Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 125

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2021
Tijdens het commissiedebat op 10 november 2021 over de zesde
voortgangsrapportage Binnenhofrenovatie heb ik uw Kamer meerdere
toezeggingen gedaan over de informatievoorziening inzake het
programma Binnenhofrenovatie (Kamerstuk 34 293, nr. 124). Met deze
brief wil ik u informeren over de wijze waarop deze zullen worden
ingevuld.
Naar aanleiding van mijn toezeggingen u tussentijds te informeren over
actuele ontwikkelingen, over de consequenties van het niet verhuizen van
het Ministerie van Algemene Zaken naar het Catshuis, uw vragen over
benodigde restauratiewerkzaamheden en de toezegging u nog dit jaar te
informeren over nadeelcompensatie stuur ik u voorliggende brief. Ook ga
ik in deze brief in op de voortgang van het onderzoek naar de grafkelders
onder de voormalige Hofkapel en de huisvesting Nieuwspoort in B67. Dit
naar aanleiding van mijn toezegging u tussentijds te informeren over
actuele zaken.
Nieuwe tijdelijke huisvesting Ministerie van Algemene Zaken
In mijn brief d.d. 5 november 2021 (Kamerstuk 34 293, nr. 123) heb ik u
aangegeven dat tijdelijke huisvesting op het Catshuis als optie komt te
vervallen en dat het Ministerie van Algemene Zaken (AZ) elders in de
rijksvastgoedportefeuille zal worden ondergebracht. Daarbij zei ik ook toe
u nader te informeren inzake besluitvorming over de tijdelijke huisvesting
voor het Ministerie van AZ. Ik kan u nu meedelen dat de tijdelijke
huisvesting van het Ministerie van AZ in het rijksverzamelkantoor
Bezuidenhoutseweg 73 (B73) zal worden gerealiseerd waar nu ook de
Ministeries van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) zijn ondergebracht. Dit besluit is samen
met het Ministerie van AZ genomen en in nauw overleg met de Ministeries van EZK en LNV. Het inhuizen in een bestaand rijksverzamelkantoor
uit de rijksvastgoedportefeuille vereist een grote inzet en flexibiliteit. Ik wil

