Actieplan stalbranden
2012 - 2016

Een initiatief van:

Actieplan Stalbranden (2012-2016)
Tijd voor actie
Elke stalbrand waarbij dieren omkomen laat een diepe indruk achter, niet alleen bij de veehouder
maar ook bij de bestrijders van de brand en bij mensen in de omgeving. Dieren kunnen zichzelf niet
beschermen en vaak niet vluchten. Ze zijn afhankelijk van mensen die hen beschermen tegen brand
en de gevolgen van brand. Bij grote branden is het redden van dieren niet gemakkelijk omdat de
dieren in paniek zijn en gebouwen bij dergelijke branden voor mensen gevaarlijk zijn om te betreden.
Het voorkómen van brand in dierverblijven is daarom des te belangrijker. Maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en politiek geven aan dat er een actievere inzet nodig is om stalbranden te
voorkomen en dieren beter te beschermen tegen de gevolgen van brand in een stal.
LTO Nederland, de Dierenbescherming, de Nederlandse Vereniging voor Brandweerzorg en
1
Rampenbestrijding (NVBR), het Verbond van Verzekeraars en de Rijksoverheid (hierna:
initiatiefnemers) hebben daarvoor de handen ineengeslagen. Zij zijn van mening dat dieren beter
beschermd moeten worden tegen brand en dat het aantal stalbranden en het aantal dieren dat
omkomt bij een stalbrand fors verminderd moeten worden. De initiatiefnemers willen dit realiseren aan
de hand van diverse activiteiten, genoemd in dit actieplan. Ook wordt gezorgd voor een structurele
borging van brandveiligheid in dierverblijven in de jaren daarna. Genoemde partijen hebben voor het
behalen van dit doel gezamenlijk ongeveer 1 miljoen euro uitgetrokken, in menskracht danwel
financiële middelen.
Feiten en constateringen
Aantallen en oorzaak
In 2009 is een onderzoek uitgevoerd naar de omvang, ernst, oorzaken en preventie- en
2
bestrijdingsmogelijkheden van brand in veestallen . Dit rapport geeft inzicht in hoeveel runderen,
varkens en pluimvee in de periode 2005 – 2009 zijn omgekomen (zie tabel 1). Of er sprake is van een
stijging in het aantal branden en omgekomen dieren blijkt moeilijk te zeggen omdat er beperkt
gegevens beschikbaar zijn.
Tabel 1: Aantal stalbranden en omgekomen dieren 2005-2009 (Bron: Rapport Brand in veestallen)

Totaal aantal stalbranden
Aantal stalbranden waarbij
dieren omkwamen
Totaal aantal omgekomen
dieren

Rundveehouderij
410
57

Varkenshouderij
242
64

Pluimveehouderij
111
30

1422

23.724

711.934

Uit het rapport blijkt dat 40% van de branden wordt veroorzaakt door kortsluiting in de stal,
ondoordachte werkzaamheden aan of in de stal en oververhitting van machines en installaties. Van
30% van de branden lag een legio oorzaken ten grondslag waaronder broei, implosie, explosie (door
mestgassen), blikseminslag, brandstichting etcetera. Van zeker 30% van de stalbranden is de oorzaak
niet achterhaald. Hiermee wordt relevante informatie gemist. Bij sommige stalbranden kan volgens
informatie van de brandweer ook sprake zijn van een explosie door mestgassen wat eveneens grote
risico’s met zich meebrengt voor mens en dier. In dit actieplan wordt onder andere ingezet op het
verkrijgen van meer inzicht in hoe stalbranden ontstaan en naar de redenen van het wel al dan niet
beheersbaar kunnen houden van stalbranden.
Verantwoordelijkheid
De veehouder is primair verantwoordelijk voor het voorkómen van brand in zijn stallen. De gevolgen
van een stalbrand zijn groot, ook al is de kans erop klein. Zo heeft een stalbrand naast dieren- en
mensenleed, voor de veehouder een grote economische impact (kapitaalvernietiging) en een negatief
effect op de continuïteit van de productie. Veehouders moeten zich hier meer van bewust zijn bij het
doen van investeringen en in hun bedrijfsvoering. Verwacht mag worden dat zij daarin bijgestaan
worden door gemeenten, brandweer, verzekeraars, dierenartsen, financiers, stallenbouwers en
overige adviseurs die ook een eigen verantwoordelijkheid hebben bij de totstandkoming en het
1

