Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

31 083

Corporate governance

Nr. 55

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2018
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Financiën en de Minister
voor Rechtsbescherming, de reactie van het kabinet op het slotdocument
van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code (hierna: de
Commissie) aan. Op 29 januari jl. heeft de Commissie, onder voorzitterschap van de heer Van Manen, haar vierde en tevens laatste rapport
gepubliceerd. Dit slotdocument, dat u in de bijlage1 aantreft, gaat in op de
naleving van de Corporate Governance Code (hierna: de Code) door
beursvennootschappen in het boekjaar 2016 en op actuele ontwikkelingen
op het gebied van corporate governance.
Het kabinet is de Commissie dankbaar voor de werkzaamheden die zij de
afgelopen vier jaren heeft uitgevoerd. Naast het op jaarlijkse basis in kaart
brengen van de naleving heeft de Commissie belangrijk werk verricht
door de Code te actualiseren. Op verzoek van zogenoemde schragende
partijen, te weten Eumedion, Euronext, CNV, FNV, VEB, VEUO en
VNO-NCW, is de Code aangepast door de Monitoring Commissie
Corporate Governance Code. De in 2016 herziene Code is door het vorige
kabinet en met instemming van het parlement per 2018 in de wet
verankerd.2 3
Deze reactie is als volgt ingedeeld. Allereerst wordt ingegaan op het
stelsel van corporate governance in Nederland met een korte appreciatie
van één van de activiteiten van de Commissie. Vervolgens wordt kort
stilgestaan bij de resultaten van de monitoring van de naleving in het
boekjaar 2016 en bij de conclusies van de Commissie ten aanzien van de
stappen die beursvennootschappen in 2017 hebben gezet met oog op de
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Stcrt 2017, nr. 45259.
3
Besluit van 29 augustus 2017 tot wijziging van het Besluit van 23 december 2004 tot
vaststelling van nadere voorschriften omtrent de inhoud van het jaarverslag (Stb. 2017, nr.
332).
2

kst-31083-55
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

1

inwerkingtreding van de herziene Code. Daarna volgt een overzicht van de
vraagstukken die de Commissie heeft geïdentificeerd. Per onderdeel
wordt tevens een korte appreciatie gegeven van de conclusies van de
Commissie. Deze kabinetsreactie sluit af met een concluderende
paragraaf.
Het Nederlands corporate governance stelsel
Het ondernemingsbestuur is in Nederland geregeld in wetgeving en in de
Code.
De wet bevat de belangrijkste regels voor de inrichting van een vennootschap.
De Code bevat, in aanvulling op regelgeving, breed gedragen principes en
best practice bepalingen van goed ondernemingsbestuur voor beursgenoteerde vennootschappen. Deze bepalingen bevatten normen voor het
gedrag van bestuurders, commissarissen en aandeelhouders. Het bestuur
en de raad van commissarissen van een beursvennootschap zijn
verantwoordelijk voor een goede corporate governance structuur van de
onderneming en voor de naleving van de Code. Het bestuur en de raad
van commissarissen leggen aan de algemene vergadering verantwoording af over de naleving. Aandeelhouders vormen hier een oordeel
over en treden zo nodig in dialoog met het bestuur en de raad van
commissarissen.
Het Nederlands corporate governance stelsel is een gemengd corporate
governance stelsel met private en publieke elementen. De Code is een
product van zelfregulering van de schragende partijen. Een van
overheidswege ingestelde monitoring commissie monitort de naleving
van de Code en rapporteert hier jaarlijks over, waarbij zij eventuele
gesignaleerde onduidelijkheden in de Code kan adresseren en tevens
aandacht besteedt aan nationale en internationale ontwikkelingen op het
gebied van corporate governance.
Vanuit hun rol als schragende partij en gezien het feit dat de Code een
instrument van zelfregulering is, is het initiatief tot het actueel houden en
de herziening van de Code expliciet voorbehouden aan deze partijen. De
Commissie kan worden uitgenodigd door de schragende partijen van de
Code om de Code aan te passen. Aanpassing is geen automatisme.4
De Code is wettelijk verankerd, dat wil zeggen dat beursvennootschappen
op basis van het Besluit van 23 december 2004 tot vaststelling van nadere
voorschriften omtrent de inhoud van het jaarverslag (Stb. 2004, nr. 747) in
het bestuursverslag wettelijk verplicht mededeling te doen over de
naleving van de principes en best practice bepalingen in de Code. Er is
sprake van naleving van de Code middels het «pas toe of leg uit»-principe.
Volgens het «pas toe of leg uit»-principe dienen beursvennootschappen
de best practice bepalingen in de Code toe te passen dan wel gemotiveerd
uit te leggen waarom een bepaling niet wordt toegepast. In aanvulling op
de rol van aandeelhouders en de wettelijke verankering, zorgt monitoring
van de naleving ervoor dat de Code geen vrijblijvende vorm van zelfregulering is. De Commissie heeft in voorkomende gevallen ondernemingen
individueel aangesproken over de naleving van de Code. In het slotdocument geeft de Commissie aan dat dit heeft geleid tot een verbeterde
naleving door de desbetreffende ondernemingen. Het kabinet waardeert
dat de Commissie deze vennootschappen erop aan spreekt om (meer)
werk van te maken van de naleving van de Code.
4

