Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2782
Vragen van het lid Agnes Mulder (CDA) aan de Ministers van Buitenlandse
Zaken, van Economische Zaken en Klimaat en voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over het bericht «Nederlandse zonnepanelen
komen van Chinese bedrijven die worden verdacht van dwangarbeid»
(ingezonden 9 april 2021).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking), mede namens de Minister van Buitenlandse
Zaken (ontvangen 18 mei 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2020–2021, nr. 2377.
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Nederlandse zonnepanelen komen van
Chinese bedrijven die worden verdacht van dwangarbeid»?1
Antwoord 1
Ja. Vooropgesteld staat dat het kabinet niet over gegevens beschikt in
hoeverre de in Nederland gebruikte panelen polysilicium uit Xinjiang is
verwerkt. Zoals bekend maakt het kabinet zich ernstig zorgen over de
mensenrechtensituatie in China en Xinjiang. Nederland spreekt zich in alle
relevante fora uit tegen deze zorgwekkende situatie en pleit onder andere
voor betekenisvolle en ongehinderde toegang voor onafhankelijke waarnemers zoals de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN tot
Xinjiang.
Het kabinet hecht er groot belang aan dat alle Nederlandse bedrijven die
internationaal ondernemen de OESO-richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen (OESO-richtlijnen) en de UN Guiding Principles on Business and
Human Rights (UNGP’s) naleven. Het kabinet zet daarom ook in op een brede
gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor bedrijven, bij voorkeur op Europees
niveau. Tevens wijst het kabinet bedrijven actief op de risico’s van zakendoen
in Xinjiang. Gezien de verdenkingen beschreven in internationale rapporten
en de beperkte mogelijkheden voor bedrijven om gepaste zorgvuldigheid toe
te passen, kan beëindiging van de betrekkingen met een zakelijke relatie in
Xinjiang passend zijn.

1

ah-tk-20202021-2782
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Financieel Dagblad, 8 april 2020, https://fd.nl/ondernemen/1378683/nederlandse-zonnepanelenkomen-van-chinese-bedrijven-die-worden-verdacht-van-dwangarbeid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Vraag 2
Kunt u aangeven waarom het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat geen reactie wilden geven op
dit artikel?
Antwoord 2
Omdat de feitelijke informatie waarnaar werd gevraagd niet beschikbaar is, is
er geen reactie uitgegaan vanuit de departementen voorafgaand aan de
publicatie van het artikel.
Vraag 3
Is het juist dat minstens 80% van alle zonnepanelen in Nederland is gemaakt
in China, dat veel van deze panelen grondstoffen bevatten die afkomstig zijn
uit de regio Xianjing en dat bij het winnen van deze grondstoffen op grote
schaal sprake is van dwangarbeid?
Antwoord 3
Uit onderzoek van DNE Research blijkt dat 86 procent van de importwaarde
van zonnepanelen in de Rotterdamse haven in 2020 uit China kwam. Een deel
daarvan wordt geïmporteerd in Nederland en een deel wordt doorgevoerd
naar andere Europese landen.
Volgens mediaberichten kwam in 2020 circa 75 procent van de wereldproductie aan polysilicium uit China2. Van de totale Chinese productie kwam
ongeveer 237.000 MT uit de Xinjiang regio. Dit betreft 52 procent van de
totale Chinese productie en 42 procent van de productie wereldwijd.3
Branchevereniging Holland Solar geeft aan dat het niet goed mogelijk is om
te traceren waar de grondstoffen van de in Nederland gebruikte zonnepanelen vandaan komen. Het is echter aannemelijk dat de Nederlandse situatie
ongeveer overeenkomt met de wereldwijde markt. Het rapport van Horizon
Advisory waarover in de internationale en Nederlandse media wordt bericht,
stelt dat er data zijn die de polysiliciumproductie en -verwerking in Xinjiang
linken aan dwangarbeid. De bevindingen in het rapport zijn bedoeld als
waarschuwingssignaal: samengebrachte data ondersteunen het vermoeden
dat er dwangarbeid in de ketens van zonnepanelen plaatsvindt. Het kabinet
beschikt niet over eigenstandige verificatie van deze data.
