Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1170
Vragen van het lid Van Raan (PvdD) aan de Staatssecretaris van Economische
Zaken en Klimaat en de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid
over de uitrol van 5G. (ingezonden 9 september 2019).
Antwoord van Staatssecretaris Keijzer (Economische Zaken en Klimaat), mede
namens de ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voor
Medische Zorg (ontvangen 20 december 2019). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 239.
Vraag 1
Kent u het bericht «Hoe veilig is het nieuwe 5G-netwerk»? 1
Antwoord 1
Ja, daar heb ik kennis van genomen.
Vraag 2 en 3
Welke toestemming en/of vergunningen dient de rijksoverheid nog te geven
voor het grootschalige gebruik van deze techniek?
Kunt u in een tijdlijn aangeven wat de planning is van de uitrol van 5G per
regio?
Antwoord 2 en 3
De verwachting is dat 5G in eerste instantie gaat worden toegepast in de
zogenaamde 700 MHz- en 3,5 GHz-frequentiebanden. De vergunningen voor
het gebruik van de 700 MHz-band worden halverwege 2020 geveild. Het
voornemen is om vergunningen in de 3,5 GHz-band te veilen in 2021/2022.
Het is waarschijnlijk dat na het veilen van vergunningen in de 700 MHz-band
de winnaars van die vergunningen de frequenties gaan gebruiken om 5G
mee toe te passen.
Overigens is het de verwachting dat 5G ook zal worden toegepast in alle
andere frequentiebanden waarvoor reeds vergunningen voor mobiele
communicatie zijn of worden verleend. Dit betreft de 800, 900, 1800, 2100
MHz, en 2,6 GHz. De vergunningen zijn namelijk «technologieneutraal». Het
staat de vergunninghouder vrij om elke technologie van zijn keuze toe te
passen, zo lang hij zich maar houdt aan de vergunningvoorschriften.

1

ah-tk-20192020-1170
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

https://frieschdagblad.nl/2019/9/3/hoe-veilig-is-het-nieuwe-5g-netwerk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Vraag 4
Kunt u een schatting geven van het aantal extra antennes dat er in totaal
bijgeplaatst moet worden om een dekkend 5G-netwerk te implementeren (in
absolute aantallen en in aantal per vierkante kilometer in stad en platteland)?
Antwoord 4
De overheid bepaalt niet waar en wanneer er 5G wordt uitgerold.
5G-netwerken worden aangelegd door private ondernemingen zoals KPN,
T-Mobile, en VodafoneZiggo. Zij bepalen waar en wanneer zij investeren in de
netwerkinfrastructuur die nodig is voor 5G, zoals antennes en het leggen van
glasvezelkabels. De keuzes die zij hierbij maken zijn afhankelijk van de
bedrijfsstrategie, die bedrijfsvertrouwelijk is. Mede hierdoor kan ik ook niet
aangeven hoeveel extra antennes er bijgeplaatst moeten worden om landelijk
dekkende 5G-netwerken te creëren. Het samenwerkingsverband van
telecomproviders, Monet, heeft becijferd wat zij verwachten aan toename aan