Besluit van de Minister van Economische Zaken van 29 november 2013, nr. WJZ / 13183060,
houdende instelling van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code (Stcrt. 2013, nr.
34316).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

2

Eerder uitgevoerd onderzoek heeft aangetoond dat het Nederlands
corporate governance stelsel goed en effectief functioneert.5 Het stelsel
draagt bij aan de kwaliteit van corporate governance van beursgenoteerde
vennootschappen in Nederland. Goed ondernemingsbestuur draagt bij
aan een gezond ondernemingsklimaat. Dat draagt bij aan een sterke
economie en een goede aansluiting van deze ondernemingen bij
maatschappelijke ontwikkelingen.
Monitoring naleving boekjaar 2016
In het slotdocument presenteert de Commissie de resultaten van het
onderzoek naar de naleving van de Code door beursvennootschappen in
het boekjaar 2016.6 Het betreft hier de naleving van de Code die in 2008 is
vastgesteld en tot 1 januari 2018 van kracht was. De belangrijkste
conclusies ten aanzien van de naleving (en niet-naleving) worden
hieronder puntsgewijs toegelicht, waarna het kabinet zijn reactie geeft.
–

–

–

Uit het onderzoek van de Commissie is gebleken dat de naleving van
de Code net als in eerdere boekjaren hoog is. Het gemiddelde
nalevingspercentage is 98,9%; de gemiddelde nalevingspercentages
per beursindex zijn voor de AEX-index 99,2%, voor de AMX-index
99,7%, voor de AScX-index 99,2% en voor de lokale fondsen 97,4%.
Hoewel de naleving van de Code over het geheel genomen hoog is,
constateert de Commissie dat niet-naleving van een aantal bepalingen
nog vaak voorkomt, zoals te weten bepaling IV.3.13 die stelt dat een
beursvennootschap beleid formuleert voor de communicatie met
aandeelhouders en dit beleid op de website publiceert. Een ander
minder goed nageleefde bepaling is bepaling II.2.13 die de verschillende onderdelen beschrijft waaruit het overzicht van het beloningsbeleid dient te bestaan.
Indien een beursvennootschap een bepaling niet toepast, dient de
vennootschap uit te leggen waarom ze dat niet doet (het «pas toe of
leg uit»-principe). Uit het nalevingsonderzoek blijkt dat bepaling II.1.1
die ziet op de maximum benoemingstermijn voor bestuurders de
vaakst uitgelegde bepaling is. Met name lokale fondsen houden zich
niet aan de norm voor een maximale zittingstermijn.

