Betreft: Rondetafelgesprek over het aanpassingsvermogen van het mbo.
Tweede Kamer Commissie-OCW. Dinsdag 28 november 2017, 16-19 uur.

Geachte leden van de Tweede Kamer,
Dank voor uw uitnodiging deel te nemen aan een openbaar rondetafelgesprek in de Tweede Kamer.
Bij de hoorzitting wilt u ingaan op het vraagstuk van het aanpassingsvermogen van het mbo, mede
op basis van de studie ‘Beroep op het mbo’ van het SCP. U vraagt naar enkele overwegingen die in
het gesprek naar voren kunnen worden gebracht.
Graag maak ik van de gelegenheid gebruik te melden dat ik in opdracht van NRO ten behoeve van de
directie MBO van het ministerie OCW met enkele collega’s uit de kenniskring van hoogleraren en
lectoren in het beroepsonderwijs heb gewerkt aan enkele position papers over de toekomst van het
mbo. Ik stuur u hierbij de geïntegreerde tekst van het inleidende- en slothoofdstuk mee. Deze tekst is
geaccepteerd door NRO en zal binnenkort samen met de overige hoofdstukken in een bundel
worden gepubliceerd. In dit slothoofdstuk bespreek ik verschillende condities van onderwijskwaliteit
en ook mogelijkheden om te komen tot decentralisatie van overheidsbeleid.
Hieronder zal ik heel kort ingaan op de vier vragen die u heeft meegestuurd. Ik voeg daaraan toe dat
deze vragen een sterk algemene strekking hebben en de antwoorden mi. geen recht kunnen doen
aan de nuance die hier geboden is.
Vragen die tijdens dit gesprek aan de orde kunnen komen zijn:
 In hoeverre is het mbo voldoende wendbaar wanneer de vraag van het afnemend
beroepenveld wijzigt?
Antwoord: Het antwoord op deze vraag is afhankelijk van enkele condities van
onderwijskwaliteit. Deze condities worden uitvoerig besproken in de position papers: de
kwaliteit van docenten, de lerende instelling in de school, het aanpassingsvermogen van
onderwijsteams, bestuurlijke verhoudingen binnen en buiten de school, adequate gegevens
over de arbeidsmarkt.
Het onderwijs zal nooit één op één de vraag uit de arbeidsmarkt kunnen volgen. Dat is ook niet
nodig. De economische dynamiek heeft door de sterke wisseling in de economische
conjunctuur en veranderingen in de economische structuur een grotendeels onvoorspelbaar
karakter, die zich niet direct kan verhouden met de ontwikkeling van een
onderwijscurriculum, waar studenten gedurende drie jaar een diploma behalen. Het is wel
geboden dat mbo-instellingen zich kunnen ontwikkelen tot lerende organisaties kenniscentra in de regio. Onderwijsinstellingen kunnen zich dan adaptief, toekomstbewust
opstellen. Dat vergt boven alles tijd en ruimte voor onderwijsteams om de kennis en
expertise te ontwikkelen, die nodig is om studenten adequaat te begeleiden. De mboinstellingen hebben ook behoefte aan versterking van hun eigen ontwikkelingsfunctie in het
licht van veranderingen in het werkveld. In de position papers is dit verder uitgewerkt door
te pleiten voor een versterking van het professioneel kapitaal (menselijk-, sociaal-, en
besluitvormingskapitaal) in de school. Ook is het van belang de samenwerking met
lectoraten, practoraten en lerarenopleidingen te vergroten.
Is het mbo voldoende wendbaar gebleken? Als we kijken naar de substantiële internationale
waardering die het mbo-bestel ten deel valt en naar de beoordelingen door de Inspectie van
het Onderwijs, dan wordt door de OECD opgemerkt dat het stelsel in vergelijking met andere
landen voldoende adaptief is, en door de Inspectie dat de resultaten verder verbeteren.
Tegelijkertijd wordt naar mijn oordeel het aanpassingsvermogen door verschillende factoren
steeds op de proef gesteld. De maakbaarheid van de aansluiting tussen onderwijs en
arbeidsmarkt moet niet te absoluut worden gezien. Dan hadden scholen in de kredietcrisis
1

enkele jaren geleden allemaal opleidingen moeten sluiten, terwijl het bedrijfsleven nu zit te
springen om vaklieden, terwijl zich in de overheidssectoren ook grote tekorten op de
arbeidsmarkt aandienen.


