Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

34 013

Wijziging van de Politiewet 2012 (onderzoek in
lichaam)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
ALGEMEEN DEEL
Inleiding
Dit wetsvoorstel strekt er in hoofdzaak toe om de beslissing over een
onderzoek in het lichaam van degene die wordt of is ingesloten in een
politiecel, in handen te leggen van de officier van justitie. Dit voorstel
dient ter vervanging van het nog niet in werking getreden zesde lid van
artikel 7 van de Politiewet 2012, zoals opgenomen in artikel III, onderdeel
A, onder 2, van de Wet van 21 mei 2014 tot wijziging van de Gemeentewet, de Wet wapens en munitie en de Politiewet 2012 (verruiming
fouilleerbevoegdheden) (Stb. 2014, 191). Volgens dat zesde lid zou de hier
bedoelde beslissing worden genomen door het hoofd van het territoriale
onderdeel, bedoeld in artikel 13, eerste lid, van de Politiewet 2012 of door
diens plaatsvervanger. Dat zou betekenen dat de beslissing wordt
genomen door de leidinggevende binnen de politieorganisatie die
deelneemt aan het driehoeksoverleg met de burgemeester. Tijdens het
plenaire debat over het betrokken wetsvoorstel op 13 mei 2014 in de
Eerste Kamer gaven diverse fracties te kennen dat die keuze naar hun
oordeel onvoldoende evenwicht biedt in het afwegen van belangen en het
matigen van het middel.1 Daarbij werd gewezen op het advies van de
Afdeling advisering van de Raad van State. Daarin adviseerde de Afdeling
om, voor zover het voorgestelde onderzoek in het lichaam in het
wetsvoorstel zou worden gehandhaafd, de beslissing in handen te leggen
van een hoge justitiële autoriteit, zoals de officier van justitie.2 Het debat
met de Eerste Kamer heeft mij tot de conclusie gebracht dat het inderdaad
beter is om deze ingrijpende beslissing niet te laten nemen door iemand
binnen de politieorganisatie maar door de officier van justitie. Daartoe
dient artikel I, onderdeel A, van dit wetsvoorstel.
Naast de zojuist besproken wijziging bevat de in artikel I, onderdeel A,
voorgestelde tekst van artikel 7, zesde lid, van de Politiewet 2012, nog
twee andere wijzigingen, die deels in het verlengde liggen van de
1
2

kst-34013-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Handelingen I 2013/14, nr. 29, item 5.
Kamerstukken 2011/12, 33 112, nr. 4, blz. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 34 013, nr. 3

