Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 409

Zee- en binnenvaart

Nr. 121

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2016
Met deze brief informeer ik u mede namens de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking, de Minister van Defensie, de
Minister van Veiligheid en Justitie, de Minister van Economische Zaken,
de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Staatssecretaris van Financiën,
over de voortgang van de implementatie van de Nederlandse Maritieme
Strategie 2015 – 2025 (verder: maritieme strategie).
De maritieme strategie is in januari 2015 door uw Kamer vastgesteld en
heeft als doel om de internationale maritieme toppositie van Nederland te
behouden en te versterken (Kamerstuk 31 409, nr. 70). De daarvoor te
nemen maatregelen zijn vastgelegd in een rijksbrede beleidsagenda welke
onderdeel uitmaakt van de maritieme strategie.
Na vaststelling van de maritieme strategie is de uitwerking van de
rijksbrede beleidsagenda gestart. De rijksoverheid en de betrokken
partijen uit de maritieme cluster werken daarbij constructief samen. Het
gezamenlijk optrekken, kennis delen en ontwikkelingen volgen wordt door
allen als waardevol ervaren. Veel acties zijn in gang gezet en zullen de
komende periode tot concrete resultaten leiden. Bovendien wordt er
momenteel een samenhangend pakket aan maatregelen voor de
maritieme maakindustrie opgesteld.
Tegelijkertijd hebben de rijksoverheid en de maritieme cluster gezamenlijk
geconstateerd dat voor het behouden en versterken van de internationale
maritieme toppositie op onderdelen van het beleid een herprioritering
nodig is. Deze moet ertoe leiden dat zo snel mogelijk een competitief en
goed functionerend scheepsregister wordt gerealiseerd, dat wordt
bijgedragen aan een gelijk speelveld van de havens met onze buurlanden
en dat de afstemming tussen overheid en maritieme cluster, in de keten
beleid, uitvoering en handhaving, wordt geoptimaliseerd.

kst-31409-121
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

1

Hieronder wordt kort ingegaan op de maatregelen die de afgelopen
periode zijn genomen in het kader van de uitwerking van de maritieme
strategie. De maatregelen hebben betrekking op:
– Innovatie binnen de Nederlandse maritieme cluster
– De Nederlandse handelspositie
– De arbeidsmarkt voor de Nederlandse maritieme cluster
– Veiligheid en Milieu
In de bijlage treft u per onderwerp nadere informatie aan.
Innovatie binnen de Nederlandse maritieme cluster
De innovatiekracht van de Nederlandse maritieme cluster wordt versterkt
doordat:
– De rijksoverheid internationaal zo veel mogelijk inzet op doelregelgeving zodat meer flexibiliteit en ruimte voor innovatie ontstaat;
– De keten van nautische dienstverlening wordt gemoderniseerd zodat
de concurrentiepositie van de Nederlandse zeehavens wordt versterkt;
– De rijksoverheid en partijen uit de maritieme cluster samen verkennen
hoe de kennisbasis voor maritiem onderzoek kan worden versterkt,
zodat specifieke maritieme kennis behouden blijft en de maritieme
cluster optimaal gebruik kan maken van de mogelijkheden van de
topsectoren. Hierover ontvangt u een separate brief naar aanleiding
van de motie (met Kamerstuk 31 409, nr. 96) van de Kamerleden Jacobi
en Cegerek1;
– De rijksoverheid samen met het bedrijfsleven in kaart zal brengen
welke stappen genomen moeten worden voor een betere aansluiting
op Europese Research Development & Innovation regelingen, zodat de
maritieme cluster beter kan profiteren van Europese onderzoeksfinanciering;
– De maritieme cluster en de betrokken overheden bij de Internationale
Water Ambitie (IWA) kansen voor internationale innovatie signaleren
en daaraan uitwerking geven binnen het kader van een integrale
water-aanpak voor stedelijke delta’s;
– De rijksoverheid optreedt als launching customer in de programma’s
van de Koninklijke Marine en de Rijksrederij.
De Nederlandse handelspositie
De handelspositie van de Nederlandse maritieme cluster wordt verbeterd
doordat:
– In aanvulling op reeds genomen maatregelen onderzocht wordt hoe
het functioneren van het Nederlandse scheepsregister kan verbeteren,
zodat de aantrekkelijkheid van Nederland als vlaggenstaat wordt
vergroot;
– De aanvraagprocedure voor de afgifte van vergunningen en ontheffingen door de Inspectie Leefomgeving en Transport wordt gedigitaliseerd en de toezichtslasten verder worden teruggedrongen door
intensievere samenwerking tussen toezichthouders;
– De maritieme cluster expliciet is benoemd in de Nederlandse Internationale Waterambitie (IWA), zodat in de uitvoeringsprogramma’s
daarvan (onder andere het programma Partners voor Water) meer
ruimte komt om samen met de maritieme cluster kansen vorm te
geven.

