Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 532

Wijziging van de Meststoffenwet in verband met
de invoering van een stelsel van fosfaatrechten

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 6 oktober 2016
Met belangstelling heb ik kennis genomen van de vragen van verschillende fracties over het voorliggend wetsvoorstel. Graag ga ik hieronder in
op deze vragen. Ik vertrouw er op met deze beantwoording bij te dragen
aan een voorspoedige behandeling van dit wetsvoorstel. Het is van
belang dat dit wetsvoorstel op 1 januari 2017 in werking treedt.
INHOUDSOPGAVE

kst-34532-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

blz.

I. ALGEMEEN

2

Hoofdstuk 1 Inleiding

3

Hoofdstuk 2 Algemene achtergrond
2.1 Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water
2.2 Sturing op mestgebruik
2.3 Sturing op mestproductie
2.3.1 Stelsel van dierrechten voor varkens- en pluimveehouderij
2.3.2 Verantwoorde groei melkveehouderij
2.4 Sturing op mestoverschot

16
16
18
19

Hoofdstuk 3 Overwegingen om te komen tot een nieuw stelsel
3.1 Het nationale mestproductieplafond
3.2 Ontwikkeling nationale mestproductie
3.3 Ontwikkelingen omvang melkveehouderij

25
25
29
30

Hoofdstuk 4 Nieuw stelsel van fosfaatrechten
4.1 Doel van het stelsel
4.2 Reikwijdte
4.3 Productieverbod
4.3.1 Jaarplafond
4.3.2 Dagplafond
4.4 Toekenning van fosfaatrechten
4.5 Knelgevallen
4.6 Overdracht van fosfaatrechten
4.7 Verlaging van het productierecht

31
32
33
35
36
38
38
45
58
60

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

1

20
21
24

4.7.1 Afroming bij overdracht
4.7.2 Generieke afroming
4.7.3 Compensatie voor grondgebonden bedrijven
4.8 Fosfaatbank
4.9 Generieke afroming varkens- en pluimveerechten
4.10 Omzetting van productierechten

60
64
67
73
79
81

Hoofdstuk 5 Bedrijfs- en milieueffecten
5.1 Bedrijfseffecten
5.2 Regeldruk
5.2.1 Administratieve lasten
5.2.2 Nalevingskosten
5.3 Bedrijfseconomische effecten
5.4 Milieueffecten

82
82
83
85
86
87
88

Hoofdstuk 6 Uitvoering en handhaving
6.1 Uitvoering
6.2 Handhaving
6.3 Gevolgen voor de magistratuur

93
93
94
95

Hoofdstuk 7 Juridisch Kader
7.1 Europeesrechtelijke aspecten
7.1.1 Verhouding met de Kaderrichtlijn Water
7.1.2 Staatssteun
7.2 Eigendomsbescherming

95
95
96
97
98

II ARTIKELEN
Onderdeel D
Onderdeel G
Onderdeel M

99
99
100
100

Overig

100

I. ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de wijziging van
de Meststoffenwet in verband met de invoering van een stelsel van
fosfaatrechten. Zij zien het belang van onderhavig wetsvoorstel in kader
van behoud van de huidige derogatie, de gemaakte afspraken met de
Europese Commissie en voor de onderhandelingen ten behoeve van de
toekomstige derogatie. De leden van de VVD-fractie constateren daarbij
wel dat er in de afgelopen jaren door de sector al veel is ingezet op de
verwerking en export van mest waardoor er veel mest buiten het
Nederlandse milieu wordt geplaatst. Deze leden zien naar aanleiding van
onderhavig voorstel reden tot het stellen van vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de wijziging van de Meststoffenwet in verband met de invoering van
een stelsel van fosfaatrechten. De genoemde leden hebben nog enkele
vragen en opmerkingen en verzoeken de regering daarop in te gaan.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de voorgestelde
wijziging van de Meststoffenwet in verband met de invoering van een
stelsel van fosfaatrechten. De leden van de SP-fractie zijn niet gelukkig
met het voorstel.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de wijziging van
de Meststoffenwet in verband met de invoering van een stelsel van
fosfaatrechten. Hierover hebben deze leden nog vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

2

De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel in
verband met de invoering van een stelsel van fosfaatrechten. Zij
waarderen de snelheid waarmee de regering, in overleg met belangenbehartigers uit de sector, aan dit complexe voorstel gewerkt heeft. Deze
leden zien de noodzaak om tot wetgeving te komen, maar hebben nog
enige vragen over deze wijze waarop dit in het voorstel tot uitwerking
komt.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de Wijziging van de Meststoffenwet in verband met de
invoering van een stelsel van fosfaatrechten. Zij vinden voorliggende wet
pijnlijk, maar ook noodzakelijk om de fosfaatproductie onder het plafond
te krijgen en de derogatie te behouden, na het wegvallen van de melkquotering in 2015. Zij vinden het belangrijk dat duidelijkheid ontstaat voor
melkveehouders.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
voorgestelde wijziging van de Meststoffenwet in verband met de
invoering van een stelsel van fosfaatrechten. Deze leden betreuren het dat
de regering wederom de kans heeft laten liggen om een omslag te maken
naar een duurzame melkveehouderij. Zij stellen dat er telkens lapmiddelen
worden gebruikt waardoor er telkens nieuwe reparaties moeten worden
gepleegd. Daarnaast vinden de leden van de GroenLinks-fractie dat de
regering de melkveehouders al veel te lang in onnodige onzekerheid laat.
Deze leden hebben daarom aanvullende vragen.
De leden van de SGP-fractie hebben met teleurstelling kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Zij constateren dat veel (jonge)
melkveebedrijven midscheeps getroffen worden. Zij vinden dat volstrekt
onvoldoende werk is/wordt gemaakt van een maatregelenpakket met
verbetering van de regionale waterkwaliteit, een eventueel aangepaste
derogatie en meer fosfaatruimte. Deze leden vinden ook dat geen recht
wordt gedaan aan de eigendomsrechten van melkveehouders en de
kritiek van Raad van State hieromtrent. Zij hebben daarom verschillende
zeer kritische vragen.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel. Dit is het zoveelste wetsvoorstel gericht op
ad hoc reparatie van het mestbeleid om de gevolgen van het grote
mestoverschot het hoofd te bieden. Deze leden willen over het
wetsvoorstel enkele vragen stellen aan de regering.
Hoofdstuk 1 Inleiding
In de memorie van toelichting lezen de leden van de VVD-fractie dat
productie begrenzende maatregelen een bijdrage moeten leveren aan de
realisatie van milieudoelen voor het grond- en oppervlaktewater. Kan de
regering aangeven waarom productie begrenzende maatregelen een
bijdrage moeten leveren aan de realisatie van milieudoelen voor het
grond- en oppervlaktewater? Waarom wordt niet ingezet op andere
maatregelen?
De op grond van de Nitraatrichtlijn verplicht voorgeschreven maatregelen
hebben betrekking op de gebruiksnorm voor dierlijke mest, de gebruiksnormen voor stikstof (dierlijke en andere mest) en op maatregelen die zien
op een goede landbouwpraktijk. Op grond van artikel 5, vijfde lid, van de
Nitraatrichtlijn moeten lidstaten in het kader van de actieprogramma’s
aanvullende of verscherpte maatregelen treffen als duidelijk is dat de
verplicht voorgeschreven maatregelen van het actieprogramma Nitraatrichtlijn niet zullen volstaan om de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

3

bereiken. Met de aanvullende voorschriften inzake de verantwoorde afzet
van dierlijke mest (het stelsel van verplichte mestverwerking, het stelsel
verantwoorde groei melkveehouderij) alsmede de voorschriften die zien
op de omvang van de mestproductie (het stelsel van productierechten
voor varkens en pluimvee) geeft Nederland invulling aan de verplichting
die volgt uit artikel 5, vijfde lid, van de Nitraatrichtlijn. Onderhavig
wetsvoorstel dient in dat licht eveneens aangemerkt te worden als een
aanvullende maatregel ter ondersteuning van de gebruiksnormen en
gebruiksvoorschriften en levert daarmee ook een bijdrage aan de
realisatie van milieudoelen voor het grond- en oppervlaktewater.
Voor het geheel aan maatregelen dat Nederland neemt om de milieudoelen voor grond- en oppervlaktewater te realiseren wordt verwezen
naar het vijfde actieprogramma Nitraatrichtlijn.
Daarnaast volgt uit de derogatiebeschikking bij de Nitraatrichtlijn dat de
fosfaatproductie in enige jaar het plafond van 172,9 miljoen kilogram niet
mag overschrijden. Het is niet mogelijk dat plafond te borgen anders dan
via productiebegrenzende maatregelen.
Deze leden vragen of wel voldoende duidelijk is welke bijdrage de
veehouderij in zowel positieve, als negatieve zin levert aan het grond- en
oppervlaktewater. Zo ja, uit welke documenten en onderzoeken blijkt dit?
Op basis van welke praktijkonderzoek blijkt dit? Kan de regering ook
aangeven welke rol de natuurgebieden in deze hebben? De leden van de
VVD-fractie zien hier graag een duidelijke verwijzing naar onderzoek,
metingen en documenten.
Het produceren van dierlijke mest levert geen directe belasting op van de
bodem en het grond- en oppervlaktewater, behoudens de dierlijke mest
die wordt geproduceerd tijdens beweiding. Het overgrote deel van de
dierlijke mest die in Nederland wordt geproduceerd wordt opgevangen in
of onder de stal en komt niet rechtstreeks op het land. De belasting van
bodem, grond- en oppervlaktewater ontstaat daar waar sprake is van
bemesting met dierlijke mest (alsook met kunstmest en overige
organische meststoffen). Zoals in het antwoord op voorgaande vraag van
de leden van de fractie van de VVD aangegeven, dienen maatregelen die
zien op regulering van de productie van dierlijke mest (het stelsel van
varkens- en pluimveerechten, onderhavig wetsvoorstel) en maatregelen
die zien op regulering van het overschot aan dierlijke mest (het stelsel van
verplichte mestverwerking, het stelsel van verantwoorde en grondgebonden groei melkveehouderij) ter ondersteuning van de directe sturing
op het gebruik van meststoffen via het stelsel van gebruiksnormen en
gebruiksvoorschriften. De aanvullende maatregelen zijn in de Nederlandse situatie noodzakelijk om de druk op de mestmarkt en daarmee de
druk op het stelsel van gebruiksnormen en -voorschriften te verlichten. Bij
een te hoge druk op de mestmarkt kunnen de afzetkosten voor
veehouders te hoog worden waardoor meer ondernemers dierlijke mest
op ongeoorloofde wijze buiten het stelsel van gebruiksnormen afzetten.
Voor een overzicht van de bijdrage van de veehouderij aan de belasting
van het milieu wordt verwezen naar de recent verschenen Balans van de
Leefomgeving 2016 van het Planbureau voor de Leefomgeving1. Voor
informatie over natuurgebieden wordt onder andere verwezen naar het

1

Planbureau van de Leefomgeving, Balans van de Leefomgeving 2016: http://www.pbl.nl/
publicaties/balans-van-de-leefomgeving-2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

4

Compendium voor de Leefomgeving2 en het Trendmeetnet Verzuring van
het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu3.
Kunnen de leden van de VVD-fractie naar aanleiding van de inleiding van
de memorie van toelichting concluderen dat de introductie van fosfaatrechten een breder doel heeft? Is de regering van mening dat de introductie van fosfaatrechten nodig is voor een duurzame ontwikkeling van de
veehouderij? Kan de regering toelichten waarom de huidige melkveehouderij niet duurzaam zou zijn? Kan de regering in dit verband ook ingaan op
de negatieve gevolgen van de introductie van fosfaatrechten waardoor
veel bedrijven genoodzaakt zijn om goedkoper te gaan produceren wat
vervolgens gevolgen heeft voor de duurzaamheid?
De introductie van fosfaatrechten is gericht op de beheersing van de
productie van dierlijke mest door melkvee. Productiebegrenzende
maatregelen moeten tevens een bijdrage leveren aan de realisatie van
milieudoelen voor het grond- en oppervlaktewater. Fosfaatrechten hebben
op zich geen breder doel, maar dragen wel bij aan de duurzame ontwikkeling van de veehouderij.
De Duurzame Zuivelketen heeft doelen geformuleerd op vier duurzaamheidsthema’s: klimaatneutraal ontwikkelen, continu verbeteren dierenwelzijn, behoud van weidegang en behoud van biodiversiteit en milieu. Ik
waardeer het dat de zuivelketen zelf het initiatief heeft genomen om te
komen tot een verdere verduurzaming van de keten. Nog niet alle
doelstellingen voor 2020 zijn in zicht. Met de introductie van fosfaatrechten worden de fosfaatproductie en de ammoniakemissie vanuit de
melkveehouderij gereduceerd. Een reductie van het aantal stuks melkvee
zal ook bijdragen aan de doelen voor broeikasgassen.
Voor veel melkveebedrijven heeft de introductie van de fosfaatrechten
met als peildatum 2 juli 2015 tot gevolg dat zij hun melkveestapel moeten
aanpassen, of van andere melkveebedrijven fosfaatrechten moeten
verwerven. Deze aanpassingen of investeringen hebben invloed op de
productiekosten van het melkveebedrijf en zijn nodig om te blijven
voldoen aan de duurzaamheidseisen.
Wat zijn voorzichtig ingeschatte gevolgen bij het doorvoeren van een
fosfaatrechtenstelsel? De veestapel zal immers in omvang krimpen. Wat
betekent dit voor de verwerkende industrie en alle aanverwante sectoren?
Zowel financieel, als economisch (bijvoorbeeld werkgelegenheid). En wat
zijn de gevolgen als de derogatie daarbij ook komt te vervallen? De leden
van de VVD-fractie ontvangen graag de gevolgen voor zowel de veehouderij, als de aanverwante sectoren en verwerkende industrie.
De noodzakelijke krimp van de melkveesector volgt op een periode van
snelle groei van de melkveestapel vanaf 2014. De gevolgen op het niveau
van het individuele melkveebedrijf kunnen fors zijn. Ook de toeleverende
en verwerkende industrie hebben hun productiecapaciteit aangepast aan
de toename van de Nederlandse melkveestapel in verband met de
beëindiging van de melkquotering in 2015, maar ik heb geen signalen
over grote financiële of economische problemen voor de verwerkende
industrie en aanverwante sectoren.

2

Compendium voor de Leefomgeving, Grondwaterkwaliteit onder bossen, 1990 en 2010:
http://www.clo.nl/indicatoren/nl0276-grondwaterkwaliteit-onder-bossen.
3
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, TrendMeetnet Verzuring: http://www.rivm.nl/
Onderwerpen/T/TrendMeetnet_Verzuring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

5

Wageningen UR heeft in opdracht van de Nederlandse Zuivel Organisatie
(NZO) en LTO Nederland (LTO) onderzocht wat de gevolgen zijn van het
eventueel wegvallen van de derogatie4. Bij voldoende beschikbaarheid
van mestverwerkingscapaciteit zullen de totale mestafzetkosten voor de
rundveesector met circa € 116 miljoen toenemen. Daar bovenop komen
circa € 30 miljoen aan kosten voor extra stikstofkunstmest en € 9 miljoen
aan kosten voor extra fosfaatkunstmest. Het vervallen van de derogatie
resulteert in minder plaatsingsruimte voor dierlijke mest. Als het
eventueel wegvallen van de derogatie moet worden gecompenseerd door
een vermindering van de productie van dierlijke mest, dan is een reductie
van 20% van het aantal graasdieren nodig, blijkt uit de studie van
Wageningen UR.
NZO, LTO en andere sectorvertegenwoordigers onderstrepen bij herhaling
het belang van behoud van derogatie.
In het artikel van V-focus wordt gesteld dat fosfaatrechten niets bijdragen
aan het milieu5. Door de invoering van fosfaatrechten zal (melk)vee
verdwijnen uit de regio’s waar ze wordt gehouden waardoor er minder
mest in dit gebied is en de milieudruk lager wordt. Echter, in dit gebied is
de milieudruk al relatief laag, zowel voor nitraat als fosfaat. Kan de
regering hier een reactie op geven? Daar staat tegenover dat in regio’s
waar minder (melk)vee gehouden wordt de milieudruk hoger is. Hoe valt
dit te verklaren? In de regio’s met een hoge milieudruk en milieuknelpunten, bijvoorbeeld de brede kuststrook, zal er waarschijnlijk weinig
veranderen. Worden in deze regio’s specifieke maatregelen genomen om
de fosfaat- en nitraatuitstoot terug te dringen? Zo ja, welke maatregelen
zullen dit zijn? Is de regering van mening dat het goed is uit te gaan van
landelijke gemiddelden? Zou het niet beter zijn om meer specifiek te kijken
naar gebieden en daar passende maatregelen te nemen?
De auteur van het artikel in V-focus constateert dat in de gebieden waar de
fosfaatbelasting van het oppervlaktewater het hoogst is het aantal koeien
relatief laag is en dat in die gebieden waar de belasting van het oppervlaktewater met fosfaat het laagst is er relatief veel koeien zijn. De auteur
concludeert daaruit: «Milieu-beleidsmakers zijn bezig «landelijk gemiddelde problemen» op te lossen, en nemen daardoor maatregelen in
gebieden waar de problemen niet zijn, zie de fosfaatrechten».
In de eerste plaats dient opgemerkt te worden dat de auteur van het
artikel uitsluitend de productie van fosfaat door melkvee in verband
brengt met de belasting van het oppervlaktewater met fosfaat, terwijl naar
de productie van de gehele veehouderij moet worden gekeken. In de
tweede plaats suggereert de auteur dat er een direct verband zou moeten
bestaan tussen de omvang van de productie van fosfaat door melkvee in
een bepaald gebied en de belasting van het oppervlaktewater met fosfaat
in datzelfde gebied. Die directe relatie is er echter niet. In antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD is al uiteengezet dat
belasting van het oppervlaktewater pas ontstaat na gebruik van (dierlijke)
meststoffen. Dit gebruik wordt gereguleerd met het stelsel van gebruiksnormen en gebruiksvoorschriften. Hierbij dient aangetekend te worden
dat de druk om dierlijke mest binnen een zo klein mogelijke afstand van
de productielocatie af te zetten, vanuit economische overwegingen groot
is. In de derde plaats houdt de auteur geen rekening met de invloed van
ruimtelijke, bodemfysische en bodemchemische kenmerken. Genoemde
kenmerken zijn van een geheel andere aard in laag Nederland (West- en

4
5

LEI, Effecten van derogatie op de kosten van mestafzet: http://edepot.wur.nl/375204.
V-focus, 17 september 2016: http://www.v-focus.nl/2016/09/waarom-fosfaatrechten-niets-gaanbijdragen-aan-het-milieu/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

6

Noord-Nederland) dan in hoog Nederland (Zuid- en Oost-Nederland) en
kunnen ook op lokale schaal erg van elkaar verschillen.
De auteur schrijft in haar artikel «Binnen het mestbeleid wordt uitgegaan
van landelijke gemiddelden, terwijl de verschillen tussen de regio’s groot
zijn». In het mestbeleid wordt daar waar mogelijk juist recht gedaan aan
verschillen tussen regio’s met differentiatie van stikstofgebruiksnormen
naar bodemtype (zand, klei, veen en löss), differentiatie naar gewas en in
sommige gevallen ras, opbrengstafhankelijke gebruiksnormen en
gedifferentieerde fosfaatgebruiksnormen op basis van de fosfaattoestand
per perceel.
De leden van de SP-fractie zijn ontevreden met de wijze waarop uitvoering
wordt gegeven aan hun twee aangenomen moties (Kamerstuk 33 979,
nr. 111 en Kamerstuk 33 979, nr. 79) over grondgebonden melkveehouders
en biologische boeren. Eerder dit jaar nam de Kamer de motie van het lid
Smaling (SP) aan die de regering verzoekt om met een regeling te komen
waardoor nieuwe biologische melkveebedrijven, uitbreidende biologische
melkveebedrijven en bedrijven die omschakelen naar biologische
melkveehouderij, niet gedupeerd worden door het fosfaatrechtenstelsel.
De andere aangenomen motie van de SP-fractie verzoekt de regering
grondgebonden melkveehouders volledig te compenseren voor kortingen
op hun fosfaatrechten en om grondgebonden bedrijven die op grondgebonden wijze uit willen uitbreiden hiertoe de ruimte te geven. De leden
van de SP-fractie betreuren dat met voorliggend voorstel geen recht
wordt gedaan aan de moties en aan de positie van grondgebonden en
biologische boeren. Voorts maken deze leden bezwaar tegen de verhandelbaarheid van de fosfaatrechten. De afgelopen jaren is een haast
onontwarbare kluwen van wetgeving rondom de melkveehouderij
ontstaan. Dat is onwenselijk. De oplossing voor de melkveehouderij is
volgens de leden van de SP-fractie echter heel simpel: maak de melkveehouderij grondgebonden. Deze leden hebben een nota geschreven met
doeltreffende voorstellen hiertoe6 7.
Is de regering bereid deze nota over te nemen? Is de regering bereid om
alle bedrijven met minder dan 2,5 koeien per hectare vrij te stellen van het
fosfaatstelsel?
De Tweede Kamer is per brief van 2 juli 2015 (Kamerstuk 33 979, nr. 98),
per brief van 3 maart 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108), met de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel fosfaatrechten en ook tijdens het
plenaire debat over de situatie in de melkveehouderij op 14 april van dit
jaar uitvoerig geïnformeerd over mijn overwegingen om te komen tot het
wetsvoorstel zoals dit nu in uw Kamer ter behandeling ligt. De voorstellen
uit de initiatiefnota van de leden van de fractie van de SP – waaronder het
voorstel om alle boeren met een veebezetting onder de 2,5 koe per
hectare vrij te stellen van de verplichting om hun fosfaatproductie door
melkvee te verantwoorden met fosfaatrechten – maken geen onderdeel
van het stelsel van fosfaatrechten zoals opgenomen in het wetsvoorstel.
Doel van het stelsel van fosfaatrechten is de productie van fosfaat in de
melkveehouderij – op het niveau van de sector – te begrenzen. Dan
moeten ook de bedrijven met minder dan 2,5 koe per hectare onderdeel
van het stelsel zijn. Het nu voorliggende wetsvoorstel voorziet er
overigens in dat grondgebonden bedrijven in enige mate worden ontzien
in de generieke afroming.
6

SP, «Extensieve melkveehouders ontzien en nieuwe megastallen blokkeren»: https://www.sp.nl/
nieuws/2015/11/extensieve-melkveehouders-ontzien-en-nieuwe-megastallen-blokkeren.
7
SP, Melk weer goed voor elk. Oplossingen na de mislukte melkliberalisering: https://www.sp.nl/
sites/default/files/melknota2015.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

7

Is de regering bereid om de staffel uit het wetsvoorstel verantwoorde
groei melkveehouderij aan te scherpen en/of te maximeren teneinde de
mate van grondgebondenheid te vergroten?
De algemene maatregel van bestuur verantwoorde groei melkveehouderij
(artikel 70a van het Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet) combineert het
beschikken over voldoende grond op melkveebedrijven met het bieden
van voldoende ontwikkelingsmogelijkheden aan deze bedrijven.
Daarnaast meen ik dat het niet gewenst is om wijzigingen aan te brengen
in regelgeving die pas sinds 1 januari van dit jaar van kracht is. Ik zie dan
ook geen reden om het wetsvoorstel aan te passen en af te wijken van de
staffel in de algemene maatregel van bestuur.
Is het maximum van 8% generieke afroming gebaseerd op juridische,
milieu technische of politieke overwegingen?
De bandbreedte was gebaseerd op de toen bekende voorlopige cijfers
over overschrijding van het fosfaatproductieplafond. In mijn brief van
3 maart jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 108) staat de volgende
passage: «zoals eerder gezegd moet op basis van huidige cijfers de
fosfaatproductie in de melkveehouderij met 4% worden gekrompen. Dat
percentage wordt vermeerderd met de mate waarin grondgebonden
bedrijven en knelgevallen worden gecompenseerd en verminderd met de
hoeveelheid rechten die bij overdracht wordt afgeroomd in 2017. Het
afromingspercentage op bedrijfsniveau zal naar verwachting hoger
uitkomen dan 4% maar mag in elk geval niet hoger worden dan 8%.
Vanzelfsprekend is het de inzet om dat percentage zo laag mogelijk vast te
stellen.»
De leden van de SP-fractie zijn niet te spreken over de warrige wetgevingstrajecten en de bestuurlijke chaos rondom de melkveehouderij. Het
is een slechte zaak dat melkveehouders nog steeds niet weten waar ze aan
toe zijn. Deze leden vinden het onwenselijk dat het afromingspercentage
pas vanaf 1 juli 2017 wordt vastgesteld en boeren dan pas weten hoeveel
koeien ze mogen houden. Ziet de regering kans om dit te vervroegen?
Het is niet mogelijk het generieke afromingspercentage (ruim) voor 1 juli
2017 vast te stellen omdat de noodzakelijke cijfers nu nog niet bekend zijn.
Op 1 juli 2017 zijn die cijfers er wel. Dan heeft de toewijzing van de
fosfaatrechten plaatsgevonden, hebben de melkveehouders die vanwege
een bijzondere omstandigheid recht hebben op meer fosfaatrechten zich
gemeld en is bekend hoeveel rechten zijn overdragen in het eerste half
jaar na inwerkingtreding en hoeveel rechten daarbij zijn afgeroomd.
De leden van de CDA-fractie zijn ontzettend trots op de Nederlandse
zuivelsector en alle gezins- en familiebedrijven die daarin werkzaam zijn.
Deze leden horen op werkbezoeken, gesprekken in de landbouw, in hun
directe omgeving over de zorgen die leven op het boerenerf. Zij zien ook
een samenleving die praat over duurzaamheid en dierenwelzijn maar
waar de consument het liefst gaat voor een lage prijs. De leden van de
CDA-fractie zetten zich in om boeren in Nederland te houden, want als de
boeren verdwijnen, betekent dat achteruitgang voor ons platteland en
landschap en gaat er ook een complete secundaire sector verloren, zoals
vrachtwagenchauffeurs, bouwbedrijven, stalinrichters, toebehorenleveranciers, loonwerkers, landbouwmachinehandel, vertegenwoordigers,
voerleveranciers, accountants, adviseurs, monteurs etc. Deze leden staan
een langetermijnvisie en -politiek voor die niet van de ene op de andere
dag steeds maar weer verandert. Zij onderkennen het grote belang van de
zuivelsector voor de Nederlandse economie en zijn ervan overtuigd dat de
melkveehouderij toekomst heeft in Nederland. De Nederlandse melkvee-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

8

houderij is wereldwijd bekend om zijn hoge kwaliteit van geproduceerd
zuivel en haar innovatie. De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat
de wereldwijde zuivelmarkt toeneemt en dat de Nederlandse melkveehouders hiervan zullen kunnen en moeten profiteren. Wij zien in Azië een
enorm vertrouwen in de Nederlandse zuivelproducten. De Nederlandse
Zuivel Organisatie (NZO) stelt terecht dat bijna twee-derde van alle melk
die we in Nederland verwerken, is bestemd voor export. Dat levert de
Nederlandse economie veel geld op. Van elke euro die de BV Nederland in
het buitenland verdient, komt bijna 10 cent van de zuivel.
Deze leden zijn van mening dat het huidige voorstel voor het invoeren van
fosfaatrechten onrechtvaardig uitwerkt voor diverse familiebedrijven.
Grondgebonden en/of biologische bedrijven kunnen onevenredig worden
getroffen. Ook het familiebedrijf dat niet in aantal koeien is gegroeid of
zelfs gekrompen is in de periode voor 2 juli 2015 wordt onevenredig
getroffen. Zij hebben eigenlijk geen bijdrage geleverd aan de
overschrijding van het fosfaatplafond en worden in het voorliggende
voorstel wel gekort met een nog onbekend percentage. Daarnaast zijn
diverse familiebedrijven verplichtingen aangegaan waar in het voorstel
van fosfaatrechten onvoldoende rekening mee gehouden wordt. Graag
een reflectie van de regering hierop.
Met ingang van 2 juli 2015 is bekend gemaakt dat fosfaatrechten worden
ingevoerd en dat de datum van de brief als peilmoment voor de
toekenning zou gaan gelden. Hoewel bedrijven die in de periode
voorafgaande aan het peilmoment waren gegroeid de overschrijding van
het plafond mede hebben veroorzaakt, valt dit ze in juridische zin niet aan
te rekenen. Tot de aankondiging op 2 juli 2015 stond het iedere melkveehouder vrij om te groeien binnen bestaande wettelijke kaders. Zoals in de
memorie van toelichting is aangegeven zijn de mogelijkheden verkend om
voor de toekenning van fosfaatrechten terug te grijpen op een moment
vóór 2 juli 2015, bij voorkeur een moment waarop de fosfaatproductie
door melkvee het sectorplafond van 2002 niet overschreed. Ik heb de
conclusie getrokken dat het juridisch niet houdbaar is om fosfaatrechten
toe te kennen op basis van het aantal gehouden stuks melkvee op een
moment vóór 2 juli 2015. Vóór de brief van 2 juli 2015 aan de Tweede
Kamer was namelijk voor de sector onvoldoende voorzienbaar dat voor
melkvee fosfaatrechten zouden worden ingevoerd. Teruggrijpen op een
moment vóór 2 juli 2015 maakt aanzienlijke kans bij de rechter te stranden
op de fair balance toets in het kader van artikel 1 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), wat het risico met zich
meebrengt dat dit kan leiden tot het verlies van de derogatie. Fosfaatrechten worden om die reden toegekend op basis van het aantal
gehouden stuks melkvee op de peildatum van 2 juli 2015.
Voor op de peildatum onbenutte productieruimte worden geen fosfaatrechten toegekend. De reden hiervoor is gelegen in het feit dat het
fosfaatproductieplafond reeds op de peildatum wordt overschreden.
Toekennen van rechten voor onbenutte productieruimte vertaalt zich
daarmee in een noodzakelijke afroming op productieruimte die op 2 juli
2015 al wel werd benut. Dat vind ik onwenselijk. Daarnaast ontstaan grote
uitvoeringsproblemen wanneer op de peildatum onbenutte productieruimte in beeld zou moeten worden gebracht. De kans dat daarmee veel
extra rechten zouden moeten worden toegekend is reëel. Daarbij dient
ook te worden opgemerkt dat groei op een bedrijf ook met het
wetsvoorstel mogelijk blijft, mits daarvoor fosfaatrechten worden
verworven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

9

Door de politieke ontwikkelingen, zoals de wisseling van bewindspersonen op het Ministerie van Economische Zaken en het onvermogen van
het huidige kabinet Rutte/Asscher om tijdig een evenwichtige wetgeving
voor de melkveehouderij te bewerkstelligen dreigt de melkveehouderij om
te komen in een opeenstapeling van regels en de benodigde verlenging
van de derogatie te verliezen. De leden van de CDA-fractie willen de
derogatie behouden. Om deze reden hebben deze leden er eerder op aan
gedrongen dat de regering werk moest maken van een plan om
voorbereid te zijn ten aanzien van onderbouwde waterkwaliteitscijfers en
mogelijke maatregelen om met maatwerk de waterkwaliteit te verbeteren.
Daarnaast is het van het enorm belang dat de Europese Commissie en
andere Europese lidstaten overtuigd zijn van onze inspanningen en
intenties ten aanzien van waterkwaliteit en het beperken van de groei van
de mestproductie.
De leden van de CDA-fractie horen graag welke acties de regering
nationaal en internationaal onderneemt of heeft ondernomen om hier
werk van te maken. Wordt er nagedacht over hoe de Europese Commissie
en andere lidstaten overtuigd kunnen worden van de grote stappen die
Nederland zet om de waterkwaliteit te verbeteren en de melkproductie te
verlagen?
Cijfers over de ontwikkeling van waterkwaliteit zijn beschikbaar in
verschillende monitoringsrapportages. In het kader van de Nitraatrichtlijn
is met name de zogenaamde Nitraatrapportage relevant. Op 4 juli 2016
heeft uw Kamer deze rapportage met als titel «Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit in Nederland; toestand (2012–2014) en trend (1992–2014),
Resultaten van de monitoring voor de Nitraatrichtlijn» ontvangen
(Kamerstuk 33 037, nr. 179). Deze rapportage is ook aan de Europese
Commissie aangeboden. De Europese Commissie analyseert in de
komende periode de Nitraatrapportages van alle lidstaten en zal hierover
rapporteren in het Nitraatcomité.
Nederland zal in de komende periode ook zelf, in het kader van de
voorbereiding van het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn, de
voortgang in het realiseren van de doelen uit de Nitraatrichtlijn in het
Nitraatcomité presenteren.
Biedt de bestaande wetgeving en voorgestelde aanpassing van de
Meststoffenwet voldoende prikkels om minder rundvee aan te houden?
Welk stimulerend en flankerend beleid ontwikkelt het kabinet nog? Welke
voorwaarden heeft de Europese Commissie gesteld aan de derogatie die
is verleend in het vijfde actieprogramma? Welke inspanningen heeft de
regering gepleegd om derogatie te behouden en waarom zijn de acties
benoemd in artikel 7 van de derogatiebeschikking geen limitatieve
opsomming? Wat zijn de gevolgen als de derogatie niet behouden wordt
voor Nederland? Heeft de regering al een scenario klaarliggen voor het
geval dat de derogatie gedeeltelijk of in zijn geheel niet meer wordt
toegewezen?
Kern van het wetsvoorstel is een verbod om meer fosfaat met melkvee te
produceren dan het op het bedrijf rustende fosfaatrecht. De totale
hoeveelheid fosfaatrechten wordt met dit wetsvoorstel onmiddellijk na
inwerkingtreding verkleind door bij iedere overdracht 10% van de
overgedragen rechten af te romen. Per 1 januari 2018 wordt door middel
van een generieke afroming de fosfaatproductie door melkvee in
overeenstemming gebracht met het productieplafond.
Voor antwoord op de vraag over flankerend beleid verwijs ik de leden van
de fractie van het CDA naar de brief van 9 september jongstleden
(Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 3489) naar aanleiding van vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

10

van de leden Van Dekken en Leenders van de fractie van de PvdA over het
nieuwe Europese steunpakket aan boeren.
In artikel 7 van de derogatiebeschikking8 zijn de volgende voorwaarden
opgenomen:
• «De nationale autoriteiten in Nederland zorgen ervoor dat de nationale
mestproductie wat stikstof en fosfor betreft het niveau van het jaar
2002 niet overschrijdt. Dit betekent dat de productierechten voor
varkens en pluimvee worden gehandhaafd voor de duur van de bij dit
besluit verleende derogatie;
• Bovendien zorgen de bevoegde Nederlandse autoriteiten ervoor dat
vanaf januari 2015 een passend deel van de mestoverschotten uit de
zuivelsector wordt verwerkt».
Genoemde voorwaarden hebben betrekking op «maatregelen inzake
mestproductie» en rusten op de lidstaat Nederland. Aan de derogatie zijn
nog andere voorwaarden verbonden die bijvoorbeeld zien op de plicht
voor Nederland om het effect van de derogatie te monitoren (artikel 8) en
om controles uit te oefenen (artikel 9). De derogatie verbindt ook
voorwaarden aan individuele ondernemers die van de derogatie gebruik
wensen te maken. Te denken valt aan de eis dat 80% van het areaal dient
te bestaan uit grasland, het verbod op het gebruik van fosfaatkunstmest
en de verplichting om jaarlijks een bemestingsplan op te stellen (artikel 5).
Over het belang van de derogatie heb ik uw Kamer per brief van 3 maart
2016 geïnformeerd (Kamerstuk 33 979, nr. 108). Ik heb er vertrouwen in
dat met onderhavig wetsvoorstel de Europese Commissie het vertrouwen
gegeven kan worden dat het mestproductieplafond vanaf 1 januari 2018
wordt gerespecteerd. Ik zie dan ook geen aanleiding om een scenario
klaar te hebben voor het geval de derogatie komt te vervallen of een
volgende derogatie niet of slechts gedeeltelijk wordt toegewezen.
Is de regering bereid om met de envelop van 23 miljoen euro bij te dragen
aan deze opgave voor de melkveehouderij?
Ik ben in overleg met de melkvee- en varkenssector over de invulling van
de nationale envelop. Zodra ik het maatregelenpakket heb vastgesteld zal
ik uw Kamer daarover informeren.
Waarom was Nederland niet vertegenwoordigd bij de Europese bijeenkomst van Europese landbouwministers met betrekking tot de Brexit?
Acht de regering het wel van belang om te investeren in de relatie met
Europese collega’s?
Ik hecht veel belang aan goede relaties met mijn Europese collega’s. We
treffen elkaar zeer regelmatig in de Landbouw- en Visserijraad en
daarnaast heb ik ook regelmatig bilateraal contact. Mijn Franse collega
had ons uitgenodigd om op 2 september met elkaar van gedachten te
wisselen over «de plaats en rol van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in het Europese project». Op dezelfde dag werd onderhavig
wetsvoorstel besproken in de ministerraad, waardoor ik niet bij de
bijeenkomst met mijn Europese collega’s kon zijn.
Ten behoeve van de controlerende taak van de Tweede Kamer vragen de
leden van de CDA-fractie hoe de regering de Kamer meeneemt in haar
voorbereidingen en onderhandelingen over het actieprogramma
8

Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 16 mei 2014 tot verlening van een door Nederland
gevraagde derogatie op grond van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming
van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (2014/291/EU).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

11

Nitraatrichtlijn. Welke openheid over de onderhandelingen met de
Europese Commissie over het zesde actieprogramma en de derogatie
worden gegeven? Bent u bereid om dit te verbeteren ten opzichte van de
onderhandelingen over het vijfde actieprogramma?
Zoals eerder toegezegd (Kamerstuk 33 979, nr. 108) zal de Tweede Kamer
voor het einde van 2016 en voor 1 juli 2017 geïnformeerd worden over de
voortgang van de gesprekken met de Europese Commissie over het zesde
actieprogramma Nitraatrichtlijn voor de periode 2018–2021 en over
derogatie. Ik streef daarbij naar maximale transparantie zolang die
transparantie het onderhandelingsresultaat naar mijn inschatting niet
ondermijnt of dreigt te ondermijnen of de tijdige verkrijging van een
nieuwe derogatie dreigt te blokkeren.
Er vindt overleg plaats met vertegenwoordigers uit de sector en van
maatschappelijke organisaties over de invulling van het maatregelenpakket voor het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn.
Voor de Nederlandse melkveehouders is het behouden van de derogatie
erg belangrijk voor het behouden van vruchtbare weiden en om onnodige
afzetkosten voor mest te voorkomen. Deze leden zien de noodzaak om
met een begrenzing te komen om aan de voorwaarden van de derogatie
te voldoen. Zij hebben echter nog veel vragen over of de wijze van
generiek korten en afromen bij overdracht en of dit niet minder ingrijpend
kan, over de juridische houdbaarheid van de wijze waarop eigendom in
handen overgaat van de overheid en over het ontbreken van een
einddatum of evaluatiemoment.
De leden van de CDA-fractie staan voor een betrouwbare overheid. Deze
leden zijn van mening dat de regering de melkveehouderij regel op regel
oplegt met referenties en verplichtingen, verkeerde verwachtingen heeft
geschapen en onvoldoende tijdig met visie beslissingen heeft genomen.
Zij betreuren dit ten zeerste en zouden willen dat gestreefd wordt naar
simpelere regelgeving op basis van grondgebondenheid, en vragen of de
regering bereid is om in het kader van de onderhandelingen over het
actieprogramma en de evaluatie van de Meststoffenwet voorstellen voor
vereenvoudiging van de mestwetgeving te ontwikkelen, waarmee ook de
motie van het lid Geurts (Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 111) uitgevoerd wordt.
De regering is het met de leden van de fractie van het CDA eens dat de
overheid zich als een betrouwbare overheid dient te gedragen. Om die
reden is de regering ook in een vroeg stadium helder geweest over wat de
consequenties zouden zijn als de mestproductie boven de gestelde
grenzen zouden uitkomen (zie bijvoorbeeld de brief van 12 december
2013; Kamerstuk 33 037, nr. 80). Omdat het de gezamenlijke bedrijven in
de melkveehouderij niet gelukt is om de mestproductie binnen de
gestelde grenzen te houden, ziet de overheid zich genoodzaakt om in te
grijpen om de derogatie in stand te houden, juist vanwege het belang van
de derogatie.
Hoewel de precieze inzet van Nederland voor het zesde actieprogramma
Nitraatrichtlijn nog niet is vastgesteld, meen ik dat ontwikkelingen op het
gebied van hoogwaardige meststoffen uit dierlijke en andere organische
meststoffen een plek zouden moeten krijgen in het zesde actieprogramma
Nitraatrichtlijn en waar het gaat om hoogwaardige stikstofmeststoffen ook
in het volgende derogatieverzoek (zie Kamerstuk 33 979, nr. 108).
Ik deel ook de wens om vereenvoudiging van het mestbeleid. Ik
constateer echter dat de wensen in sector en samenleving ten aanzien van
onder andere grondgebondenheid en beheersing van mestproductie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

12

leiden tot regeldruk. Ik constateer ook dat veel van de wensen ten aanzien
van het gebruik van meststoffen zien op bedrijfsspecifieke normering en
daarmee vragen om maatwerk. Dit compliceert het beleid, de uitvoering,
controle en handhaving in de praktijk.
De leden van de CDA-fractie vragen of de inspanningen die de regering
doet om bewerkte en verwerkte mest als kunstmestvervanger erkend te
krijgen wel voldoende zijn. De Nederlandse veehouderij behoort tot de
kopgroep in de wereld en doordat hier al mest wordt bewerkt en verwerkt
ligt de Nederlandse situatie anders dan in andere Europese landen. Deze
leden stellen vast dat het derde deel van de inzet bij de Europese
Commissie, namelijk het pleiten voor toelating van innovatie producten
van dierlijke mest, zoals beschreven in de brief van 3 maart 2016 niet
terugkomt in de memorie van toelichting van het voorliggende
wetsvoorstel. De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe het
staat met de besprekingen over de verruiming van de toepassing van
dierlijke mest als mineralenconcentraten in het kader van het circulaire
economie pakket. Deze leden vragen welke acties hiervoor worden
ondernomen en wat de verwachtingen zijn.
De inzet die wordt beschreven in de brief van 3 maart 2016 (Kamerstuk
33 979, nr. 108) betreft de inzet voor de gesprekken met de Europese
Commissie over de periode 2018–2021, de periode van het zesde
actieprogramma Nitraatrichtlijn. Het onderhavige wetsvoorstel heeft
betrekking op het fosfaatplafond dat wordt genoemd in de derogatie die
Nederland heeft verkregen op basis van het vijfde actieprogramma
Nitraatrichtlijn (2014–2017).
Uw Kamer is over de besprekingen met betrekking tot de
EU-Meststoffenverordening op 26 september 2016 geïnformeerd met het
verslag van een schriftelijk overleg over de informele Landbouwraad van
11, 12 en 13 september 2016 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 943).
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen op welke manier de regering
de derogatie ook na 2017 wil behouden. Wat wordt de inzet in Brussel?
Welke garanties kan de regering geven dat met dit wetsvoorstel de
derogatie behouden blijft? Deze leden vragen of de regering meent met
dit voorstel de Europese Commissie en de andere lidstaten te kunnen
overtuigen om Nederland opnieuw derogatie te verlenen. Zij constateren
namelijk dat voor de sector het behoud van derogatie van zeer groot
belang is. Welke alternatieven ziet de regering als het wetsvoorstel
onvoldoende is om de derogatie te behouden?
Op basis van de Nitraatrichtlijn zijn lidstaten die (voor delen van hun
grondgebied) niet voldoen aan de doelen van de Nitraatrichtlijn verplicht
elke vier jaar een actieprogramma te maken dat onder andere het
maatregelenpakket beschrijft waarmee – op termijn – de doelen van de
Nitraatrichtlijn worden gerealiseerd. De verwachte effecten van het
voorgenomen maatregelenpakket moeten wetenschappelijk zijn onderbouwd. Met de Europese Commissie moet worden overlegd of het
actieprogramma een correcte implementatie is van de Nitraatrichtlijn.
Onderdeel van het proces voor lidstaten die een derogatie ambiëren is dat
de lidstaat in het Nitraatcomité, waarin alle lidstaten zitting hebben,
presentaties geeft over de milieuresultaten, de mate waarin de doelen
voor de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater zijn gerealiseerd en over
het voorgenomen maatregelenpakket.
De Europese Commissie kan lidstaten, nadat overeenstemming is bereikt,
een derogatiebeschikking verstrekken op basis van een wetenschappelijke
onderbouwing waaruit blijkt dat de derogatie geen negatief effect heeft op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

