Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 698

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2023
Conform de motie van de leden Michon-Derkzen (VVD) en Bikker (CU)1
ontvangt u hierbij, mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken en
de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, de vijfde integrale
rapportage uitreizigers. De rapportage gaat in op de Nederlandse inzet ten
aanzien van accountability, de inrichting van het Landelijk Afstemmingsoverleg Vertrek (LAOV) en het intrekken van het Nederlanderschap op
grond van artikel 14, vierde lid, Rijkswet op het Nederlanderschap en
artikel 14, tweede lid, Rijkswet op het Nederlanderschap. Gebaseerd op de
laatste openbare cijfers van de AIVD geeft deze rapportage tevens een
overzicht van het actuele aantal uitreizigers.
Overzicht aantallen uitreizigers2
De cijfers weerspiegelen de stand van zaken op 30 november 2023. Per
«categorie» worden de cijfers afgerond, omdat de exacte cijfers zicht
kunnen geven op de informatiepositie van de AIVD.
Aantallen volwassen uitreizigers
Onderkende uitreizigers
Teruggekeerd naar Nederland
Teruggekeerd naar ander land
Overleden

1
2

kst-29754-698
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

300
90
15
105

Kamerstukken II, 2020–2021, 29 754, nr. 597.
Bron: website AIVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

1

Volwassen uitreizigers in Syrië, Irak of Turkije
In kampen of in detentie
Bij jihadistische groeperingen in NW Syrië
Mogelijk elders in Syrië
In Turkije

25
25
30
10

Kinderen met een Nederlandse link1
In Syrisch-Koerdische kampen of detentie
Bij jihadistische groeperingen in NW Syrië
Mogelijk elders in Syrië
In Turkije
Teruggekeerd naar Nederland
Teruggekeerd naar een ander land
Overleden

30
70
35
15
80
50
30

Inzet op accountability
Omdat internationale terroristische misdrijven niet onbestraft mogen
blijven draagt het kabinet, samen met Europese partners, bij aan
accountability van IS-strijders in Irak. Het leed dat door IS aan alle
slachtoffers – en in het bijzonder aan de Jezidi-gemeenschap – is
aangedaan is onbeschrijfelijk. Het is daarom belangrijk dat Nederland zich
blijft inzetten voor berechting en steun aan alle slachtoffers van deze
gruweldaden.
Mede ter uitvoering van de motie van het lid Piri (PvdA)4 voor een
actieplan voor hulp aan de Jezidi-gemeenschap in Noord-Irak van
25 augustus jl. voorziet het kabinet daarom meerdere sporen in de
komende periode:
1. Het kabinet is zich zeer bewust van de voortdurende problematiek
waar de Jezidi-gemeenschap mee te maken heeft in Irak. Het kabinet
kaart deze problematiek consequent aan in bilaterale gesprekken met
de Iraakse autoriteiten en brengt het waar mogelijk onder de aandacht
in multilaterale gremia als de Verenigde Naties en de Europese Unie.
2. Nederland blijft veel belang hechten aan accountability en zet zich
daarom in voor de opsporing, vervolging en berechting van IS-strijders
die misdaden hebben begaan jegens onder anderen de Jezidigemeenschap. Nauwe samenwerking met andere landen (o.a.
Duitsland, Frankrijk, België), (lokale) NGO’s en de Jezidi-gemeenschap
zelf is hierin cruciaal. Ook het ondersteunen van en de samenwerking
met bewijsvergaringmechanismen zoals International, Impartial and
Independent Mechanism (IIIM) en het UN Investigative Team to
Promote Accountability for Crimes Committed by Da’esh/ISIL
(UNITAD) blijft belangrijk. Ik verwijs u ook graag naar de paragraaf
«Ontwikkeling UNITAD».
3. Ten slotte ondersteunt Nederland meerdere projecten en programma’s
om de leefomstandigheden van de Jezidi-gemeenschap in (Noord-)Irak
te verbeteren. UNICEF heeft bijvoorbeeld programma’s opgezet op
gebied van kinderbescherming, traumaverwerking en life skills in
kampen voor ontheemden waar veel Jezidi’s verblijven als Khanke,
Shariya en Chammishko. Dit is onderdeel van het door Nederland
gefinancierde Prospects Programma. Een ander voorbeeld is de
meerjarige steun aan Norwegian People’s Aid (NPA), dat zich richt op
verbeterde dienstverlening op het gebied van Sexual and GenderBased Violence (SGBV), psychosociale hulp, bevordering van
rechtsbewustzijn en economische re-integratie en actieve deelname
4