Wat is er nodig om binnen het mbo adequaat in te spelen op veranderingen op de
arbeidsmarkt binnen het systeem?
Antwoord: het mbo heeft een brede drievoudige functie, en zou die moeten koesteren. ‘Het
mbo’ is een containerbegrip, er zijn immers verschillende niveaus van opleiding en diverse
toepassingsgebieden. Naar mijn inschatting is het behulpzaam om een ideaaltypisch
onderscheid te maken tussen twee vormen van aansturing van het onderwijs. De ene is ‘topdown’ geïnspireerd gericht op het wegwerken van de deficiënties van individuele docenten,
de andere is ‘horizontaal’ geïnspireerd, gericht om de professionele ontwikkeling van de
school. Dit wordt uitgewerkt in de position papers. Scholen boeken andere resultaten
afhankelijk van hun interne werkwijze.
Scholen kunnen beter inspelen op veranderingen in de arbeidsmarkt als ze actieve vormen van
kennisuitwisseling inzetten, waarbij de wisselwerking tussen school en bedrijf het beste tot
zijn recht kan komen. In algemene zin is er onderschatting van het belang van de
beroepspraktijkvorming en ook van vakmanschap. Zelf was ik betrokken bij het SER-advies
‘Handmade in Holland’ over de ambachtseconomie en beroepsonderwijs (2013); ‘MBO naar
2025’ (2015); de verkenning ‘Leren en werken in de ambachtseconomie van 2020 (2016); en
het boek ‘Zo redden we het technisch beroepsonderwijs’ (2016). Recent heeft SER Brabant
een verkenning gepubliceerd ‘Toerusten en Innoveren’ (2017), met enkele ingrediënten die
geschikt zouden kunnen zijn voor een landelijke aanpak.
In al deze bijdragen staan velerlei suggesties van herwaardering, niet alleen van het mbo, maar
ook van het vmbo, en ook voor een leven lang leren van de basiseducatie tot aan het niveau
van associate degree, hbo en wo. Veel van deze punten met betrekking tot de aansluiting van
de school op de arbeidsmarkt keren ook terug in het recente onderzoek naar de ‘Toekomst
van vakmanschap’ van ROA/ Kohnstamm (2017), waarin wordt gesteld dat studenten gebaat
zijn bij een zekere vakinhoudelijke specialisering, zodat ze eerst werk kunnen vinden, en zich
vervolgens werkenderwijze kunnen ontwikkelen op de arbeidsmarkt.


Zijn er heel andere aanpakken mogelijk dan werken met landelijke kwalificatiedossiers (zoals
accreditatie)?
Antwoord: Het antwoord op de vraag luidt positief. Maar om te beginnen is er over de landelijke
kwalificatiestructuur ook het nodige te zeggen. De herziening van de kwalificatiestructuur is
ingegeven door Focus op Vakmanschap (2011). Dat heeft geleid tot een rationalisering van
de kwalificatiestructuur. Bovendien worden nu op grote schaal keuzevakken toegevoegd. De
ontwikkeling van deze structuur vindt tamelijk professioneel, maar ook sterk routinematig
plaats, en heeft betrekking op veel organisatorische aspecten van het onderwijsproces.
Ironisch genoeg bevindt de landelijke kwalificatiestructuur zich overwegend in het domein
van de routinematige beroepen. Naar het zich laat aanzien is dat een krimpend deel van het
totaal. Het is daarmee echter niet gezegd dat de kwalificatiestructuur in het mbo voor de
pedagogiek en didactiek van het leerproces belemmerend werkt. Ik ben niet op de hoogte
van onderzoek waaruit dat blijkt. Om de kwalificatiestructuur verder te verbeteren is het
naar mijn mening wel nodig veel beter te weten wat er gebeurt in de
beroepspraktijkvorming, en dat is een tamelijk slecht ontgonnen deel van het middelbaar
beroepsonderwijs.
Het is daarnaast denkbaar enkele alternatieven te verkennen (die ik hier niet kan uitwerken):
a. Er is in deze nieuwe eeuw meer aandacht nodig voor de betekenis van digitalisering,
werkend leren, en ondernemend gedrag/ ondernemerschap in het onderwijs. Deze thema’s
zouden naar alle waarschijnlijkheid een meer belangrijke rol moeten krijgen in het
curriculum. De kennisontwikkeling over deze thema’s staat ook in de kinderschoenen.
2

