband kent een professionele kwaliteitscultuur en functioneert
transparant en integer.
Basiskwaliteit
Het bestuur handelt volgens de code van goed bestuur en legt uit wanneer het daarvan afwijkt. Deze
handelwijze leidt tot een integere en transparante organisatiecultuur. Het intern toezicht functioneert
onafhankelijk van het bestuur. Iedere betrokkene werkt vanuit zijn eigen rol aan de versterking van de
kwaliteit van de taakuitvoering en streeft naar realisatie van de gezamenlijke ambities die zijn
verwoord in het ondersteuningsplan van het samenwerkingsverband.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdrachten heeft het samenwerkingsverband opgenomen in het ondersteuningsplan en
realiseert het samenwerkingsverband dit beleid?
Te denken valt aan:
•
ambitie in relatie tot de maatschappelijke opdracht;

84

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•
•

de onafhankelijkheid van intern toezicht naast het bestuur; rolvermenging;
draagvlak visie en ambities op alle niveaus.

Toelichting wettelijke eisen
Voor de uitvoering van de taken van het samenwerkingsverband is het cruciaal dat de kwaliteit van de
samenwerking effectief is tussen betrokken aangesloten bevoegde gezagsorganen en regionale
partijen zoals de gemeenten (art. 18a, negende lid, WPO, art. 17a, negende lid, WVO) en
zorginstellingen.
De uitvoering van de wettelijke eisen rondom kwaliteitszorg vraagt bovendien van een
samenwerkingsverband een gezamenlijke inspanning vanuit een verbetercultuur en professionaliteit.
Dit veronderstelt een gezonde organisatie, effectieve taakverdeling, resultaatgerichtheid en
aanspreekbaarheid van de betrokkenen bij het samenwerkingsverband. Integriteit, zorgvuldigheid en
bewustzijn van effecten van het handelen zijn algemeen aanvaarde kwaliteitsbeginselen die behoren
bij het professioneel handelen (zie ook de art. 17a, 17b en 17c WPO en art. 24d en 24e en 24 e1
WVO).
KA3. Verantwoording en dialoog
Het bestuur van het samenwerkingsverband legt intern en extern toegankelijk en betrouwbaar
verantwoording af over doelen en resultaten en voert daarover actief een dialoog.
Basiskwaliteit
Het bestuur van het samenwerkingsverband legt volgens de wettelijke voorschriften en afgesproken
richtlijnen verantwoording af aan de intern toezichthouder, de overheid en de belanghebbenden. Het
bestuur heeft tegenspraak georganiseerd, informeert zijn omgeving en verantwoordt zich onder
andere in het jaarverslag over de resultaten op een voor alle betrokkenen toegankelijke wijze. Het
bestuur overlegt periodiek met de ondersteuningsplanraad en – indien van toepassing de
medezeggenschapsraad-personeel – en legt besluiten voor conform geldende wet- en regelgeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdrachten heeft het samenwerkingsverband opgenomen in het ondersteuningsplan en
realiseert het samenwerkingsverband dit beleid?
Te denken valt aan:
•
dialoog over doelen en resultaten met interne en externe belanghebbenden bij de ontwikkeling
van hun doelen en beleid;
•
toegankelijkheid voor wensen en voorstellen van interne en externe belanghebbenden.
Toelichting wettelijke eisen
De wet gaat ervan uit dat het bestuur verantwoording aflegt in het jaarverslag, onder meer ten
behoeve van het interne toezicht (art. 171 WPO, art. 103 WVO). De intern toezichthouder ziet toe op
de uitvoering van de taken en de uitoefening van de bevoegdheden door het bestuur, staat het
bestuur met raad terzijde en legt hierover verantwoording af in het jaarverslag (art. 17c, eerste lid en
vijfde lid, WPO, art. 24 e1, eerste en vijfde lid, WVO, art. 28i, eerste lid, WEC). De wet gaat er ook
van uit dat het samenwerkingsverband in het ondersteuningsplan duidelijk aangeeft wat de beoogde
en bereikte kwalitatieve en kwantitatieve resultaten zijn van het onderwijs aan leerlingen die extra
ondersteuning behoeven en de daarmee samenhangende bekostiging. Daarnaast verantwoordt het
bestuur aan de ondersteuningsplanraad de beslissingen en het beleid dat het voorstaat (art. 8, 11a en
14a WMS).
De samenleving heeft er belang bij dat leerlingen een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen
doormaken en leerlingen die extra ondersteuning behoeven een zo passend mogelijke plaats in het
onderwijs krijgen. Omdat de aangesloten besturen in het samenwerkingsverband hiervoor een
zorgplicht hebben, is het nodig dat zij met elkaar en met andere partijen in het jeugddomein de
doelen afstemmen (art. 18a, negende lid, WPO, art. 17a, negende lid, WVO).

85

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1. Continuïteit25
Het samenwerkingsverband is financieel gezond en kan op korte en langere termijn voldoen aan zijn
financiële verplichtingen.
Basiskwaliteit
Voor continuïteit is het van belang dat het bestuur inzicht heeft in de financiële uitgangspositie en de
ontwikkelingen in de komende drie jaar, en daar beleid op uitzet. In de continuïteitsparagraaf van het
jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en de daaraan verbonden financiële
gevolgen. Het bestuur bespreekt het voorgaande regelmatig met de intern toezichthouder en
medezeggenschap, treft zo nodig corrigerende maatregelen en verantwoordt zich over het geheel in
de jaarverslaggeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdrachten heeft het samenwerkingsverband opgenomen in het ondersteuningsplan en
realiseert het samenwerkingsverband dit beleid?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur het duurzaam voortbestaan waarborgt;
•
de financiële positie van het bestuur waarmee het alle financiële verplichtingen op korte en
langere termijn kan nakomen;
•
de analyse van de belangrijkste kengetallen in relatie tot de signaleringswaarden.
Toelichting wettelijke eisen
De verplichting voor het bevoegd gezag om een continuïteitsparagraaf aan het jaarverslag toe te
voegen vloeit voort uit artikel 4, vierde lid, van de RJO. De sectorwetgeving verplicht de intern
toezichthouder het jaarverslag inclusief continuïteitsparagraaf goed te keuren. Over deze taak (het
goedkeuren) moet de intern toezichthouder verantwoording afleggen in het jaarverslag (art. 17c,
eerste lid, WPO en art. 24e1, eerste lid, WVO).
Een ‘regelmatige bespreking’ is een beleidsmatige invulling van de verplichting de intern
toezichthouder te voorzien van taken en bevoegdheden, zodanig dat hij een deugdelijk toezicht kan
uitoefenen (art. 17c, tweede lid, WPO en art. 24e1, tweede lid, WVO).
Op grond van artikel 8, tweede lid, onder b, van de WMS ontvangt de ondersteuningsplanraad jaarlijks
het jaarverslag (inclusief continuïteitsparagraaf). Over tussentijdse ontwikkelingen die de continuïteit
van het samenwerkingsverband bedreigen, dient de ondersteuningsplanraad eveneens te worden
geïnformeerd. De ondersteuningsplanraad kan verder zelf het initiatief nemen om met het bestuur in
gesprek te gaan over ontwikkelingen die de continuïteit van het samenwerkingsverband raken.
FB2. Doelmatigheid26
Het bestuur maakt efficiënt en effectief gebruik van de bekostiging.
Basiskwaliteit

25

[In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van financiële continuïteit beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving. Een voorstel op dit gebied kan
op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen elementen. Tot die tijd behoort
de financiële continuïteit tot de ‘eigen aspecten van kwaliteit’, waar de inspectie vanuit haar stimulerende taak toezicht op zal
houden, en zal alleen een onvoldoende worden gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de
basiskwaliteit opgenomen elementen.]
26

[In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van de doelmatigheid beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving voor het funderend onderwijs. Een
voorstel op dit gebied kan op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen
elementen. Tot die tijd richt de inspectie zich op haar stimulerende taak op dit gebied en zal alleen een onvoldoende worden
gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de basiskwaliteit opgenomen elementen.]

86

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging is onderwerp van gesprek met de intern
toezichthouder. Hierover vindt verantwoording in het jaarverslag plaats.
Toelichting wettelijke eisen
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging door het bestuur is onderwerp van het toezicht
van de intern toezichthouder (art. 17c, eerste lid, onder c en vijfde lid, WPO, art. 24e1, eerste lid,
onder c) Over deze taak verantwoordt de intern toezichthouder zich in het jaarverslag (art. 17c, eerste
lid, onder e en vijfde lid, WPO, art. 24e1, eerste lid, onder e).
FB3. Rechtmatigheid
Het bestuur verwerft en besteedt de bekostiging conform wet- en regelgeving.
Basiskwaliteit
Het bestuur beschikt over de vereiste deskundigheid en handelt integer en transparant. Het legt
verantwoording af over de verwerving en besteding, hetgeen vooral een accountant beoordeelt,
aangesteld door de raad van toezicht. Deze accountant opereert volgens de beroepsmaatstaven van
de NBA27 en speciaal volgens het Onderwijsaccountantsprotocol dat door de inspectie is opgesteld.
Toelichting wettelijke eisen
In de sectorwetten zijn diverse bepalingen opgenomen waaraan het bestuur zich moet houden bij de
verwerving en besteding van de bekostiging. Het bevoegd gezag draagt zorg voor een goed bestuurd
samenwerkingsverband (art. 17a, eerste lid jo. derde lid, WPO, art. 24d, eerste lid jo. derde lid,
WVO).
De jaarverslaggeving dient transparant te zijn (moet een waarheidsgetrouw beeld geven). Titel 9 van
Boek 2 BW en artikel 3, onder a, van de RJO in verbinding met de Richtlijn Jaarverslag Onderwijs
alsmede het Onderwijsaccountantsprotocol stellen tal van regels om deze transparantie in de
verantwoording te verkrijgen. Een controleverklaring is verplicht op grond van artikel 2 RJO in
verbinding met artikel 2:393 BW.