Zoals uit de berichtgeving van Volkskrant en Trouw van 17 mei jl. blijkt,
verscheen half mei het rapport «In Broad Daylight»4. Het kabinet neemt deze
onderzoeksbevindingen uiteraard, waar relevant, mee in verdere stappen.
Onlangs hebben 175 grote bedrijven uit de internationale zonneenergiesector, waaronder een aantal van de bedrijven die in het artikel van
het Financieel Dagblad worden genoemd, een verklaring getekend waarmee
zij zich tegen dwangarbeid keren en zich eraan committeren om hun ketens
vrij te maken van dwangarbeid5. Hiertoe ondersteunen zij de ontwikkeling
van een door de industrie geleid traceerbaarheidsprotocol voor de toeleveringsketen van zonnepanelen.
Vraag 4
Kunt u de reputatie van het Amerikaanse consultancybureau Horizon
Advisory dat het onderzoek heeft uitgevoerd duiden? Kunt u dat onderzoek
bovendien met de Kamer delen en appreciëren op de het deel dat de
Oeigoeren betreft?
Antwoord 4
Horizon Advisory is een in China gespecialiseerd Amerikaans consultancybureau dat bedrijven, investeerders en overheden helpt bij het begrijpen van en
reageren op geopolitieke, economische en technologische veranderingen. Het
onderzoek is niet openbaar. Voor wat betreft de appreciatie van het rapport,
zie antwoord bij vraag 3.
2

https://www.bernreuter.com/newsroom/press-releases/polysilicon-market-on-the-brink-ofdynamic-growth/
3
https://www.pv-magazine.com/2021/01/26/xinjiang-sanctions-and-the-pv-supply-chain/
4
In Broad Daylight. Uyghur Forced Labour and Global Solar Supply Chains; Helena Kennedy
Centre for International Justice; Sheffield Hallam University.
5
https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-04/solar-firms-eye-supply-tracing-as-chinaforced-labor-in-focus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Vraag 5
Klopt het dat er bij de aanleg van zonneparken die mede mogelijk worden
gemaakt door overheidssubsidies niet wordt bijgehouden met welke merken
zonnepanelen deze parken worden gebouwd?
Antwoord 5
Ja. Bij de subsidieverstrekking wordt niet bijgehouden voor welke merken
subsidie wordt verstrekt.
Vraag 6
Kunt u desondanks een inschatting geven van het aantal zonnepanelen/
zonneparken in Nederland dat met behulp van overheidssubsidies is
aangelegd en waarbij gebruik is gemaakt van zonnepanelen die afkomst zijn
van Chinese bedrijven die worden verdacht van dwangarbeid? Kunt u daarbij
tevens aangeven hoeveel overheidssubsidies daarmee naar schatting
gemoeid zijn?
Antwoord 6
Het kabinet heeft geen gegevens over in welke van de in Nederland gebruikte
panelen polysilicium uit Xinjiang is verwerkt. In Nederland wordt voor vrijwel
alle zonnepanelen in zonneparken én op daken direct of indirect subsidie
verstrekt. In 2019 betrof dit middels de salderingsregeling circa 253 miljoen
euro, vanuit de Subsidieregeling Duurzame Energie (SDE++) circa 140 miljoen
euro aan uitgekeerde subsidie, vanuit de Energie Investeringsaftrek (EIA) circa
62 miljoen euro.
Vraag 7
Kunt u aangeven of de delving van grondstoffen ten behoeve van de
productie van zonnepanelen in China plaatsvindt met Chinese overheidssubsidie?
Antwoord 7
Hier heeft het kabinet geen informatie over. Wel is bekend dat veel Chinese
mijnbouwbedrijven staatsbedrijven zijn.
Vraag 8
Kunt u nagaan wat het uurloon van Chinese arbeiders in de zonnepanelenindustrie in Xinjiang is?