Reactie: het kabinet constateert dat de Code over het geheel genomen
goed wordt nageleefd: de gemiddelde nalevingspercentages per
beursindex liggen tussen de 97% en 99%. Dit betekent dat de normen uit
de Code grotendeels onderdeel zijn van de dagelijkse praktijk van bestuur
en toezicht binnen beursgenoteerde vennootschappen. De Code wordt
serieus genomen en heeft effect. Desalniettemin concludeert het kabinet
dat de naleving van best practice bepalingen in de Code ten aanzien van
een aantal onderwerpen, zoals het beleid bilaterale contacten met
aandeelhouders en beloningen, nog tekort schiet en kan worden
verbeterd. Bij de herziening van de Code zijn diverse bepalingen
gewijzigd, aangescherpt of geschrapt. Monitoring van de naleving van de
herziene Code, Code 2016, zal uitwijzen of dit leidt tot verbetering in de
naleving van bepalingen die nu op regelmatige basis niet worden
nageleefd. Het kabinet merkt op dat, naast aandacht voor de naleving van
nieuwe of gewijzigde bepalingen, de nieuwe Commissie ook aandacht
dient te blijven houden voor onder de oude Code in voorgaande
boekjaren niet afdoende nageleefde bepalingen, die in de Code 2016
ongewijzigd zijn gebleven.
5

SEO Economisch Onderzoek, 2012, «Het Nederlands stelsel van corporate governance code en
monitoring» (bijlage bij Kamerstuk 31 083, nr. 46).
6
SEO Economisch Onderzoek, «Nalevingsonderzoek Corporate Governance Code boekjaar
2016».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

3

Vooruitblik naar naleving herziene Code
Ook gaat het slotdocument in op de resultaten van een inventarisatie van
de toekomstige naleving van de Code 2016. Deze inventarisatie is
uitgevoerd, door middel van een enquête onder de beursvennootschappen. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van de Code 2016 zijn
beursvennootschappen medio 2017 bevraagd in welke mate de vennootschappen de nieuwe elementen in de Code 2016 al toepasten, of van plan
waren om in 2017 nog stappen te zetten danwel of zij knelpunten
ervoeren.7 De belangrijkste conclusies worden hieronder weergegeven,
waarna de reactie van het kabinet volgt.
–

–

–

Uit de inventarisatie volgt het beeld dat beursvennootschappen over
het geheel genomen rekening houden met de (aangepaste) normen
ten aanzien van de centrale onderwerpen in de herziene Code, zoals
langetermijnwaardecreatie, cultuur en gedrag, risicomanagement en
verantwoord belonen.
Beursvennootschappen gaven in het algemeen aan hierbij geen
knelpunten te ervaren. Een uitzondering is het onderwerp diversiteit:
ongeveer 20% van de ondervraagde vennootschappen geeft aan tegen
knelpunten aan te lopen, waarbij met name het vinden van vrouwelijk
talent met de benodigde kennis van zaken als lastig wordt ervaren.
Verder blijkt uit de inventarisatie dat lokaalgenoteerde vennootschappen in mindere mate van plan waren om stappen te zetten ten aanzien
van de onderwerpen cultuur, diversiteitsbeleid en het instellen van een
interne auditfunctie (dan wel het nemen van alternatieve maatregelen).