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Ministerie van Veligheid en Justitie, Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie
2
Rapport Brand in veestallen, Onderzoek naar de omvang, ernst, oorzaken, preventie- en bestrijdingsmogelijkheden van brand
in rundvee-, varkens- en pluimveestallen”, afstudeeronderzoek door M. Looije, M. Smit, Van Hall Larenstein, september 2010

1

onderhoud van een brandveilige stal en dito bedrijfsvoering. Op het gebied van kennisontwikkeling,
samenwerking, advisering en handhaving is volgens de initiatiefnemers nog veel verbetering te
behalen. Deze aspecten vormen daarom belangrijke aandachtspunten in dit Actieplan.
Regelgeving
Het huisvesten en verzorgen van dieren brengt voor de veehouder verplichtingen met zich mee, zoals
verankerd in de huidige Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren. Specifieke eisen ten aanzien van
brandveiligheid van veestallen zijn in de bouwregelgeving opgenomen. Het betreft hier de
bouwregelgeving die volgt uit het Bouwbesluit 2003 en het Gebruiksbesluit. Deze regelgeving heeft
niet alleen betrekking op bouwkundige aspecten maar ook op het brandveilig gebruik van gebouwen.
De initiatiefnemers zijn van mening dat de naleving van deze eisen en de controle op zowel het
gebouw als de bedrijfsvoering meer aandacht verdienen. Ook het proces van vergunningverlening
voorafgaand aan de bouw van een stal, waaronder het inwinnen van advies door gemeenten en
ondernemers bij bijvoorbeeld de brandweer, zal kritisch moeten worden bekeken.
Volgens sommigen wekt de regelgeving de indruk dat dieren gelijk zijn aan industriële producten. Dat
verdient nuancering maar zet tevens aan het denken. De eisen in de bouwregelgeving zijn opgesteld
vanuit de overweging dat mensen in gebouwen zo goed mogelijk beschermd moeten zijn tegen brand.
In de bouwregelgeving is geen rekening gehouden met het specifieke karakter van veestallen,
namelijk dat in de gebouwen naast mensen ook dieren verblijven. De initiatiefnemers trekken zich
deze constatering aan. Daarom wordt per direct een onderzoek naar de toereikendheid van de huidige
eisen gestart alsmede naar de wijze waarop dieren in de praktijk door effectievere regelgeving beter
tegen brand beschermd kunnen worden.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen en innovatie
De Nederlandse veehouderij bevindt zich in een verduurzamingsproces (zie rapport ‘Van Mega naar
3
4
Beter‘ en het Verbond van Den Bosch “Alle vlees duurzaam in 2020’ ). Het thema brandveiligheid
verdient om meerdere redenen hierin meer aandacht. Met het afnemen van het aantal
veehouderijbedrijven en het daarbij toenemende aantal dieren per bedrijf zouden, bij een gelijkblijvend
aantal branden, meer dieren bij een brand kunnen omkomen. Ook de technologische ontwikkelingen
op veehouderijbedrijven kunnen het risico op brand op een veehouderijbedrijf vergroten indien hier
onvoldoende aandacht aan wordt besteed. Daarom is structurele aandacht voor en borging van
brandveiligheid tijdens de bouw van een stal en in de dagelijkse bedrijfsvoering nodig. Ook zou er
meer gebruik moeten worden gemaakt van slimme technologie en best beschikbare technieken en
materialen om brand te voorkomen dan wel een brand sneller en beter te kunnen beheersen.
Brandveiligere isolatiematerialen, vluchtmogelijkheden voor dieren, technologie om brand eerder op te
merken en systemen die een brand kunnen vertragen of zelfs uitdoven, zijn mogelijk perspectiefvolle
oplossingen. Bewezen innovatieve oplossingen worden via de Maatlat Duurzame Veehouderij
gestimuleerd zodat ze versneld hun weg naar de praktijk kunnen vinden.
Op dit moment worden veel bedrijven aangepast of nieuwgebouwd, bijvoorbeeld om aan de wetgeving
te kunnen voldoen die vanaf 2013 op het gebied van milieu (ammoniak) en dierenwelzijn
(groepshuisvesting zeugen en oppervlaktenormen vleesvarkens) gaat gelden. De initiatiefnemers
grijpen daarom nu de kansen aan om in dat proces zowel in de bouwfase als in de bedrijfsvoering
brandveiligheid extra te benadrukken.

