Technical Sciences
Van Mourik Broekmanweg 6
2628 XE Delft
Postbus 49
2600 AA Delft

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2013 R11051

Deskundigenrapport toepassing en inspectie
van roestvaststaal (RVS) in zwembaden

Datum

20 september 2013

Auteur(s)

Prof.Dr. R.B. Polder
Prof.Ir. H.H. Snijder (TU/e)
Met bijdragen van (allen TNO):
Ir. H. Borsje
Ir. E. Huibregtse
Ing. E. Reddering
Dr. Ir. R. Steenbergen
Dr. Ir. IJ. van Straalen

Exemplaarnummer
Oplage
Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever

Projectnaam
Projectnummer

TNO-060-DTM-2013-01928
49 (incl. bijlagen)
2
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Directie Bouwen
T.a.v. de heer M. Balk
Postbus 20011
2500 EA DEN HAAG
Project RVS zwembaden
060.02017

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan.
© 2013 TNO

T +31 88 866 30 00
F +31 88 866 30 10
infodesk@tno.nl

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

2 / 43

Inhoudsopgave
1

Management Samenvatting .................................................................................... 4

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Inleiding ................................................................................................................... 6
Vraagstelling ............................................................................................................. 6
Opdracht ................................................................................................................... 6
Leeswijzer ................................................................................................................. 6
Achtergrond en historie ............................................................................................. 7

3
3.1
3.2
3.3

Constructies en materialen in zwembaden........................................................... 9
Vloerniveau ............................................................................................................... 9
Tussenniveau............................................................................................................ 9
Plafondniveau ......................................................................................................... 10

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Corrosie van RVS in zwembaden ........................................................................ 12
Vormen van corrosie bij RVS .................................................................................. 12
Milieu en corrosie van RVS in zwembaden ............................................................. 16
Gebruikte RVS onderdelen in zwembaden ............................................................. 22
In 2004 toegelaten soorten RVS ............................................................................. 22

5
5.1
5.2
5.3

Beoordeling van de constructieve veiligheid ..................................................... 23
Algemeen ................................................................................................................ 23
Verantwoordelijkheden ........................................................................................... 23
Constructieve veiligheid .......................................................................................... 24

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10

Overwegingen bij inspecties................................................................................ 29
Algemeen ................................................................................................................ 29
Inventarisatie van ruimten met agressieve atmosfeer ............................................. 29
Inventarisatie van de dragende metalen delen in de zwembadatmosfeer .............. 30
Vaststellen materiaalsamenstelling of RVS soort .................................................... 30
Vaststellen van de steekproefgrootte ...................................................................... 31
Vaststellen van de aanwezige corrosie ................................................................... 32
Beoordeling van de situatie ..................................................................................... 33
Advies voor maatregelen ........................................................................................ 33
Rapportage ............................................................................................................. 33
Recent voorstel voor inspectiemethodiek................................................................ 34

7
7.1
7.2

Inspectiemethodiek .............................................................................................. 36
Opzet ...................................................................................................................... 36
Uitwerking ............................................................................................................... 37

8

Conclusies ............................................................................................................. 39

9
9.1
9.2

Referenties ............................................................................................................ 41
Normen ................................................................................................................... 41
Literatuur ................................................................................................................. 41

10

Ondertekening ....................................................................................................... 43

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

3 / 43

Bijlage(n)
A Inhoudsopgave NCC-Praktijkrichtlijn 2004 [NCC 2004]
B Bepaling steekproefgrootte bij inspectie van corrosie van de ophanging van een
zwembadplafond

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

1

4 / 43

Management Samenvatting

Dit deskundigenrapport beschrijft de toepassing en inspectie van roestvaststaal
(RVS) in zwembaden. Dit is een actueel onderwerp door recente schadegevallen
en ongelukken.
NEN heeft het initiatief genomen om de NCC “Praktijkrichtlijn voor inspectie en
onderhoud van ophangconstructies, bevestigingsmiddelen en voorzieningen in
overdekte zwembaden” uit 2004 te willen herzien en uitgeven als NPR. Dit initiatief
wordt ondersteund door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK).
In dit deskundigenrapport komen de volgende aspecten aan de orde:
- een literatuuronderzoek;
- hoe de constructieve veiligheid van RVS-constructieonderdelen is geregeld
vanuit de Woningwet en het Bouwbesluit en de daarin aangewezen
constructienormen, NEN-EN 1993-1-4 en NEN 8700;
- hoe de duurzame veiligheid van niet-resistent RVS kan worden aangetoond
overeenkomstig NEN 8700;
- hoe de duurzame veiligheid van resistent RVS kan worden aangetoond
overeenkomstig NEN-EN 1993-1-4;
- een statistische beschouwing over de aan te houden steekproefgrootte bij
inspectie van RVS-onderdelen;
- een beschouwing over de wijze van inspecteren (visueel, beproeving);
- een inspectiemethodiek voor de beoordeling van RVS in zwembaden bij
bestaande bouw en bij nieuwbouw .
Diverse (constructie)onderdelen in zwembaden kunnen zijn opgehangen door
middel van elementen van roestvaststaal (RVS). Dit betreft bv. verlaagde plafonds,
ventilatiekanalen, lampen en luidsprekers. RVS is een familie van staallegeringen,
waarvan sommige gevoelig zijn voor het verschijnsel spanningscorrosie, waardoor
plotselinge breuk kan optreden. De atmosfeer van zwembaden is door het gebruik
van desinfecteringsmiddelen op basis van chloor agressief voor de meest
gebruikelijke soorten RVS, o.a. aangeduid als 304 en 316, die daarom niet-resistent
worden genoemd. Dergelijk materiaal vertoont al zichtbare corrosie enige tijd
voordat spanningscorrosie optreedt. Andere, hogergelegeerde, RVS soorten zijn
niet gevoelig voor (spannings)corrosie in de zwembadatmosfeer, de zogenoemde
resistente soorten, aangeduid met 1.4529, 1.4547, 1.4565.
In de huidige normen wordt het onderscheid tussen beide groepen RVS duidelijk
gemaakt: alleen de resistente soorten zijn toegestaan voor gebruik in dragende
elementen in de zwembadatmosfeer. Dit geldt zonder meer voor nieuw aan te
brengen dragende elementen in zwembaden. Op grond van de normen is het wel
nodig deze elementen te inspecteren; hiervoor wordt een interval van drie jaar
aanbevolen.
Het is mogelijk dat in bestaande zwembaden dragende elementen van nietresistent RVS aanwezig zijn. Daarom moeten alle zwembaden hierop worden
geïnspecteerd als de laatste inspectie langer dan 6 maanden geleden is uitgevoerd.
Indien niet-resistent RVS aanwezig is, is vervanging door resistent RVS of andere

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

5 / 43

beschermde metalen dringend nodig. Indien niet wordt vervangen moet op de
aanwezigheid van corrosie worden gecontroleerd. Indien corrosie aanwezig is,
moet worden afgekeurd en moeten passende maatregelen worden getroffen om
ongelukken te voorkomen, zoals het aanbrengen van een tweede draagweg, het
afzetten van gedeelten van het zwembad of in het uiterste geval sluiting van het
zwembad. Indien geen corrosie is aangetroffen moet op een termijn van maximaal
zes maanden opnieuw worden geïnspecteerd. De kans dat binnen zes maanden
corrosie tot ontwikkeling komt die tot bezwijken kan leiden is zeer klein, en wel zo
klein dat wordt voldaan aan de bouwregelgeving. De termijn van zes maanden is
vastgesteld op basis van het beeld van het schademechanisme in de beschikbare
wetenschappelijke literatuur.
RVS onderdelen in andere delen van een zwembad, met name waar het RVS in
direct contact staat met het zwembadwater of waar het materiaal regelmatig nat
wordt door spattend water of reiniging, zijn niet gevoelig voor spanningscorrosie.
Daarom zijn de standaard soorten RVS hier wel geschikt.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

2

6 / 43

Inleiding
2.1

Vraagstelling

Het onderwerp van dit deskundigenrapport, de toepassing en inspectie van
roestvaststaal (RVS) in zwembaden, is een actueel onderwerp door recente
schadegevallen en ongelukken.
NEN heeft het initiatief genomen om de NCC-Praktijkrichtlijn voor inspectie en
onderhoud van ophangconstructies, bevestigingsmiddelen en voorzieningen in
overdekte zwembaden [NCC 2004] te willen herzien en uitgeven als NPR. Dit
initiatief wordt ondersteund door het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK). Zie Bijlage A voor de inhoudsopgave van [NCC 2004].
In het kader van de NPR-ontwikkeling is er behoefte aan een deskundigenrapport
over de toepassing en inspectie van RVS in zwembaden. In dit deskundigenrapport
komen de volgende aspecten aan de orde:
- een analyse van beschikbare publicaties over RVS in zwembaden
(literatuuronderzoek), waarbij vooral wordt gekeken naar publicaties van na
2004, er van uitgaande dat de NCC-publicatie gebaseerd is op publicaties
van voor 2004;
- een beschrijving hoe de constructieve veiligheid van RVSconstructieonderdelen is geregeld vanuit de Woningwet en het Bouwbesluit
en de daarin aangewezen constructienormen (met name NEN-EN 1993-1-4
en NEN 8700);
- een beschrijving hoe de duurzame veiligheid van niet-resistent RVS kan
worden aangetoond overeenkomstig NEN 8700;
- een beschrijving hoe de duurzame veiligheid van resistent RVS kan worden
aangetoond overeenkomstig NEN-EN 1993-1-4;
- een statistische beschouwing over de aan te houden steekproefgrootte bij
inspectie van RVS-onderdelen;
- een beschouwing over de wijze van inspecteren (visueel, beproeving);
- een inspectiemethodiek voor de beoordeling van RVS in zwembaden op
basis van bovengenoemde analyse, beschrijvingen en beschouwingen.
Het deskundigenrapport zal door het ministerie van BZK ter beschikking worden
gesteld aan NEN voor het opstellen van de NPR. Het deskundigenrapport kan,
vooruitlopend op de NPR-publicatie, worden gepubliceerd door het ministerie.
2.2

Opdracht

BZK heeft de auteurs van dit rapport gevraagd het hierboven omschreven
deskundigenrapport op te stellen. De werkzaamheden daarvoor zijn aan BZK
aangeboden in TNO offerte 060-DTM-2013-00701/PRR/hns van 18 maart 2013.
Hierop heeft BZK opdracht verleend in haar brief met kenmerk 2013-0000185292
van 5 april 2013.
2.3

Leeswijzer

Dit rapport is als volgt opgebouwd. In de volgende paragraaf wordt de achtergrond
van de problematiek beschreven. In hoofdstuk 3 worden materialen en constructies
(RVS) in zwembaden behandeld voor zover zij relevant zijn voor de genoemde
problematiek. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op corrosie van metalen en in het

7 / 43

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

bijzonder RVS. Hoofdstuk 5 behandelt hoe het beoordelen van de constructieve
veiligheid is geregeld en hoe de verantwoordelijkheden zijn verdeeld. In hoofdstuk 6
komen de achtergronden van inspecties aan de orde inclusief mogelijkheden en
beperkingen, een recent voorstel voor een inspectiesystematiek en het aspect
steekproefgrootte. In hoofdstuk 7 wordt behandeld hoe een inspectiemethodiek op
de in hoofdstuk 6 beschreven overwegingen bij inspecties zou kunnen worden
gebaseerd. Hoofdstuk 8 geeft de conclusies uit de studie. Ten slotte worden
relevante (normatieve) referenties en literatuur opgesomd.
2.4

Achtergrond en historie

Sinds de instorting van een plafond in een zwembad in Steenwijk in 2001 is bekend
dat ook in de Nederlandse praktijk corrosie van metalen (RVS) in de
zwembadatmosfeer tot schade en ongevallen kan leiden. In het buitenland is een
dergelijke instorting al in 1985 in Uster in Zwitserland opgetreden. Het bleek hierbij
te gaan om het bezwijken van austenitisch roestvaststaal (RVS) door
scheurvormende spanningscorrosie. Voordien werd algemeen aangenomen dat dit
fenomeen niet onder 50 °C zou kunnen optreden. Sindsdien is uit onderzoek
duidelijk geworden dat de meest gebruikelijke soorten RVS (304 en 316, zie
paragraaf 4.1) gevoelig zijn voor dit type corrosie.
In Nederland is een aantal inspecties uitgevoerd [Winter 2003, Stiphout 2004],
waarbij bleek dat:
- gevoelige soorten RVS zijn toegepast;
- RVS onderdelen corrosie en scheurvorming vertoonden;
- en dat hierdoor bezwijken en instorting kunnen optreden.
Vervolgens is een project uitgevoerd waarin o.a. een kennisinventarisatie [Stiphout
2004] en een praktijkinventarisatie [Winter 2003] zijn uitgevoerd en tenslotte is een
Praktijkrichtlijn is uitgebracht [NCC 2004].
Inmiddels is met de NCC-Praktijkrichtlijn ervaring opgedaan. De Rijksoverheid heeft
een waarschuwing gegeven in 2009 in de vorm van een VROM-inspectiesignaal
[VROM 2009]. Recente incidenten in Tilburg en Dordrecht zijn aanleiding geweest
voor hernieuwde aandacht. Schadegevallen met RVS in Nederlandse zwembaden
zijn samengevat in tabel 1. Verder is de bouwregelgeving sindsdien ingrijpend
veranderd, o.a. met het uitkomen van het meest recente Bouwbesluit [BB 2012] en
een aantal normen, zoals NEN-EN 1993-1-4 en NEN 8700.
Tabel 1 Schadegevallen met RVS in Nederlandse zwembaden
plaats
Steenwijk

datum
10/11 juni 2001

Tilburg

1 november
2011

beschrijving
Plafond ingestort,
geen letsel
Luidspreker
neergestort, een dode

Dordrecht

23/24 januari
2013

Lamp neergestort,
geen letsel

Materiaal, geschiedenis
304 draadstangen,
corrosie
Een jaar na inspectie,
waarbij geen corrosie
werd vastgesteld
Minder dan een jaar na
inspectie, waarbij
corrosie werd
vastgesteld

