Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

28 625

Herziening van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid

Nr. 168

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 december 2013
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de implementatie in Nederland
van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode
2014–2020.
Deze brief geeft een algemene richting hoe het kabinet het nieuwe GLB
nationaal vorm wil geven. De nieuwe Europese wetgeving, inclusief de
overgangsverordening, kan vanaf 1 januari 2014 in werking treden. Het
onderdeel directe betalingen zal per 2015 van kracht worden. De uitvoeringsbepalingen bij dit wetgevingspakket worden op dit moment nog
uitgewerkt in Brussel. De gedelegeerde bepalingen zullen naar
verwachting uiterlijk half maart 2014 gereed zijn.
Ik streef ernaar het plattelandsontwikkelingsprogramma voor de periode
2014–2020 (POP3) begin 2014 bij de Europese Commissie ter goedkeuring
in te dienen zodat het programma in de tweede helft van 2014 kan starten.
Omdat de uitvoering van het lopende plattelandsontwikkelingsprogramma 2007–2013 (POP2) nog in 2014 doorloopt, is daarmee in een
soepele overgang voorzien.
In overleg met direct betrokkenen en maatschappelijk partijen, zal de in
deze brief beschreven nationale invulling van het GLB mede op basis van
de nog vast te stellen uitvoeringsbepalingen verder worden gepreciseerd.
Algemeen
Het kabinet richt zich op verdere verduurzaming en ontwikkeling van de
agrarische sector en op aanpassing aan maatschappelijke wensen. Het
borgen van een gelijk speelveld is een belangrijk uitgangspunt. De nieuwe
EU-kaders borgen dit gelijke speelveld. Binnen de kaders is ruimte voor
nationale en regionale verschillen en maatwerk.

kst-28625-168
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

1

Als wereldspeler en tweede grootste exporteur ter wereld is de Nederlandse agrosector sterk georiënteerd op buitenlandse markten. Internationaal staat zij hoog aangeschreven en kan zij op diverse manieren
bijdragen aan de voedselzekerheidsopgave waar de wereld de komende
decennia voor staat.
Ik acht het van belang dat innovatie en verduurzaming van productiemethoden ook in de nationale implementatie van het nieuwe GLB centraal
staat. De sector zal haar goede positie hiermee kunnen benutten en
versterken.
De richting die ik het nieuwe GLB wil geven met de invulling van de
vergroening zal bijdragen aan de maatschappelijk inbedding van het
Europese gemeenschappelijk landbouwbeleid. Bij de invulling van de
vergroening maak ik nadrukkelijk gebruik van de voorliggende mogelijkheden. De vergroening zal ik ambitieus, maar passend bij de Nederlandse
situatie invullen.
Het vernieuwde GLB-instrumentarium biedt ook goede kansen voor de
verduurzaming van de land- en tuinbouw en het stimuleren van innovatieve oplossingen. Mijn ambitie is om de Nederlandse land- en tuinbouw
bij te laten dragen aan (inter)nationale vraagstukken over voedselzekerheid, biodiversiteit, energie, water, klimaat en dierenwelzijn.
De afgelopen jaren is een intensieve maatschappelijke dialoog gevoerd
over het GLB. Meer dan ooit is er maatschappelijke betrokkenheid over de
wijze waarop het GLB ingezet moet worden. Ik ben op zoek geweest naar
een ambitieuze maar realistische nationale invulling. Ambitieus op het
gebied van innovatie, duurzaamheid en vergroening, op een manier die
aansluit bij de Nederlandse sector. Dit overwegende wil ik in het nieuwe
GLB inzetten op een eerlijke hectarepremie, een ambitieuze maar
passende vergroening en een POP3 dat innovatie en verduurzaming
stimuleert en daarnaast bijdraagt aan het behalen van internationale
doelen op het gebied van natuur- en waterkwaliteit.
In de kwartaalrapportage van 10 oktober 2013 (Kamerstuk 28 625, nr. 165)
heb ik u op de hoogte gebracht van de laatste stand van zaken rondom
het onderhandelingsakkoord. In de nu voorliggende brief beschrijf ik de
implementatiekeuzen en het afwegingskader waarop ik deze keuzen heb
gebaseerd. De inzet die ik voorstel is mede het resultaat van overleg met
de provincies, met name over het plattelandsbeleid, en consultaties met
een groot aantal direct betrokkenen en maatschappelijke organisaties.
Financieel kader
Met de afspraken over het Meerjarig Financieel Kader (MFK) zijn de
GLB-budgetten van Nederland voor de periode 2014–2020 vastgesteld.
Voor directe betalingen voor het kalenderjaar 2014 gaat het om € 793
miljoen, in 2015 € 781 miljoen en verder aflopend tot € 732 miljoen voor
het kalenderjaar 2019 (EU-budgetjaren 2015, 2016 respectievelijk 2020). De
uitgaven in het kader van het markt- en prijsbeleid kennen geen plafond,
maar afgaande op de betalingen over 2012 en rekening houdend met de
afgeslankte interventiemaatregelen bedraagt de raming voor 2014 voor
Nederland maximaal € 150 miljoen.
Voor het plattelandsontwikkelingsprogramma (POP3) is voor de periode
2014–2020 voor Nederland € 607 miljoen (per jaar circa € 85 miljoen)
beschikbaar uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO). Met nationale middelen moet aan cofinanciering worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

