Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede
Welvaart & SDG’s
Versie 1.0

Datum
Status

3 november 2020
Definitief

Pagina 1 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

C olofon
Titel

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede
Welvaart & SDG’s

Auteur(s)

Martijn Filak (Ministerie van Financiën)
Abdel Ouarraki (Ministerie van Financiën)
Sander Gerritsen (Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat)
Maaike Stoel (Ministerie van Economische Zaken en Klimaat)

Bijlagen

2

Inlichtingen

Bureau Strategische Analyse
Inspectie der Rijksfinanciën, Ministerie van Financiën

Pagina 3 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

Inhoud
1

Inleiding—7

2
2.1
2.2
2.3

Introductie MKBA en Montitor Brede Welvaart—8
Maatschappelijke Kosten Baten Analyse—8
Monitor Brede Welvaart en SDG’s—10
Verschillen en gelijkenissen MKBA en de Monitor—11

3

Deskundigen over de motie—12

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Evaluatie MKBA cases—16
Aandacht voor BW-indicatoren in onderzochte MKBA’s—16
Toepassing van BW-indicatoren in onderzochte MKBA’s—17
C ommunicatie van BW-gerelateerde effecten in onderzochte MKBA’s—17
Algemene bruikbaarheid van BW-indicatoren in MKBA’s—18

5

Conclusies en aanbevelingen—19

Bijlage 1: Geselecteerde MKBA’s—22
Bijlage 2: Overzicht relevante BW-indicatoren per terrein—23

Pagina 5 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

1

Inleiding
Op 3 oktober 2019 is in de Kamer een motie van het lid Sneller aangenomen die de
regering verzoekt de leidraad voor de MKBA vanuit het concept brede welvaart te
evalueren. Meer specifiek luidt de tekst als volgt:
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat bij investeringen gekeken wordt naar de kosten en baten van de
beoogde investering, maar ook naar de maatschappelijke impact;
overwegende dat de Algemene leidraad voor maatschappelijke kostenbatenanalyses die door ministeries wordt gebruikt, is ingesteld in 2013 en daarna
niet meer is herzien;
constaterende dat sinds de aanname van de Algemene leidraad voor
maatschappelijke kosten-batenanalyses de interpretatie van de maatschappelijke
component is verbreed, mede door de Monitor Brede Welvaart;
verzoekt de regering, de Algemene leidraad voor maatschappelijke kostenbatenanalyses te evalueren vanuit het concept van brede welvaart met als doel om
de relevante maatschappelijke component in deze analyses beter te verankeren, en
in de zomer de benodigde suggesties daartoe met de Kamer te delen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Deze motie lijkt te zijn ingegeven vanuit de veronderstelling dat in de Algemene
leidraad of in recente MKBA’s onvoldoende rekening wordt gehouden met het brede
welvaartconcept dat in de afgelopen jaren o.a. in de Monitor Brede Welvaart is
gepresenteerd. In andere woorden vragen we ons af: zijn in MKBA-richtlijnen wel
alle relevante effecten op het terrein van brede welvaart meegenomen? Zijn de
brede welvaartseffecten gemeten in MKBA’s wel ‘breed’ genoeg?
Voor de invulling van deze motie en om deze vragen te beantwoorden hebben wij
verschillende relevante stukken van deskundigen geconsulteerd en met
verschillende deskundigen gesproken. Deze deskundigen zijn werkzaam bij de drie
planbureaus, het C BS, de Algemene Rekenkamer, universiteiten en bij verschillende
ministeries. Daarnaast is op basis van deze gesprekken een onderzoek uitgevoerd
naar acht recent verschenen MKBA’s, gemaakt op basis van de Algemene Leidraad,
om te bestuderen in hoeverre de opstellers van deze MKBA’s het brede
welvaartsconcept hebben gehanteerd zoals toegepast in de Monitor Brede Welvaart.
Op basis hiervan worden enkele algemene lessen en conclusies getrokken en worden
aanbevelingen gedaan.
Leeswijzer
De leeswijzer van het stuk is als volgt. Eerst beschrijven we in hoofdstuk 2 wat een
MKBA is en wat de Monitor Brede Welvaart behelst. Hierbij gaan we ook in op de
verschillen en overeenkomsten tussen beide instrumenten. Dit is belangrijk, omdat
in de motie een link tussen beiden wordt gelegd. Dit hoofdstuk dient vooral als
achtergrondinformatie. In hoofdstuk 3 gaan we in op de gesprekken met experts en
hun kritiekpunten op richtlijnen en MKBA’s. In hoofdstuk 4 doen we verslag van ons
onderzoek naar de acht MKBA’s die we als cases hebben behandeld. In het laatste
hoofdstuk, hoofdstuk 5, komen we tot conclusies en doen we een aantal
aanbevelingen.

Pagina 7 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

2

Introductie MKBA en Montitor Brede Welvaart
In dit hoofdstuk geven we een toelichting op de MKBA en de Monitor. Vervolgens
gaan we in op de verschillen en gelijkenissen tussen de twee instrumenten.

2.1

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse
Maatschappelijke kosten-batenanalyses (MKBA) kunnen als instrument zowel binnen
als buiten de Rijksoverheid worden ingezet in de fase van beleidsvoorbereiding. Het
opstellen van een MKBA is alleen verplicht bij projecten binnen het
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). In de MKBA
leidraad 1 zijn de regels rondom het opstellen van een MKBA opgenomen.
Een MKBA kan beleidsmakers helpen om een goede afweging te maken, voordat zij
een beslissing nemen over nieuw beleid. De MKBA wordt veelal als ex-ante
instrument gebruikt, maar kan ook gebruikt worden om later (ex-post) te bekijken
of de vooraf verwachte uitkomsten van het beleid zijn gerealiseerd. 2
Binnen de uitvoering van een MKBA worden zowel de positieve als negatieve
effecten van verschillende beleidsvoorstellen in kaart gebracht, ten opzichte van een
referentie of zogenaamd nulalternatief. Een MKBA moet, zoals beschreven in een
brief van de Minister van Financiën aan de Tweede Kamer, antwoord geven op de
vraag of een beleidsvoorstel naar verwachting al dan niet welvaartsverhogend is ten
opzichte van het nulalternatief, en het moet daarmee helpen om tussen
verschillende beleidsalternatieven te kiezen. 3
De MKBA brengt volgens de leidraad alle maatschappelijke en relevante effecten op
de brede welvaart van mensen in Nederland in kaart. Brede welvaart betekent
daarbij dat de effecten van een maatregel alle veranderingen omvatten die voor
individuen van belang zijn 4. De effecten worden in een MKBA waar mogelijk
gemonetariseerd, dat wil zeggen in geld uitgedrukt. Ook effecten op in de kern nietmonetaire uitkomsten, zoals gezondheid of veiligheid, krijgen zoveel mogelijk een
geldelijke (in euro’s uitgedrukte) waarde. Op die manier worden alle mogelijke
kosten en baten onder één noemer gebracht. Hierdoor worden ze onderling
vergelijkbaar en kan overzichtelijke informatie geboden worden voor de afweging
van de voor- en nadelen van een maatregel. In geval monetarisering niet mogelijk
is, kan kwantificering in de vorm van volume-effecten ook inzicht verschaffen in de
voor de beslissing relevante afwegingen. Een belangrijk onderdeel daarbij is dat
rekening wordt gehouden met dubbeltellingen, wat wil zeggen dat effecten niet
tweekeer worden meegerekend. 5 Na de monetarisering worden de toekomstige
baten en kosten van het voorstel naar het heden teruggerekend, wat
verdiscontering wordt genoemd. Verdiscontering gebeurt met een discontovoet, zie
de box hieronder die hier uitleg over geeft. 6 Meestal worden in MKBA’s verschillende
1
Zie https://www.rijk sbe groting.nl/beleidsevaluaties/maatschappelijke-kosten-batenanalyse
C PB e n PBL (2013) Algemene leidraad voor m aatschappelijk e kosten-batenalyse (veelal
“Alge mene MKBA Leidraad” genoemd).
2
R ijk sbegroting.nl
3
Minister van Financiën (2013) Kabinetsbrief bij de algemene MKBA Leidraad
4
Alge mene MKBA leidraad, p. 44.
5
Ee n dubbeltelling ontstaat als bijvoorbeeld een voorstel op twe e uitkomsten e ffect heeft maar
he t e ne effect ook het gevolg is van het andere effect. Bijvoorbeeld, stel dat een voorstel de
ge zondheid van mensen ve rbetert waardoor als gevolg daarvan de mensen productiever
worde n e n een hoger inkomen verwe rven. In dat geval heeft het voorstel twe e effecten, zowe l
e e n e ffect op gezondheid als op inkomen. Echter, het hogere inkomen kan niet zomaar worden
opgeteld bij de gezondheidswinst, omdat zij het gevolg is van die gezondheidswinst.
6
De hoogte van de te gebruiken discontovoet staat altijd te r discussie. Op dit moment heeft
he t k abinet verzocht de discontovoet voor verschillende beleidsterreinen te herzien, door de
inste lling van de we rk groep Discontovoet. Tijdens het schrijven is de standaard discontovoet
3%.

