Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Eindrapport

Actualisering
Vervanging F-16

Pagina 1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Managementsamenvatting

Ons land, met een zeer open economie en samenleving, is afhankelijk van de
wereld om zich heen. Het handhaven van stabiliteit en de internationale
rechtsorde is van groot belang. De (internationale) veiligheidssituatie laat
zien dat de Nederlandse krijgsmacht voorbereid moet blijven op een scala
aan inzetmogelijkheden, in alle fasen van een conflict en zo nodig op grote
afstand van onze landsgrenzen. Dreigingen en risico’s, nu en in de toekomst,
zijn diffuus. Bovendien moet de financiële huishouding van defensie op orde
zijn. Beide uitgangspunten worden met elkaar verenigd door zowel in
operationeel als in financieel opzicht te streven naar duurzaamheid. Voor een
hoogwaardige en internationaal inpasbare krijgsmacht is de vervanging van
het F-16 jachtvliegtuig noodzakelijk. De praktijk laat zien dat uitgezonden
eenheden (land, zee én lucht) over escalatiedominantie moeten beschikken.
Het geweldsniveau in conflicten laat zich immers niet altijd voorspellen en
kan snel veranderen. Ook de snelle opkomst van moderne, mobiele
luchtafweer en nieuwe radar- en detectietechnieken is een feit. De vervanger
van de F16 zal weer 30 tot 40 jaar dienst moeten doen en daarmee de
komende decennia ook het politieke en militaire handelingsvermogen
bepalen. Het meest toekomstbestendige toestel, dat alle missietypen kan
uitvoeren, is de F35. De vervanging van de F-16 wordt volledig uitgevoerd
binnen het eerder gereserveerde investeringsbudget van 4,5 miljard euro en
het huidige exploitatiebudget van de F-16 dat 270 miljoen euro per jaar
bedraagt. Dit is inclusief een risicoreservering van 10 procent. Mocht de
situatie zich voordoen dat voor het eerste bestelmoment een aantal van 37
toestellen niet meer binnen de marges van het beschikbare investerings- en
exploitatiebudget zou kunnen worden aangeschaft, dan is een heroverweging
van het project aan de orde binnen de afgebakende financiële kaders.

Het F-16 jachtvliegtuig moet worden vervangen omdat het technisch, operationeel en
economisch het einde van zijn levensduur nadert. Het regeerakkoord vermeldt dat het
kabinet daarover in 2013 een besluit zal nemen. De vervanging van de F-16 door de F-35
maakt deel uit van de nota ‘In het belang van Nederland’. Deze nota zet uiteen dat het
geweldsniveau in conflicten moeilijk is te voorspellen en dat het van belang is dat de
krijgsmacht altijd over voldoende escalatiedominantie kan beschikken. Dit houdt in dat
basiscapaciteiten, waartoe ook het jachtvliegtuig behoort, het vermogen moeten hebben
effectief te blijven opereren als de veiligheidssituatie verslechtert. Daarom moet de
Nederlandse krijgsmacht inzetbaar zijn op alle geweldsniveaus en voor alle strategische
functies. Op basis van die uitgangspunten luidt de conclusie dat de F-35 zich als enige
kwalificeert voor de noodzakelijk geachte taken. De F-35 biedt de meeste en beste
capaciteiten, is het enige toestel dat alle zes missietypen aankan en sluit derhalve het
beste aan bij de diffuse dreigingen en risico’s die de komende decennia op ons af zullen
komen. Dit Eindrapport Actualisering Vervanging F-16 dient als verdiepingsbijlage bij de
nota.