2

bijgedragen. De hoogte van verplichte cofinancieringspercentages is
afhankelijk van de afzonderlijke maatregelen.
RLI advies
De Raad voor de Leefomgeving en infrastructuur (RLI) heeft mij op
31 oktober jongstleden een briefadvies aangeboden over duurzame
keuzen bij de toepassing van het Europees landbouwbeleid in Nederland.
In deze brief geef ik aan op welke wijze ik met de aanbevelingen van de
RLI bij de implementatiekeuzen wil omgaan.
Uitgaande van de hierboven genoemde wetgevings- en financiële kaders
van het nieuwe GLB en van de inzet van het kabinet beoog ik de implementatie van respectievelijk de directe betalingen, het plattelandsbeleid
en het markt- en prijsbeleid vorm te geven langs de hieronder geschetste
lijnen.
Daarbij zal ik mij inzetten om de regeldruk en administratieve lasten terug
te dringen, de uitvoeringslast van de overheid te verminderen en het
ondernemerschap de ruimte te bieden. Degelijk financieel beheer en
transparante verantwoording blijft daarbij uiteraard ook van belang.
1. Invulling directe betalingen
We staan wat betreft de directe betalingen op een bijzonder punt. Het
nieuwe GLB stapt af van historische betalingen en vergroening is een
belangrijk element binnen de directe betalingen. Het nieuwe GLB stuurt
op de omvorming van op historische referentie gebaseerde directe
betalingen naar een gelijke hectarebetaling binnen lidstaten. Enkele
andere lidstaten hebben deze stap al in de huidige periode van het GLB
gezet. De generieke betalingen worden deels omgevormd naar meer
doelgerichte betalingen, met name door de introductie van een vergroeningspremie. Dit is conform de Nederlandse inzet in de
GLB-onderhandelingen.
Hieronder bespreek ik mijn keuzen voor de nationale implementatie van
de directe betalingen:
a. de invulling van de vergroeningsverplichting;
b. extra ondersteuning voor jonge boeren.
c. de interne convergentie (de overgang van het huidige systeem van
historische toeslagen naar gelijke hectarebetalingen) en gekoppelde
betalingen;
d. het type agrarisch bedrijf en de subsidiabele landbouwgronden die in
het GLB worden opgenomen;
e. internationale doelen.
1.a. De invulling van de vergroening
Ik vind het van groot belang de vergroening van directe betalingen met
ambitie in te vullen. Een goede (agro)biodiversiteit, milieukwaliteit en
bescherming van het klimaat zijn van groot belang voor de kwaliteit van
onze leefomgeving en daarmee ook voor een duurzame agrarische
productie. Tegelijkertijd houd ik daarbij oog voor een gelijk Europees
speelveld en voor de praktische haalbaarheid, handhaafbaarheid en
uitvoerbaarheid.
Op Europees niveau is vastgelegd dat landbouwbedrijven die gebruik
willen maken van de directe betalingen in het nieuwe GLB verplicht zijn
vergroeningsmaatregelen toe te passen. Hiervoor is 30% van het budget
voor directe betalingen bestemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

3

Er zijn drie generieke vergroeningsmaatregelen Europees vastgesteld.
1. Gewasdiversificatie. Bedrijven moeten op bouwland minstens drie
gewassen telen. Met name voor kleine bedrijven bestaan hierop enkele
uitzonderingen. Binnen de gewasdiversificatie bestaan geen mogelijkheden voor nationale keuzen.
2. Behoud van blijvend grasland.
3. Ecologisch aandachtsgebied met een omvang van 5% van het
bouwlandoppervlak.
Hiernaast kunnen lidstaten equivalente maatregelen, na goedkeuring door
de Europese Commissie, toevoegen aan de Europese lijst waarmee
bedrijven ook kunnen voldoen aan de vergroeningsverplichting.
Ik kom daarom tot de volgende keuzen, waarbij ik mij mede baseer op
wetenschappelijk onderzoek en praktijkadvies van betrokkenen uit de
natuur- en landbouwpraktijk.
Behoud blijvend grasland
Blijvend grasland is land dat vijf jaar of langer grasland is. Kwetsbare
blijvende graslanden binnen Natura 2000-gebieden mogen volgens de
verordening niet worden geploegd of omgezet, maar wel worden
doorgezaaid. Dit verbod zal in Nederland gelden voor alle blijvende
graslanden binnen Natura 2000-gebieden ter bescherming van de
biodiversiteit. Voor het grasland buiten de Natura 2000-gebieden streef ik
naar een nationale monitoring van het areaal blijvend grasland, in
beginsel zonder verplichtingen aan individuele agrariërs op te leggen om
een onnodige beperking in de bedrijfsvoering en extra uitvoeringslasten
te voorkomen. Mocht het areaal blijvend grasland in Nederland met meer
dan 5% dalen ten opzichte van het referentiejaar 2012, dan zal ik conform
het Europese kader maatregelen treffen op bedrijfsniveau.
Ecologisch aandachtsgebied
De lidstaten kunnen voor de ecologische aandachtsgebieden (of ecological focus area, EFA) op bouwland kiezen uit een aantal opties,
waaronder landschapselementen, akkerranden, bufferstroken en
stikstofbindende gewassen. De mogelijkheden lopen uiteen in hun
bedrijfseconomische consequenties en biodiversiteitsopbrengst.
Daarom heb ik bij de keuze voor de invulling nadrukkelijk het evenwicht
gezocht tussen de praktische haalbaarheid, de meerwaarde voor de
verduurzaming van de agrarische productie en de ondernemersgerichtheid van de maatregelen. De invulling zie ik dan als volgt:
– Landschapselementen zoals houtwallen, heggen en poelen, met
inbegrip van dergelijke elementen die grenzen aan subsidiabele
landbouwgrond;
– Equivalente (pakketten van) maatregelen, zoals:
• akkerranden met daaraan grenzende sloten ten behoeve van de
stimulering van biodiversiteit, waaronder bijen;
• bufferstroken met daaraan grenzende sloten;
• natuurvriendelijke oevers met daaraan grenzende sloten;
• combinaties van enerzijds percelen (zoals vogelakkers), stroken of
akkerranden ten behoeve van de biodiversiteit op een bepaald deel
van de EFA en anderzijds de teelt van bepaalde eiwitgewassen op
het overige deel van de verplichte EFA-oppervlakte.
– Duurzaamheidscertificaten. Ik zal het bedrijfsleven ondersteunen in het
ontwikkelen en uitwerken van zogenaamde duurzaamheidscertificaten.
Dit principe, waarvoor een aanzet wordt gegeven in bijvoorbeeld de
verduurzamingsaanpak van het programma «Veldleeuwerik», zal de
komende tijd verder uitgewerkt moeten worden door het bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