Pagina 8 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

scenario’s berekend en resulteert dit ook in verschillende saldo’s. De saldo’s uit de
MKBA geven een beeld of een voorstel welvaartsverhogend of welvaarstverlagend is.
Beschrijving discontovoet
De discontovoet wordt gebruikt om de waarde van kosten en baten in de
toekomst terug te rekenen (verdisconteren) naar het heden. Hoe hoger de
discontovoet is, hoe minder gewicht we toekennen aan de (verre) toekomst. De
discontovoet werkt analoog aan de rente bij spaar- of investeringskeuzes.
Hoeveel zou je in het hier en nu moeten sparen of investeren, oftewel: hoeveel
consumptie offer je nu op voor extra consumptie in de toekomst? Dat kan op
individueel niveau zijn, maar bij een MKBA gaat het om de publieke of
collectieve discontovoet, die nodig is om te bepalen in welke projecten we als
maatschappij wel of juist niet moeten investeren. Deze discontovoet wordt
periodiek door het kabinet herijkt op basis van een advies van deskundigen.
Verdisconteren gaat niet alleen om financiële of materiële zaken: je kunt alles
verdisconteren wat in geld kan worden uitgedrukt, zoals meer (of juist minder)
reistijd, milieu, gezondheid, veiligheid, etc. De discontovoet past daarmee in een
breed welvaartsbegrip, en is essentieel om de afweging te maken tussen
welvaart in het nu en welvaart in de toekomst.
Hoewel het steeds beter mogelijk wordt om uitkomsten te monetariseren, blijven er
effecten bestaan die moeilijk in termen van geld kunnen worden uitgedrukt. Daarbij
valt te denken aan bijvoorbeeld de intrinsieke waarde van cultureel erfgoed, natuur
of onderwijs. 7 Wel wordt daar steeds meer onderzoek naar gedaan, waardoor
hiervoor na verloop van tijd ook waarderingsgetallen, of zogenaamde kengetallen,
beschikbaar komen. Ook schrijft de Leidraad voor om, naast de voor- en nadelen
van verschillende beleidsvoorstellen en het resulterende saldo, bij aanmerkelijke
verdelingseffecten in kaart te brengen bij welke groepen de kosten en baten
neerslaan. Het in kaart brengen van de zogeheten verdelingseffecten is niet
standaard een verplicht onderdeel van de MKBA.
De Algemene Leidraad
Het opstellen van een MKBA is niet eenvoudig. Daarom is door het C entraal
Planbureau (C PB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) een Algemene
Leidraad voor MKBA’s opgesteld. De Algemene Leidraad heeft als hoofddoel om een
goed begrip van het instrument (de MKBA) en de werking ervan te geven.
Daarnaast gaat de Leidraad in op de toepassing van het instrument, dat wil zeggen
hoe een goede MKBA kan worden opgesteld, de rol van de MKBA in de
besluitvorming, en op welke wijze de resultaten gecommuniceerd moeten worden.
In de leidraad staan de stappen toegelicht die een opsteller dient te volgen en zijn
de eisen opgenomen waaraan de onderdelen van een MKBA moeten voldoen.
Wanneer de Rijksoverheid (mede) opdrachtgever is van een MKBA is het volgen van
de Algemene Leidraad verplicht. 8
De Leidraad geeft algemene richtlijnen voor MKBA’s. Voor een aantal
beleidsterreinen zijn meer specifieke handreikingen gemaakt, de zogeheten
werkwijzers. Het gaat hierbij onder meer om het Sociaal domein, Milieu, Natuur,
Digitale overheid en Infrastructuur. De Leidraad en de specifieke werkwijzers bieden
daarmee ondersteuning aan de trend en ambitie om het MKBA instrument ook op
andere terreinen dan infrastructuur en het ruimtelijke domein zinvol toe te passen. 9

Minister van Financiën (2013) Kabinetsbrief bij de Algemene MKBA Leidraad
Zie https://www.rijk sbe groting.nl/beleidsevaluaties/maatschappelijke-kosten-batenanalyse
9
Minister van Financiën (2013) Kabinetsbrief bij de Algemene MKBA Leidraad
7
8