kst-34293-125
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 293, nr. 125

1

hier mijn erkentelijkheid uitspreken naar allen die hier de afgelopen
maanden hard aan hebben gewerkt.
Totdat de inhuizing is gerealiseerd zal AZ inclusief het Trêvesgebied ten
behoeve van ministerraad en onderraden nog op het Binnenhof
gesitueerd zijn. Om de renovatiewerkzaamheden conform de huidige
planning op het Binnenhof doorgang te laten vinden zal de huisvesting
van het Ministerie van AZ op het Binnenhof inclusief het Trêvesgebied
intern van geluidswerende wanden worden voorzien. Hiermee kunnen de
werkzaamheden van het Ministerie van AZ inclusief die van de ministerraad en de onderraden doorgang vinden totdat de inhuizing in B73
afgerond is.
Voorgaande besluit wordt nu verder uitgewerkt en in de volgende
voortgangsrapportage zal hier meer gedetailleerd op worden ingegaan.
Restauratie op het Binnenhof
Op verzoek van het lid Bisschop heb ik toegezegd uw Kamer te informeren
over kosten die samenhangen met restauratie van het Binnenhof.
Het Binnenhof kenmerkt zich door vele authentieke en monumentale
elementen. Er zijn 91 stijlkamers geïdentificeerd. Daarnaast betreft het
vele elementen zowel in het interieur als ook in het exterieur van de
gebouwen. Het programma renovatie Binnenhof richt zich specifiek op de
renovatie. Restauratie maakt geen deel van uit van de scope van het
programma zoals aan uw Kamer gemeld in onder meer de eerste
voortgangsrapportage d.d. 29 maart 2018 (Kamerstuk 34 293, nr. 33).
Zoals aan uw Kamer gemeld in de zesde voortgangsrapportage d.d. 9 juli
2021 (Kamerstuk 34 293, nr. 122) maakt de herinrichting van de Oude Zaal
nu wel onderdeel uit van het programma. Een eventuele verdere wijziging
van het programma en amendering van het eerdere besluit op dit
moment door een andere lijn in te willen zetten ten aanzien van restauratie zal uiteraard effecten hebben op de financiën en de planning.
In de zevende voortgangsrapportage die u in maart 2022 zult ontvangen
zal nader worden ingegaan op de verschillende elementen die in
aanmerking komen voor restauratie en de onderhoudsstaat van deze
elementen. Conform uw verzoek tijdens het commissiedebat worden ook
de mogelijke restauratiekosten en effecten op de planning van deze
elementen op het Binnenhof inzichtelijk gemaakt. Dit onder meer op basis
van ervaringscijfers van eerdere restauratiewerkzaamheden. Ook zal
worden ingegaan op vergelijkbare restauraties in andere landen om een
zo goed mogelijk beeld te geven.
Schadeprotocol voor ondernemers
Het Binnenhof is een bijzonder complex en trekt jaarlijks veel bezoekers.
Samen met ondernemers, culturele instellingen en de gemeente Den
Haag zet het Rijksvastgoedbedrijf zich in om de bezoekersstromen op peil
te houden gedurende de renovatie van het Binnenhof. Het Rijksvastgoedbedrijf draagt bijvoorbeeld zorg voor representatieve bouwschuttingen,
een informatiecentrum, een uitzichttoren en rondleidingen. Dit alles in
gezamenlijkheid met de gemeente Den Haag en de ondernemers in de
Haagse Binnenstad met als doel om inkomensschade te voorkomen. Waar
mogelijk spant het Rijksvastgoedbedrijf zich in om overlast als gevolg van
de renovatie te beperken. Zo is het mogelijk gemaakt om het Binnenhof
tot begin februari open te houden voor publiek. Dat levert voordelen op
voor omwonenden en ondernemers, zonder dat de werkzaamheden
vertraging oplopen.
Ondanks dit soort inspanningen is niet uitgesloten dat er ondernemers
zijn die toch buitenproportionele inkomensschade lijden als gevolg van de
renovatie. Vanuit uw Kamer en ook vanuit de gemeente Den Haag en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 293, nr. 125

