Goede voorbeelden en tips voor een beter verslag

Verslagen van raden van toezicht vergeleken
RWT-verkenningen deel 1
Projectteam

Algemene Rekenkamer

Dhr. prof. dr. C.J. van Montfort (projectleider)

Lange Voorhout 8

Mevr. drs. I. Boers (plv. projectleider)

Postbus 20015

Mevr. drs. C.P. Kreft

2500 ea Den Haag

Mevr. drs. M.G. Nuus

telefoon (070) 342 43 00

Mevr. drs. E.M.M. van Willegen

fax (070) 342 41 30
www.rekenkamer.nl
Ontwerp
Corps Ontwerpers, Den Haag
Fotografie
Alamy/Garry Gay
Drukwerk omslag
Ando bv

Goede voorbeelden en tips voor een beter verslag

Verslagen van raden van toezicht
vergeleken
RWT-verkenningen deel I



algemene rekenkamer

Deze publicatie is de eerste in een reeks rwt-verkenningen. In deze reeks staan we stil
bij een aantal onderwerpen die te maken hebben met verantwoording en toezicht bij
rechtspersonen met een wettelijke taak (rwt’s) en bij andere instellingen op afstand
van het Rijk. De rwt-verkenningen vormen een aanvulling op onze reeks rapporten
Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een wettelijke taak, deel 1 tot en met 5 en de
bijbehorende achtergrondstudies, gepubliceerd tussen 1995 en 2008 (zie voor een
overzicht bijlage 1 van deze uitgave).



v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

Inhoud

Ten geleide

4

1

Stand van zaken van de verslagen in beeld
Toelichting op de onderzochte onderwerpen
Normen Algemene Rekenkamer

8
10
11

2

Stand van zaken van de verslagen toegelicht
Algemene observaties
Verslaggeving over functioneren van de raden van toezicht
Verslaggeving over presteren van de raden van toezicht
Slotbeschouwing

12
13
14
15
16

3

Tips en goede voorbeelden voor raden van toezicht

18

Bijlage      rwt-rapporten Algemene Rekenkamer

22



algemene rekenkamer

TEN GELEIDE



v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

De afgelopen jaren stond bij organisaties in zowel de publieke als de private sector het
onderwerp 'goed bestuur' hoog op de agenda. In de publieke sector heeft dit onder
andere geleid tot de ontwikkeling van verschillende codes voor ‘goed bestuur’.
Goed intern toezicht op het bestuur is één van de belangrijkste principes van goed
bestuur. Goed intern toezicht kan immers, net als extern toezicht, een hulpmiddel zijn
bij het inzichtelijk maken en bewaken van prestaties van publieke instellingen.
Veel zorgorganisaties, onderwijsorganisaties, woningcorporaties en zelfstandige
bestuursorganen hebben het interne toezicht de afgelopen jaren vorm gegeven via een
raad van toezicht. Deze raden van toezicht houden integraal toezicht op het bestuur,
staan het bestuur met raad terzijde en benoemen en ontslaan doorgaans (leden van)
het bestuur. Ze vervullen, kortom, een sleutelfunctie in de toezichtsketen.1
Het fenomeen raden van toezicht is relatief nieuw in de publieke sector, waardoor de
concrete invulling ervan in de praktijk nog volop in ontwikkeling is. Ook de
verantwoording die de raden van toezicht afleggen over hun eigen functioneren is
dientengevolge nog in ontwikkeling. De variatie in de wijze waarop ze dit doen is dan
ook groot.
We vinden het van groot belang dat een raad van toezicht aangesproken kan worden op
de uitvoering van zijn taak. Goede verslaggeving speelt hierbij een belangrijke rol.
Voor burgers is het namelijk belangrijk dat het externe en het interne toezicht goed
functioneren. Voor inzicht in het functioneren van intern toezicht is het verslag van de
interne toezichthouder een belangrijke informatiebron. Dat geldt ook voor externe
toezichthouders die gebruik willen maken van het werk van interne toezichthouders.
We vinden een goede publieke verantwoording door een raad van toezicht over zijn
oordeelsvorming en overige werkzaamheden dan ook belangrijk: voor burgers,
klanten, andere toezichthouders én voor de Tweede Kamer.
Omdat de raad van toezicht een sleutelfunctie vervult in de toezichtketen is het extra
belangrijk dat de verantwoording van dit orgaan betrouwbaar, relevant en navolgbaar
is. Aangezien er geen orgaan is dat toezicht houdt op het functioneren van de raad van
toezicht, moet de raad van toezicht aangesproken kunnen worden op de wijze waarop
invulling wordt gegeven aan zijn taak. Goede verslaggeving speelt hierbij een grote rol
en goede verslaglegging geeft politiek en samenleving bovendien vertrouwen in deze
vorm van toezicht. Een raad van toezicht moet aan de buitenwereld kunnen laten zien
hoe hij zijn toezichtstaak heeft vervuld en tot welke oordelen over het bestuur hij is
gekomen. Bovendien geeft een goede verantwoording inzicht in belangrijke
onderwerpen als integriteit en bezoldiging.

