Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 320

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 22 april 2013
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minister van Defensie over onder andere over de brief van 4 april
2013 inzake nadere informatie over de Nederlandse testtoestellen t.b.v. de
operationele testfase (Kamerstuk 26 488, nr. 319) ten behoeve van het
Algemeen Overleg Vervanging F-16.
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 18 april 2013.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De adjunct-griffier van de commissie,
Dekker

kst-26488-320
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

1

1.
Bent u voornemens de visie op de krijgsmacht gelijktijdig aan de
Algemene Rekenkamer en de Tweede Kamer aan te bieden? Of
worden de visie en de reactie van de Algemene Rekenkamer
gelijktijdig aan de Tweede Kamer aangeboden?
De visie en de reactie van de Algemene Rekenkamer worden gelijktijdig
aan de Tweede Kamer aangeboden.
2.
Is een concept versie van de toekomstvisie op de krijgsmacht
reeds in de ministeriële commissie besproken?
3.
Hoe vaak is de ministeriële commissie tot nog toe bijeen
gekomen om te spreken over de vervanging van de F-16?
De ministeriële commissie komt sinds december 2012 regelmatig bijeen
om over conceptstukken te spreken die uiteindelijk moeten leiden tot de
visie op de krijgsmacht van de toekomst.
4.
Is een conceptversie van de toekomstvisie op de krijgsmacht
reeds aan de Algemene Rekenkamer voorgelegd?
Nee.
5.
Maakt een optie waarin de F-35 geen rol speelt in de krijgsmacht,
onderdeel uit van het denken over een nieuwe visie?
8.
Waaruit bestaat de «objectieve en valideerbare aanpak» voor het
opstellen van de visie, waarover de minister schrijft in haar brief
van 15 maart jongstleden in reactie op het bericht in Elsevier?
9.
Worden in de toekomstvisie ook opties verwerkt met alternatieven voor de F-35? Zo nee, waarom niet?
In de visie die ik samen met de minister van Buitenlandse Zaken opstel
zullen heldere en herleidbare keuzes worden gemaakt op grond van
argumenten. Stapsgewijs worden de keuzes gemaakt waarbij de
strategische monitor uitgangspunt is. In de visie wordt een analyse
gemaakt ten behoeve van de vervanging van de F-16. Hieruit volgt een
keuze. De Algemene Rekenkamer zal de visie, inclusief de financiële
onderbouwing, valideren.
6.
Kunt u toezeggen dat de resultaten van de Verkenningen uit 2010
bij het formuleren van een visie op de toekomst van de krijgsmacht worden betrokken? Op welke wijze zal dit gebeuren?
7.
Kunt u de vijf strategische vragen voor de politiek, die in de
Verkenningen 2010 worden geformuleerd, afzonderlijk beantwoorden in/bij de nieuwe visie op de krijgsmacht van de
toekomst? Zo nee, waarom niet?
De visie zal in belangrijke mate berusten op de strategische monitor.
Daarmee is een vervolg gegeven aan de omgevingsanalyse van de
Verkenningen. De «vijf strategische vragen» uit de Verkenningen zijn
inhoudelijk nadrukkelijk aan de orde, ook bij het opstellen van de visie. De
onverminderde relevantie van deze vragen is bijvoorbeeld in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

2

algemeen overleg van 13 februari jl. over soevereiniteit en internationale
militaire samenwerking bevestigd.
8.
Waaruit bestaat de «objectieve en valideerbare aanpak» voor het
opstellen van de visie, waarover de minister schrijft in haar brief
van 15 maart jongstleden1 in reactie op het bericht in Elsevier?
Zie het antwoord op vraag 5.
9.
Worden in de toekomstvisie ook opties verwerkt met alternatieven voor de F-35? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 5.
10.
Worden de conclusies van de herevaluaties van de F-35 keuze
door Denemarken en Canada verwerkt in de visie op de
toekomst? Zo nee, waarom niet?
In zowel Canada als Denemarken wordt voor het eerst een kandidatenevaluatie uitgevoerd. Canada heeft geen planning bekendgemaakt en
Denemarken heeft besluitvorming gepland in 2014. Daarnaast verschillen
de eisen en criteria die aan deze evaluaties ten grondslag liggen per land.
Hierdoor kunnen de resultaten niet één op één in Nederland worden
overgenomen.
11.
Is de interdepartementale Strategische Monitor dezelfde als de
publicatie van The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS)
«De toekomst in alle staten»? Zo ja, is dit «startpunt van de
gezamenlijke analyse van relevante internationale ontwikkelingen»2 in feite door een niet-ministeriële instantie geschreven?
Zo ja, waarom?
De strategische monitor berust op het rapport «De toekomst in alle
staten» van HCSS en het rapport «Continuïteit en onzekerheid» van
Clingendael. Door het gebruik van informatie van twee onafhankelijke
kennisinstituten wordt een evenwichtig beeld samengesteld van strategische ontwikkelingen die relevant zijn voor Nederland.
12.
Hoe beoordeelt u de onafhankelijkheid van het rapport van het
HCSS over de toekomstvisie van het luchtwapen, dat in opdracht
van de Koninklijke Luchtmacht is geschreven?
HCSS is een onafhankelijk kennisinstituut dat in opdracht en zelfstandig
rapporten uitbrengt. De afgelopen maanden zijn diverse rapporten
verschenen. Ik zal deze rapporten niet stuk voor stuk van een beoordeling
voorzien. Belangrijk is dat het kabinet – zoals uw Kamer is toegezegd –
voor de begrotingsbehandeling met een eigen toekomstvisie op de
Nederlandse krijgsmacht komt. De inzichten van verschillende rapporten
worden daarbij betrokken.

1
2

2013D10865
Kamerstuk 32 733, nr. 102.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

3

13.
Wanneer en op welk niveau is het verstrekken van de opdracht
voor het rapport van het HCSS over de toekomstvisie van het
luchtwapen goedgekeurd?
Op 14 september 2012 heeft de staf van het Commando Luchtstrijdkrachten een offerte aangevraagd bij HCSS. Deze is op 18 september 2012
ontvangen, waarna het contract is ondertekend op 1 oktober 2012. De
opdracht is vooraf goedgekeurd door de Commandant Luchtstrijdkrachten.
14.
Heeft de minister van Defensie indertijd getekend voor het
verstrekken van de opdracht voor het rapport van het HCSS over
de toekomstvisie van het luchtwapen?
Nee, dergelijke opdrachten vallen binnen het mandaat van de commandanten van de operationele commando’s.
15.
Welke kosten zijn er gemaakt voor het rapport van het HCSS over
de toekomstvisie van het luchtwapen en op welke post zijn deze
kosten geboekt?
De totale kosten, inclusief een vertaling in het Engels, drukkosten en BTW,
bedragen € 26.341,70. De kosten zijn geboekt op het budget van de staf
Commando Luchtstrijdkrachten.
16.
Kunt u een afschrift van de opdrachtformulering voor het
onderzoek van het HCSS over de toekomstvisie van het luchtwapen openbaar maken?
De opdrachtformulering op basis van de offerteaanvraag van Defensie is
vastgelegd in de offerte van HCSS, waarnaar vervolgens in het contract
wordt verwezen. Omdat de offerte commercieel- vertrouwelijke informatie
van HCSS bevat, wordt hier volstaan met een afschrift van de relevante
passage daarover uit de offerte:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

4

17.
Klopt het dat HCSS een uitgesproken voorkeur heeft voor de
aanschaf van een vijfde generatie gevechtsvliegtuig?3
In het rapport De toekomst in alle staten waarnaar u verwijst, wordt niet
gesproken over jachtvliegtuigen. In het waarschijnlijk bedoelde rapport
Taking the high ground beschrijft HCSS de noodzaak van een mix aan
diverse middelen, waarvan naar haar oordeel een vijfde generatie
gevechtsvliegtuig deel uitmaakt.
18.
In het regeerakkoord staat dat de toekomstige krijgsmacht in
ieder geval de verplichtingen in NAVO-verband gestand moet
kunnen doen. Betekent dit dat er met de NAVO-bondgenoten
afspraken gemaakt gaan worden over de wenselijkheid van de
aanschaf van (een bepaald aantal) jachtvliegtuigen en de inzet
daarvan door Nederland, dan wel door andere lidstaten? Zo ja,
welke afspraken worden er gemaakt? Zo nee, waarom niet?
De Navo maakt bekend aan welke capaciteiten tekorten bestaan. Deze
tekorten kunne met verschillende capaciteiten worden opgelost. De
verwerving van jachtvliegtuigen, het type en de aantallen daarvan zijn een
nationale aangelegenheid. Bij het opstellen van de visie spelen deze
tekorten een uitdrukkelijke rol.
19.
Kunt u toelichten in hoeverre bij de opties voor de aanschaf van
een vervanger voor de F16 de zekerheid omtrent de levertijd een
rol speelt en welke rol dat is?
20.
Kunt u toelichten in hoeverre bij de opties voor de aanschaf van
een vervanger voor de F16 de zekerheid van de luchtwaardigheid
een rol speelt en welke rol dat is?
21.
Kunt u toelichten in hoeverre bij de opties voor de aanschaf van
een vervanger voor de F16 de zekerheid omtrent de veiligheid een
rol speelt en welke rol dat is?
22.
Kunt u toelichten in hoeverre, bij de opties voor de aanschaf van
een vervanger voor de F16, de zekerheid omtrent de aanschaf en
exploitatiekosten een rol speelt en welke rol dat is?
23.
Kunt u toelichten in hoeverre bij de opties voor de aanschaf van
een vervanger voor de F16 de zekerheid omtrent de veiligheid van
het toestel een rol speelt en zo welke rol dat is?
Veiligheid en luchtwaardigheid zijn vereisten om met een toestel te
mogen vliegen. De verwachte levertijd en exploitatiekosten maken deel uit
van de besluitvorming over de vervanging van de F-16.
24.
Wordt er rekening gehouden met vredesverliezen voor de
opvolger van de F16?
In de visie wordt de Kamer geïnformeerd hoe Defensie met vredesverliezen rekening houdt.