b. Veel wordt gewonnen indien onderwijsteams samen met opleidingsbedrijven gaan werken
aan curriculumontwikkeling. De Brabantse roc’s hebben hier wat ervaring mee opgedaan in
het kader van hun Kennispact 3.0, waar ze gezamenlijk met bedrijven in vijf sectoren de
beroepen van de toekomst verkennen.
c. De werking van het RIF-programma, het Techniekpact en het Zorgpact maakt ook andere
vormen mogelijk van gezamenlijke leerplanontwikkeling. Hier zijn veelbelovende initiatieven
genomen, maar het is moeilijk te beoordelen in welke mate dat ook slaagt. Sommige
voorbeelden van succesvolle vernieuwing zijn gebaseerd op al langer lopende samenwerking
tussen onderwijs en bedrijfsleven. Tegelijkertijd zijn de beschikbare evaluaties te
ongelijksoortig van aard om de vraag naar betekenisvolle alternatieven voor de
kwalificatiestructuur goed te kunnen beantwoorden.
d. In theorie kan de wijze van accreditatie, die in het hbo wordt toegepast, ook worden
toegepast in het mbo, maar niet zonder eerst zorgvuldige pilots uit te voeren, waarin de
betekenis van de transactiekosten van de hbo-procedure (ex ante en ex post), alsmede van
de overgang daarnaar toe, worden bezien. Ook zal er dan oog moeten zijn voor de
verminderde inbreng van het bedrijfsleven, die dan mogelijk zal resulteren.



Hoe kunnen – in een snel veranderende arbeidsmarkt – mbo-studenten worden opgeleid die
voldoen aan de vragen van de samenleving en de arbeidsmarkt?
Antwoord: Naar mijn mening is dit een erg generaliserende vraag. Ik wil me hier beperken tot de
opvatting dat het ‘wat’ en het ‘hoe’ (Commissie Dijsselbloem) niet losgezien kunnen worden
van elkaar, en ook niet van de vraag: ‘waartoe’ leiden we op? Sommige leerlingen zullen
direct gaan werken, andere stromen door naar vervolgonderwijs. De huidige leerlingenpopulatie heeft sterk verschillende sociaal-culturele achtergronden. De kunst voor
onderwijsinstellingen is daarop in te spelen en het ontwikkelingspotentieel van studenten te
optimaliseren. Er zijn verschillende voorbeelden aan te wijzen waar dit soort initiatieven zijn
genomen. In de Amsterdamse mbo-agenda is er bijvoorbeeld veel aandacht gekomen voor
het idee van de ‘transformationele school’ en ‘stadsbreed’ opleiden. Hierbij is de
grondgedachte dat de condities waaronder docenten functioneren en de verbinding met het
bedrijfsleven moeten worden verbeterd om een goede opleiding van studenten te kunnen
garanderen.
‘De kwaliteit van het onderwijs’ centraal plaatsen vergt dat we beter moeten nadenken over de
verhouding tussen algemene vaardigheden, vakvaardigheden en persoonlijke ontwikkeling in
het leerplan. In mijn oratie heb ik een pleidooi gehouden om deze drie thema’s op elkaar te
betrekken om de ‘breedte’ van opleidingen te bepalen. Naar mijn mening is het SCP te
prijzen voor het feit dat dit idee nu verder is uitgewerkt, maar is de conclusie van deze studie
niet zondermeer te vertalen in algemene aanbevelingen. De kwalificatieontwikkeling van een
beginnend beroepsbeoefenaar in technische sectoren, zorg en welzijn, economie, logistiek,
politie, of het groene onderwijs is niet gelijk aan elkaar. Er is daarom behoefte aan meer
gedetailleerde verkenningen voor de toekomst.
Ik ben gaarne bereid op deze punten een nadere toelichting te geven.
Met vriendelijke groet,
Marc van der Meer.
Prof. dr M.J.S.M. van der Meer
Bijzonder hoogleraar onderwijsarbeidsmarkt
Reflect – Tilburg Law School
Onafhankelijk wetenschappelijk adviseur S-BB.
3