Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2011

Nr. 165

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 26 april 2011
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 heeft op
31 maart 2011 overleg gevoerd met minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over:
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 13 december 2010 met de Beleidsreactie aanvullend
onderzoek thuisonderwijs (32 500 VIII, nr. 123);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 12 juli 2010 inzake Aanvullend onderzoek thuisonderwijs (32 123 VIII, nr. 144);
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Van Bochove

1

Samenstelling:
Leden: Van der Ham (D66), Van Bochove
(CDA), voorzitter, Haverkamp (CDA), Van
Miltenburg (VVD), Bosma (PVV), Voordewind
(ChristenUnie), Jasper van Dijk (SP), Ouwehand (PvdD), Dibi (GroenLinks), Wolbert
(PvdA), ondervoorzitter, Biskop (CDA), Smits
(SP), Elias (VVD), Beertema (PVV), Dijkstra
(D66), Jadnanansing (PvdA), Van Dekken
(PvdA), Dijkgraaf (SGP), Çelik (PvdA), Lucas
(VVD), Van Klaveren (PVV), Klaver (GroenLinks) en De Liefde (VVD).
Plv. leden: Koşer Kaya (D66), Ferrier (CDA),
Van der Werf (CDA), Van der Burg (VVD), Dille
(PVV), Rouvoet (ChristenUnie), Kooiman (SP),
Thieme (PvdD), Van Gent (GroenLinks), Van
Dam (PvdA), Van Toorenburg (CDA), De Wit
(SP), Hennis-Plasschaert (VVD), De Mos (PVV),
Pechtold (D66), Dijsselbloem (PvdA), Klijnsma
(PvdA), Van der Staaij (SGP), Hamer (PvdA),
Harbers (VVD), Gerbrands (PVV), Sap
(GroenLinks) en Lodders (VVD).

kst-32500-VIII-165
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

1

Voorzitter: Van Bochove
Griffier: De Kler
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Beertema, Biskop, Çelik,
Jasper van Dijk, Dijkgraaf, Elias, Van der Ham, Klaver en Slob,
en minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, die vergezeld is van enkele ambtenaren van haar ministerie.
De voorzitter: Ik heet de minister van OCW, mevrouw Van Bijsterveldt,
welkom, evenals haar ambtenaren. Tevens heet ik alle belangstellenden
op de publieke tribune welkom. De spreektijd in eerste termijn bedraagt
maximaal vier minuten per fractie.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. De aanleiding voor dit algemeen
overleg en de daaraan voorafgaande schriftelijke vragen is genoegzaam
bekend. De kwestie werd actueel door de aankondiging van ouders die
hun kinderen op dit moment op het Islamitisch College Amsterdam (ICA)
hebben. Dit college gaat per augustus dicht. Het bericht kwam dat ouders
van maar liefst 97 kinderen aangaven, hun kinderen al dan niet collectief
thuisonderwijs te gaan geven. De minister stelde al in de beantwoording
dat zij ervan uitging dat het niet zover zou komen. Vanochtend kon ik in
mijn dagblad lezen dat wethouder Asscher van Amsterdam gesprekken
heeft gevoerd met de ouders en dat het erop lijkt dat de meeste ouders
hun kinderen toch naar school zullen sturen. De kwestie is echter
aanleiding geweest om een aantal fundamentele vragen over thuisonderwijs aan de orde te stellen. Onze vragen zijn min of meer volledig
beantwoord, al zou ik bijna zeggen: aan de late kant. Dank voor de
beantwoording.
De CDA-fractie is teleurgesteld dat de minister, die toch als aanpakker
bekendstaat, nu de weg van de minste weerstand lijkt op te gaan. Zij
spreekt namelijk twijfel uit over het belang van de uitzonderingsgrond en
zij zal zich «beraden op de opportuniteit van de vrijstellingsgrond».
Schrap onderdeel b van artikel 5 van de Leerplichtwet 1969 en hup, weer
een probleem opgelost! Ik vind het een beetje kort door de bocht. Een
paar maanden geleden – dat was eind vorig jaar of begin dit jaar – zei de
minister nog: het gaat om een kleine groep ouders en voor leerlingen
geeft het geen enkel probleem voor hun ontwikkeling of de aansluiting op
vervolgonderwijs.
De heer Van der Ham (D66): De heer Biskop citeert de minister, die zegt
dat het helemaal geen probleem is, zoals blijkt uit onderzoek. Hoe is dat
onderzoek eigenlijk tot stand gekomen? Zelfs de minister schrijft in haar
brief: we weten het eigenlijk niet. Nou ja, zij concludeert het niet, maar het
staat er eigenlijk wel. Er wordt helemaal niet zoveel onderzoek naar
gedaan. Vindt de heer Biskop dat wij op basis van de wetenschap die wij
hiervan nu hebben, kunnen concluderen dat het allemaal zo goed is?
De heer Biskop (CDA): Omgekeerd kan ik vragen: kan de heer Van der
Ham aantonen dat het allemaal dramatisch slecht afloopt met die
kinderen? Uit dat beperkte onderzoek weten wij dat het niet zo heel slecht
lijkt te zijn. Uit internationale onderzoeken blijkt precies hetzelfde. In de
Verenigde Staten wordt ook thuisonderwijs gegeven en over het
algemeen gaat het goed met deze kinderen.
De heer Van der Ham (D66): Ja, je kunt inderdaad ook het omgekeerde
zeggen. Maar vindt de heer Biskop niet dat dit voor de Nederlandse
situatie verder moet worden uitgezocht? Dan moet je, met andere
woorden, monitoren wat er precies gebeurt. Nu is het een beetje
nattevingerwerk, of het nu positieve of negatieve uitkomsten heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

2

De heer Biskop (CDA): Daar kom ik nog op. Hopelijk zal ik de heer Van der
Ham dan geruststellen.
Voorzitter. Mijn vraag was: kiest de minister uiteindelijk voor
schooldwang? Als grensbewoner komt het bij mij in de buurt voor dat
ouders ervoor kiezen om een paar kilometer verderop in België te gaan
wonen en daar gebruik te maken van de Belgische – lees: Vlaamse –
mogelijkheden voor thuisonderwijs. Vooralsnog bestaat het artikel 5,
onder b van de leerplichtwet. De vraag is hoe dan «overwegende
bedenkingen» precies moet worden gelezen. Graag krijg ik hierop een
reactie van de minister.
De minister stelt dat thuisonderwijs geen onderwijs is in de zin van de
wet. Eigenlijk stelt zij hiermee dat thuisonderwijs geen onderwijs is.
Daarmee ontwijkt de minister de relatie met artikel 23, lid 2 van de
Grondwet. Hoe is de verhouding tussen dit Grondwetsartikel en artikel 5,
onder b van de leerplichtwet in relatie tot ouders die kiezen voor
gebruikmaking van artikel 5, onder b en het geven van thuisonderwijs?
Mevrouw Sperling heeft in haar proefschrift «Moet jij niet naar school?»
een voorstel gedaan om in artikel 5, onder b op te nemen: de in artikel 2,
eerste lid, bedoelde personen zijn vrijgesteld van de verplichting om
ervoor te zorgen dat een jongere als leerling van een school onderscheidenlijk een instelling is ingeschreven, zolang – nu komt het – zij de jongere
vervangend onderwijs geven of laten geven. Voorts wil zij enkele artikelen
aanpassen om een en ander uit te werken. Voor het toezicht komt zij op
een voorbeeld in Vlaanderen en beschrijft zij hoe het in Vlaanderen gaat.
Een bijzonder aspect in de Amsterdamse kwestie is het voornemen om
collectief thuisonderwijs in te richten. Dat lijkt, zo schrijft de minister, op
het oprichten van een particuliere school. Relevant is echter niet of iets
erop lijkt, maar of iets het ook is. Wanneer wordt collectief thuisonderwijs
een particuliere school? Dat vraag ik mij af. Als er collectief thuisonderwijs
wordt gegeven, is er dan sprake van onderwijs volgens artikel 23 van de
Grondwet? Is dit dan ook conform lid 2, «Het geven van onderwijs is vrij,
behoudens het toezicht van de overheid»? Wat betekent dit toezicht van
de overheid? De minister betoogt dat het uitbreiden van onderwijstoezicht
naar het thuisonderwijs disproportioneel is, dat het duur zal zijn, dat een
speciaal toezichtkader moet worden ontwikkeld enzovoorts. Dat ben ik
helemaal met de minister eens, maar in Vlaanderen is daar een oplossing
voor gevonden. Daar is een lichte vorm van toezicht waarbij zowel de
ouders als de inspectie tevreden zijn over de manier waarop het gaat. Hoe
staat de minister tegenover de Vlaamse manier van toezicht op «huisonderwijs», zoals het daar wordt genoemd?
Kort en goed, ik zou graag zien dat wij, als wij gebruikmaking van artikel 5,
onder b van de leerplichtwet toestaan, in voorwaardelijke zin zoiets doen
als mevrouw Sperling voorstelt en dat wij aan het einde toezicht hebben.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb een verhelderingsvraag aan de heer
Biskop. Hij verwijst naar België. Wil hij weer een recht op thuisonderwijs,
met een bepaalde vorm van toezicht daarop, in de wet verankerd zien?
Begrijp ik dat goed?
De heer Biskop (CDA): Ik moet even heel voorzichtig zijn in de wijze
waarop ik de woorden van de heer Slob interpreteer. Ik heb gezegd dat
naar mijn idee het geven van thuisonderwijs niet onmogelijk moet
worden gemaakt en dat wij aan ouders kunnen vragen om op enigerlei
wijze duidelijk te maken dat zij in onderwijs zullen voorzien. Thuisonderwijs zou dan een vorm kunnen zijn. Dat is iets anders dan de term
«thuisonderwijs» in de wet opnemen. Als er onderwijs wordt gegeven,
ook al is dat thuisonderwijs, moet dat onderwerp zijn van toezicht door de
overheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

3

De heer Slob (ChristenUnie): Als je iets wilt toetsen en als je toezicht wilt
houden, moet het wel een verankering in de wet hebben. Dat is op dit
moment niet het geval, want het is er in 1968 door de Partij van de Arbeid
met een amendement uit gesloopt. Wil de heer Biskop het recht op
thuisonderwijs – toen heette het nog huisonderwijs – terug hebben in de
wet, met daaraan gekoppeld een bepaalde vorm van toezicht, of niet?
Anders blijft dat in de lucht hangen.
De heer Biskop (CDA): Nee, dat hoeft niet in de lucht te blijven hangen. Ik
verwijs naar een formulering zoals die door mevrouw Sperling in het
leven is geroepen: als iemand gebruikmaakt van onderdeel b van artikel 5
is er sprake van vervangend onderwijs. Dat kan thuisonderwijs zijn, zoals
nu ook het geval is. Tegelijkertijd koppel ik daar het toezicht aan: als dit zo
is, dan moet er ook toezicht zijn.
De heer Dijkgraaf (SGP): Als we die kant opgaan – ik heb straks nog een
eigen bijdrage over toezicht – zou het dan niet fraaier zijn om dan,
conform de brede opvatting van artikel 23 van de Grondwet, thuisonderwijs in het kader daarvan te zien? Ik zal de vraag zo stellen: zou de heer
Biskop er bezwaar tegen hebben als het wettelijk wordt geregeld?
De heer Biskop (CDA): Ik heb net aangegeven hoe het zou kunnen
worden geregeld. Als de heer Dijkgraaf daar een variant op heeft, wil ik
daarvan graag kennisnemen. Ik heb geen bezwaar tegen thuisonderwijs
en ik heb er geen bezwaar tegen dat het op enigerlei wijze in de wet wordt
mogelijk gemaakt.
De heer Çelik (PvdA): Voorzitter. In tegenstelling tot mijn collega Biskop
ben ik wel erg blij met de beantwoording van de minister. Sterker nog: ik
vind dat de minister juist in dit kader toont dat zij een aanpakker is. Ik heb
de antwoorden van de minister gelezen. Zij houdt het artikel tegen het
licht en zij gaat nog eens goed na wat dit nu inhoudt, welke consequenties
er precies zijn en wat de beste zet zal zijn op weg naar de toekomst. Dat
bevalt mij goed en dat stel ik zeer op prijs.
De minister heeft prima antwoorden gegeven op mijn vragen. Het gaat
feitelijk niet om thuisonderwijs, maar om vrijstelling van de leerplicht. Er
worden drie categorieën voor vrijstelling van de leerplicht genoemd. Ik
heb heel veel sympathie voor de categorieën a en c. Categorie a kan ik
goed begrijpen. Vanuit mijn netwerken heb ik begrepen dat in categorie a
heel veel kinderen zitten die tussen wal en schip zijn beland. Aan deze
kinderen is door een leerplichtambtenaar vrijstelling gegeven omdat geen
enkele school hen wil hebben. Het betreft hier gedragsproblemen:
kinderen met een «vlekje», kinderen met een stempel. Van de 10 000
thuiszitters waarover wel wordt gesproken, valt ongeveer een derde – dat
is mij gezegd – in deze categorie. Dat vind ik een schandalige ontwikkeling, waar wij echt vanaf moeten. Een leerplichtambtenaar moet ervoor
zorgen dat kinderen ergens terechtkomen; zij moeten geen vrijstelling
geven omdat kinderen «vlekken» hebben. Categorie a kan ik dus goed
begrijpen.
Categorie c kan ik ook prima begrijpen. Als ouders ervoor kiezen om hun
kinderen in het buitenland naar school sturen of om gebruik te maken van
die wetgeving, vind ik dat prima. Die vrijheid hebben zij. Ik vind het
logisch dat er dan vrijstelling wordt gegeven.
Maar dan kom ik op categorie b. Het gaat om 328 kinderen, niet veel in
aantal. Het oogt niet als een probleem; de dingen lopen. Ik ben echter
bang dat dit een serieus alternatief zal worden voor veel ouders die daar
misschien, omdat de wet de mogelijkheid biedt, misbruik van zullen
maken. Daar heb ik geen zin in. Kinderen horen op school te zitten, tenzij
zij vallen in categorie a of c. Dat kan ik prima begrijpen. Ik heb ook een
boek over thuisonderwijs gelezen. Het is een prachtig boek; ik kan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

4

aanraden. Er staan prima dingen in. Dat men met kinderen naar musea
gaat en volkstuinen bezoekt, dat men biologielessen in de praktijk geeft et
cetera is leuk, maar dat moet een «normale» ouder van kinderen die naar
school gaan ook doen. Dat hoort bij de ontwikkeling van je kinderen. Je
hoort niet alleen in te gaan op wat de school je kind leert, maar je hoort
als ouder ook je verantwoordelijk te nemen om met kinderen andere
zaken te zien en doen: een boek lezen, uitleggen wat er gebeurt
enzovoorts. Ik vind dat dus geen sterk argument om te zeggen dat
thuisonderwijs voldoet aan alle normen.
De heer Klaver (GroenLinks): De heer Çelik zegt dat ouders misbruik
kunnen maken van artikel 5, onder b. Kan hij mij uitleggen wat hij bedoelt
met «misbruik maken»?
De heer Çelik (PvdA): Zeker. Van iemand van wie ik uiteraard geen
gegevens kan geven, heb ik begrepen dat er ouders zijn die bijvoorbeeld
ieder jaar drie maanden op vakantie gaan, omdat hun kinderen toch zijn
vrijgesteld van leerplicht. Ik heb begrepen dat er ouders zijn die één keer
in de twee à drie jaar een wereldreis maken. Dat zullen niet alle ouders
zijn; dat wil ik absoluut niet zeggen. Er zijn ouders die echt goede intenties
hebben. Ik wil echter gewoon dat kinderen op bepaalde leeftijden, zolang
de leerplicht geldt, op school zitten, ook om dit soort dingen te
voorkomen. Het mag geen vakantieplanning zijn voor de ouders. Dit is
maar een van de voorbeelden.
De heer Klaver (GroenLinks): Dit voorbeeld gaat over vakantie. De heer
Çelik sprak over artikel 5, onder b; dat gaat over gewetensbezwaren.
Daarop bouwde hij zijn hele betoog. In welk geval maken de ouders dan
misbruik van artikel 5, onder b? Zegt de heer Çelik dat mensen aangeven
dat ze gewetensbezwaren hebben en vervolgens op vakantie gaan? Is dat
het probleem?
De heer Çelik (PvdA): Voor de groepen onder a en c heb ik begrip. De
kinderen van de mensen in groep c volgen ergens anders onderwijs.
Daarvoor gelden andere regels. Groep c betreft kinderen die vaak zwaar
gehandicapt zijn en nergens terecht kunnen. Van mij mogen ze heel het
jaar op vakantie; dat kan ik begrijpen. Het zijn kinderen die in eigen
omgeving veel beter tot hun recht komen: zij kunnen sneller bepaalde
ontwikkelingen maken in een vertrouwde omgeving. Van mij mogen ze
dat. Het zijn de zwakkeren in de samenleving die ik op alle mogelijke
manieren wil beschermen.
Categorie b betreft mensen die op religieuze en levensbeschouwelijke
gronden vinden dat ze recht hebben op eigen onderwijs. Zij kunnen
thuisonderwijs geven, omdat ze niet terecht kunnen op een school. Dat wil
ik beperken; ik ben daar geen voorstander van.
De heer Klaver (GroenLinks): Deze ouders krijgen ontheffing van de
leerplicht en niet het recht om thuisonderwijs te geven. Volgens mij is dat
een essentieel verschil.
De heer Çelik (PvdA): Dat klopt. Ik bedoel hetzelfde.
De heer Biskop (CDA): De heer Çelik dreigt een lachertje te maken van
artikel 5, onder b. Daarin staat dat ouderen bezwaar kunnen maken op
levensbeschouwelijke gronden. Er staat niet in dat ouders gebruik kunnen
maken van dit artikel omdat ze zo graag een wereldreis willen maken of
op vakantie willen. Als er al sprake zou zijn van misbruik, ligt het dan niet
voor de hand om het misbruik tegen te gaan in plaats van artikel 5, onder
b uit de wet te schrappen? Is de heer Çelik dat met mij eens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