1
Zie voor meer informatie
over de toezichtsketen:
Algemene Rekenkamer
(2008). Kaders voor toezicht
en verantwoording;
Uitgangspunten,
redeneerlijnen en
handreikingen. Den Haag:
Algemene Rekenkamer.

Het belang van raden van toezicht en van hun publieke verantwoording voor politiek
en samenleving was voor de Algemene Rekenkamer aanleiding om de verslagen van
raden van toezicht onder de loep te nemen. We onderzochten 84 verslagen (over het
verslagjaar 2007) en websites van raden van toezicht van zorginstellingen,
onderwijsinstellingen en van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s). We hebben deze
vergeleken met de codes voor goed bestuur van de verschillende sectoren en met
relevante normen van de Algemene Rekenkamer. We wilden met de analyse van de
verslagen inzicht krijgen in de informatiewaarde van de verslagen van raden van
toezicht en bijdragen aan de verdere ontwikkeling van het fenomeen raden van
toezicht als onderdeel van de toezichtsketen.



algemene rekenkamer

In dit rapport doen we verslag van deze verkenning naar de publieke verantwoording
door raden van toezicht. We geven ook een aantal tips en goede voorbeelden die raden
van toezicht kunnen helpen bij het verbeteren van hun verantwoording. Kijken naar de
verslaggeving door een raad van toezicht, zoals we in dit rapport doen, heeft overigens
zijn beperkingen. Immers, een goed verslag betekent niet per se dat goed toezicht is
gehouden en goed toezicht betekent niet per se goede verslaggeving.
Op www.rekenkamer.nl is de internetpublicatie bij dit rapport te vinden. Daarin staat
meer gedetailleerde informatie over de aanpak en de uitkomsten van deze verkenning.
Dit rapport past in een reeks publicaties van de Algemene Rekenkamer over toezicht
en verantwoording bij rechtspersonen met een wettelijke taak en publicaties over goed
bestuur in de publieke sector.2

2
Zie onder andere:
Algemene Rekenkamer
(2006). Verantwoording en
toezicht bij rechtspersonen
met een wettelijke taak,
deel 5. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2006-2007, 30
850, nrs. 1-14. Den Haag:
Sdu; Algemene Rekenkamer
(2008). Goed bestuur in
uitvoering. Den Haag:
Algemene Rekenkamer.



v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n



algemene rekenkamer

STAND VAN ZAKEN VAN DE
VERSLAGEN IN BEELD

1



v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

We onderzochten 84 verslagen van raden van toezicht: 35 onderwijsorganisaties,
34 zorgorganisaties en 15 zelfstandige bestuursorganen. In de figuur staat per
onderzocht onderwerp weergegeven hoe vaak we het betreffende onderwerp
aantroffen in de publieke verantwoording van de raad van toezicht (dat wil zeggen in
het verslag van de raad van toezicht, in het jaarverslag van de organisatie of op de
website van de organisatie).3

3
Voor meer informatie: zie de
internetpublicatie op
www.rekenkamer.nl.

Stand van zaken

					

weinig informatie (1)

					

1

<-------------->
2

scores	3	

veel informatie (5)
4		

5

Samenstelling rvt:

5

welke personen
Samenstelling rvt:

3

Verslaggeving over functioneren raden van toezicht

hoofd- en nevenfuncties
Informatiebronnen

5

Zelfevaluatie
Werving en selectie

3
1

nieuwe leden rvt
Bezoldiging raad

5

van toezicht
3

Rvt en accountant:
overleg en benoeming
Aantal vergaderingen

5

Perspectief en

2

Verslaggeving over presteren raden van toezicht

aandachtspunten
Oordeel over bestuur

1

Jaarverslag en jaarrekening

3

Begroting en strategie

4
3

Bespreken
functioneren bestuur
Benoemen bestuur

3

Vaststellen

2

bezoldiging bestuur
1 		

2

3		

4

5

10

algemene rekenkamer

De weergegeven scores zijn opgebouwd uit gemiddelden van de onderzochte
onderwerpen. Hieronder lichten we deze onderwerpen kort toe. Voor een uitgebreidere
toelichting verwijzen we naar het achtergronddocument op www.rekenkamer.nl.
Daarin komt nog een aantal extra onderwerpen over de verslaglegging door raden van
toezicht aan de orde die we in dit rapport niet nader toelichten. We hebben ons in dit
rapport beperkt tot onderwerpen waarover we in ieder geval conclusies, tips en goede
voorbeelden onder de aandacht willen brengen.