Aanpak Actieplan stalbranden
Er vinden al activiteiten plaats voor een betere brandveiligheid. Zo is brandveiligheid één van de
hoofdonderwerpen op de huiskamerbijeenkomsten van LTO -Salland. De leden van LTO -Salland die
ook vrijwilliger zijn bij de brandweer, brengen indringend in beeld wat de impact is van een stalbrand
en gaan vervolgens in op de mogelijkheden voor brandpreventie. Ook besteden de varkenshouders
die zijn verenigd in een praktijknetwerk om bestaande en nieuw te bouwen stallen brandveiliger te
maken, hier aandacht aan. Dit praktijknetwerk wordt begeleid door DLV -Advies en financieel
ondersteund door het Ministerie van EL&I. Zij betrekken hierbij kennis van brandweer, stalontwerpers,
verzekeraars en materiaalleveranciers.

3

Van Mega naar beter, rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en de toekomst van de veehouderij,
Hans Alders, september 2011
4
Verbond van Den Bosch “Alle Vlees Duurzaam”, Commissie Van Doorn, september 2011

2

Deze activiteiten dragen nu al bij aan de verbetering van de brandveiligheid maar er zal meer moeten
gebeuren, vandaar dit actieplan. De initiatiefnemers staan voor de uitdaging de
brandveiligheidsbewustwording in de veehouderij verder te vergroten en daarmee te komen tot een
brandveilige bedrijfsvoering, de naleving van bestaande regelgeving te verhogen en te adviseren of
het in de praktijk anders en effectiever kan en wat daarvoor nodig is. Hiervoor worden drie
realisatiesporen ingezet (zie ook bijlage):
1.

Een brandveilige bedrijfsvoering;

2.

Brandveilige stallen voor mens én dier;

3.

Verbeterd inzicht in de oorzaken van stalbranden en beheersbaarheid.

