Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 385

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2022
Met deze brief bied ik uw Kamer het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (hierna genoemd LAN) aan. Dit actieprogramma kijkt breed naar
landelijke en regionale oplossingen voor netcongestie en is, onder leiding
van speciaal coördinator Ben Voorhorst, gezamenlijk opgesteld door
netbeheerders, ACM, medeoverheden, het Rijk en marktpartijen. Deze
partijen zijn allen gecommitteerd aan de acties uit het programma. Met
het actieplan willen de betrokken partijen aan meerdere knoppen tegelijk
draaien om de problemen met het volle stroomnet zoveel mogelijk te
beperken en voorkomen. Dat gaat helpen, maar het probleem niet in één
keer oplossen. Voor de zomer wordt bezien of er snel genoeg resultaat
wordt geboekt en of extra acties nodig zijn.
In deze brief bespreek ik eerst de drie sporen van het Landelijke Actieprogramma Netcongestie. Ook licht ik de samenhang met andere trajecten
toe. Daarna licht ik de vervolgstappen toe en sluit ik af met een oproep
aan alle betrokken partijen om de schouders onder dit actieprogramma te
zetten en het energiesysteem betaalbaar en beschikbaar te houden voor
iedereen.
Kernboodschap
De energietransitie zit in een stroomversnelling en de vraag naar
duurzame elektriciteit is geëxplodeerd. De netbeheerders investeren op dit
moment jaarlijks 3,9 miljard euro in het elektriciteitsnet. Toch is dit niet
voldoende om het tempo van de transitie bij te houden en loopt het
elektriciteitsnet tegen zijn grenzen aan. Om klimaatdoelen te behalen,
investeren bedrijven en industrie in verduurzaming, maar zij worden
daarbij gehinderd door een tekort aan transportcapaciteit. Hetzelfde geldt
voor de aansluiting van hernieuwbaar opgewekte energie. Investeringen
in zonnepanelen, in elektrificatie van productieprocessen en in batterijen
bijvoorbeeld, zijn essentieel om te verduurzamen en de kosten voor
energie te beheersen. Maar ook om de energiehuishouding van bedrijven
efficiënt te laten aansluiten op het duurzame energiesysteem, nu en in de

kst-29023-385
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

1

toekomst. Netcapaciteit én flexibele capaciteit van netgebruikers zijn voor
dat systeem onmisbare bouwstenen.
Prioriteit één blijft het zo snel mogelijk uitbreiden van het elektriciteitsnet
zodat er meer en sneller netcapaciteit beschikbaar komt, maar er is meer
nodig.
Het Landelijk Actieprogramma Netcongestie, opgesteld en onderschreven
door een brede vertegenwoordiging van stakeholders, richt zich op drie
hoofddoelen:
1. Sneller bouwen en het sneller realiseren van netuitbreidingen;
2. Sterker sturen op betere benutting van het net;
3. Vergroten van flexibele capaciteit: publiek-private acties voor slimme
oplossingen.
De acties zijn overigens niet alleen gericht op de aanpak van netcongestie,
maar volgen noodzakelijkerwijs ook uit het veranderende energiesysteem.
Door de toenemende elektrificatie en het groeiende aandeel duurzame
energie is ons elektriciteitssysteem aan het veranderen van een
voorspelbaar vraaggestuurd systeem naar een minder voorspelbaar
aanbodgestuurd energiesysteem. Het wordt dus steeds belangrijker om
productie, verbruik en netcapaciteit goed op elkaar te laten aansluiten.
Ik ben blij met dit actieprogramma waar bedrijfsleven, netbeheerders,
ACM en overheden samen de schouders onder zetten. De komende
maanden doen alle betrokken partijen het maximale om (de gevolgen
van) netcongestie zo veel en zo snel mogelijk te beperken. Via de drie
sporenaanpak werken we aan het creëren van maximale ruimte op het net
voor de energietransitie en duurzame economische ontwikkeling.
1. Sneller uitbreiden van het net
Grootschalige en slimme investeringen in netuitbreidingen en verzwaringen zijn absoluut noodzakelijk en zullen dat ook blijven. Netbeheerders
en overheden zetten daarom volop in op het versnellen van de realisatie
hiervan. De jaarlijkse investeringen zijn nu al verdubbeld ten opzichte van
2019. Desondanks hebben netbeheerders en toeleveranciers te kampen
met personeels- en materiaaltekorten, waardoor ze niet alle netuitbreidingen tijdig kunnen realiseren. Dit punt raakt ook zijdelings aan de
toezegging die ik gedaan heb aan het lid Leijten tijdens het commissiedebat «Elektriciteitsnet, energie infrastructuur en RES» op 28 september jl.
om terug te blikken op de rol van de ACM bij het beoordelen van de
investeringsplannen van o.a. TenneT in relatie tot transportschaarste. De
ACM signaleert in de beoordeling van de investeringsplannen al geruime
tijd dat de voorgenomen uitbreidingen van netbeheerders de (verwachte)
vraag naar transportcapaciteit niet kan bijhouden en dit herken ik zelf ook.
Hierbij heeft de vraag naar transportcapaciteit zich nog eens sneller
ontwikkeld dan voorzien. Daarnaast zijn plannen voor verduurzaming van
bedrijven en ook van overheden vaak nog onvoldoende concreet om te
kunnen vertalen in gerichte investeringen van de netbeheerders.
Anderzijds zijn doorlooptijden van netinvesteringen vaak lang en kampen
netbeheerders al geruime tijd met personeels- en materiaalschaarste. Dit
probleem kan op korte termijn niet volledig opgelost worden, maar wel
worden aangepakt. Voor het terugdringen van het tekort aan technici en
ICT’ers wordt gewerkt aan het actieplan Groene en Digitale banen en
wordt gewerkt aan een grondstoffenstrategie. Het LAN richt zich op een
aantal acties om het beschikbare personeel en materiaal efficiënter in te
zetten. Zo trachten netbeheerders hun voorraden van (kritische) netcomponenten te vergroten. Ook wordt onderzocht onder welke omstandigheden het nuttig en zinvol is om bij projecten in te zetten op extra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