13

de waterkwaliteit. Over de voorwaarden die aan een derogatiebeschikking
worden verbonden wordt onderhandeld tussen de lidstaat en de Europese
Commissie. Het is aan de Europese Commissie om een eventuele
derogatiebeschikking voor advies aan de lidstaten in het Nitraatcomité
voor te leggen.
Het is de inzet van Nederland om de bestaande derogatie voor het gebruik
van graasdiermest te verlengen. Als het voorliggende wetsvoorstel in
werking treedt, is dat geen absolute garantie dat Nederland de derogatie
voor de periode 2018–2021 kan behouden omdat daarvoor, zoals
hierboven beschreven, ook instemming van de Europese Commissie met
het actieprogramma voor nodig is. Echter, zonder wettelijke borging van
het fosfaatplafond, dat als voorwaarde aan de derogatie is verbonden, lijkt
de kans dat Nederland de huidige derogatie in de komende periode kan
voortzetten zeer klein.
In mijn brief van 3 maart jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 108) heb ik
aangegeven bereid te zijn om, er van uitgaande dat via het stelsel van
verplichte mestverwerking zeker wordt gesteld dat het fosfaatoverschot
geen extra milieurisico met zich meebrengt, bij de Europese Commissie te
bepleiten dat het niet nodig is om nog langer via een plafond in de
derogatiebeschikking de fosfaatproductie in absolute zin te begrenzen,
dan wel te bespreken of mest die aantoonbaar buiten de Nederlandse
landbouw wordt gebracht buiten de berekening van de voor het plafond
relevante productie kan worden gehouden.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of de regering ook
een einddatum wil opnemen in de wet voor het stelsel van fosfaatrechten.
Zo nee, waarom niet?
Het productieplafond is al sinds 2006 als voorwaarde aan opeenvolgende
derogaties verbonden. Er is op dit moment geen zicht op het vervallen
van die voorwaarde. Derhalve is er nog geen reden om uit te gaan van de
tijdelijkheid van het stelsel van fosfaatrechten.
Het opnemen van een einddatum in het wetsvoorstel heeft het effect dat
op aangeschafte rechten fiscaal kan worden afgeschreven. De
mogelijkheid tot fiscale afschrijving heeft een prijsopdrijvend effect. Ik
acht dit onwenselijk.
Op rechten waarvoor een wettelijke einddatum ontbreekt is het niet
mogelijk om af te schrijven. Uitgangspunt daarbij is dat het dan gaat om
een niet slijtend bedrijfsmiddel. Op het moment dat duidelijk wordt dat de
fosfaatrechten worden afgeschaft en daarmee de tijdelijkheid ontstaat, is
het wel mogelijk om op voornoemde rechten af te schrijven. De op de
fiscale balans opgenomen boekwaarde kan dan gedurende de resterende
looptijd ten laste van het resultaat worden gebracht met in achtneming
van de wettelijke bepalingen inzake afschrijvingsbeperkingen. Wanneer
duidelijk wordt wanneer de fosfaatrechten zullen worden afgeschaft, zal
dit door de Minister van Economische Zaken bekend worden gemaakt.
Vervolgens zullen dan de afschrijvingsmogelijkheden worden opgenomen
in de Landelijke Landbouwnormen. Deze normen worden jaarlijks
vastgesteld door de Belastingdienst na overleg met het landbouwbedrijfsleven.
De leden van de GroenLinks-fractie betreuren het dat de regering in
Europees verband wil pleiten voor een verhoging van het fosfaatplafond.
Deze leden zijn van mening dat we juist minder dieren en mest nodig
hebben, in plaats van meer. Kan de regering nader toelichten waarom hij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

14

denkt dat een verhoging van het fosfaatplafond geen extra milieuschade
met zich meebrengt?
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik de leden van de fractie van
GroenLinks naar de paragraaf getiteld «derogatie» in mijn brief aan uw
Kamer van 3 maart 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108).
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering aangeeft dat
fosfaatrechten (tevens) een bijdrage moeten leveren aan de realisatie van
milieudoelen voor grond- en oppervlaktewater. De leden van de
SGP-fractie vragen zich af hoe. Kan de regering aangeven wat de
onderbouwde, toegevoegde waarde van fosfaatrechten is bovenop het
stelsel van gebruiksnormen, de generieke verwerkingsplicht, de aanvullende verwerkingsplicht voor de melkveehouderij en de grondgebondenheidseisen?
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De leden van de PvdD-fractie wijzen erop dat al jaren duidelijk was dat het
loslaten van de productieplafonds voor melk tot een enorme groei van de
melkveestapel zou leiden, en dat het daarmee zou zorgen voor lage
melkprijzen en voor een steeds groter groeiend mestoverschot, met alle
grote nadelige gevolgen voor mens, dier en milieu van dien. Ook het
voorliggende wetsvoorstel zal de fundamentele problemen in de
melkveehouderij niet oplossen. Zonder een substantiële krimp van de
Nederlandse en Europese veestapel zullen deze sector, de melkkoeien en
kalveren, en het milieu nooit gezond worden. Graag een reactie.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik de leden van de fractie van de
PvdD naar mijn brief van 3 maart 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108) waarin
ik mijn toekomstbeeld van de melkveehouderij heb geschetst, in
samenhang met onderhavig wetsvoorstel, de derogatie en het aan
Nederland opgelegde productieplafond.
Op welke wijze is de regering van plan om de veel te grote veestapel in
Nederland in balans te brengen met de noodzakelijke doelen op het
gebied van natuur, milieu, dierenwelzijn en volks- en diergezondheid?
Met de inwerkingtreding van onderhavig wetsvoorstel per 1 januari 2017
wordt 90% van de melkveestapel begrensd in omvang. Groei is daarmee
niet mogelijk. Behoudens de reductie van de fosfaatproductie door de
melkveehouderij is verdere krimp in de ogen van het kabinet niet
noodzakelijk om doelen op het gebied van natuur, milieu, dierenwelzijn en
volks- en diergezondheid te realiseren. Binnen de veehouderij als geheel
alsook binnen deelsectoren wordt hard gewerkt aan onder andere het
verder terugdringen van de belasting van het milieu, aan verbetering van
dierenwelzijn, bodemkwaliteit en klimaat, en energiebesparing. Dit
gebeurt onder meer in het kader van de Uitvoeringsagenda Duurzame
Veehouderij 2023, een samenwerkingsverband van 10 partijen, die
gezamenlijk werken aan de verduurzaming van de veehouderij. Daarnaast
ziet het kabinet nog volop kansen voor technologische innovaties.
Deze leden vinden het hoog tijd voor een grote koerswijziging in de
veehouderij en in de melkveehouderij in het bijzonder. De regering zou
een actieve, sturende rol daarin moeten nemen, waarmee zekerheid wordt
geboden voor boeren en waarin maatschappelijke doelen zoals een
schoon milieu en een goed dierenwelzijn voorop staan. Weidegang zou
verplicht moeten worden voor alle koeien en kalveren in Nederland. Een
Kamermeerderheid wil dat ook. De veestapel moet gehalveerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

15

De invoer van veevoer zoals soja moet gestopt worden om klimaatverandering en biodiversiteitsverlies tegen te gaan. Zo kan de omslag gemaakt
worden naar een daadwerkelijk grondgebonden sector, die uitgaat van het
beschikbare grondoppervlak voor de productie van het veevoer en de
afzet van de mest zodat kringlopen daadwerkelijk gesloten. Een sector
waar de kalfjes kunnen opgroeien bij hun moeder, in plaats van al na
enkele dagen weggehaald te worden. Een melkveehouderij waar koeien
kunnen weiden wanneer ze willen, en waar productieverhoging niet leidt
tot steeds kortere levensduur en steeds meer gebruik van antibiotica,
maar waar dierenwelzijn- en gezondheid centraal staan. Een sector
bovendien, die een goede prijs verdient voor een goed product. Graag
een reactie.
Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag verwijs ik naar het
antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van de PvdD.
Voor het standpunt van het kabinet over de overige in de vragen van de
fractie van de PvdD genoemde onderwerpen verwijs ik naar de brief over
de gevolgen van de stijging van de melkproductie voor het dierenwelzijn
(Kamerstuk 33 979, nr. 99), de tweede stand van zakenbrief dierenwelzijn
(Kamerstuk 28 286, nr. 859) en naar de kabinetsreactie op de initiatiefnota
Wei voor de Koe (Kamerstukken 34 313, nr. 4 en 6).
Hoofdstuk 2 Algemene achtergrond
2.1 Nitraatrichtlijn en Kaderrichtlijn Water
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de regering aankijkt tegen de
ontwikkelingen van de (melk)veesector om het nitraatverontreiniging
terug te dringen, zoals de Nitraatrichtlijn vraagt.
De melkveehouderijsector heeft al grote stappen voorwaarts gezet als het
gaat om het terugdringen van de belasting van het grondwater met
stikstof (nitraat). Eén van de voorwaarden die is verbonden aan de door
de Europese Commissie sinds 2006 aan Nederland verstrekte derogaties
is de verplichting om een monitoringsnetwerk van minimaal 300 derogatiebedrijven te handhaven en hier jaarlijks over te rapporteren. Het
zogenaamde «derogatienetwerk» maakt onderdeel uit van het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (LMM). Nederland rapporteert jaarlijks aan
de Europese Commissie over de resultaten van de monitoring. Uw Kamer
ontvangt deze rapportage eveneens jaarlijks, laatstelijk de tiende
derogatierapportage per brief van 4 juli 2016 (Kamerstuk 33 037, nr. 178).
In onderstaande tabel is de ontwikkeling van de gemiddelde nitraatconcentratie onder derogatiebedrijven uit het derogatienetwerk weergegeven
tussen 2006 en 2014.
Tabel 1: Gemiddelde nitraatconcentratie (NO3–) onder zand, löss, klei en veen bij
derogatiebedrijven in 2006 en 2014 en de procentuele afname in deze periode.
Grondsoort

2006

2014

Afname (in %)

Zand

51

40

22%

Löss

88

51

42%

Klei

30

15

50%

Veen

12,2

9,5

22%

Waarom wordt er niet meer energie gestoken in de verwerking van mest?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

16

Het stelsel van verplichte mestverwerking is sinds 1 januari 2014 van
kracht. Het stelsel zorgt ervoor dat dierlijke mest, die niet op het eigen
bedrijf geplaatst kan worden, deels buiten de Nederlandse landbouw
geplaatst moet worden. Dat betekent dat een product verwerkt wordt tot
een product dat geen dierlijke mest meer is, of dat de mest geëxporteerd
wordt. Sinds 2014 zijn de percentages voor verplichte mestverwerking
stap voor stap verhoogd om zo de verwerking in Nederland te stimuleren.
De verwerkingscapaciteit in Nederland neemt fors toe en sinds 2014 is de
hoeveelheid mest die verwerkt wordt met 50% gestegen. De verwachting
is dat deze in 2017 nog verder zal stijgen. Het kabinet is voornemens om
de mestverwerkingspercentages voor 2017 zo vast te stellen, dat de som
van de plaatsingsruimte en de verplichte mestverwerking gelijk is aan de
mestproductie, zodat er gesproken kan worden over evenwicht op de
mestmarkt. Het kabinet is van mening dat er hiermee voldoende
stimulans is voor de verwerking van mest.
Kan de regering aangeven of dit wetsvoorstel ook beoogt om het aantal
dieren in Nederland te begrenzen, los van de milieumaatregelen?
Doel van het stelsel van fosfaatrechten – zoals geformuleerd in de
memorie van toelichting (Kamerstuk 34 532, nr. 3) – voor melkvee is het
zodanig reguleren van de fosfaatproductie dat geborgd wordt dat de
nationale fosfaatproductie beneden het mestproductieplafond wordt
gebracht. Als gevolg hiervan zal ook de omvang van het gehouden
melkvee worden begrensd. Voor varkens en pluimvee bestaat deze
begrenzing reeds als gevolg van de varkens- en pluimveerechten.
De leden van de SP-fractie vragen de regering of zij inzichtelijk kan maken
hoeveel bedrijven in welke mate in de problemen zouden komen, indien
de derogatie verloren wordt. Hoe groot acht zij die kans en welke
maatregelen wil de regering nemen indien de derogatie verloren wordt?
Op dit moment maken circa 19.800 bedrijven gebruik van de derogatie.
Indien de derogatie komt te vervallen mogen deze bedrijven geen 230 of
250 kilogram stikstof per hectare uit dierlijke mest toedienen maar slechts
170 kilogram, conform de Nitraatrichtlijn.
De kosten die het gevolg zijn van verlies van de derogatie zijn door
Wageningen UR berekend. Zie voor de verwijzing naar het rapport het
antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Er zijn geen gegevens over gevolgen op het niveau van individuele
bedrijven.
Voor het antwoord op het tweede deel van de vraag wordt verwezen naar
het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van het
CDA.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de regering ernaar streeft dat
er minder mest wordt geproduceerd in de Nederlandse melkveehouderij.
Deze leden vragen wat het effect hiervan werkelijk is op het Nederlandse
milieu van de invoering van het fosfaatrechtenstelsel.
Voor het antwoord op de vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Ondernemers die hun eigen mestproductie niet kunnen plaatsen op grond
moeten dit laten verwerken en exporteren. Daarnaast wordt jaarlijks een
grote hoeveelheid kunstmestfosfaat geïmporteerd. De leden van de
CDA-fractie constateren dat een zogenaamd overschot aan dierlijk fosfaat
wordt geëxporteerd en tegelijkertijd wordt er kunstmestfosfaat geïmporteerd. Men kan dus zeggen dat het voorgestelde systeem van fosfaat-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

17

rechten een instrument is om het aantal dieren te reduceren en geen
bijdrage levert aan verbetering van het milieu. Graag een reflectie van de
regering hierop.
Het gebruik van kunstmestfosfaat is in de afgelopen twee decennia sterk
afgenomen, van 69 miljoen kilogram in 1994 tot 9 miljoen kilogram in
2014, een afname van 87%. Ook het gebruik van fosfaat uit dierlijke mest
is sterk afgenomen, van 213 miljoen kilogram in 1994 tot
127 miljoen kilogram in 2014, een daling van 40%. Het aandeel fosfaat uit
dierlijke mest in de bemesting is hierdoor gestegen van 75,5% in 1994
naar 93,3% in 2014.
Voor het overige verwijs ik naar het antwoord op een eerdere vraag van
de leden van de fractie van de VVD.
Deze leden moeten er nog van overtuigd worden dat de voorliggende
maatregel bijdraagt aan de waterkwaliteit, gezien de eisen die worden
gesteld aan aanwending en verwerking van mest.
Kan de regering de directe dan wel indirecte bijdrage aan de waterkwaliteit van de invoering van fosfaatrechten inzichtelijk maken?
Voor het antwoord op de vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Voorkomt of versterkt de invoering van rechten de intensivering van de
melkveehouderij, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Het instrument fosfaatrechten heeft niet als doel de intensivering van de
melkveehouderij te beïnvloeden. De fosfaatbank dient op termijn wel een
bijdrage te leveren aan de extensivering van de melkveehouderij.
Deze leden vragen welke andere landen recent een derogatiebeschikkingen hebben gekregen en welke in onderhandeling zijn of binnenkort
zullen zijn en hoe deze processen lopen.
Meest recent is derogatie verleend aan Italië voor de regio’s Lombardije
en Piëmonte. In 2015 heeft België voor Vlaanderen een derogatie
verkregen.
Op basis van mededelingen en presentaties in het Nitraatcomité is bekend
dat besprekingen gaande zijn over het verlenen van nieuwe derogaties
aan Denemarken, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (voor Engeland,
Wales en Schotland). Deze gesprekken vinden in beslotenheid plaats
tussen de lidstaat en de diensten van de Europese Commissie.
Zodra overeenstemming is bereikt tussen Europese Commissie en een
lidstaat over de conceptderogatiebeschikking, agendeert de Europese
Commissie deze in het Nitraatcomité. Vanaf dat moment is de inhoud van
de conceptbeschikking voor alle Europese lidstaten in te zien. Na een
positief advies van het Nitraatcomité en nadat het Europees parlement
gelegenheid heeft gehad om te reageren op de conceptbeschikking wordt
de definitieve beschikking gepubliceerd in het officiële Europese publicatieblad.
2.2 Sturing op mestgebruik
De leden van de GroenLinks-fractie vragen aan de regering of hij de
conclusie deelt dat er teveel vertrouwen is gegeven aan de melkveehouderij, gezien de snelle overschrijding van het fosfaatplafond. Waren er al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

18

eerder signalen bij het ministerie bekend dat enkel vertrouwen niet
voldoende was?
Per brief van 12 december 2013 (Kamerstuk 33 037, nr. 80) is aangegeven
dat groei van de melkveehouderij moest plaatvinden binnen de milieurandvoorwaarden en dat bij overschrijding van het fosfaatproductieplafond productiebegrenzende maatregelen aan de orde zouden zijn.
Op 1 juni 2015 (Kamerstuk 33 979, nr. 96) is uw Kamer geïnformeerd over
de tweede prognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek over de
fosfaatproductie in 2014. Op basis van die prognose werd verwacht dat de
totale fosfaatproductie in 2014 net onder het fosfaatplafond uit de
derogatiebeschikking zou blijven maar dat de melkveehouderij haar eigen
sectorplafond wel zou hebben overschreden. Op basis van deze toen nog
voorlopige cijfers is geconcludeerd dat het in de rede lag in te grijpen en
dat een wetsvoorstel voor invoering van productiebegrenzende maatregelen zou worden voorbereid. Op 2 juli 2015 (Kamerstuk 33 979, nr. 98) is
uw Kamer gemeld dat een voorstel tot wijziging van de Meststoffenwet zo
snel als mogelijk in procedure zou worden gebracht.
Deze leden zijn ook van mening dat de huidige algemene maatregel van
bestuur Verantwoorde Groei Melkveehouderij, die nu wordt omgezet in
een wet, onvoldoende bijdraagt aan de remming van de groei. Is de
regering bereid om deze AMvB nog aan te passen in de richting van meer
grondgebondenheid? Wat is de reactie van de regering op de
ongerustheid bij boeren die al meer dan een jaar in onzekerheid zitten?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de SP.
2.3 Sturing op mestproductie
De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering inzage te geven in de
ontwikkeling van het aantal gehouden geiten in Nederland en de
bijbehorende mestproductie.
In onderstaande tabel is de ontwikkeling van het aantal geiten weergegeven. Het Centraal Bureau voor de Statistiek onderscheidt de mestproductie van geiten niet apart maar uitsluitend tezamen met de mestproductie van schapen. De ontwikkeling van de mestproductie door geiten
kan om die reden niet weergegeven worden.
Tabel 2: Ontwikkeling van het aantal geiten sinds 2000 (bron: CBS Statline)
Jaar

Aantal geiten

2000

179.000

2005

292.000

2010

353.000

2011

380.000

2012

397.000

2013

413.000

2014

431.000

2015

470.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

19

2.3.1 Stelsel van dierrechten voor varkens- en pluimveehouderij
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een uitgebreide
analyse kan geven van de verschillen tussen fosfaatrechten en de reeds
bestaande pluimvee- en varkensrechten, zowel wetstechnisch, juridisch,
fiscaal en administratief- en kostentechnisch.
Bij de vormgeving van het stelsel van fosfaatrechten is waar mogelijk
aangesloten bij de systematiek die reeds voor pluimvee- en varkensrechten bestaat. Administratief- en kostentechnisch zijn er geen noemenswaardige verschillen. Op onderdelen wijkt het voorstel voor fosfaatrechten wel af van het stelsel zoals dat voor varkens en pluimvee bestaat.
Het belangrijkste verschil is dat het fosfaatrechtenstelsel de mogelijkheid
bevat om de productie van dierlijke meststoffen te bepalen met gebruikmaking van een door de Minister van Economische Zaken aangewezen
methode. Daardoor wordt fosfaatefficiëntie op bedrijfsniveau vertaald in
het stelsel.
Ook de drempel waarboven een bedrijf wordt geacht bedrijfsmatig dieren
te houden is specifiek gekozen voor de melkveehouderij (100 kilogram
fosfaat). De afroming bij overdracht van rechten is specifiek gericht op
fosfaatrechten en bestaat in deze vorm niet voor varkens- en pluimveerechten. Fiscaal is van belang dat voor fosfaatrechten geen einddatum is
bepaald. Concreet betekent dit dat op aangeschafte rechten fiscaal niet
kan worden afgeschreven. Voor additionele informatie hierover wordt
verwezen naar de landelijke landbouwnormen waarin normen zijn
opgenomen waarmee de jaarwinst van het bedrijf kan worden bepaald.
Op 1 januari 2014 is het stelsel van verplichte mestverwerking van start
gegaan. In 2017 is een evenwicht op de mestmarkt beoogd. Waarom
wordt nu een beleidswijziging voorgesteld terwijl de effecten van de
aanpassing van de Meststoffenwet nog niet helemaal geïmplementeerd
is? Waarom kiest de regering voor de introductie van fosfaatrechten en de
daar uit voortkomende negatieve gevolgen voor de sector?
Het stelsel van verplichte mestverwerking ziet op de verantwoorde afzet
van het overschot aan dierlijke mest op landbouwbedrijven. Doel van dit
stelsel is het verlichten van de druk op de mestmarkt en daarmee op het
stelsel van gebruiksnormen. Onderhavig wetsvoorstel ziet op de
beperking van de productie van fosfaat in dierlijke mest door melkvee.
Deze productiebeperkende maatregel is noodzakelijk om te borgen dat
Nederland op een zo kort mogelijke termijn weer voldoet aan de
voorwaarde uit de derogatie. Beide stelsels hebben daarmee duidelijk een
ander doel.
Waarom heeft de regering ervoor gekozen de mogelijkheid te introduceren voor het afromen van pluimvee en varkensrechten? Waarom is dit
gedaan voordat er overleg met de sectoren heeft plaatsgevonden? Vindt
de regering het de juiste vorm om bij de introductie van fosfaatrechten de
mogelijkheid voor afroming van andere sectoren in te voegen? Veel
veehouders uit andere sectoren zullen de introductie van deze wet niet
nauwgezet volgen. Deze ondernemers worden nu voor het blok gezet. Wat
is de reactie van de regering daarop?
In 2015 heeft niet alleen de melkveehouderij maar hebben ook – zij het in
veel mindere mate – de pluimveehouderij en varkenshouderij hun
respectievelijke sectorale productieplafonds overschreden. Het beste zou
zijn als de sectoren er zelf voor kunnen zorgen dat de fosfaatproductie
weer onder de respectievelijke sectorplafonds wordt gebracht. Over de
maatregelen die de pluimveehouderij en varkenshouderij kunnen nemen
om de fosfaatproductie te reduceren, vindt overleg plaats. Het
wetsvoorstel bevat echter een voorziening die het mogelijk maakt om, als
de sectorale plafonds overschreden blijven worden, rechten generiek af te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

20

romen. Daarmee is sprake van gelijke behandeling van de verschillende
sectoren. Ik wijs er daarbij op dat de voorwaarde die is gesteld voor
derogatie de productie van fosfaat door alle veehouderijsectoren treft.
Daartoe zullen ook de varkens- en pluimveehouderij de fosfaatproductie
moeten beperken tot het afgesproken sectorplafond. Indien dat onverhoopt niet lukt, kan het niet zo zijn dat de melkveehouderij daarvan de
dupe wordt.
In mijn brief van 8 september (Kamerstuk 33 979, nr. 141) heb ik aan uw
Kamer gemeld dat ik uiterlijk medio 2017, op basis van gegevens van het
Centraal Bureau voor de Statistiek over de fosfaatproductie in 2016, zal
bepalen of de overheid aanvullende maatregelen moet nemen om zeker te
stellen en te borgen dat de varkens- en pluimveesector onder hun
sectorale fosfaatplafond produceren.
Is het betreffende haakje in de wet om ook pluimveerechten en varkensrechten generiek af te romen? Of betekent dit haakje ook dat er in plaats
van dierrechten overgegaan wordt naar fosfaatrechten?
Het voorgestelde artikel 33Ab, eerste lid, van de Meststoffenwet biedt de
mogelijkheid om ook varkens- en pluimveerechten generiek af te romen.
De leden van de CDA-fractie vragen of met het opnemen van de
mogelijkheid om pluimvee- en varkensrechten generiek te korten niet
vooruit wordt gelopen op de evaluatie van de Meststoffenwet. Zo nee,
waarom niet?
Met het opnemen van een voorziening die het mogelijk maakt om
pluimvee- en varkensrechten bij algemene maatregel van bestuur
generiek te korten wordt niet vooruitgelopen op de evaluatie van de
Meststoffenwet. Voor de motivatie om deze voorziening op te nemen
wordt verwezen naar paragraaf 4.9 van de memorie van toelichting bij het
wetsvoorstel (Kamerstuk 34 532, nr. 3) en naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
2.3.2 Verantwoorde groei melkveehouderij
De leden van de VVD-fractie vragen of met de introductie van het stelsel
van fosfaatrechten de grondgebonden groei niet overbodig is geworden.
Zo nee, waarom niet?
Nee. De regels inzake grondgebonden groei zorgen ervoor dat individuele
melkveebedrijven die zich ontwikkelen dat in voldoende mate grondgebonden doen. Daarmee is echter niet gegarandeerd dat de fosfaatproductie van de melkveehouderij niet boven een bepaald niveau stijgt. Dat
laatste is wat het stelsel van fosfaatrechten beoogt.
De leden van de CDA-fractie constateren dat bedrijven die grondgebonden boeren en niet hun volledige ruimte benutten, in het voorstel van
de regering, generiek gekort worden en daarnaast geen gebruik kunnen
maken van hun eventuele latente rechten. Heeft de regering in beeld
hoeveel bedrijven dit betreft en welke financiële gevolgen dit voor deze
bedrijven heeft?
Het is mijn voornemen om bedrijven die op basis van de forfaitaire
fosfaatproductie op 2 juli 2015 en de plaatsingsruimte op eigen grond in
2015 grondgebonden waren – over melkveefosfaatruimte beschikten – te
ontzien bij de aangekondigde generieke korting per 1 januari 2018. Mijn
streven is dit type bedrijven volledig te ontzien maar, zoals ik heb
aangeven in mijn brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979,
nr. 141), is het op dit moment niet mogelijk om zekerheid te bieden dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

21

grondgebonden bedrijven volledig gecompenseerd worden voor de
generieke afroming. De berekening die hier aan ten grondslag ligt is
namelijk afhankelijk van een aantal factoren, die in samenhang moeten
worden bezien. Voor een beschrijving van deze factoren wordt verwezen
naar voornoemde brief. Hoeveel bedrijven in 2015 over melkveefosfaatruimte beschikten is nog niet definitief bekend. Welke financiële gevolgen
de generieke afroming op bedrijven met melkveefosfaatruimte zal hebben
is vanwege bovenstaande niet te voorspellen. Voor de volledigheid wil ik
er bij deze op wijzen dat er in het kader van onderhavig wetsvoorstel geen
sprake is van latente rechten, zoals door de leden van de fractie van het
CDA wordt gesuggereerd.
Deze leden wijzen er tevens op dat grondgebondenheid niet alleen
bepaald mag en kan worden op basis van de gecombineerde opgave. Er
zijn diverse veehouders die samenwerking gezocht hebben met akkerbouwers, jongvee opfokbedrijven of andere grondeigenaren. Deze
veehouders hebben geïnvesteerd in duurzame grondrelaties. De leden
van de CDA-fractie hebben al vaker gepleit voor een regeling inzake de
zogenaamde voer/mest regeling. Graag zouden zij van de regering
vernemen hoe deze voer/mest regeling onderdeel kan gaan uitmaken van
de Meststoffenwet c.q. de Wet grondgebonden groei melkveehouderij.
De regels voor grondgebonden groei in de melkveehouderij verlangen
van melkveehouders die groeien dat zij zélf beschikken over een zekere
minimale hoeveelheid grond om te voorkomen dat melkveebedrijven zich
grondloos kunnen ontwikkelen. Dit is van belang voor de maatschappelijke acceptatie van melkveebedrijven en kan bijdragen aan de bevordering van weidegang.
Uitgangspunt is dat voor elk perceel duidelijk moet zijn bij welk bedrijf het
in het desbetreffende jaar hoort. Dat is niet alleen relevant voor de
verantwoording in het kader van de Meststoffenwet. Het is onwenselijk als
een perceel in één jaar voor de verantwoording van gebruiksnormen
hoort bij een akkerbouwbedrijf en voor de verantwoording van het stelsel
van grondgebonden groei bij een melkveebedrijf. Er zijn ook relaties met
andere stelsels, bijvoorbeeld met de betalingsrechten in het kader van het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid.
Als voer-mest contracten tussen een melkveehouder en een andere
landbouwer deel gaan uitmaken van de regels voor grondgebonden groei
in de melkveehouderij, zoals ook het amendement Geurts (Kamerstuk
34 295, nr. 9) beoogt, leidt dit tot meer regeldruk voor bedrijven en lasten
voor de overheid. Het betekent namelijk dat de overheid gegevens over
voerstromen zal moeten gaan registreren en controleren die tot nog toe
niet geregistreerd en gecontroleerd werden. Verder bestaat het risico dat
toestaan van voer-mestcontracten binnen het stelsel van grondgebonden
groei melkveehouderij een extra stimulans vormt voor landbouwers die
zelf eigenlijk niet meer actief zijn om landbouwgrond aan te houden
terwijl het feitelijke gebruik wordt uitgeoefend door anderen. Hierdoor
vindt bedrijfsbeëindiging niet meer plaats. De herverdeling van landbouwgrond over actieve boeren in Nederland zou zo afgeremd worden omdat
oudere boeren een extra prikkel hebben om niet te stoppen. Tot slot meen
ik dat het erkennen van voer-mestcontracten in het kader van de grondgebonden groei weinig zal bijdragen aan het doel van het verder sluiten van
kringlopen ten opzichte van de huidige situatie. Enerzijds omdat ook nu al
dierlijke mest veelal nabij het veehouderijbedrijf afgezet wordt omdat
transport van dierlijke mest over grote afstand financieel onaantrekkelijk
is. Anderzijds omdat niet te verwachten valt dat het aandeel voedergewassen in de totale Nederlandse landbouwproductie fors zal stijgen als
niet ook het rendement op die gewassen stijgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

22

Deze leden vragen hoe melkveehouders die hebben geïnvesteerd in
stallen of grond worden tegemoetgekomen nu zij onverwacht dit
eigendom niet ten volle kunnen benutten.
Omdat het fosfaatproductieplafond wordt overschreden, is geconcludeerd
dat bij de erkenning van knelgevallen geen rekening kan worden
gehouden met onbenutte productieruimte op de peildatum. De milieurandvoorwaarden, de gevolgen die een dergelijke beslissing zou hebben
voor de generieke korting alsmede de uitvoeringsproblemen die ontstaan
wanneer onbenutte productieruimte in beeld moet worden gebracht,
maken een dergelijke conclusie onvermijdelijk. De introductie van
fosfaatrechten hoeft de volledige benutting van stallen of grond niet in de
weg te staan. Voor melkvee dat in deze stallen wordt gehouden zijn na
inwerkingtreding van het wetsvoorstel wel fosfaatrechten noodzakelijk.
Om onder het productieplafond te kunnen blijven is onvermijdelijk dat
groei die door het ene bedrijf wordt gerealiseerd wordt gecompenseerd
door het beëindigen van productie elders.
De leden van de D66-fractie vragen in hoeverre de Wet verantwoorde
groei melkveehouderij nog verantwoord genoemd kan worden. Als het
echt verantwoord was, waarom zitten we dan nu knel met het fosfaatplafond? Acht de regering het verantwoord om de melkveesector
onbeperkt te laten groeien, de melkveehouders in een rat race naar meer
productie te zetten en heb vervolgens af te romen? Waarom? Had dit niet
voorkomen kunnen worden? Hoe kijkt de regering terug op het oorspronkelijke voorstel, het uitkleden ervan naar aanleiding van onenigheden
binnen de regering(spartijen) en de behandeling van die wet?
De wet verantwoorde groei melkveehouderij is verantwoord in de zin dat
wordt geborgd dat groei in de melkveehouderij ten opzichte van het
referentiejaar 2013 alleen mag plaatsvinden als het extra fosfaat kan
worden geplaatst op grond die bij het bedrijf hoort en/of wordt verwerkt.
Bij de aankondiging van het stelsel verantwoorde groei melkveehouderij
in december 2013 is ook gesteld dat als het fosfaatproductieplafond in
enig jaar zou worden overschreden, productiebegrenzende maatregelen
aan de orde zouden zijn (Kamerstuk 33 037, nr. 80).
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen de regering of zij
bereid is alle wetten en bepalingen gericht op het verminderen van het
mestoverschot in de melkveehouderij, te weten de Wet verantwoorde
groei melkveehouderij, de Wet grondgebonden groei melkveehouderij en
het onderhavige wetsvoorstel in één overzichtelijk wetsvoorstel te
vervatten, zodat het duidelijker wordt voor melkveehouders aan welke
verplichtingen zij moeten voldoen.
De Wet verantwoorde groei melkveehouderij is op 1 januari 2016 in
werking getreden en daarmee onderdeel van de Meststoffenwet
geworden. De geconsolideerde versie van de Meststoffenwet is
beschikbaar via www.wetten.nl. Het wetsvoorstel grondgebonden groei
melkveehouderij en het onderhavige wetsvoorstel zijn op aparte data
ingediend. Beide wetsvoorstellen strekken tot wijziging van de Meststoffenwet en maken daar na inwerkingtreding integraal onderdeel van uit.
Het samenvoegen van beide wetsvoorstellen leidt niet tot een integraal
overzicht van alle verplichtingen waar een melkveehouder aan moet
voldoen, omdat er in de Meststoffenwet reeds verplichtingen voor
melkveehouders zijn opgenomen. Bij aanvaarding van de wetsvoorstellen
volgt uit de geconsolideerde versie van de bij of krachtens de Meststoffenwet gestelde regels welke verplichtingen voor melkveehouders gelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

23

2.4 Sturing op mestoverschot
De leden van de VVD-fractie constateren dat in het huidige mestbeleid
elke 4 jaar grondmonsters moeten worden genomen om de PAL- en de
Pw-waarde vast te stellen. Wat hebben de PAL-waarde en de Pw-waarde
te maken met de opneembare fosfaat voor de plant? Klopt het dat het
mestbeleid op deze waarden is afgestemd? Waarom wordt er niet gekeken
naar de PPAE-waarde? Wordt het mestbeleid wel op de juiste waarde
gestoeld?
Met de wijziging van de Meststoffenwet per 1 januari 2010 (Kamerstuk
31 945, nr. 2 en nr. 3) zijn de fosfaatgebruiksnormen gedifferentieerd naar
de fosfaattoestand van de bodem. Op basis van adviezen van de
Technische Commissie Bodembescherming en van de Commissie van
Deskundigen Meststoffenwet is daarbij besloten de vaststelling van de
fosfaattoestand van de bodem te baseren op het Pw-getal voor bouwland
en het Pal-getal voor grasland.
Verschillende laboratoria die fosfaattoestand van de bodem bepalen doen
onderzoek naar de mogelijkheden om de fosfaattoestand van de bodem
mede te bepalen op basis van de zogenaamde CaCl2-analyse (P-CaCl2),
ook wel bekend als de PPAE-methode.
In het kader van het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt
nagegaan of de combinatie van PAL-waarde en P-CaCl2-waarde kan
worden gebruikt als uitgangspunt voor het bepalen van de fosfaattoestand van de bodem.
De leden van de D66-fractie waarderen de inspanningen van de regering
om hoogwaardige producten uit dierlijke mest als zodanig in Brussel
erkend te krijgen, en aan te sturen op mestverwerking. Deze leden vragen
echter welke relevantie dit heeft voor het wetsvoorstel. Het fosfaatrechtenstelsel komt er immers omdat er geen sprake is van een overschotplafond, maar van een productieplafond.
In Nederland wordt meer mest geproduceerd dan verantwoord binnen het
stelsel van gebruiksnormen kan worden aangewend. Het stelsel van
verplichte mestverwerking ziet er op dat het mestoverschot wordt
verwerkt, dat wil zeggen buiten de Nederlandse landbouw wordt
gebracht. Op het moment dat via het stelsel van verplichte mestverwerking is zekergesteld dat het fosfaatoverschot geen extra milieurisico
met zich meebrengt, is het naar mijn mening niet nodig om nog langer via
een plafond in de derogatiebeschikking de fosfaatproductie in absolute zin
te begrenzen (Kamerstuk 33 979, nr. 108).
Wel vragen zij zich af in hoeverre het fosfaatrechtenstelsel en toenemende
mestverwerking verdere intensivering van de melkveehouderij in de hand
zou kunnen werken. Sluit de regering dat als gevolg uit? Zo nee, waarom
niet?
Het fosfaatrechtenstelsel ziet er op dat de fosfaatproductie wordt
verminderd. Daarvoor zal de veestapel moeten worden verkleind.
Uitgaand van een gelijkblijvend areaal in de melkveehouderij, zal er dus
geen sprake zijn van intensivering.
Het stelsel van mestverwerking reguleert het mestoverschot, dat wil
zeggen de hoeveelheid mest die niet verantwoord binnen het stelsel van
gebruiksnormen kan worden aangewend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

24

Hoofdstuk 3 Overwegingen om te komen tot een nieuw stelsel
3.1 Het nationale mestproductieplafond
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering kan aangeven welke
stappen er zijn gezet om de onderbouwing voor de Nederlandse derogatie
vorm te geven. Welke onderzoeken liggen hieraan ten grondslag?
De huidige derogatie is evenals voorgaande derogaties gebaseerd op
wetenschappelijk onderbouwde modeldoorrekeningen van de verwachte
effecten van gewas-mestcombinaties op de nitraatuitspoeling. De
doorrekeningen die in het verleden zijn uitgevoerd ten behoeve van
onderbouwing van Nederlandse derogatieverzoeken zijn naar verwachting
ook voor het toekomstige derogatieverzoek bruikbaar. Daarnaast zijn de
meetresultaten van de verplichte monitoring van de effecten van de
derogatie op de waterkwaliteit van belang. Het rapport met de meest
recente monitoringsresultaten is op 4 juli 2016 aan uw Kamer aangeboden
(Kamerstuk 33 037, nr. 178). Zodra de precieze inzet voor de derogatie
bepaald is, zal bezien worden of, en zo ja welke aanvullende onderbouwing nodig is.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) zich met toezicht en handhaving richt op naleven
van wet- en regelgeving door ondernemers. In hoeverre is de NVWA
betrokken geweest bij de totstandkoming van de fosfaatrechten? Heeft de
NVWA een advies met betrekking tot de fosfaatrechten uitgebracht? Zo ja,
kan dit advies naar de Kamer worden gestuurd? Deze leden vragen
wanneer het onderzoek van de NVWA over de overschrijding van de
fosfaatproductie in de pluimveehouderij verwacht kan worden. Is het
mogelijk om dit onderzoek zo spoedig mogelijk en uiterlijk één week voor
de plenaire behandeling van het voorliggende wetsvoorstel naar de
Kamer te sturen?
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) heeft bij de
totstandkoming van het wetsvoorstel geparticipeerd in de werkgroep ter
voorbereiding van het wetsvoorstel fosfaatrechten en haar expertise op
het gebied van de handhaafbaarheid ingebracht. Ik heb mij bij de
totstandkoming van het wetsvoorstel door de NVWA laten adviseren over
de handhaafbaarheid, uitvoerbaarheid en fraudebestendigheid van het
fosfaatrechtenstelsel.
De NVWA doet geen onderzoek naar de overschrijding van de fosfaatproductie in de sector pluimveehouderij aangezien de NVWA risicogericht
individuele bedrijven controleert. Bij die controle wordt ook gekeken of
het gemiddelde aantal gehouden dieren past binnen de dierrechten van
het bedrijf.
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over de inzet richting
de Europese Commissie omtrent de mogelijkheid om (een deel van) de
export van fosfaat niet mee te hoeven tellen voor het fosfaatplafond dan
wel het fosfaatplafond te verhogen. Het viel deze leden op dat in de
recente Kamerbrief over de definitieve fosfaatproductiecijfers voor 2015
(Kamerstuk 33 979, nr. 140) met geen woord gesproken wordt over deze
inzet en er zondermeer van uit wordt gegaan dat de fosfaatproductie
verder beperkt moet worden. Heeft de regering volop ingezet op de
mogelijkheid om (een deel van) de export van fosfaat niet mee te hoeven
tellen voor het fosfaatplafond? Welke concrete acties heeft de regering het
afgelopen jaar richting de Europese Commissie ondernomen? Wat is de
stand van zaken van het overleg met de Europese Commissie hierover?
Zet de regering daarbij specifiek ook in op de fosfaat die naar fosfaatarme