Antwoord 8
Volgens due diligence provider SGS6 is in Xinjiang het minimumloon
afhankelijk van de sub-regio tussen 14,6 en 18,2 CNY (1,9 euro–2,3 euro) per
uur. In de rest van China ligt het minimumloon ongeveer binnen dezelfde
bandbreedte.
Specifiek voor arbeiders in de zonnepanelenindustrie in Xinjiang is geen
informatie beschikbaar over het uurloon. In 2019 was volgens het National
Statistics Bureau of China het gemiddelde loon op jaarbasis van een
fabrieksarbeider in West China 58.678 CNY – omgerekend ongeveer 7.500
euro. Wettelijk is een werkweek in China 40 uur lang, dus op basis van 2.080
uren per jaar zou het uurloon uitkomen op 28,2 CNY (3,6 euro).7 Onder West
China vallen naast Xinjiang de volgende provincies: Binnen-Mongolië,
Guangxi, Chongqing, Sichuan, Guizhou, Yunnan, Tibet, Shaanxi, Gansu,
Qinghai, Ningxia.
Vraag 9
Kunt u aangeven in welke mate wij in Nederland afhankelijk zijn van
producten en grondstoffen uit China en specifiek uit de regio Xinjiang, voor
het behalen van onze doelstelling op het gebied van klimaat en energie?
Deelt u de opvatting dat we als Europa en Nederland onze klimaatdoelstellingen niet moeten halen over de rug van dwangarbeiders? Welke alternatieven
ziet u om niet van deze producten gebruik te hoeven maken?

6

https://www.sgs.com/en/news/2021/01/safeguards-00221-china-minimum-wage-updatesin-2020
7
http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202005/t20200518_1746069.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 9
Zonnepanelen uit China spelen een belangrijke rol in het verduurzamen van
de energievoorziening, zowel wereldwijd als in Nederland. Er zijn geen
analyses beschikbaar die zich richten op de regionale afhankelijkheid van
grondstoffen benodigd voor de energie- en klimaatdoelstellingen. Zoals ook
uiteengezet in het BNC-fiche naar aanleiding van de Commissiemededeling
over kritieke grondstoffen (Kamerstuk 22 112, nr. 2936), zet de Commissie wel
in op acties om de veerkracht en open strategische autonomie van de EU te
vergroten, zoals het diversifiëren en versterken van wereldwijde toeleveringsketens van kritieke grondstoffen. Dit geldt ook voor grondstoffen die nodig
zijn om klimaatdoelstellingen te behalen. Essentieel hierbij is de inzet op
onder meer een brede naleving van de UNGP’s en de OESO-richtlijnen, zodat
onder meer risico’s op dwangarbeid in de waardeketens worden aangepakt.
Vraag 10
Wat is uw reactie op het feit dat de Vernigde Staten overwegen te stoppen
met alle import van zonnepanelen uit Xinjiang? Is deze overweging wat u
betreft ook voor Nederland en/of op Europees niveau aan de orde? Hoe
neemt u bij deze overweging de mogelijk gevolgen voor een gelijk speelveld
voor onze bedrijven mee? Wat zouden de consequenties zijn indien Nederland en/of Europa daadwerkelijk zou overgaan tot een importstop van
zonnepanelen uit Xinjiang?
Antwoord 10
Een importverbod is een drastische stap. Gezien de handelspolitieke
bevoegdheid van de Europese Unie zou een dergelijke stap in EU-verband
gezet moeten worden. De Unie zou zo’n verbod moeten rechtvaardigen onder
één van de WTO uitzonderingsgronden, waarvoor bepaalde voorwaarden
gelden. Vooralsnog lijkt er voor het zetten van een dergelijke stap geen
draagvlak binnen de EU te bestaan.
Vraag 11
Bent u bekend met de miljardeninvesteringen die Chinese staatsbedrijven
doen in de energiesectoren van met name Zuid-Europese EU-lidstaten? Hoe
beoordeelt u het risico op groeiende Chinese beïnvloeding en/of inmenging
in en op de politieke besluitvorming van EU-lidstaten door dergelijke
investeringen?
