Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) en van de
begrotingsstaten van Wonen en Rijksdienst
(XVIII) voor het jaar 2013

Nr. 82

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 24 juli 2013
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft op 6 juni 2013 overleg
gevoerd met Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over:
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 23 september 2011 met de kabinetsreactie op
de motie De Pater-Van der Meer over de ambtseed (Kamerstuk
29 614, nr. 29);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 23 september 2011 over al gedane en de nu
voorgenomen aanstellingen van waarnemend burgemeesters
(Kamerstuk 33 000 VII, nr. 5);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 08 mei 2012 met de reactie op verzoek
Brinkman over bestuurlijke ongehoorzaamheid van burgemeesters (Kamerstuk 19 637, nr. 152);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 16 november 2012 over opleidingen burgemeesters inzake orde en brandveiligheid (Kamerstuk
33 400 VII, nr. 7);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 29 januari 2013 over de aanbieding onderzoeksrapport «Nationale wetten versus lokale besluiten»
(Kamerstuk 33 400 VII, nr. 56);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 02 april 2013 met de reactie op de motie van
het lid Schouw (Kamerstuk 28 684, nr. 370) over onderzoek
naar de kosten van beveiligingsmaatregelen voor burgemeesters (Kamerstuk 28 684, nr. 373);
− de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 15 mei 2013 over de voortgangsrapportage
van het programma Veilige Publieke Taak (VPT) (Kamerstuk
28 684, nr. 381).

kst-33400-VII-82
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Berndsen-Jansen
De griffier van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Van der Leeden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

2

Voorzitter: Berndsen-Jansen
Griffier: Hendrickx
Aanwezig zijn drie leden der Kamer, te weten: Berndsen-Jansen, Heijnen
en Litjens,
en de heer Plasterk, Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, die vergezeld is van enkele ambtenaren van zijn Ministerie.
Aanvang 16.00 uur
De voorzitter: Ik heet de leden van de commissie welkom, evenals de
Minister en zijn staf en de mensen op de publieke tribune. Aan de orde is
een algemeen overleg van de vaste commissie voor Binnenlandse zaken
en wij gaan praten over de taken en verantwoordelijkheden van burgemeesters. Ik stel de spreektijd in eerste termijn vast op vier à vijf minuten
per fractie.
De heer Heijnen (PvdA): Voorzitter. Er staan verschillende brieven op de
agenda. Gelet op de tijd is het onmogelijk om op alle zaken in te gaan. Ik
kan mij vinden in de brieven van de Minister waar ik niet op inga.
Ik begin met een klein punt: de opleidingen voor burgemeesters inzake
orde en brandveiligheid. Mij lijkt dat dit voor de nieuwe burgemeesters op
orde is, maar hoe bewerkstelligen wij dat de kennis en competenties van
de zittende burgemeesters regelmatig worden geactualiseerd? Er doen
zich immers wijzigingen voor op het terrein van externe veiligheid,
brandveiligheid en excessen. Er moet echt met grote regelmaat worden
geoefend. De burgers verwachten immers dat de burgemeester in barre
tijden een baken is.
Het tweede punt waar ik aandacht aan wil besteden, is het waarnemend
burgemeesterschap. Het is misschien bekend dat men er Kamerbreed de
voorkeur aan geeft om zodra dat enigszins kan, te kiezen voor een door de
Kroon benoemde burgemeester in plaats van een waarnemend burgemeester. In sommige gevallen kan het echter toch nodig zijn om te kiezen
voor een waarnemend burgemeester. De gevallen waarin dat nodig is, zijn
helder. In de eerste plaats is het heel goed als de commissaris van de
Koning (CvdK), desnoods alleen en natuurlijk in gesprek met de Minister,
beslist tot het aanwijzen van een waarnemer bij een bestuurscrisis. In de
tweede plaats is het mogelijk dat er een vacature is en dat het burgemeesterschap gedurende korte tijd moet worden waargenomen. Ik stam nog uit
de tijd waarin het heel gebruikelijk was dat de locoburgemeester de taken
waarnam totdat de vacature was vervuld. Ik zie echter dat dit steeds
minder het geval is en dat steeds vaker een beroep wordt gedaan op een
waarnemend burgemeester van buiten. Dat is in die situaties mogelijk,
maar dat stelt wel eisen aan de selectie, aan de manier waarop voor een
waarnemend burgemeester wordt gekozen. In de derde plaats wordt a
fortiori een waarnemer aangesteld met het oog op een mogelijke fusie of
herindeling. Dit laatste komt het meest voor en deze groep waarnemers zit
ook het langst. Zij nemen zelfs zo lang waar dat achteraf gezien gemakkelijk een benoeming door de Kroon had kunnen, en zelfs had moeten,
plaatsvinden.
Ik vraag de Minister dan ook om de commissarissen ertoe te bewegen
minder voortvarend te zijn met het aanwijzen van waarnemers. Er zou ten
minste een ARHI-procedure gestart moeten zijn of het zou voor 99% zeker
moeten zijn dat deze aanstaande is. Nu komt het vaak voor dat een
waarnemer wordt benoemd ver voordat dit het geval is. Wij hechten
hieraan omdat bij een kroonbenoeming iedere burger in dit land kan
solliciteren naar de functie van burgemeester. Het is dan geen black box,
terwijl dat wel het geval is bij de selectie van een waarnemer. Dat vinden
wij uit democratisch oogpunt niet goed. Een gemeenteraad oefent grote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