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

25

landen geëxporteerd wordt? Landen in bijvoorbeeld Oost-Europa hebben
juist fosfaat nodig om hun productie te verhogen. Dat is ook een Europees
belang.
In de brief die is gestuurd bij aanbieding van het wetsvoorstel aan uw
Kamer (Kamerstuk 33 979, nr. 141) heb ik gezegd dat ik, als via het stelsel
van verplichte mestverwerking is zekergesteld dat het fosfaatoverschot
geen extra milieurisico met zich meebrengt, bij de Europese Commissie
zal bepleiten dat het niet nodig is om nog langer via een plafond in de
derogatiebeschikking de fosfaatproductie in absolute zin te begrenzen.
Een eerdere Kamerbrief bevatte al een gelijkluidende passage (Kamerstuk
33 979, nr. 108).
De leden van de SGP-fractie vinden dat de regering geen probleem hoeft
te maken van een tijdelijke extra verhoging van de fosfaatproductie door
een groeizaam seizoen en relatief hoge fosfaatgehalten in het ruwvoer.
Deelt de regering de mening van deze leden dat je geen structureel beleid
moet voeren ten aanzien van incidentele overschrijdingen die door
incidentele onderschrijdingen gecompenseerd worden? Is de regering
voornemens om bij de invulling van het fosfaatrechtensysteem en de
generieke korting in ieder geval geen rekening te houden met dergelijke
tijdelijke pieken in de productie? Deze leden achten verhoging van de
fosfaatruimte hard nodig om onder meer grondgebonden bedrijven niet
de pas af te snijden en veel knelgevallen en een generieke afroming te
voorkomen.
In mijn brief van brief van 30 juni 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 140) heb ik
uw Kamer geïnformeerd over de definitieve fosfaatproductie van de
veehouderij in 2015. De melkveehouderij had in 2015 het eigen sectorplafond van 84,9 miljoen kilogram fosfaat met 7,8 miljoen kilogram
overschreden. Tussen 2014 en 2015 heeft er een stijging van
7,1 miljoen kilogram plaatsgevonden. Hiervan is 3 miljoen kilogram toe te
schrijven aan een groei van het aantal stuks melkvee. De overige
4,1 miljoen kilogram is het gevolg van hogere excretiefactoren per dier.
Deze hogere excretiefactoren worden veroorzaakt door het grote aandeel
ruwvoer (kuilvoer) uit 2014 met relatief hoge fosfaatgehaltes als gevolg
van het feit dat 2014 een uitzonderlijk groeizaam jaar was.
Ik ben mij bewust van de invloed die weersomstandigheden kunnen
hebben op de uiteindelijke excretie bij rundvee. Echter, niet te ontkennen
valt dat de stijging van de mestproductie in de melkveehouderij ook
veroorzaakt wordt door een forse stijging van het aantal stuks melkvee.
Ook zonder uitzonderlijk groeizaam weer zou het productieplafond in 2015
zijn overschreden. Daarnaast was de prognose dat de melkveestapel
zonder productiebegrenzende maatregelen nog verder zou toenemen.
Ingrijpen was daarmee onvermijdelijk.
De toekenning van fosfaatrechten gebeurt op basis van excretieforfaits.
Forfaits zijn meerjarige gemiddelden. Fluctuaties in fosfaatgehalten als
gevolg van weersomstandigheden worden daar in uitgemiddeld.
Zoals ik in mijn brief van 3 maart jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 108)
heb aangegeven zal het definitieve afromingspercentage vanaf 1 juli 2017
worden vastgesteld. Daarbij wordt onder meer uitgegaan van de dan
beschikbare meest actuele gegevens over de feitelijke fosfaatproductie.
Met betrekking tot het schrappen van het mestproductieplafond als
voorwaarde dan wel het salderen van de productie met mest die in het
kader van de verplichte mestverwerking buiten de Nederlandse landbouw
is afgezet heb ik in voornoemde brief mijn inzet geschetst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

26

De leden van de SGP-fractie lezen dat de Europese Commissie een
derogatiebeschikking kan verstrekken op basis van onder meer een
wetenschappelijke onderbouwing waaruit blijkt dat de derogatie geen
negatief effect heeft op de waterkwaliteit. Volgens de Nitraatrichtlijn
hebben lidstaten het recht om een hogere gebruiksnorm dan 170 kilogram
dierlijke mest per hectare toe te passen als zij aan de hand van objectieve
criteria, als lange groeiperiodes en hoge stikstofopname, kunnen laten
zien dat daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan de gewenste vermindering van waterverontreiniging (artikel 1 Nitraatrichtlijn). Deze leden
hebben in dit verband enkele vragen. Geven de laatste derogatierapportages aanleiding om te veronderstellen dat bedrijven met derogatie
slechter scoren dan vergelijkbare bedrijven zonder derogatie? Zij gaan
ervan uit dat (in het verleden) vergelijkend onderzoek is gedaan naar de
uitspoeling op grasland met derogatie en op grasland zonder derogatie.
Wat waren de resultaten hiervan? Laten deze resultaten zien dat de
uitspoeling op grasland/bedrijven met derogatie niet hoger is dan de
uitspoeling op grasland/bedrijven zonder derogatie?
Uit de recente monitoringrapportages in het kader van de derogatie (zie
het rapport «Landbouwpraktijken en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie in 2014», bijlage bij Kamerstuk 33 037, nr. 178)
blijkt dat de gemiddelde nitraatconcentratie die gemeten wordt in water
uitspoelend uit de wortelzone op derogatiebedrijven in Nederland lager is
dan 50 milligram nitraat per liter (de grenswaarde die genoemd wordt in
de Nitraatrichtlijn). In het klei- en veengebied liggen deze waarden ruim
onder deze grenswaarde (en zelfs lager dan 25 milligram nitraat per liter),
in de zandgebieden rond 40 milligram nitraat per liter en in het lössgebied
net iets boven 50 milligram nitraat per liter. In het zandgebied is de
gemiddelde gemeten nitraatconcentratie in het water uitspoelend uit de
wortelzone op derogatiebedrijven gemiddeld hoger in het zandgebied in
de provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg,
en lager in de overige provincies. Uit monitoringsrapportages voorafgaand aan het vijfde actieprogramma Nitraatrichtlijn kwam dit beeld al
naar voren en dit was ook reden dat met ingang van 2014 de derogatienorm voor stikstof op zandgronden in deze provincies en op lössgrond
met 20 kilogram stikstof is verlaagd naar 230 kilogram per hectare. Uit de
laatste Nitraatrichtlijnrapportage («Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in
Nederland; toestand (2012–2014) en trend (1992–2014). Resultaten van de
monitoring voor de Nitraatrichtlijn», bijlage bij kamerstuk 33 037, nr. 179)
valt op te maken dat overschrijdingen van de waarde van 50 milligram
nitraat per liter vaker voorkomen onder akkerbouwbedrijven en intensieve
veehouderijbedrijven dan onder melkveebedrijven.
Bij de onderbouwing van de verschillende derogatieverzoeken zijn wel
resultaten van metingen gebruikt, maar de onderbouwing is vooral
gebaseerd op een wetenschappelijk gevalideerd model. Er is geen
proefveldonderzoek uitgevoerd waarin velden met 170 kilogram stikstof
zijn vergeleken met 250 kilogram stikstof per hectare per jaar. De
resultaten van de monitoring op landbouwbedrijven in het kader van de
implementatie van de Nitraatrichtlijn en de derogatie waar hierboven naar
werd verwezen laten echter duidelijk zien dat de derogatie in de praktijk
bijna nergens leidt tot te hoge nitraatconcentraties in het water dat
uitspoelt uit de wortelzone.
De leden van de SGP-fractie vragen ook of intrekking van de derogatie
niet juist negatieve effecten heeft voor het milieu. Heeft de regering al in
beeld gebracht wat de milieutechnische consequenties zijn van eventuele
intrekking van de derogatie? Zou dat niet leiden tot veel meer gebruik van
kunstmest? Zou dat niet leiden tot omzetting van grasland in het voor
uitspoeling veel gevoeligere maïsland? Vergroot dat niet de druk op inzet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

27

van mest op akkerland, dat ook gevoeliger is voor uitspoeling dan
grasland? Is het milieu niet juist de dupe van intrekking van de derogatie?
Is het niet veel beter om bijvoorbeeld in te zetten op derogatie voor alleen
grasland (en dan voor alle grasland)? Wordt dit bij de Europese
Commissie voor het voetlicht gebracht?
Intrekken van de derogatie zou betekenen dat melkveehouders die nu
gebruik maken van de derogatie het dierlijke mestgebruik zouden moeten
beperken tot 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest per hectare per jaar.
Omdat de gebruiksnormen voor de totale stikstofgift (dierlijke en andere
mest) hierdoor niet wijzigen, ligt het inderdaad voor de hand te veronderstellen dat meer stikstofkunstmest gebruikt zal gaan worden. Dat leidt
mogelijk tot iets minder stikstofverliezen door bemesting (inclusief minder
nitraatuitspoeling), maar in de totale milieuafweging van opties moet ook
worden meegenomen dat de productie van stikstofkunstmest negatieve
milieueffecten (uitputting fossiele brandstoffen, broeikasgassen) heeft.
Intrekken zou ook betekenen dat de voorwaarden van de derogatie,
waaronder de voorwaarde van 80% grasland, niet meer gelden. Dat kan er
inderdaad toe leiden dat melkveehouders besluiten om een deel van het
grasland op het bedrijf om te zetten in maïsland. En inderdaad is de kans
op nitraatuitspoeling op maïsland in het algemeen groter dan op
grasland.
Minder afzet van dierlijke mest op melkveebedrijven leidt ertoe dat meer
dierlijke mest buiten de melkveehouderij moet worden afgezet. Mogelijk
neemt hierdoor de afzet van dierlijke mest op andere landbouwbedrijven
toe. Te verwachten valt dat die toename beperkt zal zijn omdat de
gebruiksnorm voor dierlijke mest ook nu al op veel percelen geheel benut
wordt. Voor zover die toename op bouwland wordt afgezet, is de kans op
optreden van nitraatuitspoeling groter dan op grasland. Door de kleinere
afzetruimte op melkveebedrijven neemt ook de fraudedruk toe, wat
negatief kan uitwerken op milieuverliezen als deze druk niet wordt
weerstaan. Al met al is het dus inderdaad waarschijnlijk dat verlies van de
derogatie ook negatieve effecten heeft voor het milieu.
Daarom zet ik ook in op verlenging van de bestaande derogatie voor het
gebruik van graasdiermest zoals ik heb aangegeven in mijn brief aan uw
Kamer van 3 maart 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108). Ik zet in op voortzetting van de huidige derogatie gebaseerd op bedrijfsniveau. Een
derogatie op bedrijfsniveau is in termen van regeldruk voor bedrijven en
uitvoerings- en handhavingslasten voor de overheid zeer te verkiezen
boven een derogatie die gebaseerd is op individuele percelen.
De voorgestelde fosfaatwet is gebaseerd op de noodzaak om het
fosfaatplafond in het kader van de huidige derogatiebeschikking te
handhaven. Die beschikking loopt in 2017 af. Het is de vraag of de
derogatie dan wel het fosfaatplafond in 2018 terugkomen. De leden van
de SGP-fractie hebben hier enkele vragen over. Kan de regering garanderen dat er duidelijkheid is over saldering van het plafond en derogatie
alvorens gestemd moet worden over het voorliggende wetsvoorstel? Gaat
de regering ervoor zorgen dat voor de definitieve invoering van het
fosfaatrechtensysteem een garantie van de Europese Commissie is
gekregen omtrent de derogatie? Wat doet de regering met de fosfaatwet
en het rechtensysteem als de derogatie niet binnengehaald wordt dan wel
het fosfaatplafond afgeschaft of aangepast wordt?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de ChristenUnie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

28

3.2 Ontwikkeling nationale mestproductie
De leden van de CDA-fractie vragen de regering om prognoses te geven
van de verwachte fosfaatproductie voor pluimvee, varkens en melkvee in
2016–2018 bij het invoeren van fosfaatrechten en bij het niet invoeren.
Deze leden vragen in hoeverre het hoge fosforgehalte van het ruwvoer in
2014 doorwerkt in de cijfers van 2015.
Op 2 juli 2015 is het stelsel van fosfaatrechten voor melkvee aangekondigd. Melkveehouders zijn zich hier sindsdien – ieder op hun eigen
wijze – op aan het voorbereiden. Het maken van een prognose van de
fosfaatproductie door melkvee, als ware het stelsel van fosfaatrechten niet
aangekondigd, is om die reden niet te maken. Op het moment dat het
fosfaatrechtenstelsel per 1 januari 2017 van kracht wordt dienen ondernemers de fosfaatproductie op hun bedrijf in 2017 in overeenstemming te
brengen met het op hun bedrijf rustende fosfaatrecht. De fosfaatproductie
door melkvee kan in 2017 niet hoger zijn dan het niveau van 2 juli 2015.
Per 1 januari 2018 wordt een generieke korting doorgevoerd waarmee
wordt geborgd dat de fosfaatproductie door melkvee weer op het niveau
van het sectorplafond ligt (84,9 miljoen kilogram).
In mijn brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141) heb
ik aangegeven welke maatregelen de varkens- en de pluimveesector gaan
nemen om te garanderen dat de fosfaatproductie in genoemde sectoren
in 2017 weer onder de voor hen geldende sectorplafonds komen.
Voor het antwoord op de vraag over het hoge fosforgehalte van het
ruwvoer wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de
leden van de fractie de SGP.
Deze leden vragen hoeveel mest in de afgelopen jaren is verwerkt en in
welke mate dit bijdraagt aan een evenwicht op de Nederlandse
mestmarkt.
De meest recente cijfers uit de inventarisatie mestverwerking laten zien
dat er in 2015 46,6 miljoen kilogram fosfaat is verwerkt en geëxporteerd,
waarvan 31,1 miljoen kilogram fosfaat afkomstig is van mestverwerkers.
Dit is een groei ten opzicht van 2014 met 10,9 miljoen kilogram fosfaat. De
mestverwerkingsplicht draagt bij aan evenwicht op de mestmarkt door het
verschil tussen de productie van dierlijke mest en de plaatsingsruimte van
dierlijke mest wordt verwerkt.
In hoeverre is pluimveemest gezien de duurzame verwerking en afzet
buiten de landbouw een bedreiging voor de waterkwaliteit?
Pluimveemest wordt voor circa 90% buiten de Nederlandse landbouw
afgezet waarmee de druk op de nationale mestmarkt en daarmee op het
stelsel van gebruiksnormen wordt verlicht. Pluimveemest vormt daarmee
een geringe bedreiging voor de waterkwaliteit in Nederland.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering of de veronderstelling
juist is dat met het niet meetellen van de export van fosfaatkorrels naar
landen met fosfaat schaarste en het niet meetellen van tijdelijke productiepieken door natuurlijke fluctuatie er niet of nauwelijks sprake is van
actuele overschrijding van het fosfaatplafond. In dat geval zou een
generieke korting in ieder geval achterwege kunnen blijven.
Het is mijn inzet in de onderhandelingen met de Europese Commissie
over het mestbeleid voor de periode 2018–2022 om het mestproductieplafond als voorwaarde te schrappen dan wel mest die in het kader van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

29

verplichte mestverwerking buiten de Nederlandse landbouw wordt
afgezet te salderen met het productieplafond. Daarvan is op dit moment
nog geen sprake. Fosfaatkorrels die naar landen worden geëxporteerd
met fosfaatschaarste tellen vooralsnog dus mee in de productiecijfers.
Vanaf de inwerkingtreding van het stelsel zullen fosfaatrechten worden
toegekend aan bedrijven op basis van werkelijke dieraantallen op 2 juli
2015 en de in de Meststoffenwet opgenomen excretieforfaits. Deze forfaits
zijn per 1 januari 2015 geactualiseerd op basis van de meest recente
gemiddelde werkelijke excreties door melkvee. Fluctuaties door jaarinvloeden hebben door het gebruik van gegevens over meerdere jaren
weinig tot geen invloed op de hoogte van de excretieforfaits. Bij het
vaststellen van de hoogte van de generieke afroming zal gebruik gemaakt
worden van de meest actuele gegevens over de fosfaatproductie door
melkvee. Voorop staat dat Nederland aan de Europese Commissie
overtuigend moet aantonen dat de genomen maatregelen er voor zorgen
dat de fosfaatproductie binnen het plafond blijft.
3.3 Ontwikkelingen omvang melkveehouderij
De leden van de VVD-fractie constateren op pagina 13 in de memorie van
toelichting bij de ontwikkelingen in de omvang van de melkveehouderij
een beschuldigende vinger richting de melkveehouderij. Is de regering het
met de leden van de VVD-fractie eens dat de melkveehouderij zich heeft
ontwikkeld binnen de weten en regels die Nederland heeft gesteld? Is de
regering het met deze leden eens dat het frustreren van innovatie
(oplossingen zijn voorhanden, maar worden niet als zodanig erkent) de
melkveehouderij nu op slot zet en dat dit ten koste gaat van de (export)positie van de melkveehouderij?
Per brief van 12 december 2013 heeft het kabinet het mestbeleid voor de
periode na 2015 geschetst, de periode na het vervallen van de melkquotering. Er was ruimte voor economische ontwikkeling. Ik ben het dan ook
met de leden van de fractie van de VVD eens dat de Nederlandse
melkveehouderij binnen de vigerende wet- en regelgeving de ruimte had
om te groeien. Echter, aan groei was wel een voorwaarde verbonden,
namelijk dat deze zou plaatsvinden binnen de geldende milieurandvoorwaarden. Het nationale mestproductieplafond is zo’n voorwaarde.
Op dezelfde dag als genoemde Kamerbrief kondigden LTO Nederland en
de Nederlandse Zuivelorganisatie (NZO) aan maatregelen te zullen
introduceren die er toe moesten leiden dat de fosfaatproductie in de
melkveehouderij onder het niveau van 2002 (84,9 miljoen kilogram) zou
blijven. Met andere woorden, maatregelen waarmee geborgd werd dat de
melkveehouderij binnen de milieurandvoorwaarden zou opereren. De
maatregelen behelsden de introductie van een early warning systeem,
verlaging van de fosfaatgehaltes in het voer en verplicht gebruik van de
KringloopWijzer door melkveehouders bij een dreigende overschrijding
van het fosfaatproductieplafond. De ontwikkelingen nadien hebben
aangetoond dat de door de zuivelketen aangekondigde maatregelen
onvoldoende effectief zijn gebleken en dat individuele ondernemers zich
in hun toekomstplannen vooral hebben laten leiden door individuele
(economische) belangen, niet door het collectieve belang van het
mestproductieplafond.
De constatering van de leden van de fractie van de VVD dat innovatie
wordt gefrustreerd en dat daardoor de melkveehouderij op slot moet
herken ik niet. De productiebegrenzende maatregelen zijn noodzakelijk
omdat de melkveehouderij in 2015 het mestproductieplafond heeft
overschreden. Met de introductie van fosfaatrechten gaat de veehouderij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

30

niet op slot maar worden voorwaarden verbonden aan de productie van
fosfaat door melkvee.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de laatste cijfers zijn over de
ontwikkeling van het aantal melkkoeien en jongvee in 2016. Kan de
regering inzichtelijk maken welk effect de inzet van FrieslandCampina om
hun leden minder melk te laten leveren in combinatie met de Europese
regeling zal ressorteren voor het verminderen van de fosfaatproductie in
de nabije toekomst? Waarom doen de andere zuivelondernemingen naar
de mening van de regering niet mee?
De laatste cijfers over de ontwikkeling van het aantal melkkoeien en
jongvee op 1 september jongstleden (tussen haakjes op 1 augustus
jongstleden) zijn: melkkoeien 1.782.617 (1.778.925); jongvee 1–2 jaar
556.755 (558.347); jongvee 0–1 jaar 588.867 (597.715).
Leden van FrieslandCampina nemen zonder vooraf een aanvraag in te
dienen deel aan de melkproductieverminderingsregeling van hun
zuivelfabriek. Daardoor is pas achteraf bekend om welke hoeveelheid
melk het gaat, afkomstig van melkveehouders die de productievermindering al of niet combineren met een aanvraag voor middelen die door de
Europese Commissie beschikbaar zijn gesteld. Voor de EU-aanvraag is
circa 80 miljoen kilogram aangemeld aan te verminderen productie in het
vierde kwartaal van 2016. Deze lagere melkproductie kan volledig worden
gerealiseerd door in het vierde kwartaal van 2016 het melken van circa
40.000 koeien te stoppen. Een blijvende verkleining van de melkveestapel
met 40.000 koeien sorteert een effect van circa 1,6 miljoen kilogram
fosfaat.
Hoofdstuk 4 Nieuw stelsel van fosfaatrechten
De leden van de SGP-fractie hechten grote waarde aan het opnemen van
een einddatum in het voorliggende wetsvoorstel. Deze leden vinden dat er
met het oog op de inzet van de regering om het fosfaatplafond van tafel
dan wel aangepast te krijgen en ontwikkelingen met betrekking tot de
waterkwaliteit een concreet moment moet zijn om het fosfaatrechtenstelsel te heroverwegen. Zij vinden het opnemen van een concrete
einddatum ook belangrijk om bedrijven de mogelijkheid te geven rechten
fiscaal af te schrijven en om de prijzen voor fosfaatrechten te drukken.
Hoe kijkt de regering hier tegenaan?
Deze leden constateren dat de regering in de toelichting op het
wetsvoorstel zoals dat naar de Raad van State was gestuurd
(paragraaf 4.11) nog aangaf dat toegewerkt moet worden naar het op
termijn afschaffen van het fosfaatrechtenstelsel. Zij constateren tevens dat
deze passage in de voorliggende memorie van toelichting niet is terug te
vinden. Deze leden horen graag waarom niet. Blijft de regering
voorstander van het op termijn afschaffen van het fosfaatrechtenstelsel en
zet zij zich daarvoor in? Hoort hier tenminste niet een concreet moment
van heroverweging bij? Wegen de kosten van afschrijving voor de
belasting op tegen de inkomsten bij verkoop? De prijs voor fosfaatrechten
wordt bepaald door het aanbod op de markt en niet door de afschrijfbaarheid. Kan fiscale afschrijving niet juist overdracht stimuleren en zo
bijdragen aan de afroming en het beperken van de generieke korting?
Aankoop van fosfaatrechten zal in veel gevallen gefinancierd worden met
vreemd vermogen dat vervolgens in korte tijd afgelost zal moeten
worden. Het is economisch wenselijk dat aflossing betaald kan worden uit
het vermogen dat vrij komt uit het afschrijvingspotentieel. Deelt de
regering deze mening? Is de regering alles afwegend bereid alsnog een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

31

einddatum of tenminste een datum van heroverweging in het
wetsvoorstel op te nemen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de ChristenUnie.
4.1 Doel van het stelsel
De leden van de VVD-fractie lezen dat het doel van de wet, zoals
omschreven in paragraaf 4.1 in de memorie van toelichting, nadrukkelijk
is om de fosfaatproductie onder het nationale productieplafond krijgen.
De regering geeft echter aan dat de afroming bij overdracht niet ophoudt
wanneer de totale fosfaatproductie onder het fosfaatplafond is gebracht.
Hoe is het tweede doel, na het bereiken van het primaire doel van de wet
namelijk het nationale productieplafond, te duiden met de eisen tot
inmenging in het eigendomsrecht? En waarom is de regering van mening
dat hier, anders dan het advies van de Raad van State aangeeft, geen
1 EP-toets nodig is? Waarom is hier geen sprake van inmenging in het
eigendomsrecht bij dit tweede doel?
Afroming bij overdracht dient een tweeledig doel: voorkomen van
speculatie en realiseren van milieu- en maatschappelijke doelen. In eerste
instantie betreft dit bijdragen aan het bereiken van het productieplafond.
Zodra dat bereikt is, worden de ingenomen rechten uitgegeven om andere
gewenste milieu- en maatschappelijke doelen te stimuleren.
Bij de afroming bij overdracht gaat het niet om een inmenging van het
eigendomsrecht zoals dat door het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens wordt beschermd. Overdracht van rechten geschiedt op
vrijwillige basis, de korting van 10% vindt enkel plaats wanneer een
bedrijf besluit afstand te doen van fosfaatrechten. Van groot belang hierbij
is dat op de fosfaatrechten zelf, ondanks dat hier mogelijk voor is betaald,
geen zelfstandige eigendomsrechten rusten. Het innemen van de
fosfaatrechten zelf resulteert daarmee dus niet in een inmenging op het
eigendomsrecht en daarom is ook geen 1 EP-toets noodzakelijk. Dat op
fosfaatrechten geen zelfstandige eigendomsrechten rusten volgt uit
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens over
een soortgelijk vraagstuk dat speelde bij het innemen van varkensrechten
(Lohuis en anderen, no. 37265/10). Bij het verplicht innemen van fosfaatrechten dient uiteraard wel rekening te worden gehouden met de
gevolgen voor het eigendom waarvoor deze fosfaatrechten een noodzakelijke voorwaarde zijn. Bij de vrijwillige overdracht van rechten zijn die
gevolgen echter voor rekening van het bedrijf dat zelf heeft besloten
fosfaatrechten van de hand te doen.
De leden van de CDA-fractie kunnen zich grotendeels vinden in het
beschreven doel onder 4.1. Echter, deze leden stellen vast dat ook andere
doelen worden nagestreefd in de voorliggende wet, zoals dierenwelzijn en
grondgebondenheid, waarvan de leden van de CDA-fractie zich gezien de
grote opgave en enorme impact van de invoering van het stelsel op de
gezinsbedrijven in de melkveehouderij afvragen of het nastreven van deze
doelen niet ten kosten gaat van het belang om de effecten van de
invoering van het stelsel te verzachten ten behoeve van de continuering
van gezonde melkveebedrijven. Deze leden vragen de regering of de
continuering van de vele gezinsbedrijven in de melkveehouderij geen doel
zou moeten zijn van de voorliggende wet. En zo ja, waarom er dan niet
voor gekozen wordt om de generieke korting over meerdere jaren te
spreiden. En waarom is het beleid niet meer gericht op knelgevallen en
flankerend beleid bij melkveehouders die ernstig in de problemen dreigen
te komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

32

Het is in het belang van de gehele veehouderij dat Nederland de derogatie
behoudt en voor de periode van het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn
een nieuwe derogatie krijgt. De derogatie biedt aan vrijwel alle melkveehouders de mogelijkheid om meer dierlijke mest te gebruiken dan is
voorgeschreven in de Nitraatrichtlijn. Dat is vanuit bedrijfseconomisch
oogpunt gunstig, zowel voor gezinsbedrijven als voor
niet-gezinsbedrijven. Er hoeft namelijk minder dierlijke mest van het
bedrijf afgevoerd en verwerkt te worden en minder kunstmest aangevoerd
te worden. Vanuit milieuoogpunt heeft de derogatie ook voordelen. Het
beperkt het gebruik van natuurlijke hulpbronnen (fosfaaterts) en energie
(voor de productie van stikstofkunstmest) en vergroot de aanvoer van
organische stof naar de bodem. Een eventueel verlies van de derogatie zal
een grote financiële impact hebben op de sector.
Om de derogatie te behouden en kans te blijven maken op een nieuwe
derogatie dient Nederland op een zo kort mogelijk termijn de nationale
fosfaatproductie weer onder het productieplafond te krijgen. Dat betekent
dat het spreiden van de generieke korting over meerdere jaren niet tot de
mogelijkheden behoort.
Tevens zij verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden
van de fractie van het CDA.
De leden van de CDA fractie zijn van mening dat in lijn met doel van de
invoering van het fosfaatrechtenstelsel, namelijk de fosfaatproductie
terugbrengen onder het fosfaatplafond, er een einddatum of evaluatiedatum moet komen waarop wordt gekeken hoe verder te gaan met het
voorgestelde stelsel wanneer dit doel is bereikt. Deze leden vragen de
regering een einddatum of evaluatiemoment op te nemen in de wet. Zij
vinden het onbegrijpelijk dat hoofdstuk 4.11 en hoofdstuk 7.3 over fiscale
aspecten na het advies van de Raad van Staten zijn geschrapt. Zou de
regering de reden hierover nader kunnen toelichten, zo vragen de leden
van de CDA-fractie. In het geschrapte hoofdstuk 4.11 stond nog dat de
regering wel streeft naar een einddatum maar dat nog niet kan worden
voorzien wanneer. Dat verklaart niet waarom een evaluatiemoment nodig
is om op basis van nieuwe ontwikkelingen het stelsel tegen het licht te
houden. Daarbij is het opnemen van een einddatum of evaluatiemoment
nodig om het mogelijk te maken om de aankoop van fosfaatrechten
fiscaal aftrekbaar te maken. Zonder deze fiscale aftrekbaarheid zouden er
vanwege de hogere financieringsbehoefte minder rechten worden
overgedragen, wat tegen het doel van de wet indruist. De leden van de
CDA-fractie vragen de regering nader te motiveren waarom fiscale
aftrekbaarheid van de aankoop van fosfaatrechten onwenselijk is. Is het
niet zo dat het praktischer is als net zoals bij productierechten voor
varkens en pluimvee fosfaatrechten fiscaal aftrekbaar zijn? Zou dit verschil
in rechten eventuele omzetting mogelijk niet in de weg zitten?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de ChristenUnie. Het verschil tussen
enerzijds varkens- en pluimveerechten en fosfaatrechten hoeft een
eventuele omzetting niet in de weg te zitten.
4.2 Reikwijdte
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een duidelijke definitie
kan geven van de verschillende categorieën vee. Wordt een zoogkoeienbedrijf wel of niet onderdeel van het fosfaatrechtenstelsel? Dat geldt ook
voor vleesveebedrijf, vleeskalverhouderij en natuurorganisaties die
graasdieren in natuurgebieden houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

33

De definitie van «melkvee» volgt uit de Meststoffenwet en is per 1 januari
2015 geïntroduceerd in het kader van het stelsel van verantwoorde groei
melkveehouderij (artikel 1, eerste lid, onderdeel kk):
1. melk- en kalfkoeien, te weten koeien (bos taurus) die ten minste
eenmaal hebben gekalfd en die voor de melkproductie of de fokkerij
worden gehouden met inbegrip van koeien die drooggezet zijn
alsmede koeien die worden vetgemest en in de mesttijd worden
gemolken;
2. jongvee jonger dan 1 jaar voor de melkveehouderij, en vrouwelijke
opfokkalveren voor de vleesveehouderij tot 1 jaar en
3. jongvee ouder dan 1 jaar, te weten alle runderen van 1 jaar en ouder
inclusief overig vleesvee, maar met uitzondering van roodvleesstieren
en fokstieren;
Onder jongvee (diercategorieën 101 en 102 uit bijlage D bij de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet) vallen de volgende dieren:
• Vrouwelijk en mannelijk jongvee jonger dan een jaar voor de melkveehouderij
• Vrouwelijke opfokkalveren voor de vleesveehouderij tot 1 jaar
• Kalveren van weide- en zoogkoeien die gehouden worden voor de
melkveehouderij
• Vrouwelijke kalveren van weide- en zoogkoeien die gehouden worden
als opfokkalf voor de vleesveehouderij.
• Vrouwelijk en mannelijk jongvee ouder dan een jaar voor de melkveehouderij
• Overig vleesvee, met uitzondering van roodvleesstieren en fokstieren
Fosfaatrechten zijn niet nodig voor het houden van:
• Weide en zoogkoeien, dit zijn koeien die ten minste eenmaal hebben
gekalfd en geen melkkoe of kalfkoe zijn (diercategorie 120)
• Witvleeskalveren van ca. 14 dagen tot ca. 8 maanden (diercategorie
112)
• Startkalveren voor rosévlees of roodvlees (diercategorie 115)
• Rosevleeskalveren van ca.3 maanden tot ca. 8 maanden (diercategorie
116)
• Rosevleeskalveren van ca. 14 dagen tot ca. 8 maanden (diercategorie
117)
• Roodvleesstieren van ca. 3 maanden tot de slacht, dit is inclusief ossen
en vrouwelijke dieren die op deze wijze worden gemest. (diercategorie
122)
• Fokstieren, dit zijn stieren van 2 jaar en ouder (diercategorie 104)
Waarom is er niet gekozen voor een andere referentiedatum, zo vragen de
leden van de CDA-fractie.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
de vraag over de referentiedatum van de leden van de fractie van het
CDA.
Zou een keuze in referentiedatum, bijvoorbeeld ook voor gemiddelde
eerste helft 2015, niet recht doen aan melkveehouders die net op die dag
hun vee bij een ander weiden of net een aantal stuks vee hadden
verkocht?
Door de keuze voor de referentiedatum van 2 juli 2015 kunnen individuele
bedrijven worden benadeeld. Daarom is een beperkte knelgevallenvoorziening in het wetsvoorstel opgenomen. Een ruimhartige knelgevallenvoorziening of een keuze voor een andere of additionele referentiedatumof periode heeft als nadeel dat het de generieke afroming verder vergroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

34

Deze leden vragen de regering om te bekijken of de melkveehouderij en
vleesveehouderij gescheiden kunnen worden in het registratiesysteem en
bij de melkveehouderij wel fosfaatrechten in te voeren en in de vleesveehouderij niet. Zo nee, waarom niet? Welk aantal vleesveedieren staat
geregistreerd onder diercategorie 101 en 102? Welk effect zal de invoering
van fosfaatrechten hebben voor de Nederlandse vleesveehouderij?
Zoals is aangegeven in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
richt het nieuwe stelsel zich, gezien de geconstateerde groei van de
melkveehouderij en gezien de noodzaak om te borgen dat de fosfaatproductie weer onder het mestproductieplafond komt, op die bedrijven die
dieren houden die benodigd zijn voor de productie van melk, waarbij
aansluiting is gezocht bij de bestaande diercategorieën in de Meststoffenwet, zoals opgenomen in bijlage D bij de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet. De reikwijdte van dit nieuwe stelsel wordt gelijk getrokken met de
reikwijdte van het stelsel voor de verantwoorde groei van de melkveehouderij. Als aangrijpingspunt voor het nieuwe stelsel is dus nadrukkelijk
gekozen voor diercategorieën, niet voor bedrijfstypen. Dit is noodzakelijk
om te borgen dat de mestproductie van melkvee tijdig onder het
mestproductieplafond komt.
Het effect van de invoering van het stelsel van fosfaatrechten is dat alle
bedrijven die melkvee houden vanaf de inwerkingtreding jaarlijks de
fosfaatproductie van dit melkvee moeten verantwoorden met fosfaatrechten. Dit geldt dus ook voor melkvee dat gehouden wordt op een
bedrijf waar overwegend vleesvee wordt gehouden.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering de reikwijdte zo
heeft gekozen dat ook voor het houden van een groot deel van het
vleesvee fosfaatrechten nodig zijn. Vleesveehouders hadden hier niet op
gerekend en zijn onaangenaam verrast. De sector vleesvee is echter niet
verantwoordelijk voor de groei van de fosfaatproductie. Is de regering
bereid het wetsvoorstel zo aan te passen dat (een groot deel van) het
vleesvee buiten het fosfaatrechtenstelsel gehouden wordt?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD en naar het
antwoord op voorgaande vraag van de leden van de fractie van het CDA.
Overigens zij er op gewezen dat, anders dan de leden van de fractie van
de SGP beweren, niet voor een groot deel van het vleesvee fosfaatrechten
gehouden moeten worden. Voor de diercategorieën 104, 112, 115, 116,
117 en 122 uit bijlage D bij de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet zijn
geen fosfaatrechten nodig.
4.3 Productieverbod
De leden van de VVD-fractie lezen dat als melkveehouders over een
fosfaatproductie heen gaan een sanctie volgt. Wat is deze sanctie? Hoe is
deze vastgelegd? Wie is bevoegd om deze sanctie op te leggen?
Er zal strafrechtelijke handhaving plaatsvinden waarbij meerdere sancties
mogelijk zijn. Hierbij is het van belang of een melkveehouder de regels
opzettelijk overtreedt. In dat geval is sprake van een misdrijf en kan een
gevangenisstraf van maximaal zes jaar, een taakstraf of een geldboete van
maximaal € 82.000 (vijfde categorie) worden opgelegd. Indien er geen
opzet aanwezig is, is er sprake van een overtreding en kan hechtenis van
maximaal één jaar, een taakstraf of een geldboete van maximaal € 20.500
(vierde categorie) worden opgelegd.
In artikel II van het wetsvoorstel wordt een wijziging van de Wet op de
economische delicten voorgesteld waarmee overtreding van de voorge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

35

stelde artikelen 21b, eerste lid (verbod om meer dierlijke meststoffen door
melkvee te produceren dan het geldende fosfaatrecht) en 22a, derde lid,
van de Meststoffenwet (het houden van meer melkvee dan toegestaan)
strafbaar wordt gesteld. Met dit voorstel wordt aangesloten bij artikel 1a,
onder 1o, van de Wet op de economische delicten waarin overtreding van
het verbod om varkens of pluimvee te houden zonder varkensrechten of
pluimveerechten strafbaar is gesteld. De sancties bij overtreding van de
regels ten aanzien van fosfaatrechten zullen dezelfde zijn als bij
overtreding van de regels ten aanzien van varkensrechten en pluimveerechten.
De strafrechter is bevoegd deze sanctie op te leggen.
4.3.1 Jaarplafond
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering nader kan ingaan op
wat de stand van zaken is met betrekking tot het intensieve overleg tussen
Ministerie van Economische Zaken en de zuivelketen over de KringloopWijzer?
Op basis van specifieke bedrijfsverantwoording kan er extra ruimte voor
een ondernemer komen. Een ondernemer die actief stuurt op fosfaatproductie zal gestimuleerd worden. Wat is de reden dat het Ministerie van
Economische Zaken nog geen duidelijkheid geeft aan de voorwaarden of
invulling van deze specifieke bedrijfsverantwoording? De leden van de
VVD-fractie zijn het met de regering eens dat de ontwikkeling van een
instrument aan de sector is. Echter, het ministerie moet wel aangeven wat
de voorwaarden/criteria zijn waaraan getoetst wordt en of het instrument
gebruikt kan worden onder welke voorwaarden. Wanneer wordt de
ministeriële regeling duidelijk?
De leden van de CDA-fractie constateren dat voorliggend wetsvoorstel
uitgaat van toebedeling van fosfaatrechten op basis van forfaitaire
normen. Deze leden vinden dat de regering nogal ruim uitgevallen
voorwaarden denkt te moeten stellen aan de KringloopWijzer. Kan
aangegeven worden hoe het bedrijfsleven aannemelijk kan maken dat
daarmee geen afbreuk wordt gedaan aan de naleving van een verplichting
op grond van een voor Nederland verbindend verdrag of besluit van een
volkenrechtelijke organisatie, zoals in memorie van toelichting wordt
gesteld?
Voorwaarde voor aanwijzing van de KringloopWijzer om fosfaatrechten
bedrijfsspecifiek te kunnen verantwoorden is dat de systematiek en
rekenregels van de KringloopWijzer onafhankelijk en wetenschappelijk
worden getoetst, dat de KringloopWijzer privaat geborgd wordt en dat er
duidelijke criteria zijn op basis waarvan vastgesteld kan worden welke
bedrijven wel en welke bedrijven niet op een verantwoorde wijze hun
mineralenkringloop kunnen verantwoorden met de KringloopWijzer
(Kamerstuk 34 532, nr. 3).
De KringloopWijzer is ontwikkeld als managementinstrument. Het vergt
een behoorlijke inspanning om deze ook geschikt te maken als verantwoordingstrument. Momenteel wordt daarom nog niet aan de
voorwaarden voldaan. In goed overleg werkt de zuivelketen verder aan
het voldoen aan de voorwaarden.
De wetenschappelijke validatie van de rekenregels van de KringloopWijzer
wordt momenteel getoetst door de Commissie van Deskundigen
Meststoffenwet. Het resultaat wordt dit jaar verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

36

Met name rond de borging is nog werk te doen. De zuivelketen werkt hard
aan het vervolmaken van de centrale database KringloopWijzer, een
essentieel onderdeel in de borging.
Verder wordt er intensief met de zuivelketen gesproken over het opzetten
van een private borging waarbij de sector op basis van zelfregulering via
een onafhankelijke instantie de kwaliteit van de KringloopWijzer-gegevens
borgt. Aangezien deze private borging nog niet bestaat zal er zeker enige
tijd overheen gaan voor deze op een goede manier is ingericht.
Naar verwachting zal de KringloopWijzer in ieder geval niet eerder dan na
de afroming van de fosfaatrechten in 2018 aangewezen kunnen worden
als instrument voor bedrijfsspecifieke afrekening van fosfaatrechten.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe zij bijdraagt aan het
onderzoek naar bedrijfsspecifieke verantwoording en realiseren van de
borging van een dergelijk systeem.
De doorontwikkeling van de KringloopWijzer vindt plaats in het kader van
de topsector Agri&Food, roadmap Duurzame veehouderij en project
Duurzame Zuivelketen. De borging van de KringloopWijzer krijgt in dit
project nadrukkelijk aandacht. Daarnaast lopen er in het kader van het
vijfde actieprogramma Nitraatrichtlijn drie pilots op het gebied van
bedrijfsspecifieke gebruiksnormen op basis van de KringloopWijzer. In
deze pilots wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan de borging van de
KringloopWijzer. Twee van deze pilots worden medegefinancierd in het
kader van de topsector Agri &Food, roadmap Robuuste plantaardige
productie en project Meerwaarde mest en mineralen.
Uit de Nationale Enveloppe 2015 van € 30 miljoen is € 3 miljoen
toegekend aan de KringloopWijzer, onder andere voor de opzet van de
centrale database KringloopWijzer (Kamerstuk 28 973, nr. 169).
Op welke termijn verwacht de regering dat de KringloopWijzer voldoende
geborgd is en aangewezen kan worden? Wat zijn de elementen die
aanwijzing op dit moment nog onmogelijk maken, en wat wordt eraan
gedaan om dit op te lossen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Is de regering voornemens om de KringloopWijzer gelijktijdig met de
invoering van het fosfaatrechtenstelsel verplicht te stellen?
Ik ben niet voornemens om de KringloopWijzer verplicht te stellen voor
fosfaatrechten. Ondernemers die geen gebruik willen maken van de
KringloopWijzer kunnen hun fosfaatproductie verantwoorden door
gebruik te maken van excretieforfaits.
De leden van de D66-fractie lezen dat het, volgens de regering, nog niet
mogelijk is op een juiste wijze met zekerheid de mineralenkringloop op
een bedrijf vast te stellen. Als gevolg daarvan wordt bedrijfsspecifieke
verantwoording nog niet mogelijk gemaakt. Deze leden willen graag
weten waarom de veel gebruikte KringloopWijzer daar niet tijdig voor
gereed of geverifieerd zou kunnen zijn? Wat zijn verder de onderwerpen
van gesprek in het overleg tussen het Ministerie van Economische Zaken
en de zuivelketen over de wijze waarop op verantwoorde wijze de
mineralenkringloop verantwoord kan worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