1

Om tot een betere uitvoering van de motie te komen wordt voorgesteld de uitvoeringstermijn
met drie maanden te verlengen tot 1 oktober 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

2

De arbeidsmarkt voor de Nederlandse maritieme cluster
De arbeidsmarkt voor de Nederlandse maritieme cluster wordt verbeterd
doordat:
– Betrokken partijen uit de maritieme cluster de relevante arbeidsmarktthema’s uit de maritieme strategie hebben vertaald naar concrete
lange termijn doelen en maatregelen op het gebied van opleidingsbeleid («leren in de maritieme sector»), arbeidsmarktbeleid («werken in
de maritieme sector») en arbeidsmarkt communicatiebeleid («kiezen
voor de maritieme sector»);
– De Minister van OCW inzet op een kwaliteitsslag in het ook voor de
maritieme cluster van belang zijnde mbo en hbo onderwijs.
Veiligheid en Milieu
Veiligheids- en milieuaspecten van de maritieme cluster worden verbeterd
doordat:
– Bevrachtingskantoren, rederijen en scheepseigenaren in de binnenvaart het «Platform Zero Incidents» hebben opgericht, dat zich richt op
het voorkomen van incidenten;
– Met het oog op veiligheidsdreigingen in Kustwacht verband zowel
interdepartementaal als internationaal wordt samengewerkt aan een
versterkte informatiepositie over de scheepvaartsector;
– Ten aanzien van gewapende particuliere beveiliging aan boord van
Nederlandse zeeschepen door het kabinet in december 2015 een
beleidsstandpunt is opgesteld en aan uw Kamer gestuurd. Dit
beleidsstandpunt wordt op diverse momenten met uw Kamer
besproken;
– Een interdepartementaal protocol is vastgesteld voor communicatie bij
dreiging en levelverhogingen voor zeeschepen en havens;
– De effecten van voorgenomen beleidsmaatregelen voor de milieuprestaties van de binnenvaartvloot in West-Europa zijn doorgerekend. Dit
dient als basis voor de Nederlandse inzet richting EU en de Centrale
Rijnvaartcommissie (CCR) voor verdere verduurzaming van de
binnenvaart.
Een jaar werken aan de maritieme strategie heeft geleerd dat het
uitvoering geven aan de ambitie van de maritieme strategie een
dynamisch proces is, waarbij het noodzakelijk kan zijn om periodiek de
genomen acties te herijken om koers te houden op een internationale
maritieme toppositie.
Tijdens een tweede maritieme topconferentie dit najaar zal ik de
voortgang van de maritieme strategie weer bespreken met de partijen van
de maritieme cluster. Vanzelfsprekend zal ik ook uw Kamer periodiek over
de voortgang informeren.
De Minister van Infrastructuur en Milieu,
M.H. Schultz van Haegen-Maas Geesteranus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

3

Bijlage

– Voortgang Maritieme Strategie –
Innovatie
Innovatie is één van de speerpunten uit de maritieme strategie. Het grote
belang voor de maritieme cluster blijkt uit de investeringen in Research &
Development (R&D) door de maritieme cluster. In 2014 werd 4,2% van de
door de cluster gegenereerde toegevoegde waarde aan R&D besteed,
terwijl het gemiddelde in Nederland 2% bedroeg2. De maritieme cluster
investeerde daarmee tweemaal zoveel in R&D als gemiddeld in
Nederland.
Om de innovatiekracht van de Nederlandse maritieme cluster verder te
versterken hebben rijksoverheid en partijen uit de maritieme cluster de
afgelopen periode samen aan de volgende maatregelen uit de rijksbrede
beleidsagenda gewerkt.
– Resultaatgerichte regelgeving
De snelle technologische ontwikkelingen binnen de maritieme cluster
vragen om doelregelgeving en experimenteerruimte. De rijksoverheid zet
zich hiervoor in, maar de mogelijkheden op nationaal niveau zijn beperkt
doordat afspraken die relevant zijn voor de maritieme cluster veelal op
internationaal niveau tot stand komen. Daarom richten de inspanningen
van de rijksoverheid zich vooral op het benutten van de kansen die het
internationale niveau biedt. Een aantal voorbeelden illustreert dit.
Binnen de internationale context laat de regelgeving van de Internationale
Maritieme Organisatie (IMO) ruimte voor toepassing van zogenoemde
gelijkwaardige of alternatieve voorzieningen (equivalent/alternative
arrangements). Dit biedt ruimte voor innovatie op nationaal niveau.
Wanneer uit onderzoek naar voren komt dat met innovatieve toepassingen hetzelfde veiligheidseffect behaald wordt als met de betreffende
IMO regels, is de rijksoverheid bereid de alternatieve voorziening bij de
IMO aan te melden. Dit is onder meer gebeurd bij de toepassing van
ontluchtingskappen.
Verder draagt Nederland waar mogelijk bij aan de ontwikkeling van
doelregelgeving in IMO, bijvoorbeeld bij de voorschriften voor reddingsmiddelen aan boord van zeegaande schepen. Deze inzet richt zich op
ontwikkeling van functionele eisen met bijbehorende prestatiecriteria
waaraan (in de toekomst) op twee manieren voldaan kan worden.
Enerzijds door te voldoen aan de (huidige) conventionele prescriptieve
eisen, anderzijds door aan te tonen dat het systeem voldoet aan de
functionele eisen en de prestatiecriteria.
In Europees verband heeft Nederland tot slot met succes een discussie
geëntameerd over toekomstige regelgeving die ruimte moet bieden voor
flexibilisering van de bemanningssamenstelling voor binnenvaartschepen. Als deze regelgeving in werking treedt kan in de toekomst bij de
bemanningssamenstelling onder andere beter rekening gehouden worden
met de technologische staat van het schip.
Aan de toepassing van doelregelgeving en experimenteerruimte is ook
verantwoordelijkheid voor het bedrijfsleven verbonden, namelijk om aan
de overheid aan te tonen dat de beoogde doelstellingen van de regelgeving worden bereikt. Zo mag toepassing van doelregelgeving bijvoorbeeld niet tot verslechtering van de veiligheid leiden.
2

De Nederlandse Maritieme Cluster. Monitor 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