3

invloed uit op het advies aan de hand waarvan wordt bepaald wie de
burgemeester moet worden. In de regel wordt de gemeenteraad door
commissarissen slechts een beperkte selectie voorgelegd. Naast het
verzoek om de termijn te verkorten en het aantal te beperken, verzoek ik
de Minister dan ook om eens na te denken over een meer transparante
aanwijzing van de waarnemend burgemeester. Iedere commissaris
beschikt over een lijstje met mensen op wie hij, afhankelijk van de match
of de beschikbaarheid, een beroep kan doen. Het zou toch fijn zijn als een
vertrouwenscommissie het totale lijstje kan inzien. Dat is in heel
Nederland aan de orde. Dan kan zij op basis van het profiel en andere
criteria een echt gesprek met de commissaris voeren over de vraag wie
het zou kunnen worden. Voor zover mij dat bekend is, worden in de
praktijk twee tot vijf kandidaten door de commissaris aan de vertrouwenscommissie voorgelegd.
Mijn derde en laatste punt: de functie van burgemeester wordt steeds
zwaarder. Ik noem de politisering en de personalisering van het ambt. De
samenwerking in de regio neemt toe en de burgemeester neemt daarin
vaak een prominente plaats in. Ook noem ik zijn rol bij integriteit. Is het
desbetreffende wetsvoorstel al onderweg? Is de handtekening daar al
onder gezet? Dit plaatst de burgemeester in een andere positie ten
opzichte van de raad, terwijl de raad hem moet beoordelen. Ik neem een
voorzichtige ontwikkeling waar waarbij de raden zich niet afvragen of de
burgemeester voldoet, dus of hij een 5,5 of een 6 haalt en zich nog kan
verbeteren, maar of hij een 7,5 haalt. Dat kan niet de vraag zijn. Ik vraag
de Minister om eens na te denken over het professionaliseren van de
beoordeling van burgemeesters. In een normale werkrelatie kun je een
beroep doen op een personeelsfunctionaris, die erbij komt zitten om het
proces in goede banen te leiden. Misschien moet de Minister eens
daaraan denken. Wil hij eens op papier zetten hoe dat zou kunnen?
Daarmee wil ik vermijden dat burgemeesters die voldoende functioneren,
naar huis worden gestuurd.
De heer Litjens (VVD): Voorzitter. Op de agenda staat inderdaad een
baaierd aan onderwerpen, zoals collega Heijnen al zei. In de keurige
kabinetsreactie op de motie-De Pater-Van der Meer over de ambtseed
kunnen wij ons vinden. Dat geldt ook voor de reactie op de motie van het
lid Schouw over het onderzoek naar de kosten van beveiligingsmaatregelen voor burgemeesters.
Op dit moment hebben wij niet zo’n dringende wens om de praktijk van
de al gedane en voorgenomen aanstellingen van waarnemend burgemeesters te wijzigen. Als er sprake is van een ARHI-procedure, wordt een
waarnemer aangesteld. Wij constateren dat dit ook gebeurt als het nog
niet zover is, maar er wel al serieus zicht op een ARHI-procedure is. Dat de
raad zich niet tegen het niet openstellen moet verzetten, waarborgt naar
onze mening voldoende dat de positie van de raad daarin stevig genoeg
blijft.
Wij zijn erg blij met de reactie op het verzoek van de heer Brinkman over
de bestuurlijke ongehoorzaamheid van burgemeesters, ook al is de reactie
alweer van enige tijd geleden. Naar onze mening was al in de wet en in de
brief van de regering duidelijk gemaakt hoe de bevoegdheden tussen,
destijds, de Minister voor Immigratie en Asiel en de burgemeester zijn
verdeeld. Wij gaan er dan ook van uit dat het voorkómen van het
verstoren van de openbare orde voor een burgemeester een argument
kan zijn tot het nemen van extra maatregelen. Dit kan en mag echter nooit
een argument zijn om uitzetting tegen te houden of om de politie de
opdracht te geven niet mee te werken, zoals dat in Giessenlanden het
geval was.
Dan ga ik in op de opleidingen voor burgemeesters inzake openbare orde
en brandveiligheid. Dit onderwerp kunnen we bijna van de agenda af
halen, want ik constateer dat er bijna geen veiligheidsregio meer is waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