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

8 / 43

Dit rapport is opgesteld om op basis van de vraagstelling de geactualiseerde stand
van zaken weer te geven met betrekking tot toepassen en inspecteren van RVS in
zwembaden. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling van dit rapport de toepassing en
inspectie van andere metalen, in het bijzonder verzinkt staal, op eenzelfde niveau te
behandelen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

3

9 / 43

Constructies en materialen in zwembaden
In dit hoofdstuk, dat is gebaseerd op tekst en waarnemingen beschreven in [NCC
2004], wordt in grote lijnen aangegeven welke metalen onderdelen zich in
zwembaden bevinden die onderhevig kunnen zijn aan corrosie. Het gaat dan om de
plaats in het zwembad en om de expositieomstandigheden (het milieu en zijn
agressiviteit).
In dit hoofdstuk wordt een onderverdeling gemaakt in:
- vloerniveau;
- tussenniveau;
- plafondniveau.
3.1

Vloerniveau

Op vloerniveau bevinden zich in het algemeen geen ophangmiddelen waaraan
onderdelen hangen die naar beneden kunnen vallen. Verder worden metalen delen
op vloerniveau regelmatig bevochtigd door zwembadwater of schoongespoten,
waardoor geen voor RVS agressief milieu kan ontstaan.
3.2

Tussenniveau

Hier gaat het om zichtbare onderdelen die zich tussen vloer en plafond bevinden,
die als ze vallen een gevaar kunnen vormen voor bezoekers. Het milieu op
tussenniveau kan agressief zijn voor RVS en andere metalen delen door transport
en depositie van chloorhoudende verbindingen zonder regelmatige bevochtiging
door zwembadwater of reinigingsactiviteiten, waardoor chloride kan accumuleren.
Dit milieu wordt aangeduid als zwembadatmosfeer.
Typische onderdelen in het tussenniveau zijn ventilatie- of luchtkanalen. De kokers
zijn ondanks forse afmetingen relatief gering in gewicht. Zij zijn dan ook meestal op
een klein aantal punten opgehangen, op geruime afstand van elkaar. Soms lijken
dit stevige draadstangen, maar zijn het in werkelijkheid minder stevige
draadstangen waar een mantelbuis omheen zit. Draadstangen kunnen van zowel
verzinkt staal als RVS zijn. Soms liggen de draadstangen binnen de koker,
waardoor zij niet inspecteerbaar zijn. Luchtkanalen vormen een stijf geheel,
waardoor ze niet doorbuigen als één ophangpunt is gebroken. Als er meer
corroderen, kan het kanaal plotseling over een grote lengte naar beneden komen.
Als de ophanging zich boven het plafond bevindt, bemoeilijkt dat de inspectie.
Soms is er een tweede draagweg en waarschuwt een koker wel door vervorming bij
breuk van een enkel element.
Andere voorbeelden op tussenniveau zijn een aan een muur hangende keerwand
om het zwembad op wedstrijdlengte te brengen; of een isolatierol waarmee het bad
’s nachts wordt afgedekt. Ook komen doorzichtige tussenwanden voor met
verbindingen in RVS.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

3.3

10 / 43

Plafondniveau

Bij het plafondniveau gaat het om de plafonds zelf en alles wat zich daarboven
bevindt. Hiertoe worden ook lampen en luidsprekers en dergelijke gerekend die
onder het plafond hangen maar waarvan de ophanging zich boven het plafond
bevindt. Verder gaat het hier om luchtkanalen en leidingwerk boven het plafond.
Het milieu op plafondniveau kan agressief zijn voor RVS en andere metalen delen
door transport en depositie van chloorhoudende verbindingen zonder regelmatige
bevochtiging door zwembadwater of reinigingsactiviteiten, waardoor chloride kan
accumuleren. Ook dit milieu wordt aangeduid als zwembadatmosfeer.
Bij de bouw van zwembaden zijn meestal meerdere (onder)aannemers betrokken,
die elk hun eigen werkwijze en materialen gebruiken. Dit geldt o.a. voor leidingwerk,
ventilatiesystemen en plafonds. Daardoor worden er binnen één zwembad vaak
veel verschillende materialen aangetroffen.
Hier wordt voor de opsomming onderscheid gemaakt tussen plafonds,
luchtkanalen, leidingwerk en overige.
Typen plafonds
In niet al te oude zwembaden worden bijna altijd systeemplafonds aangetroffen.
Systeemplafonds bestaan uit standaard onderdelen uit de handel of rechtstreeks
uit de fabriek. Zij bestaan uit: hout, metaal of platen.
Systeemplafonds bestaande uit houten latten of stalen lamellen zijn moeilijk
toegankelijk voor inspectie. Meestal moeten inspectieluiken worden gemaakt.
Latten- en lamellenplafonds tonen geen gebreken vooraf (waarschuwen niet) als er
iets mis is met de ophanging.
Ophangsystemen plafonds
Bij inspectie overwegend zijn drie ophangsystemen aangetroffen: snelhangers,
noniushangers en draadhangers; soms andere typen.
Snelhangers bestaan uit twee draden en een verbindingsclip. Draden en clips
kunnen zowel in verzinkt staal als RVS zijn uitgevoerd. Snelhangers nemen alleen
trekkrachten op. Clips van standaard RVS, hoewel in beperkte mate aangetroffen,
vertoonden vaak scheurvorming door spanningscorrosie. Verzinkte clips hebben
vaak een geringe zinklaagdikte.
Noniushangers kunnen ook druk opnemen, bijv. om “balvaste” plafonds te maken.
Ze bestaan uit drie delen: boven, onder en de verbinding. Het bovenste en onderste
deel zijn gemaakt van sendzimir verzinkte staalplaat. Hierbij is in het verleden geen
zware corrosie aangetroffen. Als verbindingsmiddel hoort een speciale stalen pen te
zijn gebruikt. In plaats hiervan zijn spijkers en schroeven aangetroffen; die
vertoonden soms corrosie.
Omgebogen draad voor hangers heeft ongeveer dezelfde diameter als dat van
snelhangers. Voordeel is de lagere prijs, nadeel is dat er geen stelmogelijkheid is.
Draad is een enkele keer aangetroffen in RVS, meestal als verzinkt staal (meestal
niet geroest aangetroffen).

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

11 / 43

Soms zijn andere typen plafondophangingen toegepast. Meestal zijn dat ter plaatse
gemaakt houten plafonds. Aangetroffen zijn houten latten, gevouwen staalplaat en
wapeningsstaal. Gevaarlijke situaties zijn mogelijk bij RVS schroeven of verzinkt
staal met geringe laagdikte.
Luchtkanalen zijn in twee uitvoeringen aangetroffen:
- met gips afgewerkte glasvezelplaten;
- uit verzinkte staalplaat gevouwen kokers.
Rechthoekige kokers zijn meestal ondersteund met een horizontale metalen
montagerail of met een voorgeperforeerd profiel (een soort “rekstokconstructie”). De
rekstok is aan de einden met draadeinden aan de dakconstructie opgehangen, met
draadeinden in zowel RVS als verzinkt staal. Ronde kokers worden vaak aan één
punt opgehangen. Meestal wordt hierbij gebruik gemaakt van pijpbeugels of van
metalen klembanden die van een coating zijn voorzien. De pijpbeugels of
klembanden zitten met draadeinden aan de dakconstructie vastgemaakt. Ook dan
komen draadeinden in zowel RVS als verzinkt staal voor.
Leidingwerk hangt meestal aan verzinkte draden of draadeinden. De zinklaag
verkeerde bij inspecties bijna altijd in goede conditie. De bevestigingspunten zijn
vaak minder goed of niet verzinkt en kunnen in de zwembadatmosfeer een
probleem vormen. Dit soort elementen wordt vaak in andere toepassingen gebruikt
zoals kantoren, en zij zijn daardoor ruim voorhanden. Goed verzinkt en gecoat
materiaal is nodig om snelle aantasting te vermijden.
Lampen en luidsprekers kunnen zijn opgehangen met behulp van diverse metalen
elementen: draden, kettingen, (borg)bouten, moeren, rails, etc. Als deze onderdelen
zijn uitgevoerd in standaard RVS zijn zij gevoelig voor (spannings)corrosie. Door
het geringe aantal elementen van één soort zijn en het relatief hoge gewicht van
lampen en luidsprekers zijn dergelijke constructies risicovol.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

4

12 / 43

Corrosie van RVS in zwembaden
4.1

Vormen van corrosie bij RVS

Dit overzicht is overgenomen uit [Stiphout 2004] en vervolgens bewerkt en
geactualiseerd op basis van literatuur.
De term RoestVastStaal (RVS) wordt gebruikt voor een groep ijzerlegeringen die
voornamelijk chroom (Cr) en nikkel (Ni) als legeringselementen bevatten. Het
chroom zorgt er voor dat in waterige milieus met zuurstof een chroom-rijke
oxidelaag wordt gevormd van enkele nanometers dik. Deze laag maakt RVS
passief, waarbij geen corrosie optreedt. De oxidelaag kan worden doorbroken door
mechanische en chemische oorzaken, binnen de laatste vooral door chloride-ionen.
Bij voldoende zuurstof kan herstel van de passivering optreden.
RVS is in veel toepassingen aantrekkelijk, o.a. door de duurzaamheid,
reinigbaarheid en uitstraling. RVS soorten kunnen op basis van de microstructuur
als volgt worden ingedeeld:
-

ferritisch/martensitisch RVS, bevat naast ijzer alleen Cr en de
corrosieweerstand van dit materiaal is beperkt;
duplex RVS, bevat naast Cr ook wat Ni, waardoor een mengsel van ferriet
en austeniet ontstaat met een hoge rekgrens en een goede
corrosieweerstand;
austenitisch RVS ontstaat als naast Cr ook voldoende Ni aanwezig is
(bijvoorbeeld 18-8 chroomnikkelstaal met 18 massa% chroom en 8%
nikkel) wat de corrosieweerstand relatief hoog maakt, vooral als ook
molybdeen (Mo) en stikstof (N) zijn toegevoegd.

Volledige identificatie van RVS is alleen mogelijk op basis van samenstelling.
Methoden die zich lenen voor het ter plaatse bepalen van de samenstelling zijn
röntgenfluorescentie spectrometrie (in het Engels X-ray Fluorescence Spectometry,
XRF) en Optische Emissie Spectrometrie (OES). Voor het onderscheiden van
roestvaststaal soorten voor toepassing in zwembaden kan in het algemeen worden
volstaan met een semi-kwantitatieve bepaling van de belangrijkste
legeringselementen als chroom, nikkel en molybdeen. Hiervoor volstaat apparatuur
voor Positieve Materiaal Identificatie (PMI) op basis van röntgenfluorescentie
spectrometrie (XRF). Hiervoor is draagbare apparatuur beschikbaar (zie verder de
hoofdstukken 6 en 7).
In het verleden is wel detectie met behulp van een magneet gebruikt. Koolstofstaal
en ferritisch RVS is sterk respectievelijk zwak (ferro-)magnetisch, austenitisch RVS
in het algemeen niet. Uitzonderingen hierop zijn mogelijk, bijvoorbeeld wanneer de
samenstelling of deformatie van sommige austenitische RVS soorten toch tot zwak
tot matig ferromagnetisme leidt. Het al of niet blijven plakken van een magneet zegt
dus niet zoveel. Enerzijds betekent niet plakken het detecteren van een
austenitische RVS soort; echter, sommige austenitische RVS soorten zijn bestand
tegen zwembadmilieu en andere niet (zie verder). Anderzijds betekent blijven
plakken dat het om koolstofstaal kan gaan of om ferritisch RVS of toch om een
austenitische RVS soort. Magnetisch onderzoek is daarmee niet ondubbelzinnig

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

13 / 43

diagnostisch voor de soort staal en daarom niet geschikt voor het gewenste
kritische onderzoek.
De naamgeving van RVS soorten is in Europa geregeld in EN 10088-2 en is in
hoofdzaak op samenstelling gebaseerd, zie Tabel 2. Veel soorten zijn ook bekend
onder Amerikaanse (AISI) aanduidingen, die soms echter andere en ruimere
specificaties hebben.
Sommige Amerikaanse benamingen worden veel gebruikt, vooral die voor de
gangbare austenitische RVS soorten 304 en 316; de Europese benamingen zijn
respectievelijk 1.4301 en 1.4401/1.4436 (voor 316L ook 1.4404, 1.4435). Enkele
andere soorten waarvoor ook vaak Amerikaanse benamingen worden gebruikt zijn
de superaustenieten 904L (1.4539), 254 SMO (1.4547 ofwel UNS S31254).
Tabel 2. Overzicht van gangbare RVS soorten met hoofdelementen
(samenstelling op ijzerbasis in massa %, waar mogelijk volgens EN
10088-2)

Voor bevestigingsmiddelen gelden andere aanduidingen, zie Tabel 3. Opgemerkt
wordt dat in de informatieve bijlage A.4.2 bij NEN-EN1993-1-4 voor A2 t/m A5 de
overeenkomstige RVS soorten worden genoemd (A1 behoort niet te zijn gebruikt
voor bouten), zie tabel 4. Daarnaast wordt in bijlage A.4.2 bij NEN-EN 1993-1-4
aangegeven dat bij gebruik van bv. 1.4529 ook bouten in datzelfde materiaal
behoren te worden gebruikt. Overigens geldt dat geen van de voor bouten
genoemde materialen equivalent met A2 t/m A5 geschikt is voor gebruik in de
zwembadatmosfeer volgens de normatieve Nationale Bijlage NEN-EN 1993-1-4
NB (zie verder).