5

De heer Çelik (PvdA): Het moet niet zo zijn dat één argument over
vakantie de overhand krijgt. Er werd om een voorbeeld gevraagd en dat
heb ik gegeven. Ik vind ten principale dat kinderen op school horen te
zitten. Als er in een straal van zoveel kilometer geen school is waar de
ouders hun kinderen naar toe willen sturen, kunnen ze verhuizen naar een
plaats waar die school er wel is, of ze kunnen ervoor kiezen hun kinderen
naar het openbaar onderwijs te laten gaan. Openbaar onderwijs is
neutraal; daar is iedereen welkom. Dan kunnen de ouders hun kinderen
thuis, na schooltijd, nog steeds al die andere dingen leren die ze graag
aan hun kinderen willen overbrengen.
De heer Van der Ham (D66): Het is misschien een open deur, maar de
heer Çelik zou dus een voorstel steunen om artikel 5, onder b uit de wet te
schrappen? Wij zijn namelijk van plan hierover een motie in te dienen.
De heer Çelik (PvdA): Sterker nog, ik heb zelf een voorstel, dat ik nu met
mijn collega’s zal delen.
De heer Van der Ham (D66): Dat wordt dan een motie-Van der Ham/Çelik.
De voorzitter: Gaat de heer Çelik nu antwoord geven op de vraag, of
vervolgt hij zijn betoog? Er zijn namelijk nog meer vragenstellers.
De heer Çelik (PvdA): Laat ik het zo zeggen: ik heb ook een voorstel. Van
mij hoeft artikel 5, onder b niet te verdwijnen. Ik heb een ander sympathiek voorstel, dat ik na het beantwoorden van de vragen zal presenteren.
De heer Beertema (PVV): Ik krijg de indruk dat de heer Çelik vanuit zijn
netwerk aanwijzingen heeft dat er misbruik wordt gemaakt van artikel 5,
onder b. Heb ik dat goed begrepen?
De heer Çelik (PvdA): Ja. Er zijn 328 kinderen die thuisonderwijs volgen
vanwege vrijstelling van de leerplicht. Ik heb signalen dat enkelen van hen
– ik weet niet hoeveel – inderdaad uitgebreid op vakantie gaan. Dat kun je,
want je hebt vrijstelling. Je kunt bij wijze van spreken twaalf maanden per
jaar ergens naartoe. Sommige ouders willen op basis van levensovertuiging of religieuze overtuiging hun kinderen thuis houden, maar ik vind
dat zij kinderen die niets mankeren, lichamelijk dan wel psychisch,
gewoon naar school zouden moeten sturen, omdat kinderen op school
horen.
De heer Beertema (PVV): Dan kunnen we vaststellen dat de heer Çelik
wantrouwen heeft over de cijfers en de conclusie die in het rapport
worden gegeven. Het zou gaan om 328 kinderen met een holistische,
evangelische of andere achtergrond. De conclusie is dat het heel
consciëntieus wordt ingevuld en dat het in het algemeen altijd goed gaat.
De heer Çelik (PvdA): ik weet niet wat het motief van de heer Beertema is
om op dit punt door te gaan. Ik geef slechts aan dat ik weinig voel voor
vrijstelling op basis van artikel 5, onder b. Ik heb gezegd dat ik enkele
signalen heb – het heeft niet de overhand – dat sommigen daar misbruik
van maken. Het gaat mij er niet om, die drie of vier gevallen van misbruik
tegen te gaan. Ik vind ten principale dat kinderen op school les horen te
krijgen. Religieuze argumenten mogen niet de overhand hebben in deze
discussie.
De voorzitter: Laten wij proberen in de vraagstelling en in het antwoord
herhalingen te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

6

De heer Dijkgraaf (SGP): Als wij elke school sluiten vanwege een
incident dat wij onwenselijk vinden, moeten wij binnenkort 100% van de
leerlingen thuisonderwijs geven. Ik kan niets met die redenering. Misbruik
moet je tegengaan. Ik proef in de beantwoording van de heer Çelik dat zijn
punt veel principiëler is. Hij vindt dat elke leerling naar school moet. In het
debat over de samenwerkingsschool zei hij echter voluit achter artikel 23
van de Grondwet te staan. Op basis van de grondwetsgeschiedenis hoort
dit er bij uitstek bij. Zo is het altijd geïnterpreteerd: deze mogelijkheid voor
een beperkte groep hoort erbij. Hoe past de heer Çelik dit in in zijn
redenering, als hij achter artikel 23 wil blijven staan?
De heer Çelik (PvdA): Ik vind het nu echt vervelend worden. Iedereen die
dit overeind wil houden, grijpt naar het voorbeeld. Ik vind het echt
vervelend en ik vraag de leden om het nu te vergeten. Het was slechts een
voorbeeld.
Die andere vraag vind ik terecht en daar zal ik nu antwoord op geven. Het
ligt voor mij inderdaad principiëler; nou ja, misschien is het ook geen
principe, maar de mening dat een kind op school hoort, weegt zwaar voor
mij. Dat is wat telt. Het is mijn ervaring dat bij alles wat moeilijk wordt,
wordt gegrepen naar artikel 23 van de Grondwet. Ik wil daarvan af. Ik denk
dat ik een manier heb gevonden om dit probleem te tackelen zonder dat
het ten koste gaat van artikel 23. Daar zal ik straks op terugkomen. Ik vind
artikel 23 nog steeds te verdedigen, alhoewel ik vind dat wij daarover eens
goed moeten discussiëren. Wat houdt het precies in? Hoe wordt het
geïnterpreteerd? Ik respecteer artikel 23 – dat heb ik al eerder gezegd –
maar ik ga niet voor alles wat met onderwijs te maken heeft artikel 23 erbij
pakken en dat heel zwaar laten wegen, terwijl wij volgens mij met elkaar
creatief op zoek kunnen gaan naar oplossingen. Dat bedoel ik.
De heer Jasper van Dijk (SP): Een debat over artikel 23, daar ben ik altijd
voorstander van. Ik probeer nog even duidelijk te krijgen wat de heer Çelik
nu vindt. Vindt hij het hele artikel 5, onder b verwerpelijk als slecht
argument? In plaats daarvan zou hij kunnen zeggen: artikel 5, onder b
wordt misbruikt om een wereldreis te kunnen maken. Volgens mij dient
artikel 5, onder b – daarover heb ik een motie gemaakt – geen legitieme
reden te zijn om vrijstelling te krijgen van de leerplicht. Vindt de heer Çelik
dit ook?
De voorzitter: Ik heb al drie moties genoteerd.
De heer Çelik (PvdA): Laat ik op dit punt dan klip-en-klaar zijn: ja. Van mij
mag artikel 5, onder b inderdaad wegvallen. Ik zal daar straks op terugkomen, als ik verder ga met mijn bijdrage. Ik heb er een betere oplossing
voor gevonden. Het staat buiten kijf dat ik dat onderdeel ondergeschikt
vind.
De voorzitter: Dan gaat nu uw laatste minuut in.
De heer Çelik (PvdA): Ik denk dat dit punt op zichzelf redelijk is te
nuanceren als in artikel 5, onder b een inperkende aanpassing wordt
gedaan. Je zou kunnen zeggen dat de overwegende bezwaren tegen de
richting van het onderwijs niet worden gehonoreerd voor vrijstelling van
de leerplicht als er binnen een redelijke afstand openbaar onderwijs
voorhanden is. Volgens mij houd je dan artikel 5, onder b overeind, terwijl
tegelijkertijd in de wet staat dat er binnen een straal van een bepaald
aantal kilometer openbaar onderwijs moet zijn. Dat zal niet overal gelden.
Er zijn krimpprovincies, dus daar zal het misschien niet overal te verdedigen zijn. Met deze aanpassing maak je een en ander wel moeilijker en
ontoegankelijker.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

7

De heer Van der Ham (D66): In de wet staat al dat er binnen een
bepaalde straal openbaar onderwijs moet zijn. Wat de heer Çelik voorstelt,
hebben wij dan niet nodig. In mijn eigen termijn zal ik hier uitgebreid op
ingaan. Als je alles afpelt, ben je ofwel voor deze mogelijkheid – dan kun
je, precies zoals de minister zegt, niet zoveel regels maken, want dan ben
je het eigenlijk aan het legaliseren en misschien wel aan het bevorderen –
ofwel tegen. Een tussenweg, zoals de heer Çelik nu probeert te bewandelen, is niet nodig omdat deze al in de wet staat, of hij is niet werkbaar
en uitvoerbaar.
De voorzitter: De heer Van der Ham wil weten of u dat met hem eens
bent.
De heer Çelik (PvdA): Nee, dat ben ik niet met hem eens. Er zijn twee
manieren om het veel makkelijker te maken. Je kunt het toezicht achteraf
regelen, waar heel veel collega’s over spreken; dat vind ik zwak. Je moet
niet achteraf iets willen regelen, maar vooraf. Dan zijn er twee opties:
ofwel 5b helemaal weghalen – dat ben ik met de heer Van der Ham eens –
ofwel een manier vinden om mensen in de wet toch een mogelijkheid te
bieden. Een chiquere manier om dat verwoorden, is op deze manier.
Daarmee kan het.
De voorzitter: Helemaal op de linkervleugel zie ik nog een Kamerlid dat
wil interrumperen.
De heer Elias (VVD): Ik ben niet toegetreden tot het departementale team,
maar er was geen plaats meer aan de andere kant.
De heer Çelik zal de keuze die hij maakt nog wel uitwerken nadat wij het
antwoord van de minister hebben gehoord, maar ik heb de indruk dat hij
zijn motie al in zijn binnenzak heeft. De heer Çelik zegt eigenlijk: als er
binnen een straal van een aantal kilometer – het zal vermoedelijk een staal
van ongeveer 20 kilometer zijn – openbaar onderwijs is, kun je eigenlijk
niet meer gewetensbezwaarde zijn. Dit gaat toch in de kern in tegen de
wijze waarop wij dat vanaf 1917 tot nu toe, terecht of ten onrechte,
geregeld hebben? Als mensen zich bezwaard voelen vanwege een
bepaalde vorm van onderwijs, voelen zij zich daar niet senang bij en voor
hen gelden daar heel zware termen voor. Ik hoef het daar niet altijd mee
eens te zijn, maar daar gaat het niet om. Met de pragmatische oplossing
van de heer Çelik zet je in feite dit principe bij het vuilnis. De vraag is of je
dat, ook als je zelf geen groot aanhanger van artikel 23 bent, moet willen.
De heer Çelik (PvdA): Zo kun je het inderdaad schetsen, maar de
werkelijkheid is anders. De werkelijkheid is dat wij nu 5a, 5b en 5c hebben.
Daarin worden punten genoemd op grond waarvan je vrijstelling kunt
krijgen. Of je moet artikel 5, onder b helemaal weghalen – dat is duidelijk –
of je past het artikel iets aan en perkt het meer in, waardoor je echt
uitzonderingen maakt. Zo zou het in mijn ogen moeten zijn: vrijstelling als
echte uitzondering. Dan kom je op zo’n oplossing. Het is een idee,
mijnheer Elias. Uiteindelijk gaat de Kamer over de agenda en de punten
en de minister over haar voorstel. Ik geef de minister een optie mee
waarover zij kan nadenken; anders dien ik daarover een motie in.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik vervang mijn collega
Voordewind, die met de artikel 100-procedure en Libië bezig is. Het voelt
voor mij een beetje als thuiskomen in de moeder der commissies, zoals
een van de voorzitters voorgangers eens heeft gezegd. Het gaat ook nog
over het onderwerp thuisonderwijs, dus dat past helemaal.
In Nederland kennen wij geen recht op thuisonderwijs meer sinds 1969,
toen de leerplichtwet werd ingevoerd. Wij weten dat het volgen van
thuisonderwijs geen grond is voor vrijstelling van de leerplichtwet. De wet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

8

kent zelfs niet eens thuisonderwijs en stelt er dus ook geen eisen aan. Er
zijn mogelijkheden dat ouders als er heel specifieke redenen voor zijn –
deze worden in de wet genoemd – ontheffing van de leerplicht voor hun
kinderen kunnen krijgen. Als wij kijken naar de cijfers, zien wij dat er op
het grote aantal leerlingen dat scholen bezoekt slechts een heel beperkt
aantal leerlingen is dat niet naar school gaat. Uit onderzoeken weten wij,
dat zij dan wel thuisonderwijs krijgen, al is dat dan niet in de wet
geregeld. Wij hebben van de minister ook resultaten van een onderzoek
gekregen. Het is niet het eerste onderzoek; er zijn vaker dat soort
onderzoeken gedaan. Bij brief van 13 december vorig jaar heeft de
minister aangegeven wat de praktijk is en dat er in principe geen
problemen zijn. Haar conclusie was dat er geen enkele reden was om onze
regelgeving aan te passen. Dat heeft de steun van de fractie van de
ChristenUnie. Wij vinden dat ouders de ruimte moeten hebben en houden
om een beroep te doen op de wettelijke mogelijkheden die er zijn om hun
kind niet naar school te sturen. Ik zie geen enkele reden om daar nu
opeens van af te wijken. Ik hoorde mijn rechter buurman net zeggen dat
hij angst had voor misbruik van deze regeling. Als er misbruik is, moeten
wij het misbruik en niet deze mogelijkheden aanpakken. Ik ken dergelijke
voorbeelden trouwens niet. Wij zijn het dus eens met de minister.
Ik moet wel zeggen dat wij even onze wenkbrauwen hebben gefronst,
toen het er op grond van de beantwoording van de gestelde Kamervragen
op leek dat de minister met een terugtrekkende beweging bezig was.
Daarop duidde vooral het laatste zinnetje van de beantwoording van de
Kamervragen, waarin zij aangaf dat zij zich zou beraden op de opportuniteit van de vrijstellingsgrond en ons daarover in het najaar zou
informeren. Vanwaar deze wijziging ten opzichte van het eerdere, heldere
standpunt van de minister, dat de steun van de ChristenUnie heeft en
houdt? Wat gaat de minister nu precies onderzoeken? Dat zijn vragen die
wij hebben. Nogmaals: wij zien er niet echt een aanleiding voor. Ik weet
dat de situatie in Amsterdam de nodige reuring heeft veroorzaakt. Wat
daar is gebeurd, is een heel mooi voorbeeld van de wijze waarop het zou
moeten gaan. Toen ouders zeiden dat zij een beroep wilden doen op de
vrijstellingsregeling, is een wethouder, waarschijnlijk met zijn leerplichtambtenaren, met hen in gesprek gegaan. Als de berichten kloppen – ik
vraag de minister of dit zo is – zijn er nu nog vijf ouders over van wie het
nog niet helemaal helder is of zij hun kind alsnog naar een school zullen
sturen.
Wij moeten ervoor zorgen dat wij niet één situatie heel erg uitvergroten
en zo groot maken dat wij allerlei bewegingen gaan maken om een wet
aan te passen, die al ruim 40 jaar functioneert. Er is ook helemaal geen
aanleiding toe om daartegen nu bezwaar te maken. Er kan wel een
aanleiding zijn, maar die is dan niet direct; dan zit er een ideologische
kwestie achter. Die indruk heb ik wel als ik sommige voorstanders van met
name het schrappen van artikel 5, onder b hoor: bijvoorbeeld het idee dat
kinderen onverkort naar de openbare school moeten, of een heel
duidelijke wens dat iedereen maar op een school moet zitten. Wij zien dat
als een inperking van de keuzevrijheid van ouders. Nogmaals: het gaat om
een heel beperkte groep. Laten wij deze mogelijkheid behouden voor deze
groep, die daar op een goede manier, met heel veel liefde voor hun
kinderen, invulling aan geeft. Deze kinderen komen in het leven goed
terecht. Daar kunnen volgens mij een aantal mensen op de publieke
tribune van getuigen. Ook persoonlijk ken ik een aantal mensen die op
deze wijze zijn grootgebracht en onderwijs hebben gekregen. Kortom: wij
zien geen enkele reden om de zaak nu te veranderen. Wij willen de
status-quo handhaven. Ik hoop dat de minister naar dat standpunt
terugkeert. De situatie in Amsterdam is voor ons in ieder geval geen
aanleiding om opeens heel wilde bewegingen te gaan maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

9

De heer Elias (VVD): Ik haak aan bij het punt dat de heer Slob in zijn
laatste zin samenvatte. Baart het hem dan geen zorgen dat een wethouder
van een grote stad, die toch warempel wel iets beters te doen heeft, bijna
individueel met die 90 ouders moet gaan praten om ervoor te zorgen dat
dit probleem wordt getackeld? Dat baart mij wel zorgen. De heer Slob zegt
dat hij dat soort vormen van misbruik niet kent en dat het in de praktijk
allemaal wel meevalt. Ik vind echter dat er vanwege dat soort incidenten
wel degelijk aanleiding is, niet om het principe ter discussie te stellen,
maar wel om te kijken naar wat er in de praktijk gebeurt. Daar moet de
heer Slob naar mijn mening niet zo nonchalant overheen stappen.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik stap er helemaal niet nonchalant
overheen. Ik wil zelfs die wethouder en zijn ambtenaren – hij zal dat
waarschijnlijk niet allemaal persoonlijk hebben gedaan – een groot
compliment geven. Op een bepaald moment ontstond in de stad enige
commotie omdat een school van een bepaalde richting dichtging, zodat
leerlingen daar niet meer heen konden. Dat is niet zo maar iets. Ik
complimenteer de wethouder ermee dat hij dan in gesprek gaat met de
ouders die bij wijze van spreken met hun kinderen onder de arm denken:
wat moeten we nu doen? Zij zien geen andere mogelijkheid dan bijvoorbeeld het doen van een beroep op dit wetsartikel. Als de uitkomst is dat
het overgrote deel van die ouders hun kinderen alsnog naar een andere
school stuurt in de stad, waar natuurlijk ook heel veel aanbod is, vind ik
dat een heel goede zaak. Ik vind dat geen aanleiding om een wetsartikel
dat al meer dan 40 jaar goed functioneert, opeens aan te passen en allerlei
bewegingen te maken waar ook nog eens een ideologische lading
betreffende artikel 5, onder b onder zit. Daar doen wij niet aan mee.
De heer Elias (VVD): Wat doen we dan met die laatste tien?
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb begrepen dat het om vijf mensen
gaat. Als deze ouders een beroep doen op dit artikel, moeten zij een
inkennisstelling sturen naar het college van burgemeester en wethouders.
Als het college de argumentatie daarachter niet vertrouwt, weten we hoe
dat gaat. Dat zou uiteindelijk bij de rechter kunnen eindigen. Dat klopt.
Daarvan hebben we ook voorbeelden. Er zijn situaties bekend waarin een
college de argumentatie niet vertrouwde, maar de rechter de ouders toch
in het gelijk stelde en zij een beroep mochten doen op dat artikel. Dat is
een aantal jaren geleden gebeurd. Het is ook in de Kamer aan de orde
geweest. De heer Van der Vlies heeft daarover toen Kamervragen gesteld.
Zo hoort het te gaan in ons land. Dat hebben we heel ordentelijk geregeld.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Onder de huidige regelgeving zijn
ouders van vrijgestelde kinderen niet wettelijk verplicht om voor
vervangend onderwijs te zorgen. Er gelden helemaal geen wettelijke eisen
ten aanzien van de kwaliteit van thuisonderwijs en er is geen onderwijstoezicht. Dat heeft de heer Slob net ook gezegd. Daar spreekt een groot
vertrouwen uit en dat vertrouwen is bijna nooit beschaamd. Dat gegeven
heeft mij geraakt, net als het gegeven dat zelfs het thuisonderwijs een
eigen koepeltje heeft. Dat vind ik zo mooi Nederlands! Die paar honderd
holistische, evangelische, katholiek-apostolische, paganistische, mystiekchristelijke en andere ouders geven op buitengewoon consciëntieuze
wijze vorm aan het onderwijs, dat zij van enorme waarde achten voor hun
eigen kinderen en dat zij met veel succes geven. Uit het onderzoek blijkt
dat de periode van thuisonderwijs de leerlingen niet belemmert in hun
kansen in het vervolgonderwijs en op de arbeidsmarkt. Ook in mijn eigen
kring heb ik een paar mooie voorbeelden gezien; dat waren overigens
Vlaamse voorbeelden. Het thuisonderwijs is een mooie verworvenheid
van onze samenleving en daar moeten we zorgvuldig mee omgaan. Het
rapport stelt dat ouders – ik kijk even naar de heer Çelik – het thuison-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