4

burgemeesters en locoburgemeesters nog niet uitvoerig worden getraind
in rampenbestrijding en crisisbeheersing. Dat is belangrijk, en niet alleen
maar voor burgemeesters. De gemeenteraad heeft bij het kiezen van een
burgemeester nadrukkelijk de taak om daarop te selecteren. Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) heeft inmiddels een bijna
duimendikke opleidingengids waarvan ongeveer de helft wordt besteed
aan openbare orde en veiligheid. Wij vinden het ook echt de verantwoordelijkheid van bestuurders zelf om hun eigen professionalisering ter hand
te nemen en goed opgeleid te zijn. Wij gaan er dan ook van uit dat dit
overal goed gaat. Ik noemde de locoburgemeesters omdat hiervan
voldoende voorbeelden zijn. De gebeurtenissen in de gemeente Haarlemmermeer zijn voor mij altijd het meest in het oog springende voorbeeld
geweest. De Schipholbrand en het neerstorten van een vliegtuig van
Turkish Airlines deden zich daar voor terwijl de burgemeester niet
aanwezig was, waardoor de locoburgemeester aan de slag moest.
Ik heb met interesse het rapport «Nationale wetten versus lokale
besluiten: Een spanningsveld voor burgemeesters» gelezen. Daarin vind ik
inderdaad een aantal zaken uit de praktijk terug. Daarin wordt ook
geconstateerd dat het aantal spanningsvelden is toegenomen. In een
aantal gevallen hoort dat erbij. De rol van de media neemt bijvoorbeeld
toe. Dat het persoonlijker en misschien ook politieker wordt, hoort bij het
ambt. Dat is iets waar je aan moet wennen en wat je moet leren. Het valt
mij wel op dat de burgemeester in de afgelopen jaren erg veel bevoegdheden heeft gekregen. Ik noem bijvoorbeeld het tijdelijk huisverbod. Wij
hebben onlangs gesproken over de rol en positie van de burgemeester bij
het handhaven van de integriteit. Ik heb gezegd dat ik mij enige zorgen
maak over de positie van de burgemeester ten opzichte van de raad als hij
daadwerkelijk aan de slag gaat met vermeende integriteitschendingen. De
raad moet immers uiteindelijk beslissen over zijn eventuele herbenoeming. Verder komt er nog iets aan op het gebied van de jeugdzorg.
Door de decentralisatietendens voegen wij zo dadelijk niet alleen
18 miljard toe aan het Gemeentefonds – dat is een verdubbeling – maar
beleggen wij de gemeenten ook met ongelooflijk veel taken op het sociale
domein. Ik verwacht dat daar nog specifieke taken voor de burgemeester
bij zullen komen. Ik heb behoefte aan inzicht in de manier waarop de
burgemeester wordt beschermd bij het uitoefenen van die taken. Het is
mooi om bevoegdheden te hebben. Daarvan maak je gebruik of daarvan
maak je geen gebruik, maar in beide gevallen heb je iets uit te leggen als
het niet goed gaat. De burgemeester is met name aansprakelijk op
terreinen van jeugdzorg: het uit huis plaatsen van kinderen, het
aanmelden van zaken bij de Raad voor de Kinderbescherming en noem
maar op. Dat zijn allemaal zaken waarin de burgemeester een
bevoegdheid heeft gekregen of zal krijgen. Dat brengt een grote kwetsbaarheid met zich en daar maak ik mij ernstig zorgen over. Een nadere
visie daarop of een onderzoek daarnaar, stel ik bijzonder op prijs.
Voorzitter: Litjens
Mevrouw Berndsen-Jansen (D66): Voorzitter. Meer openbareordetaken,
hogere verwachtingen en toenemende afhankelijkheid van de gemeenteraad: dat zijn de drie belangrijkste ontwikkelingen in burgemeestersland.
Het zijn drie ontwikkelingen die de nodige spanningen opleveren.
Burgemeesters moeten een zachte burgervader – of burgermoeder, een
vreselijke term – en een stevig optredende lokale sheriff zijn. Bij elke
beweging kijken media en bevolking toe en staat de verhouding met de
raad op het spel. Dit betekent het een en ander voor burgemeesters. Hoe
beoordeelt de Minister deze ontwikkelingen? Kan hij zijn visie op de
toekomst van het ambt schetsen?
Vooral op het terrein van de openbare orde en veiligheid zijn de taken van
de burgemeesters enorm uitgebreid. De heer Litjens had het er ook al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