antennes door de uitrol van 5G. Deze toename is 10%; dat zijn ongeveer
4.500 extra antennes (en ongeveer 1.500 antenne-opstelpunten). Daarnaast
verwachten de operators in beperkte mate kleine antennes (small cells) in de
komende 3 tot 5 jaar.
Vraag 5, 6, 7 en 8
Deelt u de mening dat het verwijderen van bomen (en andere groenvoorzieningen) niet het gevolg zou mogen zijn van de uitrol van het 5G-netwerk? Zo
nee, waarom niet?
Klopt het dat bomen (en andere groenvoorzieningen) in bepaalde programma’s en/of modellen worden gezien als obstakels bij de planning van
5G-netwerken waar voorheen bomen (en andere groenvoorzieningen) dat
predicaat niet hadden? Zo ja, kunt u voorbeelden geven?
Op welke manier worden bomen (en andere groenvoorzieningen) gezien als
te verwijderen obstakels bij de planning van 5G-netwerken?2
Is het met de toekomstige uitbreiding van de gemeentelijke bevoegdheden,
als gevolg van de invoering van de Omgevingswet, mogelijk om bomen (en
andere groenvoorzieningen) een andere status (juridisch of anderszins) te
geven in planningsdocumenten zoals bestemmingsplannen?
Antwoord 5, 6, 7 en 8
Bossen en andere houtopstanden vormen een uniek natuurtype. Naast de
klassieke functies van natuur, landschap, productie in de vorm van houtoogst,
behoud van cultureel erfgoed en recreatie, wordt de afgelopen decennia
steeds meer belang gehecht aan andere functies van houtopstanden, zoals
het vastleggen van kooldioxide, het leveren van ecosysteemdiensten als het
bergen en bufferen van water, het dempen van grote temperatuurschommelingen in en nabij stedelijke gebieden, het filteren van fijnstof en het
bijdragen aan het kwaliteit van het leven en aan een aangename leefomgeving.
Vanwege hun belangrijke functie worden houtopstanden op basis van
nationaal beleid beschermd en is deze bescherming gericht op het behoud
van het areaal van houtopstanden en van hun kwaliteit. Die bescherming is
geregeld in hoofdstuk 4 van de Wet natuurbescherming en die regels worden
ongewijzigd overgenomen in het Besluit activiteiten leefomgeving dat
uitvoering geeft aan de Omgevingswet. Dat wordt geregeld via het Aanvullingsbesluit natuur Omgevingswet, dat momenteel is voorgehangen bij de
Eerste en Tweede Kamer.
Deze regels hebben uitsluitend betrekking op houtopstanden buiten de
bebouwde kom. Gemeenten wijzen in hun omgevingsplan de «bebouwingscontour kap» aan. Binnen die bebouwingscontour gelden uitsluitend de in het
omgevingsplan gestelde regels over de kap van bomen. Deze regels worden
dus gesteld door de desbetreffende gemeente. De provincie kan bij omgevingsverordening voorschriften stellen waaraan gemeenten zich hebben te
houden in hun omgevingsplan.
Buiten de bebouwde kom zijn gedeputeerde staten in de regel bevoegd gezag
voor het in ontvangst nemen van meldingen en het opleggen van een

