Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 846

Vaststelling van een geactualiseerd stelsel van
openbare bibliotheekvoorzieningen (Wet stelsel
openbare bibliotheekvoorzieningen)

Nr. 54

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 januari 2019
Op 1 januari 2015 is de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen
(Wsob) in werking getreden. Bij de parlementaire behandeling van de
Wsob is afgesproken dat de Tweede Kamer ieder jaar een Monitor Wsob
ontvangt, binnen vijf jaar na inwerkingtreding van de wet een evaluatie en
halverwege deze periode een midterm review. De midterm review heb ik
op 22 december 2017 aan uw Kamer gezonden.1 Door middel van een
schriftelijk overleg hebben we hierover van gedachten gewisseld.2
Bijgaand ontvangt u de Monitor Wsob over het jaar 20173. Deze Monitor is
uitgevoerd door de Koninklijke Bibliotheek (KB) en het CBS4 en geeft een
samenvattend kwantitatief beeld van de stand van zaken in het bibliotheekwerk in 2017 aan de hand van de belangrijkste indicatoren. De
Monitor is de laatste voor het verschijnen van de evaluatie eind 2019.
De Monitor 2017 maakt het mogelijk een beeld te geven over de eerste
drie jaar van de Wsob: 2015, 2016 en 2017. Deze brief geeft de belangrijkste cijfers. Uitgebreide informatie en achtergronden zijn opgenomen in
de bijlage Bibliotheekstatistiek 2017, opgesteld door de KB.5 Tevens gaat
deze brief in op enkele onderwerpen die in 2018 specifieke aandacht
hebben gekregen.
Het algemene beeld over 2017
Met in 2017 circa 60 miljoen bezoeken en circa 3,7 miljoen leden heeft de
openbare bibliotheek nog steeds een groot bereik. Bibliotheken leenden in
2017 aan hun leden een kleine 80 miljoen fysieke en digitale publicaties uit
1

Kamerstuk 33 846, nr. 52.
Kamerstuk 33 846, nr. 53.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
CBS, Statline, Statistiek openbare bibliotheken 2017, 23 november 2018.
5
KB, Bibliotheekstatistiek 2017, 22 november 2018. Online via www.bibliotheekinzicht.nl.
2

kst-33846-54
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

1

en zij organiseerden circa 145.000 maatschappelijke activiteiten. Dit bereik
is mogelijk door een goede spreiding. Er waren in 2017 circa 1.300
locaties, van groot tot klein. De gemiddelde afstand tot een bibliotheekvestiging bedroeg 1,9 km. Zoals in de midterm review is geconstateerd, is
in het bibliotheekwerk een proces van verandering en vernieuwing
zichtbaar. Minder volwassenen zijn lid, terwijl het aandeel jeugd groeit. Er
worden minder fysieke boeken uitgeleend, maar meer
e-books. Ook worden steeds meer educatieve activiteiten aangeboden,
afgestemd op de lokale maatschappelijke opgaven. De activiteiten
betreffen vooral leesbevordering, de vergroting van de taalvaardigheid en
van de digitale vaardigheid.6
Tabel 1 Openbare bibliotheken 1999–2017
Onderwerpen
Bibliotheekorganisaties1
Aantal leden
• waarvan volwassen
• waarvan jeugd
Fysieke collectie in items
Aantal fysieke uitleningen
Aantal personeelsleden

1999

2014

2015

2016

2017

544
4,3 mln.
2,3 mln.
2,0 mln.
43 mln.
158 mln.
10.000

157
3,8 mln.
1,5 mln.
2,3 mln.
27 mln.
78 mln.
6.800

156
3,8 mln.
1,5 mln.
2,3 mln.
25 mln.
79 mln.
6.800

154
3,7 mln.
1,4 mln.
2,3 mln.
25 mln.
73 mln.
6.600

149
3,7 mln.
1,4 mln.
2,3 mln.
25 mln.
71 mln.
6.700

1

Het aantal bibliotheekorganisaties (rechtspersonen) daalt als gevolg van fusies van lokale bibliotheekorganisaties tot grotere regionale bibliotheekorganisaties.