5

over. Ik denk aan huisverboden, gebiedsverboden, preventief fouilleren
en, nog steeds, aan het tekenen van inbewaringstellingen in het kader van
de Wet BOPZ. Niet voor niets wordt de burgemeester weleens de lokale
sheriff genoemd. De burgemeester is van lokale hoeder naar lokale
handhaver getransformeerd, voor zowel voor de voordeur als achter de
voordeur. Naar de mening van D66 is de burgemeester in de eerste plaats
bestuurder en geen rechter. Het uitdijende pakket aan sanctiemaatregelen
baart ons dan ook zorgen. Hoe beoordeelt de Minister deze spanning
tussen hoeden en handhaven? Is de gangbare bestuursrechtelijke
rechtsbescherming voldoende voor de burger om zich te beschermen
tegen eventuele onterechte handhaving? Hoeveel gebruik wordt hiervan
gemaakt en hoe verhoudt zich dit tot het aantal geregistreerde klachten?
Toegenomen risico’s rondom juridische aansprakelijkheid en schadeclaims komen daar voor burgemeesters nog bij. Ook daar had de heer
Litjens het al over.
De voortschrijdende juridisering van allerlei burgemeestersbeslissingen is
de andere kant van de medaille. Burgemeesters hebben zo een proces aan
hun broek. Is de Minister bekend of deze juridisering burgemeestersbeslissingen ten nadele beïnvloedt? Heeft de Minister daar enig zicht op?
Wat kunnen we doen aan de juridische aansprakelijkheid? Naar de mening
van mijn fractie wordt dit nog extra gecompliceerd door het initiatiefwetsvoorstel dat gistermiddag in de Kamer aan de orde is geweest over de
opheffing van de strafrechtelijke immuniteit van publiekrechtelijke
rechtspersonen en hun leidinggevenden. Wat betekent het aannemen van
deze wet voor de positie van burgemeesters en de bescherming in dezen?
Heeft de Minister ook signalen ontvangen die erop duiden dat burgemeesters terughoudend zijn bij het nemen van beslissingen omdat zij
bang zijn voor een claim? Juist met het oog op de nieuwe wet kan dat
weleens een rol gaan spelen.
De burgemeester is momenteel voor zijn benoeming, beoordeling en
herbenoeming afhankelijk van de gemeenteraad. Dit heeft onlangs in een
aantal gemeenten al problemen opgeleverd. De huidige monistische
constructie is bijzonder lastig te combineren met de rol van onafhankelijk
voorzitter van de raad, van boven partijen staande verbinder en van
zelfstandig bestuursorgaan. Dat zijn drie verschillende rollen die de
burgemeester heeft. In plaats van dat burgemeesters worden afgerekend
op hun kwaliteiten, moeten zij de sympathie van de raad winnen om
herbenoemd te worden. Binnenkort komt daar de zorgplicht van de
burgemeester voor de integriteit van het lokale bestuur nog bij. De
burgemeester heeft daarbij nadrukkelijk een rol. De raad, die hem moet
herbenoemen, zal hij eventueel moeten aanspreken op niet integer
gedrag. Mijn fractie heeft hierover de volgende vragen. Hoe beoordeelt de
Minister de keerzijde van de benoeming door de raad? Hoe verhoudt de
zorgplicht integriteit zich hiertoe? Beperkt de huidige wijze van
benoeming de burgemeester niet te veel in zijn handelingsvrijheid? Is de
Minister bereid om de herbenoemingsprocedure eens grondig tegen het
licht te houden?
Dan ga ik in op de toerusting van burgemeesters. Ook dat zei de heer
Litjens zojuist al even: het Nederlands Genootschap van Burgemeesters
heeft een heel dik boekwerk met opleidingen voor burgemeesters. Bij
calamiteiten, bij rampen en bij, laat ik het zo maar even zeggen, Harense
toestanden, is het buitengewoon belangrijk dat burgemeesters goed zijn
toegerust voor hun taak. Ik heb de Minister van Veiligheid en Justitie in
dat verband gevraagd of het niet verstandig zou zijn om de burgemeesters te verplichten om aan het begin van hun termijn een cursus
rampenbestrijding te volgen. Wellicht kunnen de commissarissen van de
Koning dit onderwerp aansnijden in hun evaluatiegesprekken met
burgemeesters, en wel op een manier waarbij hiervoor nadrukkelijk
aandacht wordt gevraagd. Ik sluit mij aan bij het pleidooi om dit ook te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

6

laten gelden voor de locoburgemeesters, want zij hebben een nadrukkelijke rol als de burgemeester afwezig is en juist dan zijn er vaak calamiteiten.
Kan de Minister ingaan op de gevolgen van opschalingen en decentralisaties voor het burgemeestersambt? Heeft hij voldoende inzicht in de
mogelijke gevolgen voor burgemeesters?
Voorzitter: Berndsen-Jansen
Minister Plasterk: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun opmerken en
vragen. Dit is een goede gelegenheid om eens over de burgemeester te
praten zonder dat daarbij alleen maar wordt ingegaan op de wijze waarop
hij wordt benoemd. Op de een of andere manier lijkt de benoemingswijze
het hot issue te zijn. Ik zal er zo wel op ingaan, want het is natuurlijk een
interessant aspect, maar daarnaast is het burgemeesterschap een
belangrijk ambt in het openbaar bestuur waar veel meer over te zeggen
valt. Dit is een mooie gelegenheid om ook op een aantal van dat soort
punten in te gaan.
Er loopt een onderzoek naar de empirie. Iedereen heeft een beeld van de
burgemeester. De burgemeester is in ieder geval niet meer de burgemeester uit Swiebertje, waar ik nog mee ben opgegroeid, met zijn
medewerkster Saartje en met Bromsnor. Die burgemeester was een soort
vader van een vreedzame gemeenschap. De burgemeester van nu is een
functionaris die in een krachtenveld moet opereren en die blootstaat aan
politieke en publicitaire wind. Dat had je bij Swiebertje allemaal niet.
De beelden die wij hebben, moeten wij natuurlijk verankeren in wat
uiteindelijk uit empirisch onderzoek blijkt. Er loopt nu een onderzoek, dat
ten eerste bestaat uit het inventariseren van beschikbaar materiaal. Ten
tweede bestaat het uit een aantal studies van het Nederlands Genootschap van Burgmeesters en ten derde vindt een apart gezamenlijk
onderzoek plaats naar vallende burgemeesters. Een en ander hangt
natuurlijk samen met de politieke blootstelling van de burgemeester. De
resultaten van dit onderzoek worden eind dit jaar naar de Kamer gestuurd.
Ik begon met het noemen van de benoemingswijze, maar het onderzoek
zal ons in ieder geval in staat stellen om een empirische bodem te leggen
op basis waarvan vervolgens ook over dat soort onderwerpen kan worden
gepraat.
Het burgemeesterschap is een hoog ambt. Ik ben in het laatste halfjaar
veel met burgemeesters opgetrokken. Afgelopen maandag heb ik nog met
ongeveer twintig burgemeesters uitgebreid over hun ervaringen gepraat.
Ik doe dat echter voortdurend. Elke week komen een of twee burgemeesters op bezoek voor hun benoeming of voor de voordracht aan de
Koning. In het gesprek dat daaraan voorafgaat, spreek ik hen ook, al is het
altijd maar kort.
Burgemeesters krijgen inderdaad meer bevoegdheden. De heer Litjens
noemde al de bevoegdheden op het gebied van de integriteit en de
jeugdzorg. Je ziet inderdaad dat er meer kritiek komt, dat de pers zich er
actief mee bemoeit en dat herbenoemingen helemaal niet meer vanzelfsprekend zijn. De afgelopen periode hebben wij gezien dat de burgemeesters van een aantal gemeenten ervoor hebben gekozen om niet voor
herbenoeming in aanmerking te komen. Ik kan dat niet per geval
beoordelen, maar mijn indruk is dat dit nu vaker het geval is dan in het
verleden. Ik zal in ieder geval mijn best doen om ondersteuning te bieden
aan deze functionaris, die tussen de lokale democratie en veel rijksbeleid
in staat en daarin een scharnierpositie heeft.
Laat ik direct overgaan tot het beantwoorden van de vragen. Er zijn zo
weinig Kamerleden aanwezig dat het mij beter lijkt om het zo te doen dan
om de onderwerpen te groeperen.
Ik ga eerst in op de vraag van de heer Heijnen over de opleiding inzake
brandveiligheid. Mevrouw Berndsen en de heer Litjens hebben dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