Pagina 3

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Gegeven deze inhoudelijke afweging achtte de ministeriële commissie een actualisering
van de kandidatenvergelijkingen in 2001 en 2008 voldoende om na te gaan of er sindsdien
wezenlijke veranderingen zijn opgetreden waardoor de eerdere conclusies over kwaliteit
en betaalbaarheid zouden moeten worden herzien. De actualisering gaf daartoe geen
aanleiding. Dit heeft een definitieve keuze mogelijk gemaakt die het sluitstuk vormt van
een proces van twaalf jaar.
De actualisering
Voor de hernieuwde actualisering is alle beschikbare informatie bijeengebracht. De
kandidaten uit de vergelijkingen van 2001 en 2008 zijn opnieuw beschouwd: de F/A-18
E/F, de Eurofighter T3, de Rafale F4, de Gripen NG, de Advanced F-16 en de F-35A. In
2001 zijn de kandidaten onderzocht op systeemeffectiviteit, levensduurkosten, levertijd,
industriële participatie, risico’s en overige aspecten. In 2008 werd gefocust op de aspecten
kwaliteit, levensduurkosten en levertijd. De criteria uit 2001 en 2008 zijn bij de huidige
actualisering in ogenschouw genomen. De toestellen zijn voorts beoordeeld aan de hand
van het defensiebrede afwegingskader in de nota over de toekomst van de krijgsmacht,
‘In het belang van Nederland’. Het betreft de aspecten operationele duurzaamheid,
financiële duurzaamheid en samenwerking. De informatie uit 2001 en 2008 is voor alle
toestellen geactualiseerd en zo vergelijkbaar mogelijk inzichtelijk gemaakt. Hierbij moet
worden aangetekend dat, door de langdurige deelneming aan het F35-programma, het
verschil in beschikbare informatie over de F35 en de overige kandidaten sinds 2008 verder
is toegenomen. De capaciteiten van de toestellen zijn voorts bezien in de context van de
zes missietypen die voor jachtvliegtuigen worden onderscheiden. Vervolgens is er gekeken
of de actualisering aanleiding gaf om de conclusies uit 2001 en 2008, waarbij de F35 als
de kwalitatief beste kandidaat werd aangemerkt, in twijfel te trekken. Dat was niet het
geval.
Operationele aspecten F-35
Met de F-35A acht Defensie de komende decennia een operationeel verantwoorde
taakuitvoering mogelijk. De F-35 biedt in militair-operationeel opzicht de meeste opties en
is als enige in staat alle missietypen uit te voeren. Van het bevechten en behouden van
luchtoverwicht, het onderdrukken en uitschakelen van vijandelijke (mobiele)
luchtafweersystemen tot close air support van eigen troepen. De F-35 biedt bovendien
sterk verbeterde waarnemingscapaciteiten die in alle missietypen van grote waarde zijn, in
het bijzonder voor de verzameling van inlichtingen, verkenning en bewaking. Het toestel
heeft tevens het meeste potentieel voor doorontwikkeling in samenwerking met partners.
Belangrijk zijn ook de mogelijkheden voor internationale samenwerking op terreinen zoals
training, instandhouding en inzet. Met de keuze voor de F-35A levert Nederland een
bijdrage aan het oplossen van de militaire tekortkomingen die de Navo en de EU hebben
vastgesteld.
Financiële inpasbaarheid
De vervanging van de F-16 wordt volledig uitgevoerd binnen het eerder gereserveerde
investeringsbudget van 4,5 miljard euro en het huidige exploitatiebudget van de F-16 dat
270 miljoen euro per jaar bedraagt. Omdat de stuksprijs en de exploitatiekosten van de F35 nog niet definitief vaststaan, wordt een risicoreservering van 10 procent op zowel de
investeringen als de exploitatie gehanteerd. Daarmee kunnen onvoorziene stijgingen van
de ramingen worden opgevangen zonder directe gevolgen. De aldus beschikbare financiële
Pagina 4

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

ruimte is volgens de huidige inzichten toereikend voor de aanschaf van 37 toestellen
(inclusief de twee testtoestellen). Voor dit strakke financiële kader is gekozen om
verdringingseffecten te voorkomen die vroeg of laat ten koste zouden gaan van andere
capaciteiten van de krijgsmacht. Mocht de situatie zich voordoen dat voor het eerste
bestelmoment een aantal van 37 toestellen niet meer binnen de marges van het
beschikbare investerings- en exploitatiebudget zou kunnen worden aangeschaft, dan is
een heroverweging van het project aan de orde binnen de afgebakende financiële kaders.

