Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 279

Zorg rond zwangerschap en geboorte

Nr. 239

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS EN MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 april 2023
Het kabinet heeft de ambitie te zorgen voor goede preventie, informatie
en hulp bij onbedoelde en ongewenste zwangerschap. Met de Aanpak
onbedoelde en ongewenste zwangerschap, die wij in oktober 2022 naar
uw Kamer stuurden, geven wij uitvoering aan deze ambitie1. De aanpak2
is vormgegeven langs vier pijlers en kent een looptijd van 2023 tot en met
2025. In deze brief geven we per pijler de voortgang aan.
Als bijlage bij deze brief delen wij twee rapportages van het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in het kader van de monitoring
van de Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap. Gelijktijdig met
deze brief ontvangt uw Kamer ook de voortgangsrapportage van Kansrijke
Start.
Pijler 1: Voorkomen van een onbedoelde en/of ongewenste
zwangerschap
Stimuleringsprogramma Gezonde Relaties & Seksualiteit
De Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit3 kreeg in de
Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap een vervolg. Hiermee
voorkomen en verminderen we onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen onder jongeren4. In de schooljaren 2023/2024 en 2024/2025 is er
plaats voor ten minste 500 extra deelnemende scholen.
1

Kamerstuk 32 279, nr. 235.
De volgende (veld)partijen werkten mee aan het vormgeven van de aanpak: Fiom, Gezonde
School, GGD-GHOR, iHUB (Fiom Altra), JESS (Fiom Den Haag), Mbo Raad, VO raad, PO raad,
RIVM, Rutgers, Siriz, SOA Aids Nederland, Stichting School en Veiligheid, Stichting Specifieke
Jeugdprojecten (Fiom Utrecht), ZonMw, NGvA, LHV, KNOV en Nu Niet Zwanger.
3
Een programma waarbij de Gezonde School, GGD GHOR, Rutgers, Stichting School en
Veiligheid, SOA AIDS Nederland en het RIVM zijn betrokken. Meer informatie leest u hier:
Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit | Gezonde School.
4
In de beleidsvisie op seksuele gezondheid staat het belang van een brede inzet op seksuele
vorming omschreven: Kamerstuk 32 239, nr. 10.
2

kst-32279-239
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

1

Het RIVM heeft in 2022 in opdracht van het Ministerie VWS kwalitatief
onderzoek verricht naar de ervaringen met de stimuleringsregeling op het
(speciaal) voortgezet onderwijs5. Het RIVM concludeert dat de stimuleringsregeling een positief effect heeft op het onderwijs over relationele en
seksuele vorming op voortgezet onderwijsscholen die gebruikmaken van
deze regeling. Uit het onderzoek van het RIVM blijkt dat de thema’s
gezonde relaties en seksualiteit bij veel deelnemende scholen inmiddels
zijn ingebed in het schoolbeleid.
Er is ook ruimte voor verbetering. Het RIVM heeft een viertal aanbevelingen geformuleerd op basis van hun bevindingen. De bij het stimuleringsprogramma betrokken partijen gaan hiermee het komend jaar aan de
slag.
Ten eerste adviseert het RIVM om goede voorbeelden van de aanpak en
invulling van de relationele en seksuele vorming te delen. Zodat scholen
van elkaar kunnen leren en het wiel niet afzonderlijk van elkaar hoeven uit
te vinden.
Ten tweede wordt er geadviseerd meer lesmateriaal specifiek voor het
voortgezet speciaal onderwijs en het praktijkonderwijs te ontwikkelen. Er
zijn al interventies voor deze doelgroep ontwikkeld maar in de praktijk
blijkt dat er nog een slag gemaakt moet worden om de juiste toon en
werkvorm voor deze leerlingen te vinden.
De derde aanbeveling van het RIVM is om in vervolgonderzoek aandacht
te besteden aan de ervaringen met de stimuleringsregeling in het mbo.
Tot slot wijst het RIVM onderzoek op het feit dat scholen de administratieve kant van de regeling ingewikkeld vinden en dat deze dan ook dient te
worden vereenvoudigd. Dit kan deels worden ondervangen door extra
voorlichting en begeleiding te bieden voorafgaand aan en tijdens de
deelname. Deze laatste actie is inmiddels opgepakt vanuit het
stimuleringsprogramma.
Gratis en toegankelijke anticonceptie voor personen in een kwetsbare
situatie
Om onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen en (herhaalde)
abortussen te voorkomen nemen we extra maatregelen om gratis en
toegankelijke anticonceptie voor personen in een kwetsbare situatie
beschikbaar te maken. Dit doen we op twee manieren.
We investeren allereerst de komende drie jaar € 1,1 miljoen extra in het
programma Nu Niet Zwanger. Zo vergroten we de toegang en het bereik
van het programma door het nog beter betrekken van instellingen en
professionals uit het medisch en sociaal domein. Via de SPUK (Specifieke
Uitkering) is extra geld beschikbaar gesteld waarmee gemeenten
anticonceptie voor Nu Niet Zwanger-cliënten indien nodig voor hen
kunnen betalen.
Ten tweede werken we met de abortussector aan een intensivering van de
anticonceptiecounseling in de abortusklinieken. Dat doen we door
klinieken meer tijd te geven voor voorlichting over anticonceptiemogelijkheden en het verstrekken van anticonceptie aan vrouwen die een
abortus ondergaan. Eind 2022 zijn alle klinieken benaderd met de vraag
mee te denken en mee te doen met deze mogelijkheid. Acht klinieken,
sommigen met meerdere locaties, hebben zich hiervoor aangemeld. Met
hen concretiseren we momenteel de plannen. Met de deelnemende
klinieken is afgesproken ervaringen met elkaar te delen, om zo samen te
leren en te verbeteren. De extra tijd voor anticonceptiecounseling komt
5

Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen, kwalitatieve rapportage 2022, RIVM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

2

per 1 juli 2023 beschikbaar. Eind 2024 evalueren we de werkwijze,
ervaringen en effecten. Op basis van die evaluatie bepalen we het
eventuele vervolg.
De extra tijd voor een anticonceptieconsult is een nieuwe aanvulling op de
subsidieregeling voor abortusklinieken. Sinds 1 januari 2020 kent de
subsidieregeling al een tarief voor het plaatsen van langdurige anticonceptie aansluitend op een zwangerschapsafbreking. Dit tarief is
opgehoogd met een opslag van 10% wat abortusklinieken de mogelijkheid
biedt om vrouwen in een financieel kwetsbare situatie gratis langdurige
anticonceptie aan te bieden aansluitend op een zwangerschapsafbreking.
Vanaf heden is het ook toegestaan om de opslag te gebruiken voor het
gratis aanbieden van andere (kortwerkende) anticonceptiemiddelen. Zo
vergroten we de keuzevrijheid van de vrouw om desgewenst voor
kortdurende anticonceptie te kiezen, zonder dat een kwetsbare financiële
situatie voor hen een barrière vormt.
Met een combinatie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek onderzoekt
het RIVM in de jaren 2023 en 2024 de tevredenheid over en de effecten
van beide maatregelen die moeten leiden tot een betere toegang tot
(gratis) anticonceptie voor personen in een kwetsbare situatie.
Publiekscommunicatie
Met publiekscommunicatie willen we afrekenen met foutieve beelden,
taboes en stigma’s die mogelijk ten aanzien van de onderwerpen regie op
kinderwens, onbedoelde zwangerschap en abortus bestaan. De afgelopen
maanden is er gestart met een verkenning naar welke bestaande beelden
en (voor)oordelen er bestaan en bij wie deze precies leven. De
verwachting is dat in de tweede helft van dit jaar gestart kan worden met
aanvullende activiteiten. Dat gebeurt in samenspraak met betrokken
veldpartijen.
Pijler 2: Informatie en ondersteuning bij een onbedoelde
zwangerschap
Landelijk informatiepunt onbedoelde zwangerschap
Het Landelijk informatiepunt bestaat uit de website www.infopuntonbedoeldzwanger.nl en een chat- en telefoonlijn die 24 uur per dag, 7 dagen
per week bereikbaar is. Het informatiepunt wordt door Fiom beheerd. Het
informatiepunt verwijst door naar gespecialiseerde keuzehulpaanbieders,
mocht dit wenselijk zijn.
In 2022 bezochten 9.365 individuele bezoekers de website
www.infopuntonbedoeldzwanger.nl, een stijging van 7% ten opzichte van
het jaar ervoor. 279 mensen namen telefonisch contact op en 509 mensen
deden dit via de chatfunctie. Het informatiepunt verwees vorig jaar
229 keer naar keuzehulp, een stijging van 22% in vergelijking met 2021.
Mede op verzoek van uw Kamer heeft Fiom de afgelopen maanden in
opdracht van het Ministerie van VWS geïnvesteerd in het vergroten van
de bekendheid van het informatiepunt. Hoewel het informatiepunt aan
bereik wint, kan en moet de bekendheid ervan beter. Met een online
campagne, die begin dit jaar van start ging, beoogt Fiom personen in de
vruchtbare leeftijd te bereiken. In verschillende magazines en op diverse
online platformen zijn ervaringsverhalen en interviews met medewerkers
van het informatiepunt verschenen.6 Maar ook offline wordt geïnvesteerd
6

