Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

26 834

Socialeverzekeringspositie van grensarbeiders

Nr. 49

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juli 2020
Inleiding
Tijdens het AO Belasting- en socialezekerheidspositie van grensarbeiders
(hierna: AO grensarbeid) dd. 5 maart 2020 (Kamerstuk 26 834, nr. 48) heb
ik toegezegd u te zullen informeren over knelpunten die binnenkomen bij
GrensInfoPunten, Duits ouderschapsverlof in relatie tot een Nederlandse
werkloosheidsuitkering en dubbele heffing voor de zorg. Met deze brief
geef ik invulling aan die toezeggingen.
De meest voorkomende knelpunten zoals bekend bij de GIP’S
In een grenzeloos Europa zijn verschillen tussen de lidstaten soms groot,
ook tussen buurlanden. Regels rond sociale zekerheid, het opbouwen van
pensioen, betalen van belastingen of rondom ziektekostenverzekering
verschillen per land. Onbekendheid met of onduidelijkheid over die
regelgeving en de impact hiervan vormt een belemmering om over de
grens te gaan werken en/of wonen. Een goed functionerende grensoverschrijdende arbeidsmarkt is belangrijk voor mensen en bedrijven in de
grensstreken, de grensregio’s en het Rijk. De Europese Commissie stelt
terecht dat daar winst te halen valt.
Een goede en makkelijk toegankelijke informatievoorziening is een eerste
belangrijke stap om in het buurland werken of wonen bereikbaar te
maken. Daarmee kunnen burgers en bedrijven de kansen en gevolgen van
zo’n besluit beter overzien om zo een weloverwogen keuze te maken. Het
netwerk van GIP’s, experts in de backoffice van de SVB en het team GWO
(Grensoverschrijdend Werken en Ondernemen) van de Belastingdienst
voorziet in die informatiebehoefte. Het kabinet hecht veel belang aan het
versterken van kansen in de grensregio’s. Om die reden heeft het Rijk eind
november 2019 samen met regionale partners met een tiental convenanten een duurzame financiële basis onder de grensinformatiestructuur
gelegd.