Ad 1. Brandveilige bedrijfsvoering
Uit eerder genoemd rapport blijkt dat veehouders regelmatig risicovolle werkzaamheden uitvoeren die
kunnen leiden tot branden. Dit gebeurt vaak onbewust. De komende vijf jaren worden voor alle
sectoren thema-bijeenkomsten door LTO Nederland in samenwerking met verzekeraars
georganiseerd. De oorzaken en gevolgen van diverse stalbranden die de afgelopen jaren zijn ontstaan
zullen de revue passeren naast het behandelen van goede praktijken waar veehouders de volgende
dag al mee aan de slag kunnen. Het bestaande netwerk in de varkenshouderij waarin veehouders
onderling kennis uitwisselen wordt uitgebreid naar andere veehouderijsectoren en wordt ondersteund
door o.a. brandweer en verzekeraars.
Als dan toch een brand uitbreekt is het cruciaal dat alle betrokken partijen weten hoe de brand zo
goed mogelijk te bestrijden en het lijden van dieren zo veel mogelijk te beperken. Hiervoor zal een
brandoefening worden ontwikkeld en uitgevoerd door de brandweer, dierenartsen en veehouders.
Ad 2. Brandveilige stallen voor mens én dier
De initiatiefnemers starten per direct een onderzoek naar de naleving van de huidige regelgeving én
naar de mogelijkheden om dieren beter tegen brand te beschermen door bijvoorbeeld nieuwe
regelgeving.
Naleving huidige regelgeving
Onderzoek moet inzichtelijk maken hoe op dit moment invulling wordt gegeven aan de
bouwregelgeving. Het proces van tekentafel tot aan de feitelijke oplevering van de stal wordt onder de
loep genomen. Er wordt gekeken naar de hedendaagse stalarchitectuur en bedrijfsvoering (wat zijn de
eigenschappen bij brand van veel gebruikte materialen, hoe worden brandcompartimenten uitgevoerd,
wat gebeurt er aan installaties en onderhoud van elektrische apparatuur etc.). Tevens zullen enkele
grote stalbranden door een deskundige partij worden onderzocht op aard, omvang, aanpak en
beheersbaarheid. Daarnaast wordt onderzocht hoe het staat met de kennis over regelgeving bij zowel
veehouder, stallenbouwer als gemeente. Bezien wordt of rollen en verantwoordelijkheden bij het
vergunningverleningsproces helder zijn en de controle op de naleving van de regelgeving adequaat
verloopt.
Mogelijkheden om dieren beter te brand te beschermen
Onderzocht wordt welke verbeteringen en mogelijkheden voor nieuwe regelgeving er zijn. Inzichtelijk
word gemaakt wat de kritische factoren in de huidige praktijk voor de bescherming van dieren tegen
(de gevolgen van) brand zijn en hoe deze al dan niet aanhaken op regelgeving. Aan de hand van
bestaande kennis over gedrag van dieren, best beschikbare of innovatieve technieken en materialen
moet inzicht verkregen worden of dieren in de praktijk effectiever en beter beschermd kunnen worden.
Aan de hand van de resultaten van deze onderzoeken worden aanbevelingen geformuleerd. De
initiatiefnemers brengen op basis van de aanbevelingen medio 2012 een advies uit aan de
Staatssecretaris van EL&I. Dit advies bevat ook aanwijzingen ten aanzien van aanpassingen van
huidige of nieuwe regelgeving voor de brandveiligheid van veestallen.
Ad 3: Verbeterd inzicht in de oorzaken van stalbranden en beheersbaarheid
Het ontbreekt aan goed inzicht in het aantal branden, oorzaken en mate van beheersbaarheid. Om te
kunnen beoordelen of binnen vijf jaar het aantal stalbranden en het aantal dierslachtoffers fors is
verminderd zullen stalbrandregistraties beter worden bijgehouden. Hiermee wordt tevens een beter