Toelichting op de onderzochte onderwerpen
Verslaggeving over functioneren raden van toezicht
Samenstelling van de raad van toezicht: welke personen
Blijkt uit het verslag van raden van toezicht wie er zitting hebben in de raad van
toezicht?
Samenstelling van de raad van toezicht: hoofd- en/of nevenfuncties
Blijkt uit het verslag van raden van toezicht welke hoofd- en/of nevenfuncties de leden
vervullen?
Informatiebronnen raad van toezicht
Geeft de raad van toezicht in het verslag aan welke informatiebronnen zij hebben
geraadpleegd?
Zelfevaluatie
Blijkt uit het verslag of de raad van toezicht een zelfevaluatie heeft uitgevoerd?
Werving en selectie nieuwe leden raad van toezicht
Blijkt uit het verslag van de raad van toezicht dat in het verslagjaar sprake is geweest
van nieuwe benoemingen in de raad? Zo ja, geeft het verslag inzicht in de reden en de
procedure voor de (her)benoeming van een kandidaat?
Bezoldiging raad van toezicht
Verantwoordt de raad van toezicht zich in het jaarverslag over de eigen bezoldiging?
Benoeming van en overleg met de externe accountant
Blijkt uit het verslag dat de raad van toezicht als opdrachtgever van de externe
accountant is opgetreden of dat de raad de externe accountant heeft benoemd?
Blijkt uit het verslag dat de raad van toezicht met de accountant heeft gesproken?
Aantal vergaderingen
Staat in het verslag hoe vaak de raad van toezicht bijeen is gekomen?
Verslaggeving over presteren raden van toezicht
Perspectief en aandachtspunten
Besteedt de raad van toezicht in zijn verslag aandacht aan de gehanteerde toezichtvisie
en toetsingskader?
Oordeel over bestuur
Geeft de raad van toezicht in het verslag aan dat zij het bestuur decharge verlenen, of
verklaart de raad dat het bestuur de doelstellingen heeft behaald?

11

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

Jaarverslag en jaarrekening
Blijkt uit het verslag dat de jaarstukken van het afgelopen jaar (2007) door de raad
van toezicht zijn goedgekeurd of vastgesteld?
Begroting en strategie
Blijkt uit het verslag van de raad van toezicht dat hij zich heeft gericht op de begroting
en de strategie?
Bespreken functioneren bestuur
Meldt de raad van toezicht in het verslag dat het functioneren van het bestuur is
besproken?
Benoemen bestuur
Worden in het verslag de benoemingen van nieuwe bestuursleden vermeld en
toegelicht?
Vaststellen bezoldiging bestuurders
Geeft de raad van toezicht in het verslag aan dat hij de bezoldiging (vast en/of variabel)
van de bestuurders heeft vastgesteld en toegekend?
We hebben de bovenstaande onderwerpen getoetst aan de relevante normen van de
Algemene Rekenkamer (zie hieronder) en, indien van toepassing, aan de codes voor
goed bestuur (governancecodes) voor de betreffende sector.

Normen Algemene Rekenkamer

4
Vaak is het lidmaatschap van
de raad van toezicht zelf een
nevenfunctie en gaat het
dus om het opgeven van de
hoofdfunctie en andere
nevenfuncties.

In de Handreiking Kaders voor toezicht en verantwoording (Algemene Rekenkamer, 2008)
stelt de Algemene Rekenkamer dat de verantwoording van een raad van toezicht inzicht
moeten bieden in:
• welke toezichtsvisie de raad hanteert;
• welk toetsingskader de raad heeft gebruikt;
• welke werkzaamheden de raad in dit kader heeft verricht;
• welke vergoedingen de leden van de raad ontvangen voor hun werkzaamheden en
welke (neven)functies4 zij bekleden;
• of het bestuur de afgesproken resultaten heeft gehaald, dan wel de doelstellingen
heeft gerealiseerd (inclusief doelstellingen voor de continuïteit van de organisatie);
• tot welke oordelen de raad van toezicht is gekomen over het bestuur. Een verslag
van activiteiten volstaat dus niet, het gaat om het inzichtelijk maken van
consequenties voor het bestuur;
• of het jaarverslag en de jaarrekening zijn goedgekeurd;
• (indien van toepassing) welke informatie relevant is voor de minister vanuit diens
verantwoordelijkheid;
• hoe de raad van toezicht de deskundigheid en onafhankelijkheid van de raad als
geheel heeft gewaarborgd;
• welke informatiebronnen de raad van toezicht hanteert;
• of de organisatie de eventueel aanwezige governancecode onderschrijft en ernaar
handelt, dan wel welke onderdelen ervan niet worden nageleefd en waarom niet.

12

algemene rekenkamer

STAND VAN ZAKEN VAN DE
VERSLAGEN TOEGELICHT

2

13

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

De verslagen geven zicht op de onderwerpen die in het verslagjaar op de agenda
stonden, maar laten vaak in het midden waartoe de bespreking van de onderwerpen
heeft geleid. Ze geven dus vaak nog weinig inzicht in de manier waarop raden van
toezicht hun taken invullen. In dit hoofdstuk geven we een toelichting op de resultaten
van onze analyse.