kst-26834-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

1

De belangrijkste rol van de GIP’s is het invullen van de informatiefunctie.
GIP’s staan dicht bij de burger en leveren eerstelijns maatwerkinformatie
en dienstverlening. Bij lastige vragen maken ze gebruik van de experts in
de backoffice. Deze antwoorden kunnen aanleiding geven tot nieuwe
input voor de eerstelijns dienstverlening in de GIP’s. Ook de GIP’s
onderling wisselen informatie uit over actuele ontwikkelingen en
veranderingen in de informatievraag van de burgers. Vanuit de door het
Rijk beschikbaar gestelde ontwikkelingsbijdrage is in de afgelopen periode
de kennisbank van de GIP’s uitgebreid en versterkt met een forum, zodat
alle GIP-adviseurs bij hun informatieverstrekking actueel zijn en blijven.
De SVB heeft een cruciale rol bij de kennisopbouw en -actualisatie. Samen
met de GIP’s en andere partners in binnen- en buitenland stellen zij
jaarlijks een kennisagenda op waarbij nieuwe beleidsthema’s en
-ontwikkelingen aan de orde komen. Een deel van de SVB website is
alleen bestemd en toegankelijk voor de medewerkers van de GIP’s. Op dit
SVB extranet vinden de GIP’s onder andere de syllabus voor eerstelijns
vragen, opleidingsmateriaal, nieuwsberichten en uitgewerkte vragen uit
de praktijk.
Vanuit het directe contact met de burger krijgt de structuur ook een
afgeleide rol: de signaalfunctie. Wanneer er (nieuwe en vaker voorkomende) vragen opspelen die samen met beleid of andere lidstaten
opgelost moeten worden, treedt de SVB in overleg met beleidsdepartementen. En met de betrokkenheid van het Rijk als gevolg van de convenanten is ook de rechtstreekse verbinding met de GIP’s versterkt.
In de afgelopen bijzondere maanden als gevolg van de coronacrisis heeft
deze structuur haar werking getoond. De GIP’s en backoffice van de SVB
hebben snel geschakeld om via adviezen en websites burgers te informeren over de impact van de coronacrisis op hun persoonlijke situatie en
hoe gebruik te maken van nationale noodmaatregelen. Sterk stijgende
bezoekersaantallen van de websites geven aan dat hier in een grote
behoefte is voorzien. Tegelijk signaleren de GIP’s en backoffice vanuit de
praktijk welke impact de crisis heeft op de groep grensoverschrijdende
inwoners en bedrijven en waar die al dan niet op terug kunnen vallen.
Door die signalen terug te leggen krijgen (regionale) beleidsbepalers de
kans om waar mogelijk met oplossingen te komen door (tijdelijke)
aanpassingen in bijvoorbeeld belastingverdragen en nationale noodmaatregelen. Dit heeft tevens geleid tot een versterking van de netwerken
tussen Rijk en regio. Die beweging moeten we ook na de huidige crisis
vasthouden.
De lopende crisis heeft ons geleerd dat dankzij het sterke netwerk signalen
uit de grensregio’s snel de ministeries bereikt hebben, waar een beleidsaanpassing uit voortkwam. Twee voorbeelden ter illustratie:
• Nederland heeft het voor grenswerkers mogelijk gemaakt om vanuit
huis te werken, zonder dat dit consequenties heeft voor hun sociale
zekerheidspositie. Dit was mogelijk dankzij de mogelijkheden die
Europese regels bieden.
• Na signalen uit de grensstreken is begin mei de TOZO-regeling
uitgebreid. Hierdoor kunnen ondernemers die in het buitenland wonen
een TOZO-lening voor bedrijfskapitaal in Nederland ontvangen als ze
aan de overige voorwaarden voldoen. Ook konden ondernemers die in
Nederland wonen maar in het buitenland ondernemen een beroep
doen op de TOZO-uitkering onder dezelfde voorwaarden als ondernemers die in Nederland wonen en hier hun bedrijf hebben.
Tijdens het AO grensarbeid van 5 maart 2020 vroeg het lid Lodders (VVD)
mij om inzichtelijk te maken welke knelpunten aan de orde komen bij de
GIP‘s. De genoemde voorbeelden zijn hiervan een goede en actuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

2

invulling. Daarnaast heb ik de GIP’s gevraagd inzicht te geven in de
vragen die door burgers gebruikelijk, maar ook in de afgelopen bijzondere
maanden, zijn gesteld.
Het is evident dat de coronamaatregelen een grote invloed hebben op de
huidige informatiebehoefte. Dit overzicht is daarmee wellicht niet
representatief, maar het maakt wel duidelijk dat de informatiestructuur
kan meebewegen met de veranderende omstandigheden. Gekoppeld aan
de signaalfunctie ontstaat een levend beeld bij Rijk en regio van de
behoeften van burgers in de grensregio.
In de bijlage van deze brief treft u de meest gestelde vragen aan1. Deze
geven inzicht in de thema’s waaraan mensen in de grensregio’s de
voornaamste informatiebehoefte hebben. Vaak betreft dit kennisvragen,
vanuit de eerder geschetste onduidelijkheid en onbekendheid. Dat is ook
waar de GIP’s voor staan. Knelpunten bereiken ons vooral, zoals ook in
deze coronaperiode is gebleken, op organische wijze via het totaal van de
structuur en het netwerk.
De behandeling van in Duitsland verkregen ouderschapsverlof
voor toekenning van een Nederlandse werkloosheidsuitkering
Een grensarbeider heeft, als hij of zij volledig werkloos wordt, recht op
een werkloosheidsuitkering in het woonland.2 Een grensarbeider die in
Nederland woont en in Duitsland werkt, heeft dus recht op een Nederlandse werkloosheidsuitkering (hierna: WW-uitkering) mits hij of zij aan de
voorwaarden voor deze uitkering voldoet. De situatie kan zich voordoen
dat een werknemer tijdens of vlak na het opnemen van onbetaald
ouderschapsverlof – zoals de Duitse Elternzeit – werkloos raakt. Het
opnemen van onbetaald ouderschapsverlof kan dan van invloed zijn op
het recht op een WW-uitkering. Het lid Omtzigt (CDA) verneemt graag op
welke wijze Elternzeit bij de bepaling van het recht op een WW-uitkering
wordt behandeld.
Het opnemen van onbetaald verlof kan van invloed zijn op het recht op
een WW-uitkering (wekeneis) en de duur van de uitkering (jareneis).
Opgenomen onbetaald verlof heeft geen invloed op de hoogte van de
uitkering. De regels hierover zijn op eenzelfde wijze van toepassing op de
Elternzeit als op Nederlands onbetaald ouderschapsverlof. Ik zal dit
hieronder nader toelichten.
Wekeneis
Om voor een WW-uitkering in aanmerking te komen moet een werknemer
onder andere voldoen aan de wekeneis: in de 36 weken onmiddellijk
voorafgaande aan de eerste dag van werkloosheid dient betrokkene in ten
minste 26 weken arbeidsuren hebben gehad. Met arbeidsuren wordt
bedoeld dat betrokkene als werknemer heeft gewerkt en loon ontvangen
heeft. Deze periode van 36 weken wordt ook wel de referteperiode
genoemd. Als het ouderschapsverlof in deze 36 weken valt, kan het zijn
dat een werknemer daardoor niet in minimaal 26 weken arbeidsuren heeft
gehad. In dat geval wordt door het UWV de referteperiode verlengd met
het aantal weken dat de werknemer ouderschapsverlof had tot maximaal
114 weken.3