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

14 / 43

Tabel 3. Overzicht van gangbare soorten RVS voor bevestigingsmiddelen met
hoofdelementen (samenstelling op ijzerbasis in massa %, waar mogelijk
volgens EN ISO 3506)

Tabel 4. Benamingen voor bouten en equivalente RVS soorten uit NEN-EN 1993-14 bijlage A.4.2
Aanduiding
Equivalent met
A2
1.4301
A3
1.4541
A4
1.4401 en 1.4404
A5
1.4571

De corrosieweerstand van RVS neemt toe met de gehalten chroom, nikkel,
molybdeen en stikstof. De putcorrosieweerstand in chloridehoudende milieus
(pitting resistance equivalent, PRE) wordt ook wel gebruikt als aanduiding voor de
algemene corrosiebestandheid (zie rechterkolom in Tabel 1):
PRE = %Cr + 3,3 * % Mo + 16 * % N

(1),

Waarbij wordt opgemerkt dat sommige literatuur een factor 30 bij stikstof noemt. Dit
kan de reden zijn waarom voor sommige legeringen de genoemde PRE’s kunnen
verschillen.
Veel RVS soorten voldoen in waterige milieus met overvloedige aanwezigheid van
water. Bij extremere condities, bijvoorbeeld bij hogere temperatuur, hoge
chlorideconcentraties of in sterk zure milieus kan corrosie optreden met
roestvorming of scheurvorming als gevolg. Mogelijke corrosievormen zijn
weergegeven in Figuur 1 en worden hierna kort behandeld.
Algemene of gelijkmatige corrosie. Dit treedt alleen op bij zeer lage zuurgraad (pH);
dit komt niet voor in zwembaden.
Putcorrosie. Dit betreft het lokaal doorbreken van de passivering, wat wordt
bevorderd door chloride-ionen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

15 / 43

Spleetcorrosie. Dit kan gebeuren bij lage zuurstofconcentratie, zoals in spleten bij
boutverbindingen. Chloride-ionen versterken deze vorm van corrosie.
Galvanische corrosie. Dit komt voor bij koppeling van verschillende metalen in
vochtig milieu, waarbij het minst edele metaal oplost. Bij koppeling van verzinkt
staal met RVS zal het zink versneld oplossen. Elektrische isolatie voorkomt dit.
Interkristallijne corrosie. Dit kan voorkomen bij austenitisch RVS na lassen.
Interkristallijne corrosie kan worden voorkomen door een laag koolstofgehalte of
toevoegingen die koolstof binden.
Scheurvormende spanningscorrosie (stress corrosion cracking, SCC). Hierbij
ontstaan fijne scheuren die snel kunnen groeien (transkristallijn). Deze vorm van
schade kan alleen optreden bij een combinatie van agressief milieu, hoge
trekspanning en gevoelig staal. Chloride-ionen zijn de belangrijkste oorzaak van
agressiviteit (concentratie-afhankelijk). Corrosieputten zijn vaak de plaats van
dergelijke agressiviteit door de relatief lage pH en de accumulatie van chlorideionen. De trekspanning kan hoog zijn door externe belasting maar ook door interne
spanning (bijvoorbeeld door kouddeformatie of lassen). De gangbare RVS soorten
1.4301 (304) en 1.4401 (316) en aanverwanten werden in het verleden
verondersteld pas boven 50 °C gevoelig voor SCC te zijn. Zij zijn echter in
specifieke omstandigheden, zoals die o.a. in zwembaden voorkomen, ook gevoelig
voor SCC bij een temperatuur vanaf ca. 30 °C (zie verder paragraaf 4.2).

Figuur 1. Schematisch overzicht van corrosievormen bij RVS.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

4.2

16 / 43

Milieu en corrosie van RVS in zwembaden

Zwembadwater wordt uit overwegingen van gezondheid en hygiëne gechloreerd,
bijv. door toevoeging van chloor of hypochloriet. Stikstofverbindingen uit menselijke
afscheidingen (huidschilfers, zweet, urine) reageren met chloor tot vluchtige
verbindingen, chlooramines (bijvoorbeeld NCl 3), die uit het water overgaan naar de
zwembadatmosfeer. Hierdoor ontstaat de typische zwembadlucht. Chloor of
chloride kan ook worden getransporteerd in de vorm van aerosolen of gehecht aan
stofdeeltjes. Dit chloor/chloride maar ook andere stoffen waaronder metaalionen
(Na, Ca, Mg) kunnen worden geabsorbeerd in de vochtfilm op metalen onderdelen
boven het zwembad of daarop droog worden afgezet.
In de laatste decennia is de temperatuur van het zwembadwater hoger geworden
(van 20 °C tot wel 37 °C), die van de lucht erboven is nog iets hoger dan die van
het zwembadwater. Door fonteinen en watervallen is het contact tussen het water
en de atmosfeer versterkt. Hierdoor is de belasting met vluchtige
chloorverbindingen toegenomen. Opgemerkt wordt dat diverse factoren zowel de
chloorconcentratie als de relatieve vochtigheid en het optreden van condensatie
beïnvloeden, zoals ventilatie, luchtbehandeling en thermische isolatie. Hierdoor kan
de corrosieve belasting per zwembad en per ruimte sterk verschillen.
In Zwitserland zijn ruim 150 zwembaden geïnspecteerd [Faller & Richner 2003].
Daarbij bleek dat in 80% van de gevallen agressieve omstandigheden aanwezig
waren. Standaard RVS (304, 316) onderdelen vertoonden in 87% van de gevallen
corrosie vanaf een ouderdom van enkele jaren. Eerder zijn in Duitsland 20
zwembaden geïnspecteerd [Nürnberger 1990]. In de meeste gevallen werd corrosie
van standaard RVS aangetroffen, vaak ook SCC; in twee gevallen werden
putcorrosie en spanningscorrosie al na twee jaar ouderdom aangetroffen. In
Nederland is ook op jonge ouderdom roesten van RVS aangetroffen. In [Stiphout
2004] worden drie zwembaden gemeld van 2 jaar oud met in totaal zeven
verschillende RVS-onderdelen die alle roest vertonen (zes in RVS 304, één in 316);
twee vertonen (indicatie) van SCC.
Naar aanleiding van de instorting in Zwitserland in 1985 is in 1989 in Duitsland het
gebruik van standaard RVS (304 en 316) verboden.
Het in de literatuur breed geaccepteerde mechanisme dat tot corrosie van RVS in
zwembadatmosfeer leidt is als volgt [Oldfield 1991]. Chlooramines ontleden in de
vochtfilm op het staal in stikstof, waterstofchloride (zoutzuur) en hypochloriet. Deze
combinatie kan de passiveringslaag op RVS aantasten (door oxidatie van
3+
driewaardig chroom, Cr , in het passiverende oxide naar het in water oplosbare
zeswaardige chroom, Cr6+); hierdoor ontstaat putcorrosie en bij hoge trekspanning
ook spanningscorrosie.
Recente studies [Iversen 2007, Prosek 2009] hebben laten zien dat optreden van
SCC van RVS een functie is van de samenstelling van de vloeistof op het metaal
(concentratie chloride en type positieve ion (kation)), waarbij de relatieve
vochtigheid (RV) een belangrijke rol speelt. Proeven met verschillende soorten RVS
blootgesteld aan druppeltjes oplossingen met CaCl 2, MgCl2 en NaCl hebben laten
zien dat extreem hoge chlorideconcentraties nodig zijn om SCC op te wekken. De

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

17 / 43

maximale chlorideconcentraties treden voor deze zouten op in een beperkt RVgebied, rond het deliquescence point (DP), de laagste RV waarbij het zout door
hygroscopiciteit water aantrekt en een vloeistof vormt. Dit verschijnsel wordt
vervloeien van het zout genoemd, in het Engels deliquescence; de RV waarbij dat
optreedt zou in het Nederlands vervloeipunt kunnen heten. De maximale
concentratie van een zout in de oplossing (die bij het DP) wordt bepaald door de
oplosbaarheid van dat zout. Bij een RV boven het DP wordt zoveel water
aangetrokken dat de oplossing wordt verdund; bij RV’s onder het evenwicht
ontstaat geen vloeistoffase. De DP’s zijn temperatuurafhankelijk, evenals de
maximale concentraties:




voor NaCl ligt het DP bij 75% RV bij temperaturen tussen 20 en 50 °C en
de maximale concentratie is steeds ca. 6 mol chloride-ionen/kg H2O;
voor MgCl2 ligt het DP op 34% RV bij 20 °C en het DP neemt af tot 28% RV
bij 50 °C en de maximale concentratie ligt rond 11-12 mol chlorideionen/kg H2O;
voor CaCl2 ligt het DP op 33% RV bij 20 °C en het DP neemt af tot 13% RV
bij 50 °C en de maximale concentratie neemt toe met de temperatuur van
14 tot 24 mol chloride-ionen/kg H2O.

Hieruit blijkt dat de hoogste chlorideconcentraties optreden met CaCl 2 en vooral bij
hogere temperatuur en daarmee samenhangend een lagere RV. Met MgCl2 zijn de
concentraties iets lager en ligt de “kritische” RV iets hoger. NaCl leidt tot lagere
maximumconcentraties, die bovendien alleen optreden bij hogere RV (ca. 75%).
In deze recente studies [Iversen 2007, Prosek 2009] zijn diverse RVS soorten
onderzocht met expositieproeven, zowel in zwembaden als in het laboratorium. De
hierboven gegeven beschouwing helpt om de resultaten te begrijpen. Zo zijn in
Figuur 2 gebieden te zien waarin SCC, putcorrosie of geen corrosie optreedt, als
functie van temperatuur en chlorideconcentratie voor verschillende RVS soorten,
elk met hun eigen PRE (labonderzoek, 10 weken). Hieruit volgt dat RVS soort 304
spanningscorrosie ondergaat vanaf 9 mol Cl/kg bij 40 °C en vanaf 11 mol Cl/kg bij
30 °C. RVS 316 ondergaat spanningscorrosie bij 30 en 40 °C vanaf 14 mol Cl/kg.
Soorten 904L en 254SMO ondergaan putcorrosie bij 30 en 40 °C voor
concentraties vanaf 9 mol/kg, maar geen spanningscorrosie; en geen corrosie bij
concentraties rond 6-7 mol/kg. Andersom, bij 20 °C treedt bij geen van de
onderzochte RVS soorten spanningscorrosie op bij concentraties tot ca. 14 mol/kg.
Omdat hogere concentraties dan ca. 15 mol Cl/kg met de onderzochte zouten niet
mogelijk zijn, lijkt spanningscorrosie bij 20 °C dus uitgesloten. Opgemerkt wordt dat
bij eerder onderzoek met dezelfde methode langere expositietijden zijn gehanteerd
tot ruim een jaar; de destijds gevonden verschijnselen komen goed overeen met het
hier gerapporteerde korter durende onderzoek [Mietz & Isecke 2001].
Uit deze informatie wordt afgeleid dat het optreden van putcorrosie bij hoger
gelegeerde RVS soorten in principe mogelijk is. Dit geldt ook voor RVS 1.4547
(254SMO), dat volgens de moderne regelgeving resistent is tegen corrosie in
zwembadatmosfeer (zie hoofdstuk 5). Hiervoor is een relatief hoog chloridegehalte
nodig, bij 40ºC tenminste 9 mol Cl/kg, zie figuur 2. Het opbouwen van een zo hoge
concentratie duurt lange tijd. Het resistente materiaal 1.4547 vertoont geen
spanningscorrosie, ook niet bij extreem hoge chlorideconcentraties (14 mol Cl/kg).

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

18 / 43

Figuur 2. Gebieden met SCC (rechtsonder), putcorrosie (van middenonder naar
rechtsboven) of geen corrosie (linksboven), als functie van de
chlorideconcentratie voor drie temperaturen; symbolen stellen
verschillende soorten RVS voor met op de verticale as hun PRE (Tabel
1), van onder naar boven 304 (1.4301), 316L (1.4404), 904L (1.4539),
254SMO (1.4547), uit (Prosek 2009)
Bij expositieproeven in drie zwembaden werden uiteenlopende resultaten gevonden
[Iversen 2007]. Er werd na 72 weken expositie vooral putcorrosie gevonden in één
zwembad met zoet water en in een zwembad met zeewater. Er werd echter geen
corrosie in een ander zwembad met zoet water gevonden en in geen van de
zwembaden werd SCC gevonden. De RV was gemiddeld 52 tot 69% RV met
minima van 30 – 34% RV. De temperaturen in de drie baden waren vergelijkbaar
(gemiddeld ca. 26 °C, met maxima van 35-39 °C). Ondanks minimum RV’s rond
30% waren de omstandigheden blijkbaar niet voldoende agressief om op een
termijn van ca. anderhalf jaar SCC te laten optreden. Putcorrosie trad op bij 304 en
316L, en in het zeewaterbad ook bij 904L, maar niet bij 254SMO.
Zoals boven aangegeven speelt de RV een belangrijke rol. Volgens het
mechanisme van de vervloeiing van Ca en Mg chloriden is een RV van rond 30%
nodig om de benodigde hoge chlorideconcentraties te bereiken voor SCC. Op het
eerste gezicht zijn lage RV’s in zwembaden niet voor de hand liggend door de
aanwezigheid van een groot wateroppervlak. Toch zijn RV’s rond 30% gemeten
[Iversen 2007]. In [Cutler 2002] wordt een reeks gemeten RV’s gegeven, waar in
één maand (mei 1996) enkele malen over een deel van een etmaal een RV tussen
35 en 40% optrad (overdag, een hogere temperatuur leidt tot een lagere RV). De
maxima in RV lagen tussen 50% en 80%. Ongetwijfeld spelen ventilatie en
klimaatbehandeling hierbij een rol. Mogelijk daalt de RV ’s winters, als het buiten
koud en droog is. Het optreden van lage RV’s is vooralsnog een grillig verschijnsel.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