4

–

Randvoorwaarde is dat de vergroeningsmaatregelen een zelfde
meerwaarde hebben als de door de commissie voorgestelde maatregelen, waarna deze in de toekomst ook invulling kunnen geven aan
één of meer vergroeningsverplichtingen. Dit sluit daarmee ook aan bij
de aanbeveling die de RLI heeft gedaan in zijn briefadvies om verder te
gaan met de ontwikkeling van bedrijfscertificaten.
Ruimte voor een collectieve benadering, binnen de randvoorwaarden
van het wetgevingskader. Hiermee kunnen groepen boeren gezamenlijk invulling geven aan de ecologisch aandachtsgebieden. Dit behelst
dat een deel (maximaal de helft) van de individuele verplichting kan
worden uitgevoerd door andere boeren binnen het collectief. Eis
daarbij is, zoals geformuleerd in de Brusselse regelgeving, dat een
aaneengesloten ecologisch aandachtsgebied wordt gerealiseerd.

Sloten die grenzen aan akkerranden en dergelijke kunnen als aangrenzend
landschapselement worden meegeteld in de vergroeningsoppervlakte,
omdat ze een extra bijdrage aan biodiversiteit of waterkwaliteit leveren.
Met de beschreven aanpak kan een deel van de vergroeningsverplichting
worden ingevuld met de teelt van bepaalde eiwitgewassen. Hiertoe zullen
nader te bepalen eiwitgewassen als onderdeel van de invulling van de
aangeduide combinatiepakketten kunnen dienen. Hiermee wordt ook de
teelt van veevoergewassen gestimuleerd. Ik onderzoek of er nog andere
gewassen dezelfde ecologische meerwaarde hebben, waardoor zij, na
instemming van de Europese Commissie, in aanmerking kunnen komen
om als onderdeel van deze combipakketten te kunnen worden geteeld. In
dit onderzoek betrek ik ook de teelt van vlas.
Met de voorgestelde invulling wordt een belangrijke biodiversiteitwinst
geboekt en wordt de teelt van duurzaam geproduceerde veevoedergewassen gestimuleerd. Tegelijkertijd is de voorgestelde invulling haalbaar
voor de praktijk. De vergroening zal aanpassingen vergen in de bedrijfsvoering, maar naar mijn overtuiging hebben boeren hiermee voldoende
ruimte om een invulling te kiezen die past bij hun bedrijf, hun ambities en
hun mogelijkheden.
De komende tijd wil ik deze invulling verder uitwerken in overleg met het
bedrijfsleven en andere maatschappelijke organisaties. Hierbij neem ik
ook afwegingen rondom uitvoeringskosten en handhaafbaarheid mee. De
definitieve invulling van de vergroeningsmaatregelen moet voor
1 augustus 2014 aan de Europese Commissie gemeld worden.
1.b. Jonge boeren
In Nederland is 5% van de agrarische ondernemers onder de 35 jaar.
Agrarische ondernemers, en dus ook continuïteit van agrarisch ondernemen, zijn essentieel voor het creëren van voedselzekerheid, maar ook
voor het behoud van het mooie Nederlandse landschap. Ik vind het
belangrijk om jonge agrariërs te stimuleren vanwege het belang voor de
toekomst, de ontwikkeling en de maatschappelijke positie van de
agrarische sector.
Daarom heb ik in de onderhandelingen over het GLB, gepleit voor ruimte
voor extra steun voor jonge boeren. Het nieuwe wetgevingskader biedt
deze gevraagde ruimte voor een verplichte extra hectaresteun aan jonge
boeren in de eerste pijler. Bij de toekenning hiervan bestaan verschillende
modaliteiten. Zodra de precieze details hiervan in gedelegeerde en
uitvoeringshandelingen bekend zijn, zal ik op zo ruim mogelijke manier
invulling geven aan de mogelijkheden. Ik doe dit in overleg met het
Nederlands Agrarisch Jongeren Kontact (NAJK).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

