Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 124

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 maart 2014
In mijn brief aan uw Kamer van 5 februari jl.1 heb ik u geïnformeerd over
de werkgroep ter versterking van het chemiecluster Eemsdelta, die ik
samen met de gedeputeerde mevrouw Van Mastrigt van de provincie
Groningen heb ingesteld. De werkgroep is, in aanvulling op de afspraken
die tijdens de rondetafel chemie van 31 oktober jl.2 zijn gemaakt, ingesteld
gelet op de economische uitdagingen die in de provincie Groningen
spelen, het belang van het chemiecluster voor de economische structuur
en het belang van voldoende werkgelegenheid in Groningen. De industrie
in de regio Eemsdelta staat namelijk onder zware druk, met mogelijk grote
gevolgen voor de werkgelegenheid in Noord-Nederland. Dit wordt onder
andere geïllustreerd door het faillissement van Aldel eind 2013.
De werkgroep had als opdracht om een Actieplan op te stellen waarmee
de economische structuur van het chemiecluster Eemsdelta kan worden
versterkt. Daarbij is met name gelet op het vergroten van werkgelegenheid (op de korte en de lange termijn), verduurzaming, kennisontwikkeling en innovatie.
Zoals toegezegd informeer ik u, mede namens de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, over het Actieplan dat door deze werkgroep
onder leiding van de heer Rein Willems is opgesteld3. Ik ben de heer
Willems en de leden van de werkgroep zeer erkentelijk voor het werk dat
zij op korte termijn verricht hebben.
Met dit Actieplan is uitvoering gegeven aan de moties van de leden Van
Dekken c.s. en het lid Schouten.4

1

Kamerstuk 32 637, nr. 120.
Kamerstuk 32 637, nr. 95.
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
4
Kamerstuk 32 637, nr. 111 en nr. 114.
2
3

kst-32637-124
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 124

1

Inhoud Actieplan
Het Actieplan van de werkgroep is tot stand gekomen na intensieve
besprekingen met ondernemers, overheden, kennisinstellingen,
maatschappelijke organisaties en andere stakeholders uit de regio.
Op basis van deze gesprekken komt de werkgroep van de heer Willems tot
de conclusie dat het energie-intensieve chemiecluster Eemsdelta onder
druk staat en dat zonder verdere acties het cluster zal worden geconfronteerd met stagnatie en krimp.
Uit de analyse van de werkgroep blijkt met name dat binnen het cluster
een sterkere voedingsbodem noodzakelijk is voor ondernemerschap en
innovatie: de werkgroep constateert namelijk een gebrek aan leiderschap,
een mismatch tussen vraag en aanbod van arbeid in de regio en een
relatief zwak ondernemersklimaat.
Tegelijkertijd stelt de werkgroep dat het chemiecluster Eemsdelta een
goede uitgangspositie heeft om de uitdagingen het hoofd te bieden. Het
cluster heeft veel potentieel en vernieuwingskracht. Factoren als de
gunstige ligging, de goede infrastructuur, hoge arbeidsproductiviteit en de
nabijheid van groene grondstoffen maken de Eemsdelta bij uitstek
geschikt als toekomstbestendig en duurzaam chemiecluster. Verder is de
ambitie geformuleerd om in 2030 een sterk chemiecluster te zijn met
basischemie (chemie aan het begin van de keten) en met een breed
portfolio aan chemische producten die ontleend zijn aan groene grondstoffen (biobased). Het Actieplan beveelt daarom aan dat bedrijven,
overheden en kennisinstellingen de handen ineen slaan om het cluster te
versterken en meer concurrerend te maken door:
1 Regieorganisatie
Om competitief te blijven, bij toenemende concurrentie binnen en buiten
Europa, dient het cluster versterkt te worden. Daartoe dient allereerst een
regieorganisatie opgericht te worden, gericht op het verwezenlijken van
de hierboven genoemde ambitie van het cluster. De eerste taak van deze
regieorganisatie is het centraliseren van het beheer van diverse utiliteiten
(stoom, water, gas, etc.) in een op te richten Utiliteiten Entiteit. De
werkgroep verwacht dat het centraliseren van de utiliteiten de bereidheid
van private partijen om te investeren in het cluster zal vergroten. Het
centraal beleggen van de verantwoordelijkheid voor utiliteiten van het
chemiecluster Eemsdelta vereist een aantal investeringen. Het Actieplan
geeft aan dat de private sector primair aan zet is om deze noodzakelijke
investeringen te realiseren (met een actieve rol van AkzoNobel) en dat de
overheid hierin een faciliterende rol heeft. Een belangrijke investering in
utiliteiten is bijvoorbeeld het ombouwen van de energiecentrale van
Eneco, zodat deze zich voortaan voornamelijk richt op stoomproductie in
plaats van stroomproductie. De werkgroep adviseert de Rijksoverheid
daarom om Eneco de mogelijkheid te bieden om een MEP-beschikking om
te zetten in een SDE+ beschikking, waardoor ook de productie van stoom
kan worden gestimuleerd.
De tweede taak van de regieorganisatie is het uitwerken van een
acquisitie- en investeringsstrategie, in samenwerking met partijen als
Groningen Sea Ports (GSP) en de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij
(NOM). De acquisitie zal gericht zijn op de behoeften vanuit het cluster en
is daarbij uiteraard afhankelijk van de vraag vanuit investerende partijen.
Daarnaast zal de regieorganisatie een sterke rol spelen in het realiseren
van een langetermijnvisie aangaande de biobased economy.
2 Investeringen
De werkgroep heeft een aantal investeringsvoorstellen van bestaande en
nieuwe partijen geïnventariseerd. Deze voorstellen hebben onder andere
betrekking op verbetering van processen en uitbreiding van capaciteit van
de huidige productiefaciliteiten, maar ook op nieuwe activiteiten binnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 124