3

Zie: http://www.hcss.nl/events/presentatie-eindrapport-strategische-monitor-2013-de-toekomstin-alle-staten/154/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

5

25.
In hoeverre bent u bekend met de mogelijkheden van het
aanpassen van de F18 door Boeing waardoor een aantal belangrijke eigenschappen van de F35 ook beschikbaar komen voor de
F18?
Defensie volgt de technische ontwikkelingen van mogelijke vervangers
van de
F-16. Zo heeft Defensie onlangs een gesprek gevoerd met Boeing over de
mogelijkheden van de F-18E/F. Zie ook het antwoord op vraag 26 en 27.
26.
Wanneer heeft u Saab per brief een uitgenodigd voor een request
for information?
27.
Wanneer heeft u Boeing per brief uitgenodigd voor een request
for information?
28.
Wanneer en op welk ambtelijk niveau is er voor het laatst contact
geweest met de fabrikanten van ieder van de alternatieven (Saab,
Boeing, Dassault, Eurofighter etc) voor de JSF?
Defensie heeft de kandidaten voorafgaande aan de kandidatenevaluaties
in 2001 en 2008 een request for information gezonden. Defensie is
vanzelfsprekend bereid om met fabrikanten te spreken. Zo heeft Defensie
op 28 maart jl. een gesprek gevoerd met Boeing en een vervolggesprek is
gepland. Met Saab wordt een afspraak gemaakt.
29.
Volgt u de Canadese en eventuele andere kandidatenvergelijkingen actief?
Ja.
30.
Hoeveel tijd zou een nieuwe Nederlandse kandidatenvergelijking
kosten?
31.
Is er met bondgenoten zoals bijvoorbeeld België, Canada of de
Scandinavische landen gesproken over mogelijkheden voor een
nieuwe kandidatenvergelijking?
Een nieuwe volledige kandidatenvergelijking zou naar verwachting twaalf
maanden kosten. Overigens is dit afhankelijk van verschillende factoren,
waaronder het aantal marktpartijen, de termijn die aan deze partijen wordt
gegund voor de beantwoording van vragen, en de mate waarin deze
partijen meewerken aan het vooraf vastgestelde proces voor het
onderzoek en de tijd die een validatie kost. Zie ook de antwoorden op
vragen aan de Algemene Rekenkamer van 15 februari jl. over het rapport
inzake de uitstapkosten (Kamerstuk 26 488, nr. 312, vragen 1, 8 en 22). Er
is niet gesproken met andere landen over de mogelijkheden voor een
nieuwe kandidatenvergelijking.
32.
Kunt u een overzicht geven van de oorspronkelijke omvang van
het volledige testprogramma inclusief tijdschema zoals vastgesteld bij aanvang van het F35 project en de huidige omvang van
het testprogramma inclusief tijdschema?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

6

145.
Wat is de meest recente planning van de operationele testfase?
Kunt u de ontwikkeling van de planning van de operationele
testfase sinds het begin van het F35 project tot de laatste stand
van zaken in tabelvorm inzichtelijk maken?
Het uitvoeren van technische testen en de operationele testfase maakt
deel uit van de ontwikkeling van de F-35. Oorspronkelijk was voorzien dat
deze ontwikkelingsfase per eind 2012 zou zijn voltooid. In de tussenliggende jaren is de planning enkele malen bijgesteld. De Kamer is daarover
steeds geïnformeerd, onder meer in de jaarlijkse rapportages Vervanging
F-16.
De actuele planning, die in maart 2012 door het Pentagon is vastgesteld,
voorziet in de voltooiing van de ontwikkelingsfase (inclusief operationele
testprogramma) in 2018. Zoals gemeld in de brief van 8 februari jl.
(Kamerstuk 26 488, nr. 309) is de operationele testfase nu voorzien voor de
periode van begin 2015 tot eind 2018. Het jaar 2016 vormt een
overgangsjaar tussen het block 2 en block 3 deel van de operationele
testfase. In 2008, bij de voorbereiding van de besluitvorming over de twee
F-35A testtoestellen, was de verwachting dat de gehele operationele
testfase zou duren van het voorjaar van 2012 tot augustus 2014, een
periode van tweeëneenhalf jaar (zie de brief van 17 november 2008,
Kamerstuk 26 488, nr. 121).
Tabel 1 Oude en nieuwe planning operationele testfase

33.
Welke rol heeft Lockheed Martin gespeeld bij het overnemen van
de (deel van de) aanbevelingen van het GAO zoals door het
Pentagon is gedaan?
Het overnemen van dergelijke aanbevelingen is een verantwoordelijkheid
van het Pentagon. In de dagelijkse praktijk wordt de uitvoering vervolgens
ter hand genomen door het F-35 Joint Program Office (JPO) en, na
verwerking van de desbetreffende maatregelen in de contracten, door de
fabrikant.
34.
Kunt u een overzicht geven van de oorspronkelijke planning en
het oorspronkelijk budget ten opzichte van de huidige planning
en het huidige budget?
Oorspronkelijk heeft Defensie een raming van 10 miljard gulden (prijspeil
1998, ongeveer 4,5 miljard euro) gehanteerd. Op dit moment wordt
uitgegaan van de projectreservering van 4,5 miljard euro. Waar in 1999 de
vervanging van de F-16 werd voorzien voor de periode 2010–2025 wordt
nu rekening gehouden met 2013–2026. De twee testtoestellen die in 2013
beschikbaar zijn, maken daarvan onderdeel uit.
35.
In hoeverre werkt het verminderen van het aantal te produceren
toestellen tijdens de ontwikkelingsfase en het verschuiven naar
de productiefase kostenverhogend?
Verschuivingen van toestellen naar latere bestelperiodes door nagenoeg
alle partnerlanden werkt kostenverhogend voor de toestellen die wel in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

7

vroege productiejaren worden geproduceerd. Dit wordt veroorzaakt
doordat leereffecten minder snel optreden en door lagere productieaantallen per productieserie, waardoor de assemblage van toestellen minder
doelmatig kan worden vormgegeven.
36.
Voor wiens risico komen de meerkosten als gevolg van het
aanpassen van de ontwikkel- en testfase als gevolg van het
gelijktijdig ontwerpen, produceren en testen zoals door Lockheed
Martin ingezet?
In mijn brief van 2 februari 2012 (Kamerbrief 26 488, nr. 281) is gemeld dat
de meerkosten veroorzaakt door het gelijktijdig ontwerpen, produceren en
testen (zogeheten concurrency) van de eerste twee Nederlandse toestellen
uit de LRIP 3 en 4 productieserie volledig voor rekening komen van
Nederland. Dit zijn de enige Nederlandse toestellen.
Bij de contractonderhandelingen over het LRIP-5 productiecontract neemt
de fabrikant 50 procent van de concurrency kosten voor zijn rekening. In
de latere contracten is het de bedoeling dat de fabrikant een groter deel
van deze kosten voor zijn rekening neemt. Als de ontwikkelingsfase is
voltooid, zal er bij de toestellen die daarna worden geproduceerd geen
sprake meer zijn van concurrency.
37.
Kunt u duidelijk maken in hoeverre het niet behalen van de
doelstellingen voor 2012, waarvan er zeven van de tien vooraf
geformuleerde zijn behaald, dit toe te rekenen is aan Lockheed
Martin? Kunt u toelichten wat hier de gevolgen van zijn, zowel
financieel als voor de productie en testfase?
38.
Voor wiens risico komt het niet behalen van de vooraf gestelde
doelstelling voor 2012 door Lockheed Martin? Is overwogen
Lockheed Martin aansprakelijk te stellen voor het niet behalen
van deze doelstelling? En zo nee, waarom niet?
Een van de drie niet gehaalde doelstellingen betrof het afleveren van 40
toestellen gedurende 2012. De fabrikant heeft 30 toestellen afgeleverd. Het
niet halen van deze doelstelling werd mede veroorzaakt door een staking
van eigen productiepersoneel. Dit valt onder force majeur en is daarom
niet toe te rekenen aan de fabrikant. Dit heeft geen gevolgen gehad voor
de testfases in de lucht en op de grond. De levering van toestellen heeft
later plaatsgevonden, en daarmee ook de betaling. Contractueel kan de
Amerikaanse overheid de fabrikant korten op de winstmarges. Met de
brief van 16 februari 2010 (Kamerstuk 26 448, nr. 217) is bijvoorbeeld
gemeld dat $ 614 miljoen is ingehouden van de winstmarge van Lockheed
Martin vanwege opgelopen vertragingen in de productie- en testfase. De
mogelijkheid de fabrikant aansprakelijk te stellen wordt bepaald door de
contractvorm van het productiecontract. Deze verschillen per jaar.
Aangezien meerdere productiecontracten tegelijkertijd lopen, is hierop
geen eensluidend antwoord te geven.
Een tweede doelstelling betrof het succesvol uitvoeren van een audit over
het zogeheten Earned Value Management System (EVMS). Deze
doelstelling werd niet behaald. In januari jl. heeft Lockheed Martin
hiervoor een nieuw plan bij het JPO moeten indienen. Het niet behalen
van deze doelstelling is toe te rekenen aan Lockheed Martin. Het heeft
geen directe gevolgen gehad voor de ontwikkeling, productie en testfase.
Omdat Lockheed Martin enige tijd niet voldoet aan de eisen van het
EVMS, wordt er sinds de zomer van 2012 door het Pentagon 5 procent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