Kamerstukken II 2022/2023, 29 754, nr. 686.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

2

van Jezidi-vrouwen in de samenleving. Een laatste voorbeeld is de
steun aan de International Organization for Migration (IOM) voor een
programma dat zich richt op de implementatie van de Yezidi Survivors
Law (YSL).
Het kabinet blijft zich inzetten voor de verbetering van de positie van de
Jezidi-gemeenschap in Irak. In de beantwoording van de schriftelijke
vragen van de leden Van der Werf, Sjoerdsma en Hammelbrug (D66) over
de petitie van Jezidi-vrouwen ga ik hier ook nader op in.5
Ontwikkeling UNITAD
Ten aanzien van UNITAD, is op 15 september jl. door de VN Veiligheidsraad besloten dat het mandaat ná september 2024 niet zal worden
verlengd. De Speciaal Adviseur van UNITAD is verzocht om een
«completion roadmap» op te stellen om de afronding van het mandaat
van UNITAD voor te bereiden. De ontwikkelingen worden in Nederland
door betrokken partijen nauwgezet gevolgd. Wanneer meer bekend is
over de completion roadmap en kaders voor toekomstige samenwerking
van Nederland met de Iraakse autoriteiten ten aanzien van de strijd tegen
straffeloosheid voor misdrijven gepleegd door IS, zal de Tweede Kamer
hier vanzelfsprekend over geïnformeerd worden. Wat vooropstaat is dat
het kabinet de inspanningen van internationale bewijsvergaringsmechanismen zal blijven steunen. Dit geldt ook voor UNITAD zolang het
mandaat loopt.
Landelijk Afstemmingsoverleg Vertrek (LAOV)
Tijdens het commissiedebat terrorisme/extremisme van 7 juni jl.
(Kamerstuk 29 754, nr. 687) is de toezegging6 gedaan om uw Kamer te
informeren over de inrichting van het Landelijk Afstemmingsoverleg
Vertrek en de gesprekken die ik hierover heb gevoerd met de
G4-gemeenten.
De aanleiding voor het oprichten van dit gremium waren de knelpunten
die de G4-gemeenten onder de aandacht hebben gebracht. Hierover heb
ik op 10 mei jl. gesproken met de burgemeester van Utrecht, die namens
de G4 het gesprek voerde. Bij onrechtmatig verblijvende terrorismeveroordeelden ziet een aantal burgemeesters slechts beperkt handelingsperspectief in de uitvoering van de persoonsgerichte aanpak. Zij zien de
formele verantwoordelijkheid voor het bepalen van de aanpak op deze
doelgroep (gericht op vertrek) graag rechtstreeks belegd bij de Minister
van Justitie en Veiligheid. In het gesprek met de burgemeester Dijksma
heb ik toegezegd de mogelijkheden voor een Landelijk Afstemmingsoverleg Vertrek verder uit te werken.
Het doel van het Landelijk Afstemmingsoverleg Vertrek is dan ook om op
nationaal niveau zicht te houden op terrorismeveroordeelden zonder
rechtmatig verblijf ten behoeve van het vertrek naar het land van
herkomst of het land van de overgebleven nationaliteit.
Dit overleg is echter geen vervanging voor het multidisciplinaire casusoverleg en/of de persoonsgerichte aanpak, waarbij zorg- en veiligheidspartners zijn aangesloten. Onder andere de mogelijke zorgbehoefte, die
gediend wordt door partijen zoals Reclassering, GGZ en eventueel
jeugdbescherming bij een lokaal casusoverleg, wordt niet ondervangen
door het afstemmingsoverleg. Het mitigeren van risico’s ten aanzien van
openbare orde en nationale veiligheid vindt hier, in tegenstelling tot het
5
6

Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 2804.
Geregistreerd onder nummer: TZ202306-152.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