2

het cluster. Voorbeelden van deze nieuwe activiteiten zijn: de uitbreiding
van de productiecapaciteit van chloor, het beter benutten van restgas
(komt vrij tijdens productieproces), de productie van groen azijnzuur en
duurzame glastuinbouw. Oprichting van de Utiliteiten Entiteit en een
sterke acquisitie- en investeringsstrategie zullen een positieve impact
hebben op de daadwerkelijke realisatie van de voorstellen. Nieuwe
investeerders zullen daardoor namelijk sneller bereid zijn om te investeren
en zich te vestigen in het cluster. Om deze investeringen verder te
faciliteren zijn aanbevelingen gedaan om knelpunten met betrekking tot
regelgeving weg te nemen. Een grove inschatting van private regionale
partijen binnen de werkgroep is dat uitvoering van het Actieplan (inclusief
de geïdentificeerde investeringsvoorstellen) zou kunnen leiden tot behoud
en uitbreiding van werkgelegenheid met 500 tot 900 banen.
3 Ondernemerschap, kennis en arbeidsmarkt
De werkgroep doet aanbevelingen om de link tussen ondernemers/
bedrijven en kennisinstellingen te intensiveren en ter stimulering van
startups en mkb’ers door onder andere de aansluiting te zoeken bij het
onderzoeksprogramma «Fuels for the Future». Daarnaast zal de regio
inzetten op de aansluiting van ondernemers en bedrijven bij de kennisinstellingen.
Conform de aanbevelingen van het Actieplan gaan bedrijven sterker
samenwerken op het terrein van arbeidsmarkt, geven zicht op arbeidsmarktverwachtingen en investeren in het huidige en toekomstige
arbeidspotentieel. Hierin investeren heeft een positieve invloed op de
employability van de werknemer, het innovatievermogen van de regio en
de arbeidsproductiviteit. Maatregelen die in het kader van een (regionaal)
sectorplan kunnen worden genomen, zoals het stimuleren van de
arbeidsinstroom en begeleiding van jongeren, van-werk-naar-werk,
behoud van oudere vakkrachten, scholing, mobiliteit van arbeid en
duurzame inzetbaarheid, dragen hieraan bij. Hiervoor zal vanuit de regio
aansluiting moeten worden gezocht met het landelijk sectorplan procesindustrie en het, nog door werkgevers- en werknemers te ontwikkelen,
regionaal sectorplan Groningen. Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta
(SBE) speelt hierin een centrale rol.
Appreciatie Actieplan en inzet Rijksoverheid
Ik ben verheugd dat de werkgroep samen met diverse stakeholders in
korte tijd een realistisch Actieplan heeft geschreven met daarin een
duidelijke visie op het cluster. De aanbevelingen laten goede mogelijkheden zien om de concurrentiekracht van het cluster te vergroten en meer
bedrijvigheid aan te trekken. Zoals de werkgroep constateert, is leiderschap van regionale partijen noodzakelijk om het Actieplan daadwerkelijk
uit te voeren.
Het initiatief voor de uitvoering van de acties ligt daarom bij private
partijen en regionale overheden (zoals SBE, AkzoNobel, GSP en de
provincie Groningen). Het gegeven commitment van private partijen is
hierbij essentieel. Op basis van de aanbevelingen van de werkgroep ziet
het kabinet op dit moment ruimte voor de volgende acties:
1 Steunen investeringen vanuit Rijksoverheid en de provincie Groningen
Het initiatief voor de uitvoering van het Actieplan van de werkgroep
Willems ligt primair in handen van provincie Groningen en de andere
regionale publieke en private partijen. Voor de realisering van de plannen
van de werkgroep Willems zal het Ministerie van Economische Zaken een
investerings- en acquisitie-impuls geven van € 20 mln. Daarmee wordt de
concurrentiekracht van het cluster vergroot. Deze impuls zal gedekt
worden uit het budget voor de regeling compensatie indirecte emissie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 124