Spreiding en bereikbaarheid
De Wsob heeft als uitgangspunt dat elke inwoner van Nederland toegang
kan hebben tot de fysieke en digitale diensten van de openbare bibliotheek. Een belangrijke indicator daarvoor is het aantal bibliotheekvestigingen. Dit aantal beweegt zich sinds 2014 rond 1.300. Voor kinderen in
het primair onderwijs komt steeds vaker een Bibliotheek op School
beschikbaar, een samenwerkingsverband tussen de school, de lokale
openbare bibliotheek en de gemeente. In 2017 waren er ruim 2.800
vestingen van de Bibliotheek op School in het primair onderwijs.
Tabel 2 Spreiding en bereikbaarheid 2014–2017
Onderwerpen

2014

2015

2016

2017

Aantal bibliotheekorganisaties
Totaal aantal bibliotheekvestigingen
• Vestigingen en hoofdvestigingen1
• Servicepunten
• Mini-servicepunten
• Afhaalpunten
• Onbemande zelfbedieningslocaties
• Bibliobushaltes
Aantal vestigingen bibliotheek op school PO
Gemiddelde afstand tot een vestiging

157
1.317
802
209
59
31
4
212

156
1.266
770
232
56
56
11
141

1,8 km

1,9 km

154
1.286
767
194
56
63
19
187
2.398
1,9 km

149
1.383
776
175
54
114
61
203
2.813
1,9 km

1

Een (hoofd)vestiging is minimaal 15 uur per week geopend, een servicepunt is minimaal 4 uur
en maximaal 15 uur per week geopend.

Bij amendement van de leden Dik-Faber/Bergkamp is aan de Wsob de
opdracht aan de overheden toegevoegd bij het bibliotheekbeleid rekening
te houden met de gemiddelde afstand tot een bibliotheekvoorziening.7
Eind 2017 bedroeg in Nederland de gemiddelde afstand tot een bibliotheeklocatie 1,9 km. In 2014 was dat 1,8 km. Regionaal zijn er grote
6
7

Zie ook de brief van de Staatssecretaris van BZK van 12 december 2018 over digitale inclusie.
Kamerstuk 33 846, nr. 44.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

2

verschillen. De bijlage geeft een overzicht van de spreiding en bereikbaarheid van bibliotheeklocaties per provincie.
Uitvoering van de motie Asscher en de motie Aartsen/Asscher
Via een motie van het lid Asscher8 heeft uw Kamer een plan gevraagd
voor het behoud van bibliotheken in kleine gemeenten. Voor de uitvoering
van deze motie komt voor de periode 2019–2021 een jaarlijks bedrag van
€ 1 mln. beschikbaar. In overleg met gemeenten, provincies, de bibliotheekbranche en de KB inventariseer ik in welke regio’s of gemeenten
ondersteuning van de bibliotheekfunctie het hardst nodig en ook kansrijk
is. Daarbij zal, conform de motie Aartsen en Asscher, worden voortgebouwd op goede voorbeelden uit de regionale praktijk.9 In het bestuurlijk
overleg openbare bibliotheken van 7 november 2018 heb ik met partijen
de volgende gezamenlijke lijn uitgezet:
• Het gaat om bibliotheekvestigingen in niet-stedelijke gebieden, waar
het netwerk te dun is geworden;
• Tijdelijke ondersteuning op die plekken waar dit het hardst nodig is en
waar het kansrijk is blijkens bestuurlijk commitment van de gemeente
en/of provincie. VNG en IPO kunnen hiervoor suggesties doen;
• Het budget is tijdelijk en komt per 2019 beschikbaar;
• De tijdelijke stimulering levert ervaring en kennis op die na de periode
van drie jaar elders gebruikt kan worden.
Ontwikkelingen in gebruikers en gebruik
Het totaal aantal leden is in 2017 met circa 3,7 miljoen nagenoeg gelijk
gebleven aan het aantal van 2016. Daarbinnen is het aantal volwassen
leden licht gedaald en het aantal jeugdleden licht gestegen. Deze
ontwikkeling is al een aantal jaren zichtbaar. Traditioneel was het aantal
volwassen leden groter dan het aantal jeugdleden, maar vanaf 2006–2007
zijn meer jongeren dan volwassenen lid van de openbare bibliotheek.
Tabel 3 Aantal leden 2005–2015

Volwassen
Jeugd
Totaal1
1

1999

2005

2010

2014

2015

2016

2017

2.274
2.054
4.328

2.063
1.976
4.039

1.883
2.113
3.996

1.527
2.257
3.784

1.4781
2.306
3.784

1.410
2.306
3.716

1.370
2.336
3.707

Aantal leden x 1.000.