Pagina 9 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

2.2

Monitor Brede Welvaart en SDG’s
De Monitor Brede Welvaart en SDG’s wordt jaarlijks gepubliceerd op
Verantwoordingsdag door het C entraal Bureau voor de Statistiek (C BS) op verzoek
van het kabinet, naar aanleiding van het advies van de Tijdelijke Kamercommissie
breed welvaartsbegrip. De Monitor brengt, terugkijkend naar het meest recente
jaar, in beeld op welke aspecten van brede welvaart het in Nederland goed gaat en
op welke aspecten het minder goed gaat, met behulp van tijdreeksen en
internationale vergelijkingen. De Monitor speelt daarmee een faciliterende rol voor
politieke debatten.
Het gedachtegoed van de Monitor richt zich op de kwaliteit van leven (brede
welvaart hier en nu) en bekijkt ook of en hoe de welvaart van huidige generaties ten
koste gaat van latere generaties (brede welvaart later) of van mensen elders in de
wereld (brede welvaart elders). Brede welvaart in de Monitor richt zich dus niet
alleen op economische groei en materiële welvaart, maar ook op andere
welvaartsaspecten zoals gezondheid, veiligheid, onderwijs en de kwaliteit van de
natuur en leefomgeving. Ook de verdeling van de welvaart over verschillende
groepen in de samenleving is van belang. Sinds 2019 heeft het C BS de rapportage
over brede welvaart en de voortgang op de Sustainable Development Goals (SDG’s)
geïntegreerd in één rapport. Waar brede welvaart een meer beschrijvende functie
heeft, zijn de SDG’s geformuleerd als doelen voor een duurzame en inclusieve
economie in 2030. Daarmee worden naast uitkomsten, ook de ingezette middelen
en het gebruik daarvan bekeken in de indicatorenset. Naast objectieve indicatoren
bevat de Monitor ook subjectieve indicatoren over de beleving van mensen van de
kwaliteit van bepaalde zaken.
Er is de laatste jaren toenemende aandacht, nationaal en internationaal, voor het
systematisch meten van brede welvaart en het toepassen van deze informatie in de
beleidscyclus. Meer informatie over brede welvaart kan voordelen hebben voor
beleid en het politieke debat, omdat het een completer beeld geeft van de situatie
van mensen en hun leefomgeving. Daarnaast wijst brede welvaart op samenhang en
afruilen tussen verschillende thema’s.
Een brede set aan indicatoren, geen samengestelde index
Een belangrijk kenmerk van de Monitor is dat het meerdere samenhangende
dashboards aan indicatoren bevat en geen samengestelde indicator voor brede
welvaart. Het samenvatten van alle aspecten in één indicator voor brede welvaart
kan verleidelijk zijn, maar heeft ook nadelen. Bij het optellen van de verschillende
indicatoren moet een keuze gemaakt worden hoe deze aspecten worden
gewaardeerd en gewogen. Het is in beginsel mogelijk om de aspecten in geld uit te
drukken zoals in een MKBA, maar dat kan discussies oproepen en is onnodig als het
primair om monitoring van de kwaliteit van leven gaat. Bij het gebruik van één
indicator voor brede welvaart zouden ook de uiteenlopende ontwikkelingen van
verschillende welvaartsaspecten (en aangrijpingspunten voor beleidsrespons)
minder aandacht krijgen. Juist de breedte aan indicatoren maakt het mogelijk om
een politiek debat te voeren over deze ontwikkelingen en het te voeren beleid. De
tijdelijke Kamercommissie Breed Welvaartsbegrip heeft daarom gepleit voor een set
aan indicatoren en niet voor een samengestelde index voor brede welvaart.
Het hanteren van een set van indicatoren brengt ook nadelen met zich mee. Zo
beperken de indicatoren zich tot zaken die meetbaar zijn en kan er sprake zijn van
overlap tussen sommige indicatoren. Ook is niet altijd direct duidelijk wanneer een
verandering in een indicator een welvaartsverbetering weergeeft. De Monitor blijft in
ontwikkeling, net als de politieke discussie hierover.

Pagina 10 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

2.3

Verschillen en gelijkenissen MKBA en de Monitor
De Monitor en de MKBA zijn verschillende beleidsinstrumenten die een ander doel
dienen. De Monitor monitort de huidige staat en ontwikkelingen van de brede
welvaart van Nederland aan de hand van een breed scala aan indicatoren. De MKBA
is daarentegen een instrument voor ex ante beleidsevaluatie en moet inzicht bieden
in de effecten van een voorgenomen project of maatregel op de brede welvaart in
Nederland. Een overeenkomst is dat beide instrumenten naar brede welvaart kijken.
Hiermee wordt bedoeld dat breder wordt gekeken dan alleen de financieeleconomische aspecten van welvaart en ook kosten en baten op terreinen als
gezondheid, bereikbaarheid, klimaat en natuur dienen te worden meegenomen. De
manier waarop brede welvaart gemeten wordt verschilt echter in de MKBA en de
Monitor.
De MKBA is doorgaans vooruitkijkend, terwijl de Monitor terugkijkt. Een MKBA
brengt in beeld hoe de huidige situatie gaat veranderen door een project of een
maatregel. Waar de Monitor beschrijvend van aard is en daarom zo min mogelijk
weging wil toekennen aan ontwikkelingen, is de MKBA juist bedoeld om inzicht te
geven in de tegen elkaar afgewogen effecten om beleidsmakers te helpen bij het
maken van een beslissing.
De Monitor en de MKBA hanteren daarom een verschillende toepassing en
uitwerking van in beginsel dezelfde definitie van brede welvaart. In de MKBA staat
de economische welvaartstheorie centraal en in de Monitor een
dashboardbenadering voor uiteenlopende indicatoren. In de Monitor is met aparte
indicatoren aandacht voor de welvaart voor latere generaties en voor mensen in
andere landen, terwijl in de MKBA de focus voornamelijk ligt op de welvaart van de
huidige generaties in Nederland, om te kunnen beoordelen of een project
welvaartsverhogend is vanuit het moment waarop de beslissing genomen wordt en
voor de mensen die het beleid betreft.
Een MKBA brengt de verschillende effecten van een maatregel in beeld en maakt
deze effecten vergelijkbaar door deze uit te drukken in monetaire eenheden
(euro’s). De verschillende effecten worden vervolgens bij elkaar opgeteld, om tot
een samengestelde score te komen; het saldo van de MKBA. In de Monitor worden
uiteenlopende ontwikkelingen van welvaartsaspecten nadrukkelijk niet gewogen en
blijft de waardering van verschillende aspecten van welvaart aan de politiek. Bij het
gebruik van de MKBA is het van belang dat beleidsmakers de toegepaste weging
begrijpen en hierover met elkaar in gesprek kunnen gaan, want ook bij gebruik van
een MKBA worden de beleidskeuzes door de politiek gemaakt.
De gebruikte indicatoren in de Monitor en de MKBA zijn ook verschillend. Waar de
indicatoren in de Monitor meer een macrokarakter hebben – het zijn veelal
geaggregeerde maatstaven op nationaal niveau –, worden bij een MKBA alleen de
indicatoren gebruikt die voor de effectanalyse nodig zijn. Deze betreffen vaak meer
specifieke groepen (bijv. reizigers, omwonenden, zorggebruikers) dan de indicatoren
in de Monitor, en worden veelal aangereikt door de werkwijzer van het domein
waarop de MKBA betrekking heeft. De MKBA streeft er hierbij naar alle relevante
effecten precies één keer mee te nemen om overlappingen en omissies te
voorkomen. In de praktijk kan dit lastig zijn omdat de relevante kennis soms
ontbreekt. Deze ontbrekende effecten worden dan uitgedrukt in PM-posten.