2

https://www.surrey.ac.uk/sites/default/files/2018–03/white-paper-rural-5G-vision.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

kapverbod, tenzij het gaat om situaties als bedoeld in art. 1.3 van de Wet
natuurbescherming waarvoor het Rijk bevoegd gezag is.
Of bomen en andere groenvoorzieningen in het kader van de uitrol van het
5G-netwerk mogen worden gekapt moet dus worden beoordeeld aan de hand
van het omgevingsplan en anders is dat ter beoordeling van provincie of Rijk,
waarbij het beschermingsregime van de Wet natuurbescherming en in 2021
de Omgevingswet in acht moet worden genomen. Bij de beoordeling of
bomen en andere groenvoorzieningen verwijderd mogen worden dient
overigens niet alleen het beschermingsregime voor hout- en houtopstanden
in acht te worden genomen, maar ook het beschermingsregime voor soorten
in hoofdstuk 3 van de Wet natuurbescherming. Ook dat beschermingsregime
zal per 1 januari 2021 ongewijzigd onderdeel zijn van de Omgevingswet.
Het klopt dat het gebladerte van bomen voor demping zorgt van het
antennesignaal. Dat is al zo bij de frequenties die de huidige telecomnetwerken (2G, 3G en 4G) gebruiken. Een antenne-opstelpunt zal logischerwijs
geplaatst worden op een plek waar de dekking optimaal is, rekening houdend
met de aanwezige vegetatie en gebouwen. We hebben geen scenario’s
vernomen waarbij bomen gekapt moeten worden voor de dekking van 5G.
Ook het samenwerkingsverband Monet heeft aangegeven het niet als
wenselijk te zien om bij de uitrol van 5G bomen en andere groenvoorzieningen te verwijderen.
Vraag 9, 10, 11 en 12
Kunt u aangeven welke zelfstandige Nederlandse onderzoeken zijn verricht
naar het effect van elektromagnetische velden (EMV) op mensen en specifiek
het gebruik van de mobiele frequenties voor 5G in Nederland?
Kunt u aangeven welke zelfstandige Nederlandse onderzoeken zijn verricht
naar het effect van EMV op dieren (inclusief insecten) en specifiek het gebruik
van de mobiele frequenties voor 5G in Nederland?
Kunt u aangeven welke zelfstandige Nederlandse onderzoeken zijn verricht
naar het effect van EMV op de natuur en specifiek het gebruik van de mobiele
frequenties voor 5G in Nederland?
Kunt u aangeven welke andere (internationale) onderzoeken zijn verricht naar
het effect van EMV op respectievelijk mensen, dieren (inclusief insecten) en
natuur en specifiek het gebruik van de mobiele frequenties voor 5G?
Antwoord 9, 10, 11 en 12
Op 17 april jl. heb ik samen met de Minister voor Medische Zorg en Sport uw
Kamer geïnformeerd over het onderwerp 5G en gezondheid.3 Er is vanaf de
komst van mobiele netwerken veel onderzoek gedaan naar mogelijke
gezondheidseffecten. In opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat coördineert ZonMw al sinds 2006 een grootschalig onderzoeksprogramma van 16,6 miljoen euro op het gebied van hoog- en laag frequent
EMV. Het programma richt zich op (1) de biologische interactie tussen
blootstelling aan EMV en het menselijk lichaam; (2) epidemiologische
onderzoeken naar het verband tussen blootstelling aan EMV en het optreden
van gezondheidseffecten; (3) de gepercipieerde risico’s van EMV; en (4)
technologische aspecten van EMV. Een van de studies uit het ZonMwprogramma (COSMOS4) is verlengd tot 2023. Dit betreft een zeer groot
Europees cohortonderzoek, waarin enkele honderdduizenden mensen
gevolgd worden met als doel langetermijn-gezondheidseffecten te achterhalen. Daarbij wordt onder meer hun gebruik van telecommunicatiemiddelen
vastgelegd en wordt hun gezondheidsstatus door de tijd heen gemeten, zodat
verbanden tussen blootstelling aan EMV en gezondheid kunnen worden
onderzocht. Nederland is één van de deelnemende landen. Het Kennisplatform Elektromagnetische Velden en Gezondheid (Kennisplatform EMV) geeft
aan dat in het geheel van alle onderzoeken er geen bewijs is dat langdurige
blootstelling aan elektromagnetische velden onder de blootstellingslimieten
schadelijk is voor de gezondheid.5