10

derwijs over het algemeen op consciëntieuze wijze verzorgen. Hier zie ik
wat licht tussen het ideaal en de werkelijkheid. Het is best moeilijk om dit
te onderzoeken. Dat hebben de schrijvers van het rapport ook aangegeven. Mijn eerste vraag aan de minister is deze: in hoeveel gevallen gaat
het fout en waar moeten we dan aan denken? Ik kan me daar niet zo goed
een voorstelling van maken. Wordt in die gevallen het kind onderwijs
onthouden? Hoe komt dat? Om hoeveel gevallen gaat het ongeveer? Het
aantal gevallen vind ik toch wel belangrijk.
De huidige regeling kon zonder echte problemen bestaan, omdat er geen
grote groepen ouders waren die de noodzaak voelden om zich te
onttrekken aan de Nederlandse leerplicht. Nu deed de situatie zich voor
dat bijna honderd ouders van leerlingen van het gesloten Islamitisch
College Amsterdam (ICA) gebruik wilden maken van de mogelijkheid om
hun kinderen thuis te onderwijzen. Velen van hen hebben niet de
mogelijkheid om het onderwijs zelf ter hand te nemen en waarschijnlijk
heeft een aantal van hen gestreefd naar een vorm van collectief thuisonderwijs. Daarvoor is de regeling nooit bedoeld geweest. Het gevaar
bestaat echter dat in de toekomst steeds als een zwakke islamitische
school gesloten wordt, groepen ouders zich hierop beroepen met het
excuus dat hun kind op een niet-islamitische school – dat wordt immers
gezegd – geen strenge religieuze regels mag naleven.
De urgentie van het probleem is wat minder geworden door de
verkleining van het probleem in Amsterdam. De heer Elias heeft dat al
aangehaald. Het gaat toch nog om een aantal ouders wier kinderen niet in
het reguliere onderwijs zijn terecht gekomen. Het kan niet zo zijn dat we
een verworvenheid als het thuisonderwijs aan de wilgen hangen omdat er
misbruik dreigt te ontstaan. Want dat is het: het thuisonderwijs is nooit
bedoeld geweest voor groepen ouders die collectief besluiten om
vrijstelling aan te vragen op grond van artikel 5, onder b. Dat gegeven, het
voorkomen van misbruik, samen met het uitgangspunt dat ieder kind
recht heeft op goed onderwijs en dat het de taak is van de overheid om dit
te waarborgen – de minister heeft dat mooi verwoord – maakt dat we
moeten nadenken over de aanscherping van de voorwaarden waaronder
vrijstelling wordt verleend. Dat heb ik gedaan. Ook al gaat het om een
heel klein aantal kinderen, dan nog vinden wij dat elk kind goed onderwijs
moet krijgen. Elk kind dat dit niet krijgt, is er echt een te veel. Wij mogen
daar met ons allen niet verantwoordelijk voor zijn. Gezien het kleine aantal
kinderen is elke wettelijke maatregel al gauw disproportioneel – dat ben ik
met de minister eens – maar ik vind dat geen reden om het niet te doen.
Het kan en mag in ons land niet zo zijn dat onder onze gezamenlijke
verantwoordelijkheid kinderen geen of onverantwoord onderwijs krijgen.
Het aanscherpen zou volgens ons moeten plaatsvinden waar de
gelegenheid zich voordoet, namelijk op het moment dat de ouders met
een ambtenaar spreken over de vrijstelling van de inschrijving; dat is dus
bij de formele aanvraag tot vrijstelling. Wij vinden dat moet worden
vastgesteld dat het een individueel ouderpaar betreft en geen collectief
van ouders. Bovendien vinden wij dat moet worden vastgesteld of de
ouders in staat moeten worden geacht om verantwoord onderwijs te
geven. Daar past in ieder geval een taaltoets bij. Het vlekkeloos beheersen
van het Nederlands, zowel schriftelijk als mondeling, is een minimale
voorwaarde om verantwoord onderwijs te geven. Wij zien het Nederlands
als moeder van het onderwijs. Graag een reactie van de minister.
De heer Biskop (CDA): Heel fijn dat de heer Beertema vertrouwen
uitspreekt. Ik heb hem vanochtend nog andere woorden horen gebruiken
over het onderwijs. Dit is de eerste keer in mijn leven dat ik hem
waardering voor een koepel hoor uitspreken!
De heer Elias (VVD): Wel een heel kleine hoor!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

11

De heer Biskop (CDA): Een koepeltje dus.
De heer Beertema stelt voor om enkele voorwaarden te verbinden aan de
vrijstelling. Vervolgens komt hij met een paar onmogelijke voorwaarden,
zoals het idee dat het niet collectief mag zijn, maar dat het individueel
moet zijn. Hoe moet het dan als in één week drie individuele mensen met
dezelfde achtergrond bij de gemeente komen? Is het dan ineens collectief?
Hij wil ook een taaltoets voor ouders instellen. In het thuisonderwijs zijn
het echter niet altijd de ouders die onderwijs geven; het gaat erom dat het
onderwijs thuis wordt gegeven en dat kan ook gebeuren door bijvoorbeeld een leraar. Moet deze dan ook een taaltoets doen? Waarom wil de
heer Beertema alleen een toets voor taal en niet ook voor bijvoorbeeld
rekenen?
De heer Beertema (PVV): Op het moment dat een ambtenaar drie keer
per week te maken krijgt met ouders die om dezelfde gewetensbezwaren,
religieuze richting of levensvisie hun kinderen vrijgesteld willen zien van
inschrijving, ga ik uit van de professionaliteit van zo’n ambtenaar. Dan
gaat er een belletje bij hem rinkelen en dan denkt hij: hier heb ik te maken
met een poging om een eigen schooltje in te richten. Dat lijkt mij niet zo
heel moeilijk.
Dan kom ik op de taaltoets. Ook rekenen is belangrijk; dat ben ik zonder
meer met de heer Biskop eens. Ik denk echter dat zo langzamerhand
genoegzaam is vastgesteld dat de beheersing van de taal ontzettend
belangrijk is om onderwijs te genieten, te emanciperen, te integreren en
volwaardig deel uit te maken van de samenleving als participerend
burger.
De voorzitter: U mag het kort houden.
De heer Beertema (PVV): Taal is belangrijker in dezen dan rekenen, denk
ik.
De heer Biskop (CDA): De heer Beertema wil vooraf voorwaarden stellen.
Laat hij daarna alles verder op zijn beloop? Blijft enige vorm van toezicht
achterwege?
De heer Beertema (PVV): De verworvenheid is dat het buiten de
regelgeving om gaat. Als het zou kunnen, zou ik het het liefst zo houden.
De eerste gelegenheid die zich voordoet, met die ambtenaar, zou voor mij
voldoende zijn. Op dit moment is dat ook zo. Nogmaals: ik ben een beetje
geschrokken van de informatie die ik van de heer Çelik krijg. Daarom heb
ik de minister extra kritische vragen gesteld over het aantal gevallen van
misbruik. Als dat zo zou zijn, vind ik dat heel verontrustend. Dan moeten
wij daarover gaan nadenken.
De heer Jasper van Dijk (SP): De PVV is voor sluiting van alle islamitische scholen. Als dat zou gebeuren, zou je gelijk een paar duizend
leerlingen hebben voor wie een alternatief moet worden gezocht. Is het
dan niet veel logischer voor de PVV om mee te gaan in de lijn van de
PvdA, D66 en de SP om heel goed te kijken naar artikel 5, onder b over de
gewetensbezwaren? Als je dat artikel eruit haalt, ben je van dat probleem
af.
De heer Beertema (PVV): Wij zijn niet voor niets de Partij voor de
Vrijheid. Wij vinden het een fundamentele vrijheid voor ouders om
daarvan gebruik te mogen blijven maken.
De heer Jasper van Dijk (SP): Wat is er «vrij» aan het categorisch willen
sluiten van één schoolsoort?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

12

De heer Beertema (PVV): De heer Van Dijk weet hoe wij hierin staan. Wij
vinden het eerder een ideologie waarover wordt gesproken, dan een
religie. Wij vinden het niet verantwoord om scholen in te richten voor een
ideologie waarin mensen segregatie, exclusiviteit en ongelijkheid tussen
man en vrouw et cetera wordt aangepraat. Zo is het.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dan vind ik dat de heer Beertema een
buitengewoon slap verhaal houdt over het oplossen van dat probleem.
De heer Beertema (PVV): We spreken hier over artikel 5, onder b en niet
over de vraag of er islamitische scholen zouden moeten bestaan. Daar
kom ik in een ander debat heel graag op terug.
De heer Çelik (PvdA): Ik wil eerst reageren op dat laatste, al is dat een
andere discussie. Ik ben ook moslim, maar ik heb nooit geleerd dat
mannen en vrouwen anders zijn. Ik baal er echt van dat er iedere keer
extreme voorbeelden worden gegeven als het gaat om de islam. Ik baal
daar echt van. Daarover moeten wij eens goed doorpraten.
Ik kom op mijn vraag. Vrijstelling betekent dat je er niets meer mee te
maken hebt. Mag je überhaupt regels voorschrijven of eisen stellen, als
mensen een vrijstelling hebben? De heer Biskop sprak daar ook over.
Waarom is er dan nog vrijstelling? Kan de heer Beertema dan wel een
toets eisen? Hoe democratisch is dat, als mensen vrijstelling hebben?
De heer Beertema (PVV): Onderwijs heeft te maken met het overdragen
van kennis, het voorbereiden van kinderen op een ingewikkelde samenleving, emancipatie, integratie enzovoorts. Volgens ons kan dat niet
zonder een vlekkeloze beheersing van de taal. De taal is de basis, de
grondslag, van het onderwijs, of dat nu thuisonderwijs, gereformeerd,
katholiek of ander onderwijs is. Taal is taal. Dat is razend belangrijk. Ook
voor thuisonderwijs moeten daaraan duidelijke eisen worden gesteld.
De heer Çelik (PvdA): Nu gaan we ervan uit dat kinderen een vrijstelling
hebben gekregen. Ze zijn hier geboren, dus ze hebben ook geen verplichte
inburgeringscursus gedaan. Zij hebben echter vrijstelling gekregen. De
heer Beertema vindt nog steeds dat je dan eisen mag stellen aan taal. Ik
vraag het nog een keer: wat is dan de waarde van vrijstelling? Moeten wij
het dan een andere naam geven? Is dat een optie?
De heer Beertema (PVV): Ik begrijp niet zo goed welk verband de heer
Çelik probeert te leggen. Nogmaals: taal is belangrijk voor iedere vorm
van onderwijs, of het nu vrijgesteld onderwijs dat thuis plaatsvindt betreft
of niet. Taal blijft de basis van goed onderwijs en van ontwikkeling. Vanuit
welke traditie je dat doet, maakt niet zo heel veel uit. Het gaat mij niet
zozeer om de traditie, als wel om de kwaliteit van het thuisonderwijs.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. We spreken vandaag over
thuisonderwijs naar aanleiding van het onderzoek van het Kohnstamm
Instituut en de reactie van de minister daarop van 13 december. Ik heb die
reactie met veel interesse gelezen en ik was heel erg blij met de nuchtere
lijn die daarin werd gevoerd.
Toen deed zich de ernstige situatie voor – ik wilde bijna zeggen «het
gedoe» – bij het ICA: 97 ouders gaven aan dat zij wilden overgaan op
thuisonderwijs. Iedereen stond op zijn achterste benen; ook ik was
geschrokken. Het was voor mij een schrikbeeld dat zoveel kinderen in een
klap thuisonderwijs zouden krijgen. Ik vind de reactie van de gemeente
Amsterdam hierop uitstekend: met gestrekt been erin, heel hard. Met
«gestrekt been» bedoel ik te zeggen dat het onacceptabel is, maar dat
men gelijk het gesprek aangaat met de ouders. Er is een wethouder naar
de school gegaan en de leerplichtambtenaren hebben met alle ouders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

13

afzonderlijk gesproken. Het ziet ernaar uit dat dit resultaat oplevert. Ik heb
gehoord dat er nu nog zo’n vijf ouders zijn die zeggen dat zij gebruik
willen maken van de vrijstelling op basis van artikel 5, onder b. Graag krijg
ik daarvan een bevestiging. Ik was wel geschrokken van de reactie van de
minister op Kamervragen. Zij gaf aan dat zij nog eens wil kijken naar de
opportuniteit van artikel 5, onder b. Ik hoop niet dat de minister daarmee
bedoelt dat zij het artikel wil opheffen. Volgens mij zou dat een inperking
zijn van de vrijheid van onderwijs. Dat zou ik jammer vinden. Dat past niet
bij de onderwijsvrijheid die wij in Nederland kennen.
Het onderzoek van het Kohnstamm Instituut vond ik heel goed en niet
alleen vanwege de uitkomsten. Het is te zien dat het echt een wetenschappelijk onderzoek is, omdat de wetenschappers tegelijkertijd wijzen op de
beperkingen van het onderzoek. Daarover heb ik een aantal vragen. Er
wordt aangegeven dat mensen niet kunnen worden verplicht om mee te
doen aan het onderzoek en dat het moeilijk is, te achterhalen wie er
allemaal een ontheffing hebben op basis van artikel 5, onder b van de
leerplichtwet. Heeft de minister voldoende handvatten om representatief
onderzoek naar thuisonderwijs te laten uitvoeren? De deelname is nu
immers vrijwillig. Blijven hierdoor de minder positieve gevallen onderbelicht? Heeft de minister meer bevoegdheden nodig om de Kamer een
volledig beeld van het thuisonderwijs te kunnen geven?
Met de informatie die wij nu hebben, hoe beperkt ook, zie ik geen enkele
reden om te pleiten voor extra regulering van het thuisonderwijs. Ik ben
bang dat wij, als wij dat gaan doen, teruggaan naar de situatie van voor
1969 – het is al gememoreerd – waardoor het thuisonderwijs weer een
wettelijke basis krijgt. In haar brief van 13 december geeft de minister aan
dat zij bang is dat daar een aanzuigende werking van uit zou kunnen gaan.
Ik zie geen enkele reden om over te gaan op regulering vooraf, noch om
artikel 5, onder b geheel af te schaffen.
Ik ben wel positief verrast door de aanpak van de gemeente Amsterdam.
Deze heeft ertoe geleid dat veel ouders de beslissing hebben genomen
om hun kind naar een andere school te sturen. Ik heb mij verdiept in de
wijze waarop je een vrijstelling van de leerplicht kunt krijgen. Ik merk op
dat wij steeds spreken over «vrijstelling van de leerplicht» en niet over
«toestemming voor thuisonderwijs». Dat is geheel aan de ouders. Dat
moeten wij wel scherp voor ogen houden. Voor het aanvragen van een
vrijstelling volstaat het om een brief te sturen; de leerplichtambtenaar
reageert daarop ook met een brief. Op geen enkel moment is er
persoonlijk overleg of contact. Is het op dit moment al mogelijk om
ouders te verplichten om, als zij een brief sturen, ook in gesprek te treden
met de leerplichtambtenaar, zodat deze de ouders kan wijzen op de
consequentie van de ontheffing van de leerplicht? Dan kan worden
nagegaan of de ouders voldoende zijn toegerust om zelf thuisonderwijs te
geven. Dat laat de situatie in Amsterdam in ieder geval zien. Ik denk dat
een gesprek waarin de ouders worden gewezen op de consequenties, kan
helpen om de ouders die er niet voldoende over hebben nagedacht en die
niet in staat zijn om goed thuisonderwijs te geven, eruit te filteren zonder
heel ingewikkelde wetsveranderingen.
Mijn laatste vraag sluit aan bij de woorden van de heer Beertema. Er is
gesproken over misbruik van artikel 5, onder b. De enige vorm van
misbruik die ik zie, is dezelfde als die de heer Beertema constateert: de
vrijstelling kan worden gebruikt om collectief thuisonderwijs te geven. Dat
neigt erg naar privaatonderwijs. In haar antwoord op de Kamervragen
gaat de minister daarop in. Kan zij bevestigen dat dit niet mogelijk is op
basis van de vrijstelling?
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Het is maar een kleine groep
kinderen, dus het is precisiewerk om hierover te spreken. Tegen het
grootste gedeelte van het thuisonderwijs verzetten wij ons helemaal niet.
Het kan fantastisch zijn om op die manier aan kinderen, bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