Pagina 11 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

3

Deskundigen over de motie
In dit hoofdstuk doen we verslag van de gesprekken die in de verkenningsronde zijn
gevoerd met experts. De experts zijn werkzaam bij de drie planbureaus, het C BS, de
Algemene Rekenkamer, universiteiten en bij ministeries en hebben relevante kennis
en ervaring met de theorie en/of praktijk van de MKBA. Dat de experts verschillende
achtergronden hebben is behulpzaam bij het verkrijgen van brede inzichten over de
MKBA, ook in relatie tot de Monitor. We hebben de experts gevraagd naar hun
mening over de motie en hen verzocht om te reflecteren op de verhouding tussen de
MKBA en de Monitor. In de gesprekken zijn ook suggesties voor verbeteringen van
de MKBA naar voren gekomen.
Verschillende posities van experts
De meeste experts begrijpen de vraag van de Kamer om kritisch naar het
instrument MKBA te kijken vanuit het brede welvaartsbegrip en na te denken over
mogelijke verbeteringen. De motie biedt tevens de kans om enkele onduidelijkheden
over de MKBA te adresseren en mogelijke misverstanden recht te zetten. Het is bij
beantwoording van de motie behulpzaam om apart te kijken naar het instrument in
theorie, het instrument in de optimale praktijk (de Leidraad), en de praktische
toepassing van de Leidraad door opstellers van MKBA’s. Voor een goed begrip en
gebruik van een MKBA door beleidsmakers is ook de manier en kwaliteit van de
communicatie van de resultaten relevant.
Er zijn grofweg drie posities te onderscheiden in hoe de experts denken over de
borging van brede welvaart in de Algemene Leidraad. Een eerste groep deskundigen
is van mening dat brede welvaart voldoende is geborgd in de huidige MKBArichtlijnen en MKBA’s en dat aanpassingen aan het instrument overbodig zijn. Een
twee groep deskundigen vindt dat brede welvaart voldoende geborgd is in de
huidige MKBA-richtlijnen, maar dat in MKBA’s in de praktijk aan sommige aspecten
van brede welvaart in de berekening van het saldo onvoldoende waarde wordt
toegekend. Aanpassingen in de toepassing en communicatie van de MKBA zijn
daarom volgens hen wenselijk. Een derde positie is dat de MKBA en de economische
welvaartstheorie inherent ongeschikt zijn om naar brede welvaart te kijken en dat
daarom een ander instrument nodig is.
Kritiek- en verbeterpunten t.a.v. toepassing van MKBA’s
Dimensie later
In een MKBA wordt door toepassing van de discontovoet minder waarde toegekend
aan effecten in de (verre) toekomst dan aan effecten op de korte termijn en worden
de effecten op korte en lange termijn bij elkaar opgeteld. 10 Volgens sommige
deskundigen wordt daarmee te weinig rekening gehouden met de dimensie ‘later’.
Het punt is dat de langetermijneffecten onvoldoende inzichtelijk worden gemaakt
en/of dat de deskundigen het oneens zijn met de gehanteerde weging van deze
langetermijneffecten. In de Monitor wordt op een andere manier met ‘later’
omgegaan dan in de MKBA. De Monitor gebruikt indicatoren voor de hulpbronnen die
volgende generaties nodig hebben om eenzelfde niveau van welvaart te kunnen
bereiken als de huidige generatie. Het gaat hierbij om economisch, natuurlijk,
menselijk en sociaal kapitaal. In de MKBA kan dit terugkomen als een schade- of
batepost van milieu, biodiversiteit of natuur als daarvoor de juiste kennis aanwezig
is.
Een mogelijke manier om meer aandacht te besteden aan de dimensie later in de
MKBA, is om de effecten op de korte (bijv. 5 jaar) en lange termijn (bijv. 100 jaar)
apart inzichtelijk te maken in een tabel. Een andere optie om meer waarde toe te
10
In e en MKBA worde n de toekomstige effecten naar het heden verdisconteerd. Aangezien de
discontovoet bijna altijd groter is dan 0, worden baten in de verre toekomst (veel) lager
ge waardeerd dan baten in de nabije toekomst.

Pagina 12 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

kennen aan de dimensie later in een MKBA is om een lagere discontovoet te
hanteren. Dit is volgens sommige deskundigen wenselijk bij beleidsvoorstellen die
effecten hebben op de zeer lange termijn, bijvoorbeeld op het terrein van klimaat en
natuur. Immers: hoe lager de discontovoet, hoe meer waarde aan de toekomst
gehecht wordt. De werkgroep Discontovoet die elke 5 jaar een discontovoet moet
vaststellen bekijkt deze overwegingen. 11 Daarnaast is sinds 2016 een nieuwe wijze
van monetarisering van C O2-effecten en niet-vervangbare natuur van kracht waarbij
de (negatieve) waarde van C O2-uitstoot sterk toeneemt in de tijd. 12
Dimensie Elders
Een ander kritiekpunt op de MKBA is dat het onderzoek zich in de praktijk beperkt
tot een afgebakende geografische eenheid, meestal Nederland, terwijl effecten van
een maatregel ook op kunnen treden over land- of regiogrenzen heen. Hierdoor
worden wellicht belangrijke kosten of baten die elders neerslaan niet meegenomen,
terwijl bij een verruiming van de geografische eenheid dit wel zou gebeuren
(bijvoorbeeld bij een MKBA op Europese schaal). 13 Klimaateffecten voor andere
landen worden in MKBA’s wel meegenomen.
De keuze voor de afbakening van een MKBA ligt bij de opdrachtgever, binnen de
randvoorwaarden die voortkomen uit de leidraad en de werkwijzers. In de praktijk
worden MKBA’s meestal gericht op Nederland. Dit kan ertoe leiden dat kosten en
baten buiten Nederland niet worden onderzocht. Het is daarom de vraag of we het in
beeld brengen van alle effecten buiten Nederland willen verplichten wanneer de
opdrachtgever daar niet om vraagt. Dit kan bijvoorbeeld in opdracht van de Kamer.
Omgang met uitputbare hulpbronnen
Sommige bronnen, zoals natuur en ecosysteemdiensten zijn niet-substitueerbaar:
eenmaal geconsumeerd is het moeilijk of zelfs onmogelijk om door andere bronnen
te vervangen. Voor lokale buitenrecreatie bestaat bijvoorbeeld niet zomaar een
alternatief. In sommige MKBA’s moet volgens de experts meer dan nu al gebeurt
rekening worden gehouden met toenemende schaarste van dergelijke bronnen. De
vraag is namelijk of de schaarste voldoende terechtkomt in de prijzen en (private)
betalingsbereidheid van mensen, en in de voorgeschreven aanpassing van de
(effectieve) discontovoet. Vrij recent zijn bijvoorbeeld richtlijnen ontwikkeld om
beter om te gaan met de schaarste van natuur.
Verdelingseffecten
De kosten en baten van een maatregel kunnen ongelijk verdeeld zijn over
verschillende groepen in de samenleving. Denk bijvoorbeeld aan de mobiliteitsbaten
van een snelweg die bij een grotere groep mensen terecht komen dan de kosten van
de overlast, die vooral voor omwonenden gelden. De verschillende kosten en baten
van mensen in Nederland worden bij elkaar opgeteld en de verdelingseffecten
worden niet meegewogen in het saldo. Zoals eerder genoemd worden MKBA’s in de
praktijk afgebakend. Dit betekent regelmatig dat verdelingseffecten niet of beperkt
worden onderzocht, aangezien deze voor het saldo niet relevant zijn. In het
maatschappelijke en politieke debat zijn verdelingseffecten wel belangrijk en
daarom is het wenselijk dat er meer aandacht voor verdeling is in MKBA’s. Een
mogelijke optie naast het rapporteren van de verdelingseffecten is om, als
gevoeligheidsanalyse, wel een weging van verdelingseffecten te hanteren,
bijvoorbeeld door veranderingen in het inkomen van lage inkomens zwaarder te
laten wegen dan voor hoge inkomens. Een discussiepunt is dan natuurlijk welke

De laatste commissie (2015) heeft lagere (effectieve) discontovoeten vastgesteld voor
onomkeerbare natuur- en klimaateffecten.
12
C PB e n PBL (2016) W LO-klimaatscenario’s e n de waardering van C O2-uitstoot in MKBA's.
13
Ste l dat voor e en beleidsvoorstel natuurlijk e hulpbronnen uit het buitenland nodig zijn, maar
dat de MBKA richt zich alleen richt op alle maatschappelijk e kosten en baten in Ne derland. Dan
wordt de buitenlandse natuurschade niet meegenomen.
11