Algemene observaties
De variatie in presentatie van de verantwoording is groot. De meeste raden van toezicht
van onderwijsinstellingen en zelfstandige bestuursorganen publiceren een herkenbaar
en zelfstandig verslag, dat is opgenomen in het jaarverslag van de organisatie. In de
zorg is het verslag vaak een paragraaf van het gehele jaarverslag van de organisatie.
Een enkele keer kwamen we een andere opzet tegen, zoals een interview met de
voorzitter van de raad van toezicht. De informatie over en van raden van toezicht is
vaak verspreid over verschillende plaatsen (eigen verslag, jaarverslag, internet).
De verslagen zijn niet altijd goed leesbaar voor buitenstaanders, bijvoorbeeld door het
gebruik van jargon. Bovendien zijn de formuleringen in de verslagen soms zo
algemeen dat het onduidelijk blijft of iets in de praktijk ook daadwerkelijk is gebeurd.
Bijvoorbeeld: “De raad van toezicht is formeel de opdrachtgever van de accountant.”
Een tweede algemeen punt dat uit onze analyse naar voren kwam, is dat raden van
toezicht in het onderwijs, vooral in de sector beroepsonderwijs en volwasseneneducatie (bve), zich in het verslag op een aantal punten minder goed verantwoorden
dan de raden van toezicht van zorginstellingen en zelfstandige bestuursorganen.
Dit geldt vooral voor verslaggeving over goedkeuring van de jaarrekening en het
jaarverslag, samenstelling raad van toezicht (informatie over hoofd- en/of
nevenfuncties, deskundigheidsgebied, datum eerste benoeming, benoemingstermijn)
en over bezoldiging van de raad van toezicht. Een mogelijke verklaring voor de betere
verantwoording van zorginstellingen is dat zij sinds dit jaar (verslag 2007) hun
verslaglegging opbouwen volgens het model Jaardocument Zorg, zoals verplicht in de
Wet toelating zorginstellingen (wtzi).
Uit onze achtergrondstudie Goed bestuur in uitvoering (Algemene Rekenkamer, 2008)
bleek eerder dat raden van toezicht en bestuurders veel waarde hechten aan de
adviserende rol van de raad voor het bestuur. Er wordt in de verslagen echter opvallend
weinig informatie gegeven over de invulling van die adviserende rol (12 van de 84
verslagen, 14,2 procent). Hier kan niet de conclusie aan worden verbonden dat de raad
beperkt invulling aan deze rol geeft. Een advies zal bijvoorbeeld minder herkenbaar
zijn als afzonderlijke activiteit in een verslag wanneer het college van bestuur gebruik
maakt van de adviesfunctie door belangrijke beslissingen en complexe zaken met de
raad van toezicht te bespreken. Wel betekent het geven van weinig informatie in het
verslag dat het voor de buitenwereld beperkt zichtbaar wordt hoe de raad van toezicht
zijn adviserende taak invult en uitvoert.

14

algemene rekenkamer

Verslaggeving over functioneren van de raden van toezicht
Samenstelling raad van toezicht: overzicht leden en hoofd- en/of nevenfuncties
Mocht een raad van toezicht zijn werk niet goed doen, dan kan er meestal niemand
ingrijpen (met uitzondering van een aantal zelfstandige bestuursorganen, met publiek
geld bekostigde universiteiten en academische ziekenhuizen: daar kan de betrokken
minister ingrijpen). Raden van toezicht hebben daarom zelf een belangrijke taak in het
waarborgen van hun eigen onafhankelijkheid en deskundigheid. Eén van de manieren
om deze waarborg te geven is door zich te verantwoorden over de samenstelling en
over hoofd- en/of nevenfuncties. Deze transparantie kan bijdragen aan het vertrouwen
van politiek en samenleving in intern toezicht. Uit vrijwel alle geanalyseerde verslagen
(98 procent) blijkt wie er zitting hebben in de raad van toezicht. Maar slechts een
beperkt deel van de raden van toezicht meldt ook de hoofd- en/of nevenfuncties, de
deskundigheidsgebieden, de datum van benoeming of de benoemingstermijn van de
individuele leden.
Informatiebronnen
In het rapport Goed bestuur in uitvoering (Algemene Rekenkamer, 2008) wezen we op de
paradox dat raden van toezicht geacht worden onafhankelijk te zijn van het bestuur,
maar dat zij voor hun informatievoorziening vaak afhankelijk zijn van datzelfde
bestuur. Ze lopen hiermee het risico onvolledig en eenzijdig geïnformeerd te zijn.
Het gebruik van andere informatiebronnen, zoals de externe accountant, de
ondernemingsraad en informatie uit afgelegde werkbezoeken, kan hun
onafhankelijkheid versterken. Het valt in positieve zin op dat bijna negentig procent
van de raden van toezicht in het verslag andere informatiebronnen dan het bestuur
noemt. Zo geven de meeste raden aan dat zij gebruik maken van informatie van de
externe accountant (72,6 procent).
Hoewel de verslagen geen inzicht bieden in het daadwerkelijk gebruik van deze
informatiebronnen, geven zij wel het beeld van raden van toezicht die te rade gaan bij
andere informatiebronnen dan alleen het bestuur.
Zelfevaluatie
Een belangrijk instrument voor het waarborgen en verbeteren van de eigen
onafhankelijkheid en deskundigheid van raden van toezicht is het uitvoeren van
zelfevaluaties. Hoewel in alle codes voor goed bestuur is opgenomen dat de raad van
toezicht minimaal eenmaal per jaar het eigen functioneren dient te bespreken,
ontbreekt in iets meer dan de helft (51,2 procent) van de verslagen de melding dat dit
daadwerkelijk is gebeurd.
Werving en selectie nieuwe leden raad van toezicht
De transparantie over nieuwe benoemingen binnen de raad van toezicht is nog
beperkt. Van de 47 verslagen, waarin vermeld is dat er sprake is van nieuwe
benoemingen binnen de raad van toezicht, beargumenteren slechts vijf raden van
toezicht (10,6 procent) op basis van welke ervaring of capaciteiten de toezichthouder
is benoemd.
Bezoldiging raad van toezicht
In positieve zin valt op dat het grootste deel van de raden van toezicht transparant is
over de vergoedingen die zij ontvangen.