37

Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen op welke termijn de regering
verwacht dat de KringloopWijzer voldoende geborgd is om invulling te
geven aan de bedrijfsspecifieke verantwoording. Beoogt de regering de
KringloopWijzer gelijktijdig met de invoering van de wet in 2017 te
borgen? Wanneer ontstaat hierover duidelijkheid?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
4.3.2 Dagplafond
Waarom wordt het dagplafond geïntroduceerd, zo vragen de leden van de
VVD-fractie. Het instellen van een dagplafond is een extra slot op de deur.
Waarom wordt hiervoor gekozen? Is het in het kader van dierenwelzijn,
diergezondheid en integriteit verantwoord om op dagbasis te sturen op
een fosfaatproductie? In hoeverre wordt er rekening gehouden met het
feit dat we in de veehouderij werken met levende dieren? Op basis van
een dagplafond zullen boeren genoodzaakt kunnen zijn om aan de
onderkant van een gemiddelde fosfaatproductie te sturen wat ten koste
gaat van de bedrijfsvoering. Wat is de reactie van de regering hierop? Als
een ondernemer over zijn dagproductie heengaat, is deze ondernemer
dan genoodzaakt een dier af te voeren naar de slacht? Zo nee, hoe gaat de
regering dit voorkomen?
De bevoegdheid tot oplegging van een dagplafond biedt de mogelijkheid
om met name bedrijven die stelselmatig hun fosfaatrecht overschrijden
en zich niets gelegen laten liggen aan eerder opgelegde sancties als het
ware «onder curatele» te stellen.
Zie ook het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie
van de VVD.
Hoe vaak is in de pluimvee- en varkenssector een dagplafond opgelegd?
En waarom is dit dagplafond opgelegd?
Er is aan twee varkensbedrijven een dagplafond opgelegd omdat zij
(jarenlang) meerdere malen het uitbreidingsverbod hebben overtreden.
4.4 Toekenning van fosfaatrechten
De leden van de VVD-fractie constateren dat bedrijven via RVO.nl de
informatie krijgen over het aantal vastgestelde fosfaatrechten. Hoe kan het
zo zijn dat er ondernemers zijn die een niet ingevulde site van de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) hebben, waarbij
bijvoorbeeld het aantal hectare grond en het aantal dieren niet zijn
ingevuld? Bent u het met de leden van de VVD-fractie eens dat deze
ondernemers op achterstand staan omdat zij hun gegevens niet kunnen
controleren? Hoeveel ondernemers betreft dit? En wat gaat de regering
doen om deze ondernemers tegemoet te treden?
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is in augustus van dit jaar
begonnen met het aanschrijven van alle bedrijven met melkvee met het
verzoek de gegevens te controleren die van belang zijn voor vaststelling
van de fosfaatrechten. Ondernemers kunnen in «Mijn Dossier» de
gegevens inzien en wijzigen, voorzien van de benodigde bewijsvoering
om de wijzigingen te kunnen staven. Bedrijven die van mening zijn dat zij
op 2 juli 2015 op hun bedrijf melkvee hebben gehouden en dus ten
onrechte geen brief hebben ontvangen kunnen dit ook via «Mijn Dossier»
kenbaar maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

38

Bij 2.366 ondernemers die op 2 juli 2015 melkvee hebben gehouden zijn er
geen gegevens teruggelegd in de servicemelding (brief en «Mijn
Dossier»). Het gaat hierbij grotendeels om bedrijven waarvan bekend is
dat er na 2 juli 2015 een bedrijfsoverdracht heeft plaatsgevonden. De
betreffende ondernemers hebben een brief ontvangen waarin zij hierover
geïnformeerd zijn en gevraagd zijn om de juiste gegevens door te geven
aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, rekening houdend met
de wijzigingen die hebben plaatsgevonden als gevolg van de bedrijfsoverdracht die heeft plaatsgevonden. De gegevens die de ondernemers
aanleveren worden beoordeeld en gebruikt bij het vaststellen van de
fosfaatrechten.
Bij 2.897 ondernemers is slechts een gedeelte van de gegevens teruggelegd omdat:
• er geen Gecombineerde Opgave 2015 van het bedrijf bekend is;
• er geen melkleveringsgegevens bekend zijn;
• er sprake was van een bedrijfsoverdracht in 2015 of 2016
• de verschillende registraties niet met elkaar overeenkomen. Hiervan is
bijvoorbeeld sprake als volgens het I&R-rund er melkvee op een bedrijf
stond geregistreerd maar dit bedrijf op de Gecombineerde Opgave
geen dieren heeft opgegeven;
• er niet met zekerheid bepaald kan worden of de gehouden dieren
onder de definitie van melkvee vallen of niet.
Ondernemers die geen servicebrief ontvangen hebben of waarbij slechts
een gedeelte van de gegevens zijn teruggelegd staan niet op achterstand.
De servicebrief is er juist voor bedoeld om ondernemers waarbij
geregistreerde gegevens ontbreken of onvolledig zijn tegemoet te treden
en om ervoor te zorgen dat alle ondernemers bij de inwerkingtreding van
het stelsel een correcte hoeveelheid fosfaatrechten en een correcte
melkveefosfaatruimte toegewezen krijgen.
Kan de regering een uitgebreide toelichting geven op het begrip «houders
van dieren»?
Voor een toelichting op het begrip houders van dieren verwijs ik naar
paragraaf 4.4. van het algemeen deel van de memorie van toelichting. Ik
wijs er op dat ik bij dit begrip niet afwijk van de vaste jurisprudentie van
de Hoge Raad en het College van Beroep voor het bedrijfsleven.
Kan de regering uitgebreid ingaan op onderstaande situatie?
Een biologische boer schaart zijn vee voor vier maanden uit in een
natuurgebied en had op moment van de peildatum daardoor minder vee.
In dit geval worden de fosfaatrechten toegekend aan de feitelijke houder
van de dieren (de natuurbeheerder) en niet de eigenaar (biologische
melkveehouder). Daarbij krijgt de natuurbeheerder ook een financiële
vergoeding van de biologische boer. Waarom is er in deze situatie niet
gekozen om een natuurbeheerder uit te sluiten van het verkrijgen van
fosfaatrechten? Waarom is er in deze situatie niet voor gekozen bij
uitscharing van vee de rechten naar rato te verdelen? Bijvoorbeeld 4/12e
deel natuurbeheerder en 8/12e deel voor de boer? Wat zijn de gevolgen
voor de (biologische) boeren die hun vee hebben uitgeschaard? Om
hoeveel bedrijven gaat het volgens de opgave van RVO?
In het kader van de Meststoffenwet is het aangrijpingspunt de houder van
de voor gebruiks- of winstdoeleinden gehouden dieren. Het is van
ondergeschikt belang of de houder ook de eigenaar van de dieren is. In
het geval van uitgeschaarde dieren gaat het voor wat betreft de
toekenning van de fosfaatrechten dus niet om wie de eigenaar was van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

39

het melkvee op de peildatum van 2 juli 2015, maar om de feitelijke houder
van de dieren, wie feitelijk de dieren in zijn stal onderbracht, op zijn land
weidde, de verzorging op zich nam en op wiens bedrijf het gehouden
melkvee fosfaat (dierlijke mest) produceerde. Dit betekent automatisch dat
er geen bedrijven uitgesloten kunnen worden van het verkrijgen van
fosfaatrechten. Bedrijven die na de inwerkingtreding van het stelsel van
fosfaatrechten melkvee inscharen zullen de fosfaatproductie van deze
ingeschaarde dieren moeten verantwoorden met fosfaatrechten.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland kan op basis van de
registraties niet precies bepalen hoeveel bedrijven op 2 juli 2015 hun
dieren hebben uitgeschaard. Om te bepalen of er sprake is van uitscharen
zal er bij elk individueel bedrijf bekeken moeten worden of er dieren op
naam van een ander bedrijf zijn geregistreerd en na verloop van tijd weer
op naam van het eerste bedrijf zijn geregistreerd. Een dergelijke actie
vergt dermate veel capaciteit dat er sprake is van een vrijwel onmogelijke
opgave om dit precies in beeld te brengen.
Bedrijven hebben de mogelijkheid om onderling rechten over te dragen
om te komen tot een verdeling die passend is bij hun situatie (4/12e – 8/12e
in het voorbeeld van deze vraag).
Op welke wijze wordt er omgegaan met een ondernemer die zijn jongvee
extern laat opfokken? Om hoeveel bedrijven gaat dit?
Wat zijn de consequenties van het voorliggend wetsvoorstel voor deze
bedrijven die een ander bedrijf zijn jongvee extern heeft laten opfokken,
en met deze wet voor bijvoorbeeld 80 stuks jongvee fosfaatrechten moet
aankopen? Als een bank dit in de huidige marktomstandigheden niet wil
financieren, wat betekent dit voor dit jongvee?
Is de regering het met de leden van de VVD-fractie eens dat deze
onduidelijkheid, maar ook de hoge kosten die aan dit wetsvoorstel
verbonden zijn, ondernemers ongewild moeten laten inboeten op
diergezondheid (met name veroorzaakt als jongvee extern is opgefokt en
nu weg moet omdat er onvoldoende fosfaatrechten op het bedrijf
aanwezig zijn)?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
voorgaande vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op de
Gecombineerde Opgave van 2015 hebben 2.676 bedrijven aangegeven
geen melkkoeien te hebben maar wel jongvee voor de opfok (exclusief
vrouwelijk jongvee voor de vleesveehouderij). Ik ben het niet eens met de
leden van de fractie van de VVD dat onderhavig wetsvoorstel een negatief
effect zal hebben op diergezondheid.
De hoeveelheid geproduceerd fosfaat is afhankelijk van een aantal externe
factoren. Op welke wijze wordt er gestuurd dat indien het fosfaatplafond
behaald is, er structureel onder het fosfaatplafond geproduceerd wordt?
Kunnen er incidenteel extra rechten worden toegekend of vindt dit
bedrijfsspecifiek plaats?
Ik heb in mijn brief aan uw Kamer van 3 maart 2016 aangegeven
voornemens te zijn om, vanaf het moment dat geborgd is dat de nationale
fosfaatproductie weer onder het fosfaatproductieplafond is gekomen,
fosfaatrechten die worden afgeroomd bij overdracht via een fosfaatbank
weer toe te delen. De fosfaatbank zal worden beheerd door de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland. De fosfaatbank zal aan bedrijven
ontheffing verlenen van het verbod om fosfaat met melkvee te produceren, waarbij de omvang van de te verlenen ontheffingen nooit groter
kan zijn dan de hoeveelheid fosfaatrechten die in de fosfaatbank wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

40

beheerd, uitgedrukt in kilogrammen fosfaat. Ontheffingen zullen bedrijfsgebonden en niet overdraagbaar worden. Aan ontheffingen worden
nadere voorwaarden verbonden, die gerelateerd zijn aan milieu- of
maatschappelijke doelen.
Kan de regering een overzicht geven van het aantal melkveebedrijven
geregistreerd bij RVO? Kunt u aangeven hoeveel bedrijven er volgens het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn? Kan de regering ook
aangeven hoeveel opfokbedrijven er zijn? Welke andere bedrijven
(categorieën en aantal) kunnen aanspraak maken op fosfaatrechten? Om
hoeveel natuurorganisaties gaat het?
In het kader van de Meststoffenwet is uitsluitend van belang is of op een
bedrijf enige vorm van landbouw bedreven wordt. Daarom maakt de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland in de registraties geen
onderscheid naar bijvoorbeeld melkveebedrijven, opfokbedrijven of
natuurorganisaties. Het Centraal Bureau voor de Statistiek hanteert eigen
definities voor het classificeren van bedrijven. De indeling in bedrijfstypen
vindt plaats op basis van het zwaartepunt van de productie.
Een bedrijf behoort tot een bepaald bedrijfstype als tweederde of meer
van het totale Standaard Opbrengst van het bedrijf – een gestandaardiseerde maat voor de economische omvang van agrarische bedrijven,
gebaseerd op de opbrengst die gemiddeld op jaarbasis per gewas of
diercategorie wordt behaald – afkomstig is van tot dat bedrijfstype
behorende landbouwactiviteiten. Op basis van deze classificatie waren er
in 2015 volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek 16.700 melkveebedrijven, 6.170 overige rundveebedrijven en 1.350 overige graasdierbedrijven. Daarnaast onderscheidt het Centraal Bureau voor de Statistiek
echter ook nog veeteeltcombinaties met vooral graasdieren (310) en
akkerbouw/graasdiercombinaties (830).
De leden van de CDA-fractie vragen hoe groot het overschot was op 2 juli
2015 voor de melkveehouderij. In hoeverre is dat te wijten aan het hoge
fosfaatgehalte van het ruwvoer? Hoe gaat berekend worden welke korting
van het aantal rechten nodig is om het niveau van 2 juli 2015 onder het
fosfaatplafond te brengen?
In mijn brief van 30 juni jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 140) heb ik uw
Kamer geïnformeerd over de fosfaatproductiecijfers van het Centraal
Bureau voor de Statistiek over 2015. De CBS-cijfers zijn gebaseerd op
gegevens over dieraantallen uit de Gecombineerde Opgave (omvang
veestapel 1 april 2015) en gegevens over feitelijke fosfaatgehalten in het
voer.
Het wetsvoorstel voorziet er in dat fosfaatrechten worden toegekend op
basis van de omvang van de veestapel op 2 juli 2015 en op basis van de
geldende excretieforfaits.
De hoeveelheid fosfaatrechten die per 1 januari 2017 wordt toegekend kan
pas definitief worden vastgesteld als de zienswijzen op de servicebrief van
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland zijn verwerkt.
Over de wijze waarop de korting bepaald zal worden heb ik uw Kamer per
brief van 8 september jongstleden nader geïnformeerd (Kamerstuk 33 979,
nr. 141).
In de huidige mestadministratie is het weiden van vee op de grond van
een ander (uitscharen) en het laten grazen van vee van een andere
veehouder, ook wel opfokken genoemd, op eigen grond (inscharen)
administratief mogelijk. In het voorliggende voorstel worden fosfaatrechten toegekend aan degene die op 2 juli 2015 de dieren houdt. De
houder is niet noodzakelijk de economische eigenaar van de dieren. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

41

leden zijn van mening dat de economische eigenaar van het vee de
fosfaatrechten toebedeeld zouden moeten krijgen. Is de regering bereid
een aanpassing te bewerkstelligen waarbij de economische eigenaar van
de dieren voor die dieren die zijn uitgeschaard op de peildatum fosfaatrechten krijgt toegekend? De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat
in bovengenoemde situatie de houder van de dieren de betreffende
fosfaatrechten van de economische eigenaar krijgt voor de periode dat het
vee uitgeschaard is. Deze leden realiseren zich dat door de wetswijziging
de opfokker fosfaatrechten nodig heeft om vee te kunnen houden op zijn
bedrijf. De benodigde fosfaatrechten kunnen gekoppeld aan het dier mee
naar de opfokker en op zeker moment weer mee terug naar de economische eigenaar. Zij zijn van mening dat er, op deze manier, geen sprake
is van extra fosfaatrechten creatie of behoefte. Deze leden zijn daarbij van
mening dat er geen afbreuk wordt gedaan aan het begrip «houden van
dieren», dat wordt gebruikt in de verbodsbepaling, het feitelijke houderschap, zoals de Hoge Raad in zijn arrest van 2 juni 1998 (NJ 1998/714)
heeft uitgemaakt met betrekking tot het destijds van kracht zijnde stelsel
van productierechten blijft in tact. Deelt de regering deze mening? Zo nee,
waarom niet?
Fosfaatrechten worden toegewezen aan de houder van dieren, omdat uit
het I&R-rund is af te leiden wie op 2 juli 2015 melkvee hield. Er is geen
register waaruit is af te leiden wie de economische eigenaar van de
betrokken dieren is. Een tweede reden om fosfaatrechten toe te delen aan
de houder is het gegeven dat ook de meststoffenboekhouding is gericht
op het bedrijf waar het melkvee wordt gehouden. De houder van de
dieren legt verantwoording af over de fosfaatproductie. Als gevolg van
het voorgaande is de regering niet in staat om rechten toe te delen aan de
economische eigenaar. De verwijzing naar het arrest van de Hoge Raad
maakt die afweging niet anders.
Kan de regering meer duidelijkheid geven over het toekennen van
fosfaatrechten aan vleesveehouders? Wordt het uitgangspunt gehanteerd
dat vleesvee en vleesveebedrijven buiten het fosfaatrechtensysteem
blijven? Hoe worden rechten vastgesteld op deze bedrijven? Hoe wordt
bepaald dat het productiedoel melk of productiedoel vlees is? Hoe is
omzetting van productiedoel vlees naar melk voorkomen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leven de fractie van de VVD en naar het
antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De leden van de CDA-fractie vragen of bij de vaststelling van de uitgangssituatie eigendomsgronden in het buitenland worden meegenomen. Zo
niet, waarom niet?
In dit wetsvoorstel is aangehaakt op de reeds geldende bepalingen van de
Meststoffenwet. Relevant is de definitie van de zogenaamde «tot het
bedrijf behorende oppervlakte landbouwgrond». Het gaat hier om de in
Nederland gelegen oppervlakte landbouwgrond aldus artikel 1, lid 1, sub
m van de Meststoffenwet.
De leden van de D66-fractie hebben vernomen dat er melkveehouders met
voorkennis zouden zijn die op 2 juli meer koeien geregistreerd hadden
staan dan een paar dagen daarvoor. In hoeverre gaat vooraf aan de
verdeling van fosfaatrechten gekeken worden of er reden bestaat te
vermoeden dat de stand op de peildatum gemanipuleerd is ten behoeve
van het verkrijgen van meer rechten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

42

De gegevens van het I&R-rund zijn leidend voor het vaststellen van de
hoeveelheid toe te kennen fosfaatrechten. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft inmiddels een risicoanalyse uitgevoerd op
opvallende mutaties. De uitkomsten geven geen aanleiding om nader
onderzoek uit te voeren.
Indien blijkt dat dit het geval is, welke consequentie wordt daaruit
getrokken ten aanzien van het betreffende bedrijf?
Bij de vaststelling van de hoeveelheid toe te kennen fosfaatrechten wordt
gebruik gemaakt van de gegevens in het I&R-rund. Ik heb de bevoegdheid
van deze gegevens af te wijken als blijkt dat die gegevens evident onjuist
zijn. In die gevallen kan een lager aantal fosfaatrechten aan een bedrijf
worden toegekend. De feitelijke omstandigheden zijn bij vermoedens van
fraude doorslaggevend.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat bij de bepaling van de
hoeveelheid toe te kennen fosfaatrechten wordt uitgegaan van het
feitelijke houderschap op de peildatum van 2 juli 2015. Genoemde leden
wijzen op de inschatting dat 20% van de melkveehouders melkvee of
jongvee op de peildatum had uitgeschaard naar grond van derden. Deze
melkveehouders worden hard geraakt door deze maatregel. Zo kan een
klein melkveebedrijf dat jongvee opfokt met fluctuerende dieraantallen te
maken hebben, bijvoorbeeld wanneer net voor de peildatum dieren zijn
verkocht. Een ander voorbeeld is een bedrijf met 80 koeien, dat op 30 juni
6 afgekalfde vaarzen heeft verkocht. De schadepost voor dit familiebedrijf
wordt 24.000 euro.
Kan de regering nader ingaan op deze voorbeelden? Erkent de regering
dat hiermee onder meer grondgebonden bedrijven hard geraakt kunnen
worden, terwijl intensieve bedrijven met een sterke groei hun dieren
kunnen behouden? Worden bedrijven die niet hebben bijgedragen aan het
overschrijden van het fosfaatplafond hiermee niet onevenredig geraakt?
Waarom is niet gekozen voor een referentiedatum in het verleden,
waardoor anticiperend gedrag niet beloond wordt?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA en naar het
antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Klopt het dat op en rond 2 juli 2015 een bovengemiddeld aantal veemutaties is doorgegeven, waarmee geanticipeerd is op de peildatum?
Waarom is niet gekozen voor het uitgangspunt van het gemiddelde aantal
dieren over 2014 of het eerste halfjaar in 2015?
Uit analyses van de Rijksdienst voor Ondernemer Nederland blijkt, op en
rond 2 juli 2015, geen sprake van een bovengemiddeld aantal veemutaties.
Voor het antwoord waarom voor de peildatum van 2 juli 2015 is gekozen
wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden
van de fractie van het CDA.
Is de regering bereid met oplossingen te komen voor bedrijven die dieren
hebben uitgeschaard, bijvoorbeeld door middel van een verklaring van de
ondernemer dat de dieren tijdelijk niet op het bedrijf aanwezig waren?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

43

De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering aangeeft dat op
basis van advies van de Landsadvocaat de conclusie is getrokken dat het
juridisch niet houdbaar is om fosfaatrechten toe te kennen op basis van
het aantal gehouden stuks melkvee op een moment vóór 2 juli 2015. Is de
regering bereid het advies van de Landsadvocaat naar de Kamer te
sturen?
Het is staand kabinetsbeleid dat adviezen van de Landsadvocaat niet
worden gedeeld. Voor de reden waarom voor de voorgestelde peildatum
is gekozen wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van
de leden van de fractie van het CDA.
Het is voor de leden van de SGP-fractie niet duidelijk waarom een keuze
voor een representatieve referentiedatum of -periode voor 2 juli 2015 voor
de toekenning van fosfaatrechten juridisch niet houdbaar zou zijn. Bij de
introductie van het varkensrechtenstelsel (juli 1997) gold 1996 als
referentieperiode, of zelfs 1995 als 1996 geen representatief beeld gaf.
Daarnaast gold een knelgevallenregeling op basis van het Besluit
hardheidsgevallen herstructurering varkenshouderij, met afwijkende
regels voor het vaststellen van de hoogte van het varkensrecht als sprake
zou zijn van onbillijkheden van overwegende aard. Waarom was een
keuze voor een referentieperiode in het verleden toen wel mogelijk, en
zou dat nu niet het geval zijn?
Is het juridisch mogelijk om naast de referentiedatum van 2 juli 2015
melkveehouders ook de mogelijkheid te geven om te kiezen voor een
referentieperiode, bijvoorbeeld het eerste half jaar van 2015 of langer?
Waarom heeft de regering hier niet voor gekozen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De leden van de SGP-fractie constateren dat melkveehouders die hun
jongvee in 2015 enkele maanden in de zomerperiode uit geschaard
hadden bij een andere landbouwer geen rechten toegekend krijgen voor
dit jongvee. Deze rechten vallen toe aan de beherende landbouwer. De
enkelvoudige keuze voor de referentiedatum van 2 juli 2015 geeft in dezen
geen representatief beeld, omdat dit jongvee het grootste deel van het
jaar wel in beheer van de eigenaar was. Deze leden vinden dat de regering
deze melkveehouders niet aan hun lot over mag laten. Het is de verantwoordelijkheid van de regering om te zorgen voor representatieve
toekenning van fosfaatrechten. Wil de regering ervoor zorgen dat
melkveehouders die in 2015 een (deel van) hun jongvee uit geschaard
hadden een representatief deel van de fosfaatrechten voor dit jongvee
toegekend krijgen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De leden van de SGP-fractie krijgen signalen dat er melkveehouders zijn
die na 2 juli 2015 koeien hebben aangekocht, maar in het registratiesysteem (I&R) de datum van 2 juli aangehouden hebben. Dat zou
oneigenlijk gebruik van de referentiedatum van 2 juli 2015 zijn. Hoe
beoordeelt de regering dit?
Bij de vaststelling van de hoeveelheid toe te kennen fosfaatrechten wordt
gebruik gemaakt van de gegevens in het I&R-rund. Het I&R-systeem
verplicht ondernemers om mutaties binnen drie werkdagen door te
voeren in het systeem. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft
inmiddels een risicoanalyse uitgevoerd op opvallende mutaties. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

44

uitkomsten van dit onderzoek geven geen aanleiding om nader onderzoek
uit te voeren. In alle gevallen heb ik de bevoegdheid van de I&R-gegevens
af te wijken als blijkt dat die gegevens evident onjuist zijn zodat een lager
aantal fosfaatrechten aan een bedrijf kan worden toegekend. De feitelijke
omstandigheden zijn bij vermoedens van fraude doorslaggevend.
4.5 Knelgevallen
De leden van de VVD-fractie constateren dat het wetsvoorstel voorziet in
een beperkte knelgevallenregeling. Kan de regering verduidelijken of de
minimaal 5% minder kilogram fosfaat voor alle knelgevallen geldt?
De minimaal 5% geldt voor alle knelgevallen, zoals blijkt uit het voorgestelde artikel 23, vijfde lid.
Kan de regering aangeven waarom zij na een eerdere brief van 3 maart
2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108 ) toch besloten heeft de knelgevallenregeling verder te versoberen? Wat zijn de motieven hiervoor geweest?
Hoeveel startende bedrijven zijn er in de periode 1 januari 2013 tot 1 juli
2015 geweest conform de registratie bij RVO of bij de verschillende
zuivelbedrijven?
Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag van de leden van de
fractie van de VVD verwijs ik naar de passage hierover in paragraaf 4.5
van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel (Kamerstuk 34 532,
nr. 3).
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland houdt geen registratie bij
van startende bedrijven. Of zuivelbedrijven een dergelijke registratie
bijhouden is mij niet bekend.
Ondernemers moeten een enorme administratie bijhouden en deze wordt
gedeeld met RVO. Waarom is het op dit moment nog steeds niet duidelijk
waar de generieke korting op uit zal komen?
De hoogte van de generieke korting is van verschillende factoren
afhankelijk. Factoren die in samenhang beschouwd dienen te worden. Ik
heb uw Kamer hierover per brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk
33 979, nr. 141) geïnformeerd en verwijs dan ook naar die brief.
Waarom maakt de regering onderscheid tussen grondgebonden bedrijven
en niet-grondgebonden bedrijven, waarbij de laatste categorie hun mest
voor 100% verwerkt? Wat is de legitimatie van dit onderscheid? Wat is de
legitimatie voor het onderscheid tussen grondgebonden bedrijven en niet
grondgebonden bedrijven? De Raad van State maakt ook op dit punt een
aantal kritische opmerkingen en verwijst naar de fair balance. De leden
van de VVD-fractie vragen hier een uitgebreide toelichting op van de
regering.
De rechtvaardiging voor het onderscheid tussen grondgebonden en
niet-grondgebonden bedrijven is gelegen in de constatering dat grondgebonden bedrijven de door het melkvee geproduceerde hoeveelheid
fosfaat binnen de daarvoor geldende gebruiksnormen op eigen
landbouwgrond kunnen plaatsen. Extensieve bedrijven leveren daarmee
geen bijdrage aan het overschot aan fosfaat dat in Nederland door de
veehouderij wordt geproduceerd en dragen daardoor ook niet bij aan de
druk op de nationale mestmarkt en de naleving van het stelsel van
gebruiksnormen. Ten aanzien van de fair balance dient in dit verband te
worden opgemerkt dat, zoals de Afdeling advisering van de Raad van
State opmerkt, aan het bevoegd gezag een «wide margin of appreciation»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

45

toekomt als het gaat om in het algemeen belang beperkingen stellen aan
eigendomsrechten en aan keuzes die aan deze beperkingen ten grondslag
liggen. Als gevolg van de eerder genoemde overwegingen is de
verwachting dan ook niet dat bij het ontzien van grondgebonden
bedrijven schending van de fair balance zal worden aangenomen. Daarbij
wordt overigens nog ten overvloede opmerkt dat bij het opstellen van de
algemene maatregel van bestuur waarin de generieke korting wordt
opgenomen, nadrukkelijk oog zal zijn voor de 1 EP-toets. Daarbij zal
uiteraard ook expliciet aandacht worden geschonken aan een onderscheid
tussen bedrijven met en bedrijven zonder latente productieruimte.
Op welke wijze is in dit wetsvoorstel geborgd dat zelfstandige bedrijven
die een andere rechtsvorm krijgen niet gekort worden op fosfaatrechten?
Zolang sprake blijft van hetzelfde bedrijf, zoals gedefinieerd in de
Meststoffenwet, zal geen korting plaatsvinden op fosfaatrechten. Ten
overvloede geldt dat zodra rechten overgaan van de ene (rechts)persoon
op de andere een korting zal worden toegepast, behalve indien sprake is
van een in het wetsvoorstel beschreven uitzondering.
Is het waar dat melkveebedrijven die op hun bedrijf de mest zelf
verwerken (compostering en hygiënisatie met bijbehorende exporterkenningen door de NVWA) niet erkend worden als knelgeval in het kader van
de knelgevallenregeling van de AMvB grondgebonden groei, omdat deze
individuele ondernemer niet is geregistreerd als intermediair? Wat zijn de
gevolgen voor de introductie van fosfaatrechten? Is er in deze een
beoordelingskader beschikbaar en wil de regering deze delen met de
Kamer?
Toepassing van de regels van de AMvB grondgebonden groei melkveehouderij gebeurt binnen de bestaande juridische kaders op het gebied van
mestverwerking. Artikel 33a, derde lid 3, onderdeel a van de Meststoffenwet bepaalt dat onder het laten verwerken van dierlijke meststoffen
(onder andere) wordt verstaan het overdragen of laten overdragen van op
het bedrijf geproduceerde dierlijke meststoffen aan een verwerkende
onderneming. In de definitie van verwerkende onderneming (artikel 1, lid
1, onderdeel ii, van de Meststoffenwet) wordt bepaald dat het altijd moet
gaan om een niet-landbouwonderneming. In de memorie van toelichting
bij het wetsvoorstel waarmee het stelsel van verantwoorde mestafzet
werd ingevoerd (Kamerstuk 33 322, nr. 3) is uiteengezet dat op die manier
wordt bewerkstelligd dat er altijd een externe partij is, met wie overeenkomsten gesloten kunnen worden. Verricht de landbouwer de verwerking
zelf, dan kan de geproduceerde meststof alsnog niet op eigen grond
worden gebracht, immers de verplichte mestverwerking geldt voor het
bedrijfsoverschot. Het product dient te worden afgevoerd. Dit vervoer
moet uitgevoerd worden door een erkende intermediair, omdat de
Nederlandse overheid zicht wil houden op welke ondernemingen mest
vervoeren, waardoor er altijd een niet-landbouwonderneming bij
mestverwerking betrokken is.
Er zijn geen gevolgen voor de introductie van fosfaatrechten. Het
fosfaatrechtenstelsel ziet immers op de maximering van de fosfaatproductie, terwijl mestverwerking betrekking heeft op fosfaat dat geproduceerd is maar niet op grond bij het bedrijf kan worden aangewend.
Kan de regering een reactie geven op een casus van een ondernemer die
voor een stal van 70 melkkoeien over moest gaan tot renovatie van de
stal, waarbij hij met het oog op het wegvallen van het melkquotum koos
voor een uitbreiding naar 120 koeien? Na het verkrijgen van de
vergunning, tijdens de bouw, werd deze ondernemer geconfronteerd met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

46

de verplichting tot grondgebondenheid. Er moest 2,5ha bijgekocht
worden voor ongeveer 65.000 euro per hectare. Een forse investering
waar ook de financiering voor geregeld moest worden. Daarnaast ging in
deze casus de aannemer failliet en lag de bouw van de nieuwe gerenoveerde stal stil waardoor op de peildatum van 2 juli 2015 de stal nog niet
gereed was en dat op de peildatum van 70 melkkoeien wordt uitgegaan
voor het verkrijgen van fosfaatrechten. Is de regering van mening dat hier
sprake is van een knelgeval? Zo ja, op welke manier? Zo nee, waarom is er
in dit geval geen spraken van een knelgeval?
In het wetsvoorstel staat beschreven hoe fosfaatrechten zullen worden
toegekend. Bedrijven krijgen fosfaatrechten voor melkvee dat op 2 juli
2015 op het eigen bedrijf werd gehouden. Voor uitbreiding van de
veestapel op een bedrijf na de datum van 2 juli 2015 worden geen
fosfaatrechten toegekend. Over die uitbreiding is eerder gezegd dat die
«voor risico en rekening van de veehouder» was.
Het is mogelijk dat ondernemers onevenredig benadeeld worden door de
toepassing van een peildatum. Het wetsvoorstel bevat een voorziening
om deze ondernemers te compenseren.
In het debat over de situatie in de melkveehouderij op 14 april jongstleden
heb ik aangegeven dat de knelgevallenvoorziening ziet op bedrijven die
op 2 juli 2015 aantoonbaar in een bijzonder situatie verkeerden die niet in
lijn was met de reguliere bedrijfsvoering (buitengewone omstandigheden). Ik heb daarbij ook aangegeven dat de knelgevallenvoorziening
naar zijn aard beperkt zal zijn. De reden daarvoor is dat het toekennen van
extra rechten in een knelgevallenvoorziening leidt tot een groter verschil
tussen de hoeveelheid rechten die wordt toegekend en het fosfaatplafond
en daarmee onvermijdelijk tot een grotere noodzakelijke generieke
afroming. Er is immers geen voorraad «vrije rechten» beschikbaar.
Het ruimhartig toekennen van rechten in een knelgevallenvoorziening
heeft dus gevolgen voor bedrijven die niet binnen de knelgevallenvoorziening vallen. In die zin is de knelgevallenvoorziening ook een herverdelingsvraag. Dat is de reden dat ik inzet op een beperkte knelgevallenvoorziening die alleen ziet op buitengewone omstandigheden die niet in lijn
zijn met de reguliere bedrijfsvoering.
Als een bedrijf niet in aanmerking komt voor de knelgevallenvoorziening,
wil dat niet zeggen dat de situatie op het bedrijf mede als gevolg van de
introductie van het fosfaatrechtenstelsel niet als, financieel of anderszins,
knellend kan worden ervaren.
Van buitengewone omstandigheden is sprake als de fosfaatproductie op
2 juli 2015 minimaal vijf procent lager was dan de fosfaatproductie die
voor dat bedrijf gebruik was als gevolg van bouwwerkzaamheden,
diergezondheidproblemen, ziekte van de landbouwer, ziekte dan wel
overlijden van een persoon van het samenwerkingsverband van de
landbouw of een bloed- of aanverwant in de eerste graad, of vernieling
van (een deel van) de melkveestal.
Als sprake is van zo’n buitengewone omstandigheid, zal het fosfaatrecht
voor het betreffende bedrijf worden vastgesteld op basis van de
hoeveelheid dieren en de excretieforfaits die het bedrijf zou hebben gehad
als geen sprake was geweest van buitengewone omstandigheden.
Het gaat in de knelgevallenvoorziening eigenlijk om terugkijken. Er wordt
een vergelijking gemaakt met de situatie die op 2 juli 2015 in redelijkheid
voor een bedrijf mocht worden verwacht en waarvan, als gevolg van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

47

genoemde oorzaken, geen sprake was. Het gaat er nadrukkelijk niet om
een vergelijking met de toekomst te maken. Ondernemers die
voornemens waren hun bedrijf uit te breiden maar die uitbreiding nog
niet hadden gerealiseerd, komen niet in aanmerking voor de knelgevallenvoorziening.
Als bij de beoordeling sprake is van buitengewone omstandigheden op
2 juli 2015 als gevolg van bouwwerkzaamheden, wordt gekeken naar
hoeveel dieren op het bedrijf aanwezig waren geweest als de bouwwerkzaamheden niet waren uitgevoerd in verhouding tot het aantal dieren dat
feitelijk aanwezig was. Er kunnen rechten worden verstrekt voor dieren die
als gevolg van de bouwwerkzaamheden tijdelijk waren uitgeschaard. Als
de bouwwerkzaamheden ook gericht waren op uitbreiding van de
stalcapaciteit, worden geen rechten toegekend voor het aantal extra
dieren dat op het bedrijf had kunnen zijn als de bouwwerkzaamheden
eerder waren afrond. Dit is in wezen niet anders dan de bepalingen die
gelden voor «latente stalruimte».
Op basis van de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van
mening dat geen sprake is van een knelgeval.
De Raad van State wijst op de vervangingsinvesteringen voor de
peildatum van 2 juli 2015. De regering gaat in de begeleidende brief
hierop in door te stellen dat een bedrijf een knelgeval is als de opbrengst
5% lager is door bouwwerkzaamheden. Dit komt niet overeen met het
punt waar de Raad van State op doelt. De Raad van State wijst naar de
mening van de leden van de VVD-fractie op het punt dat ondernemers
ruim voor de peildatum verplichtingen zijn aangegaan om een stal te
renoveren of nieuw te bouwen terwijl ze op dat moment niet konden
weten van een mogelijke introductie van fosfaatrechten. Graag een
beschouwing van de regering.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De Raad van State concludeert dat het niet duidelijk is hoe geborgd wordt
dat vee alleen via natuurlijk verloop het bedrijf verlaat. Kan de regering
een uitgebreide toelichting geven hoe dit in de praktijk vorm krijgt,
uitgaande van de wetenschap dat een veebedrijf ook met onvoorziene
omstandigheden te maken krijgt, het zijn immers levende dieren? Hoe
wordt geborgd dat er bij de generieke afroming geen melkvee of kalfjes
naar de slacht hoeven?
Uitgaande van een gemiddelde levensduur van een melkkoe van 6 jaar
wordt jaarlijks circa 16 procent van de veestapel vervangen. Dit geeft
melkveehouders in principe voldoende tijd om de veestapel middels
natuurlijk verloop te laten krimpen.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering bereid is bij de knelgevallen welwillender te kijken naar grondgebonden houders? Is de regering
bereid biologische melkveehouders uitbreidingsmogelijkheden te bieden?
Het is een bewuste keuze om de knelgevallenvoorziening in omvang te
beperken. Iedere toekenning van extra fosfaatrechten betekent namelijk
dat de omvang van de noodzakelijke generieke afroming verder wordt
vergroot. Een ruimhartige knelgevallenvoorziening heeft onherroepelijk
tot gevolg dat de benodigde generieke korting groter wordt, waardoor de
rekening van een ruime voorziening bij de sector als geheel komt te liggen
in de vorm van een grotere generieke korting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

48

Het is om die reden dat het wetsvoorstel uitsluitend in een knelgevallenvoorziening voorziet voor ondernemers die door buitengewone omstandigheden op de peildatum minimaal 5 procent minder melkvee hielden
dan in een situatie zonder deze buitengewone omstandigheid. Latente
plaatsingsruimte is geen buitengewone omstandigheid die het rechtvaardigt om een ondernemer meer fosfaatrechten toe te kennen.
Biologische melkveehouders kunnen, net als gangbare melkveehouders,
na de inwerkingtreding uitbreiden door extra fosfaatrechten te verwerven.
Het wetsvoorstel maakt hierbij geen onderscheid tussen biologische en
gangbare bedrijven.
De leden van de CDA-fractie vragen of met een keuze in de referentieperiode, naast de datum van 2 juli 2015 ook het gemiddelde van de periode
januari tot en met juni 2015 en, of het gemiddelde van 2014, het aantal
melkveehouders dat aanspraak maakt op de knelgevallenregeling als
onder artikel 23 lid 4 en rechtszaken hierover zou kunnen worden
verminderd. Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom is hier door de regering
niet voor gekozen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar antwoorden op
eerder beantwoorde vragen van de leden van de fracties van het CDA en
de SGP.
Deze leden vragen waarom gekozen is voor de drempel van 5% voor
knelgevallen. Zij vragen hoe de knelgevallenregeling voor de buitengewone omstandigheid van bouwwerkzaamheden ingevuld gaat worden.
Wordt het onder deze grond mogelijk voor melkveehouders om het aantal
fosfaatrechten verhoogd te krijgen tot op het niveau van de verwachte
toekomstige stalbezetting na de verbouwing, zo vragen de leden van de
CDA-fractie. Zo nee, hoe wordt dan in het geval van de bijzondere
omstandigheid bouwwerkzaamheden rekening gehouden met het
melkvee waarover deze landbouw zonder deze buitengewone omstandigheden zou hebben beschikt.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Deze leden zijn teleurgesteld dat een specifieke groep knelgevallen, veelal
jonge boeren, die recent gestart zijn met een melkveebedrijf en op de
peildatum nog geen vee hadden niet geholpen worden. Als op hun
bedrijven geen fosfaatrechten worden toegekend is dat het einde van hun
bedrijf, omdat zij niet over voldoende financiële middelen beschikken om
deze aan te kopen. De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering de
optie te onderzoeken om deze startende ondernemers op basis van de
aanwezige rechtsgeldige vergunningen en, of stalruimte tegemoet te
komen. Daarnaast zijn er bedrijven met aantoonbaar onomkeerbare
financieringsverplichtingen. Ondanks de eerdere toezegging hierover in
de brief van 3 maart 2016 komen deze bedrijven niet in aanmerking voor
de knelgevallenregeling. Deze leden vragen of en hoe de regering met
flankerend beleid recent gestarte bedrijven en bedrijven met aantoonbaar
onomkeerbare financieringsverplichtingen een oplossing gaat bieden. Zij
vinden het een ernstige zaak dat de regering verwachtingen heeft gewekt
die nu niet worden nagekomen en daar geen verdere woorden aan wijt
dan dat anders de definitie te kwetsbaar wordt en afbakening te lastig en
geen andere tegemoetkoming organiseert voor deze bedrijven. Gezien de
onduidelijkheid over de categorie knelgevallen en de wijziging op het
laatste moment naar aanleiding van het advies van de Raad van State
ontvangen deze leden op dit punt graag een uitgebreide en juridisch
onderbouwde toelichting op de beleidswijziging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

49

Het is onmiskenbaar dat er investeringen zijn gedaan die onder druk
komen als gevolg van de overschrijding van het fosfaatproductieplafond.
Het kan daarbij gaan om recente investeringen van jonge boeren, maar
ook om investeringen uit een verder verleden. In het belang van de
derogatie moet de fosfaatproductie weer onder het plafond worden
gebracht. Daarom is gekozen geen rechten toe te wijzen voor op 2 juli
2015 onbenutte productieruimte. In de brief van 3 maart 2016 (Kamerstuk
33 979, nr. 108) is aangegeven dat de knelgevalvoorziening zich zou
richten op nader te specificeren situaties, waar het bijvoorbeeld zou
kunnen gaan om recent gestarte bedrijven die op de peildatum
onomkeerbare financieringsverplichtingen zijn aangegaan. Bij het nader
specificeren van de knelgevallen is evenwel gebleken dat een scherpe
afbakening tussen nieuw gestarte bedrijven en bedrijven waarbij sprake is
van de voortzetting van een bestaand bedrijf onder een nieuwe
rechtsvorm niet mogelijk is.
De leden van de CDA-fractie willen de regering een aantal praktijk
casussen voorleggen. Het is een selectie van de aangeleverde praktijkgevallen. In voorgaande wetsbehandelingen heeft de regering voorgelegde
casussen grotendeels afgedaan door aan te geven dat er onvoldoende
informatie voorhanden was om een inhoudelijk oordeel over de casus te
geven. Deze leden verzoeken de regering in een dergelijke situatie aan te
geven welke informatie gemist wordt, zodat deze aangevuld kan worden.
Familiebedrijf A begint in januari 2014 met planvorming voor nieuwe
jongveestal. Ze willen meer duurzaamheid en dierenwelzijn realiseren en
daarnaast groeien naar een gesloten bedrijf. De benodigde vergunningen
worden eind 2014 verleend. Hiervoor worden ook ammoniakrechten
aangekocht. In de nazomer van 2014 wordt het bedrijf getroffen door
muizenschade. De werkelijke schade is ongeveer € 150.000. Door alle
omstandigheden is de jongveestal pas augustus 2015 gereed. De regering
heeft in de Kamerbrief van 2 juli 2015 en 3 maart 2016 aangegeven te
voorzien in een «zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers
te compenseren die onevenredig benadeeld worden door de toepassing
van de peildatum». Graag een reflectie van de regering op deze casus.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Familiebedrijf B wordt gerund door twee generaties. De ouders worden
ziek en belanden beiden in een zorginstelling. In het jaar 2013 waren 133
stuks melkkoeien en 120 stuks jongvee gemiddeld aanwezig. Door
genoemde ziekte en om het bedrijf arbeid technisch goed rond te kunnen
zetten waren op 2 juli 2015 118 stuks melkkoeien en 64 stuks jongvee
aanwezig. De leden van de CDA-fractie constateren dat dit familiebedrijf
niet bijdraagt aan de overschrijding van het fosfaatplafond. De regering
heeft in de Kamerbrief van 2 juli 2015 en 3 maart 2016 aangegeven te
voorzien in een «zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers
te compenseren die onevenredig benadeeld worden door de toepassing
van de peildatum». Het wetsvoorstel spreekt over «een beperkte knelgevallenvoorziening voor buitengewone omstandigheden. Van een
buitengewone omstandigheid is uitsluitend sprake indien op 2 juli 2015
minimaal vijf procent minder kilogrammen fosfaat met melkvee op het
bedrijf werd geproduceerd dan op het betreffende bedrijf gebruikelijk is
door diergezondheidsproblemen, ziekte dan wel overlijden van een
persoon van het samenwerkingsverband van de landbouwer of een bloedof aanverwant in de eerste graad, of vernieling van (een deel) van de
melkveestallen». Deze leden verzoeken de regering concreet aan te geven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