1

wijziging die voortvloeit uit de hierboven gememoreerde toezegging en
deels dienen ter verduidelijking. Ten eerste stel ik voor om te schrappen
dat iedere medewerker van het politiebureau of het cellencomplex de hier
bedoelde beslissing mag nemen «als onverwijlde tenuitvoerlegging
geboden is». Die bevoegdheid voor noodgevallen zou ontstaan doordat in
artikel 7, zesde lid, is opgenomen dat artikel 31, tweede lid, van de
Penitentiaire beginselenwet3 van overeenkomstige toepassing is. De wens
om de beslissingsbevoegdheid «buiten de politie» te leggen, verdraagt
zich slecht met vervanging binnen de politie, ook al zou dat alleen gelden
in een noodgeval. Bovendien moet het onderzoek zelf hoe dan ook
wachten op de komst van een arts of, in diens opdracht, een verpleegkundige. Er is dus voldoende tijd om contact te zoeken met een officier
van justitie en hem of haar de situatie voor te leggen.
Ten tweede stel ik voor om expliciet op te nemen dat het onderzoek in het
lichaam wordt verricht door een arts of, in diens opdracht, een verpleegkundige. Dat is geen inhoudelijke wijziging, aangezien in artikel 7, zesde
lid, al is opgenomen dat artikel 31, eerste lid, tweede volzin, van de
Penitentiaire beginselenwet van overeenkomstige toepassing is, waarin
woordelijk hetzelfde wordt geregeld. Maar bij nadere beschouwing lijkt
het mij wenselijk, gezien de ingrijpendheid van onderzoek in het lichaam,
om de betrokkenheid van een arts duidelijker tot uitdrukking te brengen in
de Politiewet 2012.
Artikel 7, zesde lid, ziet overigens niet op onderzoek in het lichaam door
een arts die de ingeslotene medische bijstand verleent als bedoeld in
artikel 32 van de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke
marechaussee en andere opsporingsambtenaren. Als een arts in dat
kader, als goed hulpverlener in de zin van artikel 7:453 Burgerlijk Wetboek,
onderzoek in het lichaam noodzakelijk vindt, dan is daarvoor uiteraard niet
de toestemming nodig van de officier van justitie. Evenzo is voor
onderzoek door een arts aan het lichaam van de ingeslotene in het kader
van medische bijstand niet de toestemming nodig van een van de
politiefunctionarissen, bedoeld in artikel 7, vijfde lid, Politiewet 2012 (zoals
dat lid komt te luiden na inwerkingtreding van artikel III van de Wet
verruiming fouilleerbevoegdheden).
Artikel I, onderdeel B, en artikel II bevatten wijzigingen van meer
technische aard. Zij hebben betrekking op de artikelen 7 en 9 Politiewet
2012 en worden nader toegelicht in het artikelsgewijze deel van deze
memorie.
Regeldruk en financiële gevolgen
Dit wetsvoorstel leidt niet tot een wijziging van de administratieve lasten
in de specifieke betekenis die Actal (het Adviescollege toetsing regeldruk)
aan dat begrip toekent: lasten die voortvloeien uit informatieverplichtingen aan de overheid.4 Het voorstel leidt evenmin tot nalevingskosten of
toezichtslasten. De voorgestelde wijziging leidt er immers slechts toe dat
de beslissing over een onderzoek in het lichaam wordt genomen door de
officier van justitie en niet, zoals oorspronkelijk beoogd, door de leidinggevende binnen de politieorganisatie die deelneemt aan het driehoeksoverleg met de burgemeester.
Ook wat betreft de administratieve lasten in ruimere zin, voor de politie
zelf, leidt dit wetsvoorstel naar verwachting niet tot andere gevolgen dan
3

Artikel 31, tweede lid, van de Penitentiaire beginselenwet luidt: «Een ambtenaar of medewerker
van de inrichting waar de gedetineerde verblijft kan indien onverwijlde tenuitvoerlegging
geboden is, een beslissing als bedoeld in het eerste lid nemen.»
4
Zie www.actal.nl/alternatieven/introductie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 34 013, nr. 3