8

ingehouden. Dit geld wordt vrijgegeven nadat Lockheed Martin in
voldoende mate voldoet aan de eisen van het EVMS.
Een derde doelstelling betrof het voltooien van de Block 3 Critical Design
Review. Deze werd eind januari 2013 alsnog behaald. De geringe
vertraging heeft geen gevolgen voor de ontwikkeling en de productie en
heeft naar verwachting ook geen gevolgen voor de voortgang van de
testfase.
39.
Kunt u een overzicht geven in tabelvorm van de geplande
testvluchten bij aanvang van het F35 programma en de huidige
planning van het aantal testvluchten? Kunt u daarbij per tabel
opnemen welke testpunten er behaald zouden moeten zijn? Kunt
u omschrijven wat wordt verstaan onder een testvlucht? Zo nee,
waarom niet?
Hieronder treft u vier grafieken afkomstig van het JPO. De eerste grafiek
geeft de planning en vorderingen weer van de testpunten voor de
gemeenschappelijke missiesystemen van de drie types F-35 toestellen. De
tweede grafiek geeft deze informatie weer voor het specifieke F-35A
testprogramma. Het betreft de geplande testpunten en de gerealiseerde
testpunten per 28 februari jl. Op de verticale as links het aantal testpunten.
Zowel het oorspronkelijke (original) plan voorafgaande aan de in 2011
uitgevoerde herijking als het huidige plan (current) is weergegeven.
Daarnaast geeft de doorlopende lijn de gerealiseerde testpunten weer tot
28 februari jl. Een testvlucht heeft tot doel één of meer testpunten te
beproeven. Als de test is geslaagd is het testpunt afgedaan. Bij een
testpunt wordt een specifiek (deel)aspect beproefd. Meerdere testpunten
samen verifiëren de werking van een specifieke capaciteit van de F-35 als
systeem. Deze testpunten worden tijdens testvluchten beproeft. De laatste
twee grafieken geven de planning en vorderingen weer van de
testvluchten. De eerste grafiek voor de gemeenschappelijke missiesystemen van de drie types F-35 toestellen, de tweede specifiek voor de
F-35A.
Figuur 1 Overzicht gemeenschappelijke testpunten totale programma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

9

Figuur 2 Overzicht testpunten F-35A

Figuur 3 Overzicht testvluchten missiesystemen totale programma

Figuur 4 Overzicht testvluchten missiesystemen F-35A

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

10

40.
Door wie wordt de tweede minder geavanceerde helm
ontwikkeld? Wat is de termijn waarop de oplossingen voor de
eerste geavanceerde helm verwacht worden? Hoe hard is deze
termijn?
De tweede helm wordt ontwikkeld door BAE-Systems. Het JPO heeft
Defensie gemeld dat de oplossingen voor de eerste helm intussen gereed
en geaccepteerd zijn en de toepassing kan op korte termijn worden
verwacht.
41.
Wie draait op voor de kosten van de ontwikkeling van de tweede
minder geavanceerde helm die eventueel gebruikt zal worden als
alternatief?
Deze kosten worden vanuit het ontwikkelingsbudget betaald. De
meerkosten die zijn veroorzaakt door het besluit een tweede helm te
ontwikkelen, worden gedragen door de Verenigde Staten. De Nederlandse
bijdrage aan de ontwikkeling van de F-35 betreft een vaste bijdrage van
$ 800 miljoen.
42.
Wie heeft besloten tot de ontwikkeling van de tweede minder
geavanceerde helm?
Het JPO heeft daartoe besloten.
43.
Waarop is de verwachting dat de problemen met ALIS worden
opgelost, gebaseerd? Hoe hard is de deadline van 2015 wanneer
ALIS operationeel moet zijn? Wie draait op voor de gevolgen
wanneer ALIS in 2015 niet operationeel is?
ALIS is een complex informatiesysteem. De nog op te lossen knelpunten
worden steeds inzichtelijker nu er meer reguliere vliegtuigen beschikbaar
komen en het systeem vaker wordt gebruikt. Daardoor is het mogelijk om
doelgericht softwareverbeteringen aan te brengen. Om te garanderen dat
een probleem is opgelost wordt telkens een afsluitende test als controle
uitgevoerd.
De limiet van 2015 voor het operationeel zijn van ALIS komt voort uit de
eis dat het US Marine Corps het eerste squadron F-35B’s gereed heeft
voor operationele inzet (Initial Operational Capabilty). Mocht ALIS in 2015
niet voldoende operationeel zijn, dan zal op dat moment de beschikbaarheid van alle subsystemen in ALIS bepalen wat daarvan de gevolgen
zijn, welke alternatieven er zijn en in welke mate dit de eenheid operationeel hindert.
44.
Kunt u in tabelvorm toelichten wat de oorspronkelijke planning
van de software was en wat de huidige stand van zaken omtrent
de ontwikkeling van de software is waarbij alleen de geteste en
geïntegreerde software is opgenomen?
45.
Kunt u in tabelvorm een overzicht geven van de software die nog
getest moet gaan worden? De integratie en het testen van de
software is zeer uitdagend en risicovol, wie is verantwoordelijk
en aansprakelijk voor de risico’s?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

11

49.
Kunt u in tabelvorm een overzicht geven van de oorspronkelijke
planning van de ontwikkeling van de software en een overzicht
van de bijgestelde planning inclusief de vertraging met daarbij de
risico’s voor verdere vertraging vanwege de moeilijkheid van de
integratie en de risico’s van het testen van de software?
Figuur 5 Software capaciteiten

Het beschikbaar komen van capaciteiten bepaalt de toepassing van de
software. De planning is in 2011 aangepast nadat de kosten van het
ontwikkelingsprogramma zover waren gestegen, dat de Nunn-McCurdy
grens was doorbroken en er een wettelijke herstructurering van het
programma nodig was. Terwijl de ontwikkeling aanvankelijk voltooid zou
zijn in 2015, zal deze nu in 2018 klaar moeten zijn. De softwareversies 1a
en 1b zijn gereed, 2a en volgende versies zijn in ontwikkeling. De versies
2a en 2b bevinden zich in verschillende testfasen.
De integratie en het testen van de software zijn een verantwoordelijkheid
van de fabrikant. Op grond daarvan lost de fabrikant in overleg met het
JPO de eventueel geconstateerde problemen op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

12

46.
Wat zijn de risico’s die samenhangen met het gegeven dat het
overgrote en het meest complexe deel van het testprogramma
nog moet worden doorlopen? Wie is aansprakelijk voor deze
risico’s?
47.
Het GAO wijst erop dat de ontwikkeling van de Block 3 software
vanwege de hoge complexiteit veel risico’s kent, wie is aansprakelijk voor deze risico’s?
In de ontwikkeling van Block-1 naar de Block-3 software wordt de
complexiteit steeds groter door stapsgewijs verschillende systemen te
integreren. Door deze stapsgewijze benadering blijven de risico’s
overzichtelijk en beheersbaar. Op grond daarvan lost de fabrikant in
overleg met het JPO de eventueel geconstateerde problemen op.
Lockheed Martin is verantwoordelijk voor de beheersing van de risico’s en
het behalen van de planning. Contractueel is het voor de Amerikaanse
overheid mogelijk om Lockheed Martin, bij het niet behalen van de
planning of de contractspecificaties, te korten op de winstmarges.
48.
De ontwikkeling van de vliegtuigsoftware verloopt trager dan
gepland en de achterstand bedraagt drie tot zes maanden, is dat
ten opzichte van de oorspronkelijke planning of ten opzichte van
de bijgestelde planning?
Het project is na het doorbreken van de Nunn-McCurdy grens in de
Verenigde Staten herijkt. In 2012 is een nieuwe planning vastgesteld voor
de ontwikkeling van de F-35. De huidige achterstand van drie tot zes
maanden is ten opzichte van deze aangepaste planning.
49.
Kunt u in tabelvorm een overzicht geven van de oorspronkelijke
planning van de ontwikkeling van de software en een overzicht
van de bijgestelde planning inclusief de vertraging met daarbij de
risico’s voor verdere vertraging vanwege de moeilijkheid van de
integratie en de risico’s van het testen van de software?
Zie het antwoord op vraag 45.
50.
In hoeverre speelt het gegeven dat de softwareconcepten dateren
uit de jaren negentig een rol bij de problemen met de ontwikkeling en integratie van de software?
Geen. Het gaat om een stapsgewijze, geleidelijke ontwikkeling en
integratie van software die op dit moment wordt ontwikkeld. Softwareconcepten die uit de negentigerjaren stamden, zijn in de loop van de tijd
grotendeels vervangen of aangepast.
51.
Kunt u toelichten uit welke periode de hardware componenten
uit de F35 dateren?
De besteltijd van onderdelen met een lange levertijd bedraagt drie jaar.
Dergelijke hardware componenten van een F-35 worden dan geproduceerd en zijn bij aflevering maximaal drie jaar oud.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