Bijvoorbeeld: Wel of geen abortus: «Vrouwen moeten de ruimte voelen de keuze te maken»
(kekmama.nl), Onbedoeld zwanger: «betrouwbare informatie over de opties is hard nodig»
(womenshealthmag.com) en Ongewenst zwanger: wat kan ik doen? | WIJ.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

3

in een betere bekendheid. Het komend jaar zal het informatiepunt in ruim
600 huisartsenpraktijken op digitale schermen in wachtruimtes onder de
aandacht worden gebracht.
Keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap
Er zijn in Nederland verschillende organisaties die keuzehulp bieden bij
een onbedoelde zwangerschap. De keuzehulp wordt door het Ministerie
van VWS met een open house financiering bekostigd. Op 1 januari 2023 is
een nieuw Programma van Eisen van kracht geworden. Er is door de
huidige aanbieders met veel enthousiasme gereageerd op de nieuwe
afspraken.
Per februari 2023 is Stichting Beschermde Wieg als nieuwe en zesde
aanbieder7 toegetreden tot de open house.
Een onafhankelijk toetsingspanel heeft in 2020 geconcludeerd dat de drie
aanbieders8 van keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap die destijds
deelnamen aan de open house voldeden aan de kwaliteitseisen. Deze
onafhankelijke toets zal in de tweede helft van 2023 worden herhaald.
Over de uitkomsten van deze onafhankelijke toetsing zullen wij uw Kamer
in de volgende voortgangsrapportage in de eerste helft van 2024
informeren.
Jaarlijks publiceert Fiom een factsheet9 met hierin alle informatie over de
keuzehulp in het afgelopen jaar. In het jaar 2019 werden 570 keuzehulptrajecten opgestart10. In 2020 waren dat er 678 en in 2021 918. In 2022
werden er 86311 keuzehulptrajecten doorlopen bij vijf verschillende
aanbieders. Daarmee lijkt er voor het eerst sprake van een lichte daling in
het aantal keuzehulptrajecten. Deze daling kunnen we niet verklaren. We
zullen de keuzehulporganisaties en het Landelijk informatiepunt verzoeken
om extra in te zetten op de bekendheid van hun aanbod. De investering
die wordt gedaan in een betere vindbaarheid van het Landelijk informatiepunt heeft naar verwachting ook een gunstig effect op het gebruik van
keuzehulp.
In opdracht van het Ministerie van VWS voert Fiom het cliënttevredenheidsonderzoek keuzehulpgesprekken uit voor alle partijen die deelnemen
aan de open house. De keuzehulpgesprekken werden het afgelopen jaar
gemiddeld beoordeeld met een 9,0.
Psychosociale hulp na een abortus
We zorgen voor een landelijk dekkend netwerk voor psychosociale hulp na
een abortus. In overleg met de huidige aanbieders van keuzehulp is de
opdracht aan hen met deze extra, optionele taak uitgebreid. Inmiddels is
bekend dat alle aanbieders deze hulp ook zullen gaan bieden, waarmee
landelijke dekking lijkt te worden gerealiseerd. Fiom breidt momenteel het
(bij)scholingsprogramma uit, zorgt voor een gespreksleidraad en (aparte)
registratie in het beroepsregister voor keuzehulpverleners. De psychosociale hulp na abortus komt per 1 juli 2023 beschikbaar.
Gespreksleidraad onbedoelde zwangerschap voor huisartsen
In opdracht van het Ministerie van VWS hebben de SeksHAG, een
expertgroep van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), Fiom en
7

Naast iHUB (Fiom Altra), Stichting JESS (Fiom Den Haag), Siriz, Stichting Specifieke Jeugdprojecten (Fiom Utrecht) en de GGD’en.
8
Siriz, Stichting Specifieke Jeugdprojecten (Fiom Utrecht) en iHUB (Fiom Amsterdam).
9
Registratie keuzehulpgesprekken | Fiom.
10
Voormalig Staatssecretaris Blokhuis heeft toegezegd uw Kamer te informeren over het aantal
keuzehulptrajecten in 2019.
11
Dit cijfer betreft een prognose en kan, als de definitieve cijfers over 2022 allemaal bekend zijn,
nog iets afwijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