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Artikel 65 lid 5 van Verordening (EG) 883/2004.
3
Artikelen 17 en 17 a van de Werkloosheidswet.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

3

Er wordt hierbij geen onderscheid gemaakt tussen Nederlands onbetaald
ouderschapsverlof of Elternzeit. Ook wanneer er onbetaald ouderschapsverlof op basis van de Elternzeit is opgenomen wordt de referteperiode tot
maximaal 114 weken verlengd. Als betrokkene exact 78 weken Elternzeit
heeft opgenomen en daarvóór 14 weken Mutterschutz had dan wordt er
voor de periode van Mutterschutz ook verlengd. De maximale referteperiode is dan 128 weken. Toch kan het voorkomen dat een werknemer na
een periode van Elternzeit geen recht heeft op een WW-uitkering. Dit komt
door de duur van de Elternzeit. Op basis van de Elternzeit kan tot wel 36
maanden onbetaald verlof opgenomen worden. Als het opgenomen verlof
89 weken of langer duurt, wordt niet voldaan aan de eis dat de werkloze
werknemer in de periode van 114 weken direct voorafgaande aan de
werkloosheid in ten minste 26 weken arbeidsuren heeft gehad.
Jareneis
Als aan de wekeneis is voldaan, bestaat er recht op drie maanden
WW-uitkering. Als daarnaast aan de jareneis is voldaan, bestaat er recht
op een langere WW-uitkering. Wanneer de werkloze werknemer in de vijf
kalenderjaren voorafgaande aan de werkloosheid in minstens vier
kalenderjaren over voldoende uren loon heeft ontvangen, is voldaan aan
de jareneis. Voldoende is dat de werkloze werknemer per kalenderjaar
over minimaal 208 uren loon (vóór 2013 ging het om 52 loondagen per
kalenderjaar) heeft ontvangen. Het kalenderjaar waarin de betrokkene
werkloos is geworden telt bij deze berekening niet mee. Perioden van
onbetaald verlof worden gelijkgesteld met dagen waarover loon is
ontvangen, een dag ouderschapsverlof telt mee voor 8 uur. Deze
gelijkstelling geldt voor een maximumperiode van 18 maanden.4 Als het
verlof langer dan 18 maanden duurt, kan dit ertoe leiden dat niet aan de
jareneis wordt voldaan. Ook hier geldt dat opgenomen onbetaald verlof
op basis van de Elternzeit hetzelfde wordt behandeld als Nederlands
onbetaald ouderschapsverlof.
Hoogte van de uitkering
De hoogte van de WW-uitkering wordt kort gezegd bepaald op basis van
het loon gedurende het jaar voorafgaande aan de werkloosheid. Dat
noemen we de referteperiode. Ontving de werkloze werknemer in de
referteperiode geen of minder loon in verband met verlof (zoals bijvoorbeeld ouderschapsverlof), dan wordt bij de berekening hiervan gekeken
naar het loon dat de werknemer heeft ontvangen in de (loonaangifte)periode van 4 weken of 1 maand vóórafgaande aan dat verlof. Onbetaald
verlof, waaronder onbetaald ouderschapsverlof op basis van de Elternzeit,
heeft hierdoor geen invloed op de hoogte van de uitkering.
De mogelijke oplossingen voor de problematiek van ervaren
dubbele betaling van zorgpremies
De heer Omtzigt (CDA) heeft verzocht om hem te informeren op welke
wijze dubbele betaling voor zorg voorkomen kan worden. Deze vraag ziet
op de financiering van zorg en ik beantwoord deze mede namens de
Minister van Medische Zorg en Sport en de Staatssecretaris van
Financiën.
Geen dubbele belastingheffing of dubbele premie
De heer Omtzigt wijst meer specifiek op personen die in Nederland een
bijdrage betalen voor de zorg, omdat zij zorg ten laste van Nederland
4