Pagina 5

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 6

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting .............................................................................................................. 3
Inhoudsopgave .............................................................................................................................. 7
1.

Inleiding .....................................................................................................................................9
Algemeen ...................................................................................................................................... 9
Toegepaste indeling in de hoofdstukken ............................................................................................ 9
Beperkingen ................................................................................................................................ 10
Leeswijzer ................................................................................................................................... 10

2.

Eerdere kandidatenvergelijkingen.............................................................................................11
Inleiding ..................................................................................................................................... 11
Proces kandidatenvergelijking ........................................................................................................ 11
De kandidatenvergelijking uit 2001 ................................................................................................ 11
De actualisering van de kandidatenvergelijking in 2008 .................................................................... 14
Bruikbaarheid anno 2013 .............................................................................................................. 17

3.

Beschrijving van de kandidaten ................................................................................................19

4.

Systeemeffectiviteit en kwaliteit [Commercieel Vertrouwelijk] ................................................21

5.

Financiële aspecten ...................................................................................................................23
Inleiding ..................................................................................................................................... 23
Informatie uit de kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008 .................................................. 24
Jaarrapportage Vervanging F-16 .................................................................................................... 25
Verkrijgen van actuelere gegevens uit open bronnen ........................................................................ 26
Kosten ........................................................................................................................................ 28
Kale stuksprijs en investeringskosten van de toestellen .................................................................... 28
Levensduurkosten (LCC) en exploitatiekosten van de toestellen ......................................................... 32
Subconclusies .............................................................................................................................. 35

6.

Tijdsaspecten ............................................................................................................................37
Inleiding ..................................................................................................................................... 37
Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering in 2008 ......................................................... 37
Stand van zaken 2013 .................................................................................................................. 37
Subconclusies .............................................................................................................................. 38

7.

Participatie................................................................................................................................39
Inleiding ..................................................................................................................................... 39
De kandidatenvergelijking uit 2001 ................................................................................................ 39
De actualisering van de kandidatenvergelijking in 2008 .................................................................... 40
Actualisering 2013........................................................................................................................ 41

8.

Overige aspecten ......................................................................................................................43
Inleiding ..................................................................................................................................... 43
Milieu en arbeidsomstandigheden ................................................................................................... 44
Kwaliteitsborging ......................................................................................................................... 45
Contractuele aspecten .................................................................................................................. 45

9.

Risico’s [Commercieel Vertrouwelijk] .......................................................................................47

10. Afwegingskader ........................................................................................................................49
Inleiding ..................................................................................................................................... 49
Operationele duurzaamheid ........................................................................................................... 49
Financiële duurzaamheid ............................................................................................................... 49
Samenwerking ............................................................................................................................. 49
Kwalitatief oordeel aan de hand van aspecten uit het afwegingskader ................................................. 50
11. Validiteit en wenselijkheid van de zes missietypen ...................................................................51
Algemeen .................................................................................................................................... 51
De toekomstige operationele context .............................................................................................. 51
Navo- en EU-tekortkomingen ......................................................................................................... 54
Twee typen jachtvliegtuigen .......................................................................................................... 54
Subconclusies .............................................................................................................................. 54