Reactie: het kabinet stelt vast dat de inventarisatie die de Commissie Van
Manen heeft laten uitvoeren van de mate waarin beursvennootschappen
in 2017 in staat lijken te zijn de herziene Code na te leven een positief
eerste beeld geeft en van waarde is voor de toekomstige monitoring.
Het beeld dat een belangrijk deel van de ondernemingen knelpunten lijken
te ervaren bij het streven naar diversiteit én dat een deel van de bedrijven
in mindere mate van plan zijn stappen te zetten ten aanzien van diversiteit, acht het kabinet een zorgelijk signaal. Het kabinet hecht aan
diversiteit in brede zin en zet in op het bevorderen van diversiteit en
inclusie binnen bedrijven en organisaties.8
Alhoewel de inventarisatie pas een eerste beeld geeft, is het kabinet op dit
punt in het bijzonder alert op wat de uitkomsten van de monitoring van de
naleving van de herziene Code zullen brengen. Zoals aangekondigd in de
kamerbrief over het aandeel vrouwen aan de top van het bedrijfsleven, die
de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, mede namens de
Minister voor Rechtsbescherming aan uw Kamer heeft verstuurd verwacht
het kabinet van alle bedrijven dat zij zich aan de wettelijke streefcijferregeling9 houden. Intussen zal het kabinet bezien hoe de naleving en
handhaving van de wet kan worden verbeterd. Wanneer het kabinet de
balans opmaakt in 2019 en de voortgang als onvoldoende beoordeelt, is
het kabinet bereid om stevige maatregelen te treffen.10
Beursvennootschappen zullen dit jaar (2018) voor het eerst gaan
rapporteren over de naleving van deze herziene Code in hun bestuurs7

SEO Economisch Onderzoek, «Nalevingsonderzoek Corporate Governance Code boekjaar
2016».
Kamerstukken 30 420 en 32 637, nr. 263.
9
De streefcijferregeling in de Wet bestuur en toezicht beoogt een evenwichtige verdeling te
bereiken van vrouwen en mannen over de zetels in de raden van bestuur en commissarissen
van «grote» NV’s en BV’s. Van een evenwichtige verdeling is sprake indien ten minste 30
procent van de zetels wordt bezet door vrouwen en 30 procent door mannen. De streefcijferregeling is opgenomen in de artikelen 166 en 276 van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
10
Kamerstukken 30 420 en 32 637, nr. 263.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

4

verslag over het boekjaar 2017. De nog in te stellen Commissie zal dit
monitoren en verslag van haar bevindingen doen aan de Ministers van
Economische Zaken en Klimaat, voor Rechtsbescherming en van
Financiën.
Ik zie de uitkomsten van deze monitoring met interesse tegemoet, zowel
ten aanzien van de gehele Code, als van de conclusies van deze inventarisatie. Dat geldt ook ten aanzien van onderwerpen met betrekking tot de
herziening, zoals onder meer de rol van maatschappelijk verantwoord
ondernemen in de Code11, het streven naar meer diversiteit aan de top12
en eenvoudigere en inzichtelijkere beloningsstructuren.13
Actuele corporate governance thema’s
In het slotdocument heeft de Commissie Van Manen enkele corporate
governance vraagstukken geïdentificeerd die volgens de Commissie in de
toekomst nadere aandacht vragen. In het onderstaande wordt ingegaan
op een aantal van deze vraagstukken en volgt een korte reactie.
–

–

–

Naast het nalevingsonderzoek heeft de Commissie onderzoek laten
uitvoeren naar de langetermijnbetrokkenheid van aandeelhouders bij
Nederlandse beursvennootschappen.14 Uit dit onderzoek volgt dat
grote aandeelhouders in het algemeen langetermijnwaardecreatie
nastreven, maar daarbij drempels kunnen ervaren. Op basis van het
onderzoek concludeert de Commissie onder meer dat bijvoorbeeld
portefeuillebeheerders niet altijd in lijn handelen met het uitgestippelde betrokkenheidsbeleid van vermogensbeheerders en dat
benchmarks nog (te) vaak leidend zijn bij (des)investeringskeuzes.
De Commissie is van mening dat bij het nastreven van langetermijnwaardecreatie de rol van aandeelhouders cruciaal is. Dit vraagt een
actieve betrokkenheid van de aandeelhouder enerzijds en een open
houding van de vennootschap anderzijds.
De Commissie benadrukt dat bij overnamesituaties, ook bij vijandige,
een constructieve dialoog tussen de bieder en de doelvennootschap
van groot belang is. De Commissie onderschrijft dat ondernemingen
én aandeelhouders baat hebben bij een goed en ordentelijk proces.
Voorts onderschrijft de Commissie dat lange termijn waardecreatie en
de balans tussen de belangen van de stakeholders goed meegewogen
wordt.