2

verzwaringen, zoals het plaatsen van extra transformatoren of het
realiseren van meer capaciteit op een nieuwe of te verzwaren elektriciteitskabel of -lijn. Dit gebeurt in de praktijk al steeds vaker en zo kan met
efficiëntere inzet van personeel en materiaal meer worden gebouwd.
Kern van de aanpak in dit eerste spoor is het verbeteren en intensiveren
van de samenwerking tussen netbeheerders en overheden. Om de
voorbereidingsfases van netuitbreiding te versnellen, wordt in het
actieprogramma ingezet op een duidelijke regionale procesregie op
provinciaal niveau. Netbeheerders en overheden versnellen door samen
te werken aan (clusters van) projecten en daarbij procedurestappen
parallel uit te voeren in plaats van na elkaar. Dit vergt een verbetering en
intensivering van de samenwerking, waarbij partijen het provinciale- en
nationale MIEK-proces voor het programmeren en prioriteren van
netuitbreidingen benutten.
Met de decentrale overheden werk ik aan een handreiking om instrumenten voor grondbeleid beter te benutten om te voorkomen dat
grondverwerving een belemmering vormt voor de voortgang van
netuitbreidingsprojecten. Daarnaast is het van belang dat per project
vroegtijdig duidelijk is welke overheid het geschikte bevoegd gezag is. Dit
kan leiden tot het overdragen van het bevoegd gezag naar een medeoverheid. Waar dat versnelling biedt, zet ik in overleg met de medeoverheden de Rijkscoördinatieregeling vaker in voor projecten van nationaal
belang. Ik doe dat al bij de Deltacorridor en de waterstof-backbone.
2. Sterker sturen op betere benutting van het net
Naast inzet op versnelde uitbreiding van het net is het zaak om de
capaciteit die wel beschikbaar is, zo slim mogelijk te benutten. Het
toenemende aandeel van elektrificatie in de energiemix vraagt niet alleen
om netverzwaringen en uitbreidingen, maar ook om het energiesysteem
structureel anders te benaderen. Het vraagt om een omslag van een
centraal en vraaggestuurd systeem naar een meer decentraal en
aanbodgestuurd systeem. Hierbij wordt in wet- en regelgeving stapsgewijs gekeken welke wijzigingen nodig zijn om het optimaal gebruik van
het net te ondersteunen. Via een «interventieladder» werken we van
minder naar meer ingrijpende interventies. De eerste stap was de
gewijzigde Netcode Elektriciteit die meer ruimte biedt voor congestiemanagement. Prioriteit nu is deze code zo goed mogelijk te implementeren
en de werking en de effectiviteit daarvan goed te monitoren en te
evalueren. Gezien de urgentie van de netcongestieproblematiek worden
meer ingrijpende interventies al onderzocht, zodat deze uitgewerkt zijn als
sterkere sturing in de toekomst nodig is. Conform de opzet van de
interventieladder is besluitvorming over meer ingrijpende maatregelen
afhankelijk van de werking en evaluatie van de gewijzigde Netcode
Elektriciteit, van andere maatregelen gericht op betere benutting van het
net en van het effect van de maatregel op de economie.
Alternatieve transportrechten en herziening nettarievenstructuur
Zoals toegezegd in het commissiedebat Elektriciteitsnet, energie infrastructuur en RES van 28 september jl. (Kamerstuk 29 023, nr. 353), ben ik
met de ACM in gesprek over alternatieve transportrechten. Om de
beschikbare netcapaciteit zo goed mogelijk te benutten, werkt de ACM aan
flexibele en tijdgebonden contracten, de zogenoemde alternatieve
transportrechten, waarbij een aangeslotene met de netbeheerder
afspraken maakt over wanneer hij gebruik wil maken van het elektriciteitsnet. Hierdoor wordt het net in de piekuren ontlast en kunnen er meer
partijen worden aangesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

