Bijlage 1: Organisatie van het donatieproces

Plan van aanpak
In het AO Orgaandonatie heb ik toegezegd in de zomer mijn plan van aanpak ziekenhuizen naar de
Kamer te sturen. Het Masterplan Orgaandonatie heeft in 2008 al verschillende aanbevelingen
gedaan om de organisatie in de ziekenhuizen te verbeteren. Om deze aanbevelingen uit te werken
is door vijf van de zeven donatieregio’s een voorstel ingediend om met een pilot te starten. De
donatieregio’s Groningen, Maastricht, Leiden en Amsterdam doen momenteel onderzoek naar
verbeteringen van het donatieproces in het ziekenhuis. Alleen
de donatieregio Rotterdam is voortijdig gestopt met de pilot.
Het doel van dit plan van aanpak is om inzicht te geven in de
wijze waarop de succesvol gebleken pilots landelijk worden
uitgerold. Om de uitrol van de pilots te laten slagen, zijn
twee stappen gezet. Ten eerste is een onafhankelijk
evaluatiebureau gestart met de evaluatie van de pilots .
Daarnaast moeten acties ondernomen worden om knelpunten
in de ziekenhuizen weg te nemen en het juiste klimaat te
creëren voor de implementatie. Het plan van aanpak eindigt
met een planning en een beschrijving van de wijze waarop ik
de uitrol wil bekostigen.

Evaluatie van de pilots
De pilots in de meeste ziekenhuizen zijn bijna aan het einde van de looptijd. Om op tijd inzicht te
krijgen in de resultaten van de pilots is een onafhankelijk onderzoeksbureau onlangs gestart met
de evaluatie. Voor eind 2011 verwacht ik de resultaten van deze evaluatie. Een definitief besluit
over de landelijke uitrol van pilots neem ik nadat de resultaten van de evaluatie bekend zijn. Mocht
uit de evaluatie blijken dat pilots, of onderdelen daarvan, het beoogde effect hebben dan wil ik
deze pilots zo snel mogelijk uitrollen. Bij een andere uitkomst ben ik genoodzaakt de plannen te
wijzigen.
Het onderzoeksbureau is gevraagd de pilots te beoordelen op de doelstelling en de twee
speerpunten uit het masterplan van juni 2008. De doelstelling uit het Maste rplan is 25% meer
transplantaties in vijf jaar bij gelijkblijvende omstandigheden. Een belangrijk deel van die 25%
moet komen van een betere organisatie in de ziekenhuizen. De twee speerpunten uit het
Masterplan zijn 1) het vergroten van de kwaliteit van d onorwerving, uitname en transplantatie en
2) de inzet van menskracht en middelen gericht op een optimale ondersteuning van donorwerving,
uitname en naadloze aansluiting van deze processen op elkaar.
De evaluatie richt zich op de pilots in de regio’s Groningen, Maastricht, Leiden en Amsterdam. De
pilot in Rotterdam wordt niet geëvalueerd in het onderzoek. Deze pilot is voortijdig gestopt met het
onderzoek naar de relatie tussen de aanwezigheid van nabestaanden bij vaststellen hersendood en
het toestemmings-percentage. In het onderzoek konden te weinig nabestaanden worden
geïncludeerd om de onderzoeksvraag te beantwoorden.
•

•

In de pilot in Groningen staat de kwaliteit van de donorwerving centraal door te focussen
op donorherkenning, het raadplegen van het register, het donatiegesprek en de medische
behandeling van donoren. In de regio Noord is in het kader van deze pilot de organisatie
van de donorwerving gewijzigd. Daar is de verantwoordelijkheid voor donorwerving in het
ziekenhuis belegd b innen het primaire proces, namelijk bij de donatieintensivisten in de
kernziekenhuizen die worden ondersteund door donatiecoördinatoren.
In de regio Leiden loopt een experiment met een zelfstandig uitnameteam. Het zelfstandig
uitnameteam is een volledig zelfvoorzienend team dat de uitnameoperaties kan doen. Door