15

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

Overleg en benoeming van de externe accountant
Ongeveer een derde van de raden van toezicht geeft aan de accountant te benoemen.5
Sommige van deze raden van toezicht melden in algemene zin dat dit hun taak is,
andere vermelden specifieker dat er in het afgelopen jaar een nieuwe benoeming heeft
plaatsgevonden. Iets meer dan de helft van de raden van toezicht geeft aan met de
externe accountant te hebben gesproken.
Aantal vergaderingen
In veruit de meeste verslagen is melding gemaakt van de frequentie van de
vergaderingen van de raad van toezicht.

Verslaggeving over presteren van de raden van toezicht
Perspectief en aandachtspunten
Een verslag van de raad van toezicht zou inzicht moeten geven in de toezichtsvisie
(het perspectief ) en het toetsingskader dat de raad hanteert. Het merendeel van de
onderzochte raden van toezicht geeft dit inzicht echter niet (65 procent). Een
alternatief voor een toezichtsvisie of toetsingskader is het vermelden van vaste,
voorafgestelde aandachtspunten en thema’s die de raad centraal stelt bij het toezicht.
Ook dit heeft het merendeel niet gedaan (80 procent). Door het ontbreken van deze
informatie blijft het voor de lezers van de verslagen onduidelijk hoe zij de raad moeten
zien. Treedt de raad op als schakel in de toezichtsketen van de minister? Ziet de raad
toe op het waarborgen van publieke belangen zoals kwaliteit, betaalbaarheid en
toegankelijkheid? Of laat de raad deze belangen buiten beschouwing en ziet hij enkel
toe op de (financiële) continuïteit van de organisatie?
Oordeel over bestuur
De belangrijkste taak van raden van toezicht is toezicht houden op het bestuur. Het ligt
daarom voor de hand dat de raad inzicht biedt in de resultaten van dit toezicht. Ruim
de helft (53 procent) van de raden van toezicht doet in het verslag inderdaad uitspraken
over het behalen van doelstellingen door het bestuur.

5
De benoeming en
opdrachtverlening van de
externe accountant keert
meestal niet jaarlijks terug;
de externe accountant

Jaarverslag en jaarrekening
In de jaarrekening en het jaarverslag beschrijft het bestuur het gevoerde beleid en geeft
het inzicht in de behaalde resultaten. Daarmee zou een oordeel van de raad van
toezicht over het behalen van de doelstellingen door het bestuur ook afgeleid kunnen
worden uit de goedkeuring van de jaarrekening en jaarverslag van het bestuur. Een
groot deel van de raden van toezicht doet in het verslag geen mededelingen over
goedkeuring van deze jaarstukken. Bijna veertig procent van de raden van toezicht
maakt niet duidelijk of zij de jaarrekening over het verslagjaar hebben goedgekeurd en
77 procent maakt niet duidelijk of zij het jaarverslag over 2007 hebben goedgekeurd.
Overigens geven veel raden van toezicht wel aan dat zij de jaarstukken over het
verslagjaar ervoor, 2006, hebben goedgekeurd.

wordt vaak voor
verscheidene jaren
benoemd. Dit verklaart
waarom raden van toezicht
zich niet elk jaar opnieuw in
het verslag verantwoorden
over de benoeming van de
accountant.

Begroting en strategie
Een ruime meerderheid van de raden van toezicht (74 procent) geeft in het verslag aan
zich met de begroting te hebben beziggehouden. Bijna negentig procent van de raden
van toezicht staat in zijn verslag stil bij strategische onderwerpen of geeft aan
beleidsplannen te hebben goedgekeurd.

16

algemene rekenkamer

Bespreken functioneren bestuur
Evaluatie van het functioneren van het bestuur wordt als taak van de raad van toezicht
gezien en hoort bij de werkgeversrol van de raad. De in zorg en onderwijs opgestelde
codes voor goed bestuur bepalen dat de raad van toezicht jaarlijks het functioneren
van het bestuur moet bespreken. Uit onze analyse blijkt echter dat slechts iets minder
dan de helft van de raden van toezicht een dergelijke bespreking in het verslag meldt.
Uit die vermelding wordt ook niet altijd duidelijk of een evaluatie is gehouden van het
functioneren van het bestuur als geheel of van het functioneren van de individuele
bestuurders.
Benoemen bestuur en vaststellen bezoldiging
Veel raden van toezicht hebben als taak het benoemen, ontslaan en schorsen van
bestuurders. Die taak is een belangrijk instrument voor het toezicht op het bestuur en
voor het verbinden van consequenties aan het oordeel over het bestuur.
We zien dat veertig procent van de raden van toezicht die rapporteren over nieuwe
benoemingen binnen het bestuur, een (globale) beschrijving geeft van de manier
waarop de benoeming tot stand is gekomen. In één van de verslagen wordt de
benoeming ook inhoudelijk beargumenteerd. Verder geeft bijna de helft van alle
verslagen geen informatie over toekenning van de bezoldiging van het bestuur.