19 / 43

Het is aannemelijk dat binnen een jaar diverse perioden met lage RV optreden, die
het optreden van spanningscorrosie kunnen bevorderen.
Getracht is uit de literatuur een beeld te krijgen van de tijdsduur waarop corrosie
van niet-resistent RVS zich afspeelt, met als doel een (voldoende veilige)
inspectietermijn af te leiden.
De literatuur geeft waarnemingen voor RVS 304 (de minst resistente soort) onder
expositie bij een permanente RV van 30% (de meest agressieve RV) met MgCl2
en/of CaCl2 (de meest agressieve zouten).
Mietz en Isecke [2001] hebben bij 30ºC na 70 uur (3 dagen) en na 600 uur alleen
putcorrosie en geen spanningscorrosie waargenomen en na 1200 uur (ca. 7 weken)
putcorrosie en spanningscorrosie. Prosek [2009] en Iversen [2007] rapporteren bij
30ºC na 10 weken spanningscorrosie en bij 40ºC na 4 weken spanningscorrosie.
Dit betekent dat onder de zwaarst mogelijk belasting (agressiefste zouten,
permanent agressiefste RV) spanningscorrosie pas na 4 weken bij 40ºC en na 7
weken bij 30ºC ontstaat. De tijd tot putcorrosie is vrijwel nihil (3 dagen bij 30 C,
mogelijk nog korter bij 40ºC).
Vooral de permanent agressieve (lage) RV komt in een zwembad niet voor; daar is
de RV cyclisch met een dag/nachtritme, met variaties tussen globale waarden rond
30% en 80%, zie hierboven [Cutler 2002]. Omdat verder geen RV gegevens uit
zwembaden beschikbaar zijn, is het aantal excursies naar een RV rond 30% niet
goed bekend maar zeer waarschijnlijk gering. Voor de proeven geldt daarom een
aanzienlijke versnellingsfactor. Doordat een en ander niet gekwantificeerd is, is
geen betrouwbaar model beschikbaar. Daarom is alleen een schatting mogelijk van
de snelheid waarmee deze processen in de praktijk kunnen optreden.
De literatuur samenvattend kan het volgende worden gesteld.
In moderne zwembaden treedt transport van chloorverbindingen op via de
atmosfeer, die vervolgens kunnen worden afgezet op het oppervlak van metalen,
waar zij reacties ondergaan die leiden tot een agressief milieu. De traditionele RVS
soorten 304 en 316 kunnen hierdoor (put)corrosie en vervolgens spanningscorrosie
ondergaan onder normale mechanische belasting, met plotselinge breuk als gevolg.
Putcorrosie kan bij deze materialen al optreden binnen een periode van twee jaar
na de bouw; ook spanningscorrosie is mogelijk op een zo korte termijn. Bij hoger
gelegeerde RVS soorten (bijvoorbeeld 904L en 254SMO) treedt geen
spanningscorrosie op. Bij soorten met minder dan 6% Mo (904L) kan putcorrosie
optreden (in verzwaarde laboratoriumomstandigheden en in zware
praktijkomstandigheden), maar geen spanningscorrosie. Met 6% of meer Mo (254
SMO) kan putcorrosie optreden bij zeer hoge chloridegehalten (alleen onder de
zwaarste omstandigheden in laboratoriumproeven); maar er treedt geen
spanningscorrosie op. Of (put)corrosie en, voor 304 en 316, spanningscorrosie
daadwerkelijk optreden hangt af van de omstandigheden in het zwembad. Lokale
en temporale variatie van temperatuur en RV en de concentratie van vluchtige
chloorverbindingen spelen daarbij een rol, mede bepaald door ventilatie en
luchtbehandeling. Een hogere temperatuur leidt tot een grotere kans op
spanningscorrosie. De invloed van de RV is complex. Juist bij lagere RV’s (2035%) kunnen de hoogste chlorideconcentraties optreden, waardoor
spanningscorrosie mogelijk wordt. Bij hogere RV’s wordt putcorrosie bevorderd.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

20 / 43

Lage RV’s kunnen vermoedelijk optreden in perioden met een lage buiten-RV (’s
winters) of bijvoorbeeld wanneer het zwembad droog wordt gezet vanwege
onderhoud.
Onderstaande figuur 3 geeft een en ander schematisch weer. De relevante
begrippen en processen worden kort uiteengezet, verwijzend naar letters en cijfers
in de figuur.
Initiatieperiode (A): periode waarin geen corrosie optreedt, maar wel afzetten van
chloride(zouten) op het metaaloppervlak vanuit de atmosfeer. De duur van deze
periode is een functie van de aanvoer van de vluchtige chloorverbindingen, RV,
temperatuur en RVS soort. Deze periode eindigt wanneer het kritisch
chloridegehalte in de vloeistoffilm op het metaal is bereikt en depassivering
optreedt, waarmee het proces van putcorrosie begint.
Depassivering (gebeurtenis) (1): doorbreken van de passiveringslaag op het
metaal, ontstaan van (kleine) corrosieputten. Het hiervoor benodigde (kritische)
chloridegehalte is een functie van de soort RVS, RV en temperatuur.
Propagatieperiode (B): periode waarin corrosie, dus oplossen van het metaal
optreedt in de vorm van putvormige corrosieplekken en (soms) spanningscorrosie.
De duur van deze periode is een functie van RV en temperatuur. Tijdens deze
periode gaat het afzetten van chloriden door.
Putcorrosie (proces) (2): plaatselijk oplossen van het metaal, waarbij de snelheid
van corrosie een functie is van RV, temperatuur en RVS soort. Het materiaal- en
sterkteverlies is bij dit proces relatief gering en traag
(Ontstaan van) spanningscorrosie (gebeurtenis) (3): op gang komen van het
scheuren van metaalkristallen. Dit is een functie van de chlorideconcentratie in de
vloeistoffilm en/of in de corrosieputten, afhankelijk van het tegenion (Ca, Mg), RV,
temperatuur, soort RVS en mechanische spanning (intern of extern).
Spanningscorrosie (proces) (4): met hoge snelheid scheuren van het metaal,
aanzienlijk sterkteverlies, waardoor (snel) bezwijken optreedt.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

21 / 43

Figuur 3 Stadia en processen bij corrosie van niet-resistent RVS in de
zwembadatmosfeer
Bovenstaande verklaart ook waardoor geen spanningscorrosie (of putcorrosie)
optreedt bij RVS dat zich in het zwembadwater bevindt of dat regelmatig wordt
schoongespoeld met water: de vereiste hoge chlorideconcentraties treden niet op
door verdunning en afvoer van de chloridehoudende zouten. Putcorrosie en zeker
spanningscorrosie kunnen hierdoor niet optreden.
Voor het beoordelen van de veiligheid bij inspectie van niet-resistente RVS soorten
is het nodig de tijd te schatten die verloopt tussen de afwezigheid van corrosie en
het optreden van spanningscorrosie. De literatuur en beschikbare
inspectiegegevens zijn zeer onvolledig; er is geen betrouwbaar model beschikbaar.
Daarom is de volgende redenering opgesteld.
De praktijk en de literatuur laten diverse gevallen zien waar binnen twee jaar roest
op niet-resistent RVS (soorten 304 en 316) aanwezig is en in enkele gevallen (ook)
spanningscorrosie. Het feit dat er ook zwembaden zijn met niet-resistent RVS
zonder roest, ook na ettelijke jaren, geeft aan dat er sprake is van een statistische
verdeling van de tijd tot corrosie. Dit is overigens gebruikelijk bij veel
corrosieverschijnselen.
De vraag is nu hoe lang niet-resistent RVS zonder corrosie voldoende veilig is;
kortom: welke restlevensduur mag worden aangenomen, met voldoende
betrouwbaarheid? Hierbij kan figuur 3 behulpzaam zijn. De totale levensduur, dat
wil zeggen de tijd tot brosse breuk kan, in een kleine fractie van de
gedocumenteerde gevallen in zwembaden, zo kort zijn als twee jaar. Het duurt
vanaf de bouw altijd enige tijd voordat voldoende chloride is afgezet op het staal.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

22 / 43

De initiatieperiode (A in figuur 3) zal daarom waarschijnlijk ongeveer. een jaar
duren. Om in de propagatieperiode (B in figuur 3) tot brosse breuk te komen, moet
meer chloride worden afgezet; ook dit duurt enige tijd. Daarentegen kan het tijdstip
van een inspectie kort voor het einde van de initiatieperiode vallen. Vanaf het
moment dat putcorrosie optreedt duurt het in de zwaarst mogelijke
laboratoriumproef nog 4 weken (bij 40ºC) of 7 weken (bij 30ºC) voordat
spanningscorrosie optreedt. In praktijkomstandigheden in zwembaden is het zeer
waarschijnlijk dat de tijd tot spanningscorrosie aanzienlijk langer is doordat de
kritische RV niet permanent optreedt, maar slechts gedurende korte delen van de
tijd.
Op grond van dit beeld zijn de auteurs van dit rapport van mening dat een minimale
periode tussen het constateren van de afwezigheid van corrosie op niet-resistent
RVS en het optreden van brosse breuk van een half jaar leidt tot een zeer kleine en
daarmee acceptabele faalkans.
Daarmee is zes maanden het maximale interval tussen inspecties van niet-resistent
RVS in bestaande bouw.
4.3

Gebruikte RVS onderdelen in zwembaden

Toepassing van RVS betreft o.a.:
-

4.4

verlaagde plafonds opgehangen aan RVS draad en klemveren;
kabelgoten, lichtlijnen en luchtkanalen opgehangen aan RVS draadeinden;
stalen hoofddraagconstructies van het dak met RVS bouten en moeren;
afzonderlijke elementen zoals lampen, spiegelbollen en luidsprekers
opgehangen aan RVS kettingen of draden.
In 2004 toegelaten soorten RVS

In de NCC-Praktijkrichtlijn [NCC 2004] werd op basis van onderzoek gesteld dat de
volgende RVS soorten voldoende bestand zijn tegen corrosie in de
zwembadatmosfeer: 1.4529, 1.4547, 1.4565. Een inspectietermijn van 2 tot 5 jaar
wordt genoemd. Deze drie RVS soorten worden ook in de moderne regelgeving
genoemd als geschikt voor toepassing in zwembadatmosfeer, zie hoofdstuk 5.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

5

23 / 43

Beoordeling van de constructieve veiligheid
5.1

Algemeen

Dit hoofdstuk beschrijft hoe de constructieve veiligheid van RVSconstructieonderdelen en de verantwoordelijkheid van diverse partijen die daarmee
samenhangt zijn geregeld vanuit de Woningwet en het Bouwbesluit en de daarin
aangewezen constructienormen (met name NEN-EN 1993-1-4 en NEN 8700).
5.2

Verantwoordelijkheden

Om de constructieve veiligheid van RVS-constructieonderdelen in zwembaden
volgens de bouwregelgeving in het juiste perspectief te plaatsen, wordt hier eerst
ingegaan op hoe de bouwregelgeving omgaat met verantwoordelijkheden van de
verschillende actoren. Deze verantwoordelijkheden staan beschreven in de
Woningwet en de Arbeidsomstandighedenwet. Achtereenvolgens worden hier de
verschillende verantwoordelijkheden beschreven voor de eigenaar van het
zwembad, de exploitant van het zwembad en de overheid.
De eigenaar van het zwembad heeft zowel tijdens de bouw, de gebruiksfase, bij
renovaties, als bij de sloop, de verantwoordelijkheid dat er geen gevaar voor de
gezondheid of veiligheid ontstaat dan wel voortduurt (Woningwet, artikel 1a).
De exploitant van het zwembad heeft vanuit zijn rol als gebruiker, dezelfde
verantwoordelijkheid als de eigenaar zoals beschreven in de Woningwet. In
aanvulling daarop heeft de exploitant als werkgever volgens de
Arbeidsomstandighedenwet (artikel 3) de verantwoordelijkheid om aan de hand van
een risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E) de veiligheid van werknemers te
garanderen. Dit betekent overigens dat de exploitant van een zwembad vanuit de
Arbeidsomstandighedenwet bezien, geen verantwoordelijkheid heeft aangaande
een bezoeker. Wel is het zo dat als een bezoeker op onbehoorlijke wijze wordt
benadeeld of schade toegebracht, sprake kan zijn van een onrechtmatige daad als
bedoeld in het Burgerlijk Wetboek (onder andere artikel 6,lid 162). Dit, omdat de
exploitant van het zwembad in strijd met hetgeen is betaamd volgens ongeschreven
recht in het maatschappelijk verkeer iets heeft gedaan of nagelaten.
De overheid draagt meerdere verantwoordelijkheden aangaande de constructieve
veiligheid van RVS-constructieonderdelen in zwembaden.
Bij de bouw of grote renovatie van een zwembad zal de gemeente een vergunning
moeten verlenen, conform de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, (Wabo).
De Wabo is op 1 oktober 2010 ingevoerd om de procedures voor vergunningen te
vereenvoudigen en de aanvraag van verschillende vergunningen te bundelen in
één vergunning. Hiermee is de bouwvergunning vervangen door de
omgevingsvergunning voor bouwen.
Daarnaast heeft de gemeente de verantwoordelijkheid als handhaver indien er een
gevaar is voor de veiligheid (Bouwbesluit, artikel 1, lid 1).
Verder heeft de overheid nog verantwoordelijkheden aangaande tweedelijnstoezicht op de bouwregelgeving. Deze is per 1 oktober 2012 met het in werking
treden van de Wet revitalisering generiek toezicht, overgegaan van het rijk (de ILT,

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

24 / 43

Inspectie Leefomgeving en Transport) naar de provincies. Hiermee is de rol van
interbestuurlijk toezicht expliciet belegd bij de provincies.
Tenslotte is de Inspectie SZW (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
per 1 januari 2012 toezichthouder op de naleving van de Arbeidsomstandighedenwet. De Inspectie SZW is een samenvoeging van de organisaties en activiteiten van
de voormalige Arbeidsinspectie, de Inspectie Werk en Inkomen en de Sociale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. De Inspectie SZW kan dus direct sancties opleggen bij
zwembaden.
5.3
5.3.1