Reactie: in haar slotdocument bepleit de Commissie om de rol van
aandeelhouders in een groter geheel te bezien en te kijken naar hun rol in
het systeem van checks and balances binnen de beursvennootschap en
ten aanzien van het creëren van waarde op de lange termijn. Het kabinet
onderschrijft dat een actieve betrokkenheid van aandeelhouders ook een
open houding van de vennootschap vraagt. De notie van het slotdocument past bij het streven van dit kabinet om langetermijnwaardecreatie
van beursvennootschappen te borgen. Dit komt tot uitdrukking in het
wetsvoorstel ter implementatie van de herziene Europese Richtlijn tot
wijziging van de Richtlijn aandeelhoudersrechten wat het bevorderen van
de langetermijnbetrokkenheid van aandeelhouders betreft (hierna: richtlijn
langetermijnbetrokkenheid aandeelhouders). De internetconsulatie van
het voorontwerp is onlangs afgerond.15 16 Dit streven komt daarnaast

11

Kamerstuk 31 083, nr. 51.
Kamerstukken 30 420 en 32 637, nr. 256, zie ook Kamerstukken 30 420 en 32 637, nr. 227.
13
Kamerstuk 31 083, nr. 51.
14
Erasmus Universiteit Rotterdam, «Large Shareholders in Corporate Governance», 2017.
15
Richtlijn (EU) 2017/828 van het Europees Parlement en de Raad van 17 mei 2017 tot wijziging
van Richtlijn 2007/36/EG wat het bevorderen van de langetermijnbetrokkenheid van aandeelhouders betreft.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

5

naar voren in de maatregelen die in het Regeerakkoord zijn aangekondigd
voor de verschuiving van invloed van bepaalde activistische aandeelhouders die vooral gericht zijn op de korte termijn naar aandeelhouders
en andere stakeholders die belang hebben bij waardecreatie op de lange
termijn. Eén van de aangekondigde maatregelen in het Regeerakkoord is
de introductie van een wettelijke bedenktijd bij vijandige overnames. De
Tweede Kamer is op 29 maart jl. geïnformeerd over de voortgang van de
uitwerking van het wetsvoorstel bedenktijd.17
–

–

Een ander vraagstuk dat door de Commissie wordt geadresseerd in het
slotdocument is de wijze waarop in het remuneratierapport verantwoording wordt afgelegd over de interne beloningsverhoudingen. Dit
is één van de nieuwe vereisten uit de herziene Code.
De Commissie vindt het wenselijk dat ondernemingen zich rekenschap
geven van wat het beloningsbeleid voor het totale beloningsgebouw
van de organisatie betekent en niet zozeer waarde te hechten aan de
publicatie van een verhoudingsgetal dat de interne beloningsverhouding weergeeft.

Reactie: het is waardevol dat de herziene Code regelt dat verantwoording
wordt afgelegd over de beloningsverhoudingen, omdat dit van de raad
van commissarissen reflectie op en bewustwording van de beloningsverhoudingen binnen de onderneming vraagt. Onlangs heeft de Tweede
Kamer haar steun uitgesproken voor het voorstel tot aanpassing van de
Wet op de Ondernemingsraad om in het gesprek van het bestuur met de
Ondernemingsraad ook te spreken over de interne beloningsverhoudingen. Beide initiatieven sluiten goed op elkaar aan en kunnen elkaar
versterken. De monitoring van naleving van de Code zal verder inzicht
geven.
Tevens heeft het kabinet recent de internetconsultatie afgerond van het
voorontwerp ter implementatie van de richtlijn langetermijnbetrokkenheid
aandeelhouders. De richtlijn geeft ook voorschriften over de wijze waarop
beursvennootschappen verslag moeten afleggen aan aandeelhouders
over de uitvoering van het beloningsbeleid. Relevant in dit verband is dat
de richtlijn bepaalt dat het beloningsverslag informatie moet bevatten
over de jaarlijkse verandering van de bezoldiging van iedere bestuurder
afzonderlijk, de ontwikkeling van de prestaties van de vennootschap en de
gemiddelde beloning van andere werknemers dan de bestuurders over
een periode van vijf jaar. Deze informatie dient gezamenlijk gepresenteerd
te worden op een wijze die vergelijking mogelijk maakt. De richtlijn dient
per 10 juni 2019 geïmplementeerd te zijn in de wet.
–