Slotbeschouwing
In verschillende sectoren in het publieke domein leeft de verwachting dat externe
toezichthouders gebruik kunnen maken van het werk van interne toezichthouders.
Als de externe toezichthouder constateert dat het interne toezicht goed geregeld is,
zou dit tot vermindering van extern toezicht kunnen leiden (zie ook Goed bestuur in
uitvoering, Algemene Rekenkamer 2008c, p. 25). De Algemene Rekenkamer is van
mening dat intern toezicht het externe, verticale, toezicht door minister of door
inspecties inderdaad kan aanvullen en wellicht zelfs verminderen, maar niet kan
vervangen. De verslagen van de raden van toezicht kunnen aan informatiewaarde
winnen als er explicieter in wordt aangegeven vanuit welke visie de raad toezicht
houdt, op welke wijze de raad invulling heeft gegeven aan de verschillende taken en
vooral welk oordeel de raad heeft over het functioneren van het bestuur. In het
volgende hoofdstuk werken we deze onderdelen uit aan de hand van tips en goede
voorbeelden.

17

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

18

algemene rekenkamer

TIPS EN GOEDE VOORBEELDEN
VOOR RADEN VAN TOEZICHT

3

19

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

Zoals hiervoor al gezegd, kunnen de verslagen van raden van toezicht op een aantal
punten informatiever worden. In deze paragraaf geven wij vijf tips waarmee raden van
toezicht hun eigen verslag verder kunnen verbeteren. We lichten deze vijf onderwerpen
eruit omdat we deze belangrijk vinden voor het inzicht in het presteren van
organisaties en voor het versterken van het vertrouwen van politiek en maatschappij in
het werk van raden van toezicht. We laten ook een aantal goede voorbeelden zien uit de
door ons onderzochte jaarverslagen. Die kunnen wellicht als inspiratiebron dienen.
TIP 1
Neem in het verslag een duidelijk oordeel op over het bestuur en het gevoerde beleid
Een kerntaak van raden van toezicht is het houden van integraal toezicht op het
bestuur van de organisatie en op de algemene gang van zaken binnen de organisatie.
Toezicht houden bestaat uit het verzamelen van informatie, uit oordeelsvorming en uit
interventie. Voorbeelden van besluiten die in verslagen vaak genoemd worden, zijn het
goedkeuren van de jaarrekening en de begroting. Voor lezers van een verslag van de
raad van toezicht is het echter ook wezenlijk om te weten wat het oordeel is over het
bestuur en het gevoerde beleid. Niet alleen over financiële zaken, maar ook over het
gevoerde beleid in bredere zin. Zijn bijvoorbeeld de afgesproken resultaten en
doelstellingen gehaald? Draagt gevoerd beleid bij aan het realiseren van prestaties?
Verleent de raad van toezicht decharge aan het bestuur?
Goede voorbeelden van een oordeel over het bestuur en het beleid
• “De rvt heeft kunnen vaststellen dat de doelstellingen voor 2007 zowel op het terrein van
productie als op het gebied van personeel, kwaliteit en wetenschap zijn gerealiseerd”.
• “[Organisatie X] vervult de aan haar toegekende maatschappelijke opgaven naar verwachting,
afgaande op de resultaten van de beleidsagenda voor 2007”.
• “[Organisatie X] heeft in het verslagjaar nagenoeg alle met de raad van toezicht afgesproken
doelen gerealiseerd (…) Een evaluatie van het functioneren van het bestuur (. . .) heeft
plaatsgevonden in en buiten aanwezigheid van het bestuur. De raad concludeert dat het
bestuur heeft voldaan aan de vooraf vastgestelde criteria:
- Het leveren van een veilige luchtverkeersdienstverlening.
- Het leveren van de met de luchtvaartsector afgesproken uur- en jaarcapaciteit.
- Het behouden van het ISO 9001:2000 certificaat en het verwerven van de Europese
certificering voor luchtverkeersdienstverlening”.

TIP 2
Geef in het verslag aan welke uitgangspunten in het toezicht worden gehanteerd
Raden van toezicht kunnen vanuit verschillende posities en perspectieven toezicht
houden. Het verslag van een raad kan lezers inzicht bieden in zijn uitgangspunten.
Dit inzicht kan lezers helpen bij het positioneren van de raad van toezicht. Treedt de
raad op als schakel in de toezichtketen van de minister en ziet de raad van toezicht toe
op de borging van publieke belangen zoals kwaliteit, betaalbaarheid en toegankelijkheid? Of laat de raad deze belangen buiten beschouwing en ziet hij voornamelijk toe
op de financiële continuïteit van de organisatie? Ook werken veel raden van toezicht
met een vaste toezichtsagenda. Door deze toezichtsagenda in het verslag te laten zien,
kunnen lezers zich een beter beeld vormen van de werkzaamheden van de raad van
toezicht.