Artikelen 42 en 42a van de Werkloosheidswet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

4

genieten, maar in hun woonland via de algemene middelen (belastingheffing) ook aan de financiering van de zorg aldaar bijdragen. Dit wordt
ervaren als dubbele betaling. Dubbele betaling voor de zorg wordt echter
voorkomen via de coördinatieverordening en de belastingverdragen.
Laat ik beginnen bij de coördinatieverordening. Deze verordening
coördineert de socialezekerheidsstelsels van de lidstaten. Er is geen
sprake van harmonisatie. Lidstaten zijn vrij om de inrichting van het
zorgstelsel en de financiering naar eigen inzicht in te richten. Ik vind dat
een goede zaak. Dit brengt wel mee dat er tussen de lidstaten verschillen
kunnen bestaan in de financiering van de zorg. Sommige lidstaten kiezen
ervoor het zorgstelsel te financieren door middel van premieheffing terwijl
andere lidstaten kiezen voor financiering uit de algemene middelen
(belastingheffing), of een combinatie van beide.
Dit verschil in de inrichting van (de financiering van) de zorg betekent
echter niet dat beide lidstaten – het woonland en de lidstaat die de zorg
bekostigt – zorgpremies mogen heffen. Met de coördinatieverordening
wordt geregeld dat er slechts in één lidstaat premies voor de zorg worden
betaald. Ik illustreer dit met een voorbeeld. Als personen, bijvoorbeeld na
hun pensionering, emigreren naar een andere EU-lidstaat, dan hebben zij
op basis van de coördinatieverordening recht op zorg ten laste van
Nederland5. Als «verdragsgerechtigde» hebben zij recht op door
Nederland bekostigde zorg in hun nieuwe woonland, op basis van het
pakket van het zorgstelsel van hun nieuwe woonland. In Nederland
hebben we een (gedeeltelijk) premie-gefinancierd zorgstelsel. Deze
personen betalen in Nederland vanuit de solidariteitsgedachte in de zorg
hier een soort vervangende zorgpremie, die «verdragsbijdrage» heet.
Deze bijdrage is afhankelijk van het niveau van zorg in het nieuwe
woonland. Deze «verdragsbijdrage» komt tot stand op basis van een
weging van het pakket van het nieuwe woonland ten opzichte van het
Nederlandse pakket (woonlandfactor). In het nieuwe woonland is dan
geen zorgpremie meer verschuldigd6. Daarmee wordt er maar één keer
betaald voor de zorg ten laste van Nederland.
Voor de vraag waar de gepensioneerde uit voormelde voorbeeld belasting
moet betalen, en dus bijdraagt aan de algemene middelen, zijn de
belastingverdragen van belang. Met de Nederlandse belastingverdragen
wordt voorkomen dat gepensioneerden dubbel belast worden over
bijvoorbeeld een AOW-uitkering of het pensioen dat zij uit Nederland
ontvangen. Belastingverdragen bepalen daartoe, kort gezegd, welk land
(woonland of bronland) belasting mag heffen over het pensioen van
personen die in het ene land wonen en pensioen ontvangen uit het andere
land. Dit betekent wel dat, als het nieuwe woonland de zorg financiert uit
5