50

of deze familie in aanmerking komt voor de knelgevallenregeling, en zo
nee waarom niet.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
dit bedrijf mogelijk in aanmerking komt voor de knelgevallenvoorziening.
Familiebedrijf C heeft begin 2015 besloten om te stoppen met hun
melkveehouderij. Hoofdreden was dat ze een enorme investering moesten
plegen om hun bedrijf levensvatbaar te houden. Een baan buitenshuis en
omschakelen naar jongvee opfok maakt het hen mogelijk om op de
boerderij te blijven wonen. Op 21 mei 2015 zijn hun koeien weggegaan. In
de zomer van 2015 is de bestaande ligboxenstal aangepast voor jongvee
van 3 tot 24 maand. In het najaar van 2015 is hun stal weer bevolkt met
jongvee van één bedrijf. Dit familiebedrijf beschikt over voldoende grond,
een financiering bij de bank gebaseerd op een stal vol jongvee en krijgt
volgens het voorliggende wetsvoorstel geen fosfaatrechten. De regering
heeft in de Kamerbrief van 2 juli 2015 en 3 maart 2016 aangegeven te
voorzien in een «zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers
te compenseren die onevenredig benadeeld worden door de toepassing
van de peildatum». Graag een reflectie van de regering op deze casus.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Familiebedrijf D heeft reeds een biologisch pluimveebedrijf en koopt in
april 2015 een bestaand rundveebedrijf en beginnen een biologische
melkvee-/pluimveebedrijf. Ze hebben ruimte voor 80 koeien met jongvee,
maar aangezien vee eerst 6 maanden moet omschakelen zijn erop
referentiedatum 2 juli 2015 40 drachtige vaarzen aanwezig. In de zomer
van 2015 komen er nog 16 vaarzen bij. In november 2015 wordt de eerste
biologische melk geleverd. De opzet van het bedrijf is extensief, in eerst
instantie een kleine 60 koeien op in totaal 45 hectare. De betreffende
familie moet volgens de voorliggende wetgeving fors investeren in
aankoop van fosfaatrechten. Financiële speelruimte is er niet. De regering
heeft in de Kamerbrief van 2 juli 2015 en 3 maart 2016 aangegeven te
voorzien in een «zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers
te compenseren die onevenredig benadeeld worden door de toepassing
van de peildatum». Graag een reflectie van de regering op deze casus.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Familiebedrijf E heeft in 1989 een boerderij gekocht. In 2009 zijn ze gestart
met biologische legkippen. Daarnaast zijn ze vanaf 2012 200 vleeskalveren
gaan houden. In 2016 zijn de vleeskalveren ingewisseld naar 30
melkkoeien. Eerder omschakelen had als neveneffect dat Stichting Skal dit
beoordeelde als parallelproductie. Deze familie heeft dus moeten kiezen
voor een verplicht omschakeltraject (een traject van 2 jaar) naar een
biologische melkveehouderij. De familie had dus geen melkvee op de
peildatum van 2 juli 2015. Eerst gangbaar was geen mogelijkheid omdat
daarvoor in melkquotum geïnvesteerd had moeten worden. Zij hebben de
investeringen grotendeels uit eigen middelen gefinancierd. Graag een
reflectie van de regering op deze casus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

51

Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Familiebedrijf F is in 2015 omgeschakeld van jongvee opfok voor export
naar het melken van Jersey koeien. In maart 2015 zijn ze financiering bij
de bank hiervoor aangegaan op basis van de mestproductie in 2014. Het
jongvee is eerst verkocht en in augustus 2015 zijn ze 68 Jersey koeien
gaan melken. De regering heeft in de Kamerbrief van 2 juli 2015 en
3 maart 2016 aangegeven te voorzien in een «zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers te compenseren die onevenredig benadeeld
worden door de toepassing van de peildatum». Graag een reflectie van de
regering op deze casus.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, concludeer ik dat geen
sprake is van een knelgeval.
Familiebedrijf G heeft in 2013 een bestaand melkveebedrijf aangekocht. In
2013 en 2014 zijn ze begonnen met het opfokken van eigen melkkoeien. In
juli 2015 is een Natuurbeschermingswet (NB-wet) verleend en is de
nieuwbouw aanbesteed inclusief aankoop melkstal en inrichting. In
december 2015 zijn ze begonnen met melken. Zij hebben nu 145 melk- en
kalfkoeien en ongeveer 100 stuks jongvee op 80 hectare grond. De familie
heeft geen fosfaatreferentie omdat ze in 2014 niet als melkveebedrijf maar
als opfokbedrijf van jongvee stonden geregistreerd. De betreffende familie
moet volgens de voorliggende wetgeving fors investeren in aankoop van
fosfaatrechten. Financiële speelruimte is er niet. De regering heeft in de
Kamerbrief van 2 juli 2015 en 3 maart 2016 aangegeven te voorzien in een
«zeer beperkte knelgevallenvoorziening om landbouwers te compenseren
die onevenredig benadeeld worden door de toepassing van de
peildatum». Graag ontvangen de leden van de CDA-fractie een reflectie
van de regering op deze casus.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
De leden van de D66-fractie hebben sinds de aankondiging van het
fosfaatrechtenstelsel veel post en e-mail gehad van bezorgde melkveehouders. Kenmerkend voor die mails was de onzekerheid over de
toekomst, mede doordat zij niet wisten bij wie zij op het ministerie terecht
konden om hun uitzonderingssituatie te melden, zodat zij zeker wisten dat
die situatie ter overdenking meegenomen werd in de voorbereiding van
het wettelijk stelsel. Hoe reflecteert de regering daarop?
Over de invulling van de productiebegrenzende maatregelen en over de
nadere uitwerking is uitvoerig overleg gevoerd met betrokken partijen, te
weten LTO Nederland, de Nederlandse Zuivel Organisatie (NZO), de
Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV), het Nederlands Agrarisch
Jongeren Kontakt (NAJK) en de Stichting Natuur & Milieu (SNM). In die
overleggen is ook stilgestaan bij uitzonderingssituaties. Brieven die
ondernemers aan mij gestuurd hebben met daarin een uitleg van de
specifieke situatie op hun bedrijf zijn meegenomen in de afwegingen die
ik heb gemaakt bij de inrichting van het stelsel van fosfaatrechten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

52

Vanaf het moment dat het wetsvoorstel aan uw Kamer is aangeboden
– op 7 september jongstleden – communiceert de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland in contacten met individuele ondernemers over
de inhoud van het wetsvoorstel.
Op welke wijze is de regering voornemens bij toekomstige wetgevingstrajecten waarin de levensvatbaarheid van een sector direct geraakt wordt,
de mensen die daarin werkzaam zijn en hun bedrijf hebben directe
toegang te geven in plaats van slechts via professionele belangenbehartigers?
Vanzelfsprekend hebben medewerkers van het Ministerie van Economische Zaken en ikzelf ook directe contacten met individuele melkveehouders, maar voor een nieuw stelsel dat alle melkveehouders aangaat, is
het onontbeerlijk te spreken met vertegenwoordigers. Daarbij heb ik er
bewust voor gekozen te spreken met verschillende vertegenwoordigers
(LTO Nederland, NZO, Netwerk Grondig, NAJK, NMV en SNM).
De leden van de D66-fractie willen graag meer zicht op de precieze
uitwerking die dit wetsvoorstel zal hebben op melkveehouders. Hoewel de
aan het woord zijnde leden snappen dat het, omwille van nog vast te
zetten variabelen, een lastige opgave is voor de regering om hierin
concreter te worden, willen zij de regering toch verzoeken daar op zijn
minst een nadere poging tot te doen. Deze leden dragen daartoe casus
aan afkomstig uit berichten die zij ontvangen hebben van melkveehouders. Graag ontvangen deze leden op de hieronder opgenomen
selectie van voorbeelden per geval een reactie hoe het wetsvoorstel
hierop van toepassing zou zijn. Daarbij verzoeken zij tenminste in te gaan
op de mate waarin latente rechten worden toegekend, het verwachte
afromingspercentage dat daarna netto optreedt en of de uitkomst hiervan
rechtvaardig geacht wordt en waarom.
Een melkveehouder met een middelgroot bedrijf heeft een in 2015 een
nieuwe gebouwde stal, die voldoet aan alle dierenwelzijnseisen. Om die
stal te bouwen zijn onomkeerbare verplichtingen aangegaan met bank en
aannemer, waarbij de vergunningen ook al ruim voor 2 juli 2015
verkregen waren. Zij voldoen bovendien aan de normen voor weidegang,
de AMvB grondgebondenheid en blijven 20 kilogram onder het fosfaatoverschot. Zij vrezen zonder knelgevallenregeling de ondergang van hun
bedrijf.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een melkveehouder is in 2014 is begonnen met het uitwerken van plannen
voor een nieuwe jongveestal, en daarnaast wilde hij groeien van 140 naar
175 koeien. Na een lang vergunningstraject is hij in januari 2015 gestart
met de bouw van de geplande jongveestal, welke uiteindelijk in augustus
2015 gereed was. Dat is dus na de peildatum. Ook was er mede dankzij
grote muizenschade en de lage melkprijs nog geen extra vee op die
datum.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

53

Een akkerbouwer van 72 jaar heeft 45 hectare grond en wil het rustiger
aan gaan doen, maar is van plan om op de boerderij te blijven wonen. Zijn
familie heeft als droom om op dat perceel een melkveehouderij te
beginnen. Omdat er op 2 juli 2015 geen melkvee was, verwachten zij geen
fosfaatrechten te krijgen. Dit ondanks dat zij op basis van de forfaitaire
excretienormen 2 melkkoeien per hectare zouden kunnen houden met een
gesloten kringloop. De buurman is melkveehouder en krijgt straks
fosfaatrechten waar een (vermoedelijk) grote waarde tegenover staat,
terwijl dat bedrijf mede kon groeien dankzij de bereidheid van bijvoorbeeld de akkerbouwer uit dit voorbeeld om mest van zijn koeien af te
nemen.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een melkveehouder met 120 koeien in 2013 had er nog maar 50 in 2015
omdat zij van A1/A1-melk zijn omgeschakeld naar A2/A2-melk. Dat was
een tijdelijk effect. Zij willen omwille van een gezonde bedrijfsvoering wel
weer groeien naar de eerdere grootte.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een echtpaar heeft een pachtboerderij met 50 ha grond in reguliere pacht.
Zij hebben tot 2013 550 stuks rosékalveren gehouden, maar waarop waren
geen uitbreidingsmogelijkheden in verband met de ligging nabij
Natura2000-gebied De Kampina. Zij zijn daarom omgeschakeld naar
grondgebonden melkveehouderij, van 40 ha toebedeeld naar 50 ha
toebedeeld gegaan en hebben zij de Milieu-/Natuurbeschermingswetvergunning omgezet naar melkkoeien. Sinds eind 2014 zijn er 129 melken kalfkoeien, 10 stuks vrouwelijk jongvee en 39 stuks vleeskalveren
aanwezig. Door deze recente omslag zijn er geen referentiegegevens van
melkvee of jongvee in het verleden opgebouwd, waardoor onzeker is
hoeveel fosfaatrechten toegekend worden.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een boerderij met melkvee en akkerbouw heeft in 2015 een nieuwe stal
voor melkkoeien, volgens de richtlijnen van de Maatlat Duurzame
Veehouderij, in gebruik genomen. Deze stal had op 2 juli 2015 nog niet
alle ligplaatsen gevuld. Naast de benodigde procedures is in 2014 ook
24 ha grond aangekocht om na ingebruikname van de nieuwe stal alle
mest op eigen grond te kunnen plaatsen. Vanwege het verbouwen van
zetmeelaardappelen en suikerbieten komen zij niet in aanmerking voor de
derogatie en mogen zij minder mest uitrijden per hectare die bedrijven die
wel voor de derogatie in aanmerking komen, terwijl zelfs met deze lagere
normen alle mest op eigen grond geplaatst kan worden. Door deze
beperking verschraald de grond.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

54

Twee jonge melkveehouders melken met hun ouders in maatschap 325
koeien. Zij hebben in 2015, waaronder op 2 juli, 70 pinken uitgeschaard bij
een andere veehouder. De dieren blijven daarbij van hen, maar worden op
een UBN (Uniek Bedrijfsnummer) gezet onder de naam van de andere
veehouder omwille van regels van de Gezondheidsdienst.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een jonge melkveehouder runt met zijn ouders een melkveebedrijf met
circa 130 koeien, die worden gevestigd in een maatlat duurzame veehouderij stal, gebouwd in 2014–2015. Zij hebben 45 ha in gebruik (gecombineerde opgave) en in totaal 75 ha gebonden aan hun bedrijf. Op de
peildatum hadden zij 102 koeien met ca 44 ha grond, inmiddels zijn dat er
dus 130 in verband inseminatie en een klein-groeistrategie van voor de
peildatum. Afspraken over het afzetten van mest en terugkopen van voer
worden gemaakt binnen een straal van 5km van het bedrijf.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
Een melkveehouder is jaren, tegen hoge kosten en veel onzekerheid, bezig
geweest om een NB-vergunning te krijgen en ammoniakrechten te kopen.
Dit heeft het bouwproces van de stal vertraagd (dat heeft meer dan 10 jaar
geduurd), waardoor de geplande dieren nog niet op 2 juli 2015 gehouden
werden.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.
De leden van de fractie van de ChristenUnie lezen dat gekozen wordt voor
een zeer beperkte knelgevallenvoorziening voor landbouwers die
onevenredig benadeeld worden. Bij paragraaf 4.4 hebben genoemde
leden verschillende voorbeelden genoemd waarbij de peildatum een
knelpunt oplevert voor de continuïteit van bedrijven. Ook kan een
verbouwing of nieuwbouw van een stal in combinatie met de peildatum
tot grote problemen voor bedrijven leiden. Zo is er een voorbeeld van een
grondgebonden bedrijf met nieuwbouwplannen, waarbij de financiering
al in 2014 is aangegaan en in maart 2015 is gestart met de bouw. Ook zijn
er bedrijven die vanwege verbouwingsplannen het jongvee hebben
uitgeschaard, op het moment van de peildatum. Zo kan het dat een bedrijf
met 131 dieren op de peildatum tijdelijk 99 dieren op het erf had. Erkent
de regering dat de peildatum in combinatie met verbouw of nieuwbouw
tot grote problemen voor bedrijven kan leiden? De leden van de fractie
van de ChristenUnie vragen de regering of zij bereid is om de eerder
genoemde voorbeelden van melkveebedrijven, waarbij de continuïteit in
gevaar komt door de gekozen peildatum toe te voegen aan de knelgevallenregeling?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

55

De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat een grote groep
melkveehouders op 2 juli 2015 nieuwe, maar lege stalruimte, had met
bijbehorende financiële verplichtingen. Verschillende bedrijven dreigen
failliet te gaan als de fosfaatrechten doorgezet worden. De Raad van State
geeft aan dat sprake kan zijn van inmenging in het eigendom en dat
daarom een 1 EP-toets nodig is. De regering doet dit af met de opmerking
dat voor latente productieruimte geen fosfaatrechten toegekend kunnen
worden, omdat de generieke korting dan nog hoger uitpakt en verwijst
door naar de rechter. De leden van de SGP-fractie nemen hier geen
genoegen mee. Het is in eerste instantie de verantwoordelijkheid van de
overheid om deze 1 EP-toets uit te voeren, en niet van de rechter. Zeker bij
een grote groep als deze. Is de regering bereid voor in ieder geval de
genoemde groep alsnog een 1 EP-toets uit te voeren? Wanneer vindt de
regering dat wel of geen sprake is van een individuele en buitensporige
last?
Er is een 1 EP-toets uitgevoerd op de introductie van fosfaatrechten.
Daarbij is geoordeeld dat als gevolg van de overschrijding van het
fosfaatplafond en de noodzaak om de productie daar zo spoedig mogelijk
mee in lijn te brengen er geen ruimte is om, naast de productie die reeds
bestond, ook voor op de peildatum onbenutte productieruimte rechten toe
te wijzen. De regering is van oordeel dat het voorliggende wetsvoorstel
niet strijdig is met het EVRM. De regering is daar, zoals de leden van de
SGP-fractie terecht opmerken, ook verantwoordelijk voor. In het algemeen
is de regering het echter niet met deze leden eens, wanneer het oordeel is
dat het in de huidige situatie wenselijk of noodzakelijk is om rechten toe te
delen voor op de peildatum onbenutte productieruimte. Het is juist het
ontbreken van deze ruimte, gegeven het voor Nederland geldende
fosfaatproductieplafond, dat fosfaatrechten worden geïntroduceerd. Het
EVRM geeft een ieder het recht om zich bij regulering van eigendom tot
de rechter te wenden met het verzoek om een toets uit voeren op
verenigbaarheid met dit verdrag. Bij die toets kan rekening worden
gehouden met de individuele omstandigheden van het geval waardoor
een rechter in specifieke situaties kan oordelen dat van een fair balance
geen sprake is. Ten algemene is de regering van oordeel dat het niet
toewijzen van rechten voor onbenutte productieruimte gerechtvaardigd is.
In individuele gevallen kan een rechter evenwel alle omstandigheden van
een bedrijf in overweging nemen en in die gevallen oordelen dat van een
individuele en buitensporige last sprake is die dient te worden hersteld.
Gegeven de wide margin of appreciation die de staat in dit geval toekomt
en de dwingende noodzaak om de productie op korte termijn onder het
productieplafond te brengen zal een rechter naar verwachting niet snel tot
dat oordeel komen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering een heel
beperkte knelgevallenregeling opgesteld heeft. Hoe verhoudt zich dat tot
de uitgebreide knelgevallenregeling in het Besluit hardheidsgevallen
herstructurering varkenshouderij? Ook het genoemde Besluit was bedoeld
om onbillijkheden van overwegende aard bij de invoering van het stelsel
van varkensrechten te voorkomen.
Het wetsvoorstel voorziet in een zeer beperkte voorziening voor knelgevallen. Beperkt om te voorkomen dat er extra moet worden afgeroomd als
gevolg van deze voorziening. Bij de knelgevallenvoorziening is rekenschap gegeven van het genoemde besluit, maar is een eigenstandige
afweging gemaakt. De knelgevallenvoorziening die in het kader van het
wetsvoorstel is opgenomen kijkt niet vooruit naar wat op 2 juli 2015 met
de gegeven productiemiddelen mogelijk zou zijn, maar kijkt naar het
verleden en geeft ruimte voor de beoordeling of het toegekende fosfaatrecht overeenkomt met de productie die afgaande op de productie in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

56

afgelopen periode aannemelijk is. Dit criterium doet recht aan de
omstandigheid dat reeds met de op de peildatum aanwezige productie,
het voor Nederland geldende fosfaatproductieplafond wordt
overschreden.
De regering geeft aan dat de knelgevallenregeling heel beperkt is
gehouden om ervoor te zorgen dat met in achtneming van het fosfaatplafond de generieke korting niet nog hoger uitpakt en verwijst door naar
de rechter. De leden van de SGP-fractie vinden dat de regering niet kan
volstaan met de verwijzing naar een mogelijk te hoge generieke korting.
De regering heeft meer compensatiemogelijkheden dan het toekennen
van fosfaatrechten, bijvoorbeeld financiële compensatie, zodat bedrijven
in staat gesteld worden zelf extra rechten te verwerven, het met voorrang
toekennen van fosfaatrechten uit de fosfaatbank of opkoop van varkensrechten ten behoeve van extra fosfaatrechten voor deze knelgevallen.
Waarom heeft de regering deze mogelijkheden niet in haar overweging
betrokken? Is zij bereid dat alsnog te doen?
Financiële compensatie voor het verwerven van fosfaatrechten zal geen
oplossing bieden voor de schaarste aan rechten die als gevolg van het
fosfaatproductieplafond ontstaat. Financiële compensatie heeft in die
situatie vooral een prijsopdrijvend effect op de fosfaatrechten die worden
verhandeld. Andere alternatieven, zoals het omzetten van varkens- en
pluimveerechten in fosfaatrechten zijn overwogen. Als gevolg daarvan
bevat het wetsvoorstel een voorziening die een uitwisseling tussen
varkens-, pluimvee- en fosfaatrechten bij algemene maatregel van bestuur
mogelijk maakt. Of ook daadwerkelijk gebruik gemaakt wordt van deze
voorziening hangt onder meer af van de uitkomst van de gesprekken in de
«Regiegroep vitale varkenshouderij» over het actieplan om de varkensketen toekomstbestendig te maken. De fosfaatbank zal operationeel
worden zodra het fosfaatproductieplafond is geborgd. Daarbij wordt niet
voorzien rechten voor te behouden aan groepen bedrijven die niet onder
de knelgevallenregeling vallen.
De leden van de SGP-fractie hebben begrepen dat het Veenweiden
Innovatiecentrum in Zegveld in de problemen komt door de voorgestelde
invoering van het fosfaatrechtenstelsel. De proefboerderij zat in een
omslagfase en dreigt daardoor fosfaatrechten mis te lopen. Dat heeft
negatieve consequenties voor de activiteiten en de continuïteit van de
proefboerderij. Gelet op de maatschappelijke opgaven voor landbouw in
het veenweidegebied vinden deze leden dat ongewenst. Kan de regering
voorkomen dat het Veenweiden Innovatiecentrum gedupeerd wordt door
het fosfaatrechtenstelsel?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De leden van de PvdD-fractie maken zich zorgen over de gevolgen die dit
wetsvoorstel heeft voor bedrijven die daadwerkelijk hun best doen om
duurzaam en diervriendelijk te produceren. Boeren die daadwerkelijk
grondgebonden zijn en die dus genoeg grond naast hun stal hebben
liggen om de koeien te laten weiden en om hun voer te produceren,
moeten nu bloeden voor de groeispurt van de megastallen-boeren. Dat
vinden deze leden niet alleen oneerlijk – ook gezien het feit dat biologische boeren geen belang hebben bij het behouden van de derogatie –,
maar ook onwenselijk. Immers, duurzame boeren met aandacht voor
landschap en dierenwelzijn hebben de toekomst, megastallen en het
permanent opsluiten van dieren in potdichte stallen is niet een veehouderij die toekomst heeft in Nederland, deelt de regering deze mening van
de leden van de PvdD-fractie? Zij pleiten ervoor om biologische boeren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

57

vrij te stellen van de generieke korting. Graag een reactie, is de regering
daartoe bereid? Zo nee, waarom niet? Deze vrijstelling zou maar weinig
effect hebben op de gangbare bedrijven en de noodzakelijke afroming
daar, kan de regering dat bevestigen? Kan de regering aangeven wat de
relatieve bijdrage in fosfaatproductie is van de biologische melkveehouderij in de afgelopen jaren? Kan de regering het verschil in definitie van
grondgebondenheid duiden tussen de biologische regelgeving en de
mestwetgeving? Deelt hij de zorg dat dit verschil tot problemen gaat
leiden voor biologische boeren? Wat is de regering van plan om biologische boeren te helpen?
Mijn inzet is gericht op een verdere verduurzaming van de veehouderij. Ik
heb in antwoord op een eerdere vraag van de leden van de PvdD al
gewezen op de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij 2023, waarin
meerdere partijen samenwerken aan het verder verduurzamen van onder
andere de melkveehouderij. Ik ben, met de leden van de fractie van de
PvdD, van mening dat weidegang van belang is voor het maatschappelijk
draagvlak voor de melkveehouderij. Ik heb uw Kamer per brief van
6 maart van dit jaar (Kamerstuk 34 313, nr. 4) mijn ambitie als het gaat om
weidegang uiteengezet.
De mate van duurzaamheid of van weidegang is geen criterium bij het
toekennen van fosfaatrechten. Immers, alle bedrijven met melkvee dragen
bij aan de productie van fosfaat, of het nu grondgebonden,
niet-grondgebonden, biologische of gangbare bedrijven zijn. De melkveehouderij heeft, in aanloop naar en na het afschaffen van de melkquotering, een groeispurt gemaakt. De leden van de fractie van de PvdD
schrijven deze groeispurt toe aan wat zij noemen «de megastallenboeren». Groei van de fosfaatproductie heeft zich echter over de volle
breedte van de veehouderij voorgedaan, zowel bij relatief kleine bedrijven
als bij grote bedrijven en zowel bij grondgebonden als bij
niet-grondgebonden bedrijven. Het beeld is vele malen meer divers dan
de leden van de fractie van de PvdD doen voorkomen. Dat neemt niet weg
dat er ondernemers zijn die geconfronteerd worden met afroming terwijl
zij in de aanloop naar de peildatum van 2 juli 2015 niet zijn gegroeid.
Voor het antwoord op de vraag over het vrijstellen van biologische boeren
bij de generieke korting verwijs ik naar het antwoord op een eerdere vraag
van de leden van de fractie van de VVD.
De bijdrage van biologische melkveehouders aan de totale fosfaatproductie van melkvee bedroeg in 2015, op basis van de excretieforfaits,
1,2 miljoen kilogram
In het kader van de Meststoffenwet is een bedrijf grondgebonden op het
moment dat alle op het bedrijf geproduceerde hoeveelheid fosfaat binnen
de geldende fosfaatgebruiksnormen op grond in eigen gebruik geplaatst
kan worden. De biologische regelgeving stelt een maximum aan het
aantal dieren dat per hectare mag worden gehouden, overeenkomend
met de productie van maximaal 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest per
jaar, de gebruiksnorm voor dierlijke mest uit de Nitraatrichtlijn. Ik voorzie
geen problemen voor biologische melkveehouders in het kader van het
stelsel van fosfaatrechten door deze verschillende definities.
4.6 Overdracht van fosfaatrechten
De leden van de SP-fractie vragen de regering of zij onderkent dat rechten
die eenmaal zijn uitgegeven niet zomaar kunnen worden ingetrokken
(hoogstens afgeroomd wegens dwingende redenen zoals EU regelgeving)
zonder in de problemen te komen met het eigendomsrecht?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

58

Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Onderkent de regering daarmee dat het voor toekomstige kabinetten
lastig wordt om de veestapel in te krimpen onder het fosfaatplafond of om
aanvullende voorwaarden te stellen aan de rechten?
De mogelijkheid om het aantal fosfaatrechten in de toekomst verder
generiek af te romen is in het wetsvoorstel opgenomen. Hier is wel de
voorwaarde aan verbonden dat afroming noodzakelijk is voor de naleving
van een voor Nederland verbindend verdrag of besluit van een volkenrechtelijke organisatie. Indien een toekomstig kabinet om een andere
reden tot generieke afroming over wil gaan of andere voorwaarden aan
de fosfaatrechten wil stellen is een wetswijziging vereist.
Is de regering bereid tot een vergunningensysteem over te gaan in plaats
van een rechtensysteem?
Ook een vergunningensysteem zal tot doel moeten hebben dat de
melkveesector onder het fosfaatproductieplafond komt en blijft. Met een
systeem van fosfaatrechten wordt aangesloten bij het reeds bestaande
systeem van varkensrechten en pluimveerechten. Dat heeft voordelen
voor de sector, de uitvoerder, de toezichthouders en de rechtelijke macht.
Ik ben om deze redenen niet bereid het systeem van fosfaatrechten om te
zetten tot een systeem van vergunningen.
Is de regering bereid de rechten niet verhandelbaar te maken? Zo nee,
waarom niet?
Nee. Verhandelbaarheid is van belang voor bedrijfsontwikkeling.
De leden van de D66-fractie zouden graag nadere toelichting willen
waarom de regering er niet voor gekozen heeft om aan de koop van
fosfaatrechten voorwaardelijk te maken dat daar voldoende grond
tegenover staat voor volledige mestafzet op (eigen) grond. Welke
(beleids)opties zijn onderzocht? Wat waren de voor- en nadelen? In
hoeverre zou een dergelijke koppeling voorkomen dat verdere intensivering van de melkveehouderijsector optreedt? De keuze wordt dan
immers niet meer of fosfaatrechten of grond, maar een en-en-keuze. Ook
vragen zij zich af voor hoeveel melkveehouders deze grond dichtbij
genoeg aan het thuisperceel zou kunnen liggen om weidegang van de
extra koeien mogelijk te maken.
Per brief van 2 juli 2015 (Kamerstuk 33 979, nr. 98) is het stelsel van
fosfaatrechten aan uw Kamer aangekondigd. In die brief is over de
samenloop met bestaande stelsels al aangegeven dat het per 1 januari
2015 van kracht geworden stelsel verantwoorde groei melkveehouderij en
het per 1 januari 2016 van kracht geworden stelsel grondgebonden groei
melkveehouderij naast het stelsel van fosfaatrechten zullen bestaan.
Genoemde stelsels borgen dat bedrijven met melkvee bij een uitbreiding
van de fosfaatproductie op hun bedrijf deze uitbreiding deels moeten
verantwoorden met extra grond – waarbij de mate waarin de verantwoording dient plaats te vinden met grond afhankelijk is van het
fosfaatoverschot per hectare – en deels of geheel met mestverwerking.
Een koppeling van fosfaatrechten aan grond is gezien de bestaande
stelsels dan ook niet nodig. Hoeveel melkveehouders over voldoende
huiskavel beschikken dan wel afdoende huiskavel kunnen verwerven om
weidegang mogelijk te maken is niet bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

59

4.7 Verlaging van het productierecht
De leden van de CDA-fractie zien de ontneming van eigendom als het
laatst mogelijke instrument dat de overheid kan inzetten ten behoeve van
regulering. De leden van de CDA fractie zijn ervan overtuigd dat in zo
beperkt mogelijke mate en zeer zorgvuldig met dit middel dient te worden
omgegaan.
4.7.1 Afroming bij overdracht
De leden van de VVD-fractie constateren dat bij overdracht van rechten
een afroming van 10% plaatsvindt. Nog voordat het plafond bereikt is,
maar ook nadat het fosfaatproductieplafond bereikt is. Kan de regering
aangeven hoe dit bij het leasen of verleasen van fosfaatrechten gaat? Is
dit juridisch houdbaar?
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar paragraaf 4.7.2 van de
memorie van toelichting bij het wetsvoorstel (Kamerstuk 34 532, nr. 3).
De leden van de CDA-fractie willen dat afromen bij overdracht stopt zodra
de fosfaatproductie onder het fosfaatplafond komt. Deze leden vragen of
afroming bij overdracht als de fosfaatproductie lager is dan het fosfaatplafond niet verder gaat dan het doel van het wetsvoorstel zoals
beschreven in hoofdstuk 4.1. Zo nee, waarom gaat het niet verder? De
leden van de CDA-fractie stellen vast dat de regering op dit punt het
advies van de Raad van State niet gevolgd heeft, noch een nadere
motivering heeft gegeven ten aanzien van de afroming bij overdracht
nadat de fosfaatproductie onder het fosfaatplafond. Zij vragen om een
nadere motivering hoe deze inmenging in het eigendom over fosfaatrechten zich verhoudt met het doel van de wet. De leden van de
CDA-fractie vragen de regering om nader toe te lichten waarom afroming
van 10% bij overdracht niet gezien zou moeten worden als een beperking
van het eigendomsrecht. Immers in plaats van een vergoeding voor 100%
van de overgedragen fosfaatrechten kan maar een vergoeding worden
gekregen voor 90% van de fosfaatrechten die eerst in eigendom waren.
Deze leden zijn er niet van overtuigd dat hier geen eigendomstoets als
onder artikel 1 EVRM zou moeten worden uitgevoerd. Zij vragen de
regering om een nadere motivering waarom bij een vrijwillige beslissing
niet langer sprake kan zijn van een inmenging in het eigendomsrecht. Als
bij de overdracht van grond de overheid 10% van deze grond zou opeisen
zou dit toch wel een inmenging zijn in het eigendomsrecht, zo vragen de
leden van de CDA-fractie.
Voor het antwoord op deze vragen wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Deze leden vragen om het percentage van afroming van 10% toe te
lichten. Waarom is niet gekozen voor een in de tijd oplopend hoger
percentage? Waarom wordt niet gestopt met afromen op het moment dat
de fosfaatproductie onder het fosfaatplafond zit?
Er is geen aanleiding voor een in de tijd oplopend afromingspercentage.
Het gekozen percentage van 10% weerspiegelt het belang dat wordt
gehecht aan vrije verhandelbaarheid en efficiënte allocatie van rechten.
Het gekozen percentage reflecteert tevens de ambitie om via gerichte
sturing bij te dragen aan een duurzame melkveehouder. Het percentage is
zo gekozen omdat het hoog genoeg moet zijn om speculatie met rechten
tegen te gaan maar niet dusdanig hoog dat handel de facto onmogelijk
wordt gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

60

De leden van de CDA-fractie voorzien dat het voorgestelde systeem
onvoldoende praktische flexibiliteit biedt aan melkveehouders wanneer
door omstandigheden onverhoopt de fosfaatproductie hoger of lager
uitvalt dan verwacht ten opzichte van de fosfaatrechten die de melkveehouder in bezit heeft. Voor niet structurele schommelingen zou het voor
melkveehouders een uitkomst kunnen zijn als zij een beperkte
hoeveelheid fosfaatrechten zouden kunnen huren zonder afroming. Hoe
kijkt de regering hiernaar? Is de regering bereid om het huren en verhuren
van fosfaatrechten te beperken tot 10% van het totale aantal fosfaatrechten dat een melkveehouder in bezit heeft en dan bij het verhuren of
huren niet af te romen?
Het is aan ondernemers om er zorg voor te dragen dat de fosfaatproductie
op het bedrijf in overeenstemming is met het op het bedrijf rustende
fosfaatrecht. Indien een ondernemer scherp aan de wind vaart bestaat het
risico dat aan het eind van het jaar de fosfaatproductie hoger uitvalt dan
het op het bedrijf rustende fosfaatrecht. In dat geval kan lease uitkomst
bieden, met dien verstande dat bij lease wel 10 procent van de tijdelijk
overgedragen rechten wordt afgeroomd. Het is aan de ondernemers om
dit risico goed in te schatten en daar naar te handelen.
De leden van de CDA-fractie bedanken de regering voor het uitvoeren van
de aangenomen motie van het lid Geurts c.s. (Kamerstuk II 2015/16,
33 979, nr. 113) inzake de vrijstelling van korting van overdracht van
fosfaatrechten in de familieverband (eerste-, tweede- en derdegraads).
Deze leden zijn echter wel van mening dat aanpassing van het voorliggende wetgeving noodzakelijk is om de motie goed tot uitvoering te
brengen. In de memorie van toelichting missen zij overdracht aan een BV
binnen de familie en mogelijkheden voor overdracht binnen man-/vrouw
maatschap. Is de regering bereid overdracht in familieverband (eerste-,
tweede- en derdegraads) niet te versmallen en voorliggende wetgeving
daarop aan te passen?
Als fosfaatrechten worden overgedragen naar een BV zijn er geen
garanties dat die BV vervolgens daadwerkelijk binnen de familie wordt
gehouden. Het bestuur van een BV kan bijvoorbeeld overgaan van een
familie naar buurman (zonder familiebanden). Bij een dergelijke bestuursoverdracht vindt vervolgens geen afroming wegens overdracht plaats,
terwijl er feitelijk wel een overdracht van fosfaatrechten kan plaatsvinden
naar een persoon waarmee geen bloed- of aanverwantschap bestaat. De
regering is dan ook niet bereid om het wetsvoorstel op dit punt aan te
passen.
Daarnaast hebben de leden van de CDA-fractie vragen over te betalen
BTW bij overdracht. Melkveehouders die hun bedrijf beëindigen of hun
melkproductie verminderen kunnen fosfaatrechten gaan verhandelen. Kan
de regering toelichten met welk btw-tarief de overdracht, zowel tijdelijk
door verhuur dan wel bij lease en bij verkoop, belast zal gaan worden?
Zijn er uitzonderingssituaties, zoals overdracht in het kader van bedrijfsbeëindiging of bedrijfsoverdracht en als de overdrager in de landbouwregeling zit? Blijft bijvoorbeeld btw-heffing achterwege als fosfaatrechten
overgaan in het kader van een al dan niet gedeeltelijke bedrijfsoverdracht?
Zo nee, waarom niet? In de huidige belastingpraktijk kunnen landbouwers
die in de landbouwregeling zitten onder voorwaarden (incidentele
transactie en niet uit andere hoofde btw verschuldigd zijn) zonder
btw-heffing (productie)rechten overdragen. Gaat dit ook voor fosfaatrechten gelden, zo vragen de leden van de CDA-fractie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

61

De dienst bestaande uit de levering van een fosfaatrecht of de exploitatie
van een fosfaatrecht is belast naar het algemene btw-tarief. De dienst is
naar zijn aard niet te rangschikken onder de prestaties die zijn vrijgesteld
op grond van de landbouwregeling (artikel 27, eerste lid, van de Wet op
de omzetbelasting 1968, hierna «Wet OB»). Indien en voor zover de
levering van een fosfaatrecht onderdeel is van een meeromvattende
overdracht van (een deel van) een landbouwbedrijf, is in het algemeen
sprake van de overgang van een geheel of een gedeelte van een
algemeenheid van goederen zoals bedoeld in artikel 37d van de Wet OB.
Onder voorwaarde dat de koper het bedrijf voortzet, blijft heffing van btw
dan achterwege. In paragraaf 8.3 van het Landbouwbesluit (BLKB
2013/2253M) is de heffing van btw bij de (tijdelijke) overdracht van
landbouwrechten beschreven. De voorwaardelijke goedkeuring om een
incidentele levering van rechten buiten de heffing van btw te laten voor
landbouwers die de landbouwregeling toepassen, geldt naar tekst en doel
van de regeling ook voor fosfaatrechten (8.3.2 Landbouwbesluit). De
verhuur of operational lease van fosfaatrechten valt niet onder de
goedkeuring (8.3.3 Landbouwbesluit). Zoals aangekondigd in de begroting
van het Ministerie van Economische Zaken is het kabinet voornemens de
landbouwregeling en daarmee de hiervoor bedoelde goedkeuring
overigens per 1 januari 2018 af te schaffen.
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd naar de mate waarin de
afroming van tien procent bij de overdracht van fosfaatrechten de
verkoopbaarheid van een melkveebedrijf hindert, doordat de winstgevendheid er te sterk mee onder druk zou komen te staan. Is daar
onderzoek naar gedaan? Zo ja, wat zijn de uitkomsten daarvan? Zo nee,
waarop is voorgaand antwoord gebaseerd?
Er is geen onderzoek uitgevoerd naar het effect van de afroming bij
overdracht op de verkoopbaarheid van melkveebedrijven. Uit alle
analyses – door de sector zelf maar ook door bijvoorbeeld banken – komt
de melkveehouderij in Nederland naar voren als een sterke sector met het
potentieel om zich verder duurzaam te ontwikkelen. Het is de verwachting
dat de krimp van het aantal bedrijven van de afgelopen decennia door zal
zetten. De vraag naar fosfaatrechten zal groot zijn, zeker in de eerste
periode na inwerkingtreding van het stelsel. Er zullen melkveehouders zijn
die vanaf 1 januari 2017 minder fosfaatrechten krijgen dan het aantal stuks
melkvee dat ze op dat moment houden. Er is daarnaast een grote groep
melkveehouders die zich verder wil ontwikkelen en die daarvoor fosfaatrechten moet verwerven. Het is mijn verwachting dan ook dat zeker in de
komende jaren de vraag naar fosfaatrechten het aanbod zal overtreffen,
wat de verkoopbaarheid van een melkveebedrijf juist versterkt.
De leden van de D66-fractie vragen zich af in welke mate melkveehouders
hun bedrijf voor invoering van het fosfaatrechtenstelsel in een rechtspersoonlijke vorm hebben ondergebracht waardoor niet de rechten overgedragen worden bij verkoop van het bedrijf, maar slechts de eigendom of
het bestuur van die rechtspersoon verandert. Zou dit inderdaad een
manier kunnen zijn om afroming bij overdracht te ontwijken?
Ja, op deze manier zou afroming van rechten kunnen worden voorkomen.
Het is niet bekend in welke mate zich dit heeft voorgedaan.
Waarom?
Met een wijziging van het bestuur van een BV blijven de fosfaatrechten
binnen de BV zodat er geen overdracht plaatsvindt en dus ook geen
afroming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

62

De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom is gekozen
voor een percentage van 10% voor de afroming bij overdracht. Waarom is
niet gekozen voor een oplopend afromingspercentage bij verhandeling?
Zou dat niet leiden tot een impuls voor het op gang komen van de handel
in fosfaatrechten?
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom niet gekozen
is om het percentage voor de afroming van rechten bij overdracht te
verhogen, waardoor de generieke korting beperkt zou kunnen blijven.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af of het afromingspercentage bij overdracht van 10 procent, voldoende gaat bijdragen aan de
doelstelling. Kan de regering aangeven waarom zij verwacht dat het
gekozen afromingspercentage voldoende is om onder het fosfaatplafond
te komen en daarnaast ruimte te creëren voor grondgebonden en
biologische melkveehouders?
Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag wordt verwezen naar
het antwoord op de voorgaande vraag van de leden van het CDA.
De afroming bij overdracht draagt bij aan het verminderen van de
benodigde generieke afroming. Deze bijdrage zal overigens wel
aanzienlijk lager zijn dan oorspronkelijk ingeschat aangezien als gevolg
van de aangenomen motie Geurts c.s. (Kamerstuk 33 979, nr. 113)
overdrachten aan eerste-, tweede- en derdegraads bloed- en aanverwanten vrijgesteld zijn van afroming bij overdracht. De afroming bij
overdracht zal onvoldoende zijn om tijdig onder het fosfaatproductieplafond te komen. Een generieke afroming per 1 januari 2018 is onvermijdelijk. De afroming bij overdracht zal daarmee ook niet resulteren in
ruimte voor grondgebonden en biologische melkveehouders.
De leden van de SGP-fractie zetten grote vraagtekens bij de juridische
houdbaarheid van de afroming bij overdracht zodra de fosfaatproductie
onder het fosfaatplafond komt. De regering vindt dat sprake is van
dwingende redenen van algemeen belang. De leden van de SGP-fractie
zien geen enkele dwingende reden van algemeen belang. Zij horen graag
welke redenen de regering voor ogen heeft en waarom zij vindt dat deze
een zodanig dwingend karakter hebben dat afroming voor een
fosfaatbank noodzakelijk is.
De regering wenst actief richting te kunnen geven aan de ontwikkeling
van de melkveehouderij. Het moment waarop op vrijwillige basis wordt
besloten afstand te doen van fosfaatrechten is een geschikt moment om
die richting te geven zonder te hoeven interveniëren in de reeds
bestaande productiepraktijk van bedrijven. Met de fosfaatbank kunnen
grondgebondenheid, duurzaamheid, dierenwelzijn of jonge landbouwers
in Nederland worden gestimuleerd. Dat zijn doelen die in het kader van de
zogenoemde rule of reason (in het Nederlands dwingende redenen van
algemeen belang) kunnen worden gerechtvaardigd. Bij de beoordeling of
sprake is van een dwingende reden van algemeen belang staat niet zozeer
de vraag centraal of er een dwingende noodzaak is om de bewuste doelen
te stellen, maar vooral of deze doelstelling verenigbaar is met waarden
die ook in Europees verband worden erkend als redenen om het vrije
verkeer te beperken. Relevante belangen die in dit kader worden
onderkend zien op de bescherming van het milieu, dierenwelzijn en het
behoud van nationaal historisch erfgoed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