2

ondernemers in de omgeving van het Binnenhof is daarom opgeroepen te
voorzien in nadeelcompensatie. In geval van de renovatie van het
Binnenhof is het niet mogelijk voor ondernemers om het Rijksvastgoedbedrijf te verzoeken om nadeelcompensatie zoals bedoeld in het bestuursrecht. Voor een beroep op nadeelcompensatie is vereist dat de schade is
veroorzaakt door de rechtmatige uitoefening van een publiekrechtelijke
taak of bevoegdheid van een bestuursorgaan. Daar is bij de renovatie van
het Binnenhof geen sprake van. De renovatie van het Binnenhof betreft
het beheer en onderhoud van een onroerende zaak door de eigenaar (de
Staat der Nederlanden). Dit is in beginsel een privaatrechtelijke aangelegenheid. Ondernemers kunnen in geval van buitenproportionele
inkomensschade als gevolg van de renovatie het Rijksvastgoedbedrijf
alleen aanspreken op basis van het civiele recht.
Om tegemoet te komen aan de oproep vanuit uw Kamer, de gemeente
Den Haag en ondernemers in de omgeving van het Binnenhof zal het
Rijksvastgoedbedrijf voorzien in een schadeprotocol.
Indien ondernemers inkomensschade ondervinden kunnen zij dit melden
op de website www.binnenhofrenovatie.nl. Bij de beoordeling van hun
verzoek zal onder meer worden gekeken naar het causaal verband tussen
de inkomensschade en de renovatie van het Binnenhof, het normaal
maatschappelijk ondernemersrisico en ontwikkelingen in de markt.
Omdat het belangrijk is dat ondernemers goed zijn geïnformeerd over het
schadeprotocol vinden hier diverse informatiebijeenkomsten over plaats.
De eerste heeft plaatsgevonden op 29 november 2021. Ook bestaat de
mogelijkheid voor ondernemers om op de website vragen te stellen over
het schadeprotocol. Over de informatiebijeenkomsten en het schadeprotocol vindt afstemming plaats met de gemeente Den Haag.
Voortgang onderzoek naar grafkelders onder voormalige
Hofkapel
In juli 2020 heeft het kabinet op basis van het rapport «de stoffelijke resten
van Johan van Oldenbarnevelt» (2019, Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed) besloten om opdracht te geven tot een opgraving die is gericht
op het onderzoeken van de graven onder de voormalige Hofkapel. Uw
Kamer is hierover door de Minister van OCW geïnformeerd op 8 juli 2020.
Inmiddels is er aanvullend onderzoek gedaan. Hieruit is gebleken dat het
constructief en financieel niet haalbaar is om alle menselijke resten onder
de voormalige Hofkapel te onderzoeken. Het construct van de voormalige
Hofkapel blijkt hiervoor te kwetsbaar te zijn. Overigens was al bekend uit
eerdergenoemde rapportage dat er geen hedendaagse DNA-match
beschikbaar is waarmee eventuele stoffelijke resten van Johan van
Oldenbarnevelt kunnen worden geïdentificeerd.
Vandaar dat besloten is om het onderzoek te richten op het vastleggen
van de rijkdom van het bodemarchief ter plekke zonder menselijk
botmateriaal te bergen. Het onderzoek bestaat uit de volgende delen:
1. Vanuit de kelderruimte van de Eerste Kamer worden enkele openingen gemaakt naar de ruimte onder de begane grond van de Hofkapel.
Het onderzoek richt zich op het in beeld brengen van de constructie
van de grafkelders en van mogelijk menselijk botmateriaal en andere
aanwezige zaken.
2. Vanuit de vloer van de Eerste Kamer worden meerdere gaten
geboord. Deze gaten zullen worden gemaakt voor het – daar waar
mogelijk – naar beneden laten van camera’s ter documentatie van de
aanwezige resten. De holle ruimtes worden met moderne technieken
vastgelegd (3d scan) en de werkzaamheden kunnen via livestream
worden gevolgd.
3. Er worden gaten geboord door de vloer om zo de dikte en aard van
de archeologische lagen vast te stellen en de relatie van de vindplaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 293, nr. 125

3

4.

ten opzichte van het gebied te onderzoeken (dit in samenhang met
het overige archeologisch onderzoek op het Binnenhof).
Op het Binnenhof wordt in de nabijheid van de voormalige Hofkapel
vanuit de buitenruimte voor zover technisch mogelijk een opgraving
uitgevoerd naar de daar aanwezige archeologische resten. Publiek
kan digitaal meekijken met de werkzaamheden

De komende maanden worden de onderzoeksplannen, samen met de
afdeling archeologie van de gemeente Den Haag verder uitgewerkt. In de
zevende voortgangsrapportage wordt u hierover geïnformeerd evenals
over de wijze waarop publieksparticipatie invulling krijgt.
Nieuwspoort
In de zesde voortgangsrapportage heb ik u gemeld dat er een tussenoplossing is gecreëerd voor Nieuwspoort in B67 totdat de initieel beoogde
huisvesting in B67 gereed is. Nieuwspoort zal naar verwachting aan het
eind van het tweede kwartaal 2022 operationeel kunnen zijn in hun
verbouwde huisvesting in B67.
Dit vanwege de lange levertijd van materialen door de wereldwijde
materialenproblematiek en de beperkte effectieve werktijd als gevolg van
het zo min mogelijk hinderen van de primaire processen van de Tweede
Kamer.
Overige toezeggingen
In de zevende voortgangsrapportage die u in maart 2022 zult ontvangen
wordt een concretere risico-inschatting toegevoegd, wordt toegelicht hoe
om wordt gegaan met nieuwe wensen van gebruikers en zal worden
ingegaan op de aan u toegezegde milestones en planning.
In de achtste voortgangsrapportage die u in september 2022 zult
ontvangen wordt u geïnformeerd over het stakeholderonderzoek onder
omwonenden dat begin 2022 wordt uitgevoerd.
In voortgangsrapportages en in eventueel aan de orde zijnde tussentijdse
brieven wordt u geïnformeerd over de gemaakte afwegingen wanneer een
bijstelling van het budget aan de orde is.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 34 293, nr. 125

4