14

kinderen met fysieke beperkingen, onderwijs te geven. Het punt zit in het
kind zelf of is extern, als je naar het buitenland gaat; ik verwijs naar de
onderdelen a en c van artikel 5.
Wij spreken nu over onderdeel b. Laten wij eens kijken wat er in artikel 23
van de Grondwet staat: de overheid is eraan gehouden, in te staan voor
kwalitatief goed onderwijs. Dat staat voorin in de Grondwet. Er moet
deugdelijk onderwijs worden gegeven. Wij zijn daarmee voortdurend
bezig, als wij kijken naar de Grondwet en alle wetten die daaruit voortvloeien. Scholen mag je niet zomaar oprichten. In het kader van het
initiatiefwetsvoorstel van de heer Jan Jacob van Dijk hebben wij gekeken
naar de vraag hoe je nog strenger kunt zijn voor besturen. Er was verschil
van mening tussen mijn partij en het CDA over het moment waarop je dat
moet doen, maar van welke richting je ook bent, wij zijn het er allemaal
over eens dat je eisen moet stellen aan een school. Als je onderwijs geeft,
is het van groot belang dat het van kwalitatief hoogstaand niveau is.
Dan het thuisonderwijs. Je kunt inderdaad ontheffing krijgen en dan moet
je maar zien. Als dan uit een eerlijk gezegd niet erg indrukwekkend
onderzoek blijkt dat mensen in sommige gevallen aangeven dat het
redelijk is, dan overtuigt mij dat niet voldoende. In het onderzoek komt
onvoldoende naar voren wat er aan burgerschapskunde wordt gedaan en
hoe je op school met elkaar omgaat, wat toch belangrijk is. Al die zaken
zijn in diverse onderwijsdebatten gewisseld, omdat ze ongelooflijk
belangrijk zijn, maar ze zijn niet meegenomen in het onderzoek. Op grond
hiervan kan ik niet zeggen dat het per definitie goed onderwijs is. Er speelt
nog een andere vraag. Er wordt steeds gesproken over het recht van
ouders om scholen te stichten. We hebben aan het stichten van scholen
strenge eisen gesteld. D66 neemt het belang van het kind als uitgangspunt. Het is de vraag of het in het belang van het kind is om thuisonderwijs te krijgen, dit in relatie tot religieuze of andersoortige levensbeschouwelijke gronden. Alles afpellend, denken wij dat dit niet het geval is.
Wij denken dat dit kleine groepje leerlingen heel goed bij ander onderwijs
terecht kan. Zelfs op een openbare school kun je religieus onderwijs
krijgen. Ik ben ervoor dat je dat zelf moet betalen, maar het kan wel. Er zijn
allerlei mogelijkheden om ook wat dit betreft tot precisiewerk te komen. Er
zijn ook vormen van toezicht te introduceren, maar de minister zegt
daarover terecht dat, als je tot zo iets komt, je dit onderwijs eigenlijk
legaliseert. Dan ben je bezig met het maken van een wet op het thuisonderwijs. Daar zijn wij geen voorstander van, want dat kan een aanzuigende werking hebben. Dat vinden wij op basis van de al genoemde
gronden niet wenselijk. Ik ben benieuwd naar de reactie op het gestelde
over taalkennis, want dat is van groot belang. Wij zijn geen voorstander
van dit soort onderwijs, maar mocht dat in de lucht worden gehouden,
dan gaat het vooral om taalkennis. Hoe vaak moet je terugkomen bij de
gemeente om voortdurend thuisonderwijs te kunnen geven? Krijg je in
één keer ontheffing van de leerplicht en wordt er daarna niet meer naar je
omgekeken, of word je jaarlijks of halfjaarlijks teruggeroepen bij de
gemeente? Ik ben daar voorstander van. Dat kost uiteraard geld, maar ik
vind dat alle kosten van dit soort onderwijs bij de ouders terecht moeten
komen. Er is gratis onderwijs voor iedereen, van elke gezindte. Je mag
een school stichten als je met een groep bent die groot genoeg is, maar
extra kosten zijn voor je eigen verantwoording. Ik vind het van groot
belang dat de ontheffing van de leerplicht iedere keer opnieuw wordt
verleend, vooral vanwege de taalkennis. Ik heb het al aangegeven in een
interruptie, maar alles afwegend, vind ik dat artikel 5, onder b om
principiële redenen zou moeten worden geschrapt.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb geen vraag over de slotconclusie van
de heer Van der Ham, want wij kennen D66 als het om dit soort onderwerpen gaat. Hij twijfelt over wat er met de kinderen gebeurt die
thuisonderwijs krijgen. Hij heeft behoefte aan een nader onderzoek. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

15

neem aan dat het de heer Van der Ham bekend is dat er Amerikaanse
universiteiten zijn die voorrangsplaatsen hebben voor kinderen die
thuisonderwijs hebben gevolgd, omdat ze weten dat die zeer gekwalificeerd zijn. Kent hij het uitgebreide onderzoek van dr. Brian Ray over
thuisonderwijs?
De heer Van der Ham (D66): Ik ken uiteraard niet elk onderzoek.
De heer Slob (ChristenUnie): Hij heeft een groot internationaal onderzoek
uitgevoerd onder 8 000 kinderen en later ook onder volwassenen die
thuisonderwijs hebben gevolgd, waarin heel heldere conclusies worden
getrokken over het welbevinden van deze mensen. Ik kan de heer Van der
Ham vertellen dat het heel goed met ze gaat, ook in de samenleving.
De heer Van der Ham (D66): Over de kwaliteit van thuisonderwijs wil ik
me best laten overtuigen. Ik kan me best voorstellen dat thuisonderwijs,
één-op-éénonderwijs, heel goed kan zijn voor een kind. We willen ook
graag dat er minder leerlingen in een klas zitten. Eén-op-éénonderwijs,
bijvoorbeeld in de vorm van bijles, kan ontzettend goed werken. Ik kan mij
best voorstellen dat dit soort onderwijs in sommige gevallen beter is dan
wanneer je in een klas van dertig kinderen zit. Het punt is echter dat wij
ook nog andere eisen aan het onderwijs stellen. Het gaat er niet alleen om
dat je een voldoende haalt voor wiskunde of Nederlands. Het heeft ook te
maken met burgerschapsvorming, want je moet je een element van de
samenleving voelen. Voor levensbeschouwelijke of pedagogische
opvattingen is er voldoende ruimte in het bestaande onderwijs. Ik vind dat
je je daarin moet voegen. Het voordeel is tevens dat je er andere kinderen
ontmoet.
De heer Biskop (CDA): De heer Van der Ham zegt dat er voldoende
mogelijkheden zijn binnen het bestaande onderwijs, maar artikel 5, onder
b gaat er nu juist over dat dit onderwijs er niet binnen een redelijke
afstand is. Hij vindt thuisonderwijs prima als het gaat om artikel 5a en 5c.
Hij heeft het ook over een wellicht tijdelijke ontheffing, maar de kosten
daarvan moeten door de ouders worden gedragen. De heer Van der Ham
komt met allerlei constructieve voorstellen om de huidige situatie te
verbeteren. Zijn slotconclusie is echter dat artikel 5, onder b moet worden
geschrapt. Dat kan ik niet met elkaar rijmen.
De heer Van der Ham (D66): Ik heb goed geluisterd. Vervolgens heb ik
geconstateerd dat er waarschijnlijk geen meerderheid is voor het
schrappen van dat artikel.
De heer Biskop (CDA): Dat is puur opportunisme.
De heer Van der Ham (D66): Ja, als je kijkt naar meerderheden. Ik zeg wel
dat, als deze vorm van onderwijs blijft bestaan, die veel strenger moet
worden dan nu het geval is. Het wordt echter lastig als je er allerlei
vormen van toezicht op wilt zetten, als je wilt weten wat er dagelijks
gebeurt. Bij het verstrekken van de vergunning tot ontheffing kun je wel
naar de taal kijken. Ik ben daarin geïnteresseerd. Ik ben heel benieuwd hoe
je dat inricht. Ik wijs het niet onmiddellijk af, maar ik vind het wel
problematisch. Het collectieve thuisonderwijs zie ik als een groot
probleem. Ik ben best bereid om naar de huidige situatie te kijken, maar
als men mij vraagt of ik dit principieel een goede ontwikkeling vind, dan
antwoord ik negatief. Dat kan toch een uitgangspositie in het debat zijn? Ik
ben uiteraard bereid om te bezien hoe dicht wij bij het ideaal kunnen
komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

16

De heer Klaver (GroenLinks): De heer Van der Ham vindt dat er een aantal
eisen moet worden gesteld om voor ontheffing in aanmerking te komen.
Zo moet er bijvoorbeeld een jaarlijkse toetsing plaatsvinden en moeten de
kosten voor rekening van de ouders komen. Dat is nu al het geval. De heer
Van der Ham wil voorts een aantal inhoudelijke eisen aan deze vorm van
onderwijs stellen. Dat betekent eigenlijk dat er een wet op het thuisonderwijs moet komen, maar die moet dan ook gelden voor kinderen die
ontheffing van de leerplicht hebben op basis van artikel 5a, kinderen met
fysieke of sociaalpsychische problemen waardoor ze niet naar school
kunnen.
De voorzitter: Deelt de heer Van der Ham die lijn?
De heer Van der Ham (D66): Nee, helemaal niet. De minister zei dat, als
je dat gaat doen, als je bijvoorbeeld de kerndoelen van toepassing
verklaart op het thuisonderwijs, dit formeel geen status heeft, maar dat je
dan eigenlijk gelegaliseerd thuisonderwijs hebt. Daar ben ik het mee eens.
Wat de heer Klaver aangeeft, heb ik niet gezegd. Ik zeg juist het tegenovergestelde. Dat kun je dus niet doen. Je kunt wel proberen om te ontmoedigen dat het überhaupt zover komt. Gebaseerd op mijn informatie, hoef
je volgens mij niet jaarlijks om ontheffing te vragen. Volgens mij is dat
veel vager, maar ik vind dat een minimale aanscherping. Ik ben
momenteel aan het bezien of je moet kijken naar wie dat onderwijs geeft
en hoe het met de taal staat en of dat kan in de redenering van de
minister, die ik op dat punt volg. Daar ben ik naar op zoek.
De heer Klaver (GroenLinks): Dan heb ik de heer Van der Ham verkeerd
begrepen, maar volgens mij steunt hij mijn voorstel om een ouder, als die
ontheffing aanvraagt, ook een gesprek te laten voeren met de leerplichtambtenaar of de keus die hij wil maken de juiste is.
De heer Van der Ham (D66): Elk voorstel dat kan ontmoedigen dat dit
gebeurt, zal ik steunen. Ik vind het eigenlijk heel gek dat het in sommige
situaties mogelijk is dat je alleen via een brief communiceert. Dat vind ik
belachelijk. Dat moet so wie so veranderen.
De heer Beertema (PVV): Ik hoor de heer Van der Ham zeggen dat hij
allerlei cognitieve vakken als Nederlands, rekenen en aardrijkskunde
misschien toevertrouwt aan de zorg van ouders. In allerlei wat indirectere
doelen zoals burgerschapscompetenties en het ontmoeten van andere
kinderen kunnen ouders volgens hem niet voorzien. Dat verbaast mij een
beetje. Waar baseert hij dat op?
De heer Van der Ham (D66): Kijk naar de reden waarom het Islamitisch
College Amsterdam is gesloten. Dat ging onder andere over burgerschap.
Dat ging over hoe je omgaat met leerlingen en met het lesmateriaal. Op
scholen wordt heel veel gediscussieerd over de vraag in hoeverre
levensbeschouwing het onderwijs mag bepalen, los van de enkelefeitconstructie. Dit soort onderwijs heeft te maken met enkele problematische zaken. Daar wringt het. Misschien is het mogelijk dat er in bepaalde
vakken goed onderwijs wordt gegeven. Dat kan ik uit het onderzoek
overigens niet concluderen, maar vanuit de getalsmatigheid van
leerlingen ten opzichte van degene die lesgeeft kan ik mij dat best
voorstellen. Je kunt thuisonderwijs echter niet alleen daarop honoreren.
De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Sinds twee uur is ook een aantal
jongeren in de zaal aanwezig. Ik neem aan dat ze geen vrij hebben.
Volgens mij kunnen wij vaststellen dat ze hiermee hebben voldaan aan
een eis die ook door D66 wordt gesteld, namelijk het volgen van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

17

maatschappelijke stage. Zo zie je maar hoe je creatief je met een aanval
op dit onderwijs kunt omgaan en dat als een leerdoel kunt inzetten.
Op een kalme zee kan plotseling een wilde storm opsteken. Er ontstaan
dan rare effecten, zoals grote golven die over je heen slaan. Dat zie je hier
ook. Eind 2010 wilde de minister thuisonderwijs ongemoeid laten, maar
nog geen drie maanden later treffen wij formuleringen aan die erop
duiden dat zij de mogelijkheden onderzoekt om thuisonderwijs te
barricaderen. Een groep ouders die een beroep op thuisonderwijs doet –
we hebben de discussie gehad – heeft dit uitgelokt, onterecht ook wat mij
betreft, maar laten wij constateren dat dit een storm in een glas water is.
De ouders die nog over zijn, vormen slechts een heel klein groepje.
Wij vinden dat we thuisonderwijs niet ongemoeid kunnen laten. Er zijn
drie verbeteringen nodig. Laten we de discussie vooral op basis van feiten
in plaats van schrikbeelden voeren. We moeten de leerplichtwet in
overeenstemming brengen met de Grondwet. De zorg voor de kwaliteit
van het thuisonderwijs moeten we serieus nemen.
Ik kom eerst op de feitelijke basis. De discussie wordt heel vaak gevoerd
op basis van suggestieve beelden. Ook de veelbesproken vrijstelling,
artikel 5, onder b van de leerplichtwet, is op gebrekkige wijze ontstaan als
je naar de geschiedenis kijkt. Een discussie over kwaliteit is destijds niet
gevoerd. Het zou goed zijn als dat alsnog gebeurt. Ik zie het hier
vanmiddag ook gebeuren. De minister spreekt regelmatig over de
ongewenste neveneffecten en aanzuigende werking als je dingen officieel
gaat regelen, maar waarop baseert zij deze aanname? Volgens mij is het
niet meer dan dat. Is de verwachting van een grote aanzuigende werking
wel reëel? Uit de praktijk in het buitenland, waar het veel beter is
geregeld, blijkt eerder het tegendeel. Daar is het aantal mensen dat heel
serieus kiest voor dit type onderwijs uiterst beperkt, omdat het ook uiterst
intensief is. Je doet dat niet zomaar.
Dan de grondwettigheid. We spreken vandaag over thuisonderwijs, maar
die term is gelet op het Nederlandse systeem eigenlijk te fraai. Het is
helemaal geen thuisonderwijs. Het betreft gewoon een vrijstelling van de
leerplicht. Feitelijk verkeren die mensen in niemandsland. De minister stelt
terecht dat thuisonderwijs geen onderwijs is volgens de wet. Daar zit ook
de kern van het probleem. Thuisonderwijs is namelijk wel onderwijs
volgens de Grondwet. Kijk je naar de wetsgeschiedenis van artikel 23, dan
moet je vaststellen dat de wetgever dit wel degelijk zo heeft benoemd.
Bovendien is het niet beperkt tot richtingbezwaren. Het zou breder open
moeten staan, ook voor mensen die problemen hebben met het reguliere
onderwijs en dat zelf willen geven. Is de minister van plan om dit
probleem te verhelpen? Graag ontvang ik in ieder geval een schriftelijke
reactie op het recente briljante proefschrift over thuisonderwijs van
mevrouw Sperling van oktober 2010. Zij werkt op de Erasmus Universiteit.
Dan de kwaliteit. De SGP deelt de mening van de minister in december
dat we met toezicht op thuisonderwijs terughoudend moeten zijn. De
toezichtlast is heel snel disproportioneel. Toetsing op de inhoud en
resultaten van het onderwijs is niet alleen lastig vorm te geven, maar wat
ons betreft voorlopig ook onnodig. Het gaat namelijk om een kleine groep
en de ouders nemen hun verantwoordelijkheid serieus. Vertrouwen
geven, mits daar geen misbruik van wordt gemaakt is een goed
uitgangspunt bij onderwijs. Dat zouden we breder moeten toepassen. Dat
wil het kabinet volgens mij ook. Afzien van toezicht betekent echter niet
dat we geen nadere regels hoeven te stellen. De discussie over bijvoorbeeld het maximum aantal leerlingen en de taalvaardigheid van thuisonderwijzers is terecht. Ik zou het eerder daar zoeken. In de toekomst, als
blijkt dat er daadwerkelijk misbruik van wordt gemaakt, moet misschien
een volgende stap worden overwogen. Het lijkt mij dat de cijfers daarvoor
nu nog geen aanleiding geven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

18

De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. In Nederland bestaat leerplicht,
want een leerplichtig kind weghouden van het onderwijs kan een
bedreiging zijn voor de ontwikkeling van het kind. De minister schrijft:
«Vrijstelling van de leerplicht doet het kind tekort en acht ik in principe
niet wenselijk.» Daar ben ik het zeer mee eens. Toch zijn er ruim 300
kinderen die niet naar school gaan en voor wie die leerplicht niet geldt. Zij
hebben een ontheffing en krijgen dus thuisonderwijs, een uitvloeisel van
artikel 23. Met thuisonderwijs is het net als met privéonderwijs, het zou
niet nodig moeten zijn. Het zou overbodig moeten zijn. De overheid moet
dusdanig goed onderwijs bieden dat geen enkele ouder behoefte heeft
aan alternatieve onderwijsvormen. De regering moet zich dus afvragen
waarom er ouders zijn die geen genoegen nemen met het reguliere
onderwijs. Is dat omdat de kwaliteit tekortschiet, of stellen de ouders
buitensporige eisen? Sommige ouders beroepen zich op de bijzondere
levensbeschouwing die op scholen in de omgeving niet wordt aangeboden. Ik ken uit mijn eigen kring iemand die helemaal geen bijzondere
levensbeschouwing heeft, maar die zich er wel eentje heeft aangemeten
om een beroep te kunnen doen op artikel 5, onder b. Daar dacht ik aan
toen de heer Çelik begon over het misbruik. In ieder geval bestaat de
mogelijkheid dat men een beroep doet op dat artikel en daarmee een
vrijstelling krijgt. Hoe kijkt de minister daar tegenaan? Ik weet dat zij een
groot voorstander is van artikel 23 van de Grondwet, maar dit moet haar
volgens mij ook niet aanstaan.
Voor de SP staat vast dat de kinderen bij voorkeur naar school gaan. Het
leren samenleven is essentieel voor de toekomst. In die zin is thuisonderwijs onwenselijk. Het moet echt om uitzonderingen gaan, wil een
ouder zijn kind thuis kunnen houden, bijvoorbeeld omdat een kind, om
wat voor redenen dan ook, doodongelukkig wordt in een schoolsysteem.
Dat zijn dus psychische of lichamelijke gronden. Dat is wat anders dan het
religieuze argument. Deelt de minister die mening?
De vraag is nu wat je eraan kunt doen. Je kunt alles laten zoals het is. Je
kunt het toezicht aanscherpen. Je kunt het verbieden. Je kunt stellen dat
het om een kleine groep gaat en het daarom laten zoals het is. Dat was de
opstelling van de minister in december, maar door de situatie op het
Islamitisch College Amsterdam bestudeert de minister nu toch de
mogelijkheden om de eisen aan te scherpen. De coalitie wil strenger
toezicht lees ik in de media, omdat er nu weinig zicht is op de kwaliteit.
Dat klinkt redelijk, maar het gevaar is dat je thuisonderwijs formaliseert en
daarmee aantrekkelijker maakt. Hier zit dus een knoop. Ik hoor graag hoe
de minister daarnaar kijkt. Je kunt ook het religieuze argument verbieden,
artikel 5, onder b. Deze kinderen kunnen naar een openbare school. Als je
dat niet doet, dan komt inderdaad snel de gedachte boven om de toetsing
strenger te maken en beter toezicht te houden op de mensen die
aanspraak maken op thuisonderwijs. Vraag wat ze van plan zijn. Vraag op
welke grond ze thuisonderwijs willen geven. Nu kun je dat met een simpel
briefje afdoen, maar dat vind ik wel erg eenvoudig.
Hoe zit het precies met de cijfers rond het ICA? Ik heb hier een artikel van
31 maart uit het Parool. Daar staat dat wethouder Asscher 50 ouders heeft
gesproken. Er zijn er 97. Bijna 50 heeft hij dus niet gesproken. Wat is de
laatste stand van zaken?
De heer Biskop (CDA): De heer Van Dijk brengt een nieuw element in bij
artikel 5 van de leerplichtweg. Wat hem betreft zou dat ook mogen gelden
als een kind zich ongelukkig voelt op school. Dan zou leerplichtontheffing
wel op zijn plaats zijn. Hij toont zich echter allergisch voor het gebruik van
de levensbeschouwelijke richting. Wat is het antwoord van de heer Van
Dijk als kind en ouders doodongelukkig worden van het niet kunnen
kiezen van een school op basis van een levensbeschouwelijke richting?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