Pagina 7

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

12. Internationale samenwerking ...................................................................................................57
Inleiding ..................................................................................................................................... 57
Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering in 2008 ......................................................... 57
Actuele stand van zaken 2013 ....................................................................................................... 57
Interoperabiliteit met Navo- en EU-landen....................................................................................... 58
Navo- en EU-tekortkomingen [NATO Restricted] .............................................................................. 59
Potentiële besparingen door samenwerking ..................................................................................... 59
Subconclusies .............................................................................................................................. 59
13. Toekomstbestendigheid ............................................................................................................60
Inleiding ..................................................................................................................................... 60
Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008 ............................................................. 60
Actuele stand van zaken 2013 ....................................................................................................... 61
Subconclusies .............................................................................................................................. 63
14. Toets aan de nota over de toekomst van de krijgsmacht...........................................................64
Algemeen .................................................................................................................................... 64
Nota over de toekomst van de krijgsmacht ...................................................................................... 64
Oordeel op kwaliteit anno 2013 ...................................................................................................... 64
Oordeel op levensduurkosten anno 2013 ......................................................................................... 65
Oordeel op levertijd anno 2013 ...................................................................................................... 65
Uitkomsten kandidatenvergelijkingen andere landen......................................................................... 65
Beschikbaar budget in Nederland ................................................................................................... 67
15. Eindconclusies...........................................................................................................................70
Algemeen .................................................................................................................................... 70
Product ....................................................................................................................................... 70
Financiële inpasbaarheid ............................................................................................................... 70
Aantallen .................................................................................................................................... 71
Binnenkort te verwachten ontwikkelingen ....................................................................................... 71
Operationele consequenties ........................................................................................................... 71
BIJLAGE A. Beschrijving van de kandidaten.................................................................................... A-1
F/A-18E/F ..................................................................................................................................A-1
Eurofighter .................................................................................................................................A-2
Rafale ........................................................................................................................................A-3
Gripen NG ..................................................................................................................................A-4
Advanced F-16............................................................................................................................A-5
Joint Strike Fighter / F-35 ............................................................................................................A-6
BIJLAGE B. Managementsamenvatting rapport Ernst & Young ....................................................... B-1
BIJLAGE C. Toelichting per bron financiële aspecten ...................................................................... C-1
Deel 1: Kale stuksprijs .................................................................................................................C-1
Deel 2 Investeringskosten ............................................................................................................C-9
Deel 3 Levensduurkosten. .......................................................................................................... C-22
BIJLAGE D. Tijdsaspecten/Levertijd ............................................................................................... D-1
BIJLAGE E. Participatie ................................................................................................................... E-1
BIJLAGE F. Internationale samenwerking ...................................................................................... F-1
BIJLAGE G. Toekomstbestendigheid ............................................................................................... G-1
BIJLAGE H. Verklarende begrippenlijst ........................................................................................... H-1

Pagina 8

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

1. Inleiding
Algemeen
Defensie oriënteert zich sinds de tweede helft van de jaren negentig op de vervanging van
de F-16 door een nieuw type jachtvliegtuig. In die periode is twee maal een vergelijking
uitgevoerd van kandidaten die de F-16 zouden kunnen vervangen. De eerste keer was in
2001. Op grond van de uitkomsten van die kandidatenvergelijking is besloten tot de
Nederlandse deelneming aan de System Development and Demonstration (SDD) fase van
het ontwikkelingsprogramma van de Joint Strike Fighter (F-35). Later, in 2008, werd ter
ondersteuning van de besluitvorming over het participeren in de operationele testfase van
de F-35 de eerder uitgevoerde kandidatenvergelijking geactualiseerd.
In het regeerakkoord van het kabinet Rutte II is vastgelegd dat het kabinet eind 2013 een
besluit neemt over de vervanging van de F-16. Ter ondersteuning van dat besluit wordt in
de nota over de toekomst van de krijgsmacht beschreven welke taken een nieuw
jachtvliegtuig moet kunnen uitvoeren.
Het doel van deze actualisering is het bijeenbrengen van geactualiseerde informatie over
kandidaten die in aanmerking komen om de F-16 te vervangen. Daartoe zijn de
uitkomsten van de in 2001 uitgevoerde kandidatenvergelijking en de destijds gehanteerde
beoordelingscriteria bezien in het licht van de thans benodigde capaciteit. Op dezelfde
manier loopt dit rapport de beoordelingscriteria van de actualisering van de
kandidatenvergelijking in 2008 langs. In 2001 zijn de kandidaten beschouwd op
systeemeffectiviteit, levensduurkosten, levertijd, participatie, risico’s en overige aspecten.
In 2008 zijn de aspecten kwaliteit, levensduurkosten en levertijd beschouwd. In beide
vergelijkingen is informatie opgevraagd bij de leveranciers. De beoordeling van de
effectiviteit werd in beide gevallen gedaan door middel van een multicriteria-analyse. Ook
was in beide gevallen het eindoordeel de resultante van de (gewogen) score op tientallen
subcriteria. In dit eindrapport van de actualisering Vervanging F-16 wordt de informatie uit
beide kandidatenvergelijkingen voor zover mogelijk geactualiseerd. Besloten is geen
nieuwe kandidatenvergelijking uit te voeren. Actuele informatie over andere kandidaten
dan de F-35 is dan ook voornamelijk afkomstig uit open bronnen. Het is mede daardoor
niet goed vast te stellen of de informatie van de andere kandidaten anders dan de F-35
volledig is. Vanwege die onzekerheid is de informatie conservatief gehanteerd. Het
resultaat is een zo goed mogelijke actualisering van de vergelijking van de kandidaten
anno 2013 op basis van de beschikbare informatie.