3

inzicht gecreëerd in de oorzaken en de mate van beheersbaarheid. Dit biedt aanknopingspunten voor
verdergaande preventieve maatregelen. In twee fasen wordt gewerkt aan een betere registratie; via
de meldkamersystemen van de veiligheidsregio´s. Ten eerste schakelen in 2012 de meldkamers van
de veiligheidsregio’s over op een landelijke uniforme classificatie- en alarmeringssystematiek waarbij
stalbrandgegevens beter worden geregistreerd en gecombineerd met de registraties van
verzekeraars.
Ten tweede wordt gewerkt aan de actualisatie van de vragenlijsten van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) voor onder andere de brandweerstatistiek en de mogelijke koppeling van deze
statistiek met meldkamergegevens. Daardoor wordt een goede centrale monitoring van stalbranden
mogelijk. Naar verwachting is dit vanaf 2013 operationeel en zal dit leiden tot completere cijfers over
aantallen branden, oorzaken en beheersbaarheid. Na 2013 wordt vervolgens het jaarlijks aantal
stalbranden gemonitord en worden er beleidsdoelen aan gekoppeld voor wat betreft de jaarlijkse
reductie van het aantal stalbranden en dierslachtoffers.
Uitvoering Actieplan
Verantwoordelijkheid initiatiefnemers
De initiatiefnemers zijnde LTO Nederland, de Dierenbescherming, de Nederlandse Vereniging voor
Brandweerzorg en Rampenbestrijding, het Verbond van Verzekeraars en de Rijksoverheid hebben er
vertrouwen in dat met dit actieplan een forse vermindering van het aantal stalbranden en
dierslachtoffers bereikt wordt. Zij werken de komende vijf jaar nauw samen om deze ambitie ook
daadwerkelijk te realiseren. Naast de gezamenlijkheid is er vanuit het oogpunt van
verantwoordelijkheid een duidelijke rolverdeling. Het Ministerie van EL&I is betrokken vanuit haar rol
als verantwoordelijke voor de dierwelzijns- en gezondheidsregelgeving. Het Ministerie van BZK is
betrokken vanuit haar rol als verantwoordelijke voor de bouwregelgeving en het Ministerie van VenJ
vanuit haar rol als verantwoordelijke voor beleid en regelgeving omtrent de brandweer. Gezamenlijk
zullen zij vooral het komende jaar inzetten op het uitvoeren van het benodigde onderzoek naar
brandveiligheid van stallen en om op basis daarvan de regelgeving aan te kunnen passen. LTO
Nederland en de verzekeraars zullen zich met name gaan inzetten voor een brandveilige
bedrijfsvoering waarbij veehouders zich meer bewust zijn van nut en noodzaak van een goede
brandpreventie. De NVBR zet in op verbeterde stalbrandregistratie en het vergroten van kennis bij alle
betrokkenen over hoe branden te voorkomen.
Ook zullen via de initiatiefnemers andere relevante partijen bij de uitwerking van het plan worden
betrokken, zoals gemeenten in verband met de vergunningverlening en het toezicht op de naleving
van huidige regelgeving en dierenartsen wat betreft hoe te handelen bij een stalbrand.
In bijlage 1 is een schematisch overzicht van de activiteiten inclusief de trekkende partij opgenomen.
Planning
Het actieplan bestaat uit twee fasen. In het eerste jaar wordt ingezet op het verschaffen van verbeterd
inzicht in de mogelijkheden om te komen tot een forse vermindering van het aantal stalbranden en
dierslachtoffers en mogelijk betere regelgeving. De resultaten die daaruit voortvloeien zullen, naast de
doorlopende acties van monitoring en kennisverspreiding en de aanpassing van bestaande
wetgeving, de agenda voor de daaropvolgende vier jaar gaan bepalen. Binnen een jaar vindt er
daarom een herijking va n het Actieplan stalbranden plaats en wordt door de initiatiefnemers de
agenda bepaald voor de periode 2013 – 2016.
Proces
LTO-Nederland zal de uitwerking van dit Actieplan stalbranden 2012 – 2016 gaan faciliteren en
regisseren. Er zal bestuurlijk overleg met de initiatiefnemers plaatsvinden om de voortgang van het
actieplan te bewaken en om zo nodig het actieplan te herijken.

4

Bijlage 1. Schematisch overzicht activiteiten actieplan stalbranden 2012-2016

Activiteit
Een brandveilige bedrijfsvoering
Opschalen praktijknetwerk varkens naar andere
diersectoren
5-10 themabijeenkomsten per diersector per jaar
Uitvoeren stalbrandoefeningen
Ontwikkelen onderwijsmodule brandveiligheid
3 nieuwsbrieven per jaar
Brandveilige stallen voor mens én dier
Onderzoek naar:
• Naleving en aanpassingsopties huidige wet- en
regelgeving voor brandveiligheid van veestallen
• Diergedrag bij brand
• Verbeteringsmogelijkheden samenwerking
dierenarts en brandweer bij brand
• Kennisniveau bij stallenbouwer, gemeente en
veehouder over wet - en regelgeving
• Vergunningverleningproces, controle en
handhaving op regelgeving
• Oorzaken grote branden (door deskundige partij)
Advies regelgeving aan Staatssecretaris van EL&I
Besluit regering nieuwe regelgeving
Opstellen en implementatie nieuwe regelgeving

Trekker

Tijdspad

LTO

2012-2013

LTO en Verzekeraars
NVBR
LTO en EL&I
LTO en Verzekeraars

2012-2016
2012-2013
2012
2012-2016

BZK en EL&I

2011-2012

BZK
BZK en EL&I
BZK en EL&I
BZK en EL&I

Verbeterd inzicht in de oorzaken van stalbranden en beheersbaarheid
Verbeteren systeem stalbrandregistraties
NVBR en Verzekeraars
Uitgebreide registratie branden en oorzaken
NVBR en Verzekeraars

Medio 2012
Eind 2012
2012 -2016

2011-2012
2012-2016