De Commissie benadrukt dat bestuurders en commissarissen aandacht
dienen te besteden aan de impact van technologische ontwikkelingen
en de risico’s en kansen die daaraan zijn verbonden. Dit speelt een rol
bij het bepalen van de strategie, het risicomanagementsysteem en
benoemingen.

Reactie: het is goed dat de Commissie (nogmaals) aandacht vraagt voor
de risico’s en kansen van technologische ontwikkelingen. Met de
Commissie onderschrijft het kabinet dat dit onderdeel dient te zijn van de
strategie gericht op langetermijnwaardecreatie en van belang is voor de
toekomstbestendigheid van de onderneming.

16

De internetconsultatie is te raadplegen op: https://www.internetconsultatie.nl/
langetermijnbetrokkenheidaandeelhouders (is inmiddels afgerond).
17
Kamerstuk 29 826, nr. 97.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

6

Tot slot
Ik hecht belang aan de onafhankelijke rol van de Commissie. Het is aan de
Commissie om te bekijken welke punten zij wil betrekken in de monitoring
van de naleving van de Code.
Dat neemt niet weg dat ik de volgende Commissie zal vragen om de
vraagstukken en aandachtspunten die de Commissie Van Manen in haar
slotdocument heeft geïdentificeerd op te pakken. Verder ziet het kabinet
met belangstelling uit naar de eerste bevindingen van de nieuwe
Commissie over hoe de naleving van de herziene Code in de praktijk
uitwerkt.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen zal de nieuw in te
stellen Monitoring Commissie Corporate Governance Code vragen om
diversiteit, waaronder het percentage vrouwen in de top, tot een van haar
speerpunten te maken in de werkzaamheden in het kader van de
monitoring van de naleving van de Code over boekjaar 2017. Dit is eerder
aangekondigd in de kamerbrief over het aandeel vrouwen aan de top van
het bedrijfsleven, die de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, mede namens de Minister voor Rechtsbescherming aan uw
Kamer heeft verstuurd.18 Dit verzoek zal bij de instelling van de
Commissie worden gedaan.
Ik wil de nieuwe Commissie ook attenderen op de zorg die in de Tweede
Kamer leeft ten aanzien van seksuele intimidatie en de rol van gedrag en
cultuur binnen ondernemingen. Dit naar aanleiding van het debat in de
Tweede Kamer over seksuele intimidatie op de werkvloer van 22 februari
jl. en de toezegging van Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hieromtrent.19
Enkele weken voor de publicatie van het slotdocument, was de termijn
van de Commissie Van Manen afgelopen. Ik zal, in overeenstemming met
de Minister van Financiën en de Minister voor Rechtsbescherming, een
nieuwe Commissie benoemen en uw Kamer te zijner tijd per brief
informeren over de samenstelling. In deze brief zal ik ook ingaan op de
aanbevelingen van de Commissie Van Manen ten aanzien van het
corporate governance stelsel, te weten het zorgen voor meer continuïteit
in de monitoring en het op periodieke basis evalueren van de actualiteit
en bruikbaarheid van de Code.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

18
19

Kamerstuk 30 420, nr. 263.
Handelingen II 2017/18, nr. 56, item 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 31 083, nr. 55

7