7

verbreed tot veiligheid in het algemeen. Er zijn programma’s voor
oefeningen. Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters heeft een
pakket aan veiligheidsmodules. Er zijn onderlinge ondersteuning,
supervisie en intervisie. Ook wordt een crisiscentrum bij het Nederlands
Genootschap van Burgemeesters ondersteund.
Ik wil met alle plezier bij het NGB aankaarten of men het gevoel heeft dat
de ondersteuning voldoende is. De heer Heijnen zei dat hij voor nieuwe
gevallen wel gelooft dat ernaar wordt gekeken, maar kunnen er ook
mensen zijn die er al een hele tijd zitten en er eigenlijk nooit eerder iets
aan hebben gedaan? Is dit een reëel probleem dat om nadere maatregelen vraagt? Ik zeg toe, dat ik dit in het gesprek met het NGB aan de orde
zal stellen en de Kamer daarover zal informeren bij een volgende
gelegenheid waarbij wij over de positie van de burgemeester rapporteren.
Dat zou bijvoorbeeld kunnen gebeuren bij de behandeling van de
begroting, of parallel aan het onderzoek dit najaar.
Ik heb de aantallen waarnemend burgemeesters gegeven. Ik ben het met
de heer Litjens eens dat de motie-Boelhouwer die destijds door de Kamer
is aangenomen, heel expliciet de mogelijkheden beperkt voor de CvdK om
tot de benoeming van een waarnemend burgemeester over te gaan. Er
moet sprake zijn van een lopende ARHI-procedure of er moet zicht zijn op
het starten van een ARHI-procedure. In dat geval mag het uitsluitend
wanneer de gemeenteraad er geen bezwaar tegen heeft. Je kunt het ook
omdraaien: impliciet heeft de CvdK toestemming van de raad nodig om
de procedure open te stellen. Ik denk dat daarmee wel is «dichtgeschroeid» dat er geen verkeerde redenen worden gebruikt. Ik ben het eens
met de heer Heijnen dat die ARHI-procedures vaak lang lopen, ook omdat
deze soms in het zicht van de haven stranden, zoals wij hebben gezien in
het Gooi, de streek waar ik woon. Het begint weliswaar niet helemaal van
voren af aan, maar men is dan toch een paar jaar verder. Al die tijd zitten
er waarnemers op die plek. Dat komt niet zozeer doordat er met die
waarneming iets mis is, maar doordat de herindelingsprocedures lang
lopen en ingewikkeld zijn.
De heer Heijnen (PvdA): Op papier is het wel redelijk sluitend. Als er niet
evident een herindelingsprocedure loopt, is toestemming nodig van de
raad voor het aanwijzen van een waarnemer. In de praktijk moet het gezag
van de commissaris van de Koning in de discussie met de gemeenteraad
echter niet worden onderschat. Andersom denk ik dat niet iedere
gemeenteraad zo goed op de hoogte is van de rechten. Daarom vraag ik
de Minister, dit in het overleg met de commissarissen aan de orde te
stellen. Het gaat erom dat men wat terughoudender is als er geen reëel
perspectief is dat die ARHI-procedure gaat lopen. Als die eenmaal loopt,
heb je het niet meer in de hand, maar nu wordt er, ver vooruitlopend op
een eventuele ARHI-procedure, in voorkomende gevallen al een
waarnemer voorgedragen. De raden zijn dan niet altijd mans genoeg om
te zeggen: even niet.
Minister Plasterk: Ik herken dit geluid, de suggestie dat CvdK’s wel heel
graag overgaan tot de benoeming van een waarnemer, om welke reden
dan ook. Of dit nu beeld of werkelijkheid is, ik zeg toe dat ik het in een
volgend overleg met de commissarissen van de Koning aan de orde zal
stellen. De heer Heijnen noemde één reden waarom een kroonbenoeming
in principe de voorkeur verdient. Ik zou er twee willen noemen. De eerste
is inderdaad de openheid. Bij een kroonbenoeming kan iedereen
solliciteren. De tweede reden is de democratische grondslag. Bij een
kroonbenoeming wordt de keuze de facto gemaakt door een vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad. Anders wordt die gemaakt door één
persoon, namelijk de commissaris van de Koning. Er zijn dus twee goede
redenen om de kroonbenoeming als uitgangspunt te nemen, tenzij er
goede redenen zijn om het anders te doen. Die worden door de motie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