Titel III van Verordening (EG) 883/2004, vanaf artikel 17, bevat bepalingen voor onder andere
rechten op doktersbehandelingen in bepaalde situaties, en hoe dat tussen de lidstaten
gefinancierd wordt.
6
Dat het woonland een deel van de algemene middelen aanwent om de het nationale
zorgstelsel te financieren, betekent niet dat er sprake is van een dubbele premieheffing.
Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie is er sprake van een
premie voor de sociale zekerheid als de bijdrage specifiek en rechtstreeks bestemd is voor de
financiering van het socialezekerheidsstelsel. Dit betekent niet dat alle bedragen die naar de
financiering van de zorg gaan ook zorgpremies zijn. De bijdrage aan de zorgkosten moet
specifiek en rechtstreeks bestemd zijn voor de financiering van de zorg. De algemene middelen
zullen vaak niet specifiek en rechtstreeks naar de zorg gaan. Naast het feit dat verschillende
inkomstenbronnen van de overheid tezamen de algemene middelen uitmaken is ook de
nationale besteding van de algemene middelen niet statisch en vaak afhankelijk van politieke
keuzes. Het is daardoor vaak niet te bepalen welk specifiek onderdeel van de algemene
middelen rechtstreeks besteed zal worden aan de financiering van de zorg. (HvJ EU De Ruyter
C-623/13, van 26 februari 2015, en Commissie/Frankrijk C-169/98, van 15 februari 2000, r.o. 32).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

5

de belastinginkomsten (de algemene middelen) en personen moeten nog
(een deel) belasting betalen in hun nieuwe woonland, een deel van die
betaalde belasting ook naar de financiering van de zorg in het nieuwe
woonland kan gaan. Net als de coördinatieverordening treden de
belastingverdragen niet in de autonomie van een land om de algemene
middelen naar eigen inzicht te besteden.
Samenvattend zijn op het niveau van de coördinatieverordening en in de
belastingverdragen afspraken gemaakt om te coördineren welke lidstaat
premies en/of belastingen mag heffen. Dit neemt niet alle verschillen in
nationale stelsels weg. De verschillen tussen de nationale stelsels kunnen
op onderdelen nadelig of voordelig uitpakken voor personen die zich
grensoverschrijdend bewegen. Ik vind het echter belangrijk dat de
aanwending van de algemene middelen binnen de eigen autonomie van
de lidstaten ligt. Nederland is, als gezegd, voorstander van de autonomie
om het eigen socialezekerheids- en belastingstelsel in te richten.
Nederland heeft bijvoorbeeld ook een gemengd stelsel van financiering
van de zorg, ook hier gaat een deel van de belastingopbrengsten naar de
financiering van de zorg. Ik zou daar dan ook niet aan willen tornen en
vind het niet wenselijk om op Europees niveau deze autonomie inzake de
inrichting en financiering van de zorgstelsels aan de orde te stellen. De
verschillen in nationale stelsels zijn inherent aan grensoverschrijdend
wonen en werken. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie kan
iemand er ook niet vanuit gaan dat het feit dat hij in een andere lidstaat
gaat wonen, neutraal uitpakt voor zijn socialezekerheidspositie.
Vanwege de gevolgen die grensoverschrijdend wonen en werken kunnen
hebben door de verschillende stelsels van landen, hecht ik er zeer aan dat
personen bewust en op basis van voldoende informatie de keuze kunnen
maken om zich in een andere EU-lidstaat te vestigen. Er zijn diverse
websites waarop informatie te vinden is over de implicaties van grensoverschrijdend bewegen op het gebied van zorgkosten. Bijvoorbeeld de
site van het CAK (https://www.hetcak.nl/regelingen/buitenland) of de site
van de rijksoverheid (https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/
zorgverzekering/vraag-en-antwoord/ben-ik-verzekerd-voor-dezorgverzekering-als-ik-in-het-buitenland-woon).
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
W. Koolmees

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 834, nr. 49

6