63

De leden van de SGP-fractie constateren dat de fosfaatproductie op
bedrijfsniveau over het jaar en de jaren heen fluctueert. Ongeacht de
huidige methoden om de jaarlijkse fosfaatproductie in te schatten, hebben
bedrijven aan het eind van het jaar flexibiliteit nodig om hun mestboekhouding sluitend te krijgen. Bij het leasen van fosfaatrechten ten behoeve
van het sluitend krijgen van hun mestboekhouding krijgen ze echter
jaarlijks te maken met een afroming van 10%. Is de regering bereid het
leasen van fosfaatrechten tot een bepaald percentage van de productie
vrij te stellen van afroming?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
4.7.2 Generieke afroming
De leden van de CDA-fractie hebben grote twijfels dat een mogelijk hoge
generieke korting in 2018 van meer dan 8% voldoende tijd geeft aan
melkveehouders om in een half jaar met natuurlijk verloop het aantal
dieren terug te brengen. Ook de Raad van State had vragen over hoe het
niet hoeven afstoten van melkvee is geborgd. Welke tijd heeft een
melkveehouder nodig om jongvee groot te brengen voor de versterking
van zijn melkveestapel? Geeft een half jaar voldoende tijd om door
natuurlijk verloop de melkveestapel aan te passen aan de generieke
korting, zo ja tot welk percentage van de melkveestapel?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Deze leden vragen de regering waarom er niet voor gekozen is om de
korting van rechten over meerdere jaren uit te spreiden. Met het nu al
duidelijkheid geven over een bepaald percentage generieke korting,
bijvoorbeeld 3 of 4% in 2018 zou en een duidelijk signaal gegeven worden
aan Brussel over de inzet, en zou bovendien op basis van de verdere
ontwikkelingen in de onderhandelingen over het actieprogramma en de
derogatie besloten kunnen worden tot een verdere korting in het
daaropvolgende jaar of jaren. Waarom heeft de regering hiertoe niet
besloten? Is de regering hier alsnog toe bereid? De leden van de
CDA-fractie willen dat er maximum wordt gesteld aan de voorgenomen
generieke afroming in 2018. Is de regering daartoe bereid? Zo ja, op welk
percentage?
Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag wordt verwezen naar
het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van het
CDA. Per brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141)
heb ik uw Kamer geïnformeerd over de factoren die bepalend zullen zijn
voor de hoogte van de generieke afroming. Hoe deze verschillende
factoren uiteindelijk uitpakken voor de generieke afroming is nu nog niet
te voorzien.
De leden van de D66-fractie merken op dat de regering, ter onderbouwing
van de 8 procent als maximaal generiek afromingspercentage, rekent aan
de hand van een gemiddelde levensduur van een koe (6 jaar) en de tijd
tussen bekendmaking van het afromingspercentage (1 juli 2017) en
effectuering ervan (1 januari 2018). Daarmee zou de krimp binnen het
normaal verloop op te vangen. Zijn er nog andere redenen voor de
genoemde 8 procent? Zo ja, welke? In welke mate zou het verder haalbaar
zijn om daarin aanpassingen door te voeren indien het bieden van
compensatie aan knelgevallen daardoor gemakkelijker wordt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

64

Indien de knelgevallenvoorziening een ruimere reikwijdte krijgt betekent
dit dat er meer fosfaatrechten toegekend worden, het aantal stuks
melkvee kan toenemen en de fosfaatproductie groter zal worden dan op
basis van het aantal stuks melkvee op 2 juli 2015 viel te verwachten. Een
ruimere knelgevallenvoorziening heeft als consequentie dat de generieke
afroming groter moet zijn om te garanderen dat de melkveehouderij vanaf
1 januari 2018 weer onder het productieplafond produceert. De genoemde
8% was gebaseerd op de voorlopige cijfers over de fosfaatproductie in
2015 die een overschrijding van het plafond van 4% prognosticeerde.
Compensatie van grondgebonden bedrijven werd ingeschat op maximaal
een verdubbeling van de generieke afroming. Vandaar dat 8% als
realistisch werd ingeschat. De definitieve cijfers over 2015 laten echter een
veel groter overschot zien.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom pas per 1 juli
2017 het definitieve afromingspercentage bekend zal zijn. Zij vragen
bovendien nadere toelichting op de opmerking dat het percentage hoger
zal kunnen uitvallen dan 8%, aangezien eerder een percentage gecommuniceerd is tussen 4 en 8 procent. Op welke manier gaat de regering
voorkomen dat er een hogere generieke korting dan 8% plaatsvindt?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden dat er teveel tijd wordt
genomen om weer onder het fosfaatplafond te komen. De regering stelt
dat de doelstelling is om pas in 2018 weer onder het fosfaatplafond te zijn.
Waarom is het niet eerder mogelijk om onder dit fosfaatplafond te
komen? Hoe verhoudt dit zich tot onze Europese derogatie verplichting? Is
de regering bereid om zich niet vooraf vast te pinnen op de hoogte van de
generieke korting, maar te kijken naar wat nodig is om bij voorkeur al in
2017 onder het fosfaatplafond te komen? Kan al eerder het afromingspercentage worden aangekondigd, dan de nu gestelde datum van 1 juli 2017?
Ondernemers dienen de tijd te krijgen om zich voor te bereiden op een
generieke korting. Een korting is niet slechts een administratieve
handeling, maar vraagt van ondernemers om hun veestapel in overeenstemming te brengen met het na het doorvoeren van de korting resterende fosfaatrecht. Gezien het feit dat het hierbij gaat om een generieke
korting rest ondernemers niet veel andere keus dan hun veestapel te
verkleinen. Om te waarborgen dat ondernemers de verkleining van hun
veestapel zoveel mogelijk via natuurlijk verloop kunnen laten plaatsvinden
is een generieke korting per 1 januari 2017, het moment waarop het
stelsel van kracht gaat, onwenselijk. Ik heb er voor gekozen om wel
meteen na inwerkingtreding van het stelsel af te romen bij overdracht van
fosfaatrechten. Daarmee wordt een start gemaakt met het reduceren van
de fosfaatproductie door melkvee. Op basis van de meest actuele
gegevens zal ik uiterlijk op 1 juli 2017 het definitieve afromingspercentage
vaststellen. De generieke afroming zal vervolgens per 1 januari 2018, van
rechtswege, worden geëffectueerd. De aanpak waarborgt dat ondernemers voldoende tijd krijgen om via natuurlijk verloop hun melkveestapel in overeenstemming te brengen met het vanaf 1 januari 2018 op
het bedrijf rustende fosfaatrecht.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering de 1 EP-toets
voor de generieke afroming doorschuift naar de aangekondigde algemene
maatregel van bestuur. Deze leden zijn het daar niet mee eens. Zij
constateren dat ook Raad van State aandringt op deze 1 EP-toets in het
kader van het voorliggende wetsvoorstel. Zij constateren verder dat
ondanks de facultatieve bepaling in de wettekst de memorie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

65

toelichting duidelijk aangeeft dat een korting van waarschijnlijk 8%
doorgevoerd zal worden. Zij willen hierbij ook aangeven dat deze korting
bij veel bedrijven een extra regulering van het eigendom is. De korting
komt dan bovenop het missen van rechten door het uitgeschaard zijn van
jongvee op de referentiedatum en voor onbenutte productieruimte. Bij
een 1 EP-toets in het kader van het wetsvoorstel kan de stapeling van
effecten beter gewogen worden dan in het kader van de specifieke
algemene maatregel van bestuur. De leden van de SGP-fractie ontvangen
graag deze 1 EP-toets.
Met het voorliggende wetsvoorstel worden fosfaatrechten geïntroduceerd. De 1 EP-toets heeft plaatsgevonden op de wijze waarop de
fosfaatrechten worden geïntroduceerd. De generieke korting vormt
daarnaast een additionele regulering van eigendom waarvoor tevens een
1 EP-toets zal worden uitgevoerd zodra duidelijk is op welke manier de
generieke korting zal worden ingevuld. De omvang van de generieke
korting alsmede de wijze waarop die wordt verdeeld is afhankelijk van het
totaal aan toegekende rechten op basis van de melkveestapel op 2 juli
2015, de afroming bij overdracht die in 2017 heeft plaatsgevonden, de
toekenning als gevolg van de knelgevallenvoorziening en de mate van
compensatie van grondgebonden bedrijven. Zodra deze variabelen
bekend zijn zal de 1 EP-toets in het kader van de algemene maatregel van
bestuur worden uitgevoerd.
Bedrijven die de afgelopen jaren niet of nauwelijks gegroeid zijn, hebben
niet bijgedragen aan de toename van de fosfaatproductie en de
overschrijding van het fosfaatplafond. De leden van de SGP-fractie vinden
het niet rechtvaardig als deze bedrijven ook een generieke korting
opgelegd krijgen. Is de regering bereid in het kader van de algemene
maatregel van bestuur te bezien hoe deze bedrijven ontzien kunnen
worden?
Bedrijven die zijn gegroeid hebben dit gedaan binnen de kaders van
vigerende wet- en regelgeving. Groei was tot 2 juli 2015 mogelijk binnen
de bestaande kaders. Zelfs na de aankondiging van het stelsel van
fosfaatrechten op 2 juli 2015 was er geen verbod om te groeien in
aantallen stuks melkvee en fosfaatproductie. Wel heb ik in mijn brieven
van 2 juli 2015 (Kamerstuk 33 979, nr. 98) en 3 maart 2016 (Kamerstuk
33 979, nr. 108) aangegeven dat groei na die datum niet gehonoreerd zou
worden met fosfaatrechten en dus voor rekening en risico van de
individuele ondernemer is.
Het enkele gegeven dat ondernemers zijn gegroeid is onvoldoende
rechtvaardiging om deze bedrijven zwaarder aan te slaan bij de generieke
korting dan bedrijven die niet of beperkt zijn gegroeid. Ik zie dan ook geen
grondslag om bedrijven die in de afgelopen jaren niet of nauwelijks zijn
gegroeid te ontzien bij de generieke afroming.
De fosfaatexcretie van koeien laat een natuurlijke fluctuatie zien door
onder meer variërende weersomstandigheden in opeenvolgende
groeiseizoenen. Deze leden vinden dat we van tijdelijke overschrijdingen
van het fosfaatplafond door deze natuurlijke fluctuatie geen probleem
hoeven te maken. Is de regering voornemens in ieder geval bij het
bepalen van de generieke korting deze tijdelijke productiepieken buiten
beschouwing te laten?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de SGP.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

66

4.7.3 Compensatie voor grondgebonden bedrijven
De leden van de PvdA-fractie zijn tevreden dat grondgebonden bedrijven
gecompenseerd worden voor de afroming die plaats zal vinden om weer
onder het fosfaatplafond te komen. De genoemde leden maken zich echter
zorgen om deze compensatie. De regering heeft aangegeven dat zij geen
grotere afroming wil dan 8% voor de sector als geheel (grondgebonden
en niet grondgebonden). De definitieve fosfaatproductiecijfers tonen
echter aan dat de overschrijding in de melkveesector 9,2% is. De
genoemde leden begrijpen dat dit zal afnemen door middel van de 10%
afroming bij overdracht in de eerste helft van 2017. Zij vragen de regering
of de verwachting is dat het hierdoor onder de 8% komt? Indien dit niet
het geval is betekent dit dat alleen al om weer onder het plafond te komen
er al meer dan 8% zal moeten worden afgeroomd? Compensatie voor
grondgebonden bedrijven zorgt ervoor dat de totale afroming verder
toeneemt.
Met mijn brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141)
heb ik uw Kamer geïnformeerd over de factoren die bepalend zullen zijn
voor de hoogte van de generieke afroming. De afroming bij overdracht is
één van deze factoren. Hoe deze verschillende factoren uiteindelijk
uitpakken voor de generieke afroming en voor het antwoord op de vraag
of grondgebonden bedrijven gecompenseerd kunnen worden en zo ja,
voor hoeveel, is nu nog niet te voorzien.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering hoe zij ervoor wil zorgen
dat er voor grondgebonden boeren alsnog een (zo groot mogelijke) vorm
van compensatie zal plaatsvinden. Deze leden willen graag dat deze
compensatie volledig de afroming compenseert. Zij zijn dan ook teleurgesteld dat de regering aangeeft dat dit mogelijk niet volledig zal gebeuren.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering welke economische
gevolgen het voor grondgebonden bedrijven zal hebben als ze niet
volledig gecompenseerd worden. Het gaat hier namelijk vaak om kleine
familiebedrijven, en de genoemde leden zouden het ten zeerste betreuren
als deze bedrijven door de afroming in financieel zwaar weer komen
waardoor uiteindelijk het percentage grondgebonden veehouderijen en/of
koeien in Nederland verder afneemt.
Wat de economische gevolgen van een eventuele generieke korting zal
zijn voor grondgebonden, alsook voor niet-grondgebonden bedrijven is
niet in zijn algemeenheid te zeggen en zal per bedrijf verschillen.
De leden van de SP-fractie willen volledige vrijstelling van kortingen voor
de biologische en grondgebonden melkveehouderij. Deze leden vinden
dat melkveehouders die genoeg land hebben om de mest van hun dieren
op kwijt te kunnen niet getroffen mogen worden door een korting. Hoe
rechtvaardigt de regering een korting voor deze grondgebonden boeren?
In mijn brief aan uw Kamer van 8 maart jongstleden (Kamerstuk 33 979,
nr. 108) heb ik aangegeven bedrijven tegemoet te willen komen die wel
bijdragen aan de nationale fosfaatproductie, maar niet aan het nationale
fosfaatoverschot. Mijn inzet is erop gericht grondgebonden bedrijven
volledig te ontzien, maar ik heb daarbij wel steeds de kanttekening
geplaatst dat de mate waarin ik grondgebonden bedrijven kan compenseren afhankelijk is van meerdere factoren. Voor een beschrijving van
deze factoren en hun onderlinge samenhang verwijs ik uw Kamer naar
mijn brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141).
De mate waarin grondgebonden bedrijven worden gecompenseerd voor
de afroming is direct van invloed op het afromingspercentage voor de
niet-grondgebonden bedrijven. De totale fosfaatproductie overschrijdt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

67

plafond, waardoor op sectorniveau de fosfaatproductie moet krimpen.
Door grondgebonden ondernemers in deze opgave te ontzien, wordt de
opgave voor de niet-grondgebonden bedrijven groter, met het risico dat
het afromingspercentage hoger uitvalt.
Naast bescherming tegen korting willen de leden van de SP-fractie dat
boeren die genoeg grond hebben om zonder mestoverschot te kunnen
uitbreiden, daartoe de mogelijkheid krijgen. Deze leden willen dat
biologische boeren die willen uitbreiden en nieuwe biologische bedrijven
geen strobreed in de weg gelegd worden door de fosfaatrechten en zij
verwijzen naar de aangenomen moties. Het voorliggende wetsvoorstel wil
grondgebonden boeren «in enige mate compenseren». Het is de leden
van de SP-fractie niet duidelijk hoeveel dat is en hoe dit wordt berekend.
In de eerder genoemde motie van het lid Smaling werden 2 dingen
gevraagd:
1) verzoekt de regering om, grondgebonden melkveehouders volledig te
compenseren voor kortingen op hun fosfaatrechten;
2) verzoekt de regering om grondgebonden bedrijven die op grondgebonden wijze uit willen breiden, bij de invoering van het fosfaatrechtenstelsel hiertoe de ruimte te geven.
In het voorliggende voorstel lijkt echter geen enkele mogelijkheid voor
grondgebonden uitbreiding en lijkt de (gedeeltelijke) vrijstelling van de
generieke korting afhankelijk te zijn van het hebben van latente ruimte.
Kan de regering dit toelichten? Kan de regering in onderstaande gevallen
uitleggen wat de gevolgen zijn voor de betreffende grondgebonden
melkveehouder (waarbij er voor de berekening van uit wordt gegaan dat
het generieke afromingspercentage 8% is)? Graag onderstaande gevallen
beantwoorden zowel voor het geval waarbij de generieke korting volledig
wordt vergoed voor grondgebonden houders, als voor het geval de
generieke korting voor 50% wordt vergoed.
Een bedrijf heeft (evenals op 2 juli 2015) 100 stuks melkvee en kan precies
alle mest van het bedrijf verantwoord op eigen grond kwijt. Hij/zij heeft
geen latente ruimte ofwel geen melkveefosfaatruimte. Wordt hij/zij
vrijgesteld van korting en zo ja: in welke mate wordt hij/zij vrijgesteld van
korting?
Een bedrijf heeft (evenals op 2 juli 2015) 100 stuks melkvee en kan alle
mest van het bedrijf verantwoord op eigen grond kwijt. Hij/zij heeft
daarnaast nog latente ruimte (melkveefosfaatruimte) voor 1 melkkoe. In
welke mate wordt hij/zij vrijgesteld van korting? Is dat maximaal de
equivalent van 1 melkkoe (en komt daarbij dus met een korting van 8% op
93 koeien uit)? Zo nee: wat dan?
Een bedrijf heeft (evenals op 2 juli 2015) 100 stuks melkvee en kan alle
mest van het bedrijf verantwoord op eigen grond kwijt. Hij/zij heeft
daarnaast nog latente ruimte (melkveefosfaatruimte) voor 10 melkkoeien.
In welke mate wordt hij/zij vrijgesteld van korting, hoeveel koeien mag
hij/zij houden?
Een bedrijf heeft (evenals op 2 juli 2015) 100 stuks melkvee en kan alle
mest van het bedrijf verantwoord op eigen grond kwijt. Hij/zij heeft
daarnaast nog latente ruimte (melkveefosfaatruimte) voor
100 melkkoeien. In welke mate wordt hij/zij vrijgesteld van korting,
hoeveel koeien mag hij/zij houden? Klopt het dat dit bedrijf met
voorliggend voorstel – ook als het bedrijf volledig gecompenseerd zou
worden voor de generieke korting – niet meer dan 100 koeien mag
houden tenzij hij/zij fosfaatrechten bij koopt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

68

Kunnen de leden van de SP-fractie constateren dat de wetsvoorstel op
geen enkele manier tegemoet komt aan de tweede dictum van de motie
van het lid Smaling «verzoekt de regering om grondgebonden bedrijven
die op grondgebonden wijze uit willen breiden, bij de invoering van het
fosfaatrechtenstelsel hiertoe de ruimte te geven»? Is het waar dat de mate
van korting hiermee afhankelijk is van de mate waarin latente ruimte
aanwezig is? Art 33 Ab van het wetsvoorstel luidt: «Bij algemene
maatregel van bestuur kan het percentage waarmee het fosfaatrecht
wordt verminderd, bedoeld in het eerste lid, eenmalig worden verlaagd
voor een bedrijf met melkveefosfaatruimte, tot maximaal de melkveefosfaatruimte van dit bedrijf.»
Waarom wordt slechts eenmalig de generieke korting (gedeeltelijk)
gecompenseerd? Sluit de regering uit dat er vaker dan 1 maal een
generieke korting komt en zo nee: waarom worden grondgebonden
houders dan slechts eenmaal gecompenseerd?
Kan de regering garanderen dat er voor 1 juli 2017 een ministeriële
regeling komt waarbij grondgebonden boeren in belangrijke mate worden
ontzien van een generieke korting?
Landbouwers krijgen, na het inwerkingtreden van het stelsel, een
beschikking met daarin het besluit over het aantal toegekende fosfaatrechten en de voor het bedrijf vastgestelde latente plaatsingsruimte
(melkveefosfaatruimte). Een bedrijf beschikt over latente plaatsingsruimte
als de op basis van de peildatum van 2 juli 2015 vastgestelde forfaitaire
fosfaatproductie kleiner is dan de plaatsingsruimte voor fosfaat op grond
die conform de daartoe geldende bepalingen uit de Meststoffenwet bij het
bedrijf in gebruik was in 2015. De vaststelling van de melkveefosfaatruimte wordt gebaseerd op de plaatsingsruimte voor fosfaat van het
bedrijf in 2015, het aantal gehouden stuks melkvee op 2 juli 2015 en de op
de gemiddelde melkproductie per koe gebaseerde forfaitaire fosfaatexcretie en de forfaitaire fosfaatexcretie van jongvee, beide volgend uit de
Meststoffenwet (bijlage D bij de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet).
Bedrijven met latente plaatsingsruimte zullen geheel of gedeeltelijk
vrijgesteld worden van de generieke afroming die is voorzien voor
1 januari 2018. De vrijstelling kan niet hoger zijn dan de voor het bedrijf
vastgestelde melkveefosfaatruimte, zoals opgenomen in de beschikking.
Op basis van de beschikbare informatie beoordeel ik de voorgelegde
cases als volgt. In het eerste door de leden van de fractie van de SP
geschetste geval kan de betreffende ondernemer niet in aanmerking
komen voor compensatie van de generieke korting vanwege het
ontbreken van melkveefosfaatruimte. In het tweede geval kan de
betreffende ondernemer – er vanuit gaande dat bedrijven met melkveefosfaatruimte (deels) worden gecompenseerd – tot maximaal de melkveefosfaatruimte op het bedrijf worden gecompenseerd. In dit geval gelijkgesteld aan de fosfaatproductie van één melkkoe. In het derde geval kan de
betreffende ondernemer ook tot maximaal de melkveefosfaatruimte op
het bedrijf worden gecompenseerd. In dit geval gelijkgesteld aan de
fosfaatproductie van tien melkkoeien. Of dit betekent dat het betreffende
bedrijf volledig wordt ontzien is afhankelijk van de hoogte van de
generieke korting en de mate waarin grondgebonden bedrijven zullen
worden ontzien. In het vierde geval is er op het bedrijf voldoende
melkveefosfaatruimte om het bedrijf volledig te ontzien. Of hiervan sprake
zal zijn is ook in dit geval afhankelijk van het besluit over de mate waarin
grondgebonden bedrijven zullen worden ontzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

69

Om in 2018 weer onder het productieplafond te produceren wordt een
generieke korting voorzien per 1 januari 2018. Er is geen aanleiding om te
verwachten dat een tweede generieke korting in de toekomst noodzakelijk
is.
De conclusie van de leden van de fractie van de SP is correct dat geen
uitvoering is gegeven aan het tweede dictum van de motie (Kamerstuk
33 979, nr. 111) die de regering verzoekt om grondgebonden bedrijven die
op grondgebonden wijze uit willen breiden, bij de invoering van het
fosfaatrechtenstelsel hiertoe de ruimte te geven. Het wetsvoorstel heeft
tot doel het zodanig reguleren van de fosfaatproductie dat geborgd wordt
dat de nationale fosfaatproductie beneden het mestproductieplafond
wordt gebracht. Indien bedrijven met latente ruimte op eigen grond de
mogelijkheid geboden wordt om zonder fosfaatrechten hun productie uit
te breiden wordt de sturingskracht van het stelsel van fosfaatrechten tot
nul gereduceerd. Vooral op kleinere bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in het opfokken van jongvee alsook op bedrijven die een relatief
kleine hoeveelheid melkvee houden als neventak is nog veel melkveefosfaatruimte beschikbaar. De potentiële ruimte om de fosfaatproductie uit te
breiden zonder dat hiervoor fosfaatrechten noodzakelijk zijn is zo groot
dat dit een reëel gevaar vormt voor de realisatie van het mestproductieplafond en daarmee voor het behouden van de huidige derogatie en het
verkrijgen van een nieuwe derogatie voor de periode 2018–2021.
Bovendien zou een dergelijke voorziening kunnen resulteren in de situatie
dat bedrijven hun fosfaatrechten verkopen aan bedrijven die
niet-grondgebonden zijn om vervolgens zelf uitsluitend melkvee te
houden op basis van de beschikbaarheid van grond onder het bedrijf.
Het stelsel van fosfaatrechten kan uitsluitend sturende werking hebben als
de gehele fosfaatproductie van melkvee dat op bedrijven wordt gehouden
verantwoord moet worden met fosfaatrechten.
Waarom is er niet gekozen voor een AMvB met voorhang of nahangprocedure zodat het parlement invloed heeft?
Ik kan het generieke afromingspercentage niet eerder dan 1 juli 2017
bekend maken. Vervolgens zal ik de algemene maatregel van bestuur in
procedure brengen en uiteindelijk vaststellen. Het tijdpad is te krap om
een voorhang- of nahangprocedure op te nemen. Bij het bekendmaken
van het generieke kortingspercentage zal ik uw Kamer daarover een brief
sturen en kan er met elkaar van gedachten worden gewisseld over het
kortingspercentage.
De leden van de SP-fractie constateren dat de biologische sector geheel
buiten het fosfaatrechten systeem gehouden wil worden; is de regering
hiertoe bereid?
In mijn antwoord op een voorgaande vraag van de leden van de fractie
van de SP heb ik aangegeven niet bereid te zijn grondgebonden bedrijven
uit te sluiten van het fosfaatrechtenstelsel. Dat antwoord geldt eveneens
voor de biologische sector.
Daarbij hebben deze leden enkele vragen specifiek betreffende de
biologische sector. Hoe groot is de fosfaatproductie van de biologische
melkveehouderij en hoe verhoudt die zich tot de fosfaatproductie van de
melkveehouderij als geheel in 2015?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

70

Hoe verhoudt zich de fosfaatproductie van de biologische melkveehouderij tot de beschikbare fosfaatruimte in de biologische melkveehouderij
in 2015? Ofwel, wat is de geschatte latente fosfaatruimte voor de
biologische melkveehouderij in 2015?
Klopt de constatering dat als biologische bedrijven uitgezonderd worden
van de korting, dat dit weinig effect heeft op de korting die op de
gangbare bedrijven zou moeten worden toegepast?
De leden van de SP-fractie vragen of de constatering klopt dat als
biologische bedrijven nog mogen groeien op basis van hun latente
fosfaatruimte, dit ook relatief weinig effect heeft op het totaal.
Op basis van de Gecombineerde Opgave 2015 hielden 472 bedrijven
biologisch rundvee. De fosfaatproductie uit melkvee bedroeg op deze
bedrijven circa 1,2 miljoen kilogram fosfaat, de latente ruimte bij deze
bedrijven bedroeg in 2015 circa 1.7 miljoen kilogram fosfaat. Dit komt
overeen 1,2 respectievelijk 1,9% van de totale forfaitaire fosfaatproductie
door melkvee in Nederland.
De leden van de CDA-fractie vragen wanneer de regering voornemens is
de voorgestelde algemene maatregel van bestuur voor te leggen aan de
Kamer.
Zoals ik heb aangegeven in mijn antwoord op een soortgelijke vraag van
de leden van de SP-fractie leg ik het ontwerp van de algemene maatregel
van bestuur niet voor aan uw Kamer. Wel zal ik uw Kamer voor 1 juli 2017
informeren over de hoogte van het generieke afromingspercentage.
Hoe groot is de compensatie die de regering in gedachten heeft?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De leden van de D66-fractie vinden ten principale dat extensieve,
grondgebonden bedrijven niet geraakt behoren te worden door de
invoering van een fosfaatrechtenstelsel. Zij leveren immers geen bijdrage
aan het overschot aan fosfaat. Eventuele groei is immers op eigen land
opgevangen. Hoewel deze leden enige mate van begrip hebben voor de
overweging van de regering dat het afromingspercentage voor de
gangbare melkveehouders ook niet al te ver dient op te lopen, betekent
dat niet direct dat daarmee rechtvaardiging ontstaat voor het niet volledig
compenseren van extensieve, grondgebonden bedrijven. In dat kader
vragen deze leden zich af welk afromingspercentage zich vertaald naar
welke winstderving? Is dat zodanig dat bij 8 procent continuïteit gewaarborgd is in de meeste gevallen, maar bij 9 procent al niet meer, of pas
vanaf een nog hoger percentage? Waarom is een bedrijf na een afroming
van 10 procent na verkoop nog wel levensvatbaar en gezond, maar wordt
het voor de initiële generieke afroming als een bij voorbaat te hoog
percentage beschouwd? Het is echter wel een relevante vraag om te
beoordelen of de generieke afroming zodanig knellend zou worden dat
het rechtvaardigt niet tot amper aan het probleem bijdragende bedrijven
ook in hun bedrijfsvoering te raken.
Het waarborgen van de continuïteit van het bedrijf bepaalt niet de hoogte
van het generieke afromingspercentage. Voor de onderbouwing van de
8% wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden
van de fractie van D66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

71

De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat extensieve, grondgebonden bedrijven «in enige mate» gecompenseerd worden voor de
generieke afroming van rechten die nodig is om onder het fosfaatproductieplafond te komen. In de memorie van toelichting wordt terecht opgemerkt dat grondgebonden bedrijven geen bijdrage aan het fosfaatoverschot leveren en niet bijdragen aan de druk op de nationale mestmarkt en
op de naleving van het stelsel van gebruiksnormen. Waarom zijn
grondgebonden bedrijven niet volledig ontzien, zoals de motie van de
leden Dik-Faber/Koşer Kaya (Kamerstuk 33 979, nr. 117) verzoekt? Wat zijn
de gevolgen als de grondgebonden bedrijven volledig gecompenseerd
worden? Erkent de regering dat het onwenselijk is dat onduidelijkheid
ontstaat voor grondgebonden bedrijven, aangezien het kortingspercentage pas later per AMvB wordt vastgesteld?
Voor het antwoord op het eerste deel van deze vraag wordt verwezen naar
het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van de
VVD. Zoals ik heb toegezegd in mijn brieven van 3 maart (Kamerstuk
33 979, nr. 108) en 8 september (Kamerstuk 33 979, nr. 141) jongstleden zal
ik het generieke afromingspercentage uiterlijk op 1 juli 2017 bekend
maken, gebruikmakend van de meest actuele gegevens. In die zin is de
onzekerheid over de definitieve afroming voor grondgebonden bedrijven
niet anders dan die voor niet-grondgebonden bedrijven.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke manier
regionale kringlopen door deze wet worden gestimuleerd in plaats van
ontmoedigd. Op welke manier draagt dit wetsvoorstel bij aan de
samenwerking tussen melkveehouders en akkerbouwers?
Melkveehouders worden door het met onderhavig wetsvoorstel te
introduceren stelsel van fosfaatrechten niet extra gestimuleerd om samen
te werken met akkerbouwers. Het stelsel hindert deze samenwerking
echter ook niet.
De leden van de GroenLinks-fractie zien dat met dit wetsvoorstel de motie
van de leden Smaling en Grashoff over het volledig compenseren van
grondgebonden bedrijven niet wordt uitgevoerd. Deze leden verbazen
zich dat aan de wens van de kamer geen gehoor wordt gegeven omdat de
regering vindt dat dan de generieke korting bij andere bedrijven te hoog
wordt. Waarom wordt de duidelijke uitspraak van de kamer genegeerd?
Kan daarnaast de regering duidelijk aangeven wat zijn definitie is van
grondgebonden bedrijven? Erkent de regering dat deze bedrijven niet
hebben bijgedragen aan het probleem en daarom ook niet zouden moeten
opdraaien voor de oplossing hiervoor?
Op het antwoord op de vraag naar de definitie van grondgebondenheid
verwijs ik naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de
fractie van de PvdD.
Ik ben het met de leden van de fractie van GroenLinks eens dat grondgebonden bedrijven niet bijgedragen aan het nationale overschot. Grondgebonden bedrijven dragen echter wel bij aan de totale fosfaatproductie van
de melkveehouderij en daarmee aan de overschrijding van het productieplafond.
In antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD
heb ik uiteengezet waarom ik nu nog geen uitsluitsel kan geven over de
hoogte van de generieke korting en de mate waarin grondgebonden
bedrijven gecompenseerd kunnen worden. Echter, compensatie van
grondgebonden bedrijven moet worden opgebracht door
niet-grondgebonden bedrijven. Naarmate duidelijker wordt welk effect dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

72

zal hebben, zal ik afwegen of volledige compensatie te verantwoorden is
naar de overige bedrijven.
De leden van de GroenLinks-fractie zien ook dat de aangenomen motie
van het lid Smaling c.s over regeling voor biologische bedrijven niet
wordt uitgevoerd. Deze leden vinden dit vreemd omdat er juist een grote
behoefte is aan biologische producten in Nederland. Er is Nederland een
grotere vraag naar biologische zuivel- en vleesproducten dan aanbod.
Wil de regering bevestigen dat we op dit moment biologische melk
importeren, terwijl aan gangbare melk een overschot is?
Bij de biologische zuivelproducten is net als voor reguliere zuivelproducten sprake van uitvoer en invoer, in beide gevallen resulterend in een
positieve handelsbalans.
Zouden we in dit licht juist deze bedrijven niet moeten ontzien? Hoe groot
is de fosfaatproductie van de biologische melkveehouderij en hoe
verhoudt die zich tot de fosfaatproductie van de melkveehouderij als
geheel?
Voor het antwoord op de vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de SP.
4.8 Fosfaatbank
De leden van de fractie van de PvdA zijn tevreden te lezen dat bij het
uitdelen van fosfaatrechten door de fosfaatbank de mate van grondgebondenheid van bedrijven van belangrijke betekenis zal zijn bij de toedeling
van rechten door de fosfaatbank. Zij zijn eveneens tevreden te lezen dat
bevordering van duurzaamheid en dierenwelzijn eveneens van belang
zijn. De genoemde leden hebben nog wel enkele vragen over het toedelen
van fosfaatrechten door de fosfaatbank. Ten eerste vragen de leden van
de PvdA-fractie hoe grondgebondenheid beoordeeld zal worden. Klopt het
dat dit zal gebeuren op basis van de Wet verantwoorde groei melkveehouderij? Zo ja, wordt er bij het uitdelen van rechten onderscheid gemaakt
tussen de verschillende «klassen» van grondgebondenheid? Deze leden
willen benadrukken dat zij graag zouden zien dat hierin een rangschikking
gemaakt wordt, waarbij de meest grondgebonden bedrijven de voorkeur
krijgen bij het uitdelen van fosfaatrechten door de fosfaatbank.
Ten tweede vragen de leden van de fractie van de PvdA welke rol
«weidegang» in het uitdelen van fosfaatrechten door de fosfaatbank
speelt. Krijgt dit een plaats in «duurzaamheid» of «dierenwelzijn»? En zo
ja, welk belang zal dit uiteindelijk krijgen bij het uitdelen van de fosfaatrechten? Zo nee, waarom niet? De genoemde leden willen hierbij
nogmaals benadrukken dat zij het van het grootste belang vinden dat
«weidegang» een substantiële rol speelt in de verdeling van fosfaatrechten door de fosfaatbank.
Ten derde vragen de leden van de fractie van de PvdA voor hoe lang de
rechten zullen worden uitgedeeld. Worden rechten uitgedeeld zonder
eindtermijn, of voor slechts één of een andere vaste periode? En hoe vaak
zullen rechten worden uitgedeeld? Zal dit meerdere keren per jaar
gebeuren, of slechts eenmaal of zelfs minder?
Ten vierde vragen deze leden wat er gebeurt als een boer niet langer aan
de voorwaarden voldoet op basis waarvan hij de rechten kreeg. Stel
bijvoorbeeld dat een boer fosfaatrechten krijgt toebedeeld uit de
fosfaatbank op basis van het feit dat hij volledig grondgebonden is, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

73

enkele jaren later niet meer of slechts deels grondgebonden is. Dient hij
dan de rechten die hij uit de fosfaatbank heeft ontvangen terug te geven
aan de fosfaatbank zodat deze opnieuw verdeeld kunnen worden onder
boeren die nog wel aan de criteria voldoen? Of mag hij deze rechten
houden tot hij zijn bedrijf beëindigt? Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor
«jonge boeren». Wat gebeurt er met rechten die zij hebben gekregen
omdat zij «jonge boeren» waren op het moment dat zij niet langer onder
deze definitie vallen? Mogen zij deze rechten dan behouden, of dienen zij
deze terug te geven aan de fosfaatbank? En wat zal er gebeuren met
rechten die door de fosfaatbank zijn uitgedeeld bij overdracht van een
bedrijf? Wordt hierbij onderscheid gemaakt tussen overdracht naar
personen van de 1e, 2e of 3e graad en overdracht naar iemand buiten
deze groep?
Het wetsvoorstel voorziet in een fosfaatbank die, vanaf het moment dat de
nationale fosfaatproductie weer onder het fosfaatproductieplafond is
gekomen, fosfaatrechten die bij overdracht worden afgeroomd toe zal
delen aan bedrijven die aan daarvoor gestelde criteria voldoen. De
fosfaatbank zal zich richten op het bevorderen van de grondgebondenheid, duurzaamheid en dierenwelzijn en het stimuleren van jonge
boeren. Op een groot aantal vragen die de leden van de fractie van de
PvdA stellen kan op dit moment nog geen antwoord worden gegeven. Er
is nog geen besluit genomen over de concrete wijze waarop grondgebondenheid zal worden meegewogen. Hetzelfde geldt voor het criterium
weidegang of de wijze waarop en de termijn waarvoor rechten worden
uitgedeeld. Deze criteria zullen nog nader moeten worden uitgewerkt.
De leden van de SP-fractie zijn blij met het voorstel een fosfaatbank op te
richten. Deze leden zijn echter bezorgd over de kritiek van de Raad van
State die vraagtekens zet bij de juridische houdbaarheid van het afromen
van rechten onder het fosfaatplafond op basis van duurzaamheidscriteria
die de fosfaatbank kan stellen. Hoe ziet de regering de juridische
houdbaarheid hiervan? Is de regering van plan om ook onder het
fosfaatplafond rechten af te blijven romen?
De regering ziet geen juridische problemen voor wat betreft het afromen
van fosfaatrechten bij overdracht op het moment dat de nationale
fosfaatproductie onder het plafond ligt. Omdat op fosfaatrechten geen
zelfstandige eigendomsrechten rusten is afroming bij vrijwillige
overdracht van deze rechten mogelijk. Doelen waarvoor en de
voorwaarden waaronder rechten vanuit de fosfaatbank worden toegewezen moeten wel verenigbaar zijn met de regels voor het Europese vrij
verkeer. De keuze om bij de toewijzing van rechten voorrang te geven aan
bedrijven met bepaalde eigenschappen moet met andere woorden
evenredig en proportioneel zijn en kunnen worden gerechtvaardigd door
een dwingende reden van algemeen belang. Zoals in het nader rapport is
onderstreept zijn er geen redenen om aan te nemen dat de inrichting van
de fosfaatbank in voorgestelde vorm deze toets niet zou kunnen
doorstaan.
De leden van de SP-fractie hopen van wel, hiermee kan immers een
transitie naar een duurzame en grondgebonden veehouderij vorm
gegeven worden.
Is de regering bereid om – in plaats van een systeem gebaseerd op
uitgegeven verhandelbare rechten – over te stappen op een systeem van
compleet niet verhandelbare rechten, of op een vergunningensysteem?
De juridische problemen die de Raad van State constateert zullen dan
immers minder zijn aangezien een verhandelbaar recht als eigendom
gezien kan worden (er is immers voor betaald), terwijl een vergunning of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

74

een niet verhandelbaar recht niet of minder als zodanig gezien kan
worden.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de SP.
Kan de regering uitleggen hoe het oprichten van de fosfaatbank in zijn
werk gaat? Waar komt dit juridisch onder te hangen en hoe wordt dit
vormgegeven? Wanneer komt de fosfaatbank tot stand? Gaat deze
regering dat nog zelf regelen? Wat is het tijdspad en welke invloed heeft
de Kamer op welk moment?
Kan de regering de gewenste verhouding schetsen tussen de verhandelbare en niet verhandelbare rechten? Wat verwacht zij dat de
verhouding wordt tussen verhandelbare en niet verhandelbare rechten en
hoe verwacht zij dat deze verhouding zal verlopen afgezet in de tijd? Is de
regering bereid om een groeiend percentage rechten niet verhandelbaar
te maken, door het te laten vervallen aan de fosfaatbank?
De fosfaatbank hoeft niet te worden opgericht. De fosfaatbank wordt
beheerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. De
fosfaatbank komt tot stand zodra de hoeveelheid fosfaatrechten correspondeert met wat nodig is om het fosfaatproductieplafond te borgen.
Deze situatie ontstaat met ingang van 1 januari 2018 en vanaf dat moment
wordt, behoudens de gestelde uitzonderingen, bij overdracht van rechten
10% ingehouden ten behoeve van de fosfaatbank. De Kamer is te allen
tijde in de gelegenheid om hierbij een vinger aan de pols te houden.
Het is op dit moment niet mogelijk voorspellingen te doen over de
ontwikkeling in de tijd van de verhouding tussen verhandelbare fosfaatrechten en door de fosfaatbank toe te kennen ontheffingen van het verbod
om fosfaat met melkvee te produceren zonder fosfaatrechten. Duidelijk is
evenwel dat de omvang van de ontheffingen als gevolg van dit systeem
zullen toenemen. De regering ziet op dit moment geen aanleiding om op
voorhand het afromingspercentage van 10% aan te passen.
Hoeveel van de melkveehouders zijn grondgebonden volgens de
regering? De leden van de SP-fractie zouden graag zien dat wordt
aangegeven waar het antwoord op gebaseerd is en welke definitie van
grondgebonden daarbij wordt gebruikt.
Voor het antwoord op de vraag over de definitie van grondgebonden
wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden
van de fractie van de PvdD.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is in augustus van dit jaar
begonnen met het aanschrijven van alle bedrijven met melkvee met het
verzoek de gegevens te controleren die van belang zijn voor vaststelling
van de fosfaatrechten en de melkveefosfaatruimte. Ondernemers kunnen
in «Mijn Dossier» de gegevens inzien en wijzigingen, voorzien van de
benodigde bewijsvoering om de wijzigingen te kunnen staven. Pas na het
verwerken van alle zienswijzen en het verzenden van alle beschikkingen
kan vastgesteld worden hoeveel bedrijven die onder de werking van het
stelsel van fosfaatrechten vallen over melkveefosfaatruimte beschikten in
2015. Volgens een voorzichtige inschatting beschikte circa de helft van de
bedrijven met melkvee in 2015 over melkveefosfaatruimte.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering waarom de fosfaatrechten in de fosfaatbank niet worden teruggegeven aan de sector.
Waarom ontheffingen in plaats dat het eigendom wordt teruggegeven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