19

De heer Jasper van Dijk (SP): Dit is een gevalletje van wishful thinking
van de heer Biskop. Ik heb het over artikel 5a, waarbij het kind vrijstelling
krijgt op grond van ongeschiktheid op psychische of lichamelijke gronden.
Dat is heel wat anders dan artikel 5, onder b over levensbeschouwing,
want dat heeft veel meer betrekking op de ouders. Ik heb al het argument
genoemd van ouders die daar ook nog eens heel creatief mee omgaan. Ik
vind dat dit überhaupt geen motief zou moeten zijn. Ik heb het dan dus
over het gebruik van artikel 5, onder b voor het verkrijgen van een
vrijstelling.
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Het gazon is vanmiddag al behoorlijk
geschoren, maar het echte onversneden liberale geluid heb ik nog niet
gehoord. Dat is ook niet zo raar, want het blok aan de overkant van mij
bevat geen echte liberalen.
De heer Van der Ham (D66): Hoe zit het precies met de Winkeltijdenwet?
Kan de heer Elias die nog een keer uitleggen?
De heer Elias (VVD): Ja, wij zijn gaan regeren, maar daar hebben we een
aantal compromissen voor moeten sluiten.
We hebben in Nederland niet voor niets leerplicht, maar ook niet voor
niets uitzonderingsbepalingen. Ook ik vind het charmant, met de heer
Beertema van de PVV, dat Nederland zo in elkaar zit dat iemand die om
principiële gronden vindt dat zijn kind niet naar de dichtstbijzijnde of zelfs
iets verder weg gelegen school kan, omdat hij het virulent oneens is met
de grondslag van die school, de facto de ruimte krijgt om het onderwijs
zelf te regelen.
De heer Çelik (PvdA): De heer Elias weet dat er leerlingvervoer is voor
ouders die hiermee te maken hebben. Hij weet ook dat mensen in
Nederland vrij zijn om te verhuizen naar een andere stad of provincie
waar wel een school is waar een kind zich thuis kan voelen. Zijn dat geen
goede opties of alternatieven?
De heer Elias (VVD): Jawel, voor de mensen die daar gebruik van willen
maken. Niet voor niets zijn er echter uitzonderingsbepalingen waar je
gebruik van mag maken als je geen school in een wat meer onmiddellijke
omgeving kunt vinden. Ik vind dat een charmant onderdeel van onze
manier van omgaan met soms heel bijzondere minderheden. Anderzijds
zou ik ook graag willen dat dit soort mensen mij niet het recht onthoudt
om hen rare snijbonen te vinden, maar dat ter zijde. Ten principale zou ik
hen hun rechten niet willen onthouden. Ik wil ze niet, zoals de heer Çelik,
de facto dwingen om naar het openbaar onderwijs uit te wijken. Het
moeten rechten zijn en blijven die recht doen aan de bedoeling waarmee
die rechten zijn gecreëerd. Je kunt een beetje steggelen over het
onderzoek, maar ik geloof best dat thuisonderwijs nog niet tot problemen
heeft geleid, in relatie tot de kwaliteit ervan. Dat moet in de toekomst ook
zo blijven.
Waarom overweegt de minister de mogelijkheid van thuisonderwijs
eventueel geheel af te schaffen? Of moet ik vragen: voor thuisonderwijs
richting bezwaarden, dus alleen conform het vaker genoemde artikel 5,
onder b? Ik krijg de indruk dat de minister dit overweegt, omdat zij de
redenering volgt dat een vrijstelling een vrijstelling is, waarna je je er
verder niet meer mee bemoeit. Je kunt toch zonder enig probleem
voorwaarden aan een vrijstelling verbinden? Indien nodig, kun je artikel 5,
onder b toch aanscherpen met die voorwaarden? Een voorwaarde zou
kunnen zijn – als dat technisch niet mogelijk is, of anders zou moeten, dan
hoor ik dat wel – een taaltoets voor de ouders van kinderen die thuisonderwijs willen geven. Ik vind dat een interessante gedachte. Het lijkt ook
een logische eis die je mag stellen aan degene die dat onderwijs gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

20

geven. Dat moet dan de ouder zijn. We gaan immers geen huisschooltjes
propageren, want daarvoor bestaan andere mogelijkheden in Nederland.
Dan kunnen de ouders een eigen school beginnen. Daartoe bestaat de
mogelijkheid. Dat is een uniek model in de wereld. Je kunt met een aantal
anderen een school beginnen. Als je aan bepaalde voorwaarden voldoet,
dan legt de overheid ook het geld voor de bekostiging neer. Ik vind dat de
voorstanders van thuisonderwijs die met allerlei verwijzingen naar het
buitenland komen, vergeten – of doen alsof zij dat vergeten zijn – dat die
mogelijkheid in Nederland wel bestaat, maar in het buitenland niet. Een
aantal ouders bij elkaar kan dit doen. Dat is een extra reden om redelijk
scherp te kijken naar de mogelijkheid om de facto thuisonderwijs te
geven. Ik erken dat moet worden opgepast voor de aanzuigende werking,
maar ik heb al iets gezegd over bepaalde voorwaarden die je dan zou
kunnen stellen.
Ik zou ook niet weten waarom je niet tegelijkertijd, naast de taaltoets, een
vorm van toezicht zou kunnen creëren. Dat mag dan light toezicht zijn, in
combinatie met de taaltoets. Ik hoor de minister straks al zeggen dat zij
geen nieuw toezichtmonster wil creëren. Ik heb haar antwoorden op de
Kamervragen van de PVV gezien. Ik heb daarom even zitten rekenen.
Laten wij het niet ingewikkelder maken dan nodig is. Kijk naar de situatie
van nu. Stel dat je twee inspecteurs aan het werk hebt. In totaal zijn dat
2880 uur. Er zijn 328 kinderen, anderhalf kind gemiddeld per gezin. Dan
kom je uit op 218 keer. Als je bij 10% steekproefsgewijs langs gaat, dan is
dat per jaar gemiddeld nog geen anderhalf uur, dus binnenlopen en zien
hoe het gaat. Dan heb je één op de tien gecontroleerd. Als je één op de
vijf controleert, dan gaat het om 2,5 uur per jaar. Dat kan toch niet het
probleem zijn.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb een vraag over dit liberale standpunt.
Ik begrijp dat de heer Elias niet aan de vrijstellingsgronden wil komen,
zoals die nu in de wet zijn verankerd. Hij wil wel voorwaarden stellen aan
thuisonderwijs. Omdat thuisonderwijs nog geen plek heeft gekregen in de
wet, betekent dit dat de heer Elias vindt dat hierover eigenlijk een aparte
wet moet komen, of dat dit in een andere wet wordt verankerd, met de
voorwaarden die daaraan worden verbonden. Realiseert hij zich dat hij
daarmee achter de voordeur terechtkomt, iets waar liberalen vaak
allergisch voor zijn?
De heer Elias (VVD): Wat het eerste punt betreft probeer ik te zoeken naar
voorwaarden, behorend bij de vrijheid van artikel 5, onder b. Dat artikel
kun je enigszins aan voorwaarden verbinden, zonder dat weg te halen of
in te perken, want dat zou niet liberaal zijn. Wat het tweede betreft: wat
het zwaarste is, moet het zwaarste wegen. Ik vind dat je wel degelijk moet
weten of kinderen daadwerkelijk onderwijs krijgen, omdat je ze de facto
immers vrijstelt van de leerplicht.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik probeer het te begrijpen, ook wetstechnisch. In de wet zijn vrijstellingen geregeld. Op die manier kun je
ontheffing van de leerplicht krijgen. Op het moment dat de VVD daar
voorwaarden aan wil verbinden, ontkom je niet aan een bepaalde
verankering van wat thuisonderwijs is. Dat wil de minister juist voorkomen, omdat zij bang is voor het aanzuigende effect. Ik hoor graag wat
de heer Elias concreet wil.
De heer Elias (VVD): Ik vraag de minister of zij, het probleem onderkennend, niet doorslaat als zij thuisonderwijs afschaft. Zo mag het
overigens niet eens heten. De ontheffingsruimte maakt het mogelijk om
thuisonderwijs te geven, al is het in de zin van de wet formeel geen
onderwijs, maar er mag geen sprake zijn van aanzuigende werking. Is er
wellicht iets mogelijk op de manier die ik suggereer? Ik vind echter niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

21

dat wij de in Nederland bestaande charmante mogelijkheid om minderheden van minderheden de ruimte te geven om het zelf te regelen,
geweld aan moeten doen.
De heer Van der Ham (D66): Het luistert nauw. Als een inspecteur naar
een normale school gaat, bekijkt hij onder andere of er voldoende met
kerndoelen wordt gewerkt, hoe het pedagogische klimaat is en dat soort
zaken. Dat is allemaal vastgelegd. Het voorstel van de heer Elias klinkt
heel sympathiek. De inspecteur komt anderhalf uur bij een thuisonderwijsadres over de vloer, maar wat gaat hij dan toetsen? Vindt de heer Elias
principieel dat de kosten van dat toetsen sowieso bij de ouders zouden
moeten liggen?
De heer Elias (VVD): We moeten proberen op te houden met beginnen te
zeggen wat er fout zou kunnen gaan. Laten wij eerst bezien of wij dit
kunnen oplossen. Ik kan mij heel goed voorstellen dat een inspecteur met
een kind van vijftien jaar spreekt. Als dat kind nauwelijks Nederlands
spreekt, als blijkt dat het kind amper kan rekenen, dan kun je snel
concluderen dat het niet goed gaat. Dat lijkt mij niet zo ingewikkeld. Dan
de principiële vraag. Daar ga ik over nadenken, maar waarschijnlijk liggen
de kosten van zo’n marginale controle, omdat de ouders geen gebruik
maken van andere onderwijsfaciliteiten, lager dan de kosten als kinderen
naar een gewone school zouden zijn gegaan. Ik hoor daarover graag de
mening van de minister.
De heer Van der Ham (D66): Dank voor het laatste antwoord, maar nog
even iets over het eerste. Je loopt geen school binnen om alleen maar te
checken of iedereen Nederlands spreekt en kan rekenen en om, als dat
niet het geval is, direct weer weg te gaan. Het is veel meer vastgelegd. Ik
ben het met de heer Elias en de minister eens dat, als je dit gaat doen, je
een soort van legalisering krijgt. Dat willen de ChristenUnie en de SGP
graag, maar wij willen dat niet. Volgens mij wil de heer Elias dat ook niet.
Het is heel lastig om toezicht uit te laten oefenen door mensen die over de
vloer komen, zonder dat die specifiek kijken naar wat er gebeurt. Hoe wil
de heer Elias dat oplossen?
De heer Elias (VVD): Dat weet ik niet, maar we kunnen wel bezien of wij
zoiets vorm kunnen geven. Stel dat de heer Van der Ham en ik een
ochtend op school zijn, dan hebben wij daarna heus wel het idee of het
een goede of slechte school is. Als wij met drie verschillende kinderen die
thuisonderwijs volgen een uurtje praten, dan weten wij daarna gevoelsmatig echt wel of die kinderen een beetje opvoeding en onderwijs hebben
genoten of dat ze gewoon achter de computer zijn neergezet. Laten wij het
niet zo ingewikkeld maken. Ik wil niet naar certificeringen, vreselijk
ingewikkelde dingen en opgetuigd toezicht. Er moet een soort tussenweg
mogelijk zijn.
De heer Klaver (GroenLinks): De heer Elias deed de minister tekort toen
hij via een korte berekening aangaf met het hoeveel inspecteurs je het
toezicht zou kunnen oplossen. De minister heeft ook aangegeven dat er
een toetsingskader moet worden opgesteld en dat dit om heel specifieke
kennis vraagt. De heer Elias stelde een aantal keren dat het probleem
daarmee kan worden aangepakt, maar welk probleem bedoelt hij precies?
De heer Elias (VVD): Het probleem dat door de wijze waarop wij voor
minderheden van minderheden uitzonderingssituaties hebben gecreëerd,
hele groepen zich daarop beroepen, waarna kinderen aan hun lot worden
overgelaten. Ik ben daarom begonnen met het kernpunt dat de leerplicht
er niet voor niets is. Wij vinden dat kinderen onderwijs moeten genieten.
Daar moeten wij niet al te gemakkelijk van afstappen en doen alsof er op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

22

dit punt niets moet gebeuren. Tegelijkertijd zie ik de andere problemen,
namelijk die van de aanzuigende werking en de principiële uitgangspunten, kortom dat gazon dat er van te voren al was.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik wil een probleemschets. De heer Elias
spreekt over hele groepen. Bedoelt hij dat die 328 kinderen van nu er veel
meer worden? Of doelt hij erop dat het gaat om hele groepen tegelijk, wat
de heer Beertema en ik aangeven, en dat er als het ware thuisonderwijs
en groupe komt?
De heer Elias (VVD): Nee, want daar ben ik tegen. Dat heb ik al gezegd.
Wij gaan geen thuisscholen propageren. Laten we man en paard noemen.
Eén van de aanleidingen om hier nog eens scherper naar te kijken, is die
toestand in Amsterdam met het Islamitisch College. Het is prachtig dat de
wethouder er achteraan jaagt en dat de helft van de ouders zich zou
hebben laten overtuigen, al weten wij niet of dat blijvend is – ik vind het
overigens raar dat wethouders dat moeten doen, al is het wel goed – maar
ik wil niet dat dit soort bewegingen vaker op gang komt, waardoor
kinderen aan hun lot worden overgelaten onder het mom van thuisonderwijs. Op die manier wordt de leerplicht de facto omzeild. Dat is een
reëel probleem en dat moeten wij reëel bespreken.
De heer Jasper van Dijk (SP): Erkent de heer Elias dat zijn voorstel vele
malen omslachtiger is en mogelijk veel meer nieuwe bureaucratie
oplevert dan het simpelweg schrappen van artikel 5, onder b?
De heer Elias (VVD): Ik ben tegen het schrappen van artikel 5, onder b.
De voorzitter: Wij zijn gekomen aan het eind van de eerste termijn van
de Kamer. We gaan nu even schorsen. Daarna antwoordt de minister. De
eindtijd van dit overleg is 16.30 uur, maar ik sluit niet uit dat we daar iets
overheen gaan.
De voorzitter: Dames en heren. We gaan weer verder. De minister begint
met haar antwoord. Zij zal eerst enkele inleidende opmerkingen maken en
daarna de vragen beantwoorden. Mochten er al vragen zijn na de
inleidende opmerkingen van de minister, dan krijgen de leden de
gelegenheid om die te stellen. De minister maakt haar inleidende
opmerkingen eerst wel af.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Voorzitter. Dank voor de reactie
in eerste termijn van de Kamer. Het is gebruikelijk om dat te zeggen, maar
in dit geval meen ik het echt, meestal natuurlijk, maar nu daadwerkelijk
omdat dit een heel goed debat is. Het debat onderstreept wat ik heb
getracht aan te geven in de beantwoording van de vragen, namelijk de
worsteling hoe om te gaan met dit onderwerp. Het onderstreept ook het
feit dat wij ons moeten beraden op dit punt. Heel concreet kom ik nu
direct bij de vraag die een aantal woordvoerders heeft gesteld, namelijk
hoe dit zich verhoudt met de situatie van drie maanden geleden. Wij
hebben toen gesproken over de achterkant van het voorstel en over: Hoe
zie je toe op? Wij hebben destijds dus naar de inhoudelijke kant gekeken.
Naar aanleiding van de situatie in Amsterdam ben ik echter met de
voorkant geconfronteerd, de entree van de mogelijkheid. Ik kom daarop
terug.
Het goede ook van dit debat is dat duidelijk is geworden dat de meerderheid van de Kamer niet voelt voor afschaffing van de mogelijkheid die
artikel 5, onder b biedt. Dat is helder. Dat is voor mij een gegeven. Bij mijn
nadenken over dit onderwerp wil ik een aantal aspecten benoemen.
In de discussie wordt enerzijds geconstateerd dat geen sprake is van het
recht op thuisonderwijs, maar van het recht op vrijstelling van onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