1

•

•

deze werkwijze hoeft geen beroep meer te worden gedaan op materiaal en personeel van
het donorziekenhuis.
De pilot in Maastricht onderzoekt op twee manieren de mogelijke uitbreiding van het
donorp otentieel. Het eerste onderdeel onderzoekt de uitbreiding van de donorpool met
nierdonoren boven de 75 jaar. Voor het tweede onderdeel zijn ambulances uitgerust met
machinale reanimatie -apparatuur (autopulse). Met behulp van deze apparatuur kunnen
patiënte n met een hartstilstand langer worden gereanimeerd. Wanneer na aankomst in het
ziekenhuis wordt besloten om de reanimatie te stoppen, dan kunnen de organen nog
worden gebruikt voor orgaandonatie.
De pilot in Amsterdam is gestart om 24-uur per dag ziekenhuizen in de regio te kunnen
adviseren en ondersteunen als het om orgaandonatie gaat. Door een videoconferencingsysteem kunnen de ziekenhuizen in de regio contact zoeken met een intensivist die veel
ervaring heeft met orgaandonatie en het onderwerp maakt nu deel uit van het reguliere
overleg tussen intensivisten. Het donormanagement binnen de regio wordt verbeterd door
de ondersteuning van een ervaren intensivist met behulp van videoconferencing. De pilot
loopt door een latere start nog tot 2012, daarom kunnen de resultaten van de pilot nu
alleen tussentijds geëvalueerd worden. Eind 2012 neem ik een besluit over deze pilot.

Knelpunten en voorwaarden
Onlangs is door de regio Rotterdam een analyse gedaan in een groot aantal ziekenhuizen naar
mogelijke knelpunten in het donatieproces. De in de knelpuntenanalyse g enoemde verbeterpunten
in de ziekenhuizen zijn: het beter afstemmen van het hersendoodprotocol op de praktijk, de inzet
stimuleren van ervaren en gemotiveerde mensen en meer aandacht voor de communicatie met
nabestaanden. Ook is het belangrijk om systematisch iedere orgaandonatieprocedure na te
bespreken om verbeterpunten te kunnen invoeren. Ook blijkt uit de analyse dat mogelijk
potentiële donoren op de SEH niet altijd worden herkend en benut. De knelpuntenanalyse biedt
verschillende aanknopingspunten voor verbeteringen in het donatieproces. Samen met betrokken
partijen is de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) gestart met acties om de
aanknopingspunten op te pakken en een gunstig klimaat te creëren in de ziekenhuizen om de pilots
te kunnen uitrollen. Om in het juiste klimaat voor een succesvolle uitrol te voorzien moet op
verschillende niveau’s ingezet worden. Alle betrokken zorgverleners en bestuurders in ziekenhuizen
moeten zich bewust zijn van de verantwoordelijkheid die zij bij dit onderwerp hebben.
Om het klimaat te optimaliseren en de pilots in Nederland uit te kunnen rollen is gestart met de
volgende acties:
•

•

•

Om het onderwerp orgaan- en weefseldonatie te agenderen bij de Raden van Bestuur gaat
de NTS de komende periode in gesprek met ziekenhuisbestuurders over de vele
ontwikkelingen op het gebied van de organisatie rondom orgaandonatie in de ziekenhuizen.
Het doel is om bestuurders in ziekenhuizen bewust te maken van de verantwoordelijkheid
die zij hebben bij orgaan- en weefseldonatie en dit netwerk beter te organiseren.
Uit de knelpuntenanalyse blijkt dat in de ziekenhuizen veel onbekendheid is over de
resultaten die landelijk en in de ziekenhuizen rond orgaandonatie behaald worden. In het
ziekenhuis wordt orgaandonatie vaak door een paar bij het onderwerp betrokken
zorgverleners en bestuurders enthousiast opgepakt, maar om de pilots succesvol landelijk
uit te rollen is draagvlak nodig bij alle betrokken zorgverleners en bestuurders in de
ziekenhuizen. De NTS gaat professionals frequenter informeren over de in het land
uitgevoerde succesvolle initiatieven. Een doel van de pilots in Amsterdam en Groningen is
dat orgaandonatie onderwerp is van regulier overleg tussen zorgverleners. Door op
verschillende podia de praktijk rond orgaandonatie te etaleren komen zorgverleners vaker
in gesprek over dit onderwerp.
In het overleg met uw Kamer vroeg het Kamerlid Gerbrands naar een initiatief van
Zorggroep Twente die bij het intakegesprek aan patiënten vraagt of zij orgaandonor willen
zijn. Het blijkt dat bij het ziekenhuispersoneel een zekere schroom bestaat om het