3

De ACM heeft het voorstel voor alternatieve transportrechten in consultatie gebracht en is momenteel bezig de zienswijzen van stakeholders te
verwerken. Het formele traject van de codewijziging verwacht de ACM
medio 2024 af te ronden, daarnaast kijkt de ACM of het mogelijk is om een
«lichtere» versie van het alternatieve transportrecht medio 2023 mogelijk
te maken. Dit op verzoek van de netbeheerders. De mogelijkheid voor
dergelijke contracten zal ik verankeren in de Energiewet.
EZK, de netbeheerders en de ACM onderzoeken manieren om het delen
van aansluitingen mogelijk te maken voor zon, wind, opslag en bedrijven.
Het is mijn intentie om het onderzoek breed op te zetten, zodat het ook
invulling geeft aan de toezegging aan het lid Grinwis tijdens het hiervoor
genoemde commissiedebat over het bevorderen of wegnemen van
belemmeringen voor smart grids in woonwijken.
De netbeheerders en de marktpartijen bezien welke elementen uit het
Afwegingskader «verzwaren tenzij» nog niet geïmplementeerd zijn en wel
maatschappelijke meerwaarde hebben. Deze worden zo snel mogelijk
uitgewerkt en geïmplementeerd.
Er zijn veel sturingsmechanismen die op langere termijn kunnen bijdragen
aan een gebalanceerd gebruik van het elektriciteitsnet. Zo wordt een
grondige herziening van de structuur van nettarieven onderzocht. Het
gebruik van het net in de daluren is voor verbruikers doorgaans even duur
als tijdens de piekmomenten. Ten behoeve van een goede kostenverdeling zouden «spitsmijders» in aanmerking moeten kunnen komen voor
lagere nettarieven. Ter invulling van de toezegging aan het lid Grinwis
tijdens het hiervoor genoemde commissiedebat op 28 september jl. heb ik
gesproken met de ACM over de tariefstelling bij opslagdiensten als
batterijen en e-boilers. De ACM heeft aangegeven dat ze haar onderzoek
naar de brede tariefherziening in 2023 wil starten. De ACM verwacht
hierover een codevoorstel van Netbeheer Nederland. De ACM haalt
daarmee de beoordeling van de tariefstelling voor opslagdiensten naar
voren en dit is eerder afgerond dan het onderzoek naar de gehele
tariefherziening.
De netbeheerders onderzoeken samen met de ACM en de provincies of
het mogelijk is om in congestiegebieden verschillende wachtrijen te
hanteren op basis van de wijze waarop een klant van het net gebruik
maakt, tijdens en buiten transportpieken op het net. Ook onderzoeken ze
of voorrang kan worden gegeven aan functies met dwingende redenen
van groot openbaar belang.
3. Vergroten van flexibele capaciteit – publiek-private acties voor
slimme oplossingen
Om ervoor te zorgen dat bedrijven en de industrie zich kunnen blijven
ontwikkelen en verduurzamen, is het wenselijk om slimmer om te gaan
met het beschikbare net. Als het lukt om flexibele capaciteit optimaal te
benutten, dan is dit een belangrijke stap vooruit voor het energiesysteem
en biedt dit tegelijkertijd aan bedrijven en de industrie kansen. Het
aanbieden van flexibele capaciteit zorgt voor lagere energiekosten en
biedt mogelijkheden voor de ontwikkeling en uitrol van innovatieve en
slimme oplossingen.
Dit vereist een grote omslag in denken en doen. Het is niet voor alle
bedrijven eenvoudig om deze omslag te maken, dus ik wil bedrijven hier
graag bij helpen. Zo kan er alleen effectief congestiemanagement worden
toegepast als netgebruikers goed geïnformeerd worden over hun rechten
en plichten met betrekking tot deelname aan congestiemanagement en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