Toegepaste indeling in de hoofdstukken
In alle hoofdstukken wordt na de inleiding eerst teruggekeken op de eerder uitgevoerde
kandidatenvergelijking in 2001 en de actualisering hiervan in 2008. Vervolgens worden,
indien van toepassing, de ontwikkelingen tussen 2001, 2008 en 2013 besproken. Op grond
van deze ontwikkelingen wordt bezien of de constateringen in 2001 en 2008 nog geldig
zijn of dat deze deels moeten worden herzien.

Pagina 9

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Beperkingen
De uitgevoerde actualisering 2013 heeft beperkingen. Voor de F-35 is een veelheid aan
informatie vanuit het programma Vervanging F-16 beschikbaar. Voor de andere
kandidaten is geput uit open bronnen, die door Defensie, het NLR en door het
onderzoeksbureau Ernst & Young zijn verzameld. Niet altijd is vast te stellen wat de
oorspronkelijke bron van de informatie is en of de informatie volledig en juist is. Er zijn
zowel kwantitatieve als kwalitatieve verschillen in de informatie over de verschillende
toestellen. De betrouwbaarheid van de actualisering in 2013 is daardoor minder dan die
van de kandidatenvergelijking in 2001 en 2008. Het is meer een actualisering, waarmee
kan worden bezien of er wezenlijke veranderingen zijn opgetreden sinds de
kandidatenvergelijkingen van 2001 en 2008, waardoor de conclusies die destijds zijn
getrokken niet meer van toepassing zouden zijn of een nieuwe kandidatenvergelijking
billijken. Fabrikanten hadden de mogelijkheid een gesprek met het ministerie te voeren
zodat informatie kon worden verstrekt. Hieraan is publieke bekendheid gegeven tijdens
onder meer het algemeen overleg Vervanging F-16 van 25 april 2013. Van deze
mogelijkheid is door SAAB en Boeing gebruik gemaakt.
Gezien de beperkingen van de actualisering is het niet mogelijk de kandidaten op alle
aspecten opnieuw uitputtend te vergelijken en te positioneren. De mate waarin een nieuwe
kandidatenvergelijking mogelijk is, hangt overigens af van de bereidheid van alle
kandidaat-leveranciers om de benodigde informatie te leveren. Daarnaast maakt een
nieuwe kandidatenvergelijking, vanwege de benodigde tijd, een kabinetsbesluit over de
vervanging van de F-16 in 2013 vrijwel onmogelijk.
Dit rapport is zodanig opgesteld dat het op een enkele uitzondering na geen geheime of
andere geclassificeerde informatie bevat. De uitzondering is de paragraaf ‘Navo- en EU
tekortkomingen’ in hoofdstuk 12. Op twee hoofdstukken na bevat het rapport ook geen
commercieel vertrouwelijke informatie. Hoofdstuk 4 (‘systeemeffectiviteit en kwaliteit’) en
hoofdstuk 9 (‘Risico’s’) zijn wel commercieel vertrouwelijk. Hierdoor is bij het volledige
rapport de rubricering daarvan “NATO RESTRICTED – COMMERCIEEL VERTROUWELIJK”.