23

Dat heeft tot gevolg dat je nergens op kunt toezien, want vrijstelling is
vrijstelling. De heer Dijkgraaf sprak in dat verband over een niemandsland, een mooie term. Aan de andere kant willen we toch toezicht. We
willen weten of het goed zit met degene aan wiens zorgen het kind is
toevertrouwd en die moet zorgen voor een goede ontwikkeling van dat
kind. Wij gunnen elk kind goed onderwijs en een goede ontwikkeling. Wat
ik nu beluister, is hetzelfde als wat ik dacht toen ik met de situatie van het
ICA werd geconfronteerd. Dat was voor mij eigenlijk een wake-upcall. Ik
vroeg me af hoe het met de borging van het desbetreffende artikel zat,
met de borging van datgene wat zojuist als belangrijk is uitgesproken. Het
gaat namelijk om de borging van goed kwalitatief onderwijs voor
kinderen, ook al zit je niet op school. Je moet vorming ontvangen omdat
je straks klaar moet zijn voor de samenleving. Ik ga uit van hetzelfde als
wat de heer Biskop meldde en waarover wij vanochtend in ander verband
een discussie hebben gevoerd. Ik ga uit van vertrouwen in mensen en van
vertrouwen in ouders, maar ik constateer wel een bepaalde ontwikkeling
in dit opzicht, namelijk een verdubbeling in zeven jaar. Thuisonderwijs
groeit dus behoorlijk. Ik zie ook wat de heer Van Dijk stelde. Hij sprak over
misbruik. Ongetwijfeld komt dat voor. Ik weet het niet, want wij zien niet
toe op een vrijstelling en wij zien ook niet toe op wat men met de tijd
doet. Ik hoor de verhalen echter ook. Men komt er soms ook eerlijk voor
uit. Dan zegt een ouder dat zijn kind hoogbegaafd is, maar in de klas
onvoldoende tot zijn recht komt, en dat de ouder zelf onderwijs gaat
geven, omdat hij niet tevreden is over de kwaliteit van de school. Dit
artikel is daar echter niet voor beoogd. Dan moeten wij werken aan de
kwaliteit van het onderwijs, aan voldoende ruimte voor hoogbegaafde
kinderen in het onderwijs. Wij zullen ook met voorstellen rondom
excellentie komen. Het gaat er dus om hoe wij de bedoeling van dit artikel
borgen en hoe wij de kwaliteit borgen die wij elk kind gunnen.
De vraag is wat er mogelijk is. Je kunt aan de voor- en aan de achterkant
werken. De heer Klaver merkt op dat je elkaar moet kunnen spreken
voordat je aan zo iets begint.
De heer Van der Ham (D66): Was dit de inleiding?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee, ik ben nog bezig met de
inleiding.
Je zou aan het begin kunnen kijken van hoe je met dingen wilt omgaan.
Je kunt de vrijstelling met een aantal randvoorwaarden omkleden. In die
zin kunnen we een aantal zaken meegeven. Het onderwijs zou je wettelijk
ook scherper kunnen verankeren. Dan kun je daar ook op toezien. Het is
mogelijk, maar dat moet juridisch goed worden uitgezocht, dat je niet
zozeer spreekt over recht op thuisonderwijs, dat een aanzuigende werking
kan hebben, maar over de plicht tot onderwijs thuis die aan de vrijstelling
is verbonden en aan de condities die daarbij horen. Dan kun je tot heel
globale toezichtkaders komen. Ik ga kijken naar de mogelijkheden, ook in
het buitenland. Er is veel mogelijk, maar je moet ongelooflijk goed
nadenken, want het is een heel complexe wet. Dat hebben wij al gemerkt.
Het is voor mij inmiddels heel duidelijk dat wij heel goed naar dit aspect
moeten kijken. De aspecten die hier aan de orde zijn geweest, neem ik in
mijn onderzoek mee, al voel ik dat een Kamermeerderheid, zoals de heer
Elias het stelde, hecht aan het overeind houden van deze charmante
oplossing. De heren Slob, Dijkgraaf en Biskop zullen daar overigens
andere woorden voor gebruiken, denk ik. Deze mogelijkheid schept in
ieder geval ruimte voor ouders en biedt een bepaalde vrijheid. Daarnaast
beluister ik breed dat de Kamer er ook meer checks and balances en
borgen in wil hebben. Ik ga daarmee aan de slag. Dan kan de Kamer
vervolgens bezien wat er wel kan, want ik weet nu nog niet of alles kan, en
wat het voor consequenties heeft, ook in het licht van de eventuele
kosten. Ik zal ook aangeven wat niet kan, tenzij de Kamer een heel grote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

24

slag wil maken, maar daardoor wordt de kwestie behoorlijk geïnstitutionaliseerd. Ook ik vind het belangrijk dat wij de consistentie bewaren, maar ik
heb dezelfde onderhuidse zorg als de Kamer. Daarom heb ik er behoefte
aan hier heel goed naar te kijken.
De heer Van der Ham (D66): In de inleiding van de minister zat een
interessant zinnetje. De minister heeft een meerderheid geconstateerd die
artikel 5, onder b wil behouden. Die meerderheid zie ik ook, dus dat is
goed opgemerkt. In de brief van de minister staat echter dat zij serieuze
twijfels heeft in hoeverre deze uitzonderingsgrond in het belang is van
betrokkenen en de samenleving als geheel en dat zij zich daarop gaat
beraden. Gaat de minister nu bezien hoe artikel 5, onder b in stand kan
worden gehouden, wellicht wat meer aangescherpt, omdat er nu eenmaal
geen meerderheid is voor het afschaffen ervan, of gaat zij kijken of dit
artikel toch kan worden geschrapt, omdat zij daar serieuze twijfel over
had? Of is het laatste van tafel, gelet op haar constatering van zojuist dat
een Kamermeerderheid daartegen is?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee, voor mij is de achtergrond
achter de beantwoording dat ik bij dit onderdeel van artikel 5 heel veel
vraagtekens plaats en zorgen heb qua uitvoering en toegankelijkheid. Het
is namelijk een groep die heel groot kan worden. De groepen in het eerste
en derde lid van het artikel zijn veel scherper af te bakenen. Wat die
groepen betreft is het dat dan, los van eventuele te stellen voorwaarden.
De middengroep kan echter veel groter worden door de toegankelijkheid.
Paul Zoontjes gaf wat dat betreft een heel heldere reactie in Trouw. Hij
stelde dat je heel weinig poot hebt om op te staan, omdat dit van
rechtswege is toegestaan. Als dit ruimtelijk zo’n gevolg qua entree kan
hebben, als het aantal kinderen in zeven jaar tijd met 100% groeit, als ook
deze discussie mensen op bepaalde gedachten kan brengen, dan heb ik
zorg en twijfel of wij het op deze manier moeten doen. Ik vind die zorg
terug in de betogen van alle woordvoerders.
De heer Van der Ham (D66): Dat klopt. Als dit blijft bestaan, dan moet er
in ieder geval meer gebeuren dan nu het geval is. Daarover zijn wij het
eens. Wij overleggen nu echter met de minister van Onderwijs. Zij
beantwoordt Kamervragen. Daarin stelt zij dat zij serieuze twijfels heeft
over de vraag of deze mogelijkheid in het belang van betrokkenen en de
samenleving als geheel is. In de inleiding van zojuist constateerde de
minister een meerderheid voor het in ieder geval niet schrappen van dit
artikellid. Was de minister bij de voorbereiding van het debat nog bereid
om de optie mee te wegen dat dit artikellid toch nog moet worden
geschrapt, omdat het heel moeilijk is om dit aan regels te binden? Dat
schetst zij namelijk in de beantwoording.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: In het debat krijg je je eigen
gedachten scherper. Door al die zaken die zijn genoemd, roept dit
artikellid bij mij serieus twijfel op, maar het gaat mij vooral om de wens
tot goede borging. Toen ik vernam wat er in Amsterdam dreigde te
gebeuren – de wethouder heeft wat dit betreft een heel goede klus
geklaard – was ik zeer verrast en vroeg me af of dat allemaal kon. Daar
heb ik wel grote problemen mee.
De heer Çelik (PvdA): Ik twijfel nu, want de tweede vraag van de heer Van
der Ham was ook mijn vraag. Ik wil graag duidelijkheid nu. Alle woordvoerders hebben gesproken over borging en al die andere zaken. Heb ik
goed begrepen dat de minister niet heeft overwogen, ook niet bij de
beantwoording van de vragen, om artikel 5, onder b te schrappen en dat
zij dat nu ook niet doet? Begrijp ik goed dat dit volledig van de baan is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

25

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ja, maar ik heb niet voor niets
aangegeven dat ik nader onderzoek ga doen, want ik wil alles goed en
scherp in beeld hebben. Ik voel er niet zo veel voor om snel wat te doen.
Dat doe ik nooit, want ik heb daar een hekel aan, maar daar komt bij dat
het ergens over gaat in het onderwijs. Dat blijkt ook in het debat. Ik had
het nog niet uitgekristalliseerd, maar kijkend naar de huidige situatie heb
ik ernstige zorgen over artikel 5, onder b.
De heer Jasper van Dijk (SP): Gaat de minister zowel de toetsing van de
aanvraag voor een vrijstelling onderzoeken, dus iemands motief om
aanspraak op vooral artikel 5, onder b te maken, als het toezicht op het
thuisonderwijs? Ik haal dat even uit elkaar, maar gaat de minister dat
allebei onderzoeken? Zo ja, wanneer kunnen wij iets verwachten?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik wil zowel naar de voorkant
als naar de achterkant van het verhaal kijken, maar het is afwachten wat
uiteindelijk zo reëel blijkt te zijn dat wij het kunnen waarmaken. Dat is in
het debat ook naar voren gekomen. Het artikel is er nu eenmaal, maar het
feit dat dit tot een enorme verruiming kan leiden, brengt mij tot het gevoel
dat ik me erin wil verdiepen. De term «niemandsland» past daar goed bij,
want de vraag is of wij dit op die manier wel moeten willen. Ik heb
vandaag verschillende suggesties en ideeën gehoord. Ik neem die mee en
bekijk ze op hun uitvoerbaarheid. Het probleem komt namelijk sneller
binnen dan dat wij er op een goede manier afkomen. Ik wil dus in de
breedte van en rondom dit artikel kijken.
De heer Jasper van Dijk (SP): En wanneer kunnen wij iets verwachten?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik heb in de beantwoording
aangegeven dat het dit najaar zal worden.
De heer Dijkgraaf (SGP): Het is een mooie lijn die de minister nu uitzet,
maar ik verzoek haar om ook naar de andere kant te kijken, ook gelet op
de wordingsgeschiedenis van artikel 23 en het proefschrift van mevrouw
Sperling met als conclusie dat een en ander niet alleen aan richtingbezwaren moet worden gekoppeld, maar ook aan het recht van ouders. Ik
zeg dat ook vanwege de kwestie van bijvoorbeeld de hoogbegaafdheid. Ik
heb zojuist nog een leerling gesproken met een IQ van 150, een Cito-score
van 550, alle punten dus, en een staatsexamen op 12-jarige leeftijd op
vwo-niveau. Ik begrijp de minister als zij stelt dat de oplossing moet
worden gezocht in een aanpassing van het onderwijssysteem, maar toch
kan dit heel goed werken. Daarom zei de heer Slob dat Harvard en
Princeton gek zijn op dit soort kinderen, omdat daar briljante figuren
tussen zitten. Als dit een heel goede oplossing voor zulke kinderen is, vind
ik dat wij de creatieve oplossingen moeten benutten, als ze ten nutte zijn
voor ons allemaal, al wil ook ik de aanzuigende werking voorkomen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: De heer Dijkgraaf vraagt
eigenlijk om een verruiming. Die wordt soms al door ouders benut via
datgene wat de heer Van Dijk aangaf en waar mensen ook open voor
uitkomen. Ze zijn het verhaal ingelopen, maar niet conform de wet. Ik zeg
toe dat ik naar alles rondom dit artikel goed zal kijken. Dat lijkt mij de
beste uitgangspositie, gelet op de relevantie en de fundamentele kant
ervan.
De heer Slob (ChristenUnie): De situatie in Amsterdam is echt uitzonderlijk. Het komt niet zo heel vaak voor dat een school van die omvang
gesloten wordt. Ik begrijp de wake-upcall van de minister toch niet
helemaal. Er lag een duidelijk rapport, waarin zowel de achterkant als de
voorkant in beeld is gebracht en waar de minister een heel goede reactie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

26

op heeft geschreven. Dan komt er opeens een situatie waardoor het lijkt
alsof veel ouders een beroep gaan doen op de vrijstelling volgens artikel
5, onder b. Dat is uiteindelijk niet gebeurd. Het is geen wake-upcall maar
bij wijze van spreken vals alarm geweest. Dan is het echt zeer de vraag of
de minister dit soort bewegingen moet inzetten. De minister zegt dat de
Kamer toezicht wil. Ik heb dat in ieder geval niet gezegd. Ik vraag me af of
zij de bestaande situatie moet veranderen puur op basis van wat toch
eigenlijk een storm in een glas water is geweest.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dan lieg ik wat dat betreft in
commissie, want dat beeld leeft breder in de Kamer. Soms vindt zoiets
plaats, wat niet wil zeggen dat je vervolgens niet heel zorgvuldig en
consistent moet handelen vanuit hoe je ooit gestart bent. Het heeft mij
inderdaad aan het denken gezet. Voor mij is het aanleiding geweest om na
te gaan hoe het met dit artikel zit. Ik vind niet dat je in die zin op incidenten moet reageren, maar zaken mogen je wel aan het denken zetten. Ik
stel vast dat uit de reacties blijkt dat het eenieder aan het denken heeft
gezet. Ik heb de wens om daar op een heel consistente en zorgvuldige
manier mee om te gaan. Daarom heb ik ook gezegd dat ik me nader wil
beraden. Ik hoor hier veel zaken die ik interessant vind om mee te nemen
en ik wil aan de Kamer voorleggen wat kan en wat niet kan, wat grote
consequenties heeft of goed in te voeren is.
De heer Slob (ChristenUnie): Natuurlijk is er geen stop op nadenken. Dat
doen wij ook. Als ik nu kijk naar de feitelijke situatie vraag ik me echt af of
er aanleiding is om dit soort bewegingen te maken. De minister komt nog
niet met voorstellen. Zo ver is het nog niet. Dus ik zal die afwachten. Ik
vraag wel om enige nuchterheid en ik doe een beroep op de minister, met
haar achtergrond, om erover na te blijven denken of zij ouders die in hun
eigen huis hun kinderen een bepaalde vorm van onderwijs geven allerlei
verplichtingen wil opleggen. Dat gaat heel erg ver en dat zal ook een
zekere spanning oproepen.
De voorzitter: Dat is een oproep aan de minister.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nogmaals het rapport van
december ging echt over de achterkant en niet over de entree. Dat is nu
juist het verschil met de situatie van het ICA. Juist vanuit mijn achtergrond wil ik zaken zorgvuldig afhandelen. Opvoeden is niet aan mij, maar
het bevorderen van goede vorming en onderwijs is toevallig wel mijn
ding.
De heer Klaver (GroenLinks): In het kader van de zorgvuldigheid wil ik
iets zeggen over die verdubbeling in zeven jaar tijd. Ik moet zeggen dat er
sprake is van een trend. We spreken namelijk nog steeds maar over 0,01%
van de totale populatie. Dus de vraag is hoe significant deze stijging is. Ik
vind dat je daarmee moet oppassen.
Het incident in Amsterdam met het ICA laat ons wel zien wat er kan
gebeuren, welke toestroom er kan komen. Ik vind het dan ook heel goed
dat de minister aangeeft na te willen denken over de voorkant. Ik neem
aan dat zij daar naar aanleiding van mijn vragen nog verder op ingaat.
Daar kom ik later op. Mijn vraag is waarom de minister na de eerste
termijn van de Kamer de conclusie trekt dat er aan de achterkant
gerepareerd zou moeten worden, terwijl zij in haar brief van 13 december
heel duidelijk aangeeft dat dit niet nodig is. Waar komt dat uit voort? De
minister geeft aan dat dit komt door de situatie in Amsterdam. Kan zij dan
precies aangeven waarom die situatie in Amsterdam haar heeft doen
constateren dat zaken aan de achterkant beter moeten worden geregeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

27

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Omdat het erop leek dat dit wel
eens een veel bredere beweging kon zijn. Dit keer is dat niet het geval,
maar we zien wel groei. Elk kind telt uiteindelijk. Daarom heb ik er nog
eens goed naar gekeken en daarom wilde ik rondom dit verhaal meer
borgen hebben. Maar dat is niet eenvoudig, omdat het geen recht op
onderwijs is maar recht op vrijstelling, wat eigenlijk wel heel bijzonder is.
Het is waar, ik ben hier wat scherper en dieper op ingegaan. Je kunt
namelijk ook voortschrijdend inzicht hebben.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik vind dat wel opvallend, want het is nog
niet zo heel lang geleden dat die brief aan de Kamer is gestuurd waarin de
minister heel stellig stelling nam. Ik ben niet tegen voortschrijdend inzicht,
maar ik vind deze stellingname daarin wat vreemd. Ik begrijp wel dat de
minister de voorkant beter wil controleren, dus dat erop wordt gelet of
ouders goed hebben nagedacht over de keuze om een vrijstelling aan te
vragen en zelf onderwijs te geven.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat is uw mening. Ik heb ook
andere geluiden beluisterd in de commissie, bijvoorbeeld dat er bepaalde
kwaliteitseisen gesteld zouden kunnen worden, zoals een taaltest. Nadat
de heer Beertema het naar voren had gebracht, kwam het bij een aantal
andere sprekers terug. Het is natuurlijk wel vreemd om voor een
vrijstelling een taaltest te moeten doen. Ik zou eerder denken dat getest
moet worden of je goed om kunt gaan met je vrijheid. Dat is het eigenaardige van deze wet. Ik wil gewoon alle kanten van dat artikel goed
belichten. Kunnen we, zonder dat we doorschieten in bepaalde zaken –
een zorg die de heer Slob heeft – meer borgen inbouwen? Dan gaat het
erom dat wordt geborgd dat een kind goede vorming en goed onderwijs
wordt geboden. Dat is mijn eerste verantwoordelijkheid en ook die van de
Kamer.
De heer Biskop (CDA): Op dit punt heb ik vragen gesteld in relatie tot
artikel 23, lid 2: het geven van onderwijs is vrij, behoudens toezicht van de
overheid. Komt de minister daar nog op?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ja.
De voorzitter: De minister gaat verder met het beantwoorden van de
individuele vragen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik loop inderdaad de gestelde
vragen na.
Gevraagd is of er spanning is met artikel 23. Nee, er is geen spanning
tussen artikel 5, onder b en artikel 23 van de Grondwet. Thuisonderwijs is
geen manier om de leerplicht in te vullen, maar kan worden gegeven aan
kinderen die zijn vrijgesteld van leerplicht. Zo is het nu. Thuisonderwijs is
niet in de leerplichtwet geregeld, wel de gronden voor de vrijstelling
ervan. Deze wet is natuurlijk al aangenomen. Het is per definitie een wet
die in de Grondwet past, anders was de wet er niet gekomen. Ouders
kunnen kiezen uit het door de overheid bekostigd onderwijs. Dat aanbod
is pluriform. Daarnaast bestaat de vrijheid om particuliere scholen te
stichten. Maar er is geen spanning tussen artikel 5, onder b van de
leerplichtwet en artikel 23 van de Grondwet.
De heer Biskop (CDA): Begrijp ik goed dat de minister zegt dat wat in de
leerplichtwet staat de enge vorm van onderwijs is die ook bedoeld is in
artikel 23?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het geven van onderwijs is vrij.
Het onderwijs is een aanhoudende zorg van de regering. Dat is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