Pagina 13 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

weging je kiest, maar hier zouden mogelijk meerdere wegingen naast elkaar
getoond kunnen worden.
Verliesaversie
In een MKBA worden winsten en verliezen even zwaar gewogen: een toename in het
inkomen van 10 euro laat de welvaart net zoveel stijgen als eenzelfde afname van
10 euro in het inkomen de welvaart laat dalen. In gedragseconomische
experimenten blijken mensen een verlies echter ongeveer tweemaal zo zwaar te
wegen als een even grote winst. Een mogelijkheid is om in MKBA’s - naast een
basisberekening op de gebruikelijke wijze – een gevoeligheidsanalyse op te nemen
waarin negatieve welvaartseffecten zwaarder worden gewogen. 14
PM-posten
In een MKBA worden vaak PM-posten opgenomen (pro memorie: om te onthouden)
voor effecten die moeilijk te kwantificeren zijn. De kosten en baten op deze posten
zijn dus onbekend, wanneer de MKBA-opsteller onvoldoende informatie heeft om
deze goed te berekenen of te monetariseren. Soms worden bandbreedtes
gehanteerd om de onzekerheid weer te geven. Deze posten betreffen vaak de
‘zachte effecten’, zoals leefomgevingseffecten. Opdrachtgevers geven consultants
vaak beperkte tijd en/of een beperkt budget voor het onderzoek. Een manier om
hiermee om te gaan is om MKBA-opstellers voldoende tijd en budget mee te geven,
en als dat niet lukt hen expliciet te laten vermelden waarom bepaalde effecten niet
kunnen worden gekwantificeerd of gemonetariseerd. Dit is wel lastig omdat de
opdrachtgever soms vanuit strategische overwegingen bepaalde effecten liever niet
meegenomen ziet worden.
Indicatoren van brede welvaart
Bij elke MKBA is het de vraag of alle relevante aspecten van brede welvaart zijn
onderzocht. De werkwijzers voor de verschillende domeinen geven een behoorlijk
beeld van de indicatoren die nodig zijn voor de MKBA in kwestie. Toch kan het
volgens een aantal deskundigen nuttig zijn om de Monitor als checklist of
inspiratiebron te gebruiken naast de bestaande werkwijzers, of deze te benutten
voor de nog te maken werkwijzers. De Monitor geeft immers een breed overzicht
van indicatoren die verschillende aspecten van brede welvaart meten. Deze
indicatoren kunnen echter niet 1-op-1 worden overgenomen, omdat zij vaak van
een andere – meer geaggregeerde - schaal zijn dan welke nodig is voor de MKBA
(zie boven). Wel kunnen maatstaven worden gebruikt die verwant zijn aan de
indicatoren uit de Monitor en passen binnen de MKBA systematiek.
Kritiek- en verbeterpunten t.a.v. communicatie van MKBA’s
PM-posten
Een paar deskundigen vindt dat de PM-posten onderbelicht blijven of
ondergesneeuwd raken bij de samenvatting van resultaten en de conclusies. Een
mogelijke verbetering die geopperd is, is om PM-posten in alle gevallen toe te
voegen aan het saldo van de gekwantificeerde effecten. Het saldo is dan
bijvoorbeeld 300 mln euro minus PM-post 1, minus PM-post 2, etc. Op die manier
komt duidelijker tot uiting wat wel en niet gekwantificeerd is.
Visuele presentatie
Een aantal deskundigen vindt dat de communicatie van een MKBA beter kan, door
resultaten visueel en toegankelijker te presenteren. Ook kan duidelijker worden
aangegeven welke indicatoren voor brede welvaart zijn meegenomen. Een manier
om dit te doen is middels een dashboard of visualisatie waarmee helder wordt
aangegeven welke indicatoren van brede welvaart zijn meegenomen in de MKBA,
14

C PB (2018): https://www.cpb.nl/publicatie/het-belang-van-de-leefomgeving-verschillen-tussen-mkbasen- maatschappelijke-discussies

Pagina 14 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

welke worden beïnvloed door het voorstel en welke effecten op PM staan en welke
zijn gekwantificeerd. 15
Indicatoren van de Monitor benoemen in een oplegger
Sommige deskundigen zijn voorstander van een oplegger bij de MKBA waarin
zichtbaar wordt hoe de indicatoren uit de Monitor worden beïnvloed door de
maatregel. Dit hoeft niet per se gekwantificeerd te worden en kan ook bestaan uit
onderbouwde plussen en minnen op de relevante indicatoren. Op deze manier wordt
in één oogopslag duidelijk welke in de Monitor opgenomen aspecten van brede
welvaart worden geraakt. Een mogelijke optie is om hierbij te presenteren wat de
huidige situatie en de ontwikkeling van deze indicatoren zijn, met behulp van
informatie uit de Monitor. Dit geeft belangrijke context mee aan beleidsmakers.

15

P BL (2011): https://www.pbl.nl/publicaties/verbetering-van-de-communicatie-en-presentatie-rondom-demkba-bij-verstedelijkingsprojecten

Pagina 15 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

4

Evaluatie MKBA cases
In dit hoofdstuk gaan we in op het mogelijke gebruik van aan de Monitor verwante
indicatoren binnen een MKBA. Om tot een beeld te komen welke BW-indicatoren in
welke gevallen voor een MKBA bruikbaar zijn hebben we acht uitgevoerde MKBA’s
geselecteerd die in opdracht van het Rijk zijn uitgevoerd en zijn opgesteld op basis
van de MKBA-Leidraad uit 2013. 16 Zie bijlage 1 voor het overzicht van de casussen.
Voor deze casussen hebben we onderzocht of en hoe BW-indicatoren zijn
meegenomen. Voor BW-indicatoren die niet zijn meegenomen hebben we bekeken
of het mogelijk geweest zou zijn om de BW-indicatoren mee te nemen, en wat voor
effect dat gehad zou hebben op de uitkomst van de MKBA.

4.1

Aandacht voor BW-indicatoren in onderzochte MKBA’s
Uit de meeste cases bleek dat veel relevante welvaartsaspecten zijn meegenomen in
de MKBA en dat deze een link hebben met BW-indicatoren. In relatie tot de Monitor
vallen binnen de MKBA’s een aantal elementen op.
Wat opvalt is dat binnen de MKBA’s vooral aandacht is voor het ‘hier en nu’ en
weinig voor het kapitaal voor latere generaties. Dit komt ook tot uiting in het
meenemen van indicatoren voor natuurlijk kapitaal. In de verkennende MKBA naar
alternatieven voor luchtvaart zijn bijvoorbeeld externe effecten als ruimtelijke
effecten, externe veiligheid, natuur en landschap niet gemonetariseerd en daarmee
niet in het saldo en in de uiteindelijke beoordeling van de MKBA meegenomen.
Vanuit het oogpunt van de Monitor hebben deze externe effecten een waarde vanuit
zichzelf omdat natuurlijk kapitaal een functie heeft voor latere generaties. Een
indicator als biodiversiteit ontbreekt bijvoorbeeld ook in de onderzochte MKBA’s. Dit
kan komen doordat de economische waarde voor mensen moeilijk te bepalen is.
Door met natuurpunten te werken kan geprobeerd worden verlies in biodiversiteit in
kaart te brengen.
In de cases op sociaal vlak valt op dat ‘zachtere’, minder economische indicatoren
ontbreken, zoals tevredenheid met het leven, ervaren regie op het leven,
vertrouwen in instituties en ervaren veiligheid. Daardoor is er binnen de MKBA’s
beperkter aandacht voor sociaal kapitaal dan in de Monitor.
Binnen de Monitor is veel aandacht voor de verdeling van aspecten van brede
welvaart onder verschillende (inkomens)groepen binnen de samenleving en tussen
generaties. Binnen de MKBA’s die wij hebben bekeken is de aandacht daarvoor
beperkt. Eén van de uitgangspunten in de MKBA-Leidraad is dat de
verdelingseffecten geen invloed hebben op het saldo. Hiermee wordt voorkomen dat
het nodig is om binnen een MKBA een normatieve uitspraak te doen over wat
wenselijk is in de samenleving ten aanzien van (on-)gelijkheid. Wel is in de Leidraad
opgenomen dat het voor de beleidsmakers wenselijk kan zijn om de
verdelingseffecten te zien omdat die van invloed kunnen zijn op het uiteindelijke
besluit. Het in kaart brengen van de verdelingseffecten is echter geen algemene
verplichting (wel voor MKBA’s op het sociaal domein 17) en daarom wordt het in de
praktijk niet altijd gedaan (vaak i.v.m. beperkte tijd en budget voor het MKBA
onderzoek).
Een laatste element dat kijkend vanuit de Monitor naar de MKBA opvalt is de
beperkte blik van MKBA’s op grensoverschrijdende effecten. 18 Binnen de door ons
onderzochte MKBA’s wordt bij het gebruik van de indicatoren beperkt rekening
16