4

Resultaatgerichte regelgeving betekent overigens niet alleen minder of
andersoortige regels, maar ook ondersteuning van innovaties met nieuwe
regelgeving. Zo werkt het Ministerie van IenM, zowel binnen de IMO als
binnen de CCR, aan een integraal regelgevend kader dat schoon en veilig
gebruik van LNG mogelijk maakt. In IMO is de «International Code of
Safety for Ships using Gases or other Low flashpoint Fuels» (IGF Code)
vastgesteld, waarin de internationale regelgeving voor zeeschepen die
LNG als brandstof gebruiken is vastgelegd. Deze code treedt op 1 januari
2017 in werking. Definitieve besluitvorming over een vergelijkbaar
regelgevend kader voor de binnenvaart is in 2015 in de CCR aangenomen.
De nationale wetgeving treedt eind 2016 in werking.
– Innovatie van nautische dienstverlening
Voor de concurrentiepositie van de Nederlandse zeehavens is een
efficiënte en vernieuwende nautische dienstverlening van belang. Als
vervolg op eerdere initiatieven vanuit het loodswezen en de rijkshavenmeesters is er in 2015 een innovatiedag georganiseerd tussen deze
partijen en het Ministerie van IenM. Ter voorbereiding hierop is door het
adviesbureau Dialogic een gespreksnotitie voorbereid waarin een kader
voor innovatie is geschetst, een beeld wordt gegeven van innovaties bij
met name het loodswezen en hoe innovatief ingespeeld kan worden op
trends. Tijdens de innovatiedag is geconstateerd dat voor echte
vernieuwing de gehele nautische keten beschouwd zou moeten worden
met het loodswezen en de rijkshavenmeesters als belangrijke spelers.
Afgesproken is dat gezamenlijk een traject gestart zal worden om het
(sociale) innovatieve vermogen in de keten van nautische dienstverlening
te versterken. Het Ministerie van IenM zal dit faciliteren door het proces te
ondersteunen en waar nodig en mogelijk obstakels in wet- en regelgeving
weg te nemen. Ook is het Ministerie van IenM voornemens om in de
nieuwe regelgeving die ziet op een uniformering en vereenvoudiging van
het huidige loodsplichtstelsel (Loodsplicht nieuwe stijl), ruimte te bieden
aan experimenten op het gebied van de loodsplicht.
– Het versterken van de kennisbasis voor maritiem onderzoek
De maritieme cluster heeft haar sterke positie mede te danken aan de
beschikbaarheid van een goede kennisinfrastructuur met goed samenwerkende kennisinstituten. Daarbij is het belangrijk dat de maritieme cluster
optimaal gebruik maakt van de mogelijkheden binnen de topsectoren. In
dit verband hebben de rijksoverheid en partijen uit de maritieme cluster
afgesproken dat zij samen zullen verkennen hoe het maritiem onderzoek
versterkt kan worden. Hierover ontvangt u een separate brief naar
aanleiding van de motie (met Kamerstuk 31 409, nr. 96) van de Kamerleden Jacobi en Cegerek.
– Betere aansluiting op Europese Research Development & Innovation
regelingen
De Europese maritieme sector heeft in 2014 de krachten gebundeld door
het opzetten van de research association «Vessels for the Future». De
organisatie heeft zich tot doel gesteld om bindende publiek private
samenwerking op te zetten met de Europese Commissie om de Europese
maritieme onderzoeksagenda te ontwikkelen en daar financiering voor
beschikbaar te krijgen. Dit streven is de afgelopen periode vanuit de
rijksoverheid ondersteund. De Europese Commissie is momenteel echter
terughoudend bij het invoeren van nieuwe geformaliseerde publiek
private samenwerking (joint undertakings). Daarom zal de rijksoverheid de
komende periode in overleg met het bedrijfsleven in kaart brengen welke
effectieve vervolgstappen richting Brussel genomen kunnen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

5

– De rijksoverheid als launching customer
De rijksoverheid treedt op als «launching customer» in de programma’s
van de Koninklijke Marine en de Rijksrederij. Het Topconsortium Kennis en
Innovatie Maritiem van de Topsector Water zal in dit kader bijzondere
aandacht besteden aan de drie vervangingsprogramma’s van de
Koninklijke Marine: de fregatten, onderzeeboten en mijnenjagers. In
samenwerking met de brancheorganisatie Netherlands Maritime
Technology wisselt de Rijksrederij kennis, innovaties en ervaringen uit
met de markt bij de uitvoering van haar vervangingsprogramma.
Voor het Ministerie van Defensie lopen er bij TNO en MARIN een aantal
specifieke kennisontwikkelingsprogramma’s, gekoppeld aan de taken van
de Koninklijke Marine. Daarnaast bestaat er een convenant3 tussen het
Ministerie van Defensie en het Nederlandse Marinebouwcluster. Hiermee
is de Kennisgroep Nederlandse Marinebouw opgericht. De groep bundelt
de inspanningen van Defensie en de Defensie-industrie om de benodigde
kennis voor het ontwikkelen en bouwen van varende militaire eenheden te
behouden voor Nederland.
De Rijksrederij, samen met haar opdrachtgevers Rijkswaterstaat,
Economische Zaken, Douane en Kustwacht, startte vorig jaar een proef
met het bijmengen van biobrandstof, waarmee invulling wordt gegeven
aan de Duurzame Brandstofvisie. Dit jaar is deze proef opgeschaald naar
twaalf zeegaande schepen waarmee de Rijksrederij structureel een
absolute CO2-reductie van 8–10% realiseert ten opzichte van 2011. Voor
de nieuw te bouwen schepen wil de Rijksrederij anticiperen op toekomstige normering voor verbrandingsmotoren, zoals deze een beslag gaat
krijgen in de EU-richtlijn «Non-Road Mobile Machinery». Daarnaast werkt
Rijkswaterstaat met Deltares samen aan de kennisontwikkeling op het
gebied van autonoom varende meetvaartuigen.
Deze initiatieven sluiten aan bij de Defensie Industrie Strategie. Dit is het
document waarin de ministeries van Defensie en Economische Zaken
gezamenlijk hun beleid voor een sterke en innovatieve defensiegerelateerde industrie hebben vastgelegd.
De Nederlandse handelspositie
In de beleidsagenda van de maritieme strategie is een aantal maatregelen
genoemd ter verbetering van de Nederlandse handelspositie. Om de
handelspositie van de Nederlandse maritieme cluster verder te versterken
hebben rijksoverheid en partijen uit de maritieme cluster de afgelopen
periode samen aan de volgende maatregelen uit de rijksbrede beleidsagenda gewerkt.
– Nederlands scheepsregister
Een aantrekkelijk register om bedrijfsmatig geëxploiteerde zeeschepen
onder Nederlandse vlag te brengen en goede voorlichting over (de
interpretatie van) nautische regelgeving vergroten de aantrekkingskracht
van Nederland als vlaggenstaat4.