13

52.
Voldoet de F35 nog wel aan de eerder voorgespiegelde kwaliteitseisen nu er, om gewicht te besparen, is besloten enkele veiligheidssystemen te verwijderen waardoor het F35 toestel niet
minder kwetsbaar is dan oudere toestellen en testpiloten spreken
van een vliegende schietschijf aangezien het zicht beperkt is?
Het besluit om enkele voorziene veiligheidssystemen niet in de F-35 op te
nemen om gewicht te besparen, is al in 2008 genomen. Bij testen is in
2012 gebleken dat het toestel op enkele punten niet voldeed aan de
gestelde eisen voor gevoeligheid voor schade in gevechtsomstandigheden (beschietingen/explosies). De Director Operational Test en
Evaluation heeft voor drie systemen op basis van de voorlopige resultaten
geadviseerd deze alsnog te installeren. Voor een systeem wordt
overwogen dit alsnog terug te plaatsen, voor de overige wordt dit op
basis van een risicoanalyse door het JPO vooralsnog niet noodzakelijk
geacht. Zie ook de brief van 8 februari jl. (Kamerbrief 26 488, nr. 309). De
uitspraken over het beperkte zicht zijn afkomstig van enkele piloten die in
het najaar van 2012 werden omgeschoold naar de F-35. Deze uitspraken
zijn opgetekend in een rapport van de Director OT&E van het Pentagon,
die daarbij overigens opmerkte dat dit ook een kwestie van gewenning
kan zijn. Het zicht is eveneens van invloed op de kwetsbaarheid van het
vliegtuig en kan worden beproefd nadat ook een volledig functionele helm
beschikbaar is. De helm stelt de piloot in staat in alle richtingen te kijken,
waarbij de piloot zelfs informatie gepresenteerd krijgt in richtingen die
fysiek zijn afgeschermd, zoals recht onder en recht achter zich.
53.
Welke andere beperkingen gelden er naast dat de F35 vanwege
het brandstofsysteem onder meer niet in de buurt van onweer
mag vliegen?
Naarmate de testfase vordert, wordt het toestel stapsgewijs steeds
zwaarder belast en worden vliegbeperkingen opgeheven. Het gaat dan
bijvoorbeeld over de vlieghoogte, de hoek waaronder het toestel vliegt en
de vliegsnelheid. Zo wordt toegewerkt naar het moment waarop de
belasting van het toestel aan de vooraf vastgestelde normen voldoet. Voor
de F-35 gelden nu nog beperkingen ten aanzien van bovenstaande
factoren. Daarnaast mag het toestel op dit moment niet vliegen in de
buurt van onweer. Voor dit knelpunt is een oplossing beschikbaar die zal
worden beproefd. Als de beproeving succesvol is verlopen, zal deze
beperking worden opgeheven.
54.
Kunt u toelichten waarom het niet verassend is dat er gebreken
worden geconstateerd gezien het stadium van ontwikkeling waar
het toestel zich in bevindt in relatie met het feit dat in de
oorspronkelijk planning de ontwikkeling van het toestel nu
afgerond zou moeten zijn?
De ontwikkeling en de testfase van de F-35 duren langer en de planning is
daaraan aangepast. Daarom is later begonnen met de testfase. Het is dan
ook niet vreemd dat nu gebreken worden geconstateerd. Daarnaast heeft
het programma in het vroege deel van de testfase (2008–2010) minder
vorderingen gemaakt dan oorspronkelijk was voorzien.
55.
Is er een plan van aanpak om de zoals het GAO constateerde
betrouwbaarheid van het toestel te verbeteren? Zo ja, wie zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

14

betrokken bij het opstellen van dat plan van aanpak? En zo nee,
waarom niet?
Ja, het JPO heeft dat plan van aanpak gemaakt. Naast functionarissen van
het JPO zijn daarbij internationale deskundigen betrokken op het gebied
van de betrouwbaarheid en het onderhoud van jachtvliegtuigen. Bij de
opstelling en uitvoering van dit plan wordt samengewerkt met de
fabrikanten.
56.
Hoewel door de verbeteringen de productiekosten voor het
toestel volgens verwachting zullen afnemen, wijst het GAO op
het risico dat het aantal te produceren toestellen kan achterblijven bij de huidige prognoses waardoor de gemiddelde
toestelprijs zal toenemen, constateert u hier ook een tegenstrijdigheid?
Zowel de verbeteringen in de productie als de eventuele daling van het
aantal te produceren toestellen hebben respectievelijk een positief en een
negatief effect op de gemiddelde toestelprijs. Het GAO beschrijft beide
effecten.
57.
Komt met het aanstellen van generaal Bogdan een einde aan het
zonder meer doorberekenen van de financiële gevolgen van de
door de producent genomen risico’s aan de potentiele kopers van
de F35?
Generaal Bogdan zet het beleid van zijn voorganger voort om bij
opeenvolgende productiecontracten de fabrikant een steeds groter deel
van het risico te laten dragen voor kostenoverschrijdingen tijdens de
productie én in verband met concurrency.
58.
Het bereiken van betaalbare investerings- en exploitatiekosten
voor de F35 zal in hoge mate bepalen hoeveel F35 toestellen
uiteindelijk zullen worden aangeschaft, betekent dit dat de
aanschaf van de F35 uiteindelijk price-driven zal zijn in plaats van
capacity-driven? Kunt u aangeven in hoeverre de rol van de
alsmaar opschuivende levertijd hierbij een rol speelt?
Het GAO concludeert dat het bereiken van betaalbare investerings- en
exploitatiekosten voor de F-35 in hoge mate zal bepalen hoeveel F-35
toestellen uiteindelijk zullen worden aangeschaft. Deze conclusie van het
GAO gaat over het gehele F-35 programma. Betaalbare investerings- en
exploitatiekosten voor alle wapensystemen maken deel uit van het
opstellen van de visie op de krijgsmacht van de toekomst.
59.
De prijs per toestel daalt bij iedere nieuwe productieserie in de
LRIP fase, tegelijkertijd stijgen de concurrency- kosten en neemt
het aantal geproduceerde toestellen voorlopig per LRIP-fase af
wat prijsverhogend kan werken, kunt u toelichten waarom de
uiteindelijke prijs van een toestel uit een nieuwe productie alsnog
lager zou uitvallen?
Een belangrijke reden dat de prijzen van de toestellen dalen zijn de
leereffecten in het productieproces. Dit effect is groter naarmate het aantal
toestellen dat wordt geproduceerd ook groter is. Tot nu toe is elke
opeenvolgende serie toestellen tegen een lager bedrag gecontracteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

15

Ook is het aantal geproduceerde toestellen per LRIP-fase tot dusver niet
afgenomen. De concurrency kosten per toestel nemen bij latere productietoestellen af doordat het toestel dan verder is uitontwikkeld. Daarnaast is
het de bedoeling dat de concurrency kosten voor een steeds groter deel
voor rekening van de fabrikant zijn.
60.
In de reactie op het rapport van de Rekenkamer over de
vervanging van de F164 is opgenomen dat, ervan uitgaande dat
de trend naar intensievere internationale samenwerking in de
nabije toekomst aanhoudt, Defensie een operationeel verantwoorde taakuitvoering mogelijk acht met 56 F-35 jachtvliegtuigen. Wat wordt verstaan onder intensievere internationale
samenwerking? Geldt dit directe verband tussen intensievere
internationale samenwerking en het aantal toestellen nog steeds?
Geldt dit voor alle typen jachtvliegtuigen, dus niet alleen voor de
F-35?
Intensievere internationale samenwerking kan leiden tot de doelmatigere
inzet van wapensystemen. Er is nu al sprake van intensieve samenwerking
bij de F-16. Met elk type jachtvliegtuig zal Defensie internationaal willen
samenwerken. Samenwerking wordt vergemakkelijkt als meer partners
over het zelfde type toestel beschikken. Een voorbeeld van intensieve
internationale samenwerking is de bestaande gezamenlijke ontwikkeling
en kostendeling van de doorontwikkeling van F-16 software. Momenteel
wordt samenwerking met België op het gebied van de Quick Reaction
Alert (QRA) taken van de F-16 onderzocht.
61.
Kan internationale samenwerking ertoe leiden dat Nederland
minder jachtvliegtuigen nodig heeft dan oorspronkelijk werd
beoogd?
Zoals in het antwoord op vraag 60 is gemeld kan internationale samenwerking leiden tot doelmatiger inzet van wapensystemen.
62.
Hoe definieert u een «operationeel verantwoorde taakuitvoering»5?
Een operationele taakuitvoering waarbij de nationale en de bondgenootschappelijke taken kunnen worden uitgevoerd.
63.
Valt onder een verantwoordelijke taakuitvoering ook de
bestaande nucleaire taak, momenteel uitgevoerd door de F-16?
Hierover doet het kabinet geen uitspraken.
64.
Wat is het minimum aantal jachtvliegtuigen dat nodig is om de
krijgsmacht te laten voldoen aan de randvoorwaarden die in het
regeerakkoord genoemd zijn, namelijk verplichtingen in
NAVO-verband gestand moeten kunnen doen en in staat zijn in
internationaal verband een bijdrage te leveren aan crisisbeheersingsoperaties?

4
5

Kamerstuk 26 488, nr. 305.
Kamerstuk 26 488, nr. 305.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

16

65.
Welke aannames liggen ten grondslag aan de berekening van het
aantal toestellen dat nodig is om een operationele luchtmacht te
hebben die past bij het ambitieniveau van de krijgsmacht om ook
in NAVO-verband te participeren?
66.
Zijn er met de aanschaf van 56 toestellen voldoende toestellen
om de capaciteit van de luchtmacht op peil te houden?
Het inzetniveau en het daarmee samenhangende aantal toestellen dat
Nederland nodig heeft, zullen in de visie worden bepaald.
67.
In de oorspronkelijke planning zouden er 4.500 F35 toestellen
geproduceerd worden, inmiddels zo staat in de brief is het aantal
dat de VS en de partnerlanden zullen afnemen pas rond de 3.100,
wat zijn hiervan de gevolgen voor de Nederlandse business case?
68.
Hoe groot acht u de kans dat er uiteindelijk 4.500 toestellen
geproduceerd zullen worden? Hoe groot acht u de kans dat het
aantal van 3.100 geproduceerde toestellen gehaald zal gaan
worden mede gezien de ontwikkelingen in de diverse partnerlanden?
Het aantal van 4.500 toestellen (in drie verschillende varianten) betreft de
totale productieverwachting gedurende de komende decennia. Het gaat
om het totaal van de geraamde aantallen voor de partnerlanden (inclusief
de Verenigde Staten) plus die voor derde landen. Voor de partnerlanden
alleen bedraagt de raming nog steeds circa 3.100 toestellen, al wordt er
binnen enkele partnerlanden wel gekeken naar die behoefte. Daar
bovenop komen de aantallen van derde landen. De behoefte van derde
landen is concreet. Zo hebben momenteel Israël en Japan reeds besloten
tot aanschaf van de F-35.
De business case is in 2008 herijkt. Na de arbitrage en de aanvullende
afspraken met de industrie is deze in 2010 definitief vastgesteld. Wijzigingen in productieaantallen gedurende de looptijd van het F-35
programma zullen wel van invloed zijn op de omzetverwachtingen van de
bij het programma betrokken bedrijven, maar zullen geen effect hebben
op de business case en de afspraken zoals vastgelegd in de Medefinancieringsovereenkomst (MFO) en de nadere afspraken zoals overeengekomen
tussen de Staat en de luchtvaartindustrie in 2010. De Kamer is over de
business case geïnformeerd met de brief van 24 maart 2010 (Kamerstuk
26 488, nr. 223).
69.
Welke rol speelt de beperking van het aantal beschikbare vliegers
dat overblijft naast de benodigde vliegers ter verdediging van het
eigen luchtruim, bij de inzet elders in de wereld?
De beperkende factor bij het bepalen van de inzetmogelijkheden voor het
jachtvliegtuig is het aantal inzetgerede vliegers. Dit is het aantal vliegers
dat beschikbaar is voor inzet naast het aantal vliegers dat nodig is voor de
uitvoering van de nationale QRA-taak en het reguliere trainingsprogramma.
70.
Zal in de komende jaarrapportage Vervanging F16 het aantal te
vervangen toestellen aansluiten bij het aantal aan te schaffen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