Constructieve veiligheid

Algemeen
Voor de beoordeling van de constructieve veiligheid van RVSconstructieonderdelen in zwembaden volgens de bouwregelgeving is de Woningwet
het uitgangspunt. Deze verwijst door naar een Algemene Maatregel van Bestuur
(Bouwbesluit 2012), normen of delen van normen, en kwaliteitsverklaringen.
Achtereenvolgens wordt een uiteenzetting gegeven van de aansturing vanuit de
Woningwet, het Bouwbesluit 2012 en de daarin benoemde normen, aangevuld met
informatie over eventueel van kracht zijnde CE-markeringen en
kwaliteitsverklaringen die betrekking hebben op RVS-constructieonderdelen in
zwembaden.
De Woningwet stelt (artikel 1b) dat een bouwwerk moet voldoen aan de van
toepassing zijnde voorschriften, waarbij wordt verwezen (artikel 2, lid 1) naar het
Bouwbesluit 2012. Deze Algemene Maatregel van Bestuur geeft technische
voorschriften omtrent het bouwen, de staat van een bestaand bouwwerk en het in
gebruik nemen of gebruiken van een bouwwerk.
Aangaande de constructieve veiligheid van RVS-constructieonderdelen in
zwembaden zijn twee delen van het Bouwbesluit 2012 van belang.
Paragraaf 1.3 gaat in op CE-markeringen en kwaliteitsverklaringen, die betrekking
kunnen hebben op bouwproducten met RVS-constructieonderdelen zoals
toegepast in zwembaden. CE-markering is verplicht voor die bouwproducten
waarvoor de Europese Commissie een geharmoniseerde Europese norm heeft
gepubliceerd, waarvan de co-existentieperiode is afgelopen. Erkende
kwaliteitsverklaringen die voor bouwproducten worden afgegeven op basis van een
door de minister erkend stelsel van kwaliteitsverklaringen voor de bouw, geven een
uitwerking dat betreffend bouwproduct voldoet aan de eisen gesteld in het
Bouwbesluit 2012.
Daarnaast geeft het Bouwbesluit 2012 in paragraaf 2.1 een uiteenzetting
aangaande de sterkte van bouwconstructies.
Voor nieuwbouw (paragraaf 2.1.1) is de eis gesteld dat een te bouwen bouwwerk
voldoende bestand is tegen de daarop werkende krachten. Vervolgens wordt
verwezen naar NEN-EN 1990 voor het vaststellen van de fundamentele en
bijzondere belastingscombinaties voor de voorgeschreven ontwerplevensduur, en
naar NEN-EN 1991 voor de aan te houden belastingen. Voor de toetsing van de

25 / 43

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

sterkte van RVS onderdelen wordt verwezen naar NEN-EN 1993 en daarmee naar
NEN-EN 1993-1-4.
Voor bestaande bouw (paragraaf 2.1.2) is de eis gesteld dat een bestaand
bouwwerk gedurende de restlevensduur voldoende bestand is tegen de daarop
werkende krachten. Vervolgens wordt verwezen naar NEN 8700 voor het
vaststellen van de fundamentele belastingscombinaties voor de bedoelde
restlevensduur en de aan te houden belastingen. Voor de toetsing van de sterkte
van RVS onderdelen wordt eveneens verwezen naar NEN 8700, die vervolgens
doorverwijst naar NEN-EN 1993 en daarmee naar NEN-EN 1993-1-4.
NEN 8700 geeft de wettelijk minimale betrouwbaarheidseisen voor
constructie(onderdelen) bij verbouw en afkeur. Kort samengevat moet een
constructie publiekrechtelijk worden afgekeurd indien het veiligheidsniveau
behorende bij afkeuren wordt onderschreden rekening houdend met een
restlevensduur van 1 jaar.
Volgens NEN-EN 1990 en NEN 8700 worden de constructies ingedeeld in
gevolgklassen, zie Tabel 5.

Tabel 5. Gevolgklassen volgens NEN-EN 1990 (in het Engels Consequence Class
(CC)).
Gevolgen van bezwijken
(grootste kans maatgevend)
gevolgklasse
kans op
levensgevaar

kans op
economische schade

CC1

uitgesloten/klein

klein

CC2

aanzienlijk

aanzienlijk

CC3

zeer groot

zeer groot

Gegeven de bovenstaande indeling horen de ophangelementen in zwembaden te
worden ingedeeld in gevolgklasse 2 (CC2).
Volgens NEN 8700 behoort bij het afkeurniveau van CC2 een betrouwbaarheidsindex β=2,8. Deze komt overeen met een faalkans van Pf=0.0062 in de levensduur.
Dit gegeven wordt gebruikt bij het bepalen van de benodigde steekproefgrootte bij
inspecties (hoofdstuk 6). Voor nieuwbouw en CC2 is de betrouwbaarheidsindex 3,8,

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

26 / 43

met een faalkans van ongeveer 7 * 10-5. Voor verbouw is de
betrouwbaarheidsindex 3,3 met een faalkans van ongeveer 2* 10-4. Hierbij wordt
opgemerkt dat verbouw volgens NEN 8700 normaal gesproken plaatsvindt onder
de eisen voor nieuwbouw (bijlage F.3).

5.3.2

CE-markeringen en kwaliteitsverklaringen
Erkende kwaliteitsverklaringen zijn gebaseerd op beoordelingsrichtlijnen (BRL),
waarvan de Stichting Bouwkwaliteit (SBK) een actueel overzicht bijhoudt van de
van kracht zijnde BRL’en
(http://www.bouwkwaliteit.nl/dbase/brltitel/brl_zoek_result_all.php). Bij nalopen van
deze lijst blijkt dat geen van de BRL’en betrekking hebben op RVSconstructieonderdelen in zwembaden.
Om na te gaan welke geharmoniseerde Europese normen betrekking hebben op
RVS-constructieonderdelen in zwembaden, is de meest recente snapshot-lijst
gepubliceerd door CEN (http://www.ue.itb.pl/files/ue/snapshot_18_2_2013.pdf)
gehanteerd. Hieruit blijkt dat dit alleen NEN-EN 13964 “Verlaagde plafonds – Eisen
en beproevingsmethoden” betreft. Echter in dit document is geen verwijzing
aanwezig naar de specifieke situatie voor zwembaden. Dit betekent overigens nog
niet dat CE-markering niet verplicht zou zijn voor verlaagde plafonds in
zwembaden. Wel is de discussie aan te gaan of verlaagde plafonds met een RVS
ophangsysteem vallen onder het toepassingsgebied van de norm. RVS is niet
specifiek benoemd in de norm en het toepassingsgebied kent vele uitsluitingen. De
conclusie is dat NEN-EN 13964 geen aanknopingspunten biedt.
Omdat RVS staalsoorten vanuit NEN-EN 1993 worden aangewezen
(voorgeschreven) is sprake van RVS voor constructieve toepassingen. Daarmee
zijn de geharmoniseerde normen NEN-EN 10088-4 en NEN-EN 10088-5 van
toepassing. Deze normen dienen als basis voor CE-markering en
prestatieverklaring voor RVS.

5.3.3

Overige regelgeving
In NEN-EN 13451-1 Swimming pool equipment – Part 1: General safety
requirements and test methods worden in bijlage G RVS soorten gespecificeerd
voor een zwembadatmosfeer: 1.4529, 1.4547, 1.4565; overigens zijn dit dezelfde
als in NEN-EN 1993-1-4, zie 5.3.5. Het Bouwbesluit verwijst niet naar deze norm.
Daarmee heeft zij geen publiekrechtelijke status, en uitsluitend een
privaatrechtelijke status.

5.3.4

Aantonen van de duurzame veiligheid van niet-resistent RVS volgens NEN 8700
Voor de constructieve veiligheid van RVS onderdelen toegepast in zwembaden in
bestaande situaties verwijst het Bouwbesluit 2012 naar NEN 8700. Daarin (artikel
2.4, lid (6)P) wordt gesteld dat rekening moet worden gehouden met de
restlevensduur en moet worden aangetoond dat deze wordt gehaald. In artikel
2.3.1, lid (1f) wordt weliswaar gesteld dat in geval van een afkeuroordeel voor de
restlevensduur ongeacht de bestemming of grootte van het bouwwerk, moet zijn
uitgegaan van 1 jaar, maar dat heeft dan betrekking op de rol van de gemeente als
handhaver die op een bepaald moment kan besluiten tot bijvoorbeeld sluiten van
een zwembad indien de constructieve veiligheid in het geding is. Om de

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

27 / 43

constructieve veiligheid voor een langere periode te kunnen garanderen, is het
verstandiger uit te gaan van een realistische tijdperiode die aansluit op de definitie
gegeven in artikel 1.5.2.8a van NEN 8700. Dit is de periode waarbinnen het
minimumveiligheidsniveau niet mag worden onderschreden (zie 5.3.1). Deze
periode is praktisch gesproken gelijk aan de resterende exploitatieperiode van het
zwembad.
Verder wordt bij de toetsing van de sterkte, aangegeven dat rekening moet worden
gehouden met “roestvorming” (artikel 3.5, lid (1)A). Dit zou kunnen middels een
faalkansanalyse, rekening houdend met het faalmechanisme bros breken van nietresistent RVS.
NEN 8700 geeft in de informatieve bijlage E beoordelingsaspecten van bestaande
bouw. In hoofdstuk E2 is een stappenplan voor een beoordelingsprocedure
gegeven. Deze procedure is generiek en zal voor inspecties voor niet-resistent RVS
specifiek gemaakt moeten worden. Onderdelen hiervan zijn in paragraaf 4.2 al aan
de orde geweest; verder wordt hierop in de hoofdstukken 6 en 7 ingegaan.

5.3.5

Resistente RVS soorten
Zoals opgemerkt, wordt voor de toetsing van de sterkte van RVS onderdelen vanuit
het Bouwbesluit verwezen naar NEN 8700, die vervolgens doorverwijst naar NENEN 1993 en daarmee naar NEN-EN 1993-1-4 (2006) en de Nationale Bijlage NENEN 1993-1-4/NB (2012), met als titel Eurocode 3: Ontwerp en berekening van
staalconstructies - Deel 1-4: Algemene regels - Aanvullende regels voor roestvaste
staalsoorten. Bijlage A Duurzaamheid van NEN-EN 1993-1-4 geeft informatie over
corrosie en gebruik van RVS, waaronder een indeling in Risiconiveaus. Risico
niveau 3 (het hoogste niveau) is relevant bij o.a. toepassing boven gesloten
zwembaden. In de Nationale Bijlage bij NEN-EN 1993-1-4 in Annex A “Durability”
wordt normatief gesteld dat de volgende soorten RVS gebruikt mogen worden voor
dragende delen in zwembaden (bv. verlaagde plafonds) met meer dan 250 mg/l
chloride-ionen: 1.4529, 1.4547, 1.4565. Met minder dan 250 mg/l is ook 1.4539
(904L) toegestaan. De vereiste draagkracht (duurzaamheid) moet gedurende de
referentieperiode worden aangetoond. Hoe dit zou moeten wordt niet vermeld maar
dit kan bijvoorbeeld door regelmatige inspectie zoals is uitgewerkt in dit rapport .
Opgemerkt wordt dat de drie legeringen 1.4529, 1.4547 en 1.4565 alle een PRE
hebben van tenminste 41 (Tabel 1). Legering 1.4565 is niet onderzocht in [Iversen
2007, Prosek 2009]. De wel onderzochte en bestand lijkende legering 1.4539
(904L) heeft een lagere PRE van 32-29. Mogelijk vormen de PRE-waarden de
achtergrond van de keuze in de norm. Ook in [Mietz 1999] is 1.4565 niet
onderzocht, en verder wordt deze legering niet genoemd in NEN-EN 10088-1.
Volgens [Baddoo n.d] heeft dit materiaal een hogere treksterkte dan bijvoorbeeld
1.4529 en 1.4547.
In Nederland wordt tegenwoordig niet gecontroleerd op chloridegehalte [Stiphout
2004], voorheen was een gehalte tot 500 mg/l toegestaan. Een gehalte van
maximaal 250 mg/l komt overeen met de eisen voor drinkwater. Toevoeging van
chloor vanwege de hygiëne zal de waarde vermoedelijk altijd boven 250 mg/l
brengen. Hieruit volgt dat moet worden uitgegaan van een gehalte van meer dan
250 mg/l. Daarmee zijn volgens de huidige regelgeving drie RVS soorten

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

28 / 43

toegestaan voor dragende toepassing in de zwembadatmosfeer: 1.4529 (UNS
N08926), 1.4547 (254 SMO ofwel UNS S31254) en 1.4565 (UNS 34565).
Een en ander betekent dat bij nieuwbouw in Nederland voor dragende constructies
boven zwembaden alleen de RVS soorten 1.4529, 1.4547 en 1.4565 mogen
worden gebruikt.
Bovenstaande betekent ook dat in bestaande situaties dezelfde drie soorten RVS
zijn toegestaan.
Volgens de Nationale Bijlage bij NEN-EN 1993-1-4 moeten ook resistente RVS
soorten worden geïnspecteerd (aantonen van ‘durability’). Dit is redelijk, gezien de
beperkte ervaring met deze materialen, , zowel bij nieuwe als bestaande
constructies. Hiervoor dient vooralsnog een interval van drie jaar te worden
aangehouden, in lijn met wat eerder werd aanbevolen in de NCC-Praktijkrichtlijn
[NCC 2004].
Indien bij een dergelijke inspectie corrosie wordt aangetroffen (hetgeen niet te
verwachten is), dan moet (destructief, microscopisch) materiaalonderzoek worden
uitgevoerd. Indien daarbij alleen putcorrosie wordt gevonden, is dit nog geen reden
tot vervanging, echter wel tot versnelde inspectie, bijvoorbeeld een termijn van zes
maanden. Indien spanningscorrosie wordt aangetroffen is dat reden tot
onmiddellijke vervanging. Bij een vervolginspectie moet worden gecontroleerd op
de aanwezigheid van spanningscorrosie. Wanneer bij een inspectie corrosie
(putcorrosie of spanningscorrosie) van resistent (geacht) RVS wordt aangetroffen,
is dat dermate onverwacht dat dit gemeld moet worden aan NEN en de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) van het Ministerie van Transport en Milieu voor
zover het product is geleverd onder CE-markering. Overigens is het van groot
belang dat de materiaalsamenstelling ondubbelzinnig wordt bepaald. Immers, men
kan ook de verkeerde soort RVS hebben toegepast.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