2

de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden. Overigens zal de noodzaak van
onderzoek in het lichaam zich naar verwachting maar zelden voordoen,
namelijk als men door de concrete omstandigheden5 (vrijwel) zeker weet
dat betrokkene een voorwerp in zijn lichaam heeft verborgen (zoals drugs,
een scheermesje of een aansteker) én betrokkene niet bereid of in staat is
om het zelf te verwijderen.
Het voorstel heeft geen financiële gevolgen.
Voorbereiding van dit wetsvoorstel
Aangezien dit voorstel gevolg geeft aan een toezegging aan de Eerste
Kamer en gezien de wens van die Kamer om dit wetsvoorstel met
voortvarendheid in procedure te brengen, heb ik afgezien van een formele
consultatiefase. Ik zal op korte termijn in overleg treden met politie en
openbaar ministerie over de praktische vormgeving van het verschuiven
van de bevoegdheid naar de officier van justitie. Gedacht kan worden aan
het aanpassen van de piketmap en afspraken over bereikbaarheid. De
concrete gevolgen voor de praktijk zijn overigens mede afhankelijk van de
inhoud van de nadere regels, bedoeld in artikel 9, vierde lid, Politiewet
2012, die over het onderzoek in het lichaam zullen worden opgenomen in
de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en
andere opsporingsambtenaren, een op die wet gebaseerde algemene
maatregel van bestuur. Over die wijziging van de Ambtsinstructie, die in
voorbereiding is, zullen de betrokken partijen en de belangenorganisaties
worden geraadpleegd en de wijziging zal ook op www.internetconsultatie.nl voor inspraak worden opengesteld.
ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I (artikel 7 Politiewet 2012)
Onderdeel A (zesde lid)
Behalve de in het algemeen deel besproken wijzigingen is de formulering
van het zesde lid identiek aan de tekst zoals opgenomen in de Wet
verruiming fouilleerbevoegdheden. De in die wet gekozen formulering is
op haar beurt afgeleid van artikel 31, eerste lid, van de Penitentiaire
beginselenwet, dat luidt: «De directeur kan bepalen dat een gedetineerde
in het lichaam wordt onderzocht, indien dit noodzakelijk is ter afwending
van ernstig gevaar voor de handhaving van de orde of de veiligheid in de
inrichting dan wel voor de gezondheid van de gedetineerde. Het
onderzoek in het lichaam wordt verricht door een arts of, in diens
opdracht, door een verpleegkundige».
Onderdeel B (achtste lid)
Indien een militair de politietaak uitvoert (als medewerker van de
Koninklijke marechaussee (KMar), zie artikel 4 Politiewet 2012) of bijstand
verleent aan de politie (als medewerker van een ander onderdeel van de
krijgsmacht), heeft hij voor een groot deel dezelfde bevoegdheden als de
ambtenaar van politie die is aangesteld voor de uitvoering van de
politietaak. Zo verklaart het huidige artikel 7, zesde lid, Politiewet 2012 het
eerste tot en met vijfde lid van dat artikel van toepassing op de hier
bedoelde militairen. Daarin is onder meer de bevoegdheid geregeld om
geweld of vrijheidsbeperkende middelen te gebruiken en de bevoegdheid
om personen aan hun kleding te onderzoeken bij onmiddellijk dreigend
gevaar (veiligheidsfouillering). Het nog niet in werking getreden artikel III
5

Zie de nadere toelichting in Kamerstukken II 2011/12, 33 112, nr. 6, blz. 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 34 013, nr. 3