C P B en PBL (2013) M KBA L eidraad
“D e verdeling van effecten, kosten en baten over (groepen) relevante actoren dient in een
M KBA op het sociale domein te worden weergegeven.” SEO, 2 016, Werkwijzer voor kosten-batenanalyse in
het s ociale domein, p. 8 7 .
17

18

D it is begrijpelijk gezien de nationale afbakening van de MKBA in de L eidraad

Pagina 16 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

gehouden met zowel positieve als negatieve effecten die buiten Nederland
plaatsvinden en niet direct een economisch effect voor Nederland hebben.
4.2

Toepassing van BW-indicatoren in onderzochte MKBA’s
Ondanks dat een MKBA en de Monitor verschillende instrumenten zijn en ze
verschillende doelen dienen zit er overlap in de indicatoren die binnen beide
instrumenten worden bekeken. Los van de vraag of het wenselijk is om BWindicatoren te gebruiken in MKBA’s blijkt uit de verschillende casussen dat het in
sommige gevallen praktisch mogelijk is om BW-indicatoren te gebruiken binnen
MKBA’s. In veel gevallen wordt dit ook gedaan. In de MKBA van het RIVM naar
maatregelen om alcoholgebruik te verminderen worden bijvoorbeeld brede
welvaartsindicatoren als psychische gezondheid, gezonde levensverwachting en
arbeidsproductiviteit gekwantificeerd, gemonetariseerd en meegewogen in het
uiteindelijke saldo van de MKBA. Deze indicatoren zijn, in ieder geval voor deze
MKBA, goed toepasbaar. BW-indicatoren die niet zijn toegepast in deze MKBA maar
mogelijk wel relevant zijn bijvoorbeeld tevredenheid met het leven, ervaren regie
over het eigen leven en zelfdoding. Voor deze BW-indicatoren geldt dat ze binnen
een MKBA waarschijnlijk moeilijk te kwantificeren en te monetariseren zijn en
daardoor ook minder goed toepasbaar. Voor een BW-indicator als ‘Vertrouwen in
mensen’ geldt dat zij voor deze en mogelijk ook andere MKBA’s interessant, maar
erg moeilijk toepasbaar is. Effecten op de lange termijn, in de Monitor behandeld
onder de dimensie later, zijn doorgaans erg lastig te onderzoeken. In de MKBA van
het RIVM naar alcoholgebruik zijn intergenerationele effecten dan ook nauwelijks
meegewogen. Ook de dimensie elders speelde in deze MKBA geen noemenswaardige
rol aangezien aan de voorkant de scope heel duidelijk op Nederland is gericht. Er
zouden wel effecten mogelijk zijn, zoals de invloed op alcoholverkoop langs de
grenzen.
BW-indicatoren die toepasbaar zijn voor een MKBA naar alcoholgebruik zijn
logischerwijs niet direct relevant en toepasbaar op een MKBA naar het organiseren
van de EXPO in 2025. Het effect van het organiseren van de EXPO in 2025 zal
immers weinig tot geen effect op bijvoorbeeld een gezonde levensverwachting
hebben. Er is dan ook geen uniforme set aan BW-indicatoren die toepasbaar is op
alle MKBA’s.

4.3

Communicatie van BW-gerelateerde effecten in onderzochte MKBA’s
BW-indicatoren worden niet als zodanig benoemd in MKBA’s. Dat is ook logisch,
aangezien de Monitor nog niet bestond ten tijde van het opstellen van de leidraad en
het merendeel van de onderzochte MKBA’s.
Binnen het communiceren over de effecten van BW-gerelateerde effecten zien we in
grote lijnen een driedeling. In de eerste plaats zijn er vrij concrete indicatoren die
binnen de MKBA’s goed te kwantificeren en te monetariseren zijn. Zo geldt voor de
MKBA Open Overheid dat relevante BW-indicatoren zoals Overheidsuitgaven aan
algemeen overheidsbestuur en arbeidsproductiviteit zijn gekwantificeerd en
gemonetariseerd. Deze indicatoren worden ook meegewogen in het saldo en zijn
daarmee relevant voor de uitkomst van de MKBA.
Een tweede categorie BW-indicatoren wordt binnen de MKBA’s wel als zodanig
benoemd, maar wordt niet of slechts gedeeltelijk gemonetariseerd of
gekwantificeerd. In de meeste gevallen komt dit doordat deze indicatoren zich
moeilijker in kaart laten brengen en/of omdat er geen informatie is over de
maatregel-effect relatie. Dit is bijvoorbeeld het geval in de MKBA van het RIVM naar
maatregelen ter vermindering van het alcoholgebruik. Een BW-indicator die direct
raakt aan deze MKBA maar slechts ten dele is meegewogen is de indicator “Risico op
armoede of sociale uitsluiting”. Armoede en sociale ontsluiting worden niet als
zodanig benoemd, wel het effect op uitkeringen, welzijn en de onbeschikbaarheid op

Pagina 17 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

de arbeidsmarkt. Deze indicatoren kennen een zekere mate van overlap met de
indicator “Risico op armoede of sociale ontsluiting”.
Ook bij de MKBA naar de EXPO 2025 worden een aantal indicatoren benoemd die
niet gekwantificeerd of gemonetariseerd zijn. Voor geluidshinder geldt dat alleen is
benoemd dat er sprake is van geluidshinder, niet van de hoeveelheid of welke
kosten of nadelige gevolgen dat met zich meebrengt. Voor C O2-uitstoot geldt min of
meer hetzelfde. Er is wel benoemd dat het voorstel invloed heeft op C O2-uitstoot,
maar het is niet gekwantificeerd of gemonetariseerd. Voor zowel de MKBA van het
RIVM als voor de MKBA naar de EXPO 2025 geldt dat de indicatoren geen invloed
hebben op het saldo van de MKBA en ook niet op een andere manier worden
gecommuniceerd zodat zij op een andere manier meegenomen kunnen worden in de
beoordeling van de uitkomsten.
Een derde categorie bevat indicatoren die in de MKBA’s niet mee worden genomen
en waarover ook niet is gecommuniceerd. In de MKBA naar doorvaarthoogtes is
bijvoorbeeld niets gecommuniceerd over de (flora en) fauna van het zoetwater in de
rivieren. Deze kan mogelijk worden beïnvloed door groter containervervoer. Ook in
de MKBA over het Wierdense Veld is niet gecommuniceerd over biodiversiteit. Over
het algemeen werden in de acht cases de relevante aspecten in ieder geval
benoemd.
4.4

Algemene bruikbaarheid van BW-indicatoren in MKBA’s
In bovenstaande drie paragrafen zijn de bevindingen uit de onderzochte MKBA’s
gepresenteerd. In deze paragraaf kijken we naar wat dat voor MKBA’s in het
algemeen betekent.
Zoals ook in hoofdstuk 2 is toegelicht wordt voor MKBA’s gebruik gemaakt van de
Algemene Leidraad én van MKBA werkwijzers. De reden dat gebruik wordt gemaakt
van thematische MKBA werkwijzers is dat de terreinen waarop MKBA’s worden
uitgevoerd sterk uiteenlopen. Een MKBA binnen het sociaal domein vraagt om
andere indicatoren dan een MKBA voor een infrastructureel project.
Voor de bruikbaarheid van BW-indicatoren binnen MKBA’s geldt ook dat er niet één
set van BW-indicatoren is die toepasbaar is voor MKBA’s. Zelfs binnen hetzelfde
terrein kunnen de relevante BW-indicatoren per MKBA verschillen. Dat neemt niet
weg dat sommige BW-indicatoren een waardevolle toevoeging kunnen zijn bij het
uitvoeren van een MKBA. In bijlage 2 hebben we een overzicht gegeven van welke
BW-indicatoren voor welke terreinen relevant kunnen zijn, maar ook hier geldt dat
opstellers van een MKBA zelf de volledige Monitor kunnen bekijken ter inspiratie,
naast het gebruik van de eigen inhoudelijke expertise. Een deel van de indicatoren
overlapt met de indicatoren die nu al gebruikt worden binnen MKBA’s en ook
genoemd worden in de departementale werkwijzers.

