Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 218

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 22 februari 2010
De vaste commissie voor Defensie1, heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de staatssecretaris van Defensie over de brief van 22 december 2009
inzake de Amerikaanse besluitvorming over de tweede motor voor de F-35
(Kamerstuk 26 488, nr. 210).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 19 februari
2010. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Miltenburg
Adjunct-griffier van de commissie,
Van Toor

1

Samenstelling:
Leden: Bommel, H. van (SP), Staaij, C.G. van
der (SGP), Poppe, R.J.L. (SP), Ferrier, K.G.
(CDA), Velzen, K. van (SP), Haverkamp, M.C.
(CDA), Miltenburg, A. van (VVD), Voorzitter,
Blom, L. (PvdA), Ondervoorzitter, Dam, M.H.P.
Van (PvdA), Eijsink, A.M.C. (PvdA), Schippers,
E.I. (VVD), Kraneveldt-van der Veen, M. (PvdA),
Griffith, L.J. (VVD), Aasted Madsen-van
Stiphout, J.D.M.P. (CDA), Algra, R.H. (CDA),
Irrgang, E. (SP), Knops, R.W. (CDA),
Willemse-van der Ploeg, A.A.M. (CDA),
Brinkman, H. (PVV), Pechtold, A. (D66),
Broeke, J.H. Ten (VVD), Voordewind, J.S. (CU),
Jacobi, L. (PvdA), Thieme, M.L. (PvdD) en
Peters, M. (GL).
Plv. leden: Lempens, P.P.E. (SP), Vlies, B.J. van
der (SGP), Polderman, H.J. (SP), Ormel, H.J.
(CDA), Wit, J.M.A.M. de (SP), C
q örüz, C. (CDA),
Beek, W.I.I. van (VVD), Roefs, C.W.J.M. (PvdA),
Smeets, P.E. (PvdA), Wolbert, A.G. (PvdA),
Nicolaï, A (VVD), Arib, K. (PvdA), Blok, S.A.
(VVD), Omtzigt, P.H. (CDA), Uitslag, A.S. (CDA),
Roemer, E.G.M. (SP), Jonker, C.W.A. (CDA),
Nerée tot Babberich, F.J.F.M. de (CDA),
Wilders, G. (PVV), Ham, B. van der (D66),
Teeven, F. (VVD), Wiegman-van Meppelen
Scheppink, E.E. (CU), Samsom, D.M. (PvdA),
Ouwehand, E. (PvdD) en Vendrik, C.C.M. (GL).

KST141158
0910tkkst26488-218
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 488, nr. 218

1

1
In de brief wordt aangegeven dat Nederland voordeel heeft bij de ontwikkeling van een tweede motor. Kunt u kwantificeren wat het mogelijke
financiële voordeel zou zijn?
Met de brief van 24 december 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 210) is de
Kamer gemeld dat de Nederlandse regering voorstander is van de ontwikkeling van een tweede motor voor de F-35, de F136 van het Fighter Engine
Team, zowel met het oog op de inschakeling van Nederlandse bedrijven
als uit concurrentieoverwegingen. Nederland steunt dan ook de ontwikkeling van de F136 naast de F135-motor van Pratt & Whitney, mits die niet
leidt tot vertragingen in het F-35-programma of tot beperkingen van de
capaciteiten van het toestel. Wat betreft de inschakeling van Nederlandse
bedrijven is de Kamer met bijlage 3 van de jaarrapportage van het project
Vervanging F-16 over 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 159) mede geïnformeerd over de opdrachten die gerelateerd zijn aan de ontwikkeling van de
F136-motor. De financiële omvang van deze orders is commercieel vertrouwelijke informatie. Voorts is Nederland van mening dat het behouden van
een motorkeuze en het daarmee vermijden van een monopoliepositie van
de fabrikant van de F135-motor de ontwikkeling van de stuksprijs van
beide motortypes en tevens de instandhoudingskosten van de F-35 gedurende de gebruiksfase in positieve zin kan beïnvloeden. De omvang van
de financiële voordelen voor Nederland is lastig vooraf te schatten maar
ook lastig achteraf vast te stellen, aangezien de twee mogelijke situaties –
de ontwikkeling van één of twee motoren – zich in werkelijkheid niet beide
kunnen voordoen.
2
Zou bij een Amerikaans besluit om te stoppen met de verdere ontwikkeling van de F136-motor, zoals aanvankelijk ook opnieuw door de Amerikaanse regering was voorgesteld, niet gehandeld zijn in strijd met (o.a.
paragraaf 6.2.2. uit) het Memorandum of Understanding – Production,
Sustainment and Follow-on Development (MoU-PSFD) uit 2006? Zo ja, zou
er in dat geval dus sprake zijn van contractbreuk? Zo ja, zou dat een juridisch acceptabele reden kunnen zijn voor Nederland om kosteloos uit het
project te stappen?
Bij het aangaan van het PSFD MoU zijn de betrokken landen ervan uitgegaan dat er voor de F-35 twee motoren zullen worden geproduceerd. De
Amerikaanse regering kan gelet op het MoU niet worden verhinderd een
besluit te nemen om te stoppen met de verdere ontwikkeling van de F136motor, die overigens volledig door de Verenigde Staten wordt gefinancierd. Het PSFD MoU voorziet niet in de mogelijkheid om in een dergelijk
geval de deelneming aan het MoU te beëindigen zonder dat daar financiële gevolgen aan zijn verbonden.
Op 1 februari jl. heeft de Amerikaanse minister van Defensie Gates
gemeld dat het Pentagon opnieuw – voor het vijfde achtereenvolgende
jaar – heeft besloten in de conceptbegroting voor 2011 geen geld te reserveren voor de verdere ontwikkeling van de F136-motor. Het F136-ontwikkelingsprogramma zal aan het eind van 2010 voor ongeveer driekwart zijn
voltooid.
Evenals in de voorgaande jaren zal pas op een later moment in het besluitvormingsproces over de defensiebegroting duidelijk worden of het
Amerikaanse Congres instemt met dit begrotingsvoorstel, of dat het
Congres uiteindelijk toch budget toekent voor de verdere ontwikkeling van
de F136-motor in 2011. Minister Gates kondigde overigens aan in dit
laatste geval president Obama te zullen adviseren zijn veto uit te spreken,
maar ook dat was niet de eerste keer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 488, nr. 218