20

algemene rekenkamer

Goede voorbeelden van uitgangspunten van het toezicht
• “Bij de beoordeling van (voorgenomen) besluiten en ontwikkelingen … neemt de raad van
toezicht vanuit deze invalshoeken de volgende uitgangspunten in acht:
a. de uitvoering van de publieke taken, inclusief de kwaliteit van deze uitvoering, moet te allen
tijde worden gewaarborgd (continuïteit);
b. het totaal van activiteiten en projecten moet, vooral ook in organisatorische zin, beheersbaar
zijn. Risico’s moeten zoveel mogelijk worden beheerst;
c. de organisatie moet financieel gezond zijn. Bovendien dient een continu proces van
efficiencyverbetering te worden nagestreefd;
d. de organisatie moet vanuit het perspectief van het personeel gezond zijn; het sociale klimaat
binnen de organisatie moet goed zijn;
e. de omgeving van [organisatie X] (minister/politiek, stakeholders/klanten, maatschappij,
internationaal) dient continu in beschouwing te worden genomen en van invloed te zijn op de
strategievorming, taakuitvoering en verantwoording.”
• “De agenda van de raad van toezichtvergaderingen wordt deels gevuld volgens een vast
stramien waarbij jaarlijks de strategische koers, kwaliteit van zorg, onderzoek en ontwikkeling,
personeelsbeleid, bedrijfsvoering en algemene performance aan de orde komen, deels op basis
van actuele externe en interne ontwikkelingen.”

TIP 3
Geef bij bestuursbenoemingen in het verslag aan op grond van welke kennis, ervaring en
kwaliteiten juist deze bestuurder is benoemd
Raden van toezicht benoemen doorgaans het bestuur en stellen de bestuursbeloningen
vast. De kwaliteit van de bestuurder is van groot belang voor het presteren van een
organisatie en het vertrouwen van de buitenwereld in die organisatie. Raden van
toezicht leggen in hun verslag echter zelden uit waarom ze een bepaalde bestuurder
hebben gekozen.
Goede voorbeelden benoemingen bestuurders
• “De benoemingscommissie heeft RvB-kandidaten gezocht met als achtergrond de
deskundigheden medicus tevens bestuurder in de zorg (ziekenhuis) en bedrijfskundige/
bedrijfseconoom. De sollicitatieprocedure is niet openbaar geweest. Een commissie bestaande
uit leden van de raad van toezicht, bijgestaan door een werving- & selectiebureau, heeft een
selectie uitgevoerd (…) De rvt, managementteam, bestuur Vereniging Medische Specialisten
en de Cliëntenraad hebben positief geadviseerd over de voorgestelde kandidaten.”
• “De heer XX is op 1 januari 2008 benoemd als bestuurslid operationele bedrijfsvoering. Met
deze benoeming zijn de kerncompetentie en de operationele dienstverlening sterker in de
hoogste bestuurslaag van de organisatie verankerd. De heer XX vervulde sinds 1 juni 2003 de
functie van directeur Mainport Schiphol. Hij is zijn loopbaan (. . .) in 1984 begonnen als aspirant
luchtverkeersleider. Tot zijn benoeming als directeur heeft hij als luchtverkeersleider gewerkt,
steeds in combinatie met verschillende managementfuncties. Zijn benoeming tot lid van het
bestuur geldt voor een periode van vijf jaar.”

21

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

TIP 4
Maak in het verslag duidelijk op grond van welke kwaliteiten (her)benoemingen in de raad van
toezicht plaatsvinden
In veel verslagen wordt aangegeven wie in de raad van toezicht zitten en – vooral in de
zorg – wat de hoofd- en/of nevenfuncties van de leden zijn. De herbenoemingen en de
nieuwe benoemingen binnen de raden van toezicht zouden meer aandacht kunnen
krijgen. Door transparantie over benoemingen en toelichting op de benoeming kan het
vertrouwen van de buitenwereld in de raad van toezicht versterkt worden. Bijvoorbeeld
doordat de raad van toezicht laat zien dat er geen sprake is van een ‘old boys network’.
Goed voorbeeld (her)benoemingen in de raad van toezicht
“Teneinde tot een voordracht te komen heeft de raad in 2007 om te beginnen een profiel
geformuleerd voor de twee nieuw te benoemen leden, rekening houdend met de deskundigheid
en achtergrond die de beide vertrekkende leden inbrachten. De raad heeft ten eerste gezocht
naar iemand met een bedrijfsvoeringsachtergrond en daarnaast naar iemand met een
wetenschappelijke/ universitaire achtergrond, beide in het perspectief van de algemene
bestuurlijke c.q. toezichthoudende ervaring die vereist is voor het lidmaatschap van een
toezichthoudend orgaan van een organisatie met een omvang als die van [organisatie X]. De raad
heeft bij het zoeken naar kandidaten gebruikgemaakt van de ondersteunende diensten van het
Nationaal Register Commissarissen, waarmee een breed zicht op de voor de beide functie
beschikbare kandidaten is verkregen.”