8

Boelhouwer beperkt. Of dit niet wordt opgerekt zal ik in het volgende
gesprek van de CvdK’s aan de orde stellen. Parallel aan het onderzoek
kunnen wij over de bevindingen daarvan rapporteren. Ik zal ook nog eens
bezien of het waar is dat het aantal waarnemingen toeneemt. Het beeld
herken ik, maar vaststellen of het feitelijk zo is, en zo ja, in welke mate, zal
nog wel enig cijferen en het lichten van dossiers met zich brengen. Dat
gaan wij in kaart brengen.
Moet er een lijstje zijn van potentiële waarnemers? Ik wil het best eens
aankaarten. Ik denk dat het moeilijk een heel formele status kan krijgen.
De vraag is dan, hoe je op zo’n lijstje komt. Mag iedereen zich dan
aanmelden om op zo’n lijstje te komen? Als men niet wordt geplaatst, is
dat dan voor beroep vatbaar? Je kunt het nooit juridiseren. Hooguit kun je
aanmoedigen dat men met elkaar de informatie deelt over mensen van
wie je zou kunnen zeggen: denk daar nog eens aan. Ik zal de kwestie
aanroeren. Mag ik het zo aanpakken?
De heer Heijnen (PvdA): De suggestie zou kunnen zijn om ten minste een
minimumaantal kandidaten aan de raden voor te leggen in plaats van
twee of drie.
Minister Plasterk: Laat ik dat ook eens aanroeren. Uit de praktijk hoor ik
dat het aantal mensen dat bereid is om zich te laten voordragen afhangt
van de vraag met hoeveel anderen men wordt voorgedragen. Als het
uitlekt, wordt in de huidige werkomgeving bekend dat men kennelijk
interesse heeft om naar een andere plek over te stappen. Het gebeurt nog
wel eens dat zaken uitlekken. Als de lijst te lang wordt, denk ik dat het
aantal mensen van het hoogste kaliber dat beschikbaar is, weer gaat
afnemen. Ik zeg toe dat ik het zal bespreken met de CvdK’s.
Het advies van de Raad van State over het wetsvoorstel inzake integriteit
hebben wij ontvangen. Het wetsvoorstel komt voor de zomer naar de
Kamer. Ik heb toegezegd over herbenoemingen een en ander op papier te
zetten, voor het eind van het jaar, tegelijk met de resultaten van het
onderzoek.
Dan kom ik nu op de situatie rond herbenoemingen. De heer Litjens en de
heer Heijnen vroegen daarnaar. Tot dusver had men de neiging om te
zeggen: je wordt als burgemeester voor zes jaar benoemd en tenzij er
goede redenen zijn om het niet te doen, word je voor een tweede periode
benoemd als je daarvoor beschikbaar bent, dus: ja, mits. Nu is er hier en
daar een tendens naar een heel open herbeoordeling, waarbij de
gemeenteraad zegt: wij zullen eens even zien of wij met deze burgemeester door willen dan wel of wij iets beters kunnen krijgen of iets
anders willen. Dit klinkt weinig respectvol, maar er kunnen allerlei
redenen zijn waarom er in feite een open beoordeling plaatsvindt, in de
trant van: willen wij door met de zittende burgemeester of willen wij een
ander? De wet zegt er niets over, anders dan dat de raad moet steunen dat
iemand wordt herbenoemd, punt. Daaruit valt niet af te leiden dat het in
principe wel gebeurt of in principe niet gebeurt. Het is een kwestie van
hoe het in de praktijk is gegroeid. Ik zie inderdaad dat de herbenoeming
minder vanzelfsprekend wordt. Ik kan echter niet met het zwaard van de
wet in de hand zeggen dat men dit niet mag doen en dat men daardoor in
strijd handelt met de wet of de bedoeling van de wet. Als gevolg van het
versterken van de positie van de burgemeester komt deze wel steeds
meer in de wind te staan; men krijgt steeds meer taken en verantwoordelijkheden. Willen wij voor dit ambt de beste mensen kunnen krijgen, dan
verdient men ook wel een zekere steun in de rug, in de zin dat er niet
zomaar wordt gezegd: wij willen eens iemand van een andere politieke
kleur, of wij willen nog eens rondkijken. Voorheen moest men onvoldoende functioneren, wilde er een streep worden getrokken. Tegenwoordig moet je een 7,5 of meer scoren, want anders gaat men om zich
heen kijken. Ik moet even bezien hoe ik aan dit punt het beste tegemoet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