2

3 en 4
Is de MoU-PSFD uit 2006 ooit gewijzigd? Zo ja, wanneer, in welke
opzichten en wanneer is de Kamer daarover geïnformeerd?
Zijn de aantallen te produceren toestellen, zoals vastgelegd in het JSF
PSFD MoU uit 2006 nog steeds van kracht? Zo nee, wat zijn de aanpassingen van deze aantallen, wanneer en hoe zijn die aantallen opnieuw
vastgelegd, en wanneer is de Kamer daarover geïnformeerd?
Het hoofddocument van het PSFD MoU is niet gewijzigd. Wel zijn twee
bijlagen van het MoU (Annex A, productieschema; Annex B, managementstructuur) aangepast. De Kamer is onder meer geïnformeerd over
aanpassingen in het productieschema met de brieven van 25 februari,
17 april en 20 november 2009 (Kamerstukken 26 488, nrs. 146, 166 en 205).
Als bijlage bij deze brief is de versie van Annex A opgenomen die in
november 2009 door de JSF Executive Steering Board (JESB) is vastgesteld. De aankondiging door de Verenigde Staten op 1 februari jl. van een
vermindering van het aantal aan te schaffen toestellen in de komende
jaren, waarover de Kamer met de brief van 16 februari jl. (kenmerk
BS/2010003784) is geïnformeerd, maakt een nieuwe aanpassing van deze
Annex A noodzakelijk. Overigens is het totale aantal toestellen dat de
Verenigde Staten voornemens zijn aan te schaffen ongewijzigd. Het door
de partnerlanden geplande aantal F-35-toestellen staat eveneens ongewijzigd op 3173. Een nieuwe Annex A zal in een volgende vergadering van de
JESB worden vastgesteld. De eerstvolgende vergadering is in mei.
5
In hoeverre wordt bij de Nederlandse standpuntbepaling over de wenselijkheid van een tweede motor, de F-136, ook rekening gehouden met de
mogelijk nog nader aanzienlijk neerwaarts bij te stellen verwachtingen
voor het aantal te produceren toestellen van de F35/JSF?
Zoals gesteld in antwoord op de vragen 3 en 4 is het aantal door de partnerlanden geplande F-35-toestellen ongewijzigd. Aangezien de ontwikkeling van de F136 dit jaar voor ongeveer driekwart zal zijn gevorderd en de
ontwikkeling door de Verenigde Staten wordt gefinancierd is er geen
aanleiding het Nederlandse standpunt ten aanzien van de tweede motor
te heroverwegen.
6
Bij welk minimum aantal te produceren F35/JSF-toestellen wordt het punt
bereikt waaronder de verdere ontwikkeling van een tweede motor in de
visie van de regering economisch en financieel niet meer verantwoord is?
De ontwikkeling van de F136-motor wordt volledig gefinancierd door de
Verenigde Staten.
Het is daarom ook vooral aan de Amerikaanse overheid en het Amerikaanse Congres om af te wegen of de ontwikkeling van de F136-motor
wordt voortgezet.
7
Welke invloed heeft de nu reeds jaren durende onzekerheid over de voortzetting van de Amerikaanse financiering van de ontwikkeling van de F136
motor op de totale omvang van de investeringskosten in deze motor en
daarmee op de te verwachten prijs voor deze motor bij de nu reëel te
voorspellen omzet?
De besluitvorming in achtereenvolgende jaren over de verdere ontwikkeling van de F136-motor heeft voor zover bekend weinig invloed gehad op
de totale investeringskosten voor deze motor. Tot op heden is elk jaar
nagenoeg het benodigde budget verstrekt. Er is wellicht sprake van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 488, nr. 218