3

Convenant van 17 september 2012, getekend door de Staat der Nederlanden vertegenwoordigd
door het Ministerie van Defensie en het Nederlandse Marinebouwcluster, vertegenwoordigd
door Damen, Thales, Imtech en het Maritiem Kennis Centrum.
4
Een actuele ontwikkeling die volgens HISWA/KVNR kan bijdragen aan het volume van het
Nederlandse scheepsregister, is het Commercial Cruising Vessel project van deze partijen, dat
voorziet in het onder Nederlandse vlag brengen van commercieel geëxploiteerde superjachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

6

In de maritieme strategie is geconstateerd dat het Nederlandse scheepsregister in een aantal opzichten minder competitief is dan registers van
andere landen. Vanwege het belang van een goed functionerend register
wordt daarom gewerkt aan verbeteringen. De Inspectie Leefomgeving en
Transport richt zich daarbij op het terugdringen van de doorlooptijd van
aanvragen en registratieverzoeken en het voorkomen van administratieve
fouten bij aanvrager en behandelaar. Daarnaast werkt de Inspectie
Leefomgeving en Transport aan de ontwikkeling van digitale dienstverlening. Daarbij ontwikkelt zij in samenwerking met de gebruiker een nieuw
digitaal systeem voor het aanvragen en behandelen van vergunningen en
ontheffingen. Verder wordt in het reeds eerder bij uw Kamer ingediende
voorstel voor een Rijkswet nationaliteit zeeschepen ook de registerfunctie
geregeld en wordt de rolverdeling tussen het Kadaster en de Inspectie
Leefomgeving en Transport geoptimaliseerd. Dit zal resulteren in
administratieve lastenverlichting en een efficiëntere dienstverlening voor
gebruikers.
Ook het Kiwa Register BV, dat verantwoordelijk is voor de afgifte van
bemanningscertificaten, richt zich op verbetering van de dienstverlening.
Onder meer door in samenwerking met een gebruikersgroep (reders) te
bezien waar verbetermogelijkheden liggen.
In aanvulling op de in gang gezette verbeteringen wordt met vertegenwoordigers van de gebruikers van het register5 en de bij het registratieproces betrokken partijen, een extern onderzoek uitgevoerd naar de
mogelijkheden om met name de dienstverlening van het scheepsregister
verder te verbeteren. In het onderzoek wordt de vraag meegenomen
welke verbeteringen mogelijk zijn in de keten beleid, uitvoering en
handhaving bij de samenwerking met de maritieme cluster en of het
wenselijk is om te komen tot een 24/7-dienstverlening voor het in- en
uitvlaggen van zeeschepen. Het onderzoek wordt na de zomer afgerond.
– Level Playing Field
Voor de maritieme cluster is een Level Playing Field van groot belang. Het
adresseren van handelsbarrières heeft daarom prioriteit, evenals
versterking van de internationale samenwerking tussen inspectiediensten.
Daarnaast wordt gewerkt aan het voorkomen en wegnemen van ongelijke
marktomstandigheden ten gunste van een gelijk speelveld tussen de
Nederlandse zeehavens en de zeehavens in onze buurlanden en van
oneerlijke handelspraktijken binnen en buiten Europa. Op deze vlakken
zijn inmiddels verschillende acties genomen.
Door de maritieme cluster wordt inbreng geleverd voor het overleg tussen
Europa en Amerika in het kader van de TTIP onderhandelingen die er op
gericht zijn de restricties van de Amerikaanse Jones Act te verlichten.
Met als doel om te komen tot een gelijk speelveld is de Inspectie
Leefomgeving en Transport op internationaal niveau actief om het toezicht
op de naleving te uniformeren en samen te werken met andere toezichthouders. Dit heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat op Europees niveau
eenduidige afspraken zijn gemaakt over het aantal zwavelinspecties, het
aantal monsternames en de selectiecriteria voor te inspecteren schepen.
Ook werkt Nederland samen met België bij milieucontroles op open zee

5

Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders, de HISWA en de Vereniging van Waterbouwers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