28

eigenlijk op twee hoofdlijnen en ik noem dan ook het toezicht daarop. Dan
heb je het over onderwijs aan leerplichtige kinderen, namelijk het
bekostigd en het niet bekostigd onderwijs. Artikel 5, onder b geeft de
mogelijkheid tot vrijstelling van leerplicht, maar daarmee niet de plicht tot
het geven van onderwijs.
De heer Biskop (CDA): De overheid houdt toezicht op vormen van
onderwijs die niet onder de leerplicht vallen. Er bestaat in Nederland
onderwijs dat niet is geregeld in de leerplichtwet en toch onderwijs is.
Dan refereer ik aan artikel 23, waarin staat dat als er onderwijs wordt
gegeven, er toezicht van de overheid dient te zijn.
De heer Çelik (PvdA): Het is vrijstelling van onderwijs en geen leerplicht.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dit wetsartikel geeft vrijstelling
van de leerplicht. Zo is het.
De heer Dijkgraaf (SGP): Daar ben ik het mee eens, maar als je naar de
wordingsgeschiedenis van artikel 23 kijkt, gaat het om het geven van
onderwijs op welke wijze dan ook. Als de minister gaat nadenken over
onderwijsvormen – uiterst lastige materie – stel ik haar voor om het
proefschrift van mevrouw Sperling te raadplegen. Mevrouw Sperling zegt
daar heel mooie dingen over. Het proefschrift gaat zowel over onderwijs
in officiële instellingen als over thuisonderwijs.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: De regering heeft aanhoudend
zorg over de kwaliteit van het onderwijs. Hier is echter sprake van
vrijstelling van de leerplicht. Maar goed, het is complex. Ik zal wat de heer
Dijkgraaf voorstelt meenemen.
De heer Van der Ham (D66): De wordingsgeschiedenis van artikel 23 van
de SGP ...
De heer Dijkgraaf (SGP): Dit is een historisch moment, voorzitter.
De voorzitter: We hebben het genoteerd.
De heer Van der Ham (D66): Dat was overigens in een tijd waarin
nergens in de wet kerndoelen werden gesteld. Er was ook nog geen
Algemene wet gelijke behandeling en dat soort zaken. Als de minister de
vraag van de heer Dijkgraaf meeneemt in het licht van de wordingsgeschiedenis, moet zij ook nagaan wat daarna nog allemaal in het kader van
artikel 23 is gebeurd. Dus ik neem wel een beetje afstand van het idee dat
het daarmee gelegitimeerd zou zijn.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee, dan hadden we het al
eerder gedaan. We hebben het tot op heden steeds niet gedaan.
De voorzitter: De minister gaat nu verder met het beantwoorden van de
vragen. Ze had niet zo veel tijd nodig, zei ze. Dus we zijn snel klaar.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Oprecht, dat klopt.
Lichtere vormen à la Vlaardingen. Sorry, ik bedoel Vlaanderen. Ik maak die
vergissing vaak. Ik moest ooit een keer de premier van Vlaanderen
introduceren en toen zei ik: dit is de minister-president van Vlaardingen.
Maar goed, het maakt niet uit. Het is ook een wereldstad. Ik wil me de
komende tijd wat meer verdiepen in de buitenlandse situatie met het oog
op verbeterpunten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

29

De heer Çelik heeft het idee aangedragen voor een beperking tot een
straal rondom het openbaar onderwijs. Als ik hem beluister, gaat dat
velen te ver. Ik vind het ook wel heel ver gaan. Dat is wel heel rigide.
De vragen van de heer Slob heb ik beantwoord.
De heer Beertema vraagt in hoeveel gevallen het fout gaat. Dat weten we
eigenlijk niet. Er komen situaties voor zoals de heer Çelik schetst, maar
ook zoals de heer Van Dijk schetst. Wat noem je dan fout? Volgens de wet
klopt het niet, maar we gaan ervan uit dat mensen een goed onderbouwd
verhaal hebben. Het valt ook moeilijk te toetsen.
Over aanscherping van voorwaarden heb ik het nodige gezegd. De heer
Dijkgraaf vroeg of er randvoorwaarden gesteld moeten worden voor
collectief of individueel thuisonderwijs. Moet er bijvoorbeeld een
maximumaantal opgenomen worden? We moeten ervoor oppassen dat
het niet een herhaling van het gastouderverhaal wordt. Dat was best een
complex verhaal. Ik zal er in ieder geval goed naar kijken.
De heer Klaver vraagt of ik voldoende handvatten heb voor onderzoek.
Eigenlijk niet echt. Wij geven vrijstelling van leerplicht en dan is het verder
aan de ouders. Ik zal erover nadenken hoe we meer zicht kunnen houden
op het totaal.
De heer Klaver suggereerde om in de gesprekken met ouders meer in te
gaan op de voorkant. Ik heb toegezegd dat ik dit meeneem in de bredere
benadering.
De heer Klaver (GroenLinks): De minister neemt de vraag of er voldoende
handvatten zijn voor onderzoek mee. Volgens mij hoeft de beantwoording
van die vraag niet te wachten tot het najaar. Is dat echt nodig?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Er is hier geen sprake van een
plicht tot het geven van onderwijs. Daarom kun je mensen niet verplichten
mee te werken aan dat onderzoek. Hier kun je niet, zoals bij het onderwijs
op scholen, toezicht houden. Het gebrek aan plichten maakt het lastiger
om zicht te krijgen op de inhoud. Hiermee kom ik bij de opmerking van de
heer Van der Ham dat het een zwak onderzoek is. Ik denk niet dat het een
zwak onderzoek is. Met het onderzoek is gepoogd om alles in beeld te
brengen binnen de ruimte die er is. Mensen is gevraagd vrijwillig mee te
werken. Naarmate iets meer gereguleerd is, kun je meer onderzoeksgegevens verzamelen, omdat je er dan meer bovenop zit. Naarmate er meer
vrijheid is, is dat lastiger om te doen. Ik heb het beeld dat optimaal
gedaan is wat gedaan kon worden. Wil je meer inzicht krijgen, dan zal
bijvoorbeeld in een gesprek gevraagd moeten worden naar de achterliggende redenen. Willen wij uiteindelijk een scherper toezicht, wat de heer
Elias naar voren brengt, maar wel in globale termen, dan kan daarnaar
gevraagd worden. Dat levert informatie op. Dan heb je betere onderzoeksgegevens. Het is inherent aan de wijze waarop we het geregeld hebben
dat we er niet zo veel zicht op hebben en kunnen krijgen. Gezien de
mogelijkheden die we hebben, ligt er echter een mooi onderzoek.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb ook mijn complimenten gegeven
voor het onderzoek, maar volgens mij zijn er quick wins te boeken,
waardoor je toch meer informatie naar boven kunt halen. Ik begrijp dat we
geen verplichtingen kunnen opleggen, maar zijn er misschien andere
mogelijkheden waardoor de Kamer toch meer informatie kan krijgen en
het thuisonderwijs beter gemonitord kan worden? Mijn vraag is of de
minister ons eerder kan meedelen wat de quick wins zijn, zonder dat we
allerlei verplichtingen gaan opleggen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik denk eerlijk gezegd dat het
beter is om de ruimte te nemen om het goed en rustig te doen, zodat ik,
zoals toegezegd, in het najaar met een nader onderzoek kom met een
verdieping van de mogelijkheden. Ik zal zeker vragen om in dat verhaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

30

mee te nemen of wij via quick wins meer inzicht kunnen krijgen en of de
uitkomsten daarvan meegenomen kunnen worden. Het lijkt mij echter niet
verstandig om de informatie over verschillende schijven te laten lopen.
Dan wordt het debat misschien te gefragmenteerd.
Ik kom bij de vragen van de heer Van der Ham. Zijn uitgangspunt is dat
het kind centraal moet blijven staan. Dat is ook wel mijn zorg geweest
toen ik dit agendeerde en dat is mijn zorg nog steeds. Daarom wil ik de
punten die vandaag naar voren zijn gebracht, meenemen om te onderzoeken hoe wij daar op een goede manier vorm en inhoud aan kunnen
geven. De heer Van der Ham bracht, evenals andere leden van de
commissie, ideeën naar voren. Ik zal al die ideeën goed bekijken.
Op de vragen van de heer Dijkgraaf ben ik vrij uitvoerig ingegaan. Evenals
de heer Biskop heeft hij mij gevraagd het rapport van mevrouw Sperling
bij het onderzoek te betrekken. Dat zal ik zeker doen.
De heer Elias (VVD): En overhoren!
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee, doe dat maar even niet.
De heer van Dijk heeft goed verwoord dat dit artikel gezien moet worden
als een knoop. Dat is waar. Dit artikel is echt een knoop. Er zitten heel veel
kanten aan en het roept zeker de vraag op of het mogelijk is om het te
verhelderen en meer borgen in te bouwen. Ik zal pogen dat te doen op
een manier die dicht blijft bij wat de heer Elias naar voren bracht, namelijk
dat we het niet helemaal kapot willen regelen. Dan doen we het niet goed,
om het maar simpel te zeggen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik heb ook gevraagd om een update van
het aantal leerlingen en ouders op het Islamitisch College Amsterdam.
Wat is de stand van zaken?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik heb hierover met de
wethouder ge-sms’t. Hij liet mij weten dat ik ervan uit moet gaan dat zo’n
80% van de kinderen goed in beeld is. Men is continu bezig met de
gesprekken. Ik denk dat het goed is om het bij dit percentage te houden.
Nogmaals, ik vind dat hij heel goed werk heeft verricht. Er moet wel een
hele slag gemaakt worden. Het geeft namelijk de discrepantie aan tussen
wens en wet. Zoals de heer Elias zei, is het bijzonder dat je er zo scherp
bovenop moet zitten. Dat maakt het ook wel helder.
De heer Jasper van Dijk (SP): 80% klinkt op zichzelf goed, maar daaruit
kun je opmaken dat mogelijk 20% de hakken in het zand zet en heel
stevige argumenten heeft om juist niet naar een reguliere school te willen.
Is dat voor u reden om specifiek naar die groep te kijken?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat is niet aan mij als minister.
Voor mij is dit punt aanleiding geweest om hier nog eens scherp naar te
kijken, maar ik ga niet over de individuele groepen. Dat is aan de
wethouder; die is van de leerplicht. Dus het ligt ook echt bij de gemeente.
Ik vind dat hij dit op een goede manier heeft aangepakt. Wel wil ik rondom
dat artikel meer borgen inbouwen, maar dat is mijn macrobeleidsverantwoordelijkheid.
Voorzitter. Ik kom bij de vragen van de heer Elias. Veel van zijn vragen heb
ik al beantwoord. Ik heb aangegeven dat ik de voorbeelden die hij
aandroeg mee zal nemen in het onderzoek waar ik in het najaar op
terugkom. De heer Elias schetste beeldend dat er voor het toezicht niet
veel extra menskracht nodig is. Nu weet ik uit ervaring dat dit meestal
tegenvalt. Het kost altijd meer formatie dan je denkt. Als je echt goed wilt
toezien en als je daarvoor scherpe criteria hebt, zoals in Nederland vaak
gebruikelijk is, kun je hiermee wel eens een fors camelnose-effect
binnenhalen. Op dit moment is hier nog geen rechtsgrond voor. Daarom

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

31

wil ik nagaan hoe dit soort zaken in het buitenland geregeld is en of het,
zoals wij dat gewend zijn in Nederland, op een globalere manier geregeld
kan worden. Op dit moment kennen wij alleen de vrijstelling van leerplicht
en niet de plicht tot het geven van onderwijs, waar wij vervolgens toezicht
op houden.
Voorzitter. Hiermee heb ik alle vragen beantwoord.
De heer Elias (VVD): Heb ik zitten slapen of klopt het dat ik uw antwoord
over de taaltoets gemist heb?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Er is veel over taal gesproken.
De heer Beertema begon met dat punt en vervolgens is het door andere
leden aangekaart. Ik heb gezegd dat ik dit punt mee zal nemen. Ik wil het
breed bekijken en ik kom op alle punten die hier aan de orde zijn geweest
terug, maar dan wel heel goed onderbouwd. Daarbij wil ik dat goed wordt
nagegaan wat het betekent en of zaken juridisch houdbaar en uitvoerbaar
zijn. Dat vind ik heel belangrijk. Dat is de reden waarom ik in december
mijn opmerkingen over de achterkant gemaakt heb. Er kan namelijk veel
aan vastzitten.
De heer Elias (VVD): Maar wat vindt u op het eerste gehoor, gesteld dat er
geen enorme, onoverkomelijke bezwaren aan gekoppeld zijn, van zo’n
taaltoets voor ouders die voornemens zijn onderwijs aan de eigen
kinderen te geven op basis van artikel 5, onder b leerplichtwet?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat oogt eenvoudig, maar dat
is schijn. De vraag is wie uiteindelijk het onderwijs geeft, als je dit in
relatie tot het onderwijs wilt doen. Als het meer gaat om de vraag of
ouders een bewuste afweging hebben gemaakt – het punt van de heer
Klaver – zou misschien op heel andere dingen getoetst moeten worden,
bijvoorbeeld of ouders in staat zijn om een goede afweging te maken. Dat
is de reden waarom ik zaken wil wegen. Ik begrijp het punt van de
taaltoets wel, maar het is de vraag wie verplicht moet worden die
taaltoets te doen: degene die het onderwijs geeft of de ouder die het
besluit neemt en het onderwijs uitbesteedt of de ouder die het zelf gaat
doen. Er zitten zo veel aspecten aan, dat ik eerst heel goed wil uitzoeken
wat de consequenties zijn. Het klinkt niet onlogisch, maar daar laat ik het
voor dit moment bij. Er zitten namelijk mitsen en maren aan vast.
Nogmaals, verschillende aspecten maken dat ik hierover vandaag geen
besluit neem. Ik heb nog op geen enkel punt toegezegd wat ik precies ga
doen, maar ik heb wel toegezegd dat ik de behoefte heb om mij nader te
beraden.
De voorzitter: Ik geef nu gelegenheid voor een korte tweede termijn en
stel de spreektijd vast op anderhalve minuut. Aangezien de heer Van der
Ham op tijd weg moet, geef ik hem als eerste het woord.
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Ik ben blij dat de minister het
probleem serieus neemt. Zij worstelt ermee. Ik constateer uit wat ik lees in
haar brief dat haar eerste gevoel was om van artikel 5, onder b af te
komen, maar dat zij gehoord de beraadslagingen tot de conclusie is
gekomen dat zij dat niet kan uitvoeren en dat zij nu op een andere manier
probeert er een mouw aan te passen. Dat vind ik jammer, want ik denk dat
het, alles afwegend, goed is om dit artikel te schrappen. Als we het
behouden, ben ik het gek genoeg weer eens met de heer Dijkgraaf van de
SGP-fractie, die zegt dat het ook op andere gronden, mits goed gemotiveerd, moet kunnen. Ik vind het een rare vorm van discriminatie dat
vrijstelling wel op basis van religie mag maar niet op grond van andere
opvattingen. Ik wijs in dit verband op de discussie over de richtingeneis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

32

Op het punt van de betaling, het gesprek en de taaltoets heb ik aangegeven dat het interessant is om dit te onderzoeken. Ik ben zeer benieuwd
naar de resultaten van dit onderzoek.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. Als de heer Van der Ham blij is met de
uitkomst van een algemeen overleg, waarbij hij in geen enkel opzicht zijn
zin gekregen heeft, kan ik ook alleen maar blij zijn.
De heer Van der Ham (D66): U bent een schat.
De heer Biskop (CDA): Voorzitter. De minister geeft aan dat zij wil kijken
naar de randvoorwaarden voor de vrijstelling en dat zij daarbij het
element «onderwijs geven» als voorwaarde wil stellen. Zij zal kijken naar
mogelijkheden van toezicht, waarbij zij het buitenland wil betrekken. Met
deze toezegging naar aanleiding van twee scherpe punten van mijn kant
voorkomt zij een motie. Daarbij geeft zij ook aan dat zij artikel 23 en het
proefschrift van mevrouw Sperling zal betrekken bij haar onderzoek dat
eind van het jaar aan de Kamer wordt gestuurd. Ik constateer dat ik de
schriftelijke beantwoording van de vragen van de Kamer door de minister
geheel verkeerd heb begrepen. Ik dacht dat zij als oplossing zag om artikel
5, onder b uit de leerplichtwet te schrappen. Ik verlaat dit AO, net als de
heer Van der Ham, als een veel gelukkiger mens.
De heer Çelik (PvdA): Voorzitter. Ik geloof oprecht dat de minister het hier
moeilijk mee had en dat zij voor een dilemma stond. Dat geloof ik
absoluut, maar ik vind dat er van haar stevige taal in de beantwoording
weinig is overgebleven. Dat betreur ik. Dit was een kans om verder te
kijken dan alleen naar het aan de voor- en achterkant verscherpen van een
en ander, namelijk door te kijken of zij de uitzonderingen zou kunnen
minimaliseren. Dat is een gemiste kans. Ik snap dat het een kwestie van
politieke keuzes is, maar ik vind het jammer dat zij zo terughoudend is.
Dat geldt ook voor de houding van mijn collega’s van VVD en PVV, omdat
ik weet dat deze partijen veel met het openbaar onderwijs op hebben. In
dat kader vind ik het ook een gemiste kans.
Ik blijf het zeggen: vrijstelling is vrijstelling. Vrijstelling van leerplicht
betekent vrijstelling van onderwijs, want leerplicht is onderwijs. We
kunnen natuurlijk leuke spelletjes met elkaar spelen, maar dan moeten we
het anders noemen. Natuurlijk ben ik ook voor zwaardere eisen, want nu
ik mijn zin niet krijg, ga ik meedenken over het verzwaren van de eisen en
het moeilijker maken van de uitzonderingen. Vanzelfsprekend doe ik daar
graag aan mee. Nogmaals, vrijstelling is vrijstelling.
De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank de minister voor haar
beantwoording in eerste termijn. Zij heeft ruimte gevraagd voor nader
beraad. Wie ben ik en wie zijn wij om haar die ruimte te onthouden? Ik wil
wel waarschuwen voor een sluipende ontwikkeling. Zoals eerder gezegd
staat in onze Grondwet dat het geven van onderwijs vrij is, behoudens het
toezicht van de overheid. Dan worden ook nog eisen van kwaliteit en
zedelijkheid gesteld aan degenen die het onderwijs geven. We zien dat
aan het door de overheid bekostigd onderwijs steeds meer deugdelijkheidseisen zijn toegevoegd. Later konden wij zien dat ook aan het niet
bekostigde onderwijs, het particuliere onderwijs, veel eisen zijn gesteld.
Nu zien wij dat het thuisonderwijs ook onder de arm van de overheid gaat
vallen. Ik vraag me af of dat een goede ontwikkeling is. Als daar reden
voor is, moet het gebeuren, maar ik zie die reden nog niet op basis van
het rapport dat wij hebben gekregen, waarvan de minister de deugdelijkheid heeft onderstreept, en de situatie in Amsterdam. Dit laatste gaf
natuurlijk wel even aanleiding om daar goed naar te kijken, maar mijn
indruk is dat het systeem daar juist heel goed werkt, ook vanwege het feit
dat een wethouder en leerplichtambtenaar gewoon doen wat zij moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