3

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/04/17/kamerbrief-over-5g-engezondheid
4
https://web.archive.org/web/20100426101231/http://www.ukcosmos.org/index.html
5
https://www.kennisplatform.nl/elektromagnetische-velden-en-gezondheid/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Voor een overzicht van het specifiek in Nederland uitgevoerde onderzoek
wordt verwezen naar het ZonMw-programma «Elektromagnetische Velden en
Gezondheid».6 Op de website van ZonMw staat een overzichtspagina van
onderzoek dat binnen het programma is verricht. Daar bevindt zich een
publicatielijst en een overzicht. In het onderzoeksprogramma is niet specifiek
naar 5G gekeken omdat 5G toen nog niet bestond. De Gezondheidsraad heeft
aangegeven dat er in het verleden enkele onderzoeken zijn gedaan naar de
effecten van EMV op planten, dieren en natuur.
Volgens het Kennisplatform EMV concluderen wetenschappelijke adviesorganen, zoals de World Health Organization (WHO) en de Gezondheidsraad, dat
in wetenschappelijke onderzoeken geen bewijzen zijn gevonden voor
negatieve effecten op de gezondheid door blootstelling aan elektromagnetische velden onder de blootstellingslimieten. Het Kennisplatform EMV geeft
bij vragen of zorgen in de samenleving snel duidelijkheid over mogelijke
gezondheidseffecten van elektromagnetische velden. In het Kennisplatform
EMV werken RIVM, TNO, DNV GL, GGD GHOR Nederland, Agentschap
Telecom, ZonMw en Milieu Centraal samen om wetenschap te duiden en
kennis te ontsluiten voor burgers, werknemers en lagere overheden. De
Gezondheidsraad heeft een adviserende functie. De Gezondheidsraad volgt
de ontwikkelingen rond elektromagnetische velden en gezondheid en
rapporteert daar zo nodig over.
Vraag 13, 14, 15 en 16
Welke onderzoeken bestaan er om de effecten van de verwachte cumulatieve
straling van 5G netwerken op respectievelijk mensen, dieren en natuur in
kaart te brengen van de naar schatting 100 en 350 cellen per vierkante
kilometer die nodig zijn voor een landelijk dekkend netwerk?7
Hoe wordt voorkomen dat, door het toegenomen aantal antennes en
intensiever gebruik van frequenties, er negatieve cumulatieve effecten
ontstaan voor respectievelijk mensen, dieren en natuur?
Hoe wordt het voorzorgsbeginsel gewaarborgd dat er geen schadelijke
gezondheidseffecten op mensen, dieren en natuur mogen zijn als 5G wordt
ingevoerd?
Wie is verantwoordelijk voor het voorkomen van negatieve cumulatieve
effecten van EMV als gevolg van de grootschalige uitrol van 5G?
Antwoord 13, 14, 15 en 16
Zoals ook aangegeven bij het antwoord op vraag 4 heeft het samenwerkingsverband Monet becijferd wat zij verwachten aan toename aan antennes door
de uitrol van 5G. Deze toename is 10%; dat zijn ongeveer 4.500 extra
antennes (en ongeveer 1.500 antenne-opstelpunten). Daarnaast verwachten
de operators in beperkte mate kleine antennes (small cells) in de komende 3
tot 5 jaar.
De huidige blootstellingslimieten voor 3G en 4G gelden straks ook voor 5G.
Met 5G moet de optelsom van alle elektromagnetische velden nog steeds
onder de Europees aanbevolen blootstellingslimieten blijven. Agentschap
Telecom houdt dit in de gaten en is begin 2019 gestart met de metingen bij
testlocaties voor 5G-antennes. Zo kan Agentschap Telecom, voor en na de
uitrol van 5G, de samenleving via metingen blijven informeren over de
veldsterktes en blootstelling in Nederland. Agentschap Telecom werkt in deze
voorbereiding samen met het RIVM. De eerste resultaten van metingen door
Agentschap Telecom bij 5G-testlocaties zijn beschikbaar op de website van
het Antennebureau en het Agentschap Telecom. De eerste resultaten wijzen
erop dat de gemeten veldsterktes een factor 10 tot 20 onder de blootstellingslimieten zaten.8 Agentschap Telecom doet al metingen aan de elektromagnetische velden en ziet erop toe dat de door de EU aanbevolen blootstellingslimieten op publiek toegankelijke plekken niet worden overschreden.
Zowel de selectieve veldsterkte (veldsterkte van de aanwezige signalen
afzonderlijk) als de cumulatieve veldsterkte (veldsterkte van alle signalen
6

https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/fundamenteel-onderzoek/programmas/
programma-detail/elektromagnetische-velden-en-gezondheid/projecten/
https://www.smallcellforum.org/press-releases/small-cell-forum-unveils-operator-researchshowing-accelerating-densification-enterprise-deployments-road-5g/
8
https://www.antennebureau.nl/antennes-en-techniek/documenten/rapporten/2019/september/
24/rapport-5g-metingen
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