7

met kustwachtvliegtuigen en neemt initiatief om met andere landen tot
uniforme inspecties te komen voor handhaving van de zwavelnorm6.
Naast het terugdringen van toezichtlasten zijn uiteraard ook de toezichttarieven van belang. Het effect van de toezichttarieven op de ladingstromen
in de Nederlandse zeehavens is onderwerp van talloze besprekingen met
uw Kamer geweest. De Staatssecretaris van Economische Zaken heeft in
het Algemeen Overleg van 10 december 2015 aan uw Kamer laten weten
aanvullend onderzoek te doen naar de tarieven en tariefsystemen in de
omliggende landen en te bezien of de huidige tarieven en tariefstellingen
op juiste wijze overeenkomen met de uitgangspunten van het kabinetsstandpunt «Maat Houden» (Kamerstuk 33 835, nr. 30). De resultaten van
dit onderzoek worden direct na het reces aan uw Kamer aangeboden.
Tegelijkertijd is het opdrachtenpakket van het Ministerie van Economische
Zaken aan de NVWA doorgelicht en is een onderzoek uitgevoerd naar
welke efficiencyverbeteringen bij de NVWA nog kunnen worden gerealiseerd en in welk tempo de besparingen, zoals opgenomen in het Plan van
Aanpak, kunnen worden geëffectueerd. De Tweede Kamer heeft de
resultaten van de doorlichting opdrachtenpakket en het onderzoek naar
efficiency op 27 mei 2016 van de Staatssecretaris van Economische Zaken
ontvangen (Kamerstuk 33 835, nr. 33).
Tot slot is van belang te melden dat de Europese Commissie onlangs aan
Nederland heeft opgedragen om de bestaande vrijstelling van de
vennootschapsbelastingplicht met ingang van 1 januari 2017 te beëindigen. Door gesprekken met de Europese Commissie waarin de belangen
van de Nederlandse zeehavens zeer nadrukkelijk over het voetlicht
gebracht zijn, is het opheffen van de vrijstelling een jaar uitgesteld.
Desondanks blijven de vennootschapsbelastingvrijstellingen en andere
staatssteun in de ons omringende landen vooralsnog in stand. Zodoende
zal Nederland zich voegen in het beroep dat de gezamenlijke zeehavens
tegen het besluit van de Europese Commissie hebben aangespannen.
Daarnaast beziet het kabinet welke effecten deze maatregel heeft op de
internationale concurrentiepositie van de Nederlandse zeehavens en of
flankerende maatregelen gewenst zijn.
– Handelsbevordering
De Nederlandse maritieme cluster is een belangrijke exportsector voor
Nederland. In 2014 bedroeg de totale export van de maritieme cluster ca.
€ 22,5 miljard. De cluster heeft daarmee een aandeel van 4% in de totale
Nederlandse export aan goederen en diensten7. Voor sectoren zoals de
maritieme maakindustrie en de offshore is de buitenlandse afzetmarkt
cruciaal om schepen, onderdelen of diensten te verkopen. Ruim
tweederde van de totale omzet wordt in het buitenland gerealiseerd.
Gezien het belang voor de Nederlandse exportpositie is de maritieme
cluster inmiddels expliciet benoemd in de Nederlandse Internationale
Water Ambitie, de IWA. In de uitvoeringsprogramma’s onder de IWA komt
daarmee ruimte voor het indienen van voorstellen van de maritieme
cluster die gewogen worden op hun bijdrage aan lokale ontwikkeling en
de internationale concurrentiepositie van Nederland. Hiertoe heeft de
maritieme cluster een vervolg ontwikkeld op het hotspotsprogramma
2012 – 2015, dat mocht rekenen op financiële bijdragen van de rijksoverheid. Gezien het succes daarvan zal het nieuwe programma 2016 –
2018, zich richten op een drietal regio’s, die naar het oordeel van de
6

Zwavelnorm: per 1 januari 2016 geldt voor de Noordzee een maximaal toelaatbaar zwavelgehalte van 0,1% voor scheepsbrandstof.
7
De Nederlandse Maritieme Cluster. Monitor 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

8

maritieme sector marktpotentie hebben. Het gaat hierbij om de regio’s
Zuid-Oost Azië, Golf van Mexico en de Arabische Golf. In dit verband is
het afgelopen jaar een marktonderzoek uitgevoerd naar de marktpotentie
van Indonesië en Myanmar en is wat betreft Indonesië een MOU
ondertekend waarmee de marktkansen voor Nederlandse bedrijven
worden vergroot. De rijksoverheid zal trachten ook het nieuwe hotspotsprogramma te faciliteren via het Partners voor Water programma.
Verder is inmiddels afgesproken dat de maritieme cluster zijn exportpromotie agenda nadrukkelijker zal coördineren en kenbaar maken binnen de
Topsector Water. Omgekeerd zal van de kant van de rijksoverheid nog
meer ingezet worden op een sterke rol voor maritiem bij exportpromotie.
Het gaat hierbij om afstemming van de strategische reisagenda van het
kabinet, maar ook om bekendheid van en toegang tot beschikbare
instrumenten zoals het bovengenoemde Partners voor Water programma.
Eind 2015 heeft onder leiding van het Ministerie van IenM een handelsmissie naar Noord-Brazilië plaatsgevonden. De handelsmissie had als
doel om voor de maritieme sector de exportpromotie te bevorderen en 13
Nederlandse bedrijven hebben succesvol ingespeeld op de mogelijkheden
op het gebied van logistiek en binnenvaart in de snelst groeiende regio
van Brazilië.
Tot slot blijft belangrijk dat de sector zichzelf verder ontwikkelt door het
uitwisselen van best practices tussen bedrijven die in het buitenland
opereren en door het delen van kennis tussen bedrijven die al in het
buitenland actief zijn en bedrijven die internationale ambities hebben.
– Werkprogramma maritieme maakindustrie
Ter nadere uitwerking van de in de maritieme strategie opgenomen
rijksbrede beleidsagenda zijn werkprogramma’s opgesteld voor zeevaart
en binnenvaart. Deze zijn medio 2015 ambtelijk vastgesteld. Een werkprogramma zeehavens werd al medio 2014 vastgesteld. De werkprogramma’s
zijn dynamisch in de zin dat regelmatig wordt bepaald of bijstelling nodig
is.
In navolging van bovengenoemde werkprogramma’s zal in 2016 het
werkprogramma voor de maritieme maakindustrie gereed komen. Dit
werkprogramma is een gezamenlijk document van betrokken partijen uit
de maritieme cluster8 en de rijksoverheid en heeft als ambitie om in
krachtige publiek-private samenwerking bij te dragen aan het behouden
en uitbouwen van de internationale positie van de Nederlandse maritieme
maakindustrie. Om deze ambitie te realiseren is ervoor gekozen om
versterkt in te zetten op de maatschappelijke opgaven op het gebied van
duurzaamheid. Hierbij is aandacht voor de innovatiekracht, de internationale concurrentiekracht en een integraal Human Capital beleid. Op elk
van deze thema’s zijn concrete acties en maatregelen geformuleerd. Het
werkprogramma loopt van 2016 tot en met 2018.
– Overig
In opdracht van het Ministerie van IenM is door onderzoeksbureau Panteia
een middellangetermijnprognose gemaakt voor het ladingvolume in de
binnenvaart. Het rapport is ook ter beschikking gesteld aan de CCR ten
behoeve van de Marktobservatie die opgesteld wordt ter ondersteuning