Leeswijzer
In het rapport worden eerst de methode van de in 2001 uitgevoerde
kandidatenvergelijking en de actualisering hiervan in 2008 beschreven. Vervolgens worden
de kandidaten beschreven. Daarna gaat het rapport met de kennis van deze
kandidatenvergelijkingen nader in op systeemeffectiviteit, financiële aspecten,
tijdaspecten, participatie, overige aspecten, risico’s en het afwegingskader van de nota
over de toekomst van de krijgsmacht. Op basis daarvan en van openbare bronnen is de
informatie waar mogelijk geactualiseerd. In dit rapport worden de mogelijkheden van
internationale samenwerking voor de verschillende toestellen besproken en wordt de
toekomstbestendigheid beoordeeld. Voorts wordt een kwalitatieve beschouwing op de
aspecten uit het afwegingskader van de nota over de toekomst van de krijgsmacht
gedaan.
Het is niet in alle gevallen te vermijden geweest militair-operationeel jargon te gebruiken.
Daarom is achterin het rapport een begrippenlijst opgenomen.

Pagina 10

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

2. Eerdere kandidatenvergelijkingen
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt teruggekeken op de kandidatenvergelijking uit 2001 en 2008. Op
hoofdlijnen wordt uiteengezet volgens welke methoden en criteria deze zijn uitgevoerd.
Afgesloten wordt met de bruikbaarheid van beide vergelijkingen anno 2013.

Proces kandidatenvergelijking
Zowel de kandidatenvergelijking uit 2001 als de actualisering in 2008 had het karakter van
een Request for Information (RFI) procedure, waarbij een uitgebreide gestructureerde
vragenlijst aan de fabrikanten is voorgelegd waarmee zij verzocht werden informatie te
delen. Zowel in 2001 als in 2008 maakte Defensie gebruik van ondersteuning door TNO en
NLR. De Auditdiensten en (in 2008) de onderzoekers van de firma RAND-Europe zijn
hierbij betrokken geweest. Omdat het niet om een ‘Request for Proposal’ procedure ging,
waarbij een offerte van de fabrikant wordt gevraagd voor een bepaald contract, moet de
kosteninformatie in beide kandidatenvergelijkingen als niet-juridisch bindend worden
beschouwd. Zowel in 2001 als in 2008 is de methode waarmee de door de fabrikanten
aangeleverde kosteninformatie in de Nederlandse levensduurkostenberekening zou worden
gebruikt, aan de fabrikanten voorgelegd. Er was daardoor nauwelijks verschil van mening
over de uitkomsten van de kandidatenvergelijkingen. In 2001 werd voor de
”levensduurkosten” een puntschatting gemaakt. In 2008 werd onzekerheid expliciet
meegenomen door deze kosten, daar waar van toepassing, toe te voegen aan de
verschillende kostenparameters. Teneinde de onzekerheidsmarge van de resultaten te
beperken zijn uitgebreide statistische analyses uitgevoerd. Die onzekerheidsmarges
worden uitgedrukt in de bandbreedtes van de scores. In 2001 werd de consistentie tussen
kosten en kwaliteit gewaarborgd door de kostenschattingen te baseren op de meest
waarschijnlijk te verkrijgen uitvoering van de kandidaat toestellen op het beoogde moment
van levering. De relatie en consistentie tussen de hoofdaspecten kwaliteit, prijs en
levertijd werd in 