4

ondersteund worden in het verkennen van mogelijkheden om flexibele
capaciteit te ontsluiten. Samen met VNO-NCW, NVDE en betrokken
stakeholders start ik met een communicatie- en educatieoffensief om
bedrijven te informeren over nut, noodzaak en kansen hiervan. Daarnaast
zetten we in het actieprogramma ook in op het bieden van informatie en
tools die nodig zijn om het bedrijfsproces flexibeler in te richten. Via de
aanpak met de Cluster Energie Strategieën wordt in de grote industrieclusters het flexibele potentieel, aanbod en vraag bij elkaar gebracht.
Gestart wordt met trajecten in regio’s met structurele congestie en er zal
actieve ondersteuning worden georganiseerd voor initiatieven zoals lokale
grootschalige opslag en vertraagd invoeden. Als bedrijven en industrie
hun energieverbruik flexibel inrichten en lokaal afstemmen, dan heeft dit
al op korte termijn positief effect op de netcongestieproblematiek. Om
sturing te geven aan het samenbrengen van vraag, aanbod en flexibel
potentieel werk ik aan het verstevigen van de governance in de grote
industrieclusters. Als bestaande gebruikers in congestiegebieden tijdelijk
het net minder gebruiken tijdens een verwachte piek, kunnen meer
partijen worden aangesloten.
Voor de lange termijn is het belangrijk om strategisch na te denken over
de inrichting van bedrijfsprocessen, de locatie van activiteiten (opwek,
gebruik, warmte en opslag) en de mogelijkheden om lokaal samen te
werken. Zo komt er ondersteuning voor het inrichten van energyhubs, in
het actieprogramma gericht op bedrijventerreinen en lokale opwek en
opslag. Die hubs stemmen duurzame productie, verbruik en opslag lokaal
af.
Ik roep hierbij de industrie en het bedrijfsleven op actief onderdeel te
worden van de oplossing om energie zo betaalbaar en beschikbaar te
houden voor iedereen.
Samenhang
Het actieprogramma is onderdeel van een bredere kabinetsaanpak. Om
die reden werken we bij de uitvoering van het actieprogramma samen
met gerelateerde trajecten. Zo werk ik via het Nationaal Plan Energiesysteem 2050 (NPE) aan een visie voor een duurzaam energiesysteem in
2050 waarin keuzes gemaakt worden om tijdig de klimaatdoelen te
realiseren. Bij die keuzes houd ik rekening met de publieke belangen.
Daarbij is het duidelijk: niet alles kan overal.1 Hierbij is ook aandacht voor
de mogelijkheden van flexibilisering in het gehele energiesysteem en een
visie wat er structureel nodig is om netcongestie op de lange termijn te
voorkomen. Op 11 juni jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de
contouren van het Nationaal Plan Energiesysteem (Kamerstukken 32 813
en 31 239, nr. 1053) voor de lange termijn, waar netbeheer een onderdeel
van is. Op 4 november jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over aanvullende
criteria bij Wind op Zee tenders om netcongestie te vermijden (Kamerstuk
35 092, nr. 33) en op 2 december jl., over het Meerjarenprogramma
Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK), waarin onder meer wordt
ingegaan op versnelde uitbreiding van het elektriciteitsnet en verduurzaming van de industrie (Kamerstukken 29 826 en 31 239 en 30 196,
nr. 155).
De Minister van Economische Zaken en Klimaat en ik zijn, zoals aangekondigd in debat Verduurzaming Industrie van 9 november jl. (Kamerstuk
29 826, nr. 154), bezig met het opzetten van een Nationaal Programma
Verduurzaming Industrie. Het programmeren van energieinfrastructuurprojecten doen we met het Meerjarenprogramma Infra1

Kamerstukken 32 813 en 31 239, nr. 1053.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

5

structuur Energie en Klimaat (MIEK). Door het opnemen van projecten in
het MIEK sturen we op regie en versnelling van netuitbreidingsprojecten
voor onder andere de verduurzaming van industrie. De projecten voor het
MIEK volgen uit de door industrieclusters opgestelde Cluster Energie
Strategieën (CES), of via het Provinciaal MIEK-proces. In het voorjaar van
2023 wordt door elke provincie een provinciaal MIEK opgeleverd met
projecten van regionaal schaalniveau. Hierin zullen ook projecten worden
opgenomen die invloed hebben op versnelling van netuitbreidingen.
Vervolgstappen
Ik ben blij met dit actieprogramma waar industrie, bedrijven, netbeheerders, ACM en medeoverheden samen de schouders onder zetten. De
acties in het LAN zijn concreet toegedeeld aan de partijen («actiehouders»). Uiteraard betrekken actiehouders relevante partijen bij de
uitwerking en implementatie. Dit vereist commitment van alle betrokken
partijen.
Ik zie hierbij een belangrijke rol voor mij en mijn ministerie. Gezien de
urgentie van de opgave en het grote aantal betrokken partijen en
belangen, zal ik de voortgang van het Landelijk Actieprogramma
Netcongestie coördineren. Mijn ministerie zal samen met de actiehouders
van de drie sporen werken aan de uitvoering. Via een publiek-privaat
bestuurlijk overleg waarborgen we het commitment aan het actieprogramma van alle partijen.
Het aanpakken van de netcongestieproblematiek heeft mijn volle
aandacht. Ik zal uw Kamer voor de zomer informeren over de voortgang
van het Landelijk Actieprogramma Netcongestie.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 023, nr. 385

6