75

Acht de regering het wenselijk dat de overheid de grootste eigenaar wordt
van fosfaatrechten, of hoe wordt dit voorkomen?
Deze leden vinden de doelen die worden verbonden aan het verlenen van
ontheffingen niet terug in het doel van de wet als beschreven in hoofdstuk
4.1. Waarom worden de rechten in de fosfaatbank niet gebruikt om de pijn
te verzachten van de invoering van het fosfaatrechtenstelsel voor de vele
gezins- en familiebedrijven in de melkveehouderij?
De fosfaatbank zal ontheffingen toekennen in plaats van rechten om te
borgen dat bedrijven niet alleen op het moment dat de rechten worden
toegekend maar blijvend voldoen aan de criteria die aan de toekenning
worden verbonden.
Fosfaatrechten die worden afgeroomd bij overdracht nadat het fosfaatproductieplafond is gerealiseerd vervallen naar de fosfaatbank. De
fosfaatbank verleent ontheffingen tot maximaal de hoeveelheid fosfaat die
de naar de fosfaatbank vervallen fosfaatrechten vertegenwoordigen.
Daarmee wordt de overheid weliswaar de beheerder van de betreffende
fosfaatrechten, maar de hoeveelheid fosfaat die op basis van die beheerde
fosfaatrechten mag worden geproduceerd komt toe aan bedrijven waar
een ontheffing aan wordt verleent.
Ontheffingen zullen worden verleend ter bevordering van de grondgebondenheid, ter bevordering van duurzaamheid en dierenwelzijn of het
stimuleren van jonge landbouwers. Via de fosfaatbank wordt zo bijgedragen aan de gewenste ontwikkelrichting voor de melkveehouderij.
Gezins- en familiebedrijven kunnen ook gebruik maken van de
fosfaatbank.
De leden van de CDA-fractie zien niets in het afromen van fosfaatrechten
bij overdracht nadat de fosfaatproductie is teruggebracht onder het
fosfaatplafond. Deze leden vragen de regering hoe deze beperking van het
eigendom van melkveehouders te rechtvaardigen is ten aanzien van de
doelen op basis waarvan ontheffingen uit de fosfaatbank worden
gegeven. Zij vragen evenals de Raad van State of deze doelen niet op een
andere wijze te bereiken zijn. Zo ja, waarom dan niet kiezen voor een
minder vergaand middel waarvoor het eigendomsrecht niet beperkt hoeft
te worden?
Bij afroming bij overdracht is van regulering van eigendom geen sprake.
Zie in dat kader ook het antwoord op een vraag van de leden van de
fractie van de VVD.
Met de afroming bij overdracht worden twee doelen beoogd. Allereerst
gaat het daarbij om het borgen van het fosfaatproductieplafond. Zodra het
fosfaatproductieplafond is gerealiseerd draagt de afroming ten behoeve
van de fosfaatbank bij aan milieu- en maatschappelijke doelen. Er zijn ook
andere middelen waarmee de geschetste doelen kunnen worden
bevorderd. Dit betekent echter niet dat de fosfaatbank daarmee niet een
geëigend middel is om de genoemde doelen te bevorderen.
De leden van de D66-fractie merken op dat de wet zeer onbepaald is over
de fosfaatbank. Er lijkt slechts opgenomen te zijn dat er onder bij
ministeriele regeling te stellen voorwaarden vrijstelling of ontheffing
verleend kan worden. Zou het gegeven de grote invloed die het uitdelen
van rechten c.q. ontheffingen door de fosfaatbank kan, en vermoedelijk
zal, hebben op de ontwikkeling van de melkveesector voor de hand liggen
dit per voorgehangen AMvB te doen? Waarom is daar niet voor gekozen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

76

In het wetsvoorstel is opgenomen dat de voorwaarden waaronder
vrijstelling of ontheffing kan worden verleend op te nemen in een
ministeriële regeling. Hiermee wordt aangesloten bij de artikelen 38 en 39
van de Meststoffenwet waarin is bepaald dat bij ministeriële regeling
vrijstelling van de wet kan worden verleend en dat bij ministeriële
regeling regels over het aanvragen van een vrijstelling of een ontheffing
kunnen worden vastgesteld.
De leden van de D66-fractie lezen dat de ontheffing verleend kan worden
in het kader van de bevordering van grondgebondenheid, de bevordering
van duurzaamheid en dierenwelzijn of het stimuleren van jonge
landbouwers in Nederland is. Deze leden zouden hier graag een nadere
uitwerking van zien.
De leden van de D66-fractie vragen hoe scheutig de «bank» zal zijn in het
uitzetten van de rechten die zij beheerd. Wordt gestreefd om uit te geven
zodanig dat we nooit te ver onder het plafond zitten? Of is het mogelijk
dat ook als er meer productie zou kunnen plaatsvinden er geen ontheffingen afgegeven worden omdat de ingediende aanvragen niet duurzaam,
innovatief, grondgebonden en/of diervriendelijk genoeg zijn?
De criteria voor het verlenen van ontheffing moeten nog nader worden
uitgewerkt en vastgelegd. Daartoe is nog voldoende gelegenheid omdat
pas nadat het fosfaatproductieplafond is bereikt, dus na 1 januari 2018,
rechten aan de fosfaatbank toevallen.
De fosfaatbank zal worden beheerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Het is niet de bedoeling dat de fosfaatbank grote
voorraden rechten gaat aanhouden. De uitvoering van de fosfaatbank zal
efficiënt worden ingericht in die zin dat de uitvoeringslasten en -kosten
(ook voor bedrijven die een aanvraag willen doen) zich goed verhouden
tot de omvang van de toe te kennen ontheffingen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen nadere toelichting op
de voorwaarden voor het verkrijgen van ontheffingen, mede naar
aanleiding van de motie van het lid Dik-Faber (Kamerstuk 33 979, nr. 119).
Welke precieze voorwaarden worden verbonden aan ontheffingen in de in
artikel 38a genoemde ministeriële regeling? Wanneer worden deze
voorwaarden vastgesteld?
Waarom zijn duurzaamheid en dierenwelzijn toegevoegd als doelen bij het
uitdelen van rechten uit de fosfaatbank, aangezien de Nederlandse
landbouwsector al koploper is op het gebied van duurzaamheid en
dierenwelzijn? «Duurzaamheid» en «dierenwelzijn» zijn immers geen
doelen in dit wetsvoorstel? Welke voorwaarden worden gesteld voor de
criteria «duurzaamheid» en «dierenwelzijn»?
Kan de regering garanderen dat de doelen in de wet van bevordering van
de grondgebondenheid en het stimuleren van jonge landbouwers in
Nederland daadwerkelijk worden bereikt via de fosfaatbank, aangezien op
pagina 46 van de MvT wordt vermeld dat nog niet duidelijk is «dat geen
afbreuk wordt gedaan aan de naleving van met name de regels die
samenhangen met de Europese interne markt».
Voor het antwoord op het eerste deel van de vraag wordt verwezen naar
het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de SGP.
Er is op dit moment geen aanleiding om te veronderstellen dat met de
doelen waarop de fosfaatbank zich richt afbreuk wordt gedaan aan de
naleving van regels die samenhangen met de Europese interne markt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

77

De leden van de GroenLinks-fractie vragen nogmaals aan de regering of
zij meer duidelijkheid wil geven op basis van welke criteria de fosfaatrechten uit de fosfaatbank worden verdeeld, zoals de aangenomen motie
van de leden Grashoff en Koşer Kaya vraagt. Deze leden vinden het zeer
vreemd dat hierover nog geen besluit of gedachtegang is. Wanneer kan
de regering dat wel delen met de Kamer en heeft de Kamer hier nog de
mogelijkheid om uitspraken over te doen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord van
een eerdere vraag van de leden van de fractie van D66.
Ten tweede vraagt de motie overzichten en duidelijke rekenvoorbeelden te
sturen hoe en in welke mate extensieve, grondgebonden melkveebedrijven worden gecompenseerd. Kan de regering alsnog aan dit verzoek
voldoen of anders uitleggen waarom dit niet mogelijk is? Is het anders
mogelijk om indicatieve scenario’s naar de Kamer te sturen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar hetgeen ik
hierover per brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979,
nr. 141) aan uw Kamer heb gemeld. De redenen waarom ik geen rekenvoorbeelden dan wel indicatieve scenario’s aan uw Kamer kan verstrekken
zijn nog ongewijzigd.
Kan daarnaast de regering duidelijk aangeven wat zijn definitie is van
extensieve melkveebedrijven, grondgebonden melkveebedrijven en
biologische melkveebedrijven?
De Meststoffenwet kent geen definitie van extensieve melkveebedrijven.
Over het algemeen worden grondgebonden bedrijven als extensief
aangeduid. Voor het antwoord op de vraag over de definitie van grondgebonden wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de
leden van de fractie van de PvdD. Een melkveebedrijf is biologisch als het
is gecertificeerd door Stichting Skal Biocontrole.
De leden van de SGP-fractie constateren dat verschillende bedrijven in
onzekerheid zitten over de continuïteit van hun bedrijfsvoering, omdat ze
hiervoor extra fosfaatruimte nodig hebben. Zij hebben op korte termijn
duidelijkheid nodig over de mogelijkheid om fosfaatruimte te verkrijgen
via de voorgestelde fosfaatbank. Kan de regering op korte termijn
duidelijkheid geven over welke bedrijven precies met voorrang fosfaatruimte toegekend krijgen vanuit de fosfaatbank?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord van
een eerdere vraag van de leden van de fractie van D66.
De leden van de PvdD-fractie willen weten waarom nu al wordt voorgesorteerd op het weer uitgeven van de afgeroomde fosfaatrechten, terwijl nu
al duidelijk blijkt dat ook mestproductie tot aan het fosfaatplafond veel te
hoog is om de doelen op het gebied van milieu- en waterkwaliteit te
halen? Aan welke criteria moeten bedrijven voldoen om in aanmerking te
komen voor uitgifte van fosfaatrechten uit de fosfaatbank?
Afgeroomde rechten vallen pas toe aan de fosfaatbank nadat de
hoeveelheid rechten in overeenstemming met het fosfaatplafond is
gebracht en zullen worden gebruikt om bij te dragen aan de gewenste
ontwikkelrichting voor de melkveehouderij. Het bevorderen van
duurzaamheid zal één van de criteria voor toekenning van ontheffingen
zijn en daaronder kunnen ook doelen op het gebied van milieu- en
waterkwaliteit worden gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

78

4.9 Generieke afroming varkens- en pluimveerechten
De leden van de PvdA-fractie uiten hun verbazing over de overschrijding
van het fosfaatplafond door de varkens- en pluimveehouderij. Zij vragen
de regering hoe het mogelijk is dat deze sectoren over hun fosfaatplafond
zijn gegaan, terwijl er door middel van dierrechten op het totaal aantal
dieren wordt gestuurd. Is het daarnaast toeval dat dit voor zowel de
varkens- als de pluimveehouderij in hetzelfde jaar is gebeurd, of zit hier
een gelijke oorzaak achter?
De fosfaatproductie in de varkenshouderij nam in 2015 toe met
1,3 miljoen kilogram van 38,8 tot 40,1 miljoen kilogram. Deze toename
was vrijwel volledig toe te rekenen aan vleesvarkens. Het aantal vleesvarkens steeg met circa 150.000, goed voor een toename van de fosfaatproductie met 0,6 miljoen kilogram. Een lichte toename in voerverbruik
per vleesvarken en in het P-gehalte van het voer zorgde eveneens voor
een toename met 0,6 miljoen kilogram. De uitscheiding van fokvarkens
steeg met 0,1 miljoen kilogram fosfaat door een bescheiden toename van
het aantal dieren (exclusief biggen) met 0,2%.
De pluimveehouderij liet ook een groei zien in 2015 van 2,1 miljoen
vleeskuikens en 1,0 miljoen leghennen (inclusief opfok en ouderdieren)
erbij. De fosfaatuitscheiding van pluimvee steeg hierdoor van 27,7 tot
28,3 miljoen kilogram. De toename werd enigszins afgeremd door een
lager P-gehalte van het voer voor vleespluimvee.
De stijging van het aantal dieren is voor een groot deel te verklaren door
de openstelling van de Regeling ontheffing productierechten (POR),
waarmee bedrijven (gedeeltelijk) zijn vrijgesteld van de verplichting om
over voldoende dierrechten te beschikken.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering om dit onderdeel te
schrappen. In hoeverre dragen deze sectoren bij aan de overschrijding
van het fosfaatplafond? Waarom wordt met deze sectoren niet het gesprek
aangegaan over wijze om de fosfaatproductie te verlagen in plaats van
voorbereidingen te treffen voor generiek korten?
Zoals ik uw Kamer per brief van 30 juni jongstleden (Kamerstuk 33 979,
nr. 140) heb medegedeeld heeft de varkenshouderij het sectorplafond in
2015 met 0,4 miljoen kilogram (1%) overschreden. Ten opzichte van 2014
is de fosfaatproductie in de varkenshouderij met 1,3 miljoen kilogram
gestegen (3,4%). Deze stijging is vooral toe te schrijven aan een toename
van het aantal vleesvarkens en een stijging van de fosfaatexcretie per
vleesvarken. De fosfaatproductie door pluimvee kwam in 2015 uit op
28,3 miljoen kilogram, een overschrijding van het sectorplafond met
0,9 miljoen kilogram (3,3%). Ten opzichte van 2014 is de fosfaatproductie
in de pluimveehouderij met 0,6 miljoen kilogram gestegen (2,2%). Deze
stijging is vooral toe te schrijven aan een stijging van het aantal stuks
legpluimvee.
In genoemde brief heb ik aangekondigd met de betreffende sectoren in
overleg te gaan over nadere maatregelen om de fosfaatproductie in de
varkens- en pluimveehouderij weer onder de respectievelijke sectorplafonds te krijgen. Ik heb u over de uitkomst van die gesprekken bericht met
mijn brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141). Beide
sectoren hebben aangekondigd maatregelen te zullen nemen die moeten
resulteren in een daling van de fosfaatproductie in hun respectievelijke
sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

79

In 2017 moeten gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) uitwijzen of de fosfaatproductie in de varkens- en pluimveehouderij
in 2016 weer onder de respectievelijke sectorplafonds is gekomen. Op
basis van die gegevens zal ik uiterlijk medio 2017 bepalen of een
generieke korting noodzakelijk is in één of beide sectoren om te garanderen dat ook in de varkens- en de pluimveehouderij de fosfaatproductie
in 2018 weer onder het productieplafond komt. Om direct en adequaat te
kunnen sturen op de fosfaatproductie in de varkens- en pluimveehouderij
is de voorziening zoals deze thans is opgenomen in het wetsvoorstel
onontbeerlijk. Ik zal deze voorziening om die reden niet schrappen.
De leden van de GroenLinks-fractie zien dat ook de varkenshouderij en de
pluimveehouderij hun sectorale fosfaatplafond met respectievelijk 1 en 3,3
procent hebben overschreden. Welke stappen wil de regering nemen als
blijkt dat ook in 2016 het plafond is overschreden?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
voorgaande vraag van de leden van de fractie van het CDA.
Kan de regering specifieker aangeven wanneer we de cijfers kunnen
verwachten?
De voorlopige cijfers over de mestproductie in 2016 worden verwacht in
januari 2017. In deze voorlopige cijfers zijn gegevens verwerkt over het
aantal dieren in 2016 en het ruwvoer dat in 2016 is geteeld. De definitieve
cijfers over 2016 worden eind juni 2017 verwacht. In de definitieve cijfers
zijn ook gegevens over het gebruikte krachtvoer in 2016 verwerkt. De
voorlopige cijfers en het definitieve cijfer zullen daarom enigszins van
elkaar verschillen.
De leden van de SGP-fractie zetten grote vraagtekens bij de mogelijkheid
om ook varkens- en pluimveerechten af te romen. Verwacht de regering
een structurele toename van de fosfaatproductie in de varkens- en
pluimveehouderij? Zo ja, waarop is deze verwachting gebaseerd? Deelt de
regering verder de mening van deze leden dat een generieke afroming
van pluimveerechten geen recht zou doen aan het grote aandeel
pluimveemest dat verwerkt en buiten de Nederlandse landbouw afgezet
wordt en de inspanningen van deze sector hiervoor?
De varkens- en pluimveehouderij zijn gebonden aan het stelsel van
varkens- en pluimveerechten. Ik verwacht dan ook niet dat de fosfaatproductie in deze sectoren nog fors kan toenemen. Echter, de definitieve
cijfers over de fosfaatproductie in 2015, zoals aan uw Kamer gemeld per
brief van 30 juni jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 140), laten zien dat de
varkens- en pluimveerechten geen garantie zijn dat de fosfaatproductie in
één of beide sectoren niet boven de respectievelijke sectorplafonds uit kan
komen.
Ik heb u per brief van 8 september jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 141)
geïnformeerd dat de varkens- en de pluimveesector zelf maatregelen
willen nemen om weer onder het sectorplafond te komen. Mochten
resultaten uitblijven, dan biedt het onderhavige wetsvoorstel de
mogelijkheid om ook bij varkens- en/of de pluimveehouderij een
generieke korting door te voeren.
In mijn brief van 3 maart jongstleden (Kamerstuk 33 979, nr. 108) heb ik
uw Kamer mijn inzet voor de onderhandelingen over de periode vanaf
2018 uiteengezet. Mijn inzet is erop gericht het mestproductieplafond te
schrappen als voorwaarde in de derogatie. Indien de Europese Commissie
hier (nog) niet mee in kan stemmen, dan wil ik de ruimte krijgen om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

80

hoeveelheid fosfaat die structureel via mestverwerking buiten de
Nederlandse landbouw wordt gebracht te salderen met het productieplafond.
Zover is het nu nog niet. Tot die tijd is Nederland gehouden aan de
voorwaarde uit de derogatiebeschikking en dient Nederland te borgen dat
de fosfaatproductie in een kalenderjaar niet boven het niveau van 2002
komt. In de situatie dat het de varkens- en/of de pluimveehouderij niet lukt
om zelf succesvol de fosfaatproductie te reduceren, dan is ingrijpen vanuit
de overheid noodzaak. De voorziening die thans in het wetsvoorstel is
opgenomen biedt mij de mogelijkheid om adequaat in te grijpen.
4.10 Omzetting van productierechten
De leden van de VVD-fractie constateren naar aanleiding van de
opmerking van de RvS over de omzetting van de productierechten dat de
delegatiegrondslag is begrensd. De toevoeging dat omzetting uitsluitend
geschiedt met instemming van de houder kan op steun van deze leden
rekenen. Echter, de toevoeging dat omzetting geen toename mag
veroorzaken van stikstofverbindingen, fosfaat en fijnstof roept weer
andere vragen op. Waarom is hiervoor gekozen en wat betekent dit in de
praktijk? Welke gevolgen heeft dit voor een mogelijke omzetting? Welke
omzetting wordt uitgesloten? Wordt deze ook uitgesloten als er andere
maatregelen worden genomen om bijvoorbeeld de fijnstof wordt
teruggedrongen?
Een eventuele omzetting mag geen toename veroorzaken van de
hoeveelheid geproduceerde stikstofverbindingen, fosfaat en fijnstof.
Indien gekozen wordt voor bijvoorbeeld de omzetting van varkensrechten
naar fosfaatrechten voor melkvee, dan moet allereerst worden bepaald
hoeveel kilogrammen fosfaat één varkensrecht vertegenwoordigt. Bezien
vanuit de doelen van de Meststoffenwet staat één kilogram fosfaat uit
varkensmest gelijk aan één kilogram fosfaat uit rundveemest. Echter,
bezien vanuit het bredere palet aan milieudoelen kan een een-op-een
omzetting wel nadelige effecten hebben. Bij de productie van
één kilogram fosfaat in rundveemest komt bijvoorbeeld aanzienlijk meer
methaan en broeikasgassen vrij dan bij de productie van één kilogram
fosfaat in varkensmest. Een een-op-een omzetting van varkensrechten
naar fosfaatrechten voor melkvee – zeker als deze omzetting aanzienlijk in
omvang is – kan potentieel tot extra uitstoot van andere milieubelastende
stoffen leiden. Daarom dient bij de omzetting rekening gehouden te
worden met de belasting van de onderscheiden mestsoorten voor de
verschillende milieucompartimenten. Eventuele aanvullende maatregelen
die op bedrijfsniveau genomen worden om de milieubelasting te
reduceren worden niet meegenomen in de omrekenfactor.
De leden van de SP-fractie vragen de regering wat zij gedaan heeft om
een eenmalige omzetting van varkensrechten in melkveefosfaatrechten te
bespreken met betrokkenen en wat de reacties waren.
De mogelijkheid van een eenmalige omzetting van varkensrechten naar
melkveefosfaatrechten is besproken in het kader van het opstellen van het
Actieplan vitalisering varkenshouderij door de Regiegroep vitale varkenshouderij onder leiding van de heer Rosenthal. Hiervoor is niet gekozen in
het actieplan omdat dit zou leiden tot het schaarser worden van het aantal
varkensrechten. De hiermee gepaard gaande prijsstijging van varkensrechten zou ten koste gaan van de ruimte voor investeringen in bedrijfsontwikkeling en duurzaamheid door toekomstgerichte varkensbedrijven.
De aanpak in het actieplan is gericht op het maken van afspraken tussen
de Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV) en de provincies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

81

waarin zal worden bepaald waar ontwikkeling van bedrijven mogelijk is en
waar gestreefd wordt naar minder varkens, minder stallen en minder
bedrijfslocaties.
Heeft u de mogelijkheden voor het omzetten van varkensrechten naar
fosfaatrechten laten doorrekenen (financieel en/of milieutechnisch)? Zo ja,
kunnen wij de uitkomsten hiervan krijgen?
De gevraagde doorrekening is niet uitgevoerd.
De leden van de CDA-fractie vragen welke belemmeringen de regering
ziet om op bedrijfsniveau de veehouder de mogelijkheid te bieden om
bijvoorbeeld zijn eigen productierechten van varkens en/of pluimvee naar
fosfaatrechten om te zetten of andersom? Deze leden vragen de regering
om het mogelijk te maken voor gemengde bedrijven om productierechten
om te zetten in fosfaatrechten.
De keuze om varkens- en pluimveerechten en fosfaatrechten onderling te
kunnen uitwisselen moet op het niveau van de hele sector worden
genomen. In antwoord op een eerdere vraag heb ik aangegeven daarbij
niet alleen te willen kijken naar fosfaat, maar ook naar de omrekenfactoren van andere emissies.
Ik wil voorkomen dat er, door uitwisseling van rechten binnen een bedrijf
toe te staan, een mogelijkheid ontstaat voor de grootschalige uitwisseling
van rechten.
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering bereid is omzetting van
productierechten in ieder geval mogelijk te maken voor (gemengde)
bedrijven met varkens- en/of pluimvee die om willen schakelen naar
melkvee. Zo niet, waarom niet?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
voorgaande vraag van de leden van de fractie van het CDA.
De regering lijkt de keus voor het eventueel mogelijk maken van de
omzetting van varkens- en pluimveerechten in fosfaatrechten over te laten
aan de sector. De leden van de SGP-fractie zetten hier vraagtekens bij. Wil
de regering in haar afweging betrekken dat bijvoorbeeld een tijdelijke
tenderregeling voor omzetting van varkensrechten in fosfaatrechten veel
pijn in de melkveehouderij weg kan nemen, terwijl de pijn voor de
bedrijven in de varkenshouderij beperkt blijft? Is de regering bereid zelf
deze afweging te maken in plaats van deze over te laten aan de sectororganisaties? Het goede mag niet de vijand worden van het betere.
De afweging om gebruik te maken van de mogelijkheid die het
wetsvoorstel biedt om productierechten om te zetten door een uitwisseling tussen varkens-, pluimvee- en fosfaatrechten toe te staan, zal door
de overheid mede op basis van de uitkomst van gesprekken met de
sectoren worden gemaakt.
Hoofdstuk 5 Bedrijfs- en milieueffecten
5.1 Bedrijfseffecten
De leden van de CDA-fractie constateren dat de voorgestelde wetgeving
uit gaat van alle landbouwbedrijven waar op 2 juli 2015 melkvee werd
gehouden. In de memorie van toelichting lezen we dat op basis van cijfers
van RVO.nl het gaat om ongeveer 26.000 bedrijven. Daarnaast wordt
gemeld dat er uit analyse van gegevens van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland blijkt dat er een groep bedrijven (tussen 2.500 en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

82

3.000) bestaat waar geen melk- en kalfkoeien gehouden worden, maar
waar wel jongvee wordt gehouden dat in overwegende mate wordt gefokt
voor de vervanging van melk- en kalfkoeien. Echter, op basis van cijfers
Centraal Bureau voor de Statistiek zijn er zo’n 16.700 melkveebedrijven in
2015. Deze leden vragen een overzicht waarin onderscheid gemaakt wordt
tussen type bedrijf en waar het aantal bedrijven wordt vermeld die
fosfaatrechten krijgen toegekend. Daarnaast vragen deze leden een
toelichting op de cijfers die elkaar lijken tegen te spreken in de memorie
van toelichting.
Voor de verklaring van het verschil tussen het aantal melkveebedrijven dat
door het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt onderscheiden en de
cijfers van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland wordt verwezen
naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van
de VVD.
Het gevraagde overzicht kan ik niet geven omdat mij niet geheel duidelijk
is wat voor verdeling in een eventueel overzicht gemaakt moet worden en
welke cijfers elkaar lijken tegen te spreken.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering inzichtelijk te maken welk
effect het wetsvoorstel heeft voor verschillende type bedrijven, qua
grootte, qua grondgebondenheid en hoe deze effecten verschillen over de
verschillende regio’s van het land.
In paragraaf 5.1 van de memorie van toelichting (Kamerstuk 33 979, nr. 3)
zijn de effecten op hoofdlijnen beschreven. Op bedrijfsniveau zal het effect
van het wetsvoorstel sterk afhankelijk zijn van de specifieke bedrijfssituatie. Bepalend factoren zijn onder andere of een bedrijf na 2 juli 2015
nog is gegroeid, of een bedrijf in 2015 over melkveefosfaatruimte
beschikte, of een bedrijf na de inwerkingtreding wil groeien, krimpen of
stoppen, of een ondernemer melkvee houdt als neventak of hoofdtak en
of een bedrijf nog onbenutte stalruimte heeft. Gezien de grote verscheidenheid aan bedrijven en bedrijfsstrategieën is het niet mogelijk om
inzichtelijk te maken wat het effect van het wetsvoorstel zal zijn voor
bijvoorbeeld verschillende typen bedrijven of regio’s.
Kan de regering duidelijkheid verschaffen aan wie de fosfaatrechten
toevallen als een pachter van grond fosfaatrechten verkoopt? Kan de
verpachter hier mogelijk een deel van opeisen?
Fosfaatrechten worden toegekend aan de houder van het melkvee. Deze
moet ook aantonen over voldoende rechten te beschikken om fosfaat met
melkvee te mogen produceren en kan besluiten rechten over te dragen.
Daarbij speelt in het stelsel van fosfaatrechten geen rol of de houder van
de dieren eigenaar of pachter van de grond is.
5.2 Regeldruk
De leden van de VVD-fractie constateren dat niet alle bedrijven vandaag
de dag zicht hebben op de bedrijfsspecifieke situatie. Hoe kan het zijn dat
deze gegevens nog niet voor iedereen toegankelijk zijn? Wanneer zal dit
wel gebeuren en welke gevolgen heeft dit voor bijvoorbeeld een
bezwaartermijn? Hoe wordt dit breed gecommuniceerd?
Voor het antwoord op de vraag verwijs ik naar het antwoord op een
eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Het wel of niet
indienen van een zienswijze naar aanleiding van de servicebrief heeft
geen invloed op de bezwaartermijnen omdat de servicebrief niet voor
bezwaar vatbaar is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

83

In het overzicht van de eenmalige administratieve lastendruk wordt
uitgegaan van bepaalde standaardtarieven. Waar zijn deze tarieven op
gebaseerd? In de praktijk wordt veelal een beroep gedaan om de
bedrijfsadviseur. De gehanteerde tarieven lijken daar niet in te passen.
Kan de regering de Kamer een reëel overzicht doen toekomen?
De tarieven die staan benoemd zijn gebaseerd op het Handboek meting
regeldruk welke is opgesteld door de Regiegroep Regeldruk in het kader
van Meten is Weten II.
In het wetsvoorstel wordt gesproken over een gemiddelde prijs van
afgerond 100,– per fosfaatrecht. Hoe verhoudt dit bedrag zich tot de eerste
contracten die zijn afgesloten waar circa 5.000,– euro per recht is betaald?
Wordt met het bedrag van 100,– euro de ondernemer niet op het
verkeerde been gezet? Wat betekent dit prijsverschil in de praktijk?
Mij zijn geen bedragen van € 5.000,– per fosfaatrecht bekend. Op internet
staan bedragen genoemd die variëren van € 95,– tot € 110,–. Deze
bedragen komen overeen met het bedrag van € 100,– per kilogram fosfaat
uit de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel (Kamerstuk 34 532,
nr. 3, pagina 31). Het lijkt er sterk op dat het bedrag van € 5.000,–
waarover de leden van de fractie van de VVD spreken geen betrekking
heeft op een (kilogram) fosfaatrecht, maar op één melkkoe.
Wat zijn de consequenties van de introductie van fosfaatrechten voor
kleinere bedrijven, middelgrote bedrijven en grote bedrijven?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een voorgaande vraag van de leden van de fractie van het CDA.
Wat is de consequentie en effect van de generieke korting op de melkprijs
per liter in euro’s?
De melkprijs wordt grotendeels bepaald door de wereldmarkt. De
generieke korting zal hierop niet van invloed zijn.
Kan de regering een bedrijfsmatig overzicht geven wat de aankoop van
fosfaatrechten betekent voor de kostprijs van een liter melk bij een prijs
van 100 euro, 1.000 euro en 5.000 euro uitgaande van een gemiddeld
bedrijf welke niet grondgebonden is? En het bedrijf dat op 2 juli 2015 60
koeien had, in het afgelopen jaar gegroeid is naar 80 koeien, 8% generieke
afroming en geen koeien wil laten afvloeien dus ontbrekende fosfaatrechten wil aankopen. Kan de regering op deze casus een reactie geven?
Het is voor mij niet mogelijk om het effect van de aankoop van fosfaatrechten op de kostprijs van melk te berekenen. In de eerste plaats omdat
daarvoor de benodigde gegevens ontbreken. In de tweede plaats omdat
er veel meer factoren van invloed zijn op de kostprijs van melk dan
uitsluitend die factoren die de leden van de fractie van de VVD in hun
vraag aandragen. Zoals in een eerder antwoord op een vraag van de
leden van de fractie van de VVD is aangegeven zal het effect van
onderhavig wetsvoorstel – waaronder het effect op de kostprijs van melk –
sterk verschillen per bedrijf, afhankelijk van de specifieke bedrijfssituatie
alsook van externe factoren zoals de prijs van ruwvoer, de prijs van arbeid
en de prijs van landbouwgrond.
Op basis waarvan spreekt het wetsvoorstel dat de verwachting is dat na
een aanvankelijke piek in de vraagprijs in de periode vlak na de inwerkingtreding van het wetsvoorstel de vraagprijs zal stabiliseren? De marktprijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

84

wordt bepaald door het aanbod en de fosfaatrechten zijn schaars. Hoe valt
dat te rijmen?
Bedrijven die na de aankondiging van het stelsel op 2 juli 2015 hun
fosfaatproductie verder hebben uitgebreid zullen vanaf het moment van
inwerkingtreding geconfronteerd worden met een situatie waarbij zij te
weinig fosfaatrechten hebben om hun volledige fosfaatproductie te
kunnen verantwoorden. Het is de verwachting dat na de inwerkingtreding
van het stelsel de vraag naar fosfaatrechten als gevolg daarvan relatief
hoog zal zijn. Dit heeft een prijsopdrijvend effect. Ook de aangekondigde
generieke korting zal de vraag naar fosfaatrechten en daarmee de prijs
opdrijven. In de periode daarna zal deze markt zich stabiliseren, waardoor
de prijs voor fosfaatrechten zal stabiliseren en naar verwachting lager zal
liggen dan vlak na de inwerkingtreding van het stelsel en rond de
generieke korting.
Wat betekent de introductie van fosfaatrechten in Europees perspectief? Is
er sprake van een kostprijsverhogend effect of een regeldrukeffect?
Alle lidstaten zijn gehouden aan de verplichtingen uit de Nitraatrichtlijn.
Afhankelijk van de specifieke omstandigheden nemen lidstaten daarnaast
aanvullende maatregelen om binnen de milieurandvoorwaarden te
produceren. Voor het antwoord op de vraag over het kostprijsverhogend
effect wordt verwezen naar het antwoord op een eerdere vraag van de
leden van de fractie van de VVD. Voor een beschrijving van het regeldrukeffect wordt verwezen naar de paragraaf «regeldruk» (paragraaf 5.2) in de
memorie van toelichting.
Kan de regering een overzicht geven welke maatregelen die de afgelopen
10 jaar in Nederland zijn ingevoerd op het gebied van mestverwerking?
Kan de regering daarbij ook een kostenoverzicht geven, zo vragen de
leden van de VVD-fractie.
In de afgelopen 10 jaar zijn twee stelsels geïntroduceerd die ondernemers
verplichten een deel van hun overschot of een deel van de groei van hun
overschot te laten verwerken. Op 1 januari 2014 is de Wet invoering
mestverwerkingsplicht in werking getreden. Deze wet verplicht veehouderijbedrijven een percentage van het fosfaatoverschot op hun bedrijf te
laten verwerken. De percentages variëren per regio en worden jaarlijks
aangescherpt. De Wet verantwoorde groei melkveehouderij is op 1 januari
2015 in werking getreden. Deze wet verplicht bedrijven met melkvee groei
van de fosfaatproductie op hun bedrijf te laten verwerken dan wel
hiervoor extra grond bij het bedrijf in gebruik te nemen.
Voor een kostenoverzicht verwijs ik de leden van de fractie van de VVD
naar de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verantwoorde
mestafzet (verplichte mestverwerking; Kamerstuk 33 322, nr. 3) en de
memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verantwoorde groei
melkveehouderij (Kamerstuk 33 979, nr. 3).
5.2.1 Administratieve lasten
De leden van de D66-fractie constateren dat verwacht wordt dat 5.200 van
de 26.000 bedrijven bezwaar tegen de beschikking aangaande productierechten en latente ruimte gaan aantekenen. Dat lijkt deze leden een hoog
percentage. Zodanig hoog zelfs, dat het enige reflectie vraagt van de
regering over het hoe en waarom. Graag de nodige overwegingen op dat
punt. Het niet hoeven instellen van beroep en bezwaar vermindert de
administratieve lasten weer sterk. De aan het woord zijnde leden
vermoeden zelf dat het weleens te maken zou kunnen hebben met de
grote onduidelijkheid die over het stelsel is ontstaan en met het gevoel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

85

dat de knelgevallenregeling te beperkt is en daarmee onrechtvaardig. Op
welke wijze gaat de regering er zorg voor dragen dat straks minder dan
melkveehouders bezwaar hoeven aan te tekenen? Welk percentage staat
de regering voor ogen?
Bij de introductie van het melkquotum en bij de invoering van de
varkensrechten werd door een zeer aanzienlijk percentage van de
ondernemers bezwaar aangetekend tegen de vaststelling van de hoogte
van het recht, respectievelijk het quotum. De verwachting is dat ook bij de
vaststelling van de fosfaatrechten ondernemers een sterke incentive
zullen hebben om bezwaar aan te tekenen. Dit heeft te maken met de
marktwaarde die iedere extra toegekende kilogram fosfaatrecht vertegenwoordigt, maar ook met de waarde van de melkproductie die met
iedere kilogram fosfaatrecht kan worden gerealiseerd.
In de afgelopen maanden hebben ondernemers de mogelijkheid gehad
om via «Mijn Dossier» op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland hun zienswijze te geven op de gegevens die gebruikt
gaan worden voor de vaststelling van het fosfaatrecht. Deze actie heeft tot
doel ondernemers vroegtijdig al een beeld te geven van de betekenis van
het wetsvoorstel voor hun bedrijf, maar ook om het aantal bezwaar- en
beroepszaken na de inwerkingtreding van het stelsel te beperken.
De leden van de D66-fractie zouden graag een totaaloverzicht van de op
melkveehouders rustende regeldruk en administratieve last ontvangen,
mede met oog op de eveneens aanhangige Wet grondgebonden groei
melkveehouderij.
De wetgever maakt bij een wijziging van wetgeving inzichtelijk welke
gevolgen de voorgestelde maatregelen hebben op onder andere de
regeldruk. Een totaaloverzicht van alle regeldruk die op melkveehouders
rust is niet beschikbaar. Het maken van een totaaloverzicht van de
regeldruk zou een uitgebreide studie vergen. Ik zie, gezien de informatie
die aan uw Kamer bij ieder voorstel tot wijziging van wet- en regelgeving
wordt verstrekt, geen aanleiding om een dergelijke studie te laten
uitvoeren.
Zij vragen zich voorts af of het niet passend zou zijn wanneer deze
regering dit wetsvoorstel ook aangrijpt voor het verlichten van administratieve lasten op aan het gebied van de fosfaatproductie en grondgebonden
groei aanverwante regels? Is daar een poging toe gedaan? Zo nee,
waarom niet? In welke mate bieden deze twee nieuwe wetsvoorstellen
mogelijkheden andere wetten te versimpelen of regelgeving te
integreren?
Het onderhavige wetsvoorstel ziet op de productie van fosfaat door
melkvee. Het stelsel van verplichte mestverwerking, het stelsel verantwoorde groei melkveehouderij en de algemene maatregel van bestuur
grondgebonden groei melkveehouderij zien op een verantwoorde afzet
van het overschot aan fosfaat op melkveebedrijven. Genoemde stelsels
hebben een verschillend doel en een verschillend aangrijpingspunt. Het
integreren van genoemde stelsels is daarmee niet aan de orde. Zoals bij
de aankondiging van het stelsel van fosfaatrechten op 2 juli 2015
(Kamerstuk 33 979, nr. 98) al is aangegeven zullen genoemd stelsels
daarom naast elkaar bestaan.
5.2.2 Nalevingskosten
De leden van de CDA-fractie constateren dat de voorliggende wetgeving is
voorgelegd aan Actal voor een regeldruktoets. Actal constateert dat de
wetswijziging tot een structurele toename van de regeldruk met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

86

€ 42,9 miljoen op jaarbasis leidt. Deze toename komt vooral door de
afroming van de fosfaatrechten met 10% bij overdracht. Is de regering
bereid om het totaal van de transactiekosten alsnog in beeld te brengen?
Ik zie geen reden om deze kosten alsnog in beeld te brengen.
Verder adviseert Actal om te om kleine bedrijven vrij te stellen van de
verplichting tot het hebben van fosfaatrechten. Zij vragen zich af of de
regeldruk voor deze kleine bedrijven wel in verhouding staat tot hun
bijdrage aan de vermindering van de fosfaatproductie. Graag een
toelichting waarom er niet voor is gekozen om kleine bedrijven vrij te
stellen van fosfaatrechten?
Op basis van het voorgestelde artikel 21b, derde lid, zijn bedrijven met
een fosfaatproductie uit melkvee die kleiner is dan 100 kilogram per jaar
vrijgesteld van de verbodsbepaling uit artikel 21b, eerste lid.
In de memorie van toelichting lezen we verder «Vooralsnog is niet goed in
te schatten hoeveel melkveehouders – die tussen 2 juli 2015 en de
inwerkingtreding van het stelsel per 1 januari 2017 hun fosfaatproductie
met melkvee hebben doen toenemen – daadwerkelijk extra fosfaatrechten
aan zullen kopen of gedwongen minder melkvee zullen gaan houden.».
Ook is niet of onvoldoende in beeld gebracht hoeveel andere melkveebedrijven fosfaatrechten aan zullen moeten kopen om de bestaande
bedrijfsvoering te kunnen voortzetten. De leden van de CDA-fractie vragen
of het kabinet wel voldoende in beeld heeft wat de invoering van
fosfaatrechten voor de totale melkveehouderij onder andere qua
overlevingskans en financieel gaat betekenen. Graag een reflectie van de
regering hierop.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar de antwoorden op
eerdere vragen van de leden van de fractie van de VVD.
Deze leden vragen de regering de toe- en afname van de regeldruk
(administratieve lasten en nalevingskosten) van de verschillende
wijzigingen van de Meststoffenwet en onderliggende regelgeving voor
melkveehouders, pluimveehouders en varkenshouders inzichtelijk te
maken.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
eerdere vragen van de leden van de fractie van de D66.
De leden van de CDA-fractie stellen vast dat wordt gerekend met een prijs
van € 100 per kg fosfaatrecht. Deze leden vragen of bij deze prijsstelling
ook rekening gehouden is met feit dat naast de aanschaf van fosfaatrechten grond nodig is. Naast de aankoop van fosfaatrechten is ook de
verplichting van de Wet grondgebonden groei melkveehouderij van
toepassing waarin grond een vereiste is.
Voor de wijze waarop het bedrag van € 100,– per kilogram fosfaatrecht tot
stand is gekomen wordt verwezen naar de memorie van toelichting bij het
wetsvoorstel (Kamerstuk 34 532, nr. 4).
5.3 Bedrijfseconomische effecten
De leden van de VVD-fractie zien dat in de memorie van toelichting wordt
aangegeven dat onderhavig wetsvoorstel tot een verhoging van de
vermogenspositie zal leiden van melkveebedrijven. Kan de regering hier
nader op ingaan en onderbouwen wanneer onderhavig wetsvoorstel ook
het afromen van rechten regelt en daarnaast een generieke korting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

87

aankondigt? Hoe wordt per saldo de relatieve vermogenspositie van een
melkveehouder verbeterd door onderhavig wetsvoorstel?
De fosfaatrechten worden gratis verstrekt op basis van de referentiewaarde op 2 juli 2015 aan melkveehouders die op dag van de inwerkingtreding van het stelsel van fosfaatrechten nog melkveehouder zijn. De
verwachting is dat de fosfaatrechten al direct na afgifte een positieve
financiële waarde vertegenwoordigen en daardoor zal de vermogenspositie van melkveebedrijven verbeteren. De rechten zijn verhandelbaar, dus
melkveehouders kunnen er vanaf dag van de inwerkingtreding van het
stelsel van fosfaatrechten voor kiezen de waarde van (een deel van) hun
rechten te verzilveren.
De omvang van de toename van de vermogenspositie hangt samen met
de onderliggende waarde van de fosfaatrechten. De vermogenspositie
van de melkveehouders zal stijgen ten opzichte van de huidige situatie en
2 juli 2015, omdat melkveehouders gratis rechten krijgen en ieder recht
een bepaalde financiële waarde zal gaan vertegenwoordigen na afgifte.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de regering stelt «Het stelsel van
fosfaatrechten kan een effect hebben op de kostprijs». Waarom denkt de
regering dat het stelsel van fosfaatrechten een effect kan hebben op de
kostprijs? Deze leden zijn van mening dat het stelsel van fosfaatrechten
een effect heeft op de kostprijs. Immers, de voorgestelde wetgeving leidt
tot een generieke korting op alle bedrijven. De leden van de CDA-fractie
vragen de regering om de effecten van het voorstel op de solvabiliteit van
melkveehouders inzichtelijk te maken. Deze leden constateren dat de
veehouders al jaren met zeer krappe marges werken. Daarbij telt ook op
dat zij veel investeren in innovatie en verduurzaming. Heeft de regering
onderzoek laten doen naar de gevolgen van de kostprijs verhoging die
fosfaatrechten met zich meebrengt voor de melkveehouderij? Heeft de
regering inzage in de gemiddelde marge die voor melkveehouders
overblijft na invoering van de fosfaatrechten? Heeft de regering een
overzicht van de Nederlandse kostprijs en opbouw kostprijs (zoals
grondkosten en arbeidskosten) in de Nederlandse melkveehouderij in
relatie tot andere Europese landen, Amerika, Canada, Australië en
Nieuw-Zeeland? Heeft de regering een inschatting gemaakt hoeveel
bedrijven en in het bijzonder melkveehouders stoppen na invoering van
fosfaatrechten? Is er onderzocht hoeveel middelen stoppende melkveehouders uit de melkveesector zullen onttrekken in de eerste jaren na
invoering? Zo ja, kunnen al deze gegevens naar de Tweede Kamer worden
gestuurd?
De door de leden van de fractie van het CDA gevraagde gegevens zijn niet
beschikbaar.
5.4 Milieueffecten
Voor het bemesten van landbouwgrond gelden maximumhoeveelheden
stikstof, fosfaat en dierlijke mest. Er zijn gebruiksnormen vastgesteld voor
deze stoffen. De leden van de CDA-fractie constateren dat op regelmatige
basis de gebruiksnormen naar beneden bijgesteld zijn en het mestoverschot daarmee is vergroot. Kan de regering de aanpassingen van deze
gebruiksnormen van 2006 tot heden in een overzichtelijke tabel inzichtelijk
maken?
Tussen 2006 en 2016 zijn er wijzigingen geweest in het niveau van de
gebruiksnormen van stikstof (N) en fosfaat (P2O5). De derogatienorm voor
stikstof uit dierlijke mest is veranderd sinds 2015 op zand en löss in de
provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg. De
tabellen op de volgende pagina’s geven inzicht in de veranderingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

88

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

89

1.794,7
1.920,0

De gebruiksnormen voor stikstof (N) zijn in 2015 en 2016 gelijk.