17

toestellen zoals opgenomen in de nieuwe visie op de krijgsmacht?
80.
Welk uitgangspunt zal gehanteerd worden in de jaarrapportage
Vervanging F16 over het jaar 2012: het reserveringsbudget van
€ 4,5 miljard of het planningsaantal van 85 toestellen?
De jaarrapportage over het jaar 2012 van het project vervanging F-16
verschijnt vóór de visie op de krijgsmacht van de toekomst. De jaarrapportage zal niet vooruitlopen op de visie. De jaarrapportage zal, net als het
afgelopen jaar, financiële reeksen bevatten uitgaande van de planreeks
van 85 toestellen en een planreservering van € 4,5 miljard.
71.
Hoeveel squadrons zijn er samen te stellen bij het aantal
toestellen van respectievelijk 85, 68 en 56 om beschikbaar te
stellen in NAVO-verband? En wat zijn daar de consequenties van
voor de beveiliging van het Nederlandse luchtruim?
Nederland beschikt momenteel over 68 vliegtuigen waarvan er 57
operationeel zijn. Deze operationele vliegtuigen zijn verdeeld over vier
squadrons. Daarnaast staan tien toestellen in de Verenigde Staten voor
opleidings- en trainingsdoeleinden en een toestel wordt gebruikt voor
testdoeleinden. Met 85 toestellen zijn vijf squadrons samen te stellen, met
68 toestellen vier en met 56 toestellen drie. Het Nederlandse luchtruim
kan 365 dagen per jaar worden beveiligd. De inzetmogelijkheden en het
voortzettingsvermogen nemen bij lagere aantallen af.
72.
Hoe lang zal er nog sprake zijn van concurrency? Is het juist om
te veronderstellen dat pas na het einde van «concurrency» er
geen kans meer is op een opwaartse prijsontwikkeling?
Het risico van meerkosten door concurrency blijft aanwezig zolang er
sprake is van gelijktijdig ontwikkelen, testen en produceren. Als het
ontwikkelen en testen is voltooid, is er voor de toestellen die daarna
worden geproduceerd geen risico meer voor meerkosten door concurrency. De fabrikant moet bij de productieserie LRIP-5 al een groot deel van
concurrency kosten voor zijn rekening nemen. Bij toekomstige contracten
zal de fabrikant naar verwachting steeds grotere delen van deze kosten
moeten dragen. De concurrency kosten voor de koper nemen daarom
naar verwachting af. Naast concurrency zijn andere factoren van invloed
op de prijs van de toestellen, zoals de leereffecten en de productieaantallen.
73.
Wat zijn de operationele mogelijkheden met 35 JSF toestellen,
het aantal dat de u noemde als mogelijkheid bij een projectbudget van € 4,5 miljard?
74.
Welke operationele mogelijkheden heeft Nederland om het eigen
luchtruim te verdedigen en elders in de wereld mee te doen in
missies, wanneer er 35 toestellen worden aangeschaft?
75.
Wat zijn de operationele mogelijkheden met 30 JSF toestellen?
76.
Wat zijn de operationele mogelijkheden met 25 JSF toestellen?
77.
Wat zijn de operationele mogelijkheden met 15 JSF toestellen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

18

78.
Wat zijn de operationele mogelijkheden met 10 JSF toestellen?
Het kabinet zal een visie op krijgsmacht van de toekomst opstellen. De
vervanging van de F-16 maakt daarvan deel uit. Daarin wordt tevens
bepaald wat de inzetbaarheidsdoelstellingen zijn, welk budget daarvoor
beschikbaar is en hoeveel toestellen van welk type daarvoor kunnen
worden aangeschaft. Lagere aantallen toestellen beperken de inzetmogelijkheden en het voortzettingsvermogen.
79.
Hoeveel scenario’s zijn er voor het tempo van uitfaseren van de
F16?
Op dit moment hanteert Defensie een uitfaseringsscenario voor de F-16
zoals dat in de jaarrapportage Vervanging F-16 over 2011 (Kamerstuk
26 488, nr. 294) en in de brief van 25 januari (Kamerstuk 32 733, nr. 104) is
uiteengezet. In de visie zal een uitstroomschema worden bepaald. In
samenhang daarmee wordt een invoerschema bepaald voor de
vervanger.
Jaar
Uitvoerreeks
Aantal F-16’s
operationeel

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

0

0

3

7

12

12

9

7

6

6

6

68

68

65

58

46

34

25

18

12

6

0

80.
Welk uitgangspunt zal gehanteerd worden in de jaarrapportage
Vervanging F16 over het jaar 2012: het reserveringsbudget van
€ 4,5 miljard of het planningsaantal van 85 toestellen?
Zie het antwoord op vraag 70.
81.
Welke gevolgen zou het wijzigen van het planningsaantal
hebben?
82.
Welke gevolgen zou het wijzigen van het reserveringsbudget
hebben?
84.
Welke financiële en operationele consequenties zou het wijzigen
van het planningsaantal hebben?
Het wijzigen van het planningsaantal is van invloed op het financiële
volume van zowel investeringen als exploitatie. Daarnaast heeft het ook
direct effect op de te realiseren operationele ambitie. In de visie zal een
besluit worden genomen over de vervanging van de F-16 en de financiële
inpassing daarvan. Het aanpassen van het planningsaantal heeft effecten
voor de kosten van de overige toestellen van Nederland en andere
partnerlanden die in de betrokken jaren worden geproduceerd.
De aantallen te bestellen toestellen kunnen jaarlijks in het najaar formeel
worden gewijzigd. Op dat moment worden de aangepaste aantallen
opgenomen in een Annex van het PSFD MoU die ook als bijlage in de
jaarrapportage is opgenomen. Het F-35 Joint Program Office (JPO) houdt
vervolgens in de productie rekening met de formele aanpassing van de
planningsreeks. Daarnaast zal de Nederlandse contributie in het kader van
het PSFD MoU vanaf het eerstvolgende betaalmoment dienovereenkomstig worden aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

19

83.
Wat zijn de gevolgen voor het aantal aan te schaffen toestellen
ter Vervanging van de F16, nu de stalling van de F35 testtoestellen ten laste zullen worden gebracht van de projectreservering Vervanging F16?
In de projectreservering was voorzien dat de beide Nederlandse toestellen
dit jaar zouden beginnen met vliegoperaties als onderdeel van de
internationale pool van toestellen voor de initiële opleiding van F-35
vliegers. Door het besluit de toestellen voorlopig te stallen zal een deel
van de geraamde uitgaven voor vliegoperaties aangewend worden voor
de stalling. Met mijn brief van 4 april jl. heb ik gemeld de Kamer te zullen
informeren zodra de kosten van de stalling bekend zijn.
84.
Welke financiële en operationele consequenties zou het wijzigen
van het planningsaantal hebben?
Zie het antwoord op vraag 81.
85.
Heeft u ten opzichte van de vorige jaarrapportage al inzicht in de
modificatiekosten van het JPO en kunt u uiteenzetten welke
consequenties dit heeft voor de raming van de exploitatiekosten?
Ten behoeve van de jaarrapportage over 2011 was aanvullende informatie
ontvangen over de modificatiekosten gedurende de levensduur van de
F-35. Deze informatie is bij het opstellen van de jaarrapportage destijds
niet volledig overgenomen. Het JPO had, op advies van de Director of
Cost Assessment and Program Evaluation (CAPE) van het Pentagon,
gekozen voor een fundamenteel andere benadering op grond van
ervaringen met oudere vliegtuigtypen. Het gaat hierbij om een post die
gerelateerd is aan de block upgrades tijdens de levensduur van het
toestel. In de voorbereiding van de jaarrapportage over 2012 ontstaat
beter inzicht in de toepasbaarheid van deze post op de Nederlandse
situatie.
86.
Volgt u de Amerikaanse uitgangspunten voor kostenramingen in
verband met de exploitatie van de JSF?
Ja. Defensie ontvangt elk voorjaar van het JPO financiële informatie over
de investerings- en exploitatiekosten. Deze informatie wordt bewerkt om
van toepassing te zijn op de Nederlandse situatie. Ten behoeve van de
totale raming van de levensduurkosten wordt de Amerikaanse informatie
aangevuld met financiële informatie over de Nederlandse personeelssituatie en infrastructuur, alsmede 21 procent BTW. Deze informatie wordt
jaarlijks opgenomen in de jaarrapportage Vervanging F-16.
87.
Welke gevolgen heeft de constatering van het Amerikaanse
Ministerie van Defensie in het rapport van het GAO, dat op basis
van de huidige prognoses de onderhoudskosten van de F-35
luchtvloot «onbetaalbaar» zijn?
De directeur van het JPO oefent druk uit op de fabrikant om de prijzen te
laten dalen. Daarnaast ontplooit het Amerikaanse ministerie van Defensie
diverse initiatieven om de kosten tot een aanvaardbaar niveau te
beperken. Het betreft onder meer concurrentiestelling bij de aanbestedingen van ondersteunende werkzaamheden (zoals onderhoud, training),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