4

Rutgers de Leidraad Ongewenste Zwangerschap12 in 2020 vernieuwd. In
2022 hebben de genoemde partijen als vervolg op de herziening van de
leidraad gezamenlijk gewerkt aan het project «Verbetering van
begeleiding bij onbedoelde zwangerschap in de huisartsenpraktijk en
implementatie van de leidraad». De afgelopen maanden is door hen onder
andere gewerkt aan een e-learning voor huisartsen. De digitale scholing
komt na een test- en feedbackfase na de zomer van 2023 landelijk
beschikbaar. Er wordt ingezet op 100 deelnemers per jaar.
Pijler 3: Zorg en ondersteuning voor (aanstaande) ouders: een
Kansrijke Start
Binnen de aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap wordt de
samenwerking met het actieprogramma Kansrijke Start13 op de volgende
manieren vormgegeven:
• Pijler 1: Extra middelen voor de verbreding en uitbreiding van Nu Niet
Zwanger en extra middelen voor gemeenten via de SPUK (Specifieke
Uitkering) om anticonceptie te betalen voor mensen die dit zelf niet
kunnen.
• Pijler 2: Kansrijke Start en Nu Niet Zwanger gaan meer samenwerken
met het Landelijk informatiepunt onbedoelde zwangerschap en de
keuzehulpverleners. Keuzehulpverleners leren in basis- en vervolgscholingen meer over Kansrijke Start, het verwijzen naar lokale
coalities en het programma Nu Niet Zwanger. Zo staat de verplichte
bijscholing van keuzehulpverleners dit jaar in het teken van Nu Niet
Zwanger en het gesprek voeren over regie op kinderwens en anticonceptie. Andersom worden professionals die in lokale coalities
betrokken zijn bij Kansrijke Start en Nu niet Zwanger beter geïnformeerd over het Landelijk informatiepunt, de beschikbare keuzehulp en
de psychosociale hulp na abortus.
• Pijler 4: gezamenlijk ZonMw-kennisprogramma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap en verdere integratie van de
RIVM monitor Kansrijke Start en de RIVM Monitor Onbedoelde
zwangerschappen.
Pijler 4: Onderzoek & monitoring
Monitor van het RIVM
Het RIVM presenteert jaarlijks de monitor onbedoelde zwangerschappen.
Deze bestaat uit een cijferoverzicht (kwantitatieve rapportage met
indicatoren) en uit kwalitatief onderzoek: in 2022 naar collectieve
preventie in het onderwijs, zoals beschreven bij pijler 1. Beide rapportages
zijn bijgevoegd bij deze brief.
ZonMw-kennisprogramma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar
(jong) ouderschap & aanvullend onderzoek door ZonMw
Het Kennisprogramma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong)
ouderschap bij ZonMw14 loopt tot en met 2025. De eerste resultaten van
het kennisprogramma worden eind 2023 verwacht.
ZonMw heeft eind 2022 een consortium van vier partijen15 bereid
gevonden om binnen het bestaande kennisprogramma aanvullend

12

Leidraad-huisartsenzorg-bij-onbedoelde-zwangerschap-2020_1.pdf (fiom.nl).
In de voortgangsrapportage Kansrijke Start, die gelijktijdig met deze brief gedeeld is met uw
Kamer, leest u over de voortgang van dit actieprogramma (Kamerstuk 32 279, nr. 238).
14
Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap – ZonMw.
15
Amsterdam UMC, Groningen UMC, Rutgers, Fiom.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

5

onderzoek16 uit te voeren. Een begeleidingscommissie adviseert en
bewaakt de kwaliteit. De eerste onderzoeksresultaten worden begin 2024
verwacht.
In de eerstvolgende voortgangsrapportage zullen wij uw Kamer over de
(tussentijdse) resultaten informeren.
Vervolg
Gedurende 2023 gaan we verder aan de slag met de verschillende
activiteiten binnen de Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap.
De datum van 1 juli 2023 is hierbij een belangrijk moment omdat dan
zowel de psychosociale hulp na abortus als de extra anticonceptiecounseling in een aantal abortusklinieken van start gaan. Ook de publiekscommunicatie, onderdeel van pijler 1, krijgt dit jaar concreet vorm. Wij zullen
uw Kamer in de eerste helft van volgend jaar informeren over de
voortgang. Uw Kamer ontvangt dan ook de nieuwe RIVM monitors over
onbedoelde zwangerschappen.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers

16

Onderzoeksvragen: (1) factoren die leiden tot een onbedoelde zwangerschap (2) de omstandigheden die leiden tot het besluit van de vrouw om de onbedoelde en/of ongewenste
zwangerschap uit te dragen dan wel af te breken (3) de ervaringen van vrouwen (en mannen)
met de zorg en ondersteuning bij een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 279, nr. 239

6