Antwoord 11
Het kabinet beschikt niet over informatie over de omvang van investeringen
van Chinese staatsbedrijven in specifieke sectoren in andere EU-lidstaten. Wel
is het kabinet zich bewust van de risico’s die gepaard kunnen gaan met
buitenlandse investeringen bijvoorbeeld vanuit China en van het belang van
samenwerking binnen de EU om deze risico’s aan te pakken. De Europese
FDI-screeningsverordening, een mechanisme waarmee informatieuitwisseling tussen EU-lidstaten inzake buitenlandse investeringen wordt
gefaciliteerd, kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren. De verordening
wordt toegepast sinds 11 oktober 2020. Daarnaast heeft Nederland in
EU-verband voorgesteld om buitenlandse bedrijven die actief zijn op de
interne markt en die door staatssteun oneerlijk concurreren met EU-bedrijven,
te onderwerpen aan strenger toezicht. Dit voorstel is door de EU overgenomen en grotendeels geïncorporeerd in het door de Europese Commissie op
17 juni jl. gepubliceerde witboek inzake buitenlandse subsidies. Op 5 mei jl.
heeft de Europese Commissie het bijbehorende wetsvoorstel gepresenteerd,
waarover de Kamer een BNC fiche tegemoet kan zien.
Vraag 12
Wat is uw reactie op de zonne-energiesector die stelt dat zij alleen op
fabrieksniveau in de gaten kunnen houden wat er gebeurt op het gebied van
arbeidsomstandigheden, maar dat zij geen zicht hebben op wat er gebeurt bij
de grondstofproductie? In hoeverre en op welke wijze ziet u een rol voor de
overheid bij het in zicht brengen van de arbeidsomstandigheden bij de
winning van grondstoffen voor de productie van zonnepanelen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Antwoord 12
Het kabinet verwacht van alle Nederlandse bedrijven die internationaal
ondernemen dat zij de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen
en de UNGP’s naleven. Het kabinet verwacht dan ook van bedrijven dat ze de
risico’s in hun waardeketen in kaart brengen en adresseren. Gegeven de
ernstige verdenkingen beschreven in internationale rapportages en de
beperkte mogelijkheden voor bedrijven om gepaste zorgvuldigheid toe te
passen, kan beëindiging van de betrekkingen met een zakelijke relatie
passend zijn. De zonne-energiesector kan op diverse manieren ondersteuning
krijgen vanuit de overheid om gepaste zorgvuldigheid toe te passen. Zo kan
de sector gebruik maken van het Fonds Verantwoord Ondernemen, de MVO
risicochecker, voorlichting door het NCP, de OESO due diligence handreiking,
de website startmetdeoesorichtlijnen.nl en er kan informatie over de lokale
situatie in Xinjiang verkregen worden bij het Ministerie van Buitenlandse
Zaken, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en de Nederlandse
ambassade in Peking.
Vraag 13
Kunt u aangeven in hoeverre de conventies van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) zoals genoemd in de motie Voordewind c.s. (Kamerstuk
21 501-20, nr. 1660) betrekking hebben op de verkoop van Chinese zonnepanelen?
Antwoord 13
In de motie Voordewind wordt verwezen naar de vier fundamentele ILOconventies die China (nog) niet geratificeerd heeft. Twee van die conventies
(Conventies 29 en 105) hebben betrekking op het tegengaan en afschaffen
van dwangarbeid. Deze conventies beschrijven het verbod op het inzetten van
gedwongen arbeid als politieke of ideologische strafmaatregel of als middel
voor raciale, sociale, nationale of religieuze discriminatie.
Zoals aangegeven in mijn brief van 5 januari jl. waarin een toelichting op het
EU-China investeringsverdrag (Comprehensive Agreement on Investment,
CAI) wordt gegeven, zijn in de concepttekst van het CAI bepalingen opgenomen over het toewerken naar de ratificatie en naleving van alle fundamentele
conventies van de ILO, in het bijzonder ten aanzien van dwangarbeid (C29 en
C105), maar ook de fundamentele conventies over vrijheid van vereniging
(C87) en collectieve onderhandelingen (C98).