9

kan komen. Uiteindelijk geldt natuurlijk het vertrouwensbeginsel. De
burgemeester behoeft het vertrouwen van de gemeenteraad. Afgezien
van tussentijdse situaties waarbij het helemaal uit de rails is gelopen,
moet de gemeenteraad na een periode van zes jaar nog eens herbevestigen dat hij vertrouwen heeft in de zittende burgemeester. Als de raad dat
niet doet, stopt het natuurlijk. Het is meer een kwestie van houding en
mentaliteit dan dat wij er formeel iets aan kunnen doen. In een volgend
overleg, zowel met het NGB als met de commissarissen van de Koning,
die hier natuurlijk zicht op hebben, zal ik dit aan de orde stellen, om in
ieder geval in beeld te krijgen in welke mate dit een toenemend probleem
is. Met het empirisch materiaal dat wij daarnaast hebben, kunnen wij er
bij het onderzoek een aparte alinea aan wijden: hoe is de situatie? Wordt
het echt onrustbarend? Zo ja, wat zouden wij dan moeten doen om het
probleem te beperken?
Dan kom ik nu op de vragen van de heer Litjens. Ik heb gesproken over de
eisen voor waarneming en ik heb gewezen op de motie-Boelhouwer. Het
aantal taken van de burgemeester neemt toe. Wat betekent dit voor de
aansprakelijkheid? Ook mevrouw Berndsen vroeg daarnaar. Het is
inherent aan de keuze voor de bestuursrechtelijke kolom dat bezwaar en
beroep openstaan tegen besluiten. De strafrechtelijke kolom zou tot nog
meer juridisering leiden. Als er goede besluiten worden genomen, zijn er
ook geen aansprakelijkheidsclaims, maar dat is een beetje te gemakkelijk
geredeneerd. De vraag is maar net wie het een goed besluit vindt. Hoe
dan ook is een zorgvuldige voorbereiding het halve werk. Als je weet dat
je juridisch goed gedekt bent, wordt de kans op claims kleiner. Het signaal
uit het rapport over nationale wetten versus lokale besluiten wordt in het
brede empirisch onderzoek meegenomen. Wij kunnen dan nog eens
nader terugkomen op de vraag of er een noodzaak is tot versterking van
de bescherming tegen juridische claims.
Mevrouw Berndsen-Jansen (D66): Ik zou daar nog een extra vraag over
willen stellen. Een zorgvuldige besluitvorming is hartstikke belangrijk,
maar er zijn nogal wat kleine gemeenten die nauwelijks juristen in dienst
hebben die daarbij behulpzaam kunnen zijn. In bepaalde kleine
gemeenten liggen er enorme claims omdat daar mensen wonen met veel
geld, die advocaten kunnen inhuren tot zij een ons wegen. Daar blijft dit
spanningsveld bestaan en daarom vraag ik de Minister, hoe hij daarmee
wil omgaan.
Minister Plasterk: Even terzijde: dat is voor heel kleine gemeenten reden
om over herindeling na te denken. Je kunt het in ons bestel niet heel
anders organiseren. De burgemeester is een bestuursorgaan, dus daar
kunnen claims worden neergelegd, en dan niet alleen via de bestuursrechtelijke kolom. Dat voorkom je niet. Ik kan daarin niet ingrijpen of dit
afschermen. De burgemeester zal dus geëquipeerd moeten zijn om zo
veel mogelijk besluiten te nemen die het beroep overleven en niet tot
juridische claims leiden. Daar waar men zelf de expertise niet in huis
heeft, is de enige weg om ervoor te zorgen dat men door samenwerking
wel voldoende expertise in huis heeft. Ik zoek even naar een manier om
daar direct iets aan te kunnen doen.
De heer Litjens (VVD): Ik snap dat de omvang van de gemeente en het
ambtenarenapparaat bepalend is voor de mate waarin specialisatie kan
worden bereikt en expertise kan worden geboden. U hebt zelf het
voorbeeld genoemd van de inbewaringstelling in het kader van de Wet
BOPZ, waarbij de burgemeester wordt gevraagd om een last tot inbewaringstelling af te geven. Daarmee besluit je nogal wat. Omdat het vaak
spoedeisende zaken zijn, verlaat men zich in zo’n situatie meestal op één
gesprek dat men voert met een deskundige. De burgemeester is uiteindelijk wel degene die het besluit neemt, en hij kan daarop worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