20

verbeteringen op het gebied van betrouwbaarheid (resulterend in lagere
onderhoudskosten) en het gebruik van minder bases waardoor de kosten
voor infrastructuur afnemen.
88.
Is er in de begrotingsramingen iets gewijzigd naar aanleiding van
de constatering van het Amerikaanse Ministerie van Defensie in
het rapport van het GAO, dat op basis van de huidige prognoses
de onderhoudskosten van de F-35 luchtvloot «onbetaalbaar» zijn?
Nee, er is in de Amerikaanse begrotingsramingen voor zover bekend naar
aanleiding hiervan niets gewijzigd.
89.
Welke gevolgen heeft de constatering van de Directeur Operational Test and Evaluation van het Amerikaanse Ministerie van
Defensie in een memo aan de Amerikaanse minister van
Defensie, dat de F-35 bij lange na niet de doelen haalt die voor
deze fase van het F-35 programma waren gesteld in het kader van
betrouwbaarheid?
De Directeur Operational Test and Evaluation heeft in het bewuste memo
geconstateerd dat de betrouwbaarheid van de eerste Amerikaanse F-35
productietoestellen die buiten het testprogramma worden ingezet voor
het opleiden en trainen van personeel ten behoeve van de operationele
testfase achter blijven bij de gestelde doelen voor deze fase van het F-35
programma. Ook het GAO merkt dit op. In de toekomst zal de betrouwbaarheid door technische verbeteringen moeten toenemen. Defensie is
niet betrokken bij de afhandeling van de discussie over dit onderwerp
binnen het Amerikaanse ministerie van Defensie.
90.
Hoe beoordeelt u de constatering van de Directeur Operational
Test and Evaluation van het Amerikaanse Ministerie van Defensie
in een memo aan de Amerikaanse minister van Defensie, dat de
F-35 bij lange na niet de doelen haalt die voor deze fase van het
F-35 programma waren gesteld in het kader van betrouwbaarheid?
De Director Operational Test and Evaluation heeft deze constatering eind
2012 gedaan naar aanleiding van zijn analyse voor de Amerikaanse
luchtmacht. De vraag daarbij was of de luchtmacht kon aanvangen met
het opleiden en trainen van personeel op de F-35A variant. Voor dat doel
heeft hij over de periode waarin de evaluatie werd uitgevoerd de
gemiddelde beschikbaarheid bezien. Hierdoor zijn in de beoordeling ook
startproblemen betrokken die reeds zijn verholpen. De betrouwbaarheid
van het toestel en de logistieke aanvoerlijnen nemen immers toe.
Inmiddels is begonnen met het opleiden en trainen van personeel.
Over het hele programma bezien, worden de gestelde doelen voor
betrouwbaarheid nog niet gehaald. Door de toename van het aantal
toestellen en het dagelijkse gebruik van deze toestellen neemt de ervaring
echter significant toe. Dit zal helpen aan de kennis om deze gestelde
doelen alsnog te behalen. Zowel het JPO als de fabrikant verwacht dat
deze doelen nog steeds haalbaar zijn. Bij voltooiing van de ontwikkeling
eind 2018 moet aan alle gestelde doelen zijn voldaan.
91.
Hoe schat u de gevolgen voor het F-35 programma in van het
«sequester», de automatische bezuinigingen van de Amerikaanse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

21

overheid, die per 1 maart zijn ingegaan, gelet op de mededeling
van de vorige Amerikaanse minister van Defensie, Panetta, aan
het Congres, dat niet uitgesloten kan worden dat de Verenigde
Staten uit het programma zouden moeten stappen als er op korte
termijn geen einde komt aan de patstelling in de Amerikaanse
begrotingsonderhandelingen?
In de Verenigde Staten zijn de Democraten en Republikeinen er niet in
geslaagd een compromis te sluiten over het terugdringen van het
begrotingstekort. Daarom zijn op 1 maart automatische bezuinigingen
ingegaan, de zogenoemde sequester. De Amerikaanse minister van
Defensie Panetta heeft in november 2011 gemeld dat het doorvoeren van
de sequester zou kunnen leiden tot de beëindiging van het F-35
programma. Deze uitspraken deed hij op het moment dat de leden van het
Congressionele Super Committee een oplossing moesten vinden om
sequester te voorkomen. Nadat bleek dat het Super Committee geen
oplossing kon vinden, heeft Panetta geen toespelingen meer gemaakt op
beëindiging van het F-35 programma. Vanaf begin 2012 heeft hij bij
verschillende gelegenheden het belang van het programma voor het
Amerikaanse defensiebeleid en de strijdkrachten benadrukt.
92.
Zou het Amerikaanse sequester kunnen leiden tot vertraging in
een eventuele aanschaf en oplevering van Nederlandse F-35
toestellen, mocht een dergelijk aanschafbesluit nog dit jaar door
Nederland worden genomen?
Op dit moment is mij niet duidelijk hoe de sequester zal uitpakken. Indien
deze strikt wordt toegepast, kan dit tot gevolg hebben dat de Verenigde
Staten jaarlijks lagere aantallen toestellen per jaar afnemen. In de op
11 april jl. door het Pentagon gepresenteerde begroting is hetzelfde aantal
F-35 toestellen voorzien als eerder gepland. Pas op het moment dat de
Amerikaanse planning zou worden aangepast, kunnen de gevolgen voor
Nederland worden bezien.
93.
Tot welk jaar loopt de raming van de kosten voor de JSF?
De raming van de investeringen loopt door tot en met 2023. Daarnaast
hanteert Defensie een raming van de totale investerings- en exploitatiekosten voor de gehele levensduur van 30 jaar per toestel. Deze is
opgenomen in de jaarrapportage. De visie die thans in voorbereiding is,
dal ook hierop ingaan.
94.
Hoe ver naar voren worden de posten van de Defensiebegroting
op hoofdlijnen geraamd?
De defensiebegroting 2013 geeft het totaal van uitgaven, verplichtingen
en ontvangsten voor 2013 weer, en ramingen tot 2018.
95.
Wat moet er precies betaald worden vanuit de 4,5 miljard euro in
de projectreservering vervanging F-16?
Alle kosten die vallen onder de projectdefinitie zoals vermeld in de
jaarrapportage over het project Vervanging F-16, worden uit de projectreservering betaald. De desbetreffende kostenposten zijn weergegeven in
tabel 9 van de Jaarrapportage Vervanging F-16 over 2011 (Kamerstuk
26 488, nr. 294 van 6 juni 2012).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

22

96.
Hoeveel van de 4,5 miljard euro in de projectreservering
vervanging F16 is er al uitgegeven?
97.
Hoeveel van de 4,5 miljard euro in de projectreservering
vervanging F16 is er al uitgegeven aan de Production,
Sustainment and Follow-on Development (PSFD)?
In totaal is per eind 2012 € 270,2 miljoen betaald. Hiervan is € 180,5
miljoen uitgegeven aan de testtoestellen (inclusief bijkomende middelen)
en € 89,7 miljoen aan de PSFD-fase.
98.
Hoeveel van de 4,5 miljard euro in de projectreservering
vervanging F16 is er al uitgegeven aan de operationele testfase
(IOT&E)?
Met uitzondering van de twee testtoestellen, die vereist zijn voor
deelneming, is nog geen geld uitgegeven aan de operationele testfase.
99.
Wat is de meest actuele inschatting van de kosten die nog zullen
worden gemaakt in verband met de Production, Sustainment and
Follow-on Development (PSFD)?
De toekomstige kosten voor de deelneming aan het PSFD-MoU zijn
afhankelijk van de besluiten die in de visie worden genomen over de
vervanging van de F-16.
Momenteel is daarvoor € 79,8 miljoen verplicht.
100.
Wat is de meest actuele inschatting van de kosten die nog zullen
worden gemaakt in verband met de operationele testfase
(IOT&E)?
Aan de deelneming aan het MoU voor de operationele testfase zijn kosten
verbonden van € 22,2 miljoen, die ook in de jaarrapportage zijn weergegeven. Daarnaast zullen voorafgaande en bij deelneming exploitatiekosten worden gemaakt voor het gebruik van de toestellen. Met een
besluit over de inzet van de toestellen tot de voltooiing van de operationele testfase in 2018 wordt pas inzichtelijk welke kosten hiermee
gemoeid zijn. Zodra hier duidelijkheid over is, zal Defensie de Kamer
hierover informeren.
101.
Wat zijn de kosten voor een JSF toestel?
De geactualiseerde kale stuksprijs voor een F-35A inclusief motor bij de
planreeks zoals gehanteerd in de jaarrapportage over 2011 bedraagt
€ 64,5 miljoen in prijspeil 2012, exclusief 21 procent BTW (Kamerstuk
26 488, nr. 305). De uiteindelijke kosten van een JSF-toestel hangen af van
het productiecontract waaronder dit toestel wordt geproduceerd. Om die
reden is in de jaarrapportage over het project vervanging F-16 een
gemiddelde stuksprijs voor de Nederlandse planreeks opgenomen.
102.
Wat is de meest actuele inschatting van de kosten die verbonden
zijn aan de aanschaf, het onderhoud en de exploitatie van de JSF
die niet onder de projectreservering vallen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