5

Ook in de tweede pijler (het plattelandsbeleid) bestaat de mogelijkheid om
jonge boeren te ondersteunen. Ik kom daar later in deze brief op terug.
1.c. Interne convergentie en gekoppelde betalingen
Ik ben blij dat in het nieuwe GLB inkomenstoeslagen niet langer
gebaseerd zijn op historische referenties.
Dit is maatschappelijk niet langer verdedigbaar. Daarnaast komt door de
dynamiek in de sector het steeds vaker voor dat vergelijkbare bedrijven
ongelijke directe betalingen ontvangen, louter gebaseerd op in het
verleden geleverde agrarische productie en ontvangen premies. De
kabinetsinzet bij de GLB-onderhandelingen heeft zich gericht op een
gelijke hectarepremie in 2019. Ik wil daaraan vasthouden, in lijn met de
aanbevelingen van de RLI. Daarmee is de Nederlandse agrarische sector
ook beter voorbereid op verdere aanpassingen van het GLB die in 2020 en
volgende jaren zeker zullen komen.
Het nieuwe GLB start met toekenning van nieuwe betalingsrechten aan de
landbouwbedrijven, los van de bestaande rechten en gebaseerd op de
dan (2015) aanwezige subsidiabele landbouwgrond. Ik vind het belangrijk
dat de overgang naar het systeem van gelijke hectarebetalingen geleidelijk en voorspelbaar verloopt, zodat bedrijven zich kunnen voorbereiden
en aanpassen. Bij deze geleidelijke overgang is het startpunt de waarde
van de toeslagrechten die een landbouwer in 2014 bezit (inclusief
eventueel verhuurde rechten).
Dit leidt tot de volgende keuzen voor de overgang naar de nieuwe directe
betalingen:
– Vanaf 2019 is er een systeem van een gelijke basispremie van naar
verwachting ongeveer € 270 per hectare en een vergroeningspremie
van ongeveer € 120 per hectare voor heel Nederland.
– Een zo geleidelijk mogelijke (lineaire) overgang naar de gelijke
hectarebetaling en gelijke vergroeningspremie per hectare, waarbij de
vergroeningspremie in de overgangsfase bedrijfsafhankelijk is.
Ik kies ervoor om ook bedrijven die momenteel hoge betalingen per
hectare ontvangen of speciale toeslagrechten hebben te laten toegroeien
naar een gelijke hectarepremie in 2019. Een hogere betaling zou ten koste
gaan van de overige bedrijven, met name extensieve veehouderij- en
akkerbouwbedrijven. Deze zouden dan in 2019 minder dan de gemiddelde
hectarepremie ontvangen en er zouden (zeer) aanzienlijke verschillen in
de hectarebetalingen in 2019 blijven bestaan. Dit betekent dat de
hectarebetalingen voor sectoren als de vleeskalversector en de zetmeelaardappelsector zullen afnemen. Omdat ik de overgangsperiode
maximaal geleidelijk invul, met een overgangsperiode tot 2019, heb ik er
alle vertrouwen in dat de sectoren die per saldo minder gaan ontvangen
robuust genoeg zijn om zich aan de GLB-hervormingen aan te passen.
Het wetgevingskader voor het nieuwe GLB geeft binnen de directe
betalingen alleen de mogelijkheid om gekoppelde betalingen opnieuw in
te voeren voor sectoren (of regio’s) waar dat noodzakelijk is om de
productie op peil te houden. Ik kies in Nederland voor blijvende ontkoppeling, vanwege het streven naar een gelijke hectarebetaling en het
afstappen van historische referenties. Ik heb dit tijdens de onderhandelingen ook steeds aangegeven.
Bovendien leidt introductie van gekoppelde betalingen voor één of meer
sectoren noodzakelijkerwijs tot een korting op de betaling van alle andere
bedrijven, intensief en extensief, gangbaar en biologisch. Mocht de
convergentie er toch toe leiden dat het in bepaalde sectoren (ernstig) gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

6

knellen, dan kan waar noodzakelijk, in overleg met het bedrijfsleven,
gezocht worden naar een passende oplossing, zonder af te dingen op de
uitgangspunten (geen koppeling).
1.d. Toegang tot directe betalingen
Het nieuwe GLB is in principe bestemd voor alle actieve landbouwers en
hun subsidiabele landbouwgronden. Het wetgevingskader schrijft voor op
welke manier lidstaten moeten omgaan met bedrijven die in het huidige
GLB niet deelnemen aan de directe betalingen.
Directe hectarebetalingen moeten in het nieuwe GLB gebaseerd zijn op de
subsidiabele landbouwgrond die een agrarisch bedrijf daadwerkelijk in
gebruik heeft. De definitie voor subsidiabele landbouwgrond is in het
wetgevingskader voorgeschreven. Lidstaten hebben de mogelijkheid om
gronden hiervan uit te sluiten vanwege een andere hoofdfunctie zoals
infrastructuur of natuur.
Actieve landbouwers
Actieve landbouwers kunnen toetreden tot het nieuwe GLB. Dit betekent
concreet dat ook groente-, fruit-, boom- en bollentelers toegang gaan
krijgen om deel te nemen aan de directe betalingen in het GLB. Dit geldt
ook voor de telers van consumptie- en pootaardappels (zetmeelaardappeltelers nemen nu al deel aan het GLB). Kassen (glasopstanden) komen niet
in aanmerking voor de directe betalingen. Dit is in feite een continuering
van de huidige situatie, waarin kassen deels al zijn uitgesloten en voor het
overige deel in de praktijk geen steun wordt aangevraagd.
Bedrijven die verplicht zijn deel te nemen aan de landbouwtelling en als
agrarisch bedrijf ingeschreven te staan bij de Kamer van Koophandel
komen in aanmerking voor directe betalingen. Hiernaast zal ik een
negatieflijst opstellen van bedrijven die geen directe betalingen zullen
ontvangen. Deze lijst bestaat uit de Europees voorgeschreven lijst
bedrijven die luchthavens, spoorwegdiensten, vastgoeddiensten en
waterwerken en sport- en recreatieterreinen exploiteren. Ik wil de lijst net
als in het huidige GLB uitbreiden met overheden en overheidsgerelateerde organisaties.
Bij het hanteren van de directe betalingen handhaaf ik de huidige
ondergrens van € 500 per ontvanger per jaar. Op deze manier worden
kleine en hobbymatige bedrijven uitgesloten, en disproportionele
uitvoeringslasten voorkomen. Directe betalingen boven € 150.000 per
bedrijf worden afgeroomd met 5%.
Subsidiabele landbouwgrond
Net als in het huidige GLB wil ik gronden als wegbermen en stadsparken
bij voorbaat uitsluiten als subsidiabele landbouwgrond voor directe
betalingen.
Eenzelfde uitsluiting wil ik nu ook gaan toepassen op natuurgronden die
niet, of slechts zeer extensief, voor de landbouw kunnen worden gebruikt,
zoals heidegronden. Deze uitsluiting geldt nadrukkelijk niet voor natuur
bestaande uit extensief gebruikt grasland dat (in de regel) bij boeren in
gebruik is (denk aan grote stukken Waterland).
Op de uit te sluiten gronden vinden voor het beheer in bepaalde gevallen
agrarische activiteiten plaats, zoals begrazing door schapen. Voor die
activiteiten wil ik via het GLB een graasdierpremie introduceren. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