8

Netherlands Maritime Technology, Nederland Maritiem Land, KVNR, IRO, HISWA en
Bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

9

van de sector bij bedrijfseconomische beslissingen. Het rapport wordt uw
Kamer als bijlage bij deze brief aangeboden9.
De arbeidsmarkt voor de Nederlandse maritieme cluster
Volgens de meest recente cijfers deed de maritieme cluster het in 2014
beter dan de Nederlandse economie: het aantal werkzame personen in
Nederland daalde met circa 0,2%, terwijl de totale werkgelegenheid (direct
en indirect) in de maritieme cluster steeg met 3,2%10. Ook de situatie op
de arbeidsmarkt was in 2014 voor de meeste sectoren stabiel, dat wil
zeggen dat zich weinig tot geen knelpunten voordeden in de personeelsvoorziening. Niettemin is de toekomstige arbeidsmarktsituatie in de
meeste maritieme sectoren onzeker en verwachten veel bedrijven
problemen met het verkrijgen van voldoende gekwalificeerd technisch
personeel als de economie verder aantrekt.
In de rijksbrede beleidsagenda van de maritieme strategie is een aantal
thema’s geadresseerd dat relevant is voor de toekomstige arbeidsmarktsituatie. De thema’s zijn door de betrokken partijen uit de maritieme cluster
vertaald naar lange termijn doelen, die mede zijn gebaseerd op de
zogenaamde «arbeidsmarktmonitor», die in opdracht van de maritieme
cluster is opgesteld en in 2015 voor het eerst verscheen.
Er zijn doelstellingen geformuleerd voor:
– Opleidingsbeleid – leren in de maritieme sector
– Arbeidsmarktbeleid – werken in de maritieme sector
– Arbeidsmarktcommunicatie beleid – kiezen voor de maritieme sector
– Opleidingsbeleid – leren in de maritieme sector
De maritieme sector werkt aan een duurzame maritieme onderwijsinfrastructuur met doorlopende leerlijnen. Deze infrastructuur, waarbinnen
onderwijsclusters en bedrijfsleven nauw samenwerken, moet jongeren
aanspreken en een brede basis bieden voor een carrière in de maritieme
sector.
Uit interviews van clusterpartijen blijkt dat over de aansluiting tussen het
maritieme (beroeps)onderwijs en de beroepspraktijk over het algemeen
positief wordt geoordeeld. Ook zijn de afgelopen jaren voor de meeste
maritieme beroepsopleidingen doorlopende leerlijnen tot stand gebracht,
van mbo tot wo. Als belangrijkste aandachts- en verbeterpunten voor de
toekomst worden gezien:
– Een sterkere betrokkenheid van het bedrijfsleven bij de ontwikkeling
van de maritieme opleidingen;
– Het bevorderen van docentstages en meer samenwerking tussen
scholen (roc’s en hogescholen) bij het tegengaan van docenttekorten;
– De aanwezigheid van voldoende stageplaatsen voor toekomstig
maritiem personeel (zie nader Vaarstageplaatsen hieronder);
– Het bevorderen van de mogelijkheden tot een leven lang leren;
– Een meer systematische inventarisatie van innovaties en gevolgen
daarvan voor de vraag naar personeel, zowel kwantitatief als kwalitatief.
De Minister van OCW zet in op een verdere kwaliteitsslag in mbo en hbo.
Haar brief «Ruim baan voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo»
(Kamerstuk 31 524, nr. 207) en de «Strategische Agenda Hoger Onderwijs
en Onderzoek 2015–2025, De waarde(n) van weten» (Kamerstuk 31 288, nr.
9
10

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
De Nederlandse Maritieme Cluster. Monitor 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