23

Alle kosten die gemoeid zijn met de aanschaf van de F-35 vallen onder de
projectreservering. Kosten die niet onder de projectreservering vallen zijn
de kosten voor de exploitatie van de F-35. Deze kosten zijn vermeld in het
rapport van de Algemene Rekenkamer in zake uitstapkosten JSF van
24 oktober 2012 (Kamerstuk 26 488, nr. 305) en bedragen 14,2 miljard euro
(prijspeil 2012) voor 85 toestellen voor een periode van dertig jaar. In de
jaarrapportage die omstreeks 3 juni wordt aangeboden zal de actuele
stand op basis van het planningsaantal van 85 toestellen worden
weergegeven.
103.
Kunt u de verwachte kosten voor de vervanger van de F16
uitsplitsen in incidentele en structurele
componenten?
Ja. De levensduurkosten van de vervanger van de F-16 worden in de regel
gesplitst in investeringskosten en exploitatiekosten. De investeringskosten
hebben een incidenteel karakter en de exploitatiekosten een structureel
karakter.
104.
Wie bepaalt er welke kosten er wel of niet aan de projectreservering vervanging F16 toegerekend mogen worden?
Dit bepaalt het ministerie van Defensie en bij de voorbereiding daarvoor
zijn in ieder geval de Hoofddirectie Financiën en Control en de Defensie
Materieel Organisatie betrokken.
105.
Met welke structurele en incidentele exploitatiekosten voor de
F16 en de vervanger van de F16 wordt rekening gehouden vanaf
2019?
Voor zowel de F-16 als de vervanger wordt met alle nu voorziene
exploitatiekosten rekening gehouden. Dit betreft bijvoorbeeld personeelskosten, brandstofkosten, reservedelen en opleidingen.
106.
Kunt u in een tabel de totale kosten per jaar voor het in stand
houden, onderhoud en exploitatie van de F-16 per jaar tussen
2019 en 2026, uitgaande van de huidige reeks voor de buitendienststelling weergeven?
107.
Kunt u in een tabel de exploitatiekosten per jaar voor de F16
tussen 2019 en 2026 weergeven, uitgaande van de huidige reeks
voor de buitendienststelling?
108.
Kunt u in een tabel de verwachte exploitatiekosten per jaar voor
de vervanger van de F16 tussen 2019 en 2026 weergeven,
uitgaande van de huidige reeks voor de buitendienststelling?
De exploitatiekosten voor de F-16 tussen de jaren 2019 en 2026 zijn
afhankelijk van de keuze voor de vervanging van de F-16. Dit aspect maakt
deel uit van de visie op de krijgsmacht van de toekomst.
109.
Zijn de twee rekenmethodes waarmee Defensie de raming van de
exploitatiekosten voorziet in overleg met het ministerie van
Financiën opgesteld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

24

Het is niet duidelijk wat met de twee rekenmethodes wordt bedoeld.
110.
Wat zijn de gevolgen van de ontwikkelingen in Turkije met
betrekking tot de ontwikkeling van het F35 toestel?
In januari 2013 werd bekendgemaakt dat Turkije de geplande aankoop van
de eerste twee F-35A toestellen heeft doorgeschoven van de zevende naar
de negende productieserie. Tegelijkertijd maakte de Turkse regering
bekend nog steeds de intentie te hebben 100 F-35A toestellen aan te
schaffen. Voor de ontwikkeling van het F-35 toestel heeft dit Turkse besluit
geen gevolgen. Wel is het zo dat de overige vliegtuigen in het desbetreffende productiejaar hierdoor duurder worden.
111.
Hoeveel kosten worden er gemaakt in verband met het stallen
van de JSF testtoestellen?
112.
Zijn er al contracten getekend voor het stallen van de JSF
testtoestellen?
Op 21 december jl. (Kamerbrief 26 488, nr. 308) is de Kamer geïnformeerd
over de stallingskosten van € 0,9 miljoen voor het eerste toestel tot eind
april. Daarvoor is een contract gesloten. Aan de verlenging van die
periode zijn kosten verbonden. Zoals gemeld in mijn brief van 4 april over
de testtoestellen, zal de Kamer worden geïnformeerd als de in dit kader
nog te maken afspraken zijn voltooid en duidelijk is wat de financiële
gevolgen zijn.
113.
Zijn de aantallen uit de huidige reeks voor de buitendienststelling
gecommuniceerd aan de fabrikant van de JSF en de Amerikanen?
Nee, over de reeks voor de buitendienststelling van de F-16 wordt niet
gecommuniceerd met de fabrikant of de Amerikaanse overheid. Deze
reeks is echter in de jaarrapportage openbaar beschikbaar.
114.
Kunt u een afschrift van de aankoopbewijzen/contracten die zijn
gesloten in verband met de aanschaf van de twee JSF testtoestellen aan de Kamer sturen?
Zoals in de brief van 25 mei 2011 is gemeld (Kamerstuk 26 488, nr.270),
vallen deze contracten onder Amerikaanse regels voor de vrijgave van
documenten (National Disclosure Policy) en in het F-35 programma
gemaakte afspraken over de bescherming van vertrouwelijke informatie.
Aangezien de contracten vertrouwelijke informatie van de fabrikanten
bevatten, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk kan ik de Kamer
geen afschrift verstrekken.
115.
Welke bepalingen in de contracten leiden er nu toe dat de twee
testtoestellen gestald moeten worden?
132.
In de brief van 21 december 20126 staat vermeld dat het contract
en de bijbehorende verplichting van € 0,9 miljoen zou lopen tot
uiterlijk eind maart 2013, waarom zijn deze kosten voor Nederlandse rekening?
6

Kamerstuk 26 488, nr. 308.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

25

De fabrikant heeft aan al zijn verplichtingen voor de productie van het
eerste toestel voldaan. Dit toestel is geproduceerd en vervolgens
succesvol getest. Op basis van het laatste neemt Nederland het eerste
toestel en later het tweede toestel over. Doordat de operationele testfase
later zal aanvangen was het noodzakelijk te bepalen hoe met de twee
toestellen zou worden omgegaan. Nederland zal tot de publicatie van de
visie de toestellen nog niet gaan gebruiken. Daarom is het noodzakelijk de
toestellen tijdelijk te stallen en zijn de kosten daarvan voor Nederlandse
rekening.
116.
Hoewel Nederland het eerste testtoestel uiterlijk 31 maart moet
afnemen is de planning van de testfase waaraan het toestel
deelneemt nog onbekend, is overwogen de afname van het
toestel als gevolg daarvan uit te stellen? Zo nee, waarom niet?
Deze toestellen zijn aangeschaft ten behoeve van de deelneming aan de
operationele testfase en het opleiden van personeel daarvoor. De
planning van de operationele testfase is echter geen bepaling voor de
afname van het toestel. Op basis hiervan kan Nederland dus ook niet
besluiten de toestellen niet over te nemen.
117.
Nederland is in 2009 de verplichtingen voor het eerste testtoestel
aangegaan en inmiddels is het toestel grotendeels betaald tevens
betaalt Nederland voor het stallen van het toestel omdat om
andere dan technische redenen nog niet met het toestel gevlogen
kan worden, waarom gaat u akkoord met deze financiële
gevolgen voor Nederland die hun oorzaak bij de fabrikant dan wel
bij de Amerikaanse overheid vinden?
Zie het antwoord op de vragen 115 en 116.
118.
Welke termijn is er nog gemoeid met de financiële afwikkeling
door Lockheed Martin en het Pentagon voor de gehele LRIP-3
productieserie?
De LRIP-productiecontracten zijn gesloten onder Amerikaanse (defensie)regelgeving. Een onderdeel daarvan betreft de eindcontrole op de
contractuitvoering, waaronder de financiële verantwoording door de
fabrikant, door het Defence Contract Management Agency van het
Pentagon. Het agentschap trekt gemiddeld vier jaar uit voor deze
eindcontroles, nadat de laatste werkzaamheden op grond van het contract
zijn voltooid. Volgens de huidige planning worden de laatste concurrency
aanpassingen op basis van het LRIP-3 contract in 2016 voltooid. Dit
betekent dat het nog tot 2020 kan duren voordat de volledige financiële
afwikkeling is gedaan.
119.
Sinds wanneer en waarom kan het Verenigd Koninkrijk wel gaan
deelnemen aan de operationele testfase?
Het Verenigd Koninkrijk is vorig jaar begonnen met het opleiden van
personeel ten behoeve van de deelneming aan de operationele testfase.
Inmiddels zijn de eerste vliegers van het Verenigd Koninkrijk opgeleid. Het
opgeleide personeel doet nu, in aanloop naar de operationele testfase,
ervaring op met het gebruik van de F-35B ten behoeve van de block-2 fase
van de operationele testfase die in 2015 zal starten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

26

120.
Wat gebeurt er met het personeel, zowel de vliegers als het
technisch personeel, nu de beide testtoestellen als gevolg van het
uitstellen van Nederlandse deelname aan de operationele testfase
vooralsnog is uitgesteld?
121.
Wat gebeurt er met het personeel, zowel de vliegers als het
technisch personeel, nu de beide test toestellen voorlopig niet
gebruikt zullen worden maar gestald zullen worden?
122.
Waar bevindt het personeel zich dat door u is aangewezen deel te
nemen aan de operationele testfase nu deze deelname vooralsnog
is uitgesteld?
Op basis van het in 2008 overeengekomen Initial Operational Test &
Evaluation Memorandum of Understanding (IOT&E MOU) heeft Defensie
personeel geplaatst op de vliegbases Edwards en Eglin in de Verenigde
Staten. Dit personeel is belast met de planning en de noodzakelijke
voorbereidingen voor de operationele testfase, die, zoals nu voorzien, in
2015 begint. Het besluit om de Nederlandse testtoestellen vooralsnog te
stallen heeft geen gevolgen voor dit personeel.
123.
Om de beide testtoestellen luchtwaardig te houden zullen
Amerikaanse piloten beperkt met het vliegtuig vliegen, nu het
Nederland immers niet toe te rekenen is dat de testtoestellen niet
kunnen deelnemen aan de operationele testfase, kunt u
toelichten wat u ondernomen heeft om de kosten die hiermee
gemoeid zijn voor Nederland zo laag mogelijk te houden?
124.
Om de beide testtoestellen luchtwaardig te houden zullen
Amerikaanse piloten beperkt met het vliegtuig vliegen, wat
verstaat u onder luchtwaardig?
125.
Om de beide testtoestellen luchtwaardig te houden zullen
Amerikaanse piloten beperkt met het vliegtuig vliegen, wat
verstaat u onder beperkt?
Om een vliegtuig luchtwaardig te houden moeten de werk- en toezichtprocessen goed worden uitgevoerd. Tevens moet zijn gewaarborgd dat
gedurende het gebruik van het toestel de technische voorschriften correct
worden uitgevoerd zodat een veilig gebruik is gegarandeerd. Om een
toestel luchtwaardig te houden, moet niet alleen het voorgeschreven
onderhoud goed zijn uitgevoerd, maar moet ook met het toestel worden
gevlogen. Indien het toestel een lange periode stil staat, is veel extra
onderhoud nodig wat kan worden voorkomen door deze vluchten. Het
aantal keren dat moet worden gevlogen is beperkt tot het minimaal
noodzakelijke. De eisen daarvoor worden gesteld door de wapensysteemmanager van de F-35 op basis van de regelgeving van het JPO en de
Nederlandse Militaire Luchtvaartautoriteit. Defensie is met het JPO in
overleg hoe de kosten voor het stallen en het luchtwaardig houden van de
toestellen kunnen worden beperkt.
126.
Is de datum waarom Nederland kan deelnemen aan de operationele testfase inmiddels bekend? En zo nee, per wanneer
verwacht u dat Nederland kan deelnemen aan de operationele
testfase? En waarop is deze verwachting gebaseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