3

positieve invloed, doordat de fabrikanten van de F136-motor er op
gebrand zijn aan de (financiële) eisen te voldoen en zelf geen aanleiding te
geven voor het staken van de verdere ontwikkeling.
Voorts heeft de omvang van de (resterende) Amerikaanse investeringen in
de ontwikkeling van de F136-motor voor Nederland geen gevolgen voor
de stuksprijs mocht Nederland voor deze motor kiezen. Als SDD-partner
betaalt Nederland alleen de productieprijs van de F-35 met inbegrip van
de productieprijs van de F135 of de F136-motor, zonder een opslag voor
de ontwikkelingskosten.
8
Welke risico’s nemen Nederlandse ondernemingen die investeringen doen
voor leveranties ten behoeve van (alleen) de F-136? En acht u die risico’s
nog steeds verantwoord?
Het is aan de betrokken bedrijven zelf de investeringsrisico’s af te wegen.
Door hun contacten met het Fighter Engine Team dat de F136 ontwikkelt,
zijn zij goed op de hoogte van alle ontwikkelingen rondom de F136-motor.
9
Welke invloed zal een keus tussen de F135- en de F136-motor uiteindelijk
hebben op het niveau van de geluidsproductie van de F35/JSF?
De F135 en de F136 moeten aan dezelfde specificaties voldoen met betrekking tot aansluitingen, afmetingen, gewicht en vermogen. Voor het geluid
is verder het ontwerp van de luchtinlaten en de motoruitlaat van belang.
Beide motoren maken gebruik van dezelfde luchtinlaten en dezelfde door
Pratt & Whitney ontwikkelde motoruitlaat. Deze belangrijke onderdelen
staan dan ook los van het motortype. De verwachting is dan ook dat de
geluidsniveaus van beide motoren niet of nauwelijks van elkaar zullen
verschillen. Met de antwoorden van 16 oktober 2009 (Kamerstuk 26 488,
nr. 200) is de Kamer gemeld dat een beperkt verschil in het geluidsniveau
weinig invloed zal hebben op de resultaten van de berekeningen van de
geluidsbelasting rondom de vliegbases Leeuwarden en Volkel.
10 en 11
Wanneer wordt de keuze voor één van de twee motoren door Nederland
gemaakt?
Heeft, gezien de huidige specificaties, de Koninklijke Luchtmacht een
voorkeur voor één van de twee types motor?
Aangezien beide motortypes moeten voldoen aan dezelfde ontwerpspecificaties bestaat er op grond daarvan geen voorkeur voor een van beide.
De motorkeuze maakt deel uit van het besluit over de vervanger van de
F-16 dat is voorzien voor 2012. Ter voorbereiding op de motorkeuze wordt
in samenwerking met Italië en Noorwegen een selectiestudie uitgevoerd,
waarvan de resultaten zullen worden gemeld in de D-brief over het project
Vervanging F-16 die de Kamer in 2012 zal worden toegezonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 488, nr. 218

4

Bijlage

ANNEX A (10 NOVEMBER 2009 Revision)
ESTIMATED JSF AIR VEHICLE PROCUREMENT QUANTITIES
The estimated JSF Air Vehicle procurement quantities of the Participants
are identified in Table A-1.
Table A-1 Participants’ Estimated JSF Air Vehicle Procurement Quantities
(Projected FY of Production Contract Definitization (approximately two
years prior to delivery))

Participant

CY07

CY08

CY09

CY10

CY11

CY12

CY13

CY14

CY15

CY16

CY17

CY18

Australia
Canada
Denmark
Italy
Netherlands
Norway
Turkey
United Kingdom
United States

0
0
0
0
0
0
0
0
2

0
0
0
0
0
0
0
0
12

0
0
0
0
1
0
0
2
14

0
0
0
0
1
0
0
1
30

0
0
0
0
0
0
0
0
52

2
0
0
4
2
0
0
0
62

4
0
0
12
4
0
6
7
123

8
16
8
12
9
8
6
0
110

15
16
8
12
10
12
12
9
136

15
16
8
13
10
12
12
11
130

15
16
8
13
10
12
12
3
130

13
16
8
13
10
4
12
6
130

TOTALS

2

12

17

32

52

70

156

177

230

227

219

212

CY19

CY20

CY21

CY22

CY23

CY24

CY25

CY26

CY27 CY28–34

Total

Australia
Canada
Denmark
Italy
Netherlands
Norway
Turkey
United Kingdom
United States

0
0
8
12
10
0
12
14
130

15
0
0
10
10
0
8
10
130

13
0
0
10
8
0
8
2
130

0
0
0
10
0
0
8
4
130

0
0
0
10
0
0
4
14
115

0
0
0
0
0
0
0
14
105

0
0
0
0
0
0
0
14
103

0
0
0
0
0
0
0
14
80

0
0
0
0
0
0
0
13
80

0
0
0
0
0
0
0
0
509

100
80
48
131
85
48
100
138
2 443

TOTALS

186

183

171

152

143

119

117

94

93

509

3 173

Participant

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 488, nr. 218

5