Pagina 18 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

5

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk bespreken we de conclusies en aandachtspunten voor de MKBA, op
basis van de lessen uit de gesprekken met experts en het onderzoek naar de cases.
Naar aanleiding van dit rapport vragen we de planbureaus om een update te maken
van de Leidraad, met nadere uitwerking van de genoemde aandachtspunten.
Conclusies
De motie lijkt te suggereren dat er sinds 2013 niets is gebeurd op het gebied van de
MKBA, omdat de Algemene leidraad nog niet is herzien, maar dit is onterecht. Er is
gewerkt aan thematische werkwijzers en aan ken- of waarderingsgetallen voor
effecten die voorheen moeilijk te kwantificeren en monetariseren waren, zoals op
het gebied van natuur en klimaateffecten. Daarnaast wordt er periodiek gekeken
naar de discontovoet en kan deze vervolgens aangepast worden. Ook op andere
terreinen wordt de methodiek steeds verder doorontwikkeld. Denk bijvoorbeeld aan
de kosten van belastingheffing en de ontwikkeling van de natuurpuntensystematiek.
Sinds 2013 is de MKBA dus niet stil blijven staan.
Ten tweede lijkt de Algemene Leidraad, ondanks dat deze verplicht is bij opdrachten
van het Rijk, niet altijd volledig te worden toegepast. Zo blijken sommige relevante
aspecten van brede welvaart niet te worden meegenomen, terwijl dat wel zou
moeten – volgens de Leidraad dienen alle maatschappelijke relevante effecten te
worden meegenomen -, worden verdelingseffecten vaak niet (goed) gerapporteerd
en laat de presentatie van de resultaten soms te wensen over. Dit kan wellicht
hebben bijgedragen aan het beeld dat het concept brede welvaart onvoldoende is
geborgd in recente MKBA’s (vanaf 2013). Deskundigen zien een aantal mogelijke
verbeteringen in de huidige toepassing en communicatie van de MKBA’s. Op basis
van hun input en ons onderzoek naar acht cases doen we de aanbeveling een
update te maken van de leidraad, met nadere uitwerking van de in dit rapport
geïdentificeerde aandachtspunten.
Aanbeveling
Onze aanbeveling is om een update van of aanvulling op de Leidraad te maken,
waarbij onderstaande aandachtspunten nader onderzocht en uitgewerkt kunnen
worden door de experts. Ook het werk van de afgelopen jaren kan in deze update
bijdragen aan verbetering en verduidelijking van de MKBA.
Aandachtspunten
De Monitor kan in een vroege fase van de MKBA gebruikt worden als inspiratiebron
en checklijst voor de te onderzoeken effecten, naast de Leidraad, bestaande
thematische werkwijzers en inhoudelijke expertise. Ook kan de Monitor inspiratie
bieden voor nog te maken werkwijzers. De Monitor geeft immers een breed beeld
van indicatoren die verschillende aspecten van brede welvaart meten, die mogelijk
ook relevant zijn voor een MKBA. Deze indicatoren kunnen echter niet 1-op-1
worden overgenomen, omdat zij vaak van een andere aard zijn dan nodig is voor de
MKBA. In dat geval kunnen maatstaven worden gebruikt die verwant zijn aan de
indicatoren uit de Monitor.
Een ander aandachtspunt is het vermelden van de kosten en baten die elders
optreden, over de grenzen van de geografische eenheid waarop de MKBA betrekking
heeft. Vaak beperkt de MKBA zich grotendeels tot een afgebakende geografische
eenheid die voor de opdrachtgever relevant is, maar maatschappelijk gezien
mogelijk verstrekkendere gevolgen heeft. Hierdoor worden wellicht belangrijke
effecten die elders neerslaan niet meegenomen, terwijl bij een verruiming van de
geografische eenheid dit wel zou gebeuren. Tot welk niveau dat zou moeten gaan,
bijvoorbeeld tot aan Europees of mondiaal niveau zal per MKBA verschillen en meer
of minder relevant zijn. De uitbreiding van de geografische scope van de MKBA zou
een aanpassing van de Leidraad betekenen.

Pagina 19 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

De effecten op de lange termijn zouden duidelijker in beeld gebracht kunnen
worden, apart van de waarderingsslag (verdiscontering). Voor een goede toepassing
van de later-dimensie in de MKBA is het essentieel om manieren te verkennen om
meer duidelijkheid te verschaffen over de effecten op de lange termijn, zoals de
effecten op kapitaalvoorraden, zodat beleidsmakers waar nodig ook meer waarde
toe kunnen kennen aan deze effecten in een MKBA. In een MKBA wordt door
toepassing van de discontovoet minder waarde toegekend aan effecten in de (verre)
toekomst dan aan effecten op de korte termijn. Een manier om meer waarde toe te
kennen aan de dimensie later bij een MKBA is om een lagere discontovoet te
hanteren, bijvoorbeeld voor zaken als klimaat en natuurbeleid. Immers: hoe lager
de discontovoet, hoe meer waarde aan deze zaken in de toekomst gehecht wordt.
Een andere manier om de lezer zich meer bewust te laten maken van de
langetermijneffecten is door middel van presentatie: splits de korte en lange
termijneffecten op en presenteer deze expliciet. Hierdoor worden
langetermijneffecten beter zichtbaar en kan het debat hierover gevoerd worden.
Aansluitend hierop geven we als aandachtspunt mee nader uit te zoeken hoe beter
omgegaan kan worden met uitputbare bronnen in een MKBA. Van sommige
bronnen, zoals natuur, is de voorraad beperkt: eenmaal geconsumeerd is het
moeilijk of onmogelijk om de hulpbron terug te krijgen, opnieuw te produceren of te
vervangen voor iets anders. In MKBA’s wordt hier rekening mee gehouden op het
gebied van natuur en biodiversiteit. De vraag is of deze schaarste wel volledig in de
prijzen is opgenomen en of het effect dus goed in de MKBA wordt meegenomen.
De aanwezigheid van PM-posten (effecten die niet gekwantificeerd of
gemonetariseerd kunnen worden) blijft problematisch in een MKBA. In de
communicatie zou meer aandacht voor deze posten kunnen zijn, door de PM-posten
in de samenvatting en conclusies explicieter te formuleren. Dit kan door het saldo
van de gekwantificeerde effecten te noemen en daarbij de PM-posten op te tellen als
een positief effect verwacht wordt of af te trekken als een negatief effect verwacht
wordt. Op die manier is het duidelijker dat er bij de beslissing nog rekening
gehouden moet worden met PM-posten.
Zoals ook in de Leidraad is beschreven, is het voor beleidsmakers belangrijk om
naast het saldo ook inzicht te hebben in de verdeling van de kosten en baten over
verschillende groepen in de samenleving. Hoewel de Algemene Leidraad aangeeft
dat deze effecten in kaart gebracht kunnen worden, is zij nog niet expliciet in het
verplicht presenteren van deze effecten in het samenvattende of concluderende deel
van een MKBA-rapport. In de praktijk ontbreekt verdeling daarom regelmatig. Deze
verdelingseffecten kunnen echter wel belangrijk zijn, want deze verschaffen inzicht
of compensatie mogelijk en gewenst is. Daarom zouden we graag meer aandacht
voor verdelingseffecten zien in MKBA’s.
Aanvullend denkwerk is nodig rond gevoeligheidsanalyses die rekening houden met
verliesaversie en ongelijkheidsaversie van mensen. Er kan worden gekozen om
verdelingseffecten wel te wegen, bijvoorbeeld door een toename in het inkomen
voor lage inkomens zwaarder te laten wegen dan een even grote toename in het
inkomen voor hoge inkomens. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om in MKBA’s,
naast een basisberekening, een gevoeligheidsanalyse op te nemen waarin negatieve
welvaartseffecten zwaarder worden gewogen. Hierbij kan ook gedacht worden aan
mogelijke problemen in de uitvoering (tekortkomende capaciteit), waardoor
onevenredig ernstige gevolgen kunnen ontstaan voor bepaalde groepen.
Een aandachtspunt voor opdrachtgevers is om MKBA-opstellers meer tijd en budget
te geven als belangrijke ‘zachte’ effecten zoals leefomgevingseffecten goed moeten
worden meegenomen bij een MKBA. Dit kan mogelijk verhinderen dat deze zaken
niet gekwantificeerd worden en als PM-post worden opgenomen. Daarnaast zou het
goed zijn als er meer onderzoek gedaan wordt naar generiek toepasbare methoden
om dergelijke effecten te bepalen.