27

Het eerste deel van de operationele testfase begint in 2015, het tweede in
2017. Indien een besluit over de vervanging van de F-16 in samenhang
met de visie op de krijgsmacht van de toekomst daartoe aanleiding geeft,
zal nader bezien worden of en zo ja wanneer Nederland aan de operationele testfase kan deelnemen.
127.
Is overwogen met het uitstellen van de Nederlandse deelname
aan de operationele testfase de aanschaf van het tweede
testtoestel vooralsnog uit te stellen? Zo nee, waarom niet?
Het tweede Nederlandse toestel is inmiddels nagenoeg gereed. Er is geen
mogelijkheid de aanschaf van dit toestel uit te stellen.
128.
Is het stallen van het eerste testtoestel een direct en rechtstreeks
gevolg van het uitstellen van een besluit over de vervanging van
de F16, of zijn er meerdere oorzaken waaronder het uitstellen van
de operationele testfase waarin Nederland zou gaan deelnemen?
129.
Wanneer is het besluit over het stallen van de Nederlandse
testtoestellen genomen indien dit het gevolg is van het uitstellen
van een aanschafbesluit over de Vervanging F16?
In de brief van 21 december 2012 (Kamerstuk 26 488, nr. 308) is uiteengezet dat het toestel in gebruik zal worden genomen zodra Nederland een
besluit heeft genomen over de aanwending van de testtoestellen in de
komende jaren. Het kabinet heeft onlangs besloten dat de toestellen zullen
worden gestald tot het moment dat er een besluit is genomen over de
vervanging van de F-16 in samenhang met de visie op de krijgsmacht van
de toekomst. Ik heb u dat in mijn brief van 4 april jl. gemeld.
130.
Waarom is het besluit over het stallen van de Nederlandse
testtoestellen genomen als gevolg is van het uitstellen van een
aanschafbesluit over de Vervanging F16 niet direct na 29 oktober
2012 aan de Kamer medegedeeld?
131.
Waarom is het besluit over het stallen van de Nederlandse
testtoestellen genomen als gevolg van het uitstellen van een
aanschafbesluit over de Vervanging F16 niet opgenomen in de
brief van 21 december 20127 over het stallen van de Nederlandse
testtoestellen omdat er voorlopig niet mee gevlogen zou worden
om andere dan technische redenen?
Zoals gemeld in de brief van 21 december 2012 (Kamerstuk 26 488, nr.
308) zijn eerst diverse opties geïnventariseerd.
132.
In de brief van 21 december 20128 staat vermeld dat het contract
en de bijbehorende verplichting van € 0,9 miljoen zou lopen tot
uiterlijk eind maart 2013, waarom zijn deze kosten voor Nederlandse rekening?
Zie vraag 115.

7
8

Kamerstuk 26 488, nr. 308.
Kamerstuk 26 488, nr. 308.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

28

133.
Het tweede testtoestel wordt in de zomer van 2013 geleverd,
kunt u exacter aangeven wanneer de levering zal zijn?
Volgens de huidige planning is het toestel eind juni 2013 gereed voor
aflevering.
134.
Kunt u uitleggen wat de door Nederland gesloten MoU waard zijn
nu de afspraken in de MoU’s eenzijdig gewijzigd kunnen worden
door onder meer de VS?
135.
Kunt u uitleggen waarom de meerkosten als gevolg van het
eenzijdig wijzigen van de MoU’s door de wederpartij(-en) voor
rekening komen van Nederland?
136.
Ontbreekt in de MoU’s en bijbehorende sideletters een clausule
die de aansprakelijkheid voor de negatieve financiële gevolgen in
geval van een eenzijdige wijzigingen die Nederland niet toe te
rekenen valt? Zo ja, waarom ontbreekt een dergelijke clausule?
Het SDD MoU, het PSFD MoU en het IOT&E MoU kunnen alleen worden
gewijzigd met schriftelijke instemming van de aangesloten partijen. Van
eenzijdige aanpassing is dus geen sprake. De MoU’s bevatten passages
over onder meer de financiële afspraken, aansprakelijkheid en claims in
verband met gemeenschappelijk gebruik van middelen. De planning van
de verschillende fases is niet vastgelegd in de MoU’s. De desbetreffende
MoU’s zijn aan de Kamer verstrekt (Kamerstuk 26 488, nrs. 52 en 72 van
respectievelijk 12 oktober 2006 en 22 mei 2008).
137.
Welke overige opties naast stallen heeft u onderzocht alvorens
tot het besluit tot stallen van de Nederlandse testtoestellen te
komen? Kunt u per optie toelichten waarom deze optie is
afgevallen?
Zoals beschreven in mijn brief van 8 februari jl. (Kamerstuk 26 488, nr.
309) heeft Defensie in de achterliggende periode verschillende opties
onderzocht. Eén daarvan betrof de lease van de Nederlandse toestellen tot
2015 door de Verenigde Staten. Het Pentagon heeft laten weten daarvoor
geen mogelijkheden te zien. Ook is overwogen beide testtoestellen na
aflevering gedurende de jaren 2013 en 2014 te stallen en luchtwaardig te
houden met een minimum aantal vlieguren. Een derde optie betreft de
mogelijkheid om in 2013 met de opleidingen te beginnen voor de
deelneming aan alleen het Block-3 deel van de operationele testfase in
2017–2018. Een vierde optie betreft de aanvang van de opleidingen in
2013 en deelneming aan zowel Block-2 als Block-3 van de operationele
testfase in 2015–2018. Het gegeven dat in de visie een besluit zal worden
genomen over de vervanging van de F-16 is doorslaggevend geweest om
te kiezen voor het stallen van de toestellen tot het moment dat er een
besluit is genomen over de vervanging van de F-16 in samenhang met de
visie op de krijgsmacht van de toekomst.
In het gesprek met leden van de vast commissie voor Defensie op 18 april
jl. in Den Haag heeft de directeur van het F-35 Joint Program Office,
Luitenant-generaal Bogdan, laten weten bereid te zijn de beide toestellen
op luchtmachtbasis Eglin te plaatsen en ze daar in te zetten in het
testprogramma. De inzet zou ten goede komen aan alle F-35 partners en
de kosten zouden daarom niet uitsluitend voor Nederlandse rekening
komen. Deze mogelijkheid zal in overleg met het JPO worden uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

29

138.
Kunt u toelichten wat u verstaat onder het gereed zijn van het
eerste Nederlandse testtoestel?
Een toestel is gereed indien de productie van het toestel is voltooid en de
benodigde testen en overnametesten en -vluchten door de fabrikant en de
Amerikaanse toezichthouder zijn voltooid. Het toestel kan dan door
Nederland worden overgenomen.
139.
Wat is de uiterste datum waarop Nederland een beslissing moet
nemen ten aanzien van de aanschaf van F35 toestellen om het
leveringsslot van 2019–2026 te kunnen benutten als partner in
het F35 programma?
142.
Wat is de uiterste datum waarop Nederland een beslissing moet
nemen ten aanzien van de aanschaf van F35 toestellen om het
leveringsslot van 2019–2026 te kunnen benutten als partner in
het F35 programma?
Volgens de afgesproken bestelsystematiek dient een partnerland vier jaar
voor de gewenste leverdatum een bestelling te plaatsen. Voor een
levering vanaf 2019 dienen begin 2015 verplichtingen te worden
aangegaan. In het regeerakkoord is vastgelegd dat over de vervanging
van de F-16 in 2013 een besluit wordt genomen.
140.
Wanneer vinden de in de brief van 15 januari 20139 voorgestelde
brainstormsessies met externe deskundigen, waaraan ook leden
van de Kamer zouden kunnen meedoen, plaats?
Defensie heeft HCSS en Clingendael gevraagd de brainstormsessie te
organiseren. Dit heeft geresulteerd in de hoorzitting van de vaste
commissie voor Defensie op 27 maart jl. met deskundigen van HCSS en
Clingendael.
141.
Wanneer publiceert de Algemene Rekenkamer het in het regeerakkoord aangekondigde onderzoek naar de informatievoorziening
over het project vervanging F16 in het verleden?
Het is aan de Algemene Rekenkamer om het tijdstip van publicatie van de
resultaten van dit onderzoek te bepalen.
142.
Wat is de uiterste datum waarop Nederland een beslissing moet
nemen ten aanzien van de aanschaf van F35 toestellen om het
leveringsslot van 2019–2026 te kunnen benutten als partner in
het F35 programma?
Zie het antwoord op vraag 139.
143.
Wanneer krijgt de Kamer inzage in het nieuwe financiële sjabloon
van defensie?

9

Kamerstuk 32 733, nr. 102.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

30

144.
Wordt de totale levenscyclus van wapensystemen betrokken bij
het nieuwe financiële sjabloon?10
Bij de presentatie van de visie wordt uitgebreide informatie gegeven over
de meerjarige financiële inpasbaarheid van de gemaakte keuzes. Hierbij
worden de levensduurkosten van de hoofdwapensystemen inzichtelijk
gemaakt. Daarvan maken de aanschaf en exploitatiekosten deel uit.
145.
Wat is de meest recente planning van de operationele testfase?
Kunt u de ontwikkeling van de planning van de operationele
testfase sinds het begin van het F35 project tot de laatste stand
van zaken in tabelvorm inzichtelijk maken?
Zie het antwoord op vraag 32.

10

Kamerstuk 32 733, nr. 102.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 320

31