3

lokaal casusoverleg en/of de persoonsgerichte aanpak, ook niet plaats.
Mogelijke signalen die relevant zijn voor de nationale veiligheid worden
door de staande meldstructuren van de partners in het Landelijk Afstemmingsoverleg Vertrek doorgeleid naar de veiligheidspartners (politie en
AIVD), die hier vanuit hun eigen taken en bevoegdheden opvolging aan
kunnen geven.
Op 29 juni jl. heeft de NCTV een expertsessie georganiseerd met diverse
betrokken partijen en de vertegenwoordigers van de G4-gemeenten. Deze
expertsessie had tot doel om deelnemers te informeren en een gedeeld
beeld te creëren. De burgemeesters van de G4 ontvangen binnenkort,
conform afspraak, het definitieve plan van aanpak van het Landelijk
Afstemmingsoverleg Vertrek. Op dit moment vindt nog een juridische
validatie plaats. Het is de verwachting dat de pilot voor het einde van het
jaar zal starten.
In de verkenning van het LAOV is onder andere, conform motie van het lid
Michon-Derkzen (VVD), gekeken of het aanstellen van een coördinator of
ketenmarinier effectief is voor deze doelgroep.7 Hieruit blijkt dat een
aanvullende rol door bijvoorbeeld een ketenmarinier pas goed kan
worden beoordeeld na de oprichting van het LAOV. Dit wordt daarom te
zijner tijd opnieuw bezien, in overleg met de G4. Vanzelfsprekend wordt
uw Kamer over de uitkomst geïnformeerd.
Intrekken Nederlanderschap (stand per 1 december 2023)
Uitreizigers die meer nationaliteiten bezitten dan alleen de Nederlandse,
kunnen hun Nederlanderschap verliezen op grond van de bevoegdheden
die de Rijkswet op het Nederlanderschap biedt. Dit kan op grond van
artikel 14, vierde lid, Rijkswet, zolang zij zich nog in het buitenland
bevinden. Indien zij als Nederlander gerepatrieerd worden ter berechting
in Nederland, kunnen zij op grond van artikel 14, tweede lid, Rijkswet op
het Nederlanderschap ná een onherroepelijke veroordeling voor een
terroristisch misdrijf in aanmerking komen voor intrekking van het
Nederlanderschap, mits zij hierdoor niet staatloos worden.
Sinds de inwerkingtreding van de bevoegdheid tot intrekken Nederlanderschap op grond van artikel 14, vierde lid, Rijkswet is in 24 zaken besloten
tot het intrekken van het Nederlanderschap in het belang van de nationale
veiligheid. Het betreft hier personen die zich in het buitenland hebben
aangesloten bij een terroristische organisatie die een bedreiging vormt
voor de nationale veiligheid. Vier van deze besluiten tot intrekking zijn
vernietigd door de rechter. Vijf besluiten zijn in 2019 en 2020 door de IND
ingetrokken, omdat deze juridisch niet verdedigbaar bleken. Vijftien
intrekkingen zijn inmiddels definitief. Hiermee zijn alle lopende zaken
afgehandeld.
Naast de hierboven genoemde bevoegdheid is het ook mogelijk om op
grond van artikel 14, tweede lid, Rijkswet op het Nederlanderschap het
Nederlanderschap in te trekken na een onherroepelijke veroordeling in
Nederland voor een terroristisch misdrijf. Sinds de inwerkingtreding van
deze bevoegdheid is in 29 zaken besloten tot het intrekken van het
Nederlanderschap. Zeven intrekkingszaken zijn nog in behandeling bij de
rechtbank en vier in hoger beroep bij de Raad van State. Negen intrekkingen zijn inmiddels definitief. De overige zaken bevinden zich nog in de
bezwaarfase of er staat nog een (bezwaar of beroep) termijn open. Bij
deze cijfers wordt er geen onderscheid gemaakt tussen uitreizigers en
niet-uitreizigers.