3

kosten ETS. Dit betreft middelen die eerder gereserveerd waren voor
ETS-compensatie voor het bedrijf Aldel. Dit geld blijft zodoende
beschikbaar voor het energie-intensieve chemiecluster in dezelfde regio.
De provincie Groningen heeft aangegeven eenzelfde bedrag ter
beschikking te stellen. Goede investeringsvoorstellen die bedrijvigheid
aanjagen en de werkgelegenheid bevorderen, kunnen aanspraak maken
op financiële ondersteuning. Dit zal bestaande en nieuwe partijen extra
stimuleren om te investeren in het chemiecluster Eemsdelta.
Het Ministerie van Economische Zaken zal met de verschillende bedrijven
de mogelijkheden voor ondersteuning van investeringsvoorstellen
inventariseren. Hierbij gaat het om de investeringen die genoemd worden
in het Actieplan (paragraaf 3.3 en 3.8) en opgenomen zijn in de bijlage.
Ook de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zal hulp bieden,
zodat het bestaande instrumentarium van het Rijk (zoals Innovatiebox,
WBSO, RDA) optimaal benut wordt.
Tevens zal in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken een
onderzoek worden gestart naar de reële investeringskansen voor de
biobased industrie in het noorden. Om goed zicht te krijgen op technologische ontwikkelingen en de kansen en knelpunten in de hele keten zal
een korte studie van drie maanden worden uitgevoerd. Daarbij wordt
gekeken hoe de huidige industrie in Noord-Nederland (meer) profijt kan
hebben van nieuwe ontwikkelingen en technologieën. Uit deze studie
moet blijken welke projecten en investeringen in een periode van enkele
jaren tot resultaten kunnen leiden. Op korte termijn zal hiertoe een
beleidsmedewerker van EZ in Groningen worden gestationeerd.
Verder is een van de belangrijkste taken van de nieuwe regieorganisatie
het acquireren van (internationale) bedrijven. Hierbij zal, naast de
samenwerking met GSP en de NOM, ook nauw overleg zijn met de
Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA).
Daarnaast zal de provincie werkgevers en werknemers uit de regio actief
begeleiden zodat zij een regionaal sectorplan tussen 1 april en 31 mei
2014 zullen indienen.
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid levert een bijdrage
in de vorm van cofinanciering van het sectorplan voor de regio (conform
de regeling sectorplannen). Afhankelijk van de maatregel kan dit oplopen
tot 50 procent cofinanciering. In combinatie met de procesindustrie kan de
totale bijdrage oplopen tot € 20 mln.
Het sectorplan biedt maatregelen die helpen bij het oplossen van
arbeidsmarktknelpunten. Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is met het Actieteam Crisisbestrijding bereid om de regio
ondersteuning te verlenen bij de totstandkoming van het regionaal
sectorplan. Medewerkers van het Actieteam kunnen snel schakelen tussen
werkgevers- en werknemersorganisaties, meedenken over oplossingen
gegeven de arbeidsmarktanalyse en initiatieven verbinden. Dit bespoedigt
de totstandkoming van een gedegen sectorplan.
2 MEP omzetten in SDE+ beschikking
Met Eneco en AkzoNobel is reeds overleg over het aanpassen van de
SDE+ regeling voor de ombouw van Eneco’s huidige energiecentrale (op
biomassa). Door een ombouw van de huidige installatie kan de productie
van duurzame energie toenemen als ook warmte wordt gestimuleerd. Met
de huidige MEP-beschikking wordt alleen duurzame elektriciteit gestimuleerd, maar geen duurzame warmte. Momenteel bereid ik een nieuwe
categorie voor, ten behoeve van deze ombouw, conform uitgangspunten
van de SDE+ regeling. Hiervoor wordt door ECN/DNV GL een basisbedrag
berekend. Op basis van de uitkomst van de berekeningen en aan de hand
van het milieusteunkader, dat onder andere beperkingen stelt aan het
opnemen van de kosten van infrastructuur in de regeling, besluit ik over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 124

4

een nieuwe categorie in de SDE+ regeling 2015 waarvan Eneco gebruik
kan maken.
3 Oprichting van een Innovation Lab
Om startende ondernemers en kleine bedrijven te ondersteunen bij het
uitwerken van innovatieve ideeën en jong talent aan te trekken, wordt
vanuit de topsector chemie een Innovation Lab opgezet. Dit lab wordt een
samenwerkingsverband van bedrijven (via SBE), Noorderpoort College,
Hanzehogeschool en Rijksuniversiteit Groningen en maakt gebruik van
faciliteiten op en naast het Chemiepark. In samenwerking met de
topsector energie wordt daarnaast een mkb-steunpunt gestart.
4 Wegnemen belemmeringen in wet- en regelgeving
Het Ministerie van Economische Zaken zal, in samenwerking met de
provincie Groningen en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu,
knelpunten met betrekking tot regelgeving bezien en zoeken naar
mogelijke oplossingen. In het Actieplan zijn hiervoor vijf specifieke
knelpunten benoemd, zoals de waterbelasting op hergebruik van water en
stoomcondensaat, en de mogelijkheid tot certificering van groene
waterstof.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 124

5