Vraag 14
Kunt u de voortgang van motie Kuik/Sjoerdsma (Kamerstuk 21501-20,
nr. 1655) aangeven en dan in het bijzonder wat het kabinet heeft gedaan om
zich ervoor in te zetten dat de EU op korte termijn de VN verzoekt een
onderzoek in te stellen naar strijdigheid met het VN-genocideverdrag uit 1948
als het gaat om de behandeling van Oeigoeren?
Antwoord 14
De Minister van Buitenlandse Zaken heeft in de Raad Buitenlandse Zaken van
19 april 2021 bepleit dat de EU blijft oproepen tot vrijlating van Oeigoeren. Hij
heeft voorts in lijn met de motie Kuik/Sjoerdsma benadrukt dat de Verenigde
Naties in staat moet worden gesteld, mede in het kader van het genocideverdrag, onafhankelijk onderzoek te doen naar alle vormen van mensenrechtenschendingen in Xinjiang.
Vraag 15
Kunt u aangeven welke verantwoordelijkheid Nederlandse bedrijven die
zonnepanelen importeren hebben voor de eigen productieketen? Vallen deze
onder een convenant?
Antwoord 15
Zoals vermeld in het antwoord op vraag 11, verwacht het kabinet van alle
Nederlandse bedrijven die internationaal ondernemen dat zij de OESOrichtlijnen en de UNGP’s naleven door de risico’s in hun keten in kaart te
brengen en te adresseren. Dit is de verantwoordelijkheid van de bedrijven
zelf. Als bedrijven onvoldoende zicht kunnen krijgen op de risico’s in hun
keten, kan beëindiging van de betrekkingen met een zakelijke relatie passend
zijn. Wanneer deze ketenpartner echter een cruciale zakelijke relatie betreft,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

dan kan beëindiging wellicht niet haalbaar zijn. Een relatie kan als cruciaal
worden aangemerkt wanneer deze een product of dienst levert die essentieel
is voor de activiteiten van de onderneming en waarvoor geen redelijke
alternatieve bron bestaat. In dit soort gevallen wordt de onderneming
geadviseerd de situatie intern te rapporteren, de zakelijke relatie te blijven
monitoren en haar beslissing om de zakelijke relatie voort te zetten te herzien
zodra de omstandigheden veranderen of in het kader van een langetermijnstrategie om systematisch te reageren op alle negatieve gevolgen.
De zonne-energiesector kan op diverse manieren ondersteuning krijgen bij
het toepassen van gepaste zorgvuldigheid (zie beantwoording vraag 11). Ook
kan de zonne-energiesector bekijken of het mogelijk is om aan te sluiten bij
het metaalconvenant of bij de onderhandelingen voor het convenant voor
hernieuwbare energie. De branchevereniging Holland Solar heeft aangegeven
samen met de SER de mogelijkheden te onderzoeken voor hun leden om toe
te treden tot het IMVO-convenant voor hernieuwbare energie.
Verder organiseerde het Ministerie van Buitenlandse Zaken samen met
VNO-NCW op 19 april 2021 een digitale bijeenkomst over de IMVO-risico’s
van zakendoen in Xinjiang voor NL bedrijven die actief zijn in China. Tijdens
deze digitale sessie hebben verschillende experts bedrijven geïnformeerd
over de situatie in de regio, het proces van gepaste zorgvuldigheid, en de
IMVO-risico’s rondom zakendoen in Xinjiang. Aan de sessie namen ongeveer
honderd vertegenwoordigers van verschillende sectoren van het Nederlandse
bedrijfsleven deel, waaronder een brancheorganisatie en meerdere bedrijven
uit de zonne-energiesector zoals Holland Solar, SolarProf, Naga Solar, IBC
Solar.