Normering samenwerkingsverbanden
Standaarden omvatten deugdelijkheidseisen en eigen aspecten van kwaliteit. Of een standaard als
voldoende of onvoldoende wordt beoordeeld, is alleen gebaseerd op de vraag of het bestuur voldoet aan
de deugdelijkheidseisen. Voor het oordeel of de waardering ‘goed’ worden de eigen aspecten van
kwaliteit28 als volgt bij de oordeelsvorming betrokken:
Oordeel/waardering
standaard

Norm voor standaard

Goed

Het samenwerkingsverband voldoet aan alle deugdelijkheidseisen bij de
standaard en realiseert op overtuigende wijze eigen aspecten van kwaliteit.

Voldoende
(basiskwaliteit)

Het samenwerkingsverband voldoet aan de deugdelijkheidseisen.

Onvoldoende

Het samenwerkingsverband voldoet niet aan de deugdelijkheidseisen.

Op bestuursniveau geven we drie oordelen: op het kwaliteitsgebied Onderwijsresultaten, het
kwaliteitsgebied Kwaliteitszorg en ambitie, en het kwaliteitsgebied Financieel beheer. We hanteren
daarbij onderstaande norm.

27

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA)

28

Een eigen aspect van kwaliteit kan ook zijn: de ambitie om uit te stijgen boven de basiskwaliteit zoals die is vastgelegd in
een wettelijk kwaliteitsaspect.

87

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Oordeel/waardering
bestuursniveau

Norm Resultaten

Norm Kwaliteitszorg
en ambitie

Norm Financieel
beheer

Goed

Standaard Resultaten is
voldoende en realiseert
op overtuigende wijze
eigen aspecten van
kwaliteit.

Alle drie standaarden zijn
ten minste voldoende en
de standaard
Kwaliteitscultuur is goed.

Niet van toepassing.

Voldoende
(basiskwaliteit)

Standaard Resultaten is
voldoende.

Alle drie standaarden zijn
voldoende.

Alle beoordeelde
standaarden zijn
voldoende.

Onvoldoende

Standaard Resultaten is
onvoldoende.

Ten minste één
standaard is
onvoldoende.

Ten minste één
standaard is
onvoldoende.

88

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 4. WAARDERINGSKADER VVE GEMEENTELIJK NIVEAU
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor de voor- en vroegschoolse educatie op
gemeentelijk niveau opgenomen. Het waarderingskader is volledig gebaseerd op specifieke wetgeving.
De toelichting op het waarderingskader en/of de normering is te vinden in paragraaf 11.4.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
1.

Gemeentelijk vve-beleid

1.1

Definitie doelgroepkind

1.2

Bereik

1.3

Toeleiding

1.4

Doorgaande lijn

1.5

Resultaten

1.6
2.

Vve-coördinatie op gemeentelijk niveau
Vve-beleidscontext

2.1

Integraal vve-programma

2.2

Ouders

2.3

Externe zorg

2.4

Interne kwaliteitszorg voor- en vroegscholen

2.5

Systematische evaluatie en verbetering van vve op
gemeentelijk niveau

3.

Vve-condities

3.1

De gemeente heeft geregeld dat de GGD de basiskwaliteit van
de voorscholen beoordeelt.

3.2

Er is een gemeentelijk vve-subsidiekader.

1. GEMEENTELIJK VVE-BELEID
1.1 Definitie doelgroepkind
Basiskwaliteit
Bij de bekostiging van vve gaat het Rijk uit van de gewichtenregeling. Op basis van het aantal kleuters
van 4 en 5 jaar met laagopgeleide ouders in een gemeente op de teldatum waarop het oab
(onderwijsachterstanden)-budget is gebaseerd, wordt een verdeelsleutel (schoolgewicht) gehanteerd
voor het toekennen van een specifieke uitkering aan gemeenten voor het realiseren van oab-beleid
(waar voorschoolse educatie aan peuters onder valt). De gemeente kan deze gewichtenregeling
gebruiken om te bepalen welke peuters tot de doelgroep behoren, maar mag daarvan gemotiveerd
afwijken.
De doelgroepdefinitie kan dus per gemeente anders zijn. Soms worden in plaats van of naast het
opleidingsniveau van ouders (leerlinggewicht) aanvullende criteria benoemd, zoals een taal- en
ontwikkelingsachterstand, de thuistaal of de beoordeling door het consultatiebureau of het Centrum
voor Jeugd en Gezin (CJG). Een andere invalshoek is dat niet (alleen) de kindkenmerken een rol
spelen, maar dat de locatie als criterium geldt (dus: alle kinderen op een voorschool zijn
doelgroepkinderen). Steeds meer gemeenten gaan ertoe over om ook de feitelijke
ontwikkelingsachterstand bij binnenkomst in het kinderdagverblijf mee te nemen in de
doelgroepdefinitie.
De gemeente dient helder te verantwoorden welke definitie ze hanteert. Dit kan op basis van een

89

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

duidelijke analyse van de peuterpopulatie en/of afgeleid van het vve-beleid en de doelstellingen voor
vve.
Eigen aspecten van kwaliteit
Er zijn geen wettelijke bepalingen dat een gemeente een definitie moet hanteren voor
‘doelgroepkleuter’. Voor scholen/schoolbesturen is een doelgroepkleuter vaak hetzelfde als een
gewichtenkleuter. Alleen als de gemeente hier expliciet afspraken over heeft gemaakt met
schoolbesturen, bijvoorbeeld in het kader van het formuleren van vve-resultaatafspraken, is dit
aanleiding om deze doelgroepdefinitie mee te wegen in het oordeel ‘goed’. Hierbij kan het gaan om
een doelgroepdefinitie die uitsluitend is gebaseerd op een gewicht, maar het kan ook gaan om andere
of aanvullende criteria.
Toelichting wettelijke eisen
In artikel 167 lid 1a, onder 1 van de WPO is vastgelegd dat de gemeente ten minste jaarlijks overleg
voert en zorg draagt voor het maken van afspraken over welke kinderen met een risico op een
achterstand in de Nederlandse taal, in aanmerking komen voor voorschoolse educatie. Dat doet de
gemeente met het oog op een zo groot mogelijke deelname van het aantal kinderen aan voorschoolse
educatie.
1.2 Bereik
Basiskwaliteit
Het bereik wordt beoordeeld voor de peuters (dus op de voorscholen), omdat kleuters (vrijwel)
allemaal naar de basisschool gaan. Het bereik wordt beoordeeld op basis van aanbod (zijn er
voldoende kindplaatsen?) en op basis van het gerealiseerde bereik (hoeveel vve-kindplaatsen
worden daadwerkelijk door een doelgroeppeuter bezet?).
De inspectie inventariseert of de gemeente voldoende vve-kindplaatsen heeft gerealiseerd op de
voorscholen. Deze aantallen worden specifiek gevraagd (via de digitale vragenlijst) aan de gemeente
en worden opgenomen in het gemeentelijke vve-rapport.
Aanbod: voldoende kindplaatsen?
Het minimaal aantal benodigde kindplaatsen wordt berekend volgens de gewichtenformule: 75 procent
van het aantal 4- en 5-jarigen in de gemeente met een leerlinggewicht (DUO-gegevens) op teldatum 1
oktober van het jaar op grond waarvan de gemeente oab-geld heeft gekregen. Aan de gemeente
wordt gevraagd of ze ten minste dit aantal realiseert.
NB. De oab-gelden worden jaarlijks toegekend aan gemeenten. Voor elk jaar geldt dat de gemeente
zoveel kindplaatsen moet realiseren als er peuters zijn, volgens de hierboven genoemde formule,
gebaseerd op de teldatum 1 oktober van het jaar waarop de bekostiging is gebaseerd.
Indien de gemeente een bredere doelgroepdefinitie hanteert, zal het aanbod overeenkomstig moeten
zijn. Vaak betekent dit: meer kindplaatsen realiseren.
Eigen aspecten van kwaliteit
Gerealiseerd bereik: ‘zitten’ er voldoende doelgroepkinderen op een vve-kindplaats?
Het is niet zeker dat een vve-kindplaats door een doelgroepkind wordt bezet, want er kan bijvoorbeeld
ook een niet-doelgroepkind op een voorschool zitten. Een belangrijk punt bij het gerealiseerde bereik
is of de gemeente 4 dagdelen (of ten minste 10 uur) bekostigt van een doelgroepkind. De vraag is hier
hoeveel van de doelgroepkinderen (volgens de definitie van de gewichtenregeling en/of de
gemeentelijke definitie) vve krijgen, conform de wettelijke basisvoorwaarden die voor vve worden
gesteld.
Er zijn geen wettelijke bepalingen die aangeven dat er ook voldoende bereik moet zijn. Dus als er 100
peuters zijn met een gewicht op 1 oktober 2009, dan moet de gemeente ervoor zorgen dat er aan het
begin van het lopende kalenderjaar 100 kindplaatsen beschikbaar zijn die voldoen aan de
basisvoorwaarden voor vve. Dat de doelgroepkinderen daadwerkelijk gebruik maken van deze
kindplaatsen is geen vereiste.