33

doen, namelijk in gesprek gaan en mensen wijzen op de mogelijkheden
binnen het reguliere onderwijs. Ik zou de minister – ik heb haar hoog –
willen waarschuwen voor misplaatste flinkheid. Dat is een risico dat je
snel loopt als je op basis van dit soort incidenten aan de slag gaat.
Nogmaals, we weten nog niet waar de minister mee komt. Dus we
wachten dat af. Sluit de minister ook niet uit dat zij toch weer zal
terugvallen op de situatie van de brief van december 2010? Dat zou wat
ons betreft een heel goede positie zijn.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Ik dank de minister ook heel hartelijk
voor haar uiteenzetting. Ik sluit me niet aan bij de heer Slob. Ik zie wel
degelijk de urgentie van het probleem. Een groei van 100% in zeven jaar
tijd vind ik een teken aan de wand. Wat mij betreft is regeren nog steeds
vooruitzien.
De minister introduceerde bij het laatste setje mitsen en maren naar
aanleiding van opmerkingen van de heer Elias de mogelijkheid om
thuisonderwijs uit te besteden aan derden. Dat vind ik een ongelukkige
ontwikkeling. Daarmee kan het wat mij betreft niet meer op de kleinst
mogelijke schaal gerepareerd worden. Wat mij betreft gaat het alleen
maar om die aanscherping aan de voorkant, waarbij de taaltoets heel
belangrijk is. Daar moeten we naar kijken. Voor de rest vind ik dat we het
moeten laten rusten. Dan komt het wel goed.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. De minister heeft vakkundig alle
opvattingen van de Kamer op een grote hoop gegooid. Die neemt zij ook
vakkundig mee naar het najaar, zodat zij er nog eens rustig over kan
nadenken. Ik kan niet zeggen dat ik daar een bevredigend gevoel aan
overhoud. Het echte gesprek over de oplossingen hebben we vandaag
helaas niet kunnen voeren.
We moeten ervoor waken dat we het probleem groter maken dan het is. Is
een verdubbeling in zeven jaar tijd een significante stijging, gegeven het
feit dat het maar 0,01% van de totale populatie betreft? Ik wil de minister
graag meegeven: maak het probleem niet groter dan het is.
Op één vraag wil ik graag eerder dan in het najaar een antwoord. Dat gaat
over het collectief aanbieden van onderwijs, zoals even aan de orde leek
in Amsterdam. Er was sprake van dat die groep van 97 kinderen in een
buurthuis les zou krijgen. In het schriftelijke antwoord op de vragen heeft
de minister gesteld dat dit heel erg lijkt op privéonderwijs. Kan zij
nogmaals bevestigen dat de inspectie hierop zou zijn ingezet, als dit het
geval was geweest en dat dit alsnog onder de vleugels van de inspectie
was gekomen?
De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Ook voor mij is de groei van het
aantal leerlingen niet maatgevend voor de constatering of er een
probleem is. Het kan ook een gewenste groei zijn, waarbij kwaliteit wordt
geboden en geen misbruik van het artikel wordt gemaakt. De aanleiding
zat natuurlijk in het misbruik. De grote vraag is of we dit probleem
overschatten ja of nee. Helemaal zeker weet je dat nooit. Ik ben blij dat de
minister de tijd wil nemen om zaken rustig in overweging te nemen en om
in het kader van de hele discussie de voor- en nadelen van het regelen van
toezicht tegen elkaar af te wegen. Dan moet je eigenlijk ook de onderwijsplicht wettelijk regelen. Ik wacht de gedachtevorming binnen het
ministerie af. Ik ga ervan uit dat eraan gewerkt wordt binnen de grenzen
van artikel 23 van de Grondwet.
Ik wil nog wel het volgende meegeven. Al in 1 848, bij de totstandkoming
van de Grondwet, is er een discussie gevoerd over het ouderrecht. Daarbij
ging het heel expliciet over dit punt. Dat is ook de reden waarom het
uiteindelijk in artikel 23 zo geregeld is, dat ouders het recht hebben om
het onderwijs in te richten zoals zij dat zelf willen. Het staat daar nog veel
explicieter in. Later is dat breder geformuleerd, maar door de hele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

34

grondwetsgeschiedenis heen staat het recht van de ouders en niet het
recht van de Staat voorop. Dat is wel een belangrijk uitgangspunt bij een
debat over dit soort zaken.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. De minister spreekt van
voortschrijdend inzicht. Zij komt met een onderzoek. Ik wil er de nadruk op
leggen dat goed gekeken wordt naar de toetsing aan de voordeur, de
motieven van de ouders om te kiezen voor thuisonderwijs. Ook wijs ik op
het belang van toezicht op het feitelijke thuisonderwijs. Dat er sprake is
van voortschrijdend inzicht bevalt mij altijd goed, zeker als het mijn kant
op komt. Ik verwacht dat het ook zal gebeuren op het gebied van artikel 23
als het gaat om de toelating van leerlingen en de gelijke behandeling van
docenten. Maar dat terzijde.
Kan de minister ingaan op het voortgezet onderwijs en het thuisonderwijs? Wanneer een kind 12 jaar wordt, dient het in het voortgezet
onderwijs veel meer vakken te krijgen. Is dat niet veel complexer voor
kinderen die thuisonderwijs krijgen? Dat lijkt mij ontzettend lastig.
Tot slot een citaat uit de Volkskrant dat ook de noodzaak van onderzoek
onderstreept. Het is een artikel over moeder Pascale. Er staat: «Soms is
Pascale onzeker: missen ze niet iets? Aan je kinderen kun je het niet
vragen, zij hebben geen referentiekader.»
Ik denk dat Pascale heel goed thuisonderwijs geeft, maar zij erkent ook dat
onderzoek heel goed kan zijn.
De heer Elias (VVD): Voorzitter. De minister kan natuurlijk niet toveren, zij
kan niet in een keer al die problemen oplossen. Ik hoop wel dat het iets
minder lang duurt dan bij de discussie over het ouderrecht in 1848. De
pacificatie kwam pas in 1917. Dat was 69 jaar later. Dat lijkt mij een beetje
veel. We hoeven het ook niet van vandaag op morgen te regelen. Ik
begreep van de minister dat er over een halfjaar een uitwerking van de
voorstellen ligt.
Ik wil de minister nadrukkelijk meegeven dat ik sterk hecht aan de
taaltoets aan de voorkant, waarmee een aantal problemen wordt
opgelost. Die toets hoort wel in samenhang te zijn met het feit dat de
individuele ouder het voornemen heeft om specifiek op grond van de
uitzonderingspositie krachtens artikel 5, onder b dat onderwijs zelf te
geven. Nogmaals, ik ben niet voor het propageren van thuisschooltjes,
voor tussenvormen. Als mensen op grond van hun heel speciale
opvattingen voldoende anderen vinden om een school te starten, kunnen
en mogen zij dat doen. Het lijkt mij niet goed om een hybride tussenvorm
te creëren. Dat wil ik nadrukkelijk meegeven.
De voorzitter: Wij zijn gekomen aan het eind van de tweede termijn van
de kant van de Kamer. Ik geef het woord aan de minister voor haar
antwoord in tweede termijn.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Voorzitter. Hartelijk dank. De
heer Van der Ham is reeds vertrokken, maar dit antwoord komt in het
verslag. Eigenlijk stelde hij geen vraag. Hij maakte meer een statement.
Hij gaf aan dat hij voorstander is van een verruiming van artikel 5, onder
b. Hij sloot zich in dit geval, heel bijzonder, aan bij de heer Dijkgraaf.
Tegen de heer Biskop zeg ik heel eerlijk dat in de brief niet staat dat ik iets
«huppekee» wilde doen. In de brief staat dat ik mij zal beraden omdat ik
aan het denken werd gezet door wat er in Amsterdam gebeurde. Dat
gebeurt soms en dat is ook heel goed. Ik heb vandaag heel veel gehoord.
Het maakt de zaak niet minder complex.
De heer Çelik geeft aan dat er sprake moet zijn van een balans tussen
vrijheid en de zorg dat een kind een goede vorming krijgt, met de borgen
of randvoorwaarden daartoe. Dat is in de commissie breed naar voren
gekomen. Daarin gaat de een iets verder dan de ander, maar ik constateer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

35

dat dit breed zo ervaren is. De heer Slob vindt dat de balans nu al goed is,
maar bij de rest van de commissieleden bespeur ik de wens dat hier goed
naar wordt gekeken.
Ik heb een vraag van de heer Çelik over de thuiszitters in categorie A nog
niet beantwoord. Dat zijn de kinderen met een «vlekje», zoals hij het
noemde, kinderen die vanwege een zware handicap thuiszitten. De heer
Çelik heeft gelijk. Er zitten op dit moment kinderen thuis die eigenlijk naar
school zouden moeten gaan, maar voor wie scholen op dit moment geen
verantwoordelijkheid kunnen of willen nemen. Dat is de reden waarom wij
met elkaar spreken over passend onderwijs en over de zorgplicht. Daar
komen wij nog breed over te spreken, maar ik hoop wel dat we daar meer
grip op krijgen.
De heer Slob waarschuwt mij voor misplaatste flinkheid. Daar ben ik het
mee eens. Als je iets doet, moet je het heel zorgvuldig doen. Ik heb een
oprechte zorg. Die zorg is scherp geworden door wat er is gebeurd.
Daardoor vroeg ik mij af of er niet iets bij wet geregeld zou kunnen
worden. Toen kwam vrijstelling van rechtswege aan de orde. Dat zette mij
wel aan het denken. Maar de reden dat ik vandaag reageer zoals ik
reageer, is omdat ik het fout vind om het kind met het badwater weg te
gooien. We moeten zaken beheersbaar houden voor degenen die er elke
dag mee moeten omgaan en voor de overheid die vorm en inhoud moet
geven aan wat wordt bedacht. In die zin zal ik proberen zo zorgvuldig
mogelijk te handelen. Dat betekent dat ik er echt de tijd voor moet nemen.
De heer Dijkgraaf onderstreepte dit. Dit kan niet een, twee, drie. In the end
kan het zijn dat we moeten constateren dat we niet veel aan de situatie
kunnen veranderen, omdat de veranderingen niet opwegen tegen de
nadelen die het oplevert. Ik vind dat we er heel goed naar moeten kijken.
Tot nu toe hebben we nog niet zo goed naar de inhoud gekeken. Ik trek mij
de zorg van de leden aan en ik zal proberen daar heel zorgvuldig vorm en
inhoud aan te geven.
De heer Beertema vindt dat thuisonderwijs alleen door ouders gegeven
moet worden. De heer Klaver vraagt of onderwijs aan een groep in een
buurthuis privaat onderwijs is. Dat is niet het geval, want op dit moment
zijn mensen op basis van artikel 5, onder b vrijgesteld van onderwijs. Dus
wat men met elkaar doet in een buurthuis past binnen die vrijstelling. Er
ontstaat alleen een probleem als een kind dat leerplichtig is aan dat
onderwijs deel zal nemen. Dan is er opeens een andere situatie aan de
orde. Maar zolang het om vrijgestelde kinderen gaat, kan men bij elkaar
komen. Er is geen enkele wettelijke grond om de ouders te verplichten les
te geven. Het is namelijk geen recht of plicht tot onderwijs, het is
vrijstelling van de leerplicht en that’s it.
De heer Klaver (GroenLinks): De minister heeft schriftelijk een ander
antwoord gegeven dan nu.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Kunt u dat antwoord even
voorlezen? Het waren veel antwoorden.
De heer Klaver (GroenLinks): De minister schrijft in de schriftelijke
beantwoording:
«Collectief onderwijs aanbieden in een buurtcentrum lijkt op het oprichten
van een particuliere school. Een particuliere school voor primair of
voortgezet onderwijs dient aan de vereisten van de leerplichtwet te
voldoen (artikel 1, onderdeel b, subonderdeel 3 in samenhang met artikel
1a1) om daar de leerplicht te kunnen vervullen. De inspectie brengt over
een dergelijke voorziening bindend advies uit of deze kan worden
beschouwd als een school in de zin van de wet.»
Dit antwoord heeft mij gerustgesteld over de situatie in Amsterdam. Ik
schrik ervan dat de minister nu een ander antwoord geeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

36

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik geef geen ander antwoord.
Als er collectief lesgegeven wordt aan kinderen die zijn vrijgesteld, mag
men alles doen. Men is vrij bij een vrijstelling van leerplicht. Pas als er
kinderen bij zijn die leerplichtig zijn, ontstaat de situatie dat er sprake is
van privaat onderwijs. Natuurlijk moet nagegaan worden aan wat voor
kinderen lesgegeven wordt, maar als dat kinderen zijn die zijn vrijgesteld
vanwege artikel 5, onder b, kunnen die kinderen gewoon les krijgen. Voor
hetzelfde geld waren ze daar iets anders aan het doen. Maar goed, dat wil
ik niet veronderstellen. Op die manier zou je de ruimte die deze vrijstelling
biedt geen recht doen. Daar wordt meestal heel zorgvuldig en goed vorm
en inhoud aan gegeven. Wat de heer Klaver schetst, kan volgens de wet,
tenzij de inspectie constateert dat het gaat om leerplichtige kinderen. Dan
is er sprake van onderwijs.
De heer Slob (ChristenUnie): Ook al zijn het van de leerplicht vrijgestelde
leerlingen, op het moment dat men een vorm van particulier onderwijs
aanbiedt, valt men onder de wetgeving voor het particulier onderwijs. Dan
zijn er mogelijkheden – die zijn de afgelopen jaren juist aangescherpt – om
daar op te treden.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Onze juristen zeggen van niet.
Dit punt wordt in de brief die de Kamer krijgt, meegenomen. In ieder geval
is dit wat ik in de schriftelijke beantwoording beoogd heb te zeggen. Ik zal
nader verklaren welke varianten het al dan niet privaat onderwijs maken.
Dan kom ik bij de heer Dijkgraaf. Wij zullen recht doen aan de wordingsgeschiedenis van de wet. Daar hebben we al eerder met elkaar over
gesproken. Er was zelfs heel wat recentere geschiedenis die dreigde te
verdwijnen, waar de heer Elias toen een heel scherpe kanttekening bij
plaatste.
Dan kom ik bij de heer Elias, want ik meen dat de heer Van Dijk geen
nadere vragen heeft gesteld. Of wel?
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik had nog een vraag gesteld over
kinderen van 12 jaar die naar het voortgezet onderwijs gaan.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Twee derde van de kinderen die
thuisonderwijs krijgen, volgen primair onderwijs en een derde voortgezet
onderwijs. Vaak vinden ouders het complex om al die vakken te geven die
kinderen in het voortgezet onderwijs krijgen en besluiten dan om te kiezen
voor het reguliere voortgezet onderwijs. Er zijn echter nog steeds
jongeren tussen de 13 en 17 jaar die thuis geschoold worden in voortgezet
onderwijs en vervolgens instromen in het hoger onderwijs, waar zij naar
tevredenheid, zoals de ouders aangaven, hun opleiding vervolgen. Het is
waar dat men het complexer vindt. Daardoor is die groep natuurlijk
kleiner.
Ik eindig bij de heer Elias en zijn vraag over de taaltoets. Het is genoteerd,
om het maar even simpel te zeggen. Daarover zal de Kamer in het najaar
worden geïnformeerd en, zoals we weten, duurt het najaar tot 21 december. Laat daar geen misverstand over bestaan. Dat is echt de tijd die nodig
is. Ik wil dit heel goed bekijken.
De voorzitter: Dan wil ik de minister aan het eind van haar termijn toch
nog een vraag stellen. Er ontstond zojuist een discussie over de
opmerking van de heer Klaver en de interpretatie van een schriftelijk
antwoord en wat de minister zojuist heeft gezegd. Daar reageerde de heer
Slob vervolgens op. Toen zei de minister dat er toch een brief komt.
Minister, begrijp ik goed dat u de Kamer over dit specifieke onderwerp
nader informeert?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

37

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee, u krijgt in het najaar een
brief over thuisonderwijs en daar neem ik dit punt in mee.
De heer Klaver (GroenLinks): Daar kan ik geen genoegen mee nemen.
Naar mijn stellige indruk is de Kamer hierover misschien wel onjuist
geïnformeerd. Gevraagd is of het in de concrete situatie van Amsterdam
onder de leerplichtwet zou vallen als er lessen gegeven zouden worden in
een buurtcentrum. Als antwoord daarop is gegeven dat het collectief
aanbieden van onderwijs onder de leerplichtwet valt. Dat heeft mij in
ieder geval gerustgesteld. Als de minister nu iets anders zegt, krijg ik
graag op een kortere termijn een brief waarin zij nog eens ingaat op vraag
1 van de aanvullende vragen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat doe ik. De brief op dit punt
krijgt u over twee à drie weken.
De heer Elias (VVD): Mag ik persisteren bij een brief over thuisonderwijs
in het najaar op een zodanig tijdstip dat wij een AO over deze kwestie en
die brief kunnen hebben voor kerst van dit jaar? Dat lijkt me niet
onredelijk.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Mijnheer Elias, omdat u het
bent: vóór 1 december.
De voorzitter: Ik heb de volgende toezeggingen genoteerd.
– De minister zal de Kamer over twee weken per brief informeren over
de vraag of collectief thuisonderwijs kan worden gegeven.
– De Kamer ontvangt vóór 1 december een reactie op onderzoek naar
recente ontwikkelingen rond artikel 5, onder b van de leerplichtwet en
de mogelijke borging van onderwijskwaliteit en randvoorwaarden.
Dan zijn wij hiermee gekomen aan het eind van dit algemene overleg. Ik
dank alle aanwezigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VIII, nr. 165

38