Vraag 16
Kunt u in contact treden met Solarfields en wanneer afgerond het onderzoek
van Solarfields naar de waardenketen met de Kamer delen?
Antwoord 16
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken zal nader in contact treden met de
zonne-energiesector over de zorgen die het kabinet en de sector beide
hebben over dwangarbeid naar aanleiding van de berichtgeving hierover.
Daarbij zullen de verantwoordelijkheden van de sector worden benadrukt, en
de wijze waarop de overheid de sector kan bijstaan.
Vraag 17
Kunt u aangeven uit welke landen behalve China nog meer zonnepanelen of
onderdelen daarvan worden geïmporteerd in Nederland?
Antwoord 17
Naast het vasteland van China en Taiwan komen er in de haven van
Rotterdam zonnepanelen binnen uit Vietnam, Maleisië, Zuid-Korea, Mexico,
Japan, Singapore, en Thailand.
Vraag 18
Kunt u de misstanden zoals genoemd in het artikel adresseren bij collega’s
van andere EU lidstaten en bent u bereid om in te zetten op een gecoördineerde Europese actie richting China? Kunt u de Kamer hier over informeren
in het verslag van de eerst volgende Raad Buitenlandse Zaken?
Antwoord 18
Ik zal de kwestie opbrengen bij de RBZ Handel van 20 mei aanstaande. Uw
Kamer zal hierover geïnformeerd worden in het verslag van deze RBZ Handel.
Ik heb deze kwestie eveneens besproken met mijn Franse collega Minister
Riester en zal de kwestie bespreken met Eurocommissaris Reynders.
Vraag 19
Kunt u aangeven welke maatregelen Ikea in Zweden heeft genomen naar
aanleiding van de toenemende druk zoals gemeld in het artikel? Kunt u
daarbij aangeven of dit ook gevolgen heeft voor Ikea Nederland?
Antwoord 19
Van Ikea Nederland heeft het kabinet het volgende antwoord ontvangen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6

«Alle IKEA producten moeten worden geproduceerd in overeenstemming met
onze wereldwijde gedragscode voor leveranciers om verantwoord en
duurzaam ondernemen te waarborgen. Wij, Ingka Group, de grootste IKEA
retailer, werken er continu aan om ervoor te zorgen dat onze PV-modules op
het gebied van zonne-energie voldoen aan de eisen van de gedragscode voor
leveranciers. Om dit te doen, zijn we momenteel bezig met het in kaart
brengen van de toeleveringsketen tot aan de grondstofbron. Als we onregelmatigheden in onze toeleveringsketen vinden, ondernemen we actie, doen we
onderzoek en handelen we daarnaar. Elke verandering in de toeleveringsketen
zou gevolgen hebben voor alle markten, ook voor Nederland».
Vraag 20
Kunt u bevestigen dat Amerikaanse en Europese overheden spreken van
genocide op de Oeigoeren, zoals gesteld in het artikel? Over welke Europese
overheden hebben we het dan?
Antwoord 20
Op 19 januari 2021 heeft toenmalig Secretary of State Pompeo in een
verklaring gesteld, dat op basis van de beschikbare informatie door hem is
vastgesteld dat de Chinese staat genocide heeft gepleegd op de moslim
Oeigoeren en andere etnische en religieuze minderheden in Xinjiang, alsook
dat deze genocide nog steeds voortduurt.
Europese overheden uiten regelmatig zorgen over de mensenrechtensituatie
in Xinjiang, maar geen regering gebruikt de term genocide. Wel zijn er in
twee Europese volksvertegenwoordigingen moties ingediend om de situatie
te erkennen als genocide, namelijk in België en het Verenigd Koninkrijk. In
België loopt de discussie nog, en het Britse parlement heeft op 22 april jl. de
situatie in Xinjiang als genocide gekwalificeerd. De Duitse Bundestag
debatteert op 17 mei 2021 over de vraag of er een genocide plaatsvindt tegen
de Oeigoeren.
Vraag 21
Kunt u deze vragen zo spoedig mogelijk beantwoorden?
Antwoord 21
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

7