7

graasdierpremie, vormgegeven als een dierpremie, zal gelden voor
schapen en (zoog)koeien die op de genoemde niet-subsidiabele gronden
grazen.
Door enerzijds gronden met een andere hoofdfunctie dan landbouw uit te
sluiten en anderzijds de agrarische activiteit erop te ondersteunen, bereik
ik een belangrijke vermindering van de administratieve last voor de
agrarische ondernemer en een flinke besparing op de uitvoeringskosten.
1.e. Internationale doelen
De middelen van het nieuwe GLB zullen benut worden om agrariërs te
ondersteunen bij investeringen en innovaties om te voldoen aan
internationale doelen, met name op het gebied van de Nitraatrichtlijn en
de Kaderrichtlijn water. Hiervoor wil ik 20 miljoen benutten, een
equivalent van de huidige artikel 68 maatregelen. De provincies en
waterschappen zijn bereid om dit bedrag te cofinancieren. Dit bedrag zal
ik expliciet labellen aan investeringen op het boerenerf door (collectieven
van) agrariërs op het gebied van water maatregelen, die ook bijdragen
aan het behalen van de derogatie op de Nitraatrichtlijn.
2. Invulling voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP3)
Het kabinet wil met POP3 bijdragen aan internationale doelen op het
gebied van natuur, milieu en water. De Europese doelstellingen van de
Vogel- en Habitatrichtlijnen, de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn water
zijn hierbij van groot belang. Hierbij stelt het kabinet het boerenerf
centraal. Het kabinet wil dat POP3 ook bijdraagt aan een concurrerende,
innovatieve, duurzame en toekomstbestendige agrarische sector door in
te zetten op thema’s zoals klimaat, energie, milieu, dierenwelzijn,
voedselkwaliteit- en veiligheid, dier- en plantgezondheid en ruimtelijke
ordening. POP3 draagt zo bij aan de EU2020 strategie voor slimme,
duurzame en inclusieve groei.
In overleg met de provincies heb ik besloten POP3 concreet te richten op
de volgende thema’s:
1) Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2) Jonge boeren;
3) Natuur en landschap (zoals afgesproken in het natuurpact);
4) Verbetering van de waterkwaliteit;
5) LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
Ik heb met de provincies een akkoord bereikt over de invulling van de
genoemde thema’s binnen POP3 voor de periode 2014–2020. POP3 wordt
landsdelig ingevuld door de provincies en aangevuld door het Rijk. Met de
landsdelige aanpak kunnen gebiedsspecifieke behoeftes in de landbouw
worden aangepakt. Aan generieke behoeftes wordt landsdekkend
invulling gegeven. Met deze combinatie kan optimaal ingespeeld worden
op het bevorderen van een gelijk speelveld. De provincies leveren het
grootste deel van de benodigde nationale cofinanciering voor POP3,
aangevuld met cofinanciering van de waterschappen. Op deze wijze wordt
naar verwachting maximaal effect behaald van de beschikbare Europese
middelen, die zoveel mogelijk ten gunste zullen komen van de agrariër en
landbouwgronden.
Veelal is er sprake van een combinatie van opgaven voor een bepaald
gebied of sector. POP3 zorgt dat combinaties van meerdere maatregelen
in samenhang kunnen worden toegespitst op bepaalde gebieden of
sectoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

8

Het nieuwe wetgevingskader voor het GLB maakt het mogelijk om in
POP3 een keuze te maken uit verschillende maatregelen ten gunste van de
agrarische sector. Met deze maatregelen moet worden bijgedragen aan
minimaal vier van de zes vastgestelde Europese plattelandsprioriteiten.
Dit zijn: innovatie en kennisoverdracht, versterking van de concurrentiekracht, organisatie van de voedselketen en risicobeheer, beschermen van
ecosystemen, duurzaam grondstofgebruik en CO2 reductie en economische ontwikkeling in plattelandsgebieden. Minimaal 5% van de
beschikbare middelen moet worden ingezet voor LEADER, de bottom up
benadering voor lokale initiatieven, en minimaal 30% moet worden
ingezet voor maatregelen gericht op natuur en milieu, zoals bijvoorbeeld
agrarisch natuurbeheer.
Met de gekozen inzet voldoe ik aan de genoemde Europese voorwaarden
en draag ik bij aan voldoende Europese prioriteiten. Samen met de
provincies kies ik voor een beperkt aantal maatregelen (minder dan 10) uit
de mogelijkheden die het wetgevingkader biedt. Dit is aanzienlijk minder
dan in het huidige POP2, dat ruim 20 maatregelen kent. Zo wordt in POP3
een duidelijke focus en samenhang aangebracht om een versnipperde
inzet te voorkomen en de uitvoeringskosten te beheersen. Bij de
uitwerking van de maatregelen zullen controleerbaarheid en verifieerbaarheid van de maatregelen voorop staan zodat de foutenmarges en
uitvoeringslasten zo veel mogelijk worden beperkt.
Hieronder geef ik u een uitwerking van de verschillende thema’s en
maatregelen binnen POP3. De aangegeven budgetten zijn per jaar en
indicatief. Ik informeer u ook over de uitvoering van POP3 en de relatie
met de partnerschapsovereenkomst. Dit is een strategisch document,
waarin Nederland moet aangeven hoe het de middelen uit Europese
Structuur- en Investeringsfondsen (ESI-fondsen), waaronder het ELFPO,
zal inzetten ten behoeve van de Europa2020 strategie. Ik streef ernaar het
POP3 begin 2014 bij de Europese Commissie ter goedkeuring in te dienen
zodat het programma in de tweede helft van 2014 kan starten. Dit zal niet
tot problemen leiden omdat de uitvoering van POP2 nog in 2014
doorloopt.
Versterken van de innovatie en concurrentiekracht van de landbouw
Innovatie van de landbouw is samen met de verduurzaming de belangrijkste opgave voor de agrarische sector om een krachtige concurrentiepositie te behouden. Ik wil innovatie van de landbouw en het versterken van
de concurrentiepositie daarom stimuleren met een samenhangend pakket
van generieke en gebiedsgerichte maatregelen. Met dit pakket wordt het
mogelijk om onderzoek en kennis beter te benutten voor de praktijk. Dit
doe ik onder andere door het ondersteunen van samenwerkingsverbanden. Een voorbeeld hiervan is het ondersteunen van operationele
innovatiegroepen onder het Europese Innovatie Partnerschap, waarmee
ook de relatie met de Horizon2020 wordt gelegd. Vervolgens kan de
kennisoverdracht in de vorm van trainingen, demonstraties, praktijknetwerken verder worden gestimuleerd. Eventueel benodigde fysieke
investeringen voor agrariërs wil ik ondersteunen voor het ontwikkelen van
nieuwe prototypes die in de praktijk getest moeten worden en voor de
uitrol van innovaties in de land- en tuinbouw zoals precisielandbouw en
duurzame stallen. Hierbij kan selectief gekeken worden naar specifieke
problemen, gebieden en groepen van agrariërs. Het aangegeven pakket
van maatregelen op het gebied van innovatie en concurrentiekrachtversterking zal worden uitgevoerd door de provincies. Aanvullend aan dit
pakket voer ik een landsdekkende garantstellingsregeling voor de
marktintroductie voor risicovolle innovaties (GMI) in, zoals ik heb
aangekondigd in de Beleidsbrief Tuinbouw (Kamerstuk 32 627, nr. 14),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