gezamenlijk) wordt gemeten door het Agentschap. In beide gevallen moeten
de gemeten veldsterkten onder de limieten blijven. Om burgers zekerheid te
bieden dat de EMV-blootstelling binnen de limieten blijft, worden deze
limieten vastgelegd onder de Telecommunicatiewet, zoals aangekondigd in
het Actieplan Digitale Connectiviteit van het kabinet.
Vraag 17, 18 en 19
Kunt u een zo volledig mogelijk internationaal overzicht verschaffen van alle
5G-normen (ICNIRP «mobile telephones» en «base station»-normen, of de
voor Nederland hiervan afgeleide normen) voor mensen, dieren en natuur?
Kunt u aangeven hoe deze 5G-normen voor mensen, dieren en natuur zich
door de tijd hebben ontwikkeld, in Nederland en in het buitenland?
Welke besluiten met betrekking tot de vaststelling of verandering van
Nederlandse EMV-normen als gevolg van de uitrol van 5G in Nederland staan
het komende jaar op de agenda?
Antwoord 17, 18 en 19
Om gezondheidsschade van sterke elektromagnetische velden te voorkomen
heeft een internationale commissie, de International Commission on
Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP), blootstellingslimieten opgesteld
voor elektromagnetische velden, die ook in Nederland worden gehanteerd.
Deze limieten bevatten een ruime veiligheidsmarge, die rekening houdt met
kwetsbare groepen, zoals ouderen, kinderen en mensen met een zwakke
gezondheid. De veiligheidsmarges zijn vijftig keer lager dan het niveau
waarboven gezondheidseffecten kunnen optreden. De ICNIRP beoordeelt
hiervoor regelmatig de stand van de wetenschap op het gebied van
elektromagnetische velden en gezondheid. Er zijn verschillende blootstellingslimieten voor elektromagnetische velden van verschillende frequenties.
Deze limieten gelden voor de frequenties die in de huidige netwerken worden
gebruikt en ook voor toekomstige 5G-frequenties. Het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) houdt het internationale beleid op het
gebied van elektromagnetische velden bij en publiceert daar overzichten van.
In het meest recente rapport geeft het RIVM een overzicht van het beleid ten
aanzien van laagfrequente en radiofrequente elektromagnetische velden in de
28 EU-lidstaten en 7 andere geïndustrialiseerde landen.9
Op grond van het Besluit radioapparaten 2016 en de Europese Radio Richtlijn
dienen radioapparaten, zoals mobiele telefoons, voor het op de markt
aanbieden te voldoen aan de ICNIRP-limieten. Om aan te tonen dat deze
apparatuur veilig is, hanteert de industrie de blootstellingslimieten zoals die
beschreven zijn in de Europese normen. Producten met een CE-markering
voldoen volgens de fabrikant aan deze normen. Dezelfde eis is ook van
toepassing op de eerste ingebruikname van zenders/antennes, zoals voor 5G.
Zoals in antwoord op vragen 13 t/m 16 aangegeven houdt het Agentschap
hier toezicht op en doet veldsterktemetingen door het gehele land om te
controleren of de blootstellingslimieten niet worden overschreden.
Vraag 20
Deelt u de mening dat het wenselijk is om meer wetenschappelijk onderzoek
te verrichten naar de gevolgen van (veranderingen in) het gebruik van de
telecomfrequenties op mensen, dieren en natuur, alvorens grootschalige
uitrol van 5G toe te staan? Zo nee, hoe garandeert u dat er geen schadelijke
gevolgen zullen zijn?
Antwoord 20
Het is belangrijk dat de leefomgeving van mensen gezond en veilig is en ook
als zodanig wordt ervaren. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
heeft sinds 2006 ruim 16 miljoen euro geïnvesteerd in wetenschappelijke
onderzoeken om te achterhalen of er gezondheidsrisico’s optreden door
aanwezigheid van EMV. Uit alle inmiddels afgeronde onderzoeken en
Gezondheidsraadadviezen waarin alle literatuur is meegenomen, blijkt echter
dat er geen bewijzen hiervoor zijn, zolang de blootstelling beneden de
blootstellingslimieten blijft. Dat geldt ook na introductie van het 5G-netwerk.
Agentschap Telecom zal toezicht blijven houden op de naleving van de
9

https://www.rivm.nl/comparison-of-international-policies-on-electromagnetic-fields-2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

blootstellingslimieten. Alle veldsterktemetingen (EMV) die Agentschap
Telecom uitvoert worden ook op genomen in het publiek toegankelijke
antenneregister. Tevens zullen de ICNIRP-limieten voor EMV geborgd worden
onder de Telecommunicatiewet, zodat het Agentschap hier ook passend
toezicht op kan houden. Daarnaast blijf het kabinet de nieuwste wetenschappelijke resultaten op de voet volgen. Ook spelen het Kennisplatform EMV en
organisaties als het RIVM, Gezondheidsraad en GGD’en een belangrijke rol in
de advisering en ontsluiting van kennis op het gebied van EMV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6