3

van de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden voorziet in een verruiming
en uitbreiding van de in artikel 7 Politiewet 2012 geregelde bevoegdheden. Onder meer worden aan artikel 7 een nieuw vijfde en zesde lid
toegevoegd, waarin de bevoegdheid wordt geregeld tot onderzoek aan en
in het lichaam van degene die wordt of is ingesloten in een politiecel. Het
toekomstige achtste lid van artikel 7 zoals dat komt te luiden na inwerkingtreding van artikel III van de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden
verklaart het eerste tot en met zevende lid van overeenkomstige
toepassing op de KMar-militair en op de militair van een ander onderdeel
van de krijgsmacht die bijstand verleent aan de politie.
Het is wenselijk om deze bepaling op twee punten te wijzigen. Ten eerste
is de KMar het enige onderdeel van de krijgsmacht dat over eigen
arrestantencellen beschikt. Als een ander onderdeel van de krijgsmacht
bijstand verleent aan de politie, dan hoeft dat onderdeel niet te beschikken
over een eigen bevoegdheid tot onderzoek aan en in het lichaam. In de
voorgestelde tekst van het achtste lid is dat tot uitdrukking gebracht
doordat het vijfde en zesde lid alleen van overeenkomstige toepassing
worden verklaard als een persoon wordt of is ingesloten door de KMar.
Ten tweede roept het achtste lid zoals dat komt te luiden na inwerkingtreding van artikel III van de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden de
vraag op welke KMar-leidinggevende in de in dat lid bedoelde situatie
bevoegd is om te beslissen over het onderzoek aan het lichaam, bedoeld
in het vijfde lid. Het vijfde lid legt die bevoegdheid bij «het hoofd van het
territoriale onderdeel, bedoeld in artikel 13, eerste lid, zijn plaatsvervanger
of de ambtenaar van politie, belast met de zorg voor ingeslotenen». Deze
verwijzing naar artikel 13 Politiewet 2012 doelt op de leidinggevende
binnen de politieorganisatie die deelneemt aan het lokale driehoeksoverleg. Afhankelijk van de lokale situatie is dat de districtschef of het
hoofd van het basisteam. Naar analogie hiervan bepaalt de voorgestelde
tekst van het achtste lid dat de beslissing over een onderzoek aan het
lichaam wordt genomen door de commandant van de betrokken brigade
(van de KMar), zijn plaatsvervanger of de militair, belast met de zorg voor
ingeslotenen.
Voor het onderzoek in het lichaam behoeft het achtste lid geen verduidelijking, nu dit wetsvoorstel de bevoegdheid om daartoe te beslissen bij de
officier van justitie legt, wat ingevolge het achtste lid ook geldt bij
insluiting in een KMar-cel.
Artikel II (wijziging artikel 9, zesde lid, Politiewet 2012 in artikel
XIX, onder A, Verzamelwet Veiligheid en Justitie 2013)
Artikel XIX, onderdeel A, van het wetsvoorstel Verzamelwet Veiligheid en
Justitie 2013, aanhangig bij de Eerste Kamer, bevat een wijziging van
artikel 9, zesde lid, Politiewet 2012 zoals dat lid komt te luiden na
inwerkingtreding van artikel III van de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden. Het zesde lid regelt dat de ambtenaren die zijn aangewezen voor
het vervoer van rechtens van hun vrijheid beroofde personen, over enkele
van de bevoegdheden beschikken die artikel 7 toekent aan de ambtenaar
van politie die is aangesteld voor de uitvoering van de politietaak. De
bedoeling van de wijziging van het zesde lid in de Verzamelwet is om in
dat lid een wetstechnische correctie aan te brengen. Bij nader inzien
ontstaat door die wijziging echter juist een fout. De zinsnede «de
maatregelen, bedoeld in het vierde lid» slaat niet op het vierde lid van
artikel 7, maar op het vierde lid van artikel 9: maatregelen waaraan
rechtens van hun vrijheid beroofde personen met het oog op hun
insluiting kunnen worden onderworpen. Het is derhalve niet nodig om de
verwijzing aan te passen aan de wijzigingen die de Wet verruiming
fouilleerbevoegdheden in artikel 7 aanbrengt. Derhalve stel ik voor om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 34 013, nr. 3

4

artikel XIX, onderdeel A, van de Verzamelwet te schrappen. Tot die tijd zal
dat onderdeel buiten werking worden gelaten.
Artikel III (inwerkingtreding)
De wijzigingen van de Politiewet 2012 die zijn opgenomen in artikel III van
de Wet verruiming fouilleerbevoegdheden zijn nog niet in werking
getreden. Om nadere regels te stellen over de bevoegdheden die door dat
artikel worden gewijzigd, is een wijziging nodig van de Ambtsinstructie
voor de politie, de Koninklijke marechaussee en andere opsporingsambtenaren. Die wijziging is nog in voorbereiding. Het ligt voor de hand om
voor de drie betrokken wijzigingen:
1. de wijzigingen, opgenomen in artikel III van de Wet verruiming
fouilleerbevoegdheden,
2. de in artikel I van dit wetsvoorstel opgenomen wijziging van artikel 7,
zesde en achtste lid, en
3. de wijziging van de Ambtsinstructie,
te kiezen voor één datum van inwerkingtreding (te bepalen bij koninklijk
besluit).
Artikel II kan eventueel al eerder in werking treden. Met het oog daarop
voorziet artikel III in de mogelijkheid van gedifferentieerde inwerkingtreding.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 34 013, nr. 3

5