6

29 / 43

Overwegingen bij inspecties
6.1

Algemeen

Een inspectie van dragende metalen onderdelen in een zwembad moet in het
algemeen doelmatig, objectief en betrouwbaar zijn en tot een veilig resultaat leiden.
Doel van de inspectie is aan te tonen dat de constructieve veiligheid gedurende de
restlevensduur, of in elk geval tot de volgende inspectie, is gewaarborgd. In NEN
8700 is dit inhoudelijk geregeld door voor te onderscheiden gevolgklassen
(zwembaden zullen in de meeste gevallen vallen onder gevolgklasse CC2) een
minimum te stellen voor de betrouwbaarheid (zie Tabel 5). Deze minimale
betrouwbaarheid moet gedurende een aan te houden inspectie-interval
gewaarborgd te blijven. Gezien de optredende fenomenen zoals
(spannings)corrosie van niet-resistent RVS in een zwembadatmosfeer, is het niet
noodzakelijk een gecompliceerde risicobenadering op probabilistische basis uit te
voeren.
Zoals in hoofdstuk 5 gesteld, mag voor niet-gecorrodeerde niet-resistente RVS
soorten worden aangenomen dat de veiligheid tenminste voor zes maanden
voldoende is gewaarborgd. Daarom moet niet-resistent RVS zonder corrosie elke
zes maanden worden geïnspecteerd. Zodra corrosie wordt geconstateerd, moet het
worden vervangen. Resistente RVS soorten moeten elke drie jaar worden
geïnspecteerd.
De noodzaak tot inspectie geldt voor alle dragende elementen in RVS in die delen
van het zwembad waar agressieve omstandigheden kunnen heersen.
De inspectie moet daarom tenminste de volgende onderdelen bevatten:
a) inventarisatie van ruimten waar de atmosfeer vluchtige chloorverbindingen
bevat;
b) inventarisatie van de dragende metalen delen in de zwembadatmosfeer;
c) vaststellen van de gebruikte materiaalsamenstelling- of RVS soort;
d) vaststellen van de steekproefgrootte;
e) vaststellen van de aanwezige corrosie;
f) een beoordeling van de situatie;
g) een advies voor maatregelen (vervanging, reparatie, volgende inspectie);
h) een rapportage.
In de volgende paragrafen worden deze onderdelen behandeld. Vervolgens wordt
in dit hoofdstuk een recent Nederlands voorstel voor een inspectiemethodiek
besproken. Tenslotte wordt de hier voorgestelde methodiek uiteengezet.
6.2

Inventarisatie van ruimten met agressieve atmosfeer

Binnen het gebouw moeten ruimten met agressieve atmosfeer worden
geïdentificeerd. Hiervoor moet de bouwkundige indeling en het systeem van
ventilatie en luchtbehandeling worden bekeken. De zwembadhal en daarmee in
open verbinding staande ruimten moeten zonder meer als agressief worden
beschouwd. Daarvan afgescheiden ruimten met een totaal gescheiden ventilatie

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

30 / 43

zijn niet agressief. De aan- of afwezigheid van de typische zwembadlucht mag als
een indicatie worden beschouwd.
6.3

Inventarisatie van de dragende metalen delen in de zwembadatmosfeer

Voor het inventariseren van dragende delen is bouwkundig en constructief inzicht
nodig. Welke delen kunnen bij breuk leiden tot bezwijken en kunnen daardoor
schade veroorzaken of de veiligheid van het publiek of de medewerkers bedreigen?
Hierbij worden de gevolgklassen van NEN-EN 1990 gehanteerd (meestal CC1 of
CC2), zie tabel 5. RVS in zwembadatmosfeer bevindt zich altijd in risicoklasse 3
van NEN-EN 1993-1-4 bijlage A.3.
Bij een afname-inspectie of een nulinspectie moet een complete inventarisatie
worden gemaakt. Die inventarisatie moet enerzijds resulteren in een totaaloverzicht
van welke soorten dragende onderdelen in welke ruimten van het betreffende
zwembad zijn toegepast (bijvoorbeeld plafondhaken, beugels voor luchtkokers,
bevestiging lampen, enz.). Anderzijds moet de inventarisatie resulteren in een
overzicht van de verschillende ruimten die zijn te onderscheiden, hun relatie tot het
bad in termen van luchtcirculatie en -behandeling (paragraaf 6.2) en de positie waar
de dragende onderdelen zich bevinden in de betreffende ruimten.
Ten aanzien van de toegepaste soorten dragende onderdelen moet het volgende
geïnventariseerd worden:
- een eenduidige beschrijving van het dragende onderdeel;
- de ruimten waarin de dragende onderdelen zijn toegepast;
- het aantal keer dat dat dragende onderdeel is toegepast;
- de gevolgen van het bezwijken van één exemplaar van dat dragende
onderdeel: resulteert dat in het omlaag komen van onderdelen en zo ja, is
dat dan lokaal of is er dan sprake van progressive collapse;
- als het bezwijken van één exemplaar niet resulteert in het omlaag komen
van onderdelen, is er dan direct een duidelijk waarneembaar effect
(“waarschuwing”) en als dit niet het geval is, moeten ook de gevolgen van
het bezwijken van meerdere naast elkaar gelegen dragende onderdelen
geanalyseerd worden.
Ten aanzien van de te onderscheiden ruimten moet zowel onderscheid gemaakt
worden in de ruimten van het zwembad zelf, als in “afgesloten” ruimten:
tussenniveau en plafondniveau (zie Hoofdstuk 3 en paragraaf 6.2). Dit betekent dat
eventuele ruimten boven een verlaagd plafond als aparte ruimten gedefinieerd
moeten worden. Het bezwijkgedrag is van belang bij het nemen van maatregelen bij
het constateren van corrosie, bijvoorbeeld het aanbrengen van een tweede
draagweg (extra ophanging), het gedeeltelijk afzetten van delen van het zwembad
of in het uiterste geval het sluiten van het zwembad.
6.4

Vaststellen materiaalsamenstelling of RVS soort

In vervolg op de inventarisatie geldt dat het vaststellen van de materiaalsamenstelling moet worden uitgevoerd voor alle soorten toegepaste dragende
onderdelen.
Indien één soort dragend onderdeel in meerdere ruimten wordt toegepast, moet per
ruimte een controle worden uitgevoerd van de materiaalsamenstelling, tenzij uit
betrouwbare documentatie blijkt dat die soort onderdeel van hetzelfde materiaal is.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

31 / 43

Bij de inspectie moet onderscheid worden gemaakt tussen verschillende materialen
en moet de soort materiaal worden vastgesteld. Te onderscheiden materialen zijn:
gecoat (koolstof)staal, verzinkt staal, gecoat en verzinkt staal, resistent
roestvaststaal, niet-resistent roestvaststaal.
Voor het maken van onderscheid tussen koolstofstaal en RVS is in het verleden
magnetische bepaling gebruikt. Vanwege de mogelijkheid van een verkeerde
diagnose wordt deze methode niet toegestaan (zie Hoofdstuk 4).
Voor verzinkt staal moet de zinklaagdikte worden vastgesteld; dit aspect valt verder
buiten het werkgebied van deze studie. Dit geldt ook voor gecoat staal.
Voor RVS moet onderscheid worden gemaakt tussen resistente en niet-resistente
soorten. Zoals aangegeven in hoofdstuk 4 kan dit alleen met voldoende
betrouwbaarheid op basis van samenstelling. Semi-kwantitatieve bepaling op de
gehalten chroom, nikkel en molybdeen is voldoende. Hiervoor is draagbare
apparatuur op basis van röntgenfluorescentie (XRF) beschikbaar, die volledig nietdestructief werkt.
6.5

Vaststellen van de steekproefgrootte

Gezien de aard van het verschijnsel, bros breken van ophangelementen door
corrosie, moet de kans klein zijn dat bij een inspectie een gecorrodeerd element
over het hoofd wordt gezien. Aan de andere kant kan het inspecteren van alle
elementen onpraktisch zijn. Volgens NEN 8700 mag de kans op bezwijken in
bestaande situaties (afkeurniveau) Pf=0.0062 zijn (zie paragraaf 5.3.1). Met behulp
van statistische analyse is geschat hoeveel elementen van één en hetzelfde type
moeten worden geïnspecteerd om een kans kleiner dan 0.0062 te hebben dat in
het niet-geïnspecteerde deel van de populatie een gecorrodeerd element zit. De
details worden gegeven in Bijlage B. Hier wordt volstaan met het resultaat te geven.
Tabel 6 geeft een overzicht van de vereiste steekproefgrootte, met 100% succes bij
de steekproef (geen enkel ophangelement is gecorrodeerd) bij een gegeven
populatiegrootte, om de vereiste betrouwbaarheid in de populatie te halen.
Op grond hiervan wordt geadviseerd wordt om bij grote aantallen gelijksoortige
elementen minimaal 110 elementen te inspecteren. Indien 110 elementen niet
gecorrodeerd zijn kan met een kans van 0.9938 worden geconcludeerd dat het
zwembadplafond geen gecorrodeerde elementen bevat en voldoet het daarmee
aan het afkeurcriterium van CC2.

32 / 43

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Tabel 6. Resultaten analyse: grootte van steekproef bij gegeven populatiegrootte
grootte
eis: 0.9938 kans op goed
populatie
element in populatie
P
100

steekproef grootte
100% goed
67

200

90

300

101

400

105

500

110

600

110

700

110

800

110

900

110

1000

110

2000

110

3000

110

4000

110

5000

110

6000

110

7000

110

8000

110

9000

110

10000

110

Deze redenering geldt zoals aangegeven voor grote aantallen gelijksoortige
elementen vanaf 500. Dergelijke aantallen komen typisch voor bij
ophangelementen voor verlaagde plafonds. Andere soorten opgehangen
constructies zoals ventilatiekokers, lampen en luidsprekers, hangen aan veel
kleinere aantallen elementen (veel minder dan 100). In dergelijke gevallen moeten
alle elementen worden geïnspecteerd (steekproef 100%).
Voor nieuwbouw en verbouw met elementen in resistente RVS soorten ligt de
toelaatbare faalkans veel lager (zie paragraaf 5.3.1). In principe zou daarom bij een
inspectie een grotere steekproef genomen moeten worden. De gevoeligheid voor
corrosie en daarmee kans op bezwijken wordt bij resistente materialen echter meer
bepaald door materiaalafwijkingen (bv. productiefouten) dan door het
(micro)klimaat. Er is dus een sterke correlatie tussen het gedrag van individuele
elementen en daarom mag de steekproef beperkt blijven. Voor de eenduidigheid
wordt de steekproefgrootte aangehouden als in tabel 6.

6.6

Vaststellen van de aanwezige corrosie

Aan- of afwezigheid van corrosie (roestvlekken en corrosieputten) wordt visueel
vastgesteld. Daarbij moeten elementen van nabij en met voldoende licht worden

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

33 / 43

geïnspecteerd. Zicht belemmerende onderdelen zoals mantelbuizen moeten
worden verwijderd.
Ten aanzien van de omvang van de inspectie gelden de volgende uitgangspunten:
- elke soort dragend onderdeel moet in alle verschillende agressief geachte
ruimten steekproefsgewijs (volgens paragraaf 6.5) geïnspecteerd worden
en omdat op voorhand geen zicht is op de mate van agressiviteit van de
verschillende micromilieus per ruimte, moeten alle (agressieve) ruimten in
het onderzoek betrokken worden.
- de steekproefgrootte moet daarbij afhankelijk gesteld worden van de
vereiste betrouwbaarheid; zie paragraaf 6.5.
6.7

Beoordeling van de situatie

In dit onderdeel moet ingegaan worden op de toekomstverwachting ten aanzien
van de corrosie. Daarbij moet, uitgaande van de ontwikkeling van de (aangetroffen)
corrosie in de tijd, aangegeven worden op welke termijn welke gevolgen zouden
kunnen ontstaan.
Bij de beoordeling van RVS onderdelen met een dragende functie gemaakt van de
gevoelige soorten 304 of 316 moet worden overwogen dat de termijn waarop
putcorrosie ontstaat en vervolgens overgaat in spanningscorrosie en mogelijke
brosse breuk, niet goed bekend is, een wijde verdeling heeft, en mogelijk kort.
Daarom moet niet-resistent RVS (304 of 316) met (put)corrosie worden afgekeurd;
vervanging is dan op korte termijn nodig. Afhankelijk van de aard en omvang van
eventueel bezwijken (lokaal, globaal, ‘progressive collapse’) moeten maatregelen
worden genomen, bijvoorbeeld:

-

- (de betreffende ruimte van) het zwembad sluiten;
delen afzetten;
een tweede draagweg aanbrengen;
de betreffende elementen verwijderen / vervangen.

Indien geen (put)corrosie van deze materialen wordt geconstateerd, moet op
termijn van maximaal een half jaar opnieuw worden geïnspecteerd.
6.8

Advies voor maatregelen

Een inspectie moet uitmonden in een advies voor maatregelen. Dit kan zijn een
advies tot vervanging van niet-resistente of gecorrodeerde onderdelen of tot
vervanging van alle vergelijkbare onderdelen als die waarin corrosie is opgetreden,
een advies tot reparatie van gecorrodeerde onderdelen of van alle vergelijkbare
onderdelen als die waarin corrosie is opgetreden en/of een advies voor een termijn
waarop een volgende inspectie moet worden uitgevoerd.
6.9

Rapportage

De bevindingen moeten worden vastgelegd in een inspectierapport dat tevens
aanbevelingen doet in termen van acties (vervangen, repareren, volgende
inspectie).