Pagina 20 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

Tenslotte richten we ons op de kwaliteit van de communicatie van de resultaten. Om
dit te verbeteren, is het belangrijk dat MKBA-opstellers de resultaten visueel en
toegankelijk presenteren en daarbij helder zijn welke aspecten van brede welvaart
zijn meegenomen in de analyse. Een manier om dit te doen is middels een
dashboard of spindiagram waarin wordt aangegeven welke aspecten van brede
welvaart worden beïnvloed door het voorstel en of de effecten in de MKBA zijn
gekwantificeerd of niet. Zoals hierboven benoemd, zou het goed zijn om hierbij
korte- en langetermijneffecten ook apart te tonen. Bij deze presentatie is het ook
wenselijk dat MKBA-opstellers gebruik maken van een oplegger bij de MKBA waarin
zichtbaar wordt hoe de indicatoren uit de Monitor worden beïnvloed door de
maatregel. Dit hoeft niet per se gekwantificeerd te worden en kan ook bestaan uit
onderbouwde plussen en minnen op de relevante indicatoren. Voor de lezer en
beleidsmakers helpt het om hierbij ook de huidige stand en de recente ontwikkeling
van deze indicatoren te zien, met informatie uit de Monitor. Dit biedt context en is
nuttig, omdat deze context per definitie wegvalt bij de vergelijking van de huidige
situatie en een beleidsmaatregel.

Pagina 21 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

Bijlage 1: Geselecteerde MKBA’s
Titel
MKBA Wierdense veld
MKBA concept-toepassing wet Open Overheid
Verkennende MKBA Beleidsalternatieven
luchtvaart
Effectanalyse Thuishuis. Inzicht in de
maatschappelijke meerwaarde
MKBA World Expo 2025
MKBA Aanpassing doorvaarhoogte
kunstwerken
MKBA Doorvaarhoogte kunstwerken i.r.t.
containervaart. Een verdiepende analyse.
MKBA van beleidsmaatregelen om
alcoholgebruik te verminderen

Pagina 22 van 24

Jaartal
2015
2018
2018

Domein
Natuur
Openbaar bestuur
Infrastructuur

2015

Zorg/sociaal

2016
2016

Overig
Infrastructuur

2019

Infrastructuur

2016

Zorg/sociaal

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

Bijlage 2: Overzicht relevante BW-indicatoren per terrein
Beleidsterrein Indicatoren
Indicatoren ‘later’
Indicatoren
‘hier en nu’
‘elders’
Infrastructuur - Gemiddeld
- Gewerkte uren
- Import
besteedbaar
- Fysieke
grondstoffen
inkomen
kapitaalgoederenvoorraad (fossiel,
- Tijdverlies door
- Stikstof- depositie en
metalen,
files en vertraging landnatuur
biomassa,
- Stedelijke
- C umulatieve C O2etc.)
blootstelling aan
emissies
- C O2fijnstof
- Fauna van het land
voetafdruk
- Milieu- Fauna van zoetwater en
problemen
moeras
- Fauna van het
- Beheerde natuur in NNN
land
- Vertrouwen in instituties
- Fauna van
zoetwater en
moeras
- Stikstofdepositie en
landnatuur
Sociaal beleid - Tevredenheid
- Gewerkte uren
- Over(o.a. SZW,
met het leven
- Gezonde levensdrachten
- Ervaren regie
- OntwikkeOCW)
verwachting
over het eigen
lingshulp
- Gemiddelde schuld per
leven
huishouden
- Gemiddeld
- Mediaan vermogen van
besteedbaar
huishoudens
inkomen
- Discriminatie-gevoelens
- Langdurige
- Vertrouwen in instituties
werkloosheid
- Vertrouwen in mensen
- Nettoarbeidsparticipatie
- Hoogopgeleide
bevolking
- Tevredenheid
met werk
- Slachtofferschap van
misdaad
Zorg
- Gemiddeld
- Gewerkte uren
besteedbaar
- Gezonde levensinkomen
verwachting
- Tevredenheid
- Vertrouwen in instituties
met het leven
- Tevredenheid
met werk
- Gezonde
levensverwachting
- Overgewicht
- Slachtofferschap van
misdaad
Openbaar
bestuur

- Inspraak en
verantwoordingsplicht

- Vertrouwen in instituties
- Vertrouwen in mensen
- Discriminatie-gevoelens

Overig (bij de
SDG’s)
- Arbeidsproductiviteit
- Investeringen
in grond, water,
weg
- Netdichtheid
openbare wegen
- Geluidshinder
verkeer en buren
- Binnenlands
materialenverbruik
- Totaal
energieverbruik
- Bedrijfsafval en
gevaarlijk afval
- Arbeidsproductiviteit
- Risico op
armoede of
sociale uitsluiting
- Psychische
gezondheid
- Ervaren
gezondheid
- Voortijdige
schoolverlaters
- Tevredenheid
met
opleidingskansen
- Economische
zelfstandigheid
- Werkloosheid
- Beloning
werknemers
- Risico op
armoede of
sociale uitsluiting
- Psychische
gezondheid
- Ervaren
gezondheid
- Zelfdoding
- Alcoholgebruik
- Roken
- Werkloosheid
- Beloning
werknemers
- Overheidsuitgaven aan

Pagina 23 van 24

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse en de Monitor Brede Welvaart & SDG’s

- Slachtofferschap van
misdaad
- Vertrouwen in
instituties

Pagina 24 van 24

algemeen
overheidsbestuur
- Kwaliteit van
overheidsregelgeving
- Effectiviteit van
overheidsbestuur
- C orruptie
perceptie index