TIP 5
Laat in het verslag zien dat een zelfevaluatie heeft plaatsgevonden en welke acties hieruit
voortvloeiden
Een raad van toezicht is het hoogste orgaan binnen de organisatie. Vaak is er niemand
die de raad bij de les kan houden en dus moet de raad zelf zijn eigen kwaliteit en
onafhankelijkheid borgen. Veel raden van toezicht verklaren in hun verslag al dat zij
onafhankelijk zijn en veel raden van toezicht in de zorg zijn transparant over de hoofden/of nevenfuncties van de leden. Zelfevaluatie is echter ook een belangrijk middel om
de eigen deskundigheid en onafhankelijkheid op peil te houden. Door aan de
buitenwereld te laten zien dat de raad zichzelf heeft geëvalueerd, kan het vertrouwen
van derden in het zelfcorrigerend vermogen van de raad worden vergroot.
Goede voorbeelden zelfevaluaties
• “In juni 2007 heeft een eigen evaluatie van het functioneren van de raad van toezicht plaatsgevonden. Dit heeft geresulteerd in een lijst met elf actiepunten die onder meer betrekking hebben op
de taakverdeling tussen raad van toezicht, commissies van de raad van toezicht en de Raad van
Bestuur, strategieplanning, risicomanagement en de governancecode.”
• “Na het tweede jaar haar taken te hebben uitgeoefend als raad van toezicht heeft een evaluatie
plaatsgevonden van het functioneren van de raad. Op alle fronten wordt aan de criteria voldaan.
De eerder geopperde verbeteropties om meer gelegenheid te scheppen advisering en voeling te
houden met het onderwijs, evenals inkleuring en verlevendiging door thematische sessies en presentaties, zijn ter harte genomen.”

22

algemene rekenkamer

RWT-RAPPORTEN

BIJLAGE

ALGEMENE REKENKAMER

23

v e r s l a g e n va n r a d e n va n t o e z i c h t v e r g e l e k e n

Eerdere publicaties van de Algemene Rekenkamer over verantwoording en toezicht bij
rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT’s) en andere instellingen op afstand van
het Rijk:
• Algemene Rekenkamer (1995). Zelfstandige bestuursorganen en ministeriële
verantwoordelijkheid. Tweede Kamer, vergaderjaar 1994-1995, 24 130, nr. 3.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (1998). Toezicht op uitvoering publieke taken. Tweede Kamer,
vergaderjaar 1997-1998, 25 956, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2000). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een
wettelijke taak, deel 1. Tweede Kamer, vergaderjaar 1999-2000, 26 982, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2000). Handreiking voor verslaggeving van rechtspersonen met
een wettelijke taak. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2001). Handreiking toezicht op rechtspersonen met een wettelijke
taak. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2001). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een
wettelijke taak, deel 2. Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 27 656, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2002). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een
wettelijke taak, deel 3. Tweede Kamer, vergaderjaar 2002-2003, 28 655, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2002). Systemen van checks and balances bij rechtspersonen met
een wettelijke taak. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2004). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een
wettelijke taak, deel 4. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 29 450, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2004). Verbreding van de publieke verantwoording.
Ontwikkelingen in maatschappelijke verslaglegging, kwaliteitszorg en governance. Den Haag:
Algemene Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2005). Toezicht op markten. Tweede Kamer, vergaderjaar
2004-2005, 29 960, nrs. 1-2. Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2006). Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een
wettelijke taak, deel 5. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 30 850, nrs. 1-2.
Den Haag: Sdu.
• Algemene Rekenkamer (2006). Goed bestuur tussen publiek en privaat. Ontwikkelingen
in bestuur, beleid en regelgeving. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2008). Bestuur op afstand in beeld. Tien jaar onderzoek van de
Algemene Rekenkamer naar instellingen op afstand van het Rijk. Den Haag: Algemene
Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2008). Kaders voor toezicht en verantwoording. Uitgangspunten,
redeneerlijnen en handreikingen van de Algemene Rekenkamer. Den Haag: Algemene
Rekenkamer.
• Algemene Rekenkamer (2008). Goed bestuur in uitvoering. De praktijk van
onderwijsinstellingen, woningcorporaties, zorgorganisaties en samenwerkings-verbanden.
Den Haag: Algemene Rekenkamer.

24

algemene rekenkamer

Goede voorbeelden en tips voor een beter verslag

Verslagen van raden van toezicht vergeleken
RWT-verkenningen deel 1
Projectteam

Algemene Rekenkamer

Dhr. prof. dr. C.J. van Montfort (projectleider)

Lange Voorhout 8

Mevr. drs. I. Boers (plv. projectleider)

Postbus 20015

Mevr. drs. C.P. Kreft

2500 ea Den Haag

Mevr. drs. M.G. Nuus

telefoon (070) 342 43 00

Mevr. drs. E.M.M. van Willegen

fax (070) 342 41 30
www.rekenkamer.nl
Ontwerp
Corps Ontwerpers, Den Haag
Fotografie
Alamy/Garry Gay
Drukwerk omslag
Ando bv