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

34 / 43

6.10 Recent voorstel voor inspectiemethodiek
In 2012 is een inspectiemethodiek voorgesteld die, na het opdoen van ervaring, is
gewijzigd en vastgelegd in [MIS 1203-2013 2013]. Het document geeft
aanwijzingen voor materiaalselectie en inspectie voor corrosiebestendige dragende
delen in de atmosfeer van binnenzwembaden. Het behandelt een reeks van
metalen, waaronder koolstofstaal met een zinklaag, al of niet ook voorzien van een
organische coating, aluminium en roestvaststaal. Behalve RVS vallen de
behandelde materialen buiten deze studie. Genoemde toegestane soorten RVS zijn
1.4529 en 1.4547. Ook toegestaan is 1.4565, maar daarvan wordt gezegd dat het
nauwelijks beschikbaar is en daarom wordt het materiaal niet behandeld in de tekst.
De voorgestelde inspectie- en beoordelingsmethodiek werkt samengevat als volgt.
De beoordeling is gebaseerd op een risico-benadering. Het risico wordt kwalitatief
vastgesteld op basis van de consequentie van falen en de kans op falen. Voor het
bepalen van de consequentie van falen wordt onderscheid gemaakt in drie klassen:
- (i) geen letsel en geen economische schade;
- (ii) schade maar geen letsel;
- (iii) letsel en schade.
Voor het bepalen van de kans op falen wordt een combinatie gemaakt op basis van
de bestandheid van het materiaal en de corrosietoestand. In een matrix worden
consequenties en kans op falen samengevoegd tot vier categorieën resultaten, die
leiden tot het advies voor het uitvoeren van een actie, hetzij reparatie of een nieuwe
inspectie. Een resultaat Rood leidt tot het advies meteen te vervangen (dit is bv. het
geval bij niet toegestane RVS soorten 304 en 316, ongeacht de aanwezigheid van
corrosie). Oranje leidt tot het advies binnen 1 jaar te vervangen of, indien
onderbouwd, opnieuw te inspecteren binnen 1 jaar. Geel leidt tot een nieuwe
inspectie op een termijn van 2 jaar of reparatie. Groen leidt tot inspectie na 3 jaar
(bij toegestane soort RVS) of na 6 jaar (verzinkt staal met hoge laagdikte of verzinkt
en gecoat staal).
Drie soorten inspecties worden onderscheiden:
- afname inspectie (bij nieuwbouw of na verbouw);
- nul-inspectie of volledige inspectie (bij afwezigheid van documentatie)
waarbij een inspectieplan wordt opgesteld en voor alle onderdelen wordt
vastgesteld welke materialen zijn gebruikt, waarna de risico-bepaling
volgens de matrix wordt uitgevoerd;
- herhalingsinspectie (als documentatie of een inspectieplan aanwezig is)
waarbij niet mag worden volstaan met een steekproef op (iedere keer
dezelfde) gemakkelijk bereikbare plaatsen.
Voor de inspectiemethoden worden genoemd:
- visueel onderzoek (op basis van voldoende kennis en ervaring);
- identificatie waarbij onderscheid tussen koolstofstaal en RVS kan worden
gemaakt met een magneet en visueel en op basis van merktekens (bouten
en moeren) en waarbij bij goed gemerkt resistent RVS kan worden volstaan
met de certificaten; eventueel kan een draagbaar XRF apparaat worden
gebruikt of kan monsteranalyse in het laboratorium plaatsvinden;
- meten van de zinklaagdikte.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

35 / 43

In het kader van het huidige rapport worden bij de voorgestelde inspectiemethodiek
volgens [MIS 1203-2013 2013] de volgende opmerkingen gemaakt.
Bij de nulinspectie of volledige inspectie moet een complete inventarisatie worden
gemaakt van alle dragende onderdelen en alle ruimten in het zwembad met een
beoordeling van hun potentiele agressiviteit, zoals aangegeven in paragraaf 6.2 en
6.3.
Bij het punt identificatie met behulp van magnetisch onderzoek wordt in het kader
van dit rapport opgemerkt dat deze methode onvoldoende eenduidig is (zie
paragraaf 4.1).
Volgens de redenering gegeven in paragraaf 5.3.4 is het bij de niet-resistente RVS
soorten 304 en 316 zonder corrosie voldoende veilig binnen zes maanden te
vervangen of opnieuw te inspecteren. Onmiddellijke vervanging is dus niet strikt
noodzakelijk.
Voor het overige wordt opgemerkt dat de voorgestelde methodiek een goede
aanpak beschrijft voor het inspecteren en beoordelen van RVS onderdelen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

7

36 / 43

Inspectiemethodiek
7.1

Opzet

In deze paragraaf wordt de opzet van de door de auteurs van dit rapport
voorgestelde inspectiemethodiek op hoofdlijnen behandeld.
Er wordt onderscheid gemaakt in bestaande en nieuw te bouwen zwembaden.
Bestaande bouw
Elk bestaand zwembad moet worden geïnventariseerd op ruimten met een
agressieve zwembadatmosfeer. Ruimten met een agressieve zwembadatmosfeer
moeten worden geïnspecteerd op de aanwezigheid van dragende delen in nietresistent of resistent RVS en op de aanwezigheid van corrosie.
Resistent RVS
De volgende soorten mogen corrosie-resistent worden geacht te zijn in een
zwembadatmosfeer: 1.4529, 1.4547 en 1.4565
Indien resistent RVS bij de inspectie wordt aangetroffen zonder corrosie moet op
een termijn van maximaal drie jaar opnieuw een inspectie worden uitgevoerd.
Indien, tegen de verwachting in, corrosie wordt aangetroffen moet destructief
materiaalonderzoek worden uitgevoerd. Indien alleen putcorrosie wordt
aangetroffen, moet op een termijn van maximaal zes maanden opnieuw worden
geïnspecteerd en moet het materiaal opnieuw worden onderzocht. Indien
spanningscorrosie wordt aangetroffen moet het materiaal onmiddellijk worden
vervangen. Wordt enige vorm van corrosie aangetroffen, dan moet dit worden
gemeld aan NEN en de Inspectie Transport en Leefmilieu voor zover de producten
zijn geleverd onder CE-markering
Niet-resistent RVS
Alle overige RVS soorten moeten worden geacht niet-corrosie-resistent te zijn in
een zwembadatmosfeer.
Indien niet-resistent RVS bij de inspectie wordt aangetroffen is de te nemen actie
afhankelijk van de aanwezigheid van (put)corrosie:
 Indien bij niet-resistente RVS soorten (put)corrosie wordt aangetroffen
moeten meteen maatregelen worden genomen, zoals het aanbrengen van
een tweede draagweg, het afzetten van een deel van het zwembad of in
het uiterste geval het sluiten van (het betreffende deel van) het zwembad;
en het niet-resistente RVS moet worden vervangen voordat het bad weer
geopend wordt of het betreffende deel weer in gebruik wordt genomen.
 Indien bij niet-resistente RVS soorten geen (put)corrosie wordt aangetroffen
moet op een termijn van maximaal zes maanden het niet-resistente RVS
worden vervangen of opnieuw worden geïnspecteerd.
Nieuwbouw / verbouw
Bij de nieuwbouw en verbouw van een zwembad moet voor de dragende
constructies in RVS in de zwembadatmosfeer gebruik maken van een van de
volgende resistente RVS soorten: 1.4529, 1.4547 of 1.4565. Deze constructies
moeten op een termijn van maximaal drie jaar opnieuw worden geïnspecteerd.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

7.2

37 / 43

Uitwerking

In deze paragraaf wordt de hier voorgestelde inspectiemethodiek nader uitgewerkt.
De uitwerking is nog onvolledig maar in het kader van dit rapport afdoende. Het
onderstaande kan dienen als basis voor het opstellen een NPR als herziening van
de NCC-Praktijkrichtlijn [NCC 2004].
Er wordt onderscheid gemaakt in bestaande en nieuw te bouwen zwembaden.
Bestaande bouw
Elk bestaand zwembad moet worden geïnventariseerd op ruimten met een
agressieve zwembadatmosfeer. Ruimten met een agressieve zwembadatmosfeer
moeten worden geïnspecteerd op de aanwezigheid van dragende delen in nietresistent of resistent RVS en op de aanwezigheid van corrosie.
Een inspectie moet tenminste de volgende onderdelen bevatten:
a) inventarisatie van ruimten waar de atmosfeer vluchtige chloorverbindingen
bevat;
b) inventarisatie van de dragende metalen delen in de zwembadatmosfeer;
c) vaststellen van de gebruikte materiaalsamenstelling- of RVS soort;
d) vaststellen van de steekproefgrootte;
e) vaststellen van de aanwezige corrosie;
f) een beoordeling van de situatie;
g) een advies voor maatregelen (vervanging, reparatie, volgende inspectie);
h) een rapportage.
Deze punten worden kort uitgewerkt; voor meer informatie wordt verwezen naar
voorgaande hoofdstukken.
Ad a). Hiervoor moeten de bouwkundige indeling en het systeem van ventilatie en
luchtbehandeling worden bekeken. De atmosfeer in de zwembadhal en daarmee in
open verbinding staande ruimten moeten zonder meer als agressief worden
beschouwd. De aan- of afwezigheid van de typische zwembadlucht mag als een
indicatie worden beschouwd.
Ad b). Alle dragende metalen delen in alle agressieve ruimten moeten worden
geïnventariseerd.
Ad c). Alle dragende RVS delen in agressieve ruimten moeten worden onderzocht
op soort RVS. Dit moet gebeuren met behulp van apparatuur voor Positieve
Materiaal Identificatie (PMI) op basis van röntgenfluorescentie spectrometrie (XRF).
Deze geeft een semi-kwantitatieve bepaling van de belangrijkste legeringselementen als chroom, nikkel en molybdeen. Er moet worden vastgesteld of er
sprake is van resistent of niet-resistent RVS. De volgende soorten mogen corrosieresistent worden geacht te zijn in een zwembadatmosfeer: 1.4529, 1.4547 en
1.4565 (zie tabel 2). Alle overige RVS soorten moeten worden geacht niet-corrosieresistent te zijn in een zwembadatmosfeer.
Ad d). Bij grote aantallen gelijksoortige elementen vanaf 500 mag de steekproef
beperkt worden tot 110 elementen. Dergelijke aantallen komen typisch voor bij
ophangelementen voor verlaagde plafonds. Andere soorten opgehangen

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

38 / 43

constructies zoals ventilatiekokers, lampen en luidsprekers, hangen aan veel
kleinere aantallen elementen (veel minder dan 100). In dergelijke gevallen moeten
alle elementen worden geïnspecteerd (steekproef 100%). Voor aantallen tussen
100 en 500 wordt verwezen naar paragraaf 6.5, tabel 6.
Ad e). De aan- of afwezigheid van corrosie (roestvlekken en/of corrosieputten) moet
binnen de bij d) genoemde steekproef visueel worden vastgesteld. Daarbij moeten
de elementen van nabij en met voldoende licht worden geïnspecteerd. Zicht
belemmerende onderdelen zoals mantelbuizen moeten worden verwijderd.
Ad f). Bij de inspectie kan resistent of niet-resistent RVS worden aangetroffen:
Resistent RVS
Indien resistent RVS bij de inspectie wordt aangetroffen zonder corrosie moet op
een termijn van maximaal drie jaar opnieuw een inspectie worden uitgevoerd.
Indien, tegen de verwachting in, corrosie wordt aangetroffen moet destructief
materiaalonderzoek worden uitgevoerd. Indien alleen putcorrosie wordt
aangetroffen, moet op termijn van maximaal zes maanden opnieuw worden
geïnspecteerd. Wordt ook spanningscorrosie aangetroffen dan moet het materiaal
onmiddellijk worden vervangen. Bij iedere vorm van corrosie moet dit worden
gemeld aan NEN en de Inspectie Transport en Leefmilieu voor zover de producten
geleverd zijn onder CE-markering
Niet-resistent RVS
Indien niet-resistent RVS bij de inspectie wordt aangetroffen is de te nemen actie
afhankelijk van de aanwezigheid van (put)corrosie.
Indien bij niet-resistente RVS soorten (put)corrosie wordt aangetroffen moeten
meteen (de betreffende delen van) het zwembad worden gesloten en moet het nietresistente RVS worden vervangen voordat het bad weer geopend wordt.
Indien bij niet-resistente RVS soorten geen (put)corrosie wordt aangetroffen moet
op een termijn van maximaal zes maanden het niet-resistente RVS worden
vervangen of opnieuw worden geïnspecteerd.
Ad g). Een inspectie moet uitmonden in een advies voor maatregelen. Dit kan zijn
een advies tot vervanging van niet-resistente of gecorrodeerde onderdelen of tot
het uitvoeren van een inspectie op een bepaalde termijn.
Ad h). De bevindingen moeten worden vastgelegd in een inspectierapport dat
tevens aanbevelingen doet in termen van acties (vervangen, repareren, volgende
inspectie).
Nieuwbouw / verbouw
Bij nieuwbouw of verbouw van een zwembad moet voor dragende constructies in
RVS in de zwembadatmosfeer gebruik maken van een van de volgende resistente
RVS soorten: 1.4529, 1.4547 of 1.4565. Deze constructies moeten op een termijn
van maximaal drie jaar opnieuw worden geïnspecteerd.
De inspectie moet tenminste de hiervoor genoemde onderdelen a, b, d, e, f (deel
‘Resistent RVS’), g en h omvatten.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

8

39 / 43

Conclusies
Corrosie van roestvaststaal (RVS) in zwembaden is een actueel onderwerp door
recente schadegevallen en ongelukken. Mede vanwege de veranderingen in de
regelgeving is het nodig de NCC-Praktijkrichtlijn voor inspectie en onderhoud van
ophangconstructies, bevestigingsmiddelen en voorzieningen in overdekte
zwembaden uit 2004 te herzien. Dit deskundigenrapport geeft daartoe een aanzet.
Op grond van de NCC-Praktijkrichtlijn, de huidige regelgeving en de literatuur zijn
de auteurs van dit rapport tot de volgende conclusies gekomen.
Diverse (constructie)onderdelen in zwembaden kunnen zijn opgehangen door
middel van elementen van roestvaststaal (RVS). Dit betreft bv. verlaagde plafonds,
ventilatiekanalen, lampen en luidsprekers. RVS is een familie van legeringen
waarvan de bestandheid tegen agressieve omstandigheden afhangt van de
samenstelling, met name het gehalte chroom, nikkel en molybdeen. De atmosfeer
van zwembaden is door het gebruik van desinfecteringsmiddelen op basis van
chloor agressief voor metalen doordat chloridehoudende zouten worden afgezet op
het metaaloppervlak. Sommige soorten RVS kunnen in die omstandigheden
putvormige corrosie en daarna eventueel spanningscorrosie gaan vertonen,
waardoor plotselinge breuk kan optreden. De gebruikelijke soorten RVS, o.a.
aangeduid als 304 en 316, zijn in zodanig agressieve omstandigheden nietresistent; zij worden daarom volgens de huidige regelgeving niet toegestaan.
Andere, hoger gelegeerde, RVS soorten zijn niet gevoelig voor corrosie in de
zwembadatmosfeer, de zogenoemde resistente soorten, aangeduid met 1.4529,
1.4547, 1.4565.
In de huidige normen wordt het onderscheid tussen beide groepen RVS duidelijk
gemaakt: alleen de resistente soorten zijn toegestaan voor gebruik in dragende
delen in de zwembadatmosfeer. Dit geldt zonder meer voor nieuw te bouwen
zwembaden.
Het is mogelijk dat in bestaande zwembaden dragende elementen van nietresistent RVS aanwezig zijn. Daarom moeten alle zwembaden hierop worden
geïnspecteerd. Een inspectie moet gericht zijn op twee aspecten: soort materiaal en
corrosietoestand.
Indien alleen resistent RVS wordt aangetroffen wordt voldaan aan de regelgeving.
Vanwege de relatief korte ervaring met de resistente materialen wordt aanbevolen
om na drie jaar opnieuw te inspecteren. Mocht, tegen de verwachting in, corrosie
van resistent RVS worden aangetroffen dan moet worden onderzocht of
spanningscorrosie aanwezig is. Als spanningscorrosie wordt aangetroffen, dan
moet het materiaal worden vervangen. Dit is op grond van de literatuur en de
regelgeving zeer onwaarschijnlijk. Indien enige vorm van corrosie zich voordoet,
dan moeten NEN en de Inspectie Transport en Leefmilieu (voor zover de producten
onder CE zijn geleverd) worden gewaarschuwd.
Indien niet-resistent RVS wordt aangetroffen, is vervanging door resistent RVS of
andere beschermde metalen dringend nodig. Indien niet wordt vervangen moet op