Bron: CBS (arealen) en Overheid (normen)

1

Totale areaal met vermelde gebruiksnormen
Totale areaal cultuurgrond

2,0
2,5
5,3
2,7
3,6
3,0
3,0
3,4
3,0
3,9
3,0
4,0

10,4
20,0
26,0
6,9
8,7
3,0
6,0
9,6
4,9
3,8

Tulpen
Korrelmaïs (normen van maïs zonder derogatie)
Akkerbouwzaden (normen van graszaad rietzwenk)
Peren
Peen
Gerst, winter
Klaver en luzerne (normen van luzerne)
Appelen
Lelies
Laan- en parkbomen (normen van opzetters)

Cichorei
Asperges
Erwten
Sierconiferen
Witlofwortel
Buitenbloemen (normen van overige buitenbloemen)
Aardbeien (productie)
Spruitkool
Prei
Stok- en stamslabonen
Koolzaad (normen van winterkoolzaad)
Vlas

795,0
202,0
218,0
122,0
107,0
83,0
50,0
41,0
18,0
20,0

1.706,1
1.846,0

4,0
3,6
3,5
3,0
3,0
2,8
2,8
2,8
2,2
2,2
2,0
2,0

12,2
11,0
11,0
9,2
8,7
8,0
8,0
7,6
5,8
4,7

714,0
242,0
224,0
127,0
114,0
58,0
43,0
25,0
24,0
15,0

Arealen in ha x 1.000
2006
2015

Blijvend grasland met weiden
Tijdelijk grasland <15 apr tot >15 okt
Snijmaïs (normen op bedrijven met derogatie)
Tarwe, winter
Consumptieaardappelen (normen van overig rassen)
Suikerbieten
Zetmeelaardappelen
Gerst, zomer
Zaaiuien
Tarwe, zomer

Gewas (3.000 of meer ha in 2006 of 2015)

75
95
35
85
110
165
185
320
270
130
225
75

220
205
155
195
120
155
45
195
170
125

345
345
160
240
275
165
265
90
130
155

Klei
2006

70
85
30
75
100
150
170
290
245
120
205
70

200
185
140
175
110
140
40
175
155
115

345
310
160
245
250
150
240
80
170
150

2015

70
85
30
75
100
150
170
290
245
120
205
70

200
185
140
175
110
140
40
175
155
115

300
300
155
160
265
150
240
80
120
140

Löss
2006

Stikstofgebruiksnorm (kg N per ha)

70
60
30
75
100
150
160
212
235
88
152
56

190
112
104
165
110
140
40
165
145
115

250
250
112
190
184
116
184
80
120
140

2015

70
85
30
75
100
150
170
290
245
120
205
70

200
185
140
175
110
140
40
175
155
115

300
300
155
160
265
150
240
80
120
140

70
60
30
75
100
150
124
212
180
88
152
56

190
112
104
165
110
140
40
165
145
115

250
250
112
160
188
116
184
80
120
140

Zand zuid
2006
2015

Verandering van stikstofgebruiksnormen in 2015 en 2016 ten opzichte van 2006 voor belangrijke gewassen en areaal per gewas1

70
85
30
75
100
150
170
290
245
120
205
70

200
185
140
175
110
140
40
175
155
115

300
300
155
160
265
150
240
80
120
140

70
75
30
75
100
150
155
265
225
110
190
70

190
140
130
165
110
140
40
165
145
115

250
250
140
160
235
145
230
80
120
140

Zand ov.NL
2006
2015

70
85
30
75
100
150
170
290
245
120
205
70

200
185
140
175
110
140
40
175
155
115

290
300
155
160
265
150
240
80
120
140

Veen
2006

70
80
30
75
100
150
160
275
180
115
195
70

190
150
135
165
110
140
40
165
145
115

265
265
150
160
245
145
230
80
120
140

2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

90

arm totaal
uit organische mest
overig totaal
uit organische mest

Bouwland

160
95
95
85

160
110
110

2006

160
90
90
85

160
105
105

2007

2009

160
85
85
85

160
85
85
85

160
160
100
100
100
100
geen aparte norm

2008

arm
laag
neutraal
hoog

arm
laag
neutraal
hoog

Fosfaattoestand

1

120
85
80
75

120
100
95
90

2010

120
85
75
70

120
100
95
90

2011

120
85
70
65

120
100
95
85

2012

120
85
65
55

120
100
95
85

2013

120
80
65
55

120
100
95
85

2014

120
75
60
50

120
100
90
80

2015

2

1

Norm

Norm

Derogatie1

Nederland

Zand en löss in
Zuid/Midden2
Overig Nederland
Nederland
170

250
250
170

2006

170

250
250
170

2007

170

250
250
170

2008

170

250
250
170

2009

170

250
250
170

2010

170

250
250
170

2011

Indien een veehouder zich heeft gemeld voor derogatie en minimaal 80% grasland heeft, dan mag de derogatienorm worden toegepast.
Provincies: Gelderland, Overijssel, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg.

Bouwland

Grasland

Regio

Maximale hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest (kg N per ha)

170

250
250
170

2012

170

250
250
170

2013

170

250
250
170

2014

170

230
250
170

2015

170

230
250
170

2016

120
75
60
50

120
100
90
80

2016

1
Sinds 2010 zijn de fosfaatgebruiksnormen afhankelijk van de hoogte van de fosfaattoestand. Daarvoor was er alleen onderscheid tussen gronden met een zeer lage fosfaattoestand (arm) en
gronden met overige fosfaattoestanden.

arm totaal
uit organische mest
overig totaal
uit organische mest

Fosfaattoestand

Grasland

Jaar:

Veranderingen in fosfaatgebruiksnormen vanaf 2006 (kg P2O5 per ha)

Deze leden vragen om de verwachte directe en indirecte milieueffecten op
de waterkwaliteit te specificeren en kwantificeren.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Zij voorzien problemen in de uitvoering met betrekking tot fosfaatrechten
en Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). De situatie kan ontstaan dat
veehouders niet meer voldoen aan hun vergunningen, zoals de PAS.
Daarnaast vervalt in veel situaties na een bepaalde tijd de vergunde
ruimte. Deze periode kan te kort zijn om de nodige fosfaatrechten aan te
kopen. Is de regering zich bewust van dit soort omstandigheden en hoe
gaat hiermee omgegaan worden?
De regering is zich ervan bewust dat ondernemers zich zullen moeten
houden aan zowel het fosfaatrechtenstelsel als de Natuurbeschermingswet. Ondernemers weten dit ook en zullen het aankopen van
voldoende fosfaatrechten in de tijd moeten afstemmen op het verkrijgen
van de Natuurbeschermingswetvergunning. Als een melding of een
vergunning in het kader van de Natuurbeschermingswet wordt
ingetrokken omdat er niet tijdig het juiste aantal dieren in de stal is, kan
deze melding of vergunningaanvraag in het kader van de Natuurbeschermingswet opnieuw worden gedaan.
De leden van de PvdD-fractie maken zich grote zorgen over de enorme
vermesting van water, bodem en natuurgebieden in ons land. Het grote
mestoverschot en de hoge bemestingsnormen zorgen voor een afname
van biodiversiteit in ons land. De doelen die vanuit de KRW zijn gesteld
voor de kwaliteit van ons water, die we eigenlijk al vorig jaar hadden
moeten halen, zijn mijlenver buiten bereik en zullen naar verwachting ook
in 2027 niet gehaald worden. Kan de regering bevestigen dat de omvang
van de veestapel daar een van de meest bepalende factoren bij is?
De kwaliteit van bodem, lucht en water worden beïnvloed door menselijk
handelen. De landbouw is hier onderdeel van, maar ook bijvoorbeeld
verkeer, industrie en huishoudens. In welke mate de landbouw verschillende compartimenten belast is afhankelijk van een complex aan factoren
en kan ruimtelijk sterk variëren. Op dit moment wordt gewerkt aan de
vanuit de Meststoffenwet verplichte vijfjaarlijkse evaluatie van de
Meststoffenwet. Deze evaluatie moet onder andere inzichtelijk maken wat
het effect van het beleid en het handelen van ondernemers is op de
kwaliteit van het milieu. De synthese van de evaluatie door het
Planbureau voor de Leefomgeving verwacht ik in maart 2017 aan uw
Kamer aan te kunnen bieden.
Verder wordt verwezen naar de in het antwoord op een eerdere vraag van
de leden van de VVD opgenomen link naar de recent verschenen
publicatie van de Balans van de Leefomgeving van het Planbureau voor
de Leefomgeving.
Waarom wacht de regering met het nemen van maatregelen tot de
evaluatie van het mestbeleid in 2018? Het is toch nu al overduidelijk dat
de veehouderij alleen maar groeit, en het mestoverschot dus ook? Het is
volgens de leden van de PvdD-fractie onvermijdelijk om extra maatregelen te nemen. Het fors inkrimpen van de veestapel is de enige wijze om
milieudoelen te halen, deelt de regering die conclusie? Zo nee, waarom
niet? Het is toch niet efficiënt en ook niet eerlijk om nu te zeggen dat er
wellicht nog extra uitgifte van fosfaatrechten mogelijk is, wanneer
overduidelijk is dat de veestapel de komende jaren, zonder extra
maatregelen, nog veel te groot zal zijn? Graag een reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

91

Er wordt niet gewacht met het nemen van maatregelen tot 2018. Met
onderhavig wetsvoorstel en de maatregelen die al van kracht zijn wordt
geborgd dat de fosfaatproductie in 2018 weer in overeenstemming is met
de voorwaarden die door de Europese Commissie zijn gesteld. Van het
toekennen van extra productieruimte via de fosfaatbank kan pas sprake
zijn als de Nederlandse veehouderij weer onder het productieplafond
produceert. Deze extra productieruimte kan overigens nooit groter zijn
dan de hoeveelheid fosfaatrechten in de fosfaatbank, waarmee wordt
geborgd dat de fosfaatproductie onder het plafond blijft.
De leden van de PvdD-fractie maken zich zorgen over de vervuiling van
bodem en oppervlaktewater door zink en koper die daar door het uitrijden
van dierlijke mest op en in terechtkomen. Is er sprake van een afname van
de vervuiling van deze zware metalen, of juist sprake van een toename?
En hoe beoordeelt de regering dat? Zou het niet raadzaam zijn om extra
normen te stellen hiervoor?
De belangrijkste bron voor toevoeging van koper en zink aan bodems is
dierlijke mest. Koper en zink kunnen uitspoelen vanuit de bodem naar het
oppervlaktewater. De verontreiniging van oppervlaktewater wordt
periodiek gemeten. Uit publicatie9 van het PBL met betrekking tot
«Kwaliteit overig relevante verontreinigende stoffen» blijkt dat in 2015
92% van de meetpunten voldoen aan de parameter koper, in 2009 was dat
nog 39%. Voor de parameter zink wordt er geen verbetering geconstateerd, in 2015 voldeden 57% van de meetpunten, dat was in 2009 58%. De
Nederlandse regering voert met betrekking tot koper en zink een
brongericht beleid en stelt normen aan de gehaltes in diervoeders. Voor
de zomer is op Europees niveau besloten om de maximale gehalten voor
zink in diervoeders te verlagen. De mogelijkheden om de normen voor
koper te verlagen worden de komende maanden besproken. Deze
aanpassingen zullen leiden tot een lager gehalte in diervoeder en
uiteindelijk in de mest.
In 2011 heeft uw Kamer een motie aangenomen tijdens het VAO mestvisie
waarin u heeft verzocht om in overleg met de sector en met behoud van
dierenwelzijn, te streven naar een verlaging van het koper- en zinkgehalte
in het diervoeder en ook in Europees verband in te zetten op een gelijk
speelveld. Hierop is in Nederland met de sector overlegd, is meerjarig
onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden om het gehalte aan zink en
koper in diervoeder te verlagen en is het onderwerp geagendeerd voor
besluitvorming op Europees niveau. Het Europees Voedselagentschap
(EFSA) heeft hiertoe een advies opgesteld op basis van een inventarisatie
van alle bekende onderzoeksresultaten. Een verdere verlaging van de
maximumgehaltes zou kunnen leiden tot de aantasting van de diergezondheid en het dierenwelzijn.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie willen voorstellen dat de
regering bij wetsvoorstellen die gaan over het gebruik van dieren
voortaan ook een kopje «Dierenwelzijnseffecten» opneemt in de memorie
van toelichting, is de regering daartoe bereid? Zo nee, waarom niet?
Aangezien dierenwelzijnseffecten integraal meegenomen worden in
wetsvoorstellen waar dat van toepassing is, acht ik een apart kopje in de
memorie van toelichting niet nodig.

9

Kwaliteit overig relevante verontreinigende stoffen KRW, 2015. http://www.clo.nl/indicatoren/
nl1567-kwaliteit-overig-relevante-verontreinigende-stoffen-in-oppervlaktewater-krw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

92

Graag krijgen deze leden ook bij dit voorliggende wetsvoorstel meer
duiding van de regering over de effecten die dit wetsvoorstel, en de
context van de meststoffenwet en het mestbeleid, heeft op dierenwelzijn
en diergezondheid. Weidegang loopt terug, de afname van antibiotica
ook, terwijl de melkproductie per koe nog verder stijgt. Dat zijn directe
indicatoren dat het dierenwelzijn van melkkoeien de afgelopen jaren
verder achteruit gaat, deelt de regering die conclusie? Zo nee, waarom
niet? Op welke wijze wil de regering het dierenwelzijn in de melkveehouderij verbeteren? Of laat zij dit ook aan de sector zelf over, ondanks het feit
dat deze sector eerdere afspraken over het bevorderen van weidegang en
het niet overschrijden van het fosfaatplafond duidelijk niet nakomt? Graag
een reactie.
Het antibioticagebruik in de dierhouderij is in de periode 2009–2015 met
58,4% gedaald. Ik heb waardering voor de inspanningen die veehouders
en dierenartsen hebben gepleegd om dit te bereiken. De laatste twee jaar
vlakt de daling weliswaar af, ook al is bij melkvee het gebruik nog met
2,2% gedaald in 2015. Het gebruik van antibiotica bij melkvee is laag. Er is
geen enkele indicatie dat de afvlakking van de daling verband houdt met
een dalend welzijn. Sinds 2010 is de gemiddelde melkproductie per koe
nauwelijks meer gestegen. De laatste jaren is er meer aandacht voor de
balans tussen melkgift en het algehele welzijn van de koe. Daarom wordt
in de fokprogramma’s naast selectie op productie, ook op andere
fokwaarden zoals een goede (uier)gezondheid en goed beenwerk
geselecteerd. Dit komt het welzijn van de koe ten goede.
Ten aanzien van de ontwikkelingen rondom (het stimuleren van)
weidegang heb ik u nader geïnformeerd met mijn brief van 3 maart 2016
aan uw Kamer (Kamerstuk 34 313, nr. 4) en mijn brief van 16 september
2016 (Kamerstuk 34 313/2016Z13292), beide naar aanleiding van de
Initiatiefnota Wei voor de Koe van de leden Van Gerven, Grashoff en
Koşer Kaya.
Hoofdstuk 6 Uitvoering en handhaving
6.1 Uitvoering
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre RVO op haar taak is
voorbereid? In het verleden hebben we gezien dat wijzigingen van beleid
leiden tot wachttijden, onduidelijkheid en andere vertraging. Op welke
manier is geborgd dat dit goed gaat?
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland is betrokken geweest bij de
totstandkoming van het wetsvoorstel en heeft meegedacht over uitvoeringsaspecten van het wetsvoorstel. De Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland is al enige tijd bezig met de voorbereiding en planning voor de
uitvoering van dit wetsvoorstel. In dit kader past bijvoorbeeld de
servicebrief waarmee de betrokken relaties zijn gevraagd om vooraf de
gegevens te controleren die gebruikt zullen worden voor de vaststelling
van de fosfaatrechten. Vanzelfsprekend wordt al het redelijke gedaan om
wachttijden, onduidelijkheid of vertraging te voorkomen.
De leden van de CDA-fractie vragen om een nadere specificering en
onderbouwing geven van de 4,5 miljoen eenmalige en 2 miljoen
structurele uitvoeringskosten van RVO.
Op basis van beleidsvoornemen en conceptwetsvoorstellen is een
ontwerp van de implementatie van het stelsel van fosfaatrechten
opgesteld bestaande uit zes hoofdprocessen waarbinnen vijf werkzaamheden te onderscheiden zijn. Naar verwachting lopen de implementatie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

93

werkzaamheden door tot in 2019. Met de € 4,5 miljoen implementatiekosten zijn de kosten gedekt tot en met 2017 (onderdeel 1 tot en met 4).
1. Het versturen van servicebrieven en het afhandelen van zienswijzen
die ingestuurd kunnen worden naar aanleiding van de servicebrief.
2. Toekennen van fosfaatrechten per beschikking en het weergeven van
de latente melkveefosfaatruimte in deze beschikking.
3. Aanmelden, registreren, beoordelen en beschikken van knelgevallen.
4. Aanmeld- en registratieapplicatie en legestraject voor het overdragen
van fosfaatrechten. Registratieapplicatie is inclusief functionaliteit
afroming bij (bedrijfs)overdrachten en mogelijkheid om generiek af te
kunnen romen (zie ook hoofdproces 5).
5. Generieke afroming fosfaatrechten. Op basis van het huidige wetsvoorstel wordt bij de implementatie rekening gehouden met de op een
later tijdstip uit te voeren generieke afroming. Te zijner tijd zal hier
nadere invulling aan worden gegeven. Deze werkzaamheden maken
daarom geen onderdeel uit van de 4,5 miljoen implementatiekosten.
6. Fosfaatbank, te zijner tijd zal hier nadere invulling aan worden
gegeven. Deze werkzaamheden maken daarom geen onderdeel uit van
de 4,5 miljoen implementatie kosten.
In de hoofdprocessen zijn de volgende vijf werkzaamheden te onderscheiden.
1. Voorbereiding beleidsmatige werkzaamheden
Ondersteuning bij het tot stand komen van wet- en regelgeving, het
opstellen van uitvoeringskaders, inhoudelijke vragen beantwoorden
vanuit beleid, sector partijen, call center en pers, berekenen van
regeldruk en uitvoeringslasten en analyse en selectie werkzaamheden.
2. Bouw registers en applicaties
Applicatie voor het berekenen van de fosfaatrechten inclusief de
mogelijkheid om af te kunnen romen/fosfaatbank, register fosfaatrechten, formulier overdracht fosfaatrechten, applicatie om overdrachten
fosfaatrechten te verwerken, formulier/ inwinkanaal en register voor
knelgevallen, ontsluiting naar digitaal dossier en Mijn Dossier.
3. Afhandelen zienswijze
Afhandelen zienswijzen, afhandelen knelgevallen, voorbereiding
handhaving 2018 (Werkinstructie, brieven, tekstblokken, opleiding
medewerkers) en afhandelen overdrachten fosfaatrechten.
4. Communicatie
Het versturen van de servicebrief, versturen beschikkingen, brieven
n.a.v. knelgevallen, opleiden van operators, beantwoorden telefoon en
e-mail communicatieplan, advies en middelen (persberichten,
advertenties).
5. Juridische zaken
Advies geven bij het tot stand komen van wet- en regelgeving,
implementatie, uitvoering en afhandelen bezwaar en beroepszaken
n.a.v. de fosfaatrechtenbeschikkingen en beoordeling van de knelgevallen.
De structurele uitvoeringskosten van het fosfaatrechtenstelsel, inclusief de
instandhouding en modificatie van de bij de implementatie ontwikkelde
ICT zijn voor 2018 en verder geprognotiseerd op 2 miljoen euro per jaar.
6.2 Handhaving
De leden van de VVD-fractie constateren dat de NVWA fysieke controles
krijgt toebedeeld. Wat zijn de kosten en hoe worden deze bedragen gedekt
(1,2 miljoen structureel)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

94

De 1,2 miljoen is gebaseerd op minimaal 2% controle waarbij fysieke
controles zo efficiënt mogelijk worden uitgevoerd doordat fosfaatrechten
deels als onderdeel worden meegenomen bij de bedrijfsinspecties die de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit reeds voor controles op andere
stelsels uitvoert. De kosten voor fysieke controles kunnen hierdoor
beperkt blijven. Dit bedrag wordt door de opdrachtgever aan de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit betaald.
Waarom is er in het wetsvoorstel niet gekozen voor eenzelfde fiscaliteit als
bij de pluimvee- en varkensrechten? Waarom is er geen eindmoment in de
wet opgenomen?
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de ChristenUnie.
6.3 Gevolgen voor de magistratuur
De leden van de CDA-fractie vragen of het mogelijk is om een overzicht te
maken van bedrijven die op 2 juli 2015 tien procent of meer dieren hadden
dan landbouwtelling 2014 en deze in de loop van 2015 ineens niet meer
hadden.
Het wordt mij uit de vraag van de leden van de fractie van het CDA niet
duidelijk met welke doel een dergelijk overzicht wordt gevraagd. Een
dergelijke analyse is mogelijk, door per bedrijf een analyse uit te voeren
op wijzigingen in registraties in het I&R-rund en deze te vergelijken met de
Gecombineerde Opgave over 2014. Een dergelijke analyse vraagt een zeer
grote inzet van de capaciteit van de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland, capaciteit die ik bij voorkeur inzet om de invoering van
onderhavig stelsel zo soepel mogelijk te laten verlopen en om ondernemers te informeren over het stelsel.
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering bereid is het advies van
de Raad voor de Rechtspraak naar de Kamer te sturen.
Het advies van de Raad voor de Rechtspraak is openbaar en beschikbaar
via www.rechtspraak.nl. Ik verwijs kortheidshalve naar deze website10.
Hoofdstuk 7 Juridisch Kader
7.1 Europeesrechtelijke aspecten
De inzet om af te komen van het nationale fosfaatplafond is opmerkelijk,
vinden de leden van de PvdD-fractie. Niet alleen omdat het een kansloze
missie is, maar ook omdat de Europese normen en de Nitraatrichtlijn tot
stand zijn gekomen om het milieu te beschermen, kan de regering dat
bevestigen? Welk belang hecht de regering aan het beschermen van de
kwaliteit van ons water en onze bodem? Is de regering bereid om nader
toe te lichten wat het belang van het stellen van regels is om milieuvervuiling te voorkomen? Graag een reactie.
De Nitraatrichtlijn heeft tot doel de waterverontreiniging die wordt
veroorzaakt of teweeggebracht door nitraten uit agrarische bronnen te
verminderen, en verdere verontreiniging van dien aard te voorkomen
(artikel 1 Nitraatrichtlijn) en is dus inderdaad gericht op milieube-

10

De wetgevingsadviezen van de Raad voor de rechtspraak in 2016 zijn vindbaar via de volgende
link: https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/
Wetgevingsadvies/Paginas/Wetgevingsadvies-2016.aspx.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

95

scherming. Dit is een belangrijk doel dat ten volle door de regering wordt
onderschreven.
Het is echter niet zo dat er een direct verband bestaat tussen mestproductie en waterverontreiniging. Waterverontreiniging door meststoffen
ontstaat pas bij het gebruik. Het is ook niet zo dat de Nitraatrichtlijn zelf
normen of regels bevat die rechtstreeks aangrijpen op de mestproductie
in de lidstaten. Wel stelt artikel 5, vijfde lid, van de Nitraatrichtlijn dat «de
Lidstaten in het kader van de actieprogramma’s de aanvullende of
verscherpte maatregelen treffen die zij noodzakelijk achten, indien al
aanstonds of in het licht van de bij de uitvoering van de actieprogramma’s
opgedane ervaring duidelijk wordt dat de in lid 4 bedoelde maatregelen
niet toereikend zijn om de in artikel 1 genoemde doelstellingen te
verwezenlijken». Bij het selecteren van die maatregelen houden de
lidstaten rekening met de doeltreffendheid en kosten ervan ten opzichte
van die van eventuele andere preventieve maatregelen.» Dit artikel is de
basis van het mestproductieplafond zoals opgenomen in het Nederlandse
actieprogramma Nitraatrichtlijn en als voorwaarde in de derogatiebeschikking. Dit mestproductieplafond heeft een ondersteunende functie
door druk op de Nederlandse mestmarkt te beperken en daarmee te
voorkomen dat als gevolg van fraude de milieudoelen niet gehaald
zouden worden.
Het mestproductieplafond is al sinds het derde actieprogramma Nitraatrichtlijn en de daarop gebaseerde derogatiebeschikking onderdeel van het
Nederlandse mestbeleid. Ik meen echter dat er meer doelmatige en
doeltreffende maatregelen mogelijk zijn om hetzelfde doel in de toekomst
te bereiken. De ontwikkelingen sinds de introductie van het mestproductieplafond zoals op het gebied van mestbe- en verwerking en de implementatie daarvan in de mestregelgeving zetten de noodzaak voor een
productieplafond in een nieuw perspectief. Ook constateer ik dat in delen
van Europa vraag naar organische meststoffen zoals dierlijke mest bestaat
en dat Nederlandse mest op een duurzame wijze kan voorzien in die
behoefte. Daarmee is er een basis voor sturing op een verantwoorde afzet
en verwerking van mestoverschotten.
De gebruiksnormen en gebruiksvoorschriften sturen direct op het
realiseren van de gewenste milieukwaliteit; de stelsels van verantwoorde
groei melkveehouderij en verplichte mestverwerking sturen op de
verantwoorde afzet van het nationale overschot. In een dergelijk systeem
is een absoluut mestproductieplafond niet nodig. Zoals ik heb aangegeven in mijn brief van 3 maart 2016 (Kamerstuk 33 979, nr. 108), is dat
deel van mijn inzet voor de volgende derogatie.
7.1.1 Verhouding met de Kaderrichtlijn Water
De leden van de CDA-fractie constateren dat de regering, in het licht van
de doelstellingen en plicht vanuit van de Nitraatrichtlijn om water te
beschermen tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen,
het verdedigbaar acht dat de voorziene maatregel gevolgen heeft voor de
omvang en kosten van de productie van dierlijke producten binnen de
melkveehouderij in Nederland. De regering constateert verder dat dit
vooral zal gelden voor landbouwers die een bedrijf starten of een
bestaand bedrijf willen uitbreiden. De regering stelt verder dat de
maatregelen in het wetsvoorstel kunnen worden gezien als maatregelen
in de zin van artikel 11 van de Kaderrichtlijn Water en dat ze onderdeel
uitmaken van het maatregelenprogramma van de stroomgebiedbeheerplannen. De leden van de CDA-fractie begrijpen uit de beschrijving van
het doel van het voorliggende wetsvoorstel dat het erom gaat dat voldaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

96

wordt aan de Nitraatrichtlijn en de derogatiebeschikking. Waarom dan de
referentie naar de doelen van de Kaderrichtlijn Water, zo vragen deze
leden?
Het wetsvoorstel dient primair om de voorwaarden te borgen die volgen
uit de Nitraatrichtlijn. De overweging waar de leden van de CDA fractie op
wijzen dient vooral duidelijk te maken hoe het voorstel zich volgens de
regering verhoudt tot de Kaderrichtlijn Water.
Deze leden merken op dat het voorgestelde fosfaatrechten systeem gaat
om het produceren en niet het bemesten. Zij vragen een nadere duiding
van de regering hoe fosfaatrechten het water beschermen tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen. Het instellen van een
zogenaamde productiebeperking heeft geen direct effect op eventuele
verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
Verder stelt de regering dat de Nederlandse markt niet wordt bevoordeeld
ten opzichte van die van andere lidstaten. Is de regering het met de leden
van de CDA-fractie eens dat de Nederlandse veehouders wel worden
benadeeld door het voorgestelde fosfaatrechten systeem? Zo nee,
waarom niet?
Deze vraag is niet uniform voor alle veehouders te beantwoorden.
Bedrijven die voornemens waren te groeien worden als gevolg van het
wetsvoorstel met beperkingen geconfronteerd. Hier staat tegenover dat
bedrijven die geen groei voorzagen als gevolg van het wetsvoorstel
fosfaatrechten krijgen toegewezen die bij verhandeling een aanzienlijke
waarde kunnen krijgen. De generieke afroming zal alle bedrijven raken.
Die afroming is echter nodig om de voordelen die volgen uit de derogatie
te kunnen behouden. Afhankelijk van de omstandigheden van individuele
veehouders zal op basis van het voorgaande kunnen worden bepaald of
de introductie van fosfaatrechten een voordeel of nadeel oplevert.
7.1.2 Staatssteun
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering kan aangeven wat de
stand van zaken is van de gesprekken met de Europese Commissie met
betrekking tot het element van staatssteun. Wanneer zijn de uitkomsten
hiervan bekend en worden de uitkomsten van deze gesprekken ook met
de Tweede Kamer gedeeld? De gesprekken zijn gestart met de Europese
Commissie. Dat geeft de regering aan in het Nader Rapport. Wat is de
stand van zaken van deze gesprekken, en hoe wordt de Tweede Kamer op
de hoogte gehouden van de voortgang van deze gesprekken? Ook wat
betreft de inhoudelijke reactie op het voorgenomen stelsel van fosfaatrechten in relatie tot staatssteun en inmenging in eigendomsrecht? Is de
technische notificatie reeds gestart? Zo, nee waarom niet?
Er worden op dit moment gesprekken gevoerd met de Europese
Commissie over de staatsteunaspecten die kleven aan het wetsvoorstel.
De technische notificatie is gestart (2016/0488/NL). Uw Kamer zal nog voor
de behandeling van het wetsvoorstel worden geïnformeerd over de stand
van zaken van deze besprekingen en eventuele consequenties voor het
wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

97

7.2 Eigendomsbescherming
De leden van de VVD-fractie zien dat de regering in de memorie van
toelichting schrijft dat er een ingebrekestelling door de Europese
Commissie dreigt. Kan de regering aangeven welke signalen daarover zijn
ontvangen vanuit de Europese Commissie? Welke gesprekken zijn
daarover gevoerd?
De diensten van de Europese Commissie zijn een onderzoek gestart naar
het voldoen aan de voorwaarde van de derogatiebeschikking met
betrekking tot het mestproductieplafond.
Dit onderzoek is bedoeld om een gestructureerde dialoog tussen de
Europese Commissie en een lidstaat te voeren als de Europese
Commissie een mogelijke overtreding van EU-wetgeving vermoedt. Deze
procedure kan voorkomen dat de Europese Commissie een inbreukprocedure start, indien de lidstaat de vragen van de Europese Commissie
afdoende kan beantwoorden of aanpassingen doorvoert waarmee de
eventuele strijdigheid met EU-recht wordt weggenomen.
De Raad van State is kritisch over de toekenning van fosfaatrechten. Voor
het wetsvoorstel zal er meer duidelijkheid moeten zijn over inmenging
van het eigendomsrecht. Waarom wordt de 1EP toets niet uitgevoerd?
De Raad van State maakt een aantal kritische opmerkingen over de
eigendomsrechten. De situatie van 2 juli 2015 is leidend in de toekenning
van fosfaatrechten. Is de regering van mening dat je over een fair balance
kan spreken als een ondernemer op bijvoorbeeld 1 januari 2014 een
verplichting aangaat voor de renovatie van een stal, deze stal op 1 mei
2015 wordt opgeleverd en de betreffende boer er voor kiest om vanuit
diergezondheid zijn veestapel met eigen aanwas uit te breiden? Op basis
van welke argumenten en juridische grondslag is deze fair balance
aanwezig?
Er is een 1 EP-toets uitgevoerd op de introductie van fosfaatrechten die is
opgenomen in de memorie van toelichting (paragraaf 7.2). Voor het
overige wordt verwezen naar het antwoord op vergelijkbare vragen van
de leden van de fractie van het CDA.
De regering schrijft dat de bepaling of bij een dergelijk besluit sprake is
van een fair balance pas definitief kan worden onderbouwd zodra
duidelijk is hoe groot de generieke afroming moet zijn. De afweging met
betrekking tot fair balance zal dan ook pas bij de totstandkoming van de
algemene maatregel van bestuur worden gemaakt. De leden van de
VVD-fractie willen de regering vragen waarom deze afweging niet bij
onderhavig voorstel gemaakt kan worden, want bij dit voorstel wordt
immers het verschil in korting tussen extensieve en intensieve bedrijven
geregeld. Waarom kiest de regering er bij de AMvB voor om dan pas een
1 EP-toets op te nemen? Kan hij hier nader op ingaan en nader onderbouwen?
Voor het antwoord op deze vragen wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de SGP.
De leden van de CDA-fractie zijn er niet van overtuigd dat er geen sprake
is van ontneming bij de uitvoering van het voorliggende wetsvoorstel. De
leden van de CDA-fractie zien een beperking van het eigendomsrecht
omdat een boer op korte termijn, een half jaar minder dieren, mag
houden dan daarvoor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

98

Van ontneming van eigendom als gevolg van het wetsvoorstel zal geen
sprake zijn. Ook bij de generieke afroming zal dit worden voorkomen door
rekening te houden met het natuurlijk verloop van melkvee.
Zij vragen de regering waarom niet gekozen wordt voor een langere
doorlooptijd voor het korten van fosfaatrechten waarmee op korte termijn
meer duidelijkheid gegeven kan worden en de pijn voor over meerdere
jaren kan worden verspreid.
Nederland heeft in 2015 niet voldaan aan de voorwaarden uit de derogatiebeschikking en zal dat naar alle waarschijnlijkheid ook in 2016 en 2017
niet doen. Dat betekent dat Nederland in drie van de vier jaren in de
huidige derogatieperiode de afspraken niet nakomt.
In het licht van de inzet om de huidige derogatie vanaf 2018 te continueren, is het niet wenselijk meer tijd te nemen om de fosfaatproductie
terug te brengen tot het overeengekomen niveau.
De leden van de fractie van de ChristenUnie lezen dat de regering van
mening is dat geen sprake is van het ontnemen van eigendomsrechten via
dit wetsvoorstel. De Raad van State oordeelt echter kritisch en spreekt wel
over inmenging in het eigendom van de melkveehouderijen. De Raad is
onder meer kritisch op het buiten beschouwing laten van de latente
ruimte op de peildatum. De regering gaat in de memorie van toelichting
met name in op een rechtmatige inmenging. Kan de regering in het kader
van een fair balance nader toelichten waarom de bescherming van de
fundamentele rechten van de eigenaar niet onnodig worden geschonden?
Voor het antwoord op deze vragen wordt verwezen naar het antwoord op
eerdere vragen van de leden van de fractie van het CDA.
II. ARTIKELEN
Onderdeel D
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering het aanwijzen
van de KringloopWijzer of een andere methode voor het eventueel
bepalen van de bedrijfsspecifieke fosfaatproductie nog in het midden laat.
Deze leden zetten hier vraagtekens bij. Veel melkveehouders rekenen erop
dat ze uit kunnen gaan van de bedrijfsspecifieke productie. Bij het
opstellen van bedrijfsplannen hebben ze deze duidelijkheid ook nodig.
Verder is juist voor fosfaatrechten in plaats van dierrechten gekozen om
door het bieden van ruimte voor bedrijfsspecifieke productie efficiënt
gebruik van fosfaat te stimuleren. Waarom heeft de regering in artikel 21b,
het tweede lid, niet gekozen voor een dwingende bepaling? Is de regering
daar alsnog toe bereid?
Om een specifieke methode aan te kunnen wijzen moet aan een aantal
voorwaarden worden voldaan. De KringloopWijzer ligt als methode voor
de hand. Als blijkt dat de KringloopWijzer toch niet aan de voorwaarden
kan voldoen blijft het mogelijk om de KringloopWijzer niet aan te wijzen.
Als een andere geschikte methode zich aandient kan deze ook aangewezen worden. Voor het antwoord op deze vraag wordt verder verwezen
naar het antwoord op een eerdere vraag van de leden van de fractie van
de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

99

Onderdeel G
De leden van de CDA-fractie constateren dat gesteld wordt dat fosfaatrechten worden toegewezen aan bedrijven die bestaan op het moment dat
het wetsvoorstel in werking treedt. Wat verstaat de regering onder
«bestaan»? Als een melkveehouder al zijn koeien na 2 juli 2015 heeft
verkocht «bestaat» hij dan nog, zo vragen deze leden. Is het voldoende
om wat jongvee aan te houden tot de inwerkingtreding van de wet om te
«bestaan»?
Bedrijven die als zodanig nog zijn geregistreerd bij de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland en bij inwerkingtreding enige vorm van
landbouw uitoefenen krijgen voor dieren die op 2 juli 2015 werden
gehouden fosfaatrechten toegewezen.
Onderdeel M
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering bereid is voor aan de in
artikel 33Ab voorgestelde algemene maatregel van bestuur een zware
voorhangprocedure te koppelen. Het gaat om de AMvB voor de generieke
afroming, die ingrijpende effecten heeft.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de SP.
Overig
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een reactie kan geven
op onderstaande casus.
De bedrijfsvoering is biologisch. Het bedrijfsdoel is 70 melkkoeien
(500.000 kg melk) met bijbehorend jongvee passend op bestaand
akkerbouwbedrijf. In combinatie met de al aanwezige Hereford
zoogkoeien, voor vleesverkoop aan huis (streekproduct) en inzet voor
natuurbegrazing. De opstart van melkkoeien is geleidelijk ingepland. De
eerste plannen en besluiten binnen het eigen bedrijf om te gaan starten
met melkvee zijn halverwege 2013 al gemaakt.
Tijdlijn:
− februari 2014: Kuilvoerplaten leggen
− mei 2014: Bouw kapschuur voor opslag stro (in verband met potstal)
en tanklokaal
− juni 2014: Start bouw potstal voor melkkoeien. Voervoorraad aanleggen
Gedurende dit jaar nog jongvee gekocht als vee vervanging/aanvulling in
2016
− begin 2015: Drachtige vaarzen gekocht. Eerste vaarzen kalven, start
melken
− april 2015: Eerste koe heeft gekalfd op 30 maart 2015
− juli 2015: Van de 66 vaarzen hebben er inmiddels 23 gekalfd.
Uiteindelijk hebben er op 2 juli 2015 23 van de 66 vaarzen gekalfd. De
laatste van de 66 vaarzen kalfde op 30 november 2015.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD. Op basis van
de informatie die over deze casus beschikbaar is, ben ik van mening dat
geen sprake is van een knelgeval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

100

De volgende problemen komt dit bedrijf direct tegen bij de invoer van
fosfaatrechten op basis van de peildatum en de melkproductie/gemiddeld
aantal melkkoeien in 2015. Kan de regering reageren op onderstaande
punten?
1. Een klein aantal dieren aan de melk op 2 juli 2015.
2. Een gemiddeld aantal dieren in 2015 dat onder de maat is in verhouding tot het bedrijfsdoel.
3. Een gedeelte van de melk die in het begin wel geproduceerd is, maar
niet geleverd kon worden in verband met minimale productie voor
transport naar fabriek (tankinhoud minimaal 800 liter in de drie dagen).
4. Totale melkproductie in 2015 die nog erg laag is (169.534 kg in plaats
van de doelstelling van 500.000 kg).
5. In het weideseizoen 2015 zijn een aantal stuks jongvee uitgeschaard,
waardoor de fosfaatrechten toekomen aan diegene waar de dieren
toen op naam stonden. Echter zijn deze dieren maar vier-en-een-halve
maand uitgeschaard geweest en stonden de dieren de rest van het jaar
op het bedrijf op stal. Hoe wordt dit opgelost?
6. Fosfaatrechten voor de zoogkoeienhouderij: door erg kleine marges is
geen enkele vorm van kostprijsverhoging op te vangen in deze sector.
7. Bij een eventuele korting op het aantal dieren wordt er ook minder
mest geproduceerd op het bedrijf. Voor een biologische bedrijfsvoering is het wenselijk om de kringloop binnen het bedrijf zo goed
mogelijk gesloten te houden. Bij een lagere mestproductie zal er meer
mest van buitenaf aangevoerd moeten worden, iets wat in de
biologische sector niet altijd in de gewenste vorm beschikbaar is. Het
bedrijf heeft ruim voldoende fosfaatruimte om de aanwezige dieren te
mogen houden.
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord op
een eerdere vraag van de leden van de fractie van de VVD.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 532, nr. 7

101