7

Kamerstukken II, 2022–2023, 29 754, nr. 685.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

4

Indien het Nederlanderschap van een veroordeelde wordt ingetrokken op
grond van artikel 14, tweede lid, Rijkswet op het Nederlanderschap, zetten
betrokken ketenpartners zich in voor het realiseren van vertrek tijdens of
aansluitend op de strafrechtelijke detentie. Bij een deel van de terrorismeveroordeelden waarvan het Nederlanderschap is ingetrokken, is het tot op
heden echter niet mogelijk gebleken om vertrek te realiseren, zelfstandig
dan wel gedwongen. Dit betekent dat deze personen, totdat vertrek is
gerealiseerd, onrechtmatig in Nederland verblijven. De inzet van alle
betrokken partners is erop gericht om het perspectief op vertrek te
verbeteren door onder andere de terugkeersamenwerking met landen van
overgebleven nationaliteit te verbeteren.
Evaluatieonderzoek naar artikel 14, vierde lid, Rijkswet op het
Nederlanderschap
Tijdens de behandeling van het voorstel tot verlenging van de
werkingsduur van artikel 14, vierde lid, van de Rijkswet op het Nederlanderschap in december 2021 is door uw Kamer de gewijzigde motie van
het lid Koekkoek (VOLT) aangenomen. Deze motie verzoekt de regering
deze bepaling na 2,5 jaar te evalueren teneinde de effecten van de wet op
de rechtmatigheid en proportionaliteit in de uitvoering te beoordelen.8
De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid heeft,
namens de Minister van Justitie en Veiligheid, met het oog op deze motie
in maart van dit jaar een evaluatieonderzoek aangevraagd bij het
Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC). De
aanvraag voor dit onderzoek is door het WODC in behandeling genomen.
Het WODC heeft recent laten weten dat een nieuw evaluatieonderzoek
naar artikel 14, vierde lid, Rijkswet op het Nederlanderschap conform de
motie geen nieuwe inzichten zal opleveren ten opzichte van het in 2020
verrichte onderzoek. Volgens het WODC zal een nieuw onderzoek daarom
geen meerwaarde hebben en niet doelmatig zijn.
In 2020 is het onderzoeksrapport «Evaluatie wijziging van de Rijkswet op
het Nederlanderschap in het belang van de nationale veiligheid»
opgeleverd. De hoofdvraag van dit onderzoek luidde in hoeverre de
invoering van artikel 14, vierde lid, de legale terugkeer van Nederlandse
leden van buitenlandse, jihadistische organisaties naar Nederland door
middel van intrekking van hun Nederlanderschap heeft weten te verhinderen. Het onderzoek behelsde, naast deze «resultaat-vraag», ook een
plan- en procesevaluatie. Ten behoeve van de beantwoording van de
onderzoeksvragen zijn destijds alle casussen, waarin intrekking van het
Nederlanderschap is overwogen dan wel toegepast, bestudeerd.
Daarnaast is literatuur- en jurisprudentieonderzoek uitgevoerd en zijn
diverse betrokkenen geïnterviewd.
In het onderzoek is – als onderdeel van de procesevaluatie – ook het
verloop en de uitkomst van het besluitvormingsproces geëvalueerd.
Hierbij is nadrukkelijk ook gekeken naar de proportionaliteit in de
uitvoering. Geconcludeerd is dat in de besluitvorming over intrekking van
het Nederlanderschap inderdaad wordt gelet op de proportionaliteit,
waarbij verschillende aspecten worden meegewogen. Ook de ongewenstverklaring wordt getoetst, onder andere aan artikel 8 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Daarnaast is onderzoek
gedaan naar de rechtmatigheid van de intrekkingsbesluiten door
rechterlijke uitspraken te analyseren. Hierin zijn ten tijde van het
onderzoek geen onrechtmatigheden geconstateerd.

8

Kamerstukken II, 2021–2022, 35 934-(R2158), nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

5

Sinds het verrichten van dit onderzoek zijn drie nieuwe zaken geweest
waarin het Nederlanderschap is ingetrokken op grond van artikel 14,
vierde lid, Rijkswet op het Nederlanderschap. Nu de werkwijze bij
toepassing van deze bepaling niet is veranderd, is het volgens het WODC
niet aannemelijk dat een herhaling van het onderzoek, waarbij ook deze
drie nieuwe casussen zouden worden bestudeerd, tot nieuwe conclusies
zou leiden omtrent de proportionaliteit en rechtmatigheid van de
toepassing van deze bepaling.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 754, nr. 698

6