10

481), bevatten maatregelen om de samenwerking in de onderwijsketen en
de verbindingen met de arbeidsmarkt een kwaliteitsimpuls te geven en
het onderwijs te vernieuwen.
Vaarstageplaatsen
De sectoren zeescheepvaart en waterbouw worden momenteel geconfronteerd met een groot tekort aan stageplaatsen. De toegenomen
instroom van studenten in de zeevaartopleidingen leidt tot een grotere
vraag naar vaarstageplaatsen. Allereerst moet hiervoor op sectorniveau
een oplossing worden gevonden met als doel een betere aansluiting van
de instroom van studenten op de beschikbare stageplaatsen. Daarnaast
zal de rijksoverheid bezien welke speelruimte er internationaal bestaat
voor een nog intensiever gebruik van moderne technologieën zoals
simulatoren.
– Arbeidsmarktbeleid – werken in de maritieme sector
In de maritieme strategie is het belang van het behoud van maritiem
personeel benadrukt. Niet alleen voor de continuïteit van bedrijven, maar
ook voor het behoud van hoogwaardige maritieme kennis voor
Nederland. Dit betekent dat bedrijven in de cluster, zowel grote als
MKB-ondernemingen, hun medewerkers ontwikkelkansen en loopbaanperspectief dienen te bieden en dat de mogelijkheden tot arbeidsmobiliteit
binnen de Nederlandse maritieme cluster moeten worden vergroot.
Daarmee kan ook de duurzame inzetbaarheid van werknemers worden
vergroot. Om de arbeidsmobiliteit binnen de maritieme cluster te
vergroten zijn de volgende afspraken gemaakt:
– Bedrijven en maritieme sectoren gaan met elkaar in gesprek over de
mogelijkheden van arbeidsmobiliteit tussen de sectoren;
– Bedrijven en maritieme sectoren zullen de mogelijkheden en belemmeringen in kaart brengen die een rol spelen bij arbeidsmobiliteit voor
zover het gaat om niet-wettelijke beperkingen (dat wil zeggen aspecten
die betrekking hebben op de arbeidsinhoud, arbeidsvoorwaarden en
de arbeidsomstandigheden. Deze kunnen per sector verschillen).
– Arbeidsmarkt communicatiebeleid – kiezen voor de maritieme sector
Via het arbeidsmarkt communicatiebeleid van bedrijven, branches en
onderwijs wordt de keuze voor een maritieme carrière bij doelgroepen
gepromoot. Daarbij ligt de focus op instroom van jongeren en
zij-instromers. In 2015 hebben diverse bedrijven en brancheorganisaties
verschillende acties uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn «zeebenen
gezocht», workshops (onder andere tijdens Sail Amsterdam), gastlessen
en andere initiatieven. Daarmee zijn inmiddels duizenden jongeren
bekend gemaakt met de maritieme sector en de opleidingsmogelijkheden.
Veiligheid en Milieu
Veiligheid en milieu zijn belangrijke voorwaarden voor duurzame
economische groeimogelijkheden van de maritieme cluster. Ter bevordering van veiligheid en milieu hebben de rijksoverheid en partijen uit de
maritieme cluster de afgelopen periode samen aan de volgende maatregelen uit de rijksbrede beleidsagenda gewerkt.
1. Nautische veiligheid
De maritieme strategie benadrukt het belang van een professionele
veiligheidscultuur, een goede ongevalsregistratie en eigen verantwoordelijkheid voor veiligheid van gebruikers en het bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

11

Om hieraan invulling te geven delen bevrachtingskantoren, rederijen en
scheepseigenaren sinds medio 2015 op anonieme basis kennis over
incidenten in de binnenvaartindustrie via het Platform Zero Incidents.
Door lering te trekken en maatregelen te treffen wordt herhaling in de
toekomst zo veel mogelijk voorkomen. Het Platform Zero Incidents levert
daarmee een bijdrage aan een breed gedragen streven binnen de sector
naar nul incidenten in de binnenvaart.
Verder werken overheden, havens, binnenvaartsector en recreatievaartsector samen aan een veilig gemeenschappelijk gebruik van de Nederlandse vaarwegen door beroeps- en recreatievaart11 en aan optimalisering
van de scheepsongevallen registratie.
2. Veiligheidsdreigingen
De maritieme strategie onderstreept het belang van gezamenlijke
beeldopbouw, effectieve informatie-uitwisseling, coördinatie en de
afstemming van acties en maatregelen. Informatie Gestuurd Optreden
(IGO) staat hierin centraal, zowel in interdepartementaal- als in internationaal verband. De afgelopen periode zijn de volgende stappen gezet.
Aan de beoogde ontwikkeling van een versterkte informatiepositie ten
aanzien van de scheepvaartsector wordt primair in Kustwachtverband
gewerkt. De Nederlandse Kustwacht fungeert daarbij als spil van een
netwerkorganisatie met ketenpartners (departementen en diensten),
waaronder de ministeries van Infrastructuur en Milieu, Veiligheid en
Justitie, Defensie, Economische Zaken en Financiën. Een steeds betere
Maritime Situational Awareness is onontbeerlijk. In de afgelopen periode
is daarom een traject gestart om de bestaande organisatieonderdelen van
de Kustwacht, het Joint Rescue Coordination Center en het Maritiem
Informatie Knooppunt (MIK) verder te ontwikkelen en te integreren tot een
volwaardig Maritiem Operatie Centrum. Het traject «Modernisatie
Kustwacht Programma» voorziet in deze modernisatie en een nog
intensievere samenwerking tussen de Kustwacht stakeholders (departementen en diensten). In de aanloop naar het EU-voorzitterschap heeft
Nederland voorgesteld om best practices te delen op het gebied van
informatiedeling ten behoeve van maritieme veiligheid. Dit heeft tijdens
het Nederlandse voorzitterschap verder gestalte gekregen, onder andere
door het bezoek van de «Friends of the Presidency voor de EU Maritieme
Veiligheidsstrategie» aan het Kustwachtcentrum in Den Helder.
Ten aanzien van gewapende particuliere beveiliging aan boord van
Nederlandse schepen heeft het kabinet in december 2015 een beleidsstandpunt aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal aangeboden. Dit
beleidsstandpunt wordt op diverse momenten met uw Kamer besproken.
Ten behoeve van de Nederlandse uitvoering van de International Ship &
Port Facility Security Code, is onder regie van het Ministerie van IenM een
interdepartementaal protocol voor communicatie bij dreiging en
levelverhogingen voor zeeschepen en havens opgesteld en vastgesteld.
Daarnaast is, met name ten behoeve van optimale informatie-uitwisseling,
een expertgroep ingesteld, onder gezamenlijk voorzitterschap van het
Ministerie van IenM en de NCTV. Hierin hebben, naast de relevante
overheidspartijen, ook experts uit de sector zitting, waarbij de bij partijen
beschikbare informatie in vertrouwen wordt gedeeld. Dit kan leiden tot het
uitsturen van een waarschuwing aan Nederlandse zeeschepen en/of de
opdracht tot het verhogen van de beveiligingsmaatregelen aan boord.
Sinds begin 2015 zijn er via het Kustwachtcentrum meerdere waarschu11