De meerjarige groei van het aantal jeugdleden – van circa 2 miljoen in
2005 naar circa 2,3 miljoen vanaf 2015 – is een positieve ontwikkeling en
kan in verband worden gebracht met programma’s op het gebied van
leesbevordering en bestrijding van laaggeletterdheid.10 Zo doen vrijwel
alle openbare bibliotheken mee aan BoekStart, onderdeel van het
actieprogramma «Tel mee met taal». BoekStart heeft een bereik van
ongeveer een derde van alle baby’s en hun ouders. In veel gemeenten
volgt aansluitend daarop voor schoolgaande kinderen de Bibliotheek op
School. In 2017 waren er ruim 2.800 vestigingen van de Bibliotheek op
School in het primair onderwijs. Ook zonder de formele samenwerking in
het kader van de Bibliotheek op School werken veel openbare bibliotheken samen met scholen aan leesbevordering.

8

Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 27.
Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 95.
10
Actieplannen Laaggeletterdheid en Kunst van Lezen (2012–2015) en Tel mee met Taal (vanaf
2015).
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

3

De evaluatie van de Wsob zal ingaan op verklarende factoren voor
ontwikkelingen in gebruikers en gebruik, zoals de terugloop in het aantal
volwassen leden. Het lijkt mij daarbij zinvol een nadere uitsplitsing te
maken binnen de nu gehanteerde nogal ruime categorieën jeugd en
volwassenen. Binnen die leeftijdscategorieën zijn er grote verschillen in
o.a. lidmaatschap (wel/niet) en gebruik (veel/weinig). Dergelijke cijfers
kunnen inzicht geven in het leesgedrag van verschillende leeftijdsgroepen
en zijn van belang voor gericht beleid op het gebied van leesbevordering.
De digitale bibliotheek
De Wsob maakt het mogelijk dat de openbare bibliotheken hun diensten
langs fysieke weg en langs digitale weg aanbieden. De KB is verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het beheer van de landelijke digitale
bibliotheek. Dit omvat in grote lijnen de digitale infrastructuur en de
inkoop en distributie van e-content.
De digitale openbare bibliotheek is in 2017 verder gegroeid. De digitale
collectie omvat in 2017 circa 19.500 titels. Ruim 400.000 personen leenden
in 2017 e-books via de openbare bibliotheek. Het overgrote deel van de
gebruikers bestaat uit leden van de lokale bibliotheek die hun lokale
lidmaatschap hebben uitgebreid met de toegang tot e-books. Daar zijn
voor hen geen meerkosten aan verbonden.11 Het is ook mogelijk alleen
van de digitale diensten gebruik te maken («digital only»). In totaal
vonden in 2017 circa 6,5 miljoen digitale uitleningen plaats, waarvan
ongeveer een derde via de VakantieBieb.
Tabel 4 Digitale bibliotheek 2014–2017
Digitale bibliotheek
Omvang digitale collectie in aantal titels
Totaal uitleningen digitale bibliotheek
• waarvan uitleningen e-books
• waarvan e-books Vakantiebieb
• waarvan luisterboeken
• waarvan digitale cursussen
Aantal digitale gebruikers
• waarvan volwassen
• waarvan jeugd

2014

160.000

2015

2016

2017

11.700
4,0 mln.
1,6 mln.
2,3 mln.
171.000

14.200
5,1 mln.
2,8 mln.
1,9 mln.
338.000
12.000
347.000
280.000
66.000

19.500
6,4 mln.
3,2 mln.
2,2 mln.
890.000
43.000
441.000
350.000
91.000

234.000
198.000
36.000

Convenant e-lending
Via de digitale bibliotheek kunnen doelgroepen worden bereikt waarvoor
lezen niet meer vanzelfsprekend is, met name jeugd en volwassenen tot
35 jaar. Op 7 oktober 2018 heb ik met organisaties van uitgevers, auteurs,
vertalers, beeldmakers, openbare bibliotheken en de KB een convenant
afgesloten over het uitlenen van e-books door openbare bibliotheken. Op
grond van dit convenant komen meer e-books – waaronder meer actuele
titels en titels voor de jeugd – beschikbaar voor uitlening aan leden van de
openbare bibliotheek. Ook regelt het convenant dat de rechthebbenden
een uitleenvergoeding ontvangen die op 50/50-basis wordt verdeeld
tussen de uitgevers en de makers. Het convenant draagt hiermee zeer
concreet bij aan een betere positie van de makers. Voor de uitvoering van
de afspraken in het convenant is een bedrag beschikbaar dat oploopt naar
€ 3 mln. in 2021, waarvan € 2 mln. afkomstig uit het extra cultuurbudget.12