2

•

•

onderwerp te bespreken. Ook uit de knelpuntenanalyse blijkt een diverse attitude bij de
verschillende specialismen ten opzichte van donatie. Zorgverleners vinden de overgang van
patiënt naar donor vaak lastig. De NTS doet een quickscan naar de attitude van
zorgverleners ten opzichte van donatie. De resultaten van de quickscan worden gebruikt
om de communicatie beter te laten aansluiten bij de zorgverlener en kunnen bijdragen aan
een open en goede dialoog over orgaandonatie met en tussen zorgverleners. De conclusies
uit dit onderzoek kunnen aanleiding geven de rol van ziekenhuizen bij de registraties van
donoren te herzien.
De knelpuntenanalyse concludeert dat betere communicatie rond donatie leidt tot meer
orgaandonaties. Van de nabestaanden geeft nu maar een derde toestemming voor
orgaandonatie. Professionals krijgen nu vaak geen training, terwijl in ziekenhuizen met
getrainde zorgverleners het toestemmingspercentage hoger is. De NTS traint o.a. artsen en
IC-verpleegkundigen op het versterken van de gespreksvaardigheden en -technieken die zij
kunnen inzetten bij het begeleiden van nabestaanden van potentiële orgaan- en
weefseldonoren. Door zo veel mogelijk betrokken zorgverleners binnen de ziekenhuizen
deze training te laten volgen kunnen nabestaanden optimaal worden begeleid en
weloverwogen keuzes ten aanzien van donatie maken. Het project ‘Communicatie rond
Donatie’ boekt hoopgevende resultaten.
De knelpuntenanalyse laat zien dat potentiële donoren op de spoedeisende hulp niet altijd
herkend worden. Op de Spoedeisende Hulp (SEH) wordt nu gekeken naar de
mogelijkheden om donatie na een niet geslaagde reanimatie (NHBII) uit te breiden. In
samenwerking met de Nederlandse Vereniging van Spoedeisende Hulp Artsen (NVSHA)
vraagt de NTS aandacht voor orgaandonatie om er voor te zorgen dat potentiële donoren
op iedere SEH herkend worden. Ziekenhuizen kunnen leren van de SEH-afdelingen waar de
herkenning van donoren nu wel optimaal is.

Financiële middelen
Om dit plan van aanpak te realiseren investeer ik extra geld in de ziekenhuizen. Mocht uit de
evaluatie blijken dat de pilots, of onderdelen daarvan, succesvol zijn dan wil ik in de uitrol daarvan
investeren. Zonder de resultaten van de evaluatie kan ik nog niet bepalen wat wordt uitgerold en
welke kosten gedekt kunnen worden uit het voor orgaandonatie bestemde budget. Het geld op de
begroting voor een wijziging van het registratiesysteem is niet structureel, maar kan voorkomen
dat de projecten die nu in de ziekenhuizen lopen voortijdig stop moeten worden gezet. In tabel 1.1
staat een prognose van de maximale incidentele en structurele kosten van de uitrol met als
uitgangspunt dat alle pilots na de evaluatie succesvol zijn. Eind van het jaar neem ik een besluit
over de pilots en kunnen de reële kosten van een landelijke uitrol berekend worden.
1.1 Prognose uitrol pilots
Incidenteel

€2.5 miljoen

Structureel

€9.5 miljoen per jaar

Planning
In de tijdslijn staan de verschillende fase van dit actieplan.

3

4