De samenwerking vindt plaats in het kader van het project «Varen Doe Je Samen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

12

wingsberichten voor Nederlandse zeeschepen uitgestuurd betreffende de
veiligheidssituatie in buitenlandse wateren.
De Nederlandse rijksoverheid heeft hiermee haar verantwoordelijkheid in
de informatieverstrekking richting reders actief ingevuld. Dat ontslaat
sectorpartijen nadrukkelijk niet van hun eigen verantwoordelijkheid om
zich goed op de hoogte te stellen van de veiligheidssituatie in gebieden
waar Nederlandse koopvaardijschepen doorheen of naartoe varen.
Daartoe behoort onderzoek in alle beschikbare openbare bronnen. De
Nederlandse rijksoverheid is verantwoordelijk om relevante informatie uit
niet-openbare (overheid-)bronnen te bezien op relevantie voor de
scheepvaart en kan alleen waarschuwingen voor een bepaald gebied
afgeven als zij beschikt over relevante dreigingsinformatie. Veel van die
informatie moet komen (of vormt «bijvangst») uit kerntaken die niet
specifiek op scheepvaart zijn gericht, zoals contra-terrorisme en militaire
missieondersteuning.
3. Milieuprestaties binnenvaart
De Europese emissienormen voor NOX en fijn stof voor «non-road mobile
machinery», waaronder ook binnenvaartmotoren vallen, worden
aangescherpt. De onderhandelingen tussen de Europese Commissie, de
Raad en het parlement hieromtrent, zijn in de fase van afronding. Formele
vaststelling van de normen moet nog plaatsvinden. Met de aanscherping
van normen komen nieuwe binnenvaartmotoren op het niveau van de
Amerikaanse EPA-norm Tier 4, met een extra norm voor fijn stof. Naar
verwachting gaan de nieuwe normen in 2019 gelden voor nieuwe
motoren tot en met 300 kW en in 2020 voor nieuwe motoren groter dan
300 kW.
Om de effecten door te rekenen van voorgenomen beleidsmaatregelen
voor de milieuprestaties van de binnenvaartvloot in West-Europa, alsook
om verdergaande beleidsscenario’s te verkennen, heeft de Minister van
Infrastructuur en Milieu medio 2015 opdracht gegeven voor een
verkenning. Het rapport van deze verkenning, uitgevoerd door de
onderzoeksbureaus STC-Nestra en RebelGroup, hierbij ondersteund door
het Expertise- en Innovatie Centrum Binnenvaart (EICB), treft u bijgaand
aan12. Een samenvatting van het rapport is separaat bijgevoegd13.
Het Ministerie van IenM wil het rapport gebruiken als grondslag voor de
Nederlandse inzet in de richting van de (andere lidstaten van) van de EU
en de CCR, over zowel ambities voor verdere verduurzaming van de
binnenvaart als de aanpak hiervan. Ter voorbereiding van de inbreng in
het internationale overleg, bespreekt het Ministerie van IenM het rapport
met betrokken partijen op nationaal niveau, met name brancheorganisaties, provincies, havenbedrijven en banken. De Nederlandse inzet in het
internationale overleg is tweeledig:
1. Meer ambities zijn nodig voor vergroening van de bestaande
West-Europese binnenvaartvloot richting 2040. Met de met ingang
van 2020 verwachte Europese regelgeving voor nieuwe motoren en
de invoering van emissienormen om toegang te krijgen tot de
Rotterdamse haven in 2025, worden op langere termijn nog te
bescheiden resultaten geboekt;
2. Uitgaande van verdergaande vergroening van de bestaande
binnenvaartvloot op vrijwillige basis, is een aanvullende aanpak
nodig waarbinnen financiële ondersteuning van investeringen een
noodzakelijk onderdeel is. Vanwege het internationale karakter van de
12
13

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

13

binnenvaart en vanwege borging van het Level Playing Field zal deze
aanpak op Europees niveau moeten liggen.
Van de vorderingen van bovenbedoeld overleg wordt uw Kamer op de
hoogte gebracht via deze voortgangsbrief, of afzonderlijk indien daartoe
tussentijds aanleiding is.
Tot slot wordt hierbij gebruik gemaakt van de mogelijkheid om uw Kamer
te informeren over het feit dat in Straatsburg op ambtelijk niveau
overeenstemming is bereikt over uitbreiding van het CDNI Verdrag14. Op
grond van het verdrag mogen geen delen van de lading van binnenvaartschepen als afval in de vaarweg worden geloosd. De uitbreiding betekent
dat het nu eveneens verboden is om dampen van vervluchtigende
vloeibare lading in de atmosfeer uit te stoten. In december van dit jaar
wordt in de Conferentie van Verdragsluitende Partijen een besluit
genomen over de definitieve tekst van het bereikte akkoord. Daarmee
wordt de beoogde internationale overeenkomst over een verbod op het
ontgassen door binnenvaartschepen een feit.
Bijlagen
1.
2.

14

Middellangetermijnprognose ladingvolume binnenvaart (Panteia).
Rapport (plus samenvatting) inventarisatie milieuprestaties
bestaande binnenvaartvloot West-Europa (STC-Nestra B.V./
RebelGroup).

Verdrag inzake de verzameling, afgifte en inname van afval in de Rijn- en Binnenvaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 409, nr. 121

14