10

aangesproken. Die tendens schrijdt voort. Steeds meer bevoegdheden
waarbij heel specifieke kennis nodig is om tot een goed besluit te komen,
worden bij de burgemeester neergelegd, die ook in grotere gemeenten
niet over de nodige deskundigheid beschikt of kan beschikken. Ik zeg niet
dat wij daarvan af moeten, maar ik zie wel de tendens dat met de
decentralisatie, waarbij het hele sociale domein naar gemeenten gaat, de
kans groter wordt dat de burgemeester nog meer van dit soort bevoegdheden krijgt. Op het gebied van de aansprakelijkheid is er echter weinig
geregeld. Dat maakt de burgemeester persoonlijk heel kwetsbaar. Je kunt
dit niet eenvoudig regelen met een ambtelijke opschaling of wat extra
juridische bijstand.
Minister Plasterk: Ik ben het daar wel mee eens, maar zie er niet direct
een oplossing voor. De aansprakelijkheid is er. Deze vloeit uit de wet
voort. Men zal ervoor moeten zorgen dat de besluiten in principe zo veel
mogelijk resistent zijn tegen juridische claims. Je kunt dat niet zomaar
oplossen zonder in de autonomie van het gemeentelijk bestuur te treden.
Men kan zo veel mogelijk extern advies zoeken, bij grote gemeenten, dan
wel in samenwerking ervoor zorgen dat er voldoende juridische steun is.
Wij kunnen echter de burger niet het recht ontzeggen om de weg naar de
rechter te zoeken. Men kan overigens de aansprakelijkheid herverzekeren.
Dat brengt kosten mee, maar het is technisch mogelijk.
Mevrouw Berndsen sprak over de spagaat tussen het raadsvoorzitterschap en het voorzitterschap van het college van burgemeester en
wethouders. Dit geldt mutatis mutandis ook voor de commissaris van de
Koning, die zowel de vergadering van provinciale staten als die van het
college van gedeputeerde staten voorzit. Bij de evaluatie van de dualisering in 2007 is bezien of dit een groot probleem oplevert. Toen was de
conclusie dat dit niet het geval is. Het is denkbaar dat het een probleem
zou kunnen zijn, maar de meeste burgemeesters weten die twee rollen
wel met elkaar te verbinden. Mevrouw Berndsen heeft gelijk dat er in
zekere zin wel sprake zou kunnen zijn van een spagaat, zeker wanneer de
burgemeester op het gebied van de integriteit een waarschuwende en
wellicht signalerende en beoordelende rol krijgt tegenover de gemeenteraad, en straks voor zijn herbenoeming of sowieso voor het voortzetten
van het vertrouwen afhankelijk is van de steun van de raad. Ik wijs dan
toch op het vertrouwensbeginsel, dat diep verankerd is in ons stelsel,
namelijk dat de burgemeester zonder het vertrouwen van de gemeenteraad niet kan functioneren. Wij geven de burgemeester serieuze taken.
Dat is terecht, want ik denk dat hij de beste instantie is voor een aantal
taken, zoals het integriteitsbeleid. De burgemeester zal daarin zijn weg
moeten vinden en moeten hopen dat het aanspreken van een individuele
persoon op een integriteitsschending door de rest van de raad wordt
gewaardeerd en niet de reden zal zijn om hem niet te herbenoemen.
Anders kom je inderdaad op een heel glibberig vlak terecht.
Er is ook gevraagd of de opschaling en de decentralisaties de positie van
de burgemeester nog zwaarder maken. Ik denk dat dit zo is. Dit maakt het
lokale bestuur zwaarder, maar tegelijkertijd ook interessanter. Bij een
bezoek afgelopen maandag zeiden enkele burgemeesters dat zij grote
zorgen hadden over de decentralisaties. Tegelijkertijd zeiden zij: het wordt
er wel interessanter door. Tot op heden ging het lokale bestuur primair
over het fysieke domein: ruimtelijke ordening, wonen en verkeer. Het
budget wordt nu bijna verdubbeld en opeens komt het hele sociale
domein erbij. Ik merk dat veel burgemeesters, echte professionals als zij
zijn met een warm hart voor het openbaar bestuur, dit ook een interessante ontwikkeling vinden. Wij moeten het daarbij echter niet laten, en
deze functionarissen van alle kanten ondersteunen. Ik zal daar de
komende jaren mijn best voor doen. Tegen alle burgemeesters die voor de
benoeming langskomen zeg ik dat zij, als zij vinden dat zij de Minister van
Binnenlandse Zaken moeten spreken, even moeten doorvragen. Ik vind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

11

dat dit dan ook altijd moet kunnen. Zij kunnen voor ondersteuning
natuurlijk altijd naar het departement bellen, maar ik vind dat ik, met de
400 burgemeesters die wij hebben, persoonlijk beschikbaar moet zijn voor
ondersteuning als er eens iets is. Men doet dat echt niet nodeloos. Dit
contact met de burgemeesters zoek ik zelf ook.
Daarmee heb ik alle vragen beantwoord.
Mevrouw Berndsen-Jansen (D66): Ik heb nog geen antwoord gekregen
op mijn vraag over het wetsvoorstel over de opheffing van de strafrechtelijke immuniteit van de publiekrechtelijke rechtspersonen. Ik vraag dit niet
voor niets, juist omdat er zo veel aansprakelijkheden bij de burgemeesters
terechtkomen en hun positie dus steeds zwaarder wordt. Zij kunnen
steeds meer onder druk komen te staan. Het gaat om een initiatiefwetsvoorstel dat gistermiddag in de Kamer aan de orde is geweest. Het ziet
ernaar uit dat dit een meerderheid gaat krijgen. Dit kan vergaande
consequenties hebben voor de aansprakelijkheid van publiekrechtelijke
rechtspersonen. De burgemeester is dat nadrukkelijk ook. Ik kan mij
voorstellen dat de Minister daarop nu geen antwoord kan geven, maar ik
zou hem nadrukkelijk willen vragen wat de consequenties zijn voor de
positie van burgemeesters in hun rol als publiekrechtelijke rechtspersoon.
Minister Plasterk: Ik zal de collega van Veiligheid en Justitie, die bij de
behandeling van dit wetsvoorstel in vak-K zit en het advies namens de
regering zal geven, op deze kwestie attenderen, zodat hij dit punt in zijn
advies aan de Tweede Kamer kan meenemen. Het gaat erom dat men zich
in ieder geval bewust is van de consequenties. Dat lijkt mij het juiste
kanaal.
Sluiting: 16.45 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 82

12