9

voor de tuinbouw en andere sectoren, uitgevoerd door het Rijk. Het op de
markt brengen van nieuwe producten en productiesystemen gaat gepaard
met aanzienlijke risico’s voor de betreffende ondernemer en wordt
belemmerd door extra voorwaarden aan de financiering vanwege het
risicovolle karakter (afzetmarkt en hoge kostprijs). Met de GMI wordt de
drempel van de eerste toepassingen van risicovolle innovaties, die
maatschappelijk gewenst zijn, verlaagd.
Het bedrag dat voor dit pakket van innovatie- en concurrentiekrachtmaatregelen in POP3 wordt gereserveerd is ongeveer € 20 miljoen. Het betreft
ruim € 10 miljoen aan Europese cofinanciering. De provincies cofinancieren dit met € 8 miljoen en het Rijk zal de cofinanciering dragen voor de
GMI voor ongeveer € 2 miljoen per jaar.
Voor een optimale internationale concurrentiepositie voor de Nederlandse
landbouw is ook een blijvende investering in de landbouwstructuurversterking essentieel. Efficiëntieverhoging is mogelijk door de juiste
aanpassingen van percelen. Herstructurering van landbouwbedrijven
draagt tevens bij aan de realisatie van (internationale) doelen rondom
water, Programmatische Aanpak Stikstof (PAS), biodiversiteit en Natura2000. Om de landbouwstructuur verder te versterken wil ik binnen POP3
ongeveer € 15 miljoen reserveren, waarvan de helft EU-cofinanciering en
de helft cofinanciering van de provincies. Ze zullen hieraan gebiedsgericht
invulling geven. Het betreft een combinatie van mogelijkheden ter
verbetering van de verkaveling, de toegankelijkheid en de landbouwinfrastructuur enerzijds en verbetering van de ligging van landbouwbedrijven
uit het oogpunt van milieu-, water- en natuurdoelen anderzijds. Verder
komen er ook mogelijkheden voor de verbetering van de energieinfrastructuur van land- en tuinbouwbedrijven om geproduceerde energie
te kunnen delen met andere bedrijven en instellingen.
Weersextremen kunnen zeer ingrijpende inkomensgevolgen hebben voor
agrarische ondernemers. Binnen POP3 ga ik het ondersteunen van een
brede weersverzekering continueren, zoals nu vormgegeven binnen
artikel 68 in de eerste pijler van het GLB. De agrarische ondernemer
neemt zelf verantwoordelijkheid door al dan niet te kiezen voor een brede
weersverzekering. Het betreft een privaat verzekeringsinstrument dat
wordt ondersteund door een subsidiepercentage op de verzekeringspremie. Het doel van deze steun is om uiteindelijk te komen tot een
instrument dat in de markt functioneert. Ik wil hierbij gebruik maken van
ongeveer € 2 miljoen aan EU-cofinanciering in POP3 aangevuld met € 7
miljoen rijksmiddelen.
Met bovenstaande maatregelen wordt in totaal bijna € 44 miljoen besteed
aan EU-middelen en nationale cofinanciering aan het versterken van de
innovatie, duurzaamheid en concurrentiekracht van de landbouw.
Jonge boeren
Het aantal boeren neemt in Nederland al jaren af. Jonge gemotiveerde
agrarische ondernemers hebben ruimte nodig om een bedrijf over te
nemen en voor de toekomst gezond te houden. Jonge boeren zijn immers
de boeren van de toekomst. Het kabinet vindt daarom dat jonge boeren
ondersteund moeten worden bij het doen van duurzame en innovatieve
investeringen in hun boerenbedrijf. Voor jonge boeren gaan de provincies
in nader overleg een landsdekkende investeringsregeling inrichten ter
stimulering hiervan voor een bedrag van € 5 miljoen per jaar, waarvan de
helft aan EU-cofinanciering uit POP3. Hiermee is continuering gewaarborgd voor ondersteuning in de tweede pijler van jonge boeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