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

40 / 43

de aanwezigheid van corrosie worden gecontroleerd. Indien corrosie aanwezig is,
moet worden afgekeurd, moeten de elementen worden vervangen en moeten
passende maatregelen worden genomen, zoals het aanbrengen van een tweede
draagweg, het afzetten van gedeelten van het zwembad of in het uiterste geval
sluiting van het zwembad. Indien geen corrosie wordt aangetroffen moet op een
termijn van maximaal zes maanden opnieuw worden geïnspecteerd. De kans dat
binnen zes maanden corrosie tot ontwikkeling komt die tot bezwijken kan leiden is
zeer klein, en wel zo klein dat wordt voldaan aan de bouwregelgeving.
RVS onderdelen in andere delen van een zwembad, met name waar het RVS in
direct contact staat met het zwembadwater of waar het materiaal regelmatig nat
wordt door spattend water of reiniging, zijn niet gevoelig voor spanningscorrosie.
Daarom zijn de standaard soorten RVS hier wel geschikt.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

9

41 / 43

Referenties
9.1

Normen

NEN-EN 1990+A1+A1/ C2:2011/NB:2011 nl Nationale bijlage bij NEN-EN
1990+A1+A1/C2: Eurocode: Grondslagen van het constructief ontwerp
NEN-EN 1993-1-4 (en) Eurocode 3 – Ontwerp en berekening van staalconstructies
– Deel 1-4: Algemene regels - Aanvullende regels voor roestvaste staalsoorten,
2006
NEN-EN 1993-1-4/NB (en) Nationale bijlage bij NEN-EN 1993-1-4 Eurocode 3:
Ontwerp en berekening van staalconstructies – Deel 1-4: Algemene regels Aanvullende regels voor roestvaste staalsoorten
NEN-EN 10088-1 (nl) Roestvaste staalsoorten – Deel 1: Lijst van roestvaste
staalsoorten, 2005
NEN-EN 13451-1 (en) Swimming pool equipment – Part 1: General safety
requirements and test methods, 2011
NEN-EN 8700 (nl) Beoordeling van de constructieve veiligheid van een bestand
bouwwerk bij verbouw en afkeuren – Grondslagen, 2011
9.2

Literatuur

Baddoo, N., Cutler, P., n.d (geen datum), Stainless steel in indoor swimming pool
buildings, The Structural Engineer
Cutler, P., 2002, International Experience with Stainless Steels in Swimming Pools,
Presented at the Netherlands Corrosion Centre and Euro Inox Seminar, Made (NL),
14 November 2002
Faller, M., Richner, P., 2003, Materials selection of safety-relevant components in
indoor swimming pools, Materials & Corrosion 54, 331-338
Iversen, A., Prosek, T., 2007, Atmospheric stress corrosion cracking of austenitic
stainless steels in conditions modelling swimming pool halls, Eurocorr 2007,
Freiburg
Mietz, J., Isecke, B., 2001, Stainless steels for application in civil engineering,
Stainless Steel World, KCI Publishing, 334-339
MIS 1203-2013, 2013, Materiaalselectie en Inspectie – Corrosiebestendige dragen
materialen voor toepassing in de atmosfeer van binnenzwembaden, Heselmans.org
– Corrodium BV

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

42 / 43

NCC, 2004, Praktijkrichtlijn voor inspectie en onderhoud van (ophang)constructies,
bevestigingsmiddelen en voorzieningen in overdekte zwembaden, Nederlands
Corrosie Centrum in samenwerking met TNO Bouw en TNO Industrie
Nürnberger, U., 1990, Spannungsrisskorrosion an Bauteilen aus nichtrostendem
Stahl in Schwimmbadhallen, Stahl und Eisen 110, 141-148
Oldfield, J.W., Todd, B., 1991, Room temperature stress corrosion cracking of
stainless steels in indoor swimming pool atmospheres, British Corrosion Journal,
Vol. 26 no. 3, 173-182
Prosek, T., Iversen, A., Taxen, C., Thierry, D., 2009, Low-Temperature Stress
Corrosion Cracking of Stainless Steels in the Atmosphere in the Presence of
Chloride Deposits, Corrosion Vol. 62 no.2, 105-117
Stiphout, H.A.M. van, 2004, Inventarisatie veiligheidsproblematiek.
Literatuuronderzoek, TNO rapport 42/03.009069/sec
VROM Inspectie, 2009, Inspectiesignaal. Risico’s van stalen (ophang)constructies
en bevestigingsmiddelen in overdekte zwembaden
Winter, P. de, 2003, Kennisinventarisatie studie naar het gebruik, het onderhoud en
de inspectie van roestvast stalen ophangconstructies in overdekte zwembaden,
TNO rapport 2003-BC-R0058

43t43

TNO-rapport I TNO 2013 R11051

10

Ondertekening
Delft, 20 september 2013

:,

Prof.lr. H.H. Snijder
Auteur

bæ
lr. M.D. Stamm
Research manager
Structural Reliability

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Bijlage A | 1/1

A Inhoudsopgave NCC-Praktijkrichtlijn 2004 [NCC
2004]
Inhoudsopgave
1 Doelstelling en inleiding 3
2 Verantwoordelijkheden 4
3 Gebruikte constructies en materialen 5
3.1 Vloerniveau 5
3.2 Tussenniveau 5
3.3 Plafondniveau 8
4 Vormen van corrosie bij verzinkt staal en RVS 13
4.1 Inleiding
13
4.2 Verzinkt staal
13
4.3 Roestvaststaal
13
5 Inspectie en beoordeling 17
5.1 Inleiding 17
5.2 Het inspectie plan 18
5.3 Uitvoering van visuele inspectie en beoordeling van roestvorming 19
5.4 Het onderscheiden van staal en RVS 21
5.5 Beoordeling en maatregelen na visuele inspectie 22
5.6 Archivering 23
6 Onderhoud 24
7 Vervangingsmogelijkheden 26
Referenties
Bijlage 1: Zwembadinspectie Checklist

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

B

Bijlage B | 1/5

Bepaling steekproefgrootte bij inspectie van corrosie
van de ophanging van een zwembadplafond
De twee vragen die centraal staat in dit onderzoek zijn als volgt:
1. Wat is de kans dat er ergens in het zwembadplafond gecorrodeerde
ophangingen aanwezig zijn als een steekproef geen ophangingen met
corrosie laat zien?
2. Hoe groot moet de steekproef zijn om deze kans voldoende klein te laten
zijn?
Eisen vanuit NEN 8700
NEN 8700 geeft de wettelijk minimale betrouwbaarheidseisen voor
constructie(onderdelen) bij verbouw en afkeur. In paragraaf 4.3.1 is aangegeven
dat dit afkeurniveau overeenkomt met een faalkans van Pf=0.0062 in de
levensduur.
Bayesiaanse aanpak
De fractie goede (geen corrosie) ophangingen in het zwembad heeft een bepaalde
waarde die niet bekend is (tenzij men alle ophangingen inspecteert). Met andere
woorden deze fractie kan niet van te voren met zekerheid worden vastgesteld maar
men kan deze fractie wel schatten.
De fractie goede ophangingen kan worden bepaald op basis van informatie uit de
steekproef. De fractie goede ophangingen geeft vervolgens informatie over de kans
dat een willekeurige ophanging goed is. De aanpak maakt gebruik van de Regel
van Bayes en het Totale Waarschijnlijkheid Theorema.
Definities
In het vervolg van dit document worden de symbolen van Tabel 5 gebruikt.
Tabel 5. Symbolenlijst
Parameter
n
s
S
p
P
Ri
P(Ri)

Betekenis
de fractie goede ophangingen, zodat n = S/P
aantal successen (goede ophangingen) uit
steekproef
aantal mogelijke successen in dataset
steekproefgrootte
grootte dataset
de gebeurtenis dat een willekeurige ophanging i
goed is
kans op Ri

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Bijlage B | 2/5

Regel van Bayes
Met de Regel van Bayes wordt de a-priori verdeling van de fractie goede
ophangingen aangepast met de uitkomst van de steekproef. Dit wordt ‘updaten’
genoemd. De aangepaste verdeling wordt de a-posterioriverdeling genoemd. De
Regel van Bayes is:

fn (n|steekproef )  c  P(steekproef |n)  fprior (n)
waarin:
fn
c

verdeling van de fractie goede ophangingen bij gegeven
steekproefresultaat
een constante die wordt berekend uit het feit dat de integraal van
de a-posteriori verdeling gelijk moet zijn aan 1:

c 1

1

 P(steekproef |n)  fprior (n)dx
0

P(steekproef|n)

aannemelijkheid van het steekproefresultaat bij gegeven fractie
goede ophangingen;

fprior

de a-priori verdeling

Aannemelijkheid steekproefresultaat
Het resultaat van de steekproef is dat er van p monsters er p goed zijn. De
aannemelijkheid van deze uitkomst kunnen we berekenen met hypergeometrische
verdeling. De hypergeometrische verdeling is met X de gebeurtenis op een aantal
successen s als volgt (zie Tabel 5 voor de verklaring van de parameters):

 S  P  S 
 

s  p  s 

P( X  s)  h(s , p, S , P) 
P 
 
 p
Voor grote populaties (P) is het niet mogelijk om de hypergeometrische verdeling te
bepalen. Een goede benadering van de hypergeometrische verdeling bij grote
populaties is de binomiale verdeling. Een voorbeeld is gegeven in Figuur 33. Deze
figuur vergelijkt de berekende aannemelijkheid bepaald met beide verdelingen bij
een populatiegrootte (P) van 100 en een steekproefgrootte (p) gelijk aan 10. De
aannemelijkheid geeft de waarschijnlijkheid aan van de fractie goede ophangingen
in de populatie (n = S/P) bij een gegeven resultaat in de steekproef (in dit geval s/p
= 0.8). In de figuur is te zien dat de aannemelijkheid dat in dit geval een succesratio
van 0.8 in de populatie een aannemelijkheid heeft van ongeveer 0.3. Verder is te
zien dat de resultaten van zowel de hypergeometrische verdeling als van de
binomiale verdeling dicht bij elkaar liggen. Dit verschil wordt nog kleiner bij grotere
populaties.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Bijlage B | 3/5

Figuur 3. Vergelijking hypergeometrische verdeling en binomiale verdeling, met P
= 100, p = 10.
A-priori
De a-priori verdeling geeft de inschatting weer voor de fractie goede ophangingen
voordat de test is uitgevoerd. Indien er geen er geen voorkeur is voor de fractie
goede ophangingen is de prior verdeling uniform. Gezien het feit dat voordat het
zwembadplafond geïnspecteerd wordt, het nog hangt en indien geen zichtbare
schade of vervorming aanwezig is kan een lineaire verdeling worden aangenomen;
dit betekent dat er a priori een grotere kans is op een grote fractie goede
ophangingen dan op een kleine fractie goede ophangingen. Figuur 4 geeft een
voorbeeld van een prior met uniforme verdeling. Figuur 5 geeft een lineaire
oplopende verdeling.

Figuur 4. Voorbeeld van prior met uniforme verdeling.

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Bijlage B | 4/5

Figuur 5. Voorbeeld van prior met lineaire verdeling.
A-posteriori
Met de Regel van Bayes kan de a-posteriori verdeling worden berekend.
Berekening kans op goede ophanging
We hebben nu de verdeling van de fractie goede ophangingen. De kans op een
goede ophanging wordt nu berekend met het Totale Waarschijnlijkheid Theorema:

P(Ri | steekproef )   P(Ri |n; steekproef )  fn (n|steekproef )dn
Dn

  P(Ri |n)  fn (n| steekproef )dn
Dn

  n  fn (n| steekproef )dn
Dn

 E (n)
Dit komt neer op het gemiddelde E(n) bepalen van de a-posteriori-verdeling van de
fractie goed (dus niet gecorrodeerd).
Resultaten
Tabel 4 geeft een overzicht van de vereiste steekproefgrootte, met 100% succes bij
de steekproef (geen enkele ophanging is gecorrodeerd) bij een gegeven
populatiegrootte, om de vereiste betrouwbaarheid in de populatie te halen.
Conclusie
Geadviseerd wordt om minimaal 110 ophangingen te inspecteren. Indien 110
ophangingen niet gecorrodeerd zijn kan met een kans van 0.9938 worden
geconcludeerd dat het zwembadplafond geen gecorrodeerde ophangingen bevat
en voldoet het daarmee aan het afkeurcriterium van CC2.
Opmerking

TNO-rapport | TNO 2013 R11051

Bijlage B | 5/5

In voorgaande berekeningen is uitgegaan van ongecorreleerde data. Dat betekent
dat er geen relatie is tussen de toestand (corrosie) van verschillende ophangingen.
In werkelijkheid kan er wel degelijk een bepaalde mate van correlatie bestaan
tussen de plafondophangingen in een zwembad. De omgevingsconditie, zoals
luchtvochtigheid, temperatuur, luchtsamenstelling, kan in een zwembad tot op
zekere hoogte uniform worden verondersteld. Dit pleit voor een (hoge) mate van
correlatie. Aan de andere kant, kunnen zaken zoals bevestigingswijze en initiële
defecten aan een ophanging juist leiden tot een lagere mate van correlatie. Het ligt
voor de hand aan te nemen dat de waarden in Tabel 4 daarom conservatief zijn.