90

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Toelichting wettelijke eisen
Volgens artikel 166, eerste lid van de WPO dienen gemeenten voldoende aanbod voor vve te
realiseren (voldoende voorzieningen in aantal en spreidingen waar kinderen met een risico op een
achterstand in de Nederlandse taal kunnen deelnemen aan voorschoolse educatie).
1.3 Toeleiding
Basiskwaliteit
Gemeenten dienen afspraken te maken met betrokken partners (bijvoorbeeld Centrum voor Jeugd en
Gezin (CJG), consultatiebureau, organisaties van kinderdagverblijven) over wie wanneer
verantwoordelijk is om ervoor te zorgen dat potentiële doelgroepkinderen worden toegeleid naar een
vve-voorziening.
Er kunnen verschillende toeleidingsactiviteiten op initiatief van de gemeente worden uitgevoerd, zoals
vanuit consultatiebureau, felicitatiedienst, wijk- en ouderactiviteiten, gerichte mailings en
huisbezoeken.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor een goede toegankelijkheid van de voor- en vroegscholen
(praktisch, financieel en geografisch) voor alle potentiële doelgroepkinderen. Daartoe moeten zij ook
inzicht hebben in het non-bereik: waar ‘zitten’ de doelgroepkinderen die niet naar een voorschool gaan
en waardoor komt het dat zij niet naar een voorschool gaan?
Toelichting wettelijke eisen
Gemeenten zijn op basis van artikel 167, lid 1a onder 2 van de WPO verantwoordelijk voor het voeren
van overleg en het zorg dragen voor het maken van afspraken over de wijze waarop
doelgroepkinderen worden toegeleid naar voorschoolse en vroegschoolse educatie. Dat doen zij met
het oog op een zo groot mogelijke deelname van het aantal kinderen aan voorschoolse educatie.
1.4 Doorgaande lijn
Basiskwaliteit
Een soepele doorgaande lijn van voor- naar vroegschool is belangrijk voor succesvolle vve.
Gemeenten dienen minimaal afspraken te hebben gemaakt met houders van kinderopvang en met
schoolbesturen over de overdracht van kindgegevens van voor- naar vroegschool, waarbij gegevens
over de ontwikkeling van het kind een onderdeel zijn van deze gegevens.
Eigen aspecten van kwaliteit
Daarnaast is het wenselijk dat er een warme overdracht voor zorgkinderen plaatsvindt voor de
continuïteit van de zorg. Een warme overdracht houdt in dat er een (telefonisch of mondeling) gesprek
is over de bijzonderheden in de ontwikkeling van een kind op de vier ontwikkelingsgebieden. Ook kan
een gemeente nadere afspraken maken met de verschillende partners over bijvoorbeeld het gebruik
van eenzelfde vve-programma en observatiesysteem.
Gemeenten kunnen de doorgaande lijn nog verder versterken door afspraken te maken over:
•
doorstroom van doelgroepkinderen van een voor- naar een vroegschool. Als doelgroepkinderen
deelnemen aan vve op een voorschool is het belangrijk dat ze zo veel mogelijk doorstromen naar
een school met een vve-aanbod.
•
afstemming van het pedagogisch klimaat en het educatief handelen tussen de voor- en
vroegschool;
•
afstemming van de wijze waarop de ouderparticipatie wordt gestimuleerd op de voor- en
vroegschool;
•
afstemming van de wijze waarop de zorg en begeleiding zijn ingericht op de voor- en vroegschool.
Toelichting wettelijke eisen
Gemeenten zijn op basis van artikel 167, lid 1a onder 3 van de WPO verantwoordelijk voor het voeren
van overleg en het zorg dragen voor het maken van afspraken over de organisatie van een
doorlopende leerlijn van voorschoolse naar vroegschoolse educatie. Dat doen zij met het oog op een
zo groot mogelijke deelname van het aantal kinderen aan voorschoolse educatie.

91

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

1.5 Resultaten
Basiskwaliteit
De gemeente maakt met schoolbesturen afspraken over de resultaten van vroegschoolse educatie.
Welke resultaten moeten worden behaald, kan per gemeente verschillen. Belangrijk is wel dat de
resultaten meetbaar zijn en daadwerkelijk worden gemeten. Dit betekent dat scholen/schoolbesturen
concrete gegevens moeten aanleveren (bijvoorbeeld gegevens uit het observatiesysteem of Citotoetsgegevens) zodat de gemeente (en de inspectie) kan (kunnen) nagaan in hoeverre de gewenste
resultaten worden bereikt.
Eigen aspecten van kwaliteit
De kwaliteit van de vroegschoolse educatie is erbij gebaat dat de resultaatafspraken voldoende
ambitieus zijn. Dat wil zeggen dat ze erop gericht zijn achterstanden bij kinderen in te lopen, zodat ze
zonder of hooguit met een beperkte achterstand aan groep 3 kunnen beginnen. Ook kunnen resultaten
worden bepaald voor de voorschoolse educatie. De gemeente heeft dan met de voorschoolse
instellingen afgesproken wat de resultaten moeten zijn aan het einde van de voorschoolse periode.
Toelichting wettelijke eisen
Volgens artikel 167, lid 1b van de WPO moet de gemeente met de schoolbesturen afspraken maken
over wat de resultaten van vroegschoolse educatie moeten zijn. De gemeente heeft, net als bij de
andere afspraken uit artikel 167 van de WPO, doorzettingsmacht. Dat wil zeggen dat, als
schoolbesturen hier niet meewerken aan het maken van resultaatafspraken, de gemeente dan
eenzijdig resultaten kan vaststellen.
1.6 Vve-coördinatie op gemeentelijk niveau
Eigen aspecten van kwaliteit
De gemeenten zijn regievoerder voor vve in hun gemeente. Dit betekent allereerst het formuleren van
helder vve-beleid vanuit de gemeente met duidelijke ambities en concrete doelen. Daarnaast vraagt
het om voldoende sturing en coördinatie vanuit de gemeente om vve tot stand te brengen en te
borgen in de gemeente. Dit kan tot uiting komen door een actieve rol van de verantwoordelijk
wethouder en beleidsverantwoordelijken, die vve expliciet op de Lokaal Educatieve Agenda (LEA)
zetten. Hierdoor wordt vve een gezamenlijk gedragen beleid, waar schoolbesturen, instellingen voor
kinderopvang, Centra voor Jeugd en Gezin, het consultatiebureau en anderen bij betrokken zijn.
Daarnaast gaat het hier ook om de coördinatie van de uitvoering. Sommige gemeenten stellen
specifiek een (interne of externe) vve-coördinator aan, die zorg draagt voor de uitrol van vve, de
scholing, de doorgaande lijn, de evaluatie enzovoorts.

2. VVE-BELEIDSCONTEXT
2.1 Integraal vve-programma
Eigen aspecten van kwaliteit
Gemeenten dienen ervoor te zorgen dat voorscholen gebruikmaken van een integraal programma dat
voldoet aan artikel 5 van het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie. Dat betekent
dat het gaat om een programma waarmee de ontwikkeling van peuters op de vier
ontwikkelingsgebieden (taal, rekenen, motoriek en sociaal-emotioneel) wordt gestimuleerd. De
gemeente kan dit in de subsidievoorwaarden vastleggen of hierover afzonderlijke afspraken maken
met de instellingen en deze vastleggen.
Sommige gemeenten maken afspraken over het werken met een integraal vve-programma dat door
Sardes of het Nederlands Jeugdinstituut is beoordeeld. Deze programma’s voldoen over het algemeen
aan artikel 5 van het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie. Zie hiervoor
www.nji.nl.
Gemeenten kunnen ook de algemene afspraak maken dat er moet worden gewerkt met een

92

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

programma dat voldoet aan artikel 5. Als voorscholen niet werken met een integraal vve-programma,
moeten ze wel kunnen aantonen dat het aanbod voldoet aan de eisen uit art. 5 van het Besluit
basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie. Dit kan betekenen dat verschillende programma’s
worden ingezet voor de afzonderlijke ontwikkelingsgebieden, of dat wordt gewerkt met thema’s die
door de locaties zelf volgens beredeneerde leerlijnen en met tussendoelen worden aangeboden.
Gemeenten dienen bovendien afspraken te maken over het gebruik van een observatiesysteem in de
voorscholen voor het volgen van de brede ontwikkeling van peuters. Sommige gemeenten maken
afspraken met zowel de voor- als de vroegscholen over het gebruik van hetzelfde integrale vveprogramma en observatiesysteem om de doorgaande lijn te bevorderen. Gemeenten kunnen naast het
werken met een integraal vve-programma ook afspraken maken over het gebruik van aanvullende
vve-programma’s of versterkende (taal)programma’s op basis van een analyse van de
peuterpopulatie.
2.2 Ouders
Eigen aspecten van kwaliteit
Het is van belang dat een gemeente actieve participatie van ouders van doelgroeppeuters inzet als
instrument om achterstanden van peuters te voorkomen of te verminderen. Hiervoor is het belangrijk
dat de gemeente concreet beleid ontwikkelt waarin is aangegeven welke doelen de gemeente nastreeft
op het gebied van ouderparticipatie, op welke wijze de gemeente deze doelen wil verwezenlijken
(inclusief financiering/subsidiëring), welke instellingen hierbij betrokken zijn en welke concrete
resultaten de gemeente verwacht te behalen, om na te gaan of de doelen behaald zijn.
Voor het inzetten van effectief beleid is het wenselijk dat de gemeente een heldere analyse heeft van
de ouderpopulatie die zij wil bereiken met haar beleid. Het gaat hier expliciet om gemeentelijk beleid.
Ouderactiviteiten die door een gemeente worden geïnitieerd, kunnen onderdeel uitmaken van het
beleid en op die manier de doelen van dat beleid realiseren.
2.3 Externe zorg
Eigen aspecten van kwaliteit
Gemeenten zijn, in het kader van integraal jeugdbeleid, verantwoordelijk voor een sluitend netwerk
van zorgverleners, zodat kinderen op effectieve en efficiënte wijze de zorg en ondersteuning krijgen
die ze nodig hebben om zich optimaal te kunnen ontwikkelen. Veel gemeenten stellen hiervoor
netwerken, platforms, zorgadviesteams (ZAT’s) en dergelijke in, vaak onder aanvoering van het
Centrum voor Jeugd en Gezin. Voor vve is het van belang dat de gemeente een dergelijke
zorgstructuur ook in het leven heeft geroepen voor peuters, zodat voorscholen en ouders van peuters
hier gebruik van kunnen maken als dit nodig is.
Bij een dergelijke externe zorgstructuur is het belangrijk dat duidelijk is wie waar verantwoordelijk
voor is en dat de regiefunctie ergens belegd is (bijvoorbeeld een casemanager). Dit om te voorkomen
dat een kind of een gezin door meerdere instellingen wordt geholpen zonder dat de instellingen dit van
elkaar weten. Ook is het van belang dat er heldere procedures zijn vastgelegd voor het aanmelden van
een zorgkind, dat de zorg tijdig geleverd kan worden (geen wachtlijsten) en dat er vanuit de
zorginstelling een terugkoppeling is naar de voorschool, zodat deze met haar activiteiten kan
aansluiten bij de zorg die extern wordt geboden.
2.4 Interne kwaliteitszorg voor- en vroegscholen
Eigen aspecten van kwaliteit
Effecten van vve zijn mede afhankelijk van de kwaliteit van de vve die wordt geleverd door de
voorscholen. Het gaat dan om de pedagogische en educatieve vaardigheden van de pedagogisch
medewerkers, de wijze waarop het vve-programma wordt gebruikt, de zorg en begeleiding die aan
peuters wordt geboden, de inrichting van de ruimtes, enzovoorts.
Van vve-instellingen wordt verwacht dat ze deze kwaliteit regelmatig evalueren, verbeteren en
borgen. Gemeenten kunnen met vve-instellingen afspraken maken over de wijze waarop ze dit doen

93

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

en hoe ze zich over deze kwaliteit verantwoorden aan de gemeente. Sommige gemeenten geven
bijvoorbeeld in hun subsidievoorwaarden aan dat de vve-instellingen een jaarverslag leveren, waarin
ze zich verantwoorden over de geleverde kwaliteit. Sommige gemeenten geven zelfs aan dat de vooren vroegscholen ook op inhoudelijke aspecten, zoals leidstervaardigheden, aan bepaalde normen
moeten voldoen.
2.5 Systematische evaluatie en verbetering van vve op gemeentelijk niveau
Eigen aspecten van kwaliteit
De gemeente kan het eigen vve-beleid, de afspraken, de uitvoering en de resultaten regelmatig
(jaarlijks) evalueren. Deze jaarlijkse evaluatie kan worden vastgelegd en kan leiden tot conclusies
voor verbeteringen of aanpassingen van het beleid.
Sommige gemeenten zetten een monitor in om het vve-beleid, het bereik en de resultaten jaarlijks in
kaart te brengen. Dit kan een monitor zijn van de eigen onderzoeksafdeling. Sommige gemeenten
kiezen echter voor het inzetten van een onafhankelijk extern bureau.

3. VVE-CONDITIES
3.1 De gemeente heeft geregeld dat de GGD de basiskwaliteit van de voorscholen
beoordeelt.
Basiskwaliteit
Deze standaard heeft betrekking op het voldoen aan de basiskwaliteit volgens de Wet op de
kinderopvang (art. 1.50 en 2.6) en de basiskwaliteit voorschoolse educatie (art. 1.50b en 2.8 Wkkp en
het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie.)
De GGD toetst zowel de algemene basiskwaliteit (zoals veiligheid en gezondheid) als de basiskwaliteit
van de voorschoolse educatie: hoeveel tijd per week, groepsgrootte en dubbele bezetting, opleidingsen scholingseisen van de vve-beroepskrachten, en gebruik voorschools educatie-programma. Sinds
2013 moet de GGD jaarlijks van elke voorschool (psz/kdv) de basiskwaliteit en de kwaliteit
voorschoolse educatie (het 1e domein) toetsen. Dit legt de GGD jaarlijks vast in een rapport.
Sinds 2008 voert de Inspectie van het Onderwijs het interbestuurlijk toezicht uit op de kwaliteit van de
kinderopvang. Doel daarvan is om de prestaties van het eerstelijnstoezicht door gemeenten verder te
bevorderen en daarmee de kwaliteit in de kinderopvang op hoog niveau te brengen en/of te houden.
Toelichting wettelijke eisen
Het toezicht voor deze standaard is gebaseerd op artikel 1.63 en artikel 2.21 van de Wet
kinderopvang. Daarin zijn de taken van de toezichthouder vastgelegd.
3.2 Er is een gemeentelijk vve-subsidiekader
Eigen aspecten van kwaliteit
Gemeenten maken over het algemeen gebruik van een subsidiekader of beschikking om te garanderen
dat de verstrekte subsidies op de juiste wijze worden gebruikt. In het kader van vve is het
bijvoorbeeld van belang dat de voorscholen voldoen aan de basisvoorwaarden zoals aangegeven in het
Besluit Basisvoorwaarden Kwaliteit Voorschoolse Educatie. Deze basisvoorwaarden worden ook
jaarlijks door de GGD getoetst. In een subsidiebeschikking kan een gemeente er daarom voor kiezen
om aan te geven dat de voorscholen aan deze voorwaarden moeten voldoen en dat de GGD dit zal
toetsen. Daarnaast gebruiken gemeenten een subsidiekader voor aanvullende voorwaarden, zoals
ouderbetrokkenheid, doorgaande lijn of warme overdracht. Hiermee kan de gemeente sturen op het
vergroten van de kwaliteit van vve. Door deze subsidievoorwaarden op te nemen in het subsidiekader
heeft de gemeente greep op de besteding van de subsidiegelden.

94

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Normering
De standaarden 1.1 t/m 1.5 en 3.1 bij vve op gemeentelijk niveau hebben een wettelijke basis. Een
oordeel op deze standaarden kan tot een onvoldoende leiden. Ook kan sprake zijn van de waardering
‘goed’. Deze waarderingen van de standaarden op gemeentelijk niveau zijn dezelfde als die in het pokader.
Oordeel/waardering
standaard

Norm voor standaarden met deugdelijkheidseisen

Goed

De gemeente voldoet aan de wettelijke eisen en laat de eigen
aspecten van kwaliteit op overtuigende wijze zien.

Voldoende

De gemeente voldoet aan de wettelijke eisen.

Onvoldoende

De gemeente voldoet niet aan de wettelijke eisen.

De waardering van de eigen aspecten van kwaliteit vindt op twee manieren plaats:
1. Bij de oordeelsvorming op de standaard zijn de eigen aspecten van kwaliteit doorslaggevend voor de
waardering ‘goed’ (par. 4.2).
2. De volgende standaarden kennen geen wettelijke basis:
•
Vve-coördinatie op gemeentelijk niveau (1.6);
•
Integraal vve-programma (2.1);
•
Ouders (2.2.);
•
Externe zorg (2.3);
•
Interne kwaliteitszorg voor- en vroegscholen (2.4);
•
Systematische evaluatie en verbetering van vve op gemeentelijk niveau (2.5);
•
‘Er is een gemeentelijk vve-subsidiekader (3.2)’.
Als de gemeente op deze standaarden geen eigen ambities en doelen stelt/realiseert dan leidt
dat niet tot een oordeel ‘onvoldoende’, maar geven we dit aan als ‘kan beter’. Als de gemeente
de eigen aspecten van kwaliteit op overtuigende wijze laat zien (zowel in ambitie als realisatie)
dan verbinden we daaraan de waardering ‘goed’.
Waardering standaard

Richtlijn voor waardering eigen aspecten van kwaliteit

Goed

De gemeente laat de eigen aspecten van kwaliteit op overtuigende
wijze zien.

Voldoende

De gemeente laat de eigen aspecten van kwaliteit zien.

Kan beter

De gemeente laat de eigen aspecten van kwaliteit niet of beperkt
zien.

Geen eindoordeel
We geven bij de oab-gemeenten geen eindoordeel, maar geven wel een oordeel op de verschillende
standaarden.

95

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 5. WAARDERINGSKADER VOORSCHOOLSE EDUCATIE
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor de voorschoolse educatie opgenomen.
De toelichting op de aanpassing van het waarderingskader en/of de normering is te vinden in paragraaf
11.1.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
OP. Ontwikkelingsproces
OP1

Aanbod

OP2

Zicht op ontwikkeling

OP3

Pedagogisch-educatief handelen

OP4

(Extra) ondersteuning

OP6

Samenwerking

OR. Ontwikkelingsresultaten voorschoolse educatie
OR1

Ontwikkelingsresultaten

KA. Kwaliteitszorg en ambitie
KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

ONTWIKKELINGSPROCES (OP)
OP1. Aanbod
Het aanbod bereidt de peuters voor op de basisschool.
Eigen aspecten van kwaliteit
• Biedt de voorschool een integraal aanbod dat aansluit bij het (beoogde) niveau van alle peuters?
• Sluit het aanbod aan op het niveau van de peuters bij binnenkomst van de voorschool?
• Wordt het aanbod afgestemd op de behoeften die kenmerkend zijn voor de kindpopulatie?
• Bereidt het aanbod hen voor op het aanbod bij de start van de basisschool?
• Verdelen de pedagogisch medewerkers het aanbod evenwichtig en in samenhang over de
peuterperiode?
• Werken de pedagogisch medewerkers doelgericht aan de uitvoering van het aanbod?
• Gebruiken de pedagogisch medewerkers in de groep spel- en leermaterialen die afgestemd zijn op
de ontwikkelingsfase van de peuters?
• Richten de pedagogisch medewerkers de groepsruimten of de speel- en leeromgeving aantrekkelijk
en uitdagend in, waarbij zij rekening houden met de ontwikkelingsfase van de peuters?
OP2. Zicht op ontwikkeling
De voorschool volgt de ontwikkeling van haar peuters zodanig dat zij een ononderbroken ontwikkeling
kunnen doorlopen.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Verzamelt de voorschool vanaf binnenkomst systematisch informatie over de kennis en
vaardigheden van haar peuters op de verschillende ontwikkelingsgebieden en benut de voorschool
daarbij ook de informatie van ouders?
•
Vergelijken pedagogisch medewerkers deze informatie met de verwachte ontwikkeling?
•
Worden deze signalering en analyses gebruikt om de voorschoolse educatie af te stemmen op de
behoeften van zowel groepjes als individuele peuters?
•
Gaat de voorschool na waar de ontwikkeling stagneert en wat mogelijke verklaringen zijn als

96

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•
•
•

•
•

peuters niet genoeg lijken te profiteren van de educatie?
Gaat de voorschool na wat nodig is om eventuele achterstanden bij peuters te verhelpen en wat
de rol van ouders daarbij kan zijn?
Gebeurt dit ten minste met een gestandaardiseerd observatie-instrument dat het mogelijk maakt
om vroegtijdig (achterstanden) te signaleren op de verschillende ontwikkelingsgebieden?
Gebruikt de voorschool deze observatiegegevens in een cyclisch proces van doelen stellen,
passende educatie bieden aan peuters, evalueren en bijstellen van doelen en het educatieve
aanbod?
Bespreken de pedagogisch medewerkers de bevindingen op vaste momenten in het jaar met
ouders?
Herkennen pedagogisch medewerkers tijdig talenten en zijn zij bereid en in staat om passende
programma’s en trajecten uit te voeren voor individuele of groepjes peuters?

OP3. Pedagogisch-educatief handelen
Het pedagogisch-educatief handelen van de pedagogisch medewerkers stelt peuters in staat tot
spelend leren en ontwikkelen.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Plannen en structureren de pedagogisch medewerkers hun handelen met behulp van informatie
die zij over peuters hebben?
•
Zorgen de pedagogisch medewerkers ervoor dat het niveau van hun aanbod past bij het beoogde
eindniveau van peuters (als groep en individueel)?
•
Werken de pedagogisch medewerkers opbrengstgericht en concretiseren zij dat door doelen voor
hun peuters te stellen die aansluiten op de zone van naaste ontwikkeling?
•
Verdelen de pedagogisch medewerkers de activiteiten evenwichtig over de dag/het dagdeel?
•
Voert de voorschool actief beleid om alle peuters de voor hen bedoelde activiteiten te laten
bijwonen?
•
Maakt het pedagogisch klimaat het spelend leren mogelijk? Zijn de peuters actief en betrokken?
•
Zijn er duidelijke regels en is er een voorspelbaar en betrouwbaar positief klimaat waarin
afspraken worden nagekomen?
•
Structureren de pedagogisch medewerkers met geschikte opdrachten en heldere uitleg, vrij spel
en begeleid spel, het aanbod zo dat de peuter het zich eigen kan maken?
•
Stimuleren de pedagogisch medewerkers de actieve betrokkenheid van de peuters en verrijken zij
het spelend leren?
•
Leren de pedagogisch medewerkers peuters sociale vaardigheden aan en tonen ze
voorbeeldgedrag?
•
Gaan peuters, pedagogisch medewerkers, leiding en overig personeel respectvol en betrokken met
elkaar om?
•
Weten de pedagogisch medewerkers de geplande tijd voor voorschoolse educatie effectief te
benutten door een efficiënte werkwijze in de groep?
•
Stemmen de pedagogisch medewerkers de instructies en spelbegeleiding, opdrachten en tijd af op
de behoeften van groepjes en individuele peuters?
•
Is de afstemming zowel op ondersteuning als uitdaging gericht, afhankelijk van de behoeften van
peuters? Is het voorschoolklimaat naast ondersteunend ook stimulerend?
•
Stimuleren de pedagogisch medewerkers een brede ontwikkeling bij hun peuters?
•
Gebruiken de pedagogisch medewerkers bij de instructies en opdrachten passende educatieve
principes en werkvormen?
•
Stimuleren de pedagogisch medewerkers peuters tot interactie, zowel interactie tussen de
pedagogisch medewerker en de peuters als interactie tussen peuters onderling?
•
Gaan de pedagogisch medewerkers actief na of peuters de opdrachten begrijpen en of de
pedagogisch medewerkers daarmee hun doelen hebben gehaald?
•
Geven de pedagogisch medewerkers de peuters inhoudelijk feedback op hun speel- en leerproces?
OP4. (Extra) ondersteuning
Peuters die dat nodig hebben ontvangen extra aanbod, ondersteuning en begeleiding.
Eigen aspecten van kwaliteit

97

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•
•

•

Zorgt de voorschool voor (doorverwijzing naar en aanmelding bij) externe zorg als zij zelf de
gewenste zorg niet kan leveren?
Stelt de voorschool zelf ook een passend aanbod samen voor peuters die structureel een extra
aanbod krijgen door een externe instantie, binnen of buiten de groep, dat is gebaseerd op de
mogelijkheden van de desbetreffende peuter?
Evalueert de voorschool regelmatig zelf, en/of met externe partners en altijd met ouders of de
extra ondersteuning en begeleiding van de (individuele) peuters het gewenste effect heeft en stelt
de voorschool de interventies zo nodig bij?

OP6. Samenwerking
De voorschool werkt samen met relevante partners.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Werkt de voorschool samen met basisscholen, voorgaande voorscholen, ouders en andere
ketenpartners door informatie over doelgroeppeuters uit te wisselen en de voorschoolse educatie
in een doorgaande leerlijn te realiseren? Geeft de voorschool daarbij in ieder geval door welk vveprogramma de peuter heeft gevolgd en hoe lang dit gevolgd is en zijn er afspraken over de wijze
waarop de voorschool de gegevens van de peuters aanlevert aan de basisschool (art. 167 lid 3
WPO)?
•
Informeert de voorschool gedurende de voorschoolperiode, aan het einde en bij tussentijds
vertrek van peuters de ouders en zo nodig de basisschool, over de ontwikkeling van de peuters
(zie ook standaard OP2)?
•
Ziet de voorschool ouders als partner in het stimuleren van de ontwikkeling van hun kinderen en
stemt de voorschool haar ouderbeleid daarop af?
•
Werkt de voorschool samen met partners in de zorg voor peuters met een extra
ondersteuningsbehoefte (zie standaard OP4)?
•
Zorgen de voorschool en de bijbehorende basisschool voor een doorgaande leerlijn van voor- naar
vroegschoolse educatie? Is er een doorgaande lijn in het aanbod, de zorg en begeleiding, het
ouderbeleid en de kwaliteitszorg rondom het jonge kind?

ONTWIKKELINGSRESULTATEN (OR)
OR1. Ontwikkelingsresultaten
De voorschool behaalt met haar peuters resultaten voor taal en rekenen die ten minste in
overeenstemming zijn met de gestelde doelen. De voorschool gaat na of de peuters goed zijn
toegerust voor de basisschool. De peuters behalen daarnaast sociale competenties en motorische
vaardigheden op het niveau dat ten minste in overeenstemming is met de gestelde doelen.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Heeft de voorschool hoge verwachtingen over de voortgang in de ontwikkeling die de peuters
kunnen bereiken aan het einde van de voorschoolse periode?
•
Stelt de voorschool eigen doelen op de verschillende ontwikkelingsgebieden die passen bij de
kenmerken van de kindpopulatie?
•
Evalueert de voorschool of deze eigen doelen worden gerealiseerd, zodat de peuters de voorschool
verlaten met kennis en vaardigheden die passen bij de kenmerken van de kindpopulatie?
•
Betrekt de voorschool daarbij de ontwikkelingsgroei van de kinderen?
•
Voert de voorschool interne en externe gesprekken over de ontwikkelingen van de peuters in
relatie tot de doelen, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van deze
jonge leeftijdsgroep?

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
De voorschool heeft vanuit haar maatschappelijke opdracht doelen geformuleerd. Zij evalueert
regelmatig en systematisch de realisatie van de doelen en verbetert op basis daarvan de voorschoolse

98

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

educatie.
Eigen aspecten van kwaliteit
Houder:
•
Heeft de houder in zijn (pedagogisch) beleidsplan samen met de voorschool/voorscholen de eigen
opdrachten voor de voorschoolse educatie op de voorschool/voorscholen omschreven?
•
Heeft de houder ook aangegeven hoe hij de kwaliteit bewaakt en omvat dit de voortgang van de
ontwikkeling van peuters en de afstemming van de voorschoolse educatie op de ontwikkeling van
peuters?
Voorschool:
•
Heeft de voorschool ambitieuze doelen voor zichzelf geformuleerd die passen bij haar
maatschappelijke opdracht?
•
Evalueert de voorschool via een cyclisch werkend systeem van kwaliteitszorg alle doelstellingen uit
haar (pedagogisch) beleidsplan en kijkt zij of kinderen voldoende worden voorbereid op de
basisschool? Omvat de kwaliteitszorg daarnaast ook objectieve evaluaties over het aanbod, het
educatief handelen, de ouderbetrokkenheid, het zicht op ontwikkeling en de
ontwikkelingsresultaten van peuters?
•
Betrekt de voorschool hierbij ook de tevredenheid en feedback van haar belanghebbenden?
•
Neemt de voorschool op basis van deze evaluaties planmatig en doelgericht maatregelen ter
verbetering?
KA2. Kwaliteitscultuur
De voorschool heeft een heldere structuur, kent een professionele kwaliteitscultuur en functioneert
transparant en integer.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Werken de leiding en de pedagogisch medewerkers gezamenlijk aan een voortdurende verbetering
van hun professionaliteit?
•
Is het beleid van de voorschool om haar visie op de kwaliteit van voorschoolse educatie en
ambities te realiseren breed gedragen?
•
Is er een grote bereidheid om gezamenlijk de voorschoolse educatie te verbeteren?
•
Vertoont de leiding leiderschap en kwaliteitsbewustzijn?
•
Werken pedagogisch medewerkers en andere betrokkenen bij de educatie resultaatgericht, zijn zij
aanspreekbaar op gemaakte afspraken en zijn zij zich bewust van de effecten van hun handelen
op de kwaliteit en op de ontwikkeling van de peuters?
•
Werkt de voorschool vanuit een transparante en integere cultuur waarin sprake is van zichtbaar
zorgvuldig handelen en ervaren externe belanghebbenden dit ook zo?
•
Wordt er gehandeld vanuit een duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling?
KA3. Verantwoording en dialoog
De voorschool legt intern en extern toegankelijk en betrouwbaar verantwoording af over ambities,
doelen en resultaten en voert daarover actief een dialoog.
Eigen aspecten van kwaliteit
•
Verantwoordt de voorschool zich (via de houder) aan de gemeente over het gevoerde beleid ten
aanzien van voorschoolse educatie?
•
Betrekt de voorschool interne en externe belanghebbenden bij de ontwikkeling van haar beleid?
•
Bespreekt zij regelmatig haar ambities en welke resultaten ze behaalt?
•
Stimuleert de voorschool deze partijen betrokkenheid en inzet te tonen bij het realiseren van haar
ambities en doelen?
•
Staat de voorschool open voor wensen en voorstellen van interne en externe belanghebbenden en
neemt zij deze aantoonbaar serieus?
Richtlijn voor waardering
De standaarden bij voorschoolse educatie kennen geen wettelijke basis en een oordeel op deze
standaarden kan dan ook niet tot een onvoldoende leiden. Als de aangetroffen praktijk niet of nauwelijks
overeenkomt met de uitwerking, dan geven we de waardering ‘kan beter’.

99

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Oordeel/waardering
standaard

Norm voor standaarden met deugdelijkheidseisen

Goed

De voorschool laat de eigen aspecten van kwaliteit op overtuigende
wijze zien.

Voldoende

De voorschool laat de eigen aspecten van kwaliteit zien.

Kan beter

De voorschool laat de aspecten van kwaliteit niet of beperkt zien.

Geen eindoordeel
Aangezien het waarderingskader alleen gaat over het educatieve deel van de locatie, en niet over de
gehele locatie, geven we bij de voorscholen geen eindoordeel.

100

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

BIJLAGE 6. WAARDERINGSKADER ONDERWIJS IN CARIBISCH
NEDERLAND
In deze bijlage zijn het waarderingskader en de normering voor het onderwijs in Caribisch Nederland
opgenomen. De toelichting op de aanpassing van het waarderingskader en/of de normering is te vinden
in paragraaf 11.5.
KWALITEITSGEBIEDEN EN STANDAARDEN
OP

ONDERWIJSPROCES

OP1

Aanbod

OP2

Zicht op ontwikkeling

OP3

Didactisch handelen

OP4

(Extra) ondersteuning

OP6

Samenwerking

SK

SCHOOLKLIMAAT

SK1

Veiligheid

SK2

Pedagogisch klimaat

OR

ONDERWIJSRESULTATEN

OR1

Resultaten

OR2

Sociale en maatschappelijke competenties

OR3

Vervolgsucces

KA

KWALITEITSZORG EN AMBITIE

KA1

Kwaliteitszorg

KA2

Kwaliteitscultuur

KA3

Verantwoording en dialoog

FB

FINANCIEEL BEHEER

FB1

Continuïteit

FB2

Doelmatigheid

FB3

Rechtmatigheid

ONDERWIJSPROCES (OP)
OP1. Aanbod
Het aanbod bereidt de leerlingen voor op vervolgonderwijs en samenleving.
Basiskwaliteit
De school biedt een breed en op de kerndoelen gebaseerd aanbod dat aansluit bij het (beoogde)
niveau van alle leerlingen.
Het onderwijs gaat ervan uit dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving. Daarom is het
onderwijs gericht op het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie, en op kennis hebben
van en kennismaken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdgenoten. Het aanbod
draagt bij aan de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Het aanbod sluit aan op het niveau van de leerlingen bij binnenkomst van de school, wordt afgestemd
op de onderwijsbehoeften die kenmerkend zijn voor de leerlingenpopulatie en bereidt hen voor op het
aanbod bij de start van het vervolgonderwijs. Daartussenin verdelen de leraren de leerinhouden

101

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

evenwichtig en in samenhang over de leerjaren heen.
De school legt de doelen voor het onderwijs en de opbouw van het aanbod vast in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
toekomstgericht aanbod
•
aanbod gericht op het leren van leerstrategieën
•
een aantrekkelijke, uitdagende leeromgeving
Toelichting wettelijke eisen
De school formuleert de doelen van het onderwijs in het schoolplan (art. 15, tweede lid, WPO BES).
De wet geeft aan dat de inhouden van het onderwijs zich richten op de emotionele en verstandelijke
ontwikkeling, op het ontwikkelen van creativiteit, en op het verwerven van noodzakelijke kennis van
sociale, culturele en lichamelijke vaardigheden (art. 10, tweede en derde lid, art. 11, eerste en tweede
lid, en 12, eerste en tweede lid, WPO BES). De vakgebieden en inhouden zijn vastgelegd in kerndoelen
(art 11, vijfde lid, en 12, vijfde lid, WPO BES), en omvatten ook de brede ontwikkeling en inhoud die
in relatie staan tot het opgroeien in een pluriforme samenleving, het bevorderen van actief
burgerschap en sociale integratie, en het kennis hebben van en kennismaken met verschillende
achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten (art. 10, derde lid, WPO BES).
De inhouden van het onderwijsaanbod dienen te zijn afgestemd op verschillende leerbehoeften van
leerlingen en worden evenwichtig en in samenhang over de leerjaren heen verdeeld (art. 10, eerste
lid, WPO BES). Dat houdt ook in dat het onderwijs dusdanig wordt ingericht dat er structureel en
herkenbaar aandacht wordt besteed aan het bestrijden van achterstanden op alle gebieden, waaronder
rekenen en taalachterstanden (art. 10, achtste lid, WPO BES). De school bereidt de leerlingen voor op
de start van het vervolgonderwijs (art. 2 WPO BES). Uit de eis van een ononderbroken voortgang in
de ontwikkeling van leerlingen volgt dat de school de inhouden dient aan te bieden in een logische
fasering/opbouw, opklimmend in niveaus op een wijze die past bij de leeftijd.
Het schoolplan dient de uitwerking van de wettelijke opdrachten voor de uitgangspunten,
doelstellingen en inhoud te bevatten (art. 15, tweede lid, WPO BES). Daaronder vallen de doelen van
het onderwijs en de opbouw van het aanbod.
OP2. Zicht op ontwikkeling
De school volgt de ontwikkeling van haar leerlingen zodanig dat zij een ononderbroken ontwikkeling
kunnen doorlopen.
Basiskwaliteit
De school verzamelt vanaf binnenkomst met behulp van een leerling- en onderwijsvolgsysteem
systematisch informatie over de kennis en vaardigheden van haar leerlingen. Leraren vergelijken deze
informatie met de verwachte ontwikkeling. Deze vergelijking maakt het mogelijk om het onderwijs af
te stemmen op de onderwijsbehoeften van zowel groepen als individuele leerlingen. Wanneer
leerlingen niet genoeg lijken te profiteren, analyseert de school waar de ontwikkeling stagneert en wat
mogelijke verklaringen hiervoor zijn. Vervolgens bepaalt zij wat er moet gebeuren om eventuele
achterstanden bij leerlingen te verhelpen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
gebruik van betrouwbare en valide toetsen die tevens een indicatie geven van de bereikte
referentieniveaus voor de kennisgebieden taal en rekenen/wiskunde;
•
systematisch volgen van leerlingen op meerdere (ontwikkelings)gebieden;
•
systematisch volgen van de ontwikkeling van jonge kinderen.
Toelichting wettelijke eisen
De wet vraagt dat de vorderingen van de leerlingen in kennis en vaardigheden worden gevolgd door

102

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

middel van een leerlingvolgsysteem (art. 10, eerste en vierde lid, WPO BES). Dit waarborgt dat de
school daadwerkelijk de ononderbroken ontwikkeling van leerlingen voor ogen kan hebben in het
onderwijs en ook dat het onderwijs aansluit bij de verschillende leerbehoeften van leerlingen,
bijvoorbeeld als uit de vorderingen blijkt dat de ontwikkeling stagneert. Bij deze laatste groep
leerlingen zoekt de school naar mogelijke verklaringen voor de stagnatie, zodat het onderwijs daarop
kan worden aangepast (art. 10, eerste, vierde lid en achtste lid, WPO BES).
OP3. Didactisch handelen
Het didactisch handelen van de leraren stelt leerlingen in staat tot leren en ontwikkelen.
Basiskwaliteit
De leraren plannen en structureren hun handelen met behulp van informatie die zij over leerlingen
hebben. De leraren zorgen ervoor dat het niveau van hun lessen past bij het beoogde eindniveau van
leerlingen. De aangeboden leerstof is logisch opgebouwd binnen een reeks van lessen alsook binnen
één les.
De leraren creëren een leerklimaat waardoor leerlingen actief en betrokken zijn. Met geschikte
opdrachten en heldere uitleg structureert de leraar het onderwijsaanbod zo dat de leerling het zich
eigen kan maken. De leraren stemmen de instructies en spelbegeleiding, opdrachten en onderwijstijd
af op de behoeften van groepen en individuele leerlingen. De afstemming is zowel op ondersteuning
als op uitdaging gericht, afhankelijk van de behoeften van leerlingen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
hoge verwachtingen van leerlingen;
•
feedback geven aan leerlingen;
•
efficiënte benutting van de onderwijstijd.
Toelichting wettelijke eisen
De school heeft haar beleid over het pedagogisch-didactisch handelen in het schoolplan geformuleerd
(art. 15, tweede en derde lid, WPO BES). Dit beleid is zichtbaar in het dagelijks handelen van de
leraren.
De wet geeft aan dat leerlingen het aanbod zo aangeboden moeten krijgen dat dit is afgestemd op hun
ontwikkelproces (art. 10, eerste lid, WPO BES). Voor deze ‘ononderbroken ontwikkeling’ is het nodig
dat het onderwijs aansluit bij het ontwikkelingsniveau van de leerling. Daaruit vloeit voort dat voor
een ononderbroken ontwikkeling de volgende voorwaarden gelden:
• Er is sprake van een pedagogisch leerklimaat dat leren mogelijk maakt (dat houdt in:
ondersteuning en uitdaging).
• De uitleg is helder.
• De les verloopt gestructureerd.
Ook moet de les, indien nodig, mogelijkheden bevatten om de afstemming van de leerstof op de
leerlingen daadwerkelijk mogelijk te maken. Dit is voorwaardelijk voor betrokkenheid van leerlingen
bij de les, zodat zij daadwerkelijk in staat worden gesteld tot het doorlopen van een ononderbroken
ontwikkelproces. Eveneens moet het niveau van de lessen passen bij het beoogde eindniveau van de
groep en de school (art. 2 WPO BES).
OP4. (Extra) ondersteuning
Leerlingen die dat nodig hebben, ontvangen extra aanbod, ondersteuning en begeleiding.
Basiskwaliteit
Voor leerlingen die structureel een onderwijsaanbod krijgen op een ander niveau dan de
leeftijdsgroep, biedt de school een passend onderwijsaanbod, ondersteuning en/of begeleiding,
gebaseerd op de mogelijkheden van de desbetreffende leerling. Het aanbod, de ondersteuning en/of
de begeleiding zijn gericht op een ononderbroken ontwikkeling van de leerling. De school evalueert

103

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

periodiek of het aanbod het gewenste effect heeft en stelt de interventies zo nodig bij.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid leerlingen bij het stellen van ontwikkelingsdoelen;
•
gebruik van handelingsplannen.
Toelichting wettelijke eisen
De wet vraagt dat voor leerlingen die om wat voor reden dan ook niet het beoogde eindniveau behalen
door specifieke belemmerende factoren, de school het onderwijs aan de leerling daarop afstemt, de
uitkomsten daarvan periodiek evalueert en bij afwijking het onderwijs bijstelt (art. 8, vijfde lid, WPO
BES, voor zover het gaat om leerlingen zonder extra ondersteuning, en [art. 45 WPO BES] voor
leerlingen met ondersteuning).
Voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte geldt de wettelijke verplichting om deze
begeleiding in een ontwikkelperspectief vast te leggen (art. 45 WPO BES).
OP6. Samenwerking
De school werkt samen met relevante partners om het onderwijs voor haar leerlingen vorm te geven.
Basiskwaliteit
De school werkt samen met het Expertisecentrum Onderwijszorg (eoz) om te zorgen dat voor
leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte een ononderbroken ontwikkelingslijn wordt
gerealiseerd. De school rapporteert regelmatig aan de ouders over de vorderingen van de leerlingen.
Aan het einde van de schoolperiode en bij tussentijds vertrek van leerlingen informeert de school de
ouders en de vervolgschool over de ontwikkeling van de leerlingen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
betrokkenheid van ouders;
•
samenwerking met ketenpartners;
•
bereiken van resultaten in het kader van vroegschoolse educatie.
Toelichting wettelijke eisen
Voor leerlingen met extra ondersteuning werkt de school samen met het Expertisecentrum
Onderwijszorg (art. 28, vierde lid, WPO BES) en partners in de zorg (art. 26 WPO BES). De school
informeert de ouders regelmatig over de vorderingen van de leerlingen (art. 14 WPO BES).
Voor kinderen in achterstandssituaties maakt de school afspraken met voorschoolse voorzieningen
over de informatieoverdracht om een doorgaande leerlijn te garanderen, en over te bereiken
resultaten. In het belang van de doorgaande ontwikkeling verplicht de wet de school informatie te
verstrekken bij vertrek van de leerling naar een andere school of vervolgonderwijs (art. 48 WPO BES).
Dit staat ook in relatie met de wettelijke eis om het onderwijs af te stemmen op de ontwikkeling van
leerlingen (art. 10, eerste lid, WPO BES).

SCHOOLKLIMAAT (SK)
SK1. Veiligheid
Schoolleiding en leraren dragen zorg voor een veilige omgeving voor leerlingen.
Basiskwaliteit
De school zorgt voor de sociale, fysieke en psychische veiligheid van de leerlingen in en om de school
gedurende de schooldag. Dit blijkt onder andere uit de beleving van de veiligheid en het welbevinden
van leerlingen. De school monitort dit ten minste jaarlijks.

104

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

De school heeft een veiligheidsbeleid beschreven in het schoolplan, gericht op het voorkomen,
afhandelen, registreren en evalueren van incidenten. Als de uitkomsten van de monitoring daartoe
aanleiding geven, verbetert de school haar veiligheid. De school heeft een functionaris die
aanspreekpunt is als het gaat om pesten. Schoolleiding en leraren voorkomen pesten, agressie en
geweld in elke vorm en treden zo nodig snel en adequaat op. De uitingen van leerlingen en personeel
zijn in lijn met de basiswaarden van de democratische rechtsstaat.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
beleid sociale media;
•
preventieve maatregelen;
•
afstemming met actoren buiten de school.
Toelichting wettelijke eisen
De wet bepaalt dat de school ten minste een veiligheidsbeleid (sociale, psychische en fysieke
veiligheid) heeft beschreven en voert dat bestaat uit een samenhangende set van maatregelen gericht
op preventie en op het afhandelen van incidenten (art. 6a WPO BES).
In de memorie van toelichting bij de wetswijziging over sociale veiligheid op school, waarbij artikel 6a
aan de WPO BES is toegevoegd, wordt onder ‘sociale veiligheid’ minimaal verstaan: een school is veilig
als de psychische, sociale en fysieke veiligheid van leerlingen niet door handelingen van andere
mensen wordt aangetast. Daarvoor is nodig dat leraren een veilige ruimte scheppen waarin duidelijke
afspraken gelden en het mogelijk is om sociaal gedrag aan te leren (art. 6a WPO BES en art. 10,
tweede lid, WPO BES).
De wet geeft aan dat de school de veiligheid van leerlingen jaarlijks monitort met een
gestandaardiseerd instrument dat een representatief en actueel beeld geeft (art. 6a, eerste lid, onder
b, WPO BES). Een school kan pas goed beleid ten aanzien van sociale veiligheid (art. 6a WPO BES)
voeren als zij inzicht heeft in de feitelijke en ervaren veiligheid en het welbevinden van de leerlingen.
Voor ouders en leerlingen is het van belang dat ze een laagdrempelig aanspreekpunt hebben binnen
de school als er sprake is van een situatie waarin gepest wordt. Daarom schrijft artikel 6a, eerste lid,
onderdeel c, van de WPO BES voor dat iedere school de navolgende taken op school belegt bij een
persoon:
•
coördinatie van het beleid in het kader van het tegengaan van pesten op school;
•
fungeren als aanspreekpunt in het kader van pesten.
Het onderwijs op de school moet mede gericht zijn op het bevorderen van actief burgerschap en
sociale integratie (art. 6a WPO BES). Daarom dienen de uitingen van leraren in lijn te zijn met de
democratische rechtsstaat, en dient te worden ingegrepen als de uitingen van leerlingen daarmee in
strijd zijn.
SK2. Pedagogisch klimaat
De school heeft een ondersteunend pedagogisch klimaat.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
gedragsregels voor leerlingen en leraren;
•
betrokkenheid leerlingen bij het realiseren van een positief schoolklimaat;
•
voorbeeldgedrag van leraren;
•
inrichten van oefensituaties om leerlingen te begeleiden bij de ontwikkeling van sociale en
maatschappelijke competenties;

105

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

•

inrichting van het gebouw.

ONDERWIJSRESULTATEN (OR)
OR1. Resultaten
De school behaalt met haar leerlingen leerresultaten die ten minste in overeenstemming zijn met de
gestelde norm.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de verwachtingen over de eindresultaten die leerlingen kunnen bereiken gebaseerd op de
referentieniveaus en de kenmerken van de leerlingenpopulatie;
•
bereikte leergroei van leerlingen;
•
te bereiken doelen op andere ontwikkelingsgebieden dan taal en rekenen.
OR2. Sociale en maatschappelijke competenties
De leerlingen behalen sociale en maatschappelijke competenties op het niveau dat ten minste in
overeenstemming is met de gestelde doelen.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
de doelen die de school wil bereiken ten aanzien van sociale en maatschappelijke competenties
van leerlingen;
•
het bereiken van de gestelde doelen.
OR3. Vervolgsucces
De bestemming van de leerlingen na het verlaten van de school is bekend en voldoet ten minste aan
de verwachtingen van de school.
Basiskwaliteit
Geen wettelijke eisen.
Eigen aspecten van kwaliteit
Welke eigen opdracht heeft de school opgenomen in het schoolplan en (hoe) realiseert de school deze?
Te denken valt aan:
•
vervolgsucces van leerlingen na het verlaten van de school;
•
conclusies over de mate waarin het vervolgsucces aansluit bij de gegeven adviezen.

KWALITEITSZORG EN AMBITIE (KA)
KA1. Kwaliteitszorg
Het bestuur en de school hebben een stelsel van kwaliteitszorg ingericht en verbeteren op basis
daarvan het onderwijs.
Basiskwaliteit
Het bestuur zorgt voor een stelsel van kwaliteitszorg op de scholen. Dit stelsel staat uitgewerkt in het
schoolplan/de schoolplannen van de scholen. Vanuit dit stelsel bewaakt en bevordert het bestuur de
kwaliteit van het onderwijsleerproces en de leerresultaten.
Het bestuur en de scholen hebben zicht op de kwaliteit van het onderwijs. Er zijn toetsbare doelen

106

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

geformuleerd en er wordt regelmatig geëvalueerd of deze doelen worden gehaald. De oorzaken van
eventueel tekortschietende onderwijskwaliteit zijn geanalyseerd en waar nodig worden verbeteringen
doelgericht doorgevoerd. De verantwoordelijkheidsverdeling tussen bestuur en scholen maakt een
functionerend stelsel van kwaliteitszorg mogelijk.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop de kwaliteit wordt bewaakt en bevorderd en (hoe) wordt
dit gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
ambitieuze doelen die passen bij de maatschappelijke opdracht;
•
betrokkenheid van stakeholders en onafhankelijke deskundigen bij evaluaties;
•
strategisch financiële planning.
Toelichting wettelijke eisen
Het schoolplan en de zorgplicht voor de kwaliteit van het onderwijs staan centraal om het verbeteren
van en het verantwoorden over de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen. Het bevoegd gezag dient
zorg te dragen voor de kwaliteit van het onderwijs op een school. Onder ‘zorg dragen voor’ wordt in
elk geval verstaan: het naleven van de wettelijke bepalingen en het uitvoeren van het stelsel van
kwaliteitszorg (art. 13 WPO BES).
De wet vraagt dat de school door haar stelsel van kwaliteitszorg zorg draagt voor de ononderbroken
ontwikkeling van leerlingen en de afstemming van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling
van leerlingen (art. 15, vierde lid en art. 13 WPO BES). Ook moet de school vaststellen waar
maatregelen ter verbetering nodig zijn. De uitwerking van deze deugdelijkheidseisen dient het
bevoegd gezag te beschrijven in het schoolplan. Het functioneren van de kwaliteitscyclus staat
centraal. Met de wettelijke opdracht wordt bedoeld: de wettelijke voorschriften inzake de inhoud, de
uitgangspunten en de doelstellingen van het onderwijs. Dit betreft het onderwijsaanbod, het
onderwijsleerproces en de wijze van toetsen. De eisen veronderstellen dat de zorg voor kwaliteit
cyclisch, systematisch en planmatig is en ook gericht is op het vasthouden van gerealiseerde kwaliteit.
Uit de deugdelijkheidseisen vloeit voort dat het bevoegd gezag/de school de zorg voor kwaliteit
vormgeeft op een wijze waarvan mag worden aangenomen dat deze daadwerkelijk leidt tot zicht op de
eigen kwaliteit en op relevante verbetermaatregelen.
KA2. Kwaliteitscultuur
Het bestuur en zijn scholen kennen een professionele kwaliteitscultuur en functioneren transparant en
integer.
Basiskwaliteit
Deze handelwijze van het bestuur leidt tot een integere en transparante organisatiecultuur. Ieder
werkt vanuit zijn eigen rol aan de verbetering van de onderwijskwaliteit.
Het bestuur zorgt voor bekwaam en bevoegd personeel op alle scholen en maakt het mogelijk dat het
personeel zijn bekwaamheid onderhoudt. De schoolleiding en het team werken gezamenlijk aan een
voortdurende verbetering van hun professionaliteit. Leraren houden daarbij rekening met de gestelde
bekwaamheidseisen en beroepsprofielen en behaalde resultaten bij leerlingen. Zij krijgen daartoe
voldoende gelegenheid. De wijze waarop ze dit doen, staat helder beschreven in het schoolplan.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de professionalisering en de kwaliteitscultuur en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
draagvlak voor visie en ambities.
Toelichting wettelijke eisen
Het vaststellen van een managementstatuut waaruit de verantwoordelijkheidsverdeling in de
aansturing van de school blijkt, is verplicht volgens artikel 33 WPO BES.

107

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Het zodanig inrichten van het onderwijs dat de leerlingen een ononderbroken ontwikkeling kunnen
doorlopen, het afstemmen van het onderwijs op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen
(art. 10, eerste lid, WPO BES), en het uitvoeren van de verbetermaatregelen op basis van het
kwaliteitszorgsysteem (art. 13 en 15, vierde lid, WPO BES), kunnen alleen worden gerealiseerd door
personeel dat professioneel is en blijft. In het schoolplan moet een beschrijving van het
personeelsbeleid worden opgenomen. In dat kader is ook het bijhouden van de bekwaamheidsdossiers
(art. 36 WPO BES) van belang.
KA3. Verantwoording en dialoog
Het bestuur en de school leggen intern en extern toegankelijk en betrouwbaar verantwoording af over
doelen en resultaten en voeren daarover actief een dialoog.
Basiskwaliteit
Het bestuur en de scholen hebben tegenspraak georganiseerd. Dit gebeurt in ieder geval door de MR
te betrekken bij beleids- en besluitvorming.
Het bestuur en de scholen brengen minimaal jaarlijks verslag uit over hun doelen en de resultaten die
zij behalen. Zij doen dit op toegankelijke wijze. Het bestuur verantwoordt zich aan de intern
toezichthouder. Het bestuur en de scholen verantwoorden zich aan de overheid en belanghebbenden.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid over de wijze waarop verantwoording wordt afgelegd en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
een actieve dialoog met de omgeving over ambities en resultaten.
Toelichting wettelijke eisen
De wet gaat ervan uit dat het bestuur verantwoording aflegt in het jaarverslag (onder meer ten
behoeve van het interne toezicht) (art. 131 WPO BES). De wet gaat er ook van uit dat de school in de
schoolgids duidelijk aangeeft wat de doelen van het onderwijs zijn en welke resultaten met het
onderwijsleerproces worden bereikt (art. 16 WPO BES). In de schoolgids dienen ook de gedane
bevindingen te worden opgenomen ten aanzien van het stelsel van kwaliteitszorg, evenals de
maatregelen die naar aanleiding daarvan zijn getroffen (art. 16, eerste lid, onder l, WPO BES).
Daarnaast verantwoordt het bestuur aan de MR de beslissingen en het beleid dat het voorstaat (art.
18 en 19 WPO BES).

FINANCIEEL BEHEER (FB)
FB1. Continuïteit29
Het bestuur is financieel gezond en kan op korte en langere termijn voldoen aan zijn financiële
verplichtingen.
Basiskwaliteit
Voor continuïteit is het van belang dat het bestuur inzicht heeft in de financiële uitgangspositie en de
ontwikkelingen in de komende drie jaar, en daar beleid op uitzet. In de continuïteitsparagraaf van het
jaarverslag geeft het bestuur inzicht in deze ontwikkelingen en de daaraan verbonden financiële

29

In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van financiële continuïteit beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving. Een voorstel op dit gebied kan
op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen elementen. Tot die tijd behoort
de financiële continuïteit tot de ‘eigen aspecten van kwaliteit’, waar de inspectie vanuit haar stimulerende taak toezicht op zal
houden, en zal alleen een onvoldoende worden gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de
basiskwaliteit opgenomen elementen.

108

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

gevolgen. Het bestuur bespreekt het voorgaande regelmatig en met medezeggenschap, treft zo nodig
corrigerende maatregelen en verantwoordt zich over het geheel in de jaarverslaggeving.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de continuïteit van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
bespreking van de continuïteit met de intern toezichthouder;
•
de wijze waarop het bestuur het duurzaam voortbestaan waarborgt;
•
de financiële positie van het bestuur waarmee het alle financiële verplichtingen op korte en
langere termijn kan nakomen;
•
de analyse van de belangrijkste kengetallen in relatie tot de signaleringswaarden.
Toelichting wettelijke eisen
De verplichting voor het bevoegd gezag om een continuïteitsparagraaf aan het jaarverslag toe te
voegen vloeit voort uit artikel 4, achtste lid, van de RJO BES. De MR kan op grond van artikel 19 WPO
BES zelf het initiatief nemen om met het bestuur in gesprek te gaan over ontwikkelingen die de
continuïteit van de school/instelling raken.
FB2. Doelmatigheid30
Het bestuur maakt efficiënt en effectief gebruik van de onderwijsbekostiging.
Basiskwaliteit
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging is onderwerp van gesprek met de intern
toezichthouder. Hierover vindt verantwoording in het jaarverslag plaats.
Eigen aspecten van kwaliteit
Is er aanvullend beleid op de doelmatigheid van het bestuur/de scholen en (hoe) wordt dit beleid
gerealiseerd?
Te denken valt aan:
•
de wijze waarop het bestuur (bevoegd gezag) de onderwijsbekostiging zo besteedt dat deze
adequaat ten goede komt aan de in het schoolplan geformuleerde ambities inzake effectief
onderwijs en de ontwikkeling van alle leerlingen
Toelichting wettelijke eisen
De doelmatige besteding van de onderwijsbekostiging door het bestuur is onderwerp van het toezicht
van de intern toezichthouder (art. 25, eerste lid, onder c, WPO BES). Over deze taak verantwoordt de
intern toezichthouder zich in het jaarverslag (art. 25, eerste lid, onder e, WPO BES).
FB3. Rechtmatigheid
Het bestuur verwerft en besteedt de onderwijsbekostiging conform wet- en regelgeving.
Basiskwaliteit
Het bestuur beschikt over de vereiste deskundigheid en handelt integer en transparant. Het legt
verantwoording af over de verwerving en besteding, hetgeen vooral wordt beoordeeld door een
deskundige als bedoeld in artikel 121, zesde lid, Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek BES. Deze
deskundige wordt aangesteld door de raad van toezicht. Indien de onderwijsinstelling geen raad van
toezicht heeft, stelt het bestuur de deskundige aan. Deze deskundige opereert volgens
beroepsmaatstaven minimaal vergelijkbaar met de beroepsmaatstaven van de NBA en speciaal
volgens het Onderwijsaccountantsprotocol BES dat door de inspectie is opgesteld.

30
In het kader van de evaluatie van de deugdelijkheidseisen in het funderend onderwijs heeft de inspectie geconstateerd dat
het aspect van de doelmatigheid beter geborgd zou moeten worden in sectorale wetgeving voor het funderend onderwijs. Een
voorstel op dit gebied kan op termijn leiden tot een uitbreiding of aanpassing van de onder de basiskwaliteit opgenomen
elementen. Tot die tijd richt de inspectie zich op haar stimulerende taak op dit gebied en zal alleen een onvoldoende worden
gegeven als een bestuur niet voldoet aan de op dit moment onder de basiskwaliteit opgenomen elementen.

109

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018

Toelichting wettelijke eisen
In de sectorwet zijn diverse bepalingen opgenomen waaraan het bestuur zich moet houden bij de
verwerving en besteding van de bekostiging. Ingevolge artikel 13 WPO BES zorgt het bestuur voor een
goed bestuurde school. Dat impliceert dat het bestuur deskundig moet zijn.
De minister is bevoegd een aanwijzing op te leggen indien een bestuurder zich schuldig maakt aan
wanbeheer (art. 128 WPO BES).
De jaarverslaggeving dient transparant te zijn en dus een waarheidsgetrouw beeld te geven (boek 2,
titel 9, BW BES en artikel 2, RJO BES). De Regeling jaarverslaggeving onderwijs BES alsmede het
Onderwijsaccountantsprotocol BES stellen tal van regels om deze transparantie in de verantwoording
te verkrijgen. Een controleverklaring is verplicht op grond van artikel 2 RJO BES in verbinding met
artikel 131, vierde lid, WPO BES.
Normering
De inspectie oordeelt in Caribisch Nederland over de standaarden, met uitzondering van de standaarden
voor onderwijsresultaten. Voor onderwijsresultaten zijn voor Caribisch Nederland geen normen
vastgesteld. Daarnaast geeft de inspectie een eindoordeel op schoolniveau. Het eindoordeel 'zeer zwak'
kan in Caribisch Nederland nog niet worden gegeven. Het eindoordeel 'onvoldoende' kan wel worden
gegeven.
Tekortkomingen op de wettelijke eisen kunnen leiden tot een onvoldoende oordeel op standaarden. Een
onvoldoende oordeel op een standaard leidt tot een herstelopdracht (zie par. 9.2). Daarbij gelden de
herstelprocedures als beschreven. Als standaarden niet zijn gebaseerd op een wettelijke eis, wordt het
oordeel ‘onvoldoende’ niet gegeven. In plaats daarvan geeft de inspectie bij tekortschietende kwaliteit de
waardering ‘kan beter’.

110

Onderzoekskader voorschoolse educatie en primair onderwijs; Versie 1 juli 2018