11

De toegang tot het volledige digitale aanbod is gratis in combinatie met een basisabonnement
van de lokale bibliotheek van tenminste € 42.
12
Stcrt. 2018, nr. 59302 van 24 oktober 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

4

Verkenning van een collectief landelijk bibliotheeksysteem
Lokale bibliotheken hebben een IT-systeem waarmee zij de gegevens van
de collectie, van de gebruikers en het gebruik beheren. De Nederlandse
bibliotheken zijn hiermee in een netwerk verbonden. Er is een beperkt
aantal leveranciers voor deze systemen. Onder de circa 150 bibliotheekorganisaties zijn niettemin 45 verschillende toepassingen te vinden.
Daardoor is onderlinge communicatie in het bibliotheeknetwerk moeilijk.
Naast en in combinatie met de lokale bibliotheeksystemen is er een
landelijke digitale infrastructuur die beheerd en ontwikkeld wordt door de
KB. Daarmee worden digitale diensten aangeboden aan de openbare
bibliotheken en hun gebruikers, zoals het uitlenen van e-books. Er is een
continu proces van updates en maatwerk nodig om de lokale systemen en
het landelijke systeem met elkaar te kunnen laten communiceren. De KB
heeft de mogelijkheden voor een collectief landelijk bibliotheeksysteem
onderzocht ter vervanging van de 45 individuele systemen. Dit tegen de
achtergrond van veranderingen in de taken en activiteiten van de
openbare bibliotheek:
• Bibliotheken beschikken op dit moment over een bibliotheeksysteem
dat voornamelijk gericht is op het uitlenen van boeken aan leden.
Meestal wordt het systeem in een regionaal samenwerkingsverband
beheerd en geëxploiteerd;
• De functie van de openbare bibliotheken verandert. Steeds meer
voeren bibliotheken educatieve activiteiten uit op het gebied van taal,
lezen, digitale vaardigheden. Dat vraagt een andere klantregistratie.
Gebruikers van de nieuwe diensten hoeven geen lid van de bibliotheek
te zijn;
• Een collectief landelijk bibliotheeksysteem kan lokale bibliotheken
ontzorgen. Nu moet elke bibliotheekorganisatie periodiek besluiten
over de lokale of provinciale IT. Bibliotheken besteden hun aandacht
liever aan de inhoudelijke opgaven dan aan ondersteunende
processen.
In het bestuurlijk overleg openbare bibliotheken van 7 november 2018 is
afgesproken de mogelijkheden, randvoorwaarden en risico’s voor een
collectief landelijk bibliotheeksysteem gezamenlijk verder te verkennen.
Motie Diertens
De Tweede Kamer heeft via de motie Diertens de regering verzocht bij het
verder vormgeven van het leven lang leren beleid in Caribisch Nederland
te bezien op welke wijze bibliotheken hierbij een prominente rol kunnen
vervullen.13 Als publieke voorziening voor het algemene publiek kan de
openbare bibliotheek een belangrijke rol spelen bij non-formele educatie.
De openbare bibliotheken in Caribisch Nederland onderschrijven deze
doelen, maar condities daarvoor zijn op dit moment nog niet in voldoende
mate vervuld. Als eerste stap heeft de KB in 2018 de toegang tot de
digitale bibliotheek voor de inwoners van Caribisch Nederland geregeld.
Verdere stappen zijn nodig. Verbetering van het bibliotheekwerk is
onderwerp van gesprek met de bestuurscolleges van Caribisch Nederland.
De verantwoordelijkheid daarvoor ligt in de eerste plaats bij de eilandbesturen. Ik zal u bij volgende rapportages, zoals de evaluatie van de Wsob,
informeren over de voortgang.
Evaluatie in 2019
De Monitor 2017 geeft een kwantitatief beeld van de stand van zaken in de
Nederlandse bibliotheeksector in 2017, het derde jaar na invoering van de
13

Kamerstuk 30 012, nr. 83.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

5

Wsob. Eind 2019 ontvangt uw Kamer een evaluatie van de Wsob op basis
van de resultaten over de periode 2015 tot en met 2018. Daarvoor zullen
de kwantitatieve gegevens worden aangevuld met bevindingen en
conclusies ten aanzien van de doelstellingen van de wet en het functioneren van de instrumenten die de wet bevat. Onderwerpen die in het
overleg met uw Kamer over de Wsob aan de orde zijn geweest, zullen
daarbij aan bod komen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 846, nr. 54

6