10

Bijdrage aan natuurdoelen
De Nederlandse landbouwsector kan een belangrijke bijdrage leveren om
de achteruitgang van de biodiversiteit in het agrarisch gebied af te
remmen door de al geschetste invulling van de vergroeningsmaatregelen
in de eerste pijler en in de tweede pijler door agrarisch natuurbeheer en
inrichtingsmaatregelen in de weidevogelkerngebieden in POP3. Daarnaast
kunnen gerichte maatregelen bijdragen aan de biodiversiteit, Natura-2000
en landschap en zo de negatieve invloed van de landbouw op de natuur
verminderen.
In het Natuurpact heb ik samen met de provincies afspraken gemaakt om
de natuur in Nederland blijvend te versterken. De afspraken betekenen dat
een bedrag van € 40 miljoen per jaar aan EU-cofinanciering uit POP3
tezamen met de extra middelen die het kabinet voor natuur heeft
vrijgemaakt (gemiddeld 200 miljoen per jaar tot 2027) daarvoor wordt
ingezet. Dit betreft € 30 miljoen EU-cofinanciering voor het stelsel van
agrarisch natuurbeheer. Het agrarisch natuurbeheer vormt een belangrijke
pijler in het plattelandsbeleid en maakt daarom integraal onderdeel uit
van POP3. Het agrarisch natuurbeheer wordt de komende tijd verder
uitgewerkt in een nieuw stelsel dat effectiever en efficiënter is door onder
meer vanaf 2016 te werken met collectieven van agrariërs en andere
betrokken gebiedspartijen. Indien mogelijk zal het ganzenbeheer hier
onderdeel van uitmaken. Voor maatregelen voor het ganzenbeheer gaat
het in het Natuurpact om een EU-cofinancieringsbedrag van € 5 miljoen
per jaar.
De hydrologische maatregelen in Natura-2000-gebieden in het kader van
de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) uit het Natuurpact zullen voor
€ 5 miljoen uit het POP3-budget worden gecofinancierd. De maatregelen
die in het kader van POP3 worden gecofinancierd zijn hydrologische
maatregelen zoals onder andere de aanleg van regenwaterbuffers en
stuwen, (waterconserverende) drainagesystemen en natte bufferzones,
het omleggen van beken en het verhogen van waterpeilen. Door synergie
te zoeken met andere gebiedsopgaven, daarbij allianties te zoeken met
andere gebiedspartijen en de inzet van innovatieve technieken kunnen de
verdroogde gebieden herstellen en kan worden voldaan aan de Europese
biodiversiteitverplichtingen.
Daarnaast gaat voor aanleg- en inrichtingsmaatregelen € 6 miljoen,
waarvan de helft EU-cofinanciering en de andere helft cofinanciering van
de provincies, naar aanleg en herstel van landschapselementen en
inrichtingsmaatregelen voor specifieke beschermde soorten.
Het verbeteren van de waterkwaliteit
Op het gebied van waterbeheer staat Nederland voor grote opgaven. Het
Rijk en provincies willen POP3 inzetten voor het verbeteren van de
waterkwaliteit. Dit sluit aan op het doel van het vijfde actieprogramma
Nitraatrichtlijn en het verkrijgen van de voor Nederland belangrijke
derogatie.
Het bevorderen van een emissiearme landbouw en het optimaliseren van
het waterbeheer voor de landbouw staan hierbij centraal. Een bedrag van
ongeveer € 25 miljoen, waarvan de helft Europese cofinanciering, wil ik
inzetten voor een samenhangend pakket van maatregelen, waarbij het
accent ligt op effectgerichte maatregelen voor de landbouw. Hierbij is
naast het generieke beleid uit het actieprogramma, gebiedsgericht
maatwerk nodig gericht op bestrijding van eutrofiering en de reductie van
uit- en afspoeling van nutriënten. Zowel inrichting- en beheermaatregelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

11

van watersystemen als ook investeringen en innovaties in de landbouw
kunnen daarbij een rol spelen. Daarnaast kunnen ook blauwe diensten
ingericht worden, waarbij binnen het concept van collectieven slimme
combinaties gemaakt kunnen worden met de doelen van de Kaderrichtlijn
Water, de biodiversiteitdoelen, de Nitraatrichtlijn en innovaties in de
landbouw.
De provincies hebben met de waterschappen afspraken gemaakt over de
cofinanciering van de helft van de genoemde € 25 miljoen voor het
verbeteren van de waterkwaliteit.
LEADER
Met de (verplichte) Nederlandse inzet op LEADER wordt bijgedragen aan
de sociaal-economische ontwikkeling en werkgelegenheid op het
platteland, de innovaties op agrarische bedrijven, de leefomgeving van de
agrarische sector, jonge boeren en hun gezinnen en aan samenwerking in
«krimp»-gebieden waarbij alle actoren zich inspannen voor een sociaal en
economisch vitaal platteland. Juist ook voor jonge boeren zijn voldoende
voorzieningen essentieel.
Ook heb ik met de provincies afgesproken dat LEADER bijdraagt aan
projecten voor duurzaamheidseducatie in het kader van het programma
Duurzaam Door. LEADER is door de bottom up aanpak bij uitstek geschikt
om de daadkracht in de regio te benutten.
LEADER heeft zich als EU-methodiek voor integrale plattelandsontwikkeling bewezen en gaat nu een vijfde periode in. Omdat LEADER is gericht
op de sociaal-economische ontwikkeling van de streek met aandacht voor
verbrede landbouwontwikkeling biedt het goede kansen voor samenwerking en innovatie. Bij LEADER gaat het per definitie om integrale
projecten die meerdere doelen en prioriteiten dienen (zoals innovatie,
energie, water, natuur, werkgelegenheid). Specifiek kan het extra
bijdragen aan het creëren van werkgelegenheid in geval van bevolkingsdaling in krimp- en anticipeerregio’s. LEADER past goed in de «participatiesamenleving» met de samenwerking tussen private en publieke
actoren, waar streekactoren sturen met een meerderheid van maatschappelijke actoren. De provincies willen de LEADER-aanpak in de periode
2014–2020 benutten om een grote professionaliseringsslag te maken. Nut
en noodzaak van de uit te voeren projecten binnen LEADER moeten van
tevoren worden aangetoond. Alleen de gebieden met de beste ontwikkelingsstrategieën die direct inspelen op de grootste behoeften in een streek
zullen de LEADER status, lokale actie groep (LAG), krijgen.
Samen met de provincies heb ik er voor gekozen om ruim € 5 miljoen aan
Europese cofinanciering te besteden aan LEADER, inclusief Duurzaam
Door projecten. De provincies zullen dit bedrag met eenzelfde bedrag
cofinancieren, waarmee het totaal bedrag uitkomt op bijna € 11 miljoen.
Uitvoeringstructuur POP3
Ik heb met de provincies op hoofdlijnen afspraken gemaakt over de
uitvoering van POP3. De afspraken bestaan eruit dat er één POP3 komt dat
bestaat uit een landsdelige invulling en een rijksdeel. Ik ben, net als bij
POP2, daarbij de aangewezen beheersverantwoordelijke («management
autoriteit») en uit dien hoofde stelselverantwoordelijk voor een
doelmatige, efficiënte, effectieve en uniforme uitvoering van het
programma. Er blijft één Betaalorgaan, namelijk Dienst Regelingen, dat
verantwoordelijk is voor de EU-conforme uitbetaling van de
POP3-middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

12

De verdere uitwerking van de uitvoeringsstructuur zal, net als het
onderwerp uitvoeringskosten en borging van financiële risico’s
opgenomen worden in een nader uit te werken en door partijen (Rijk en
provincies) te ondertekenen Convenant. Hierin zal worden vastgelegd dat
de partij die verantwoordelijk is voor het leveren van de cofinanciering
ook de uitvoeringskosten van de betreffende regeling op zich neemt.
Verder zullen afspraken gemaakt worden over de voortzetting van het
Regiebureau POP dat een belangrijke taak vervult bij de verantwoording
over POP3 naar de Europese Commissie. De door de EU verplichte opzet
van een Netwerk Platteland zal wederom een plek gaan krijgen binnen de
organisatie van het POP3. De uitvoeringswerkzaamheden van het
Regiebureau POP en het Netwerk Platteland zullen Europees worden
gecofinancierd (circa € 3 miljoen). Het Rijk en provincies zullen hiervoor
de benodigde nationale cofinanciering leveren.
Partnerschapsovereenkomst
Met de Partnerschapsovereenkomst geeft Nederland aan hoe het in de
komende programmaperiode 2014–2020 de middelen uit de ESI-fondsen,
waaronder ook het ELFPO, zal inzetten ten behoeve van de Europa
2020-strategie. In dit strategische koepeldocument wordt onder meer een
integrale visie gegeven op de bijdrage die de ESI-fondsen zullen leveren
aan de sociale en economische ontwikkeling van Nederland. Ook worden
relaties gelegd met ander Europees beleid, zoals Horizon2020, en met
nationaal beleid.
De Partnerschapsovereenkomst moet goedgekeurd worden door de
Europese Commissie. Deze procedure hangt nauw samen met de
goedkeuringsprocedure voor de programma’s van de ESI-fondsen en dus
ook het POP3.
3. Invulling van het markt- en prijsbeleid
Binnen het wetgevingspakket voor het nieuwe GLB treden de
voorwaarden voor het markt- en prijsbeleid, de integrale Gemeenschappelijke Marktordening (iGMO) grotendeels per 1 januari 2014 in werking.
Het GLB-wetgevingspakket laat weinig nationale keuzen voor het markten prijsbeleid.
Producenten- en brancheorganisaties
Een uitzondering ligt in de nieuwe mogelijkheid voor lidstaten om (unies
van) producentenorganisaties en brancheorganisaties in alle sectoren van
het GLB te erkennen en om onderlinge afspraken van deze organisaties op
verzoek algemeen verbindend te verklaren. Hierbij kan ook niet-leden
worden verplicht bij te dragen aan de kosten die voortvloeien uit deze
afspraken.
De Europese Commissie heeft recent aangegeven dat ze verdere
uitwerking van de betreffende bepalingen in gedelegeerde en uitvoeringshandelingen vooralsnog niet nodig acht. Op een aantal interpretatieve
vragen die wij nog bij de Europese Commissie hebben uitstaan (onder
meer over de definitie van «sector») verwacht ik binnenkort een reactie.
Daarmee is de weg vrij om met de nationale uitwerking van het markt- en
prijsbeleid van start te gaan.
Voor de rol die producenten- en brancheorganisaties zouden kunnen
spelen in relatie tot de opheffing van de productschappen, inclusief de
mogelijkheid om daarbij de Algemeen Verbindend Verklaring te benutten,
verwijs ik naar de brief van het kabinet van 21 november jongstleden
(Kamerstuk 32 615, nr. 15).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

13

4. Vervolg
Met deze brief geef ik invulling aan de motie Lodders c.s. (Kamerstuk
21 501-32, nr. 666) over de verdeling van middelen over de pijlers en aan
de motie Dik-Faber (Kamerstuk 33 750-XIII, nr. 65) inzake een nationaal
gelijk speelveld. Ook is invulling gegeven aan de verschillende toezeggingen.
In de komende maanden zal de verdere uitwerking plaatsvinden. Deze
uitwerking is mede afhankelijk van de precieze vormgeving van zowel de
gedelegeerde als de uitvoeringshandelingen. De gedelegeerde handelingen worden per half maart 2014 verwacht, de uitvoeringshandelingen
in de eerste helft van dat jaar.
Ik ben er van overtuigd dat ik met de in het voorgaande neergelegde
keuzes optimaal invulling geef aan de mogelijkheden die het nieuwe GLB
aan Nederland biedt. Het GLB zal hiermee bijdragen aan de modernisering, ontwikkeling en verduurzaming van de Nederlandse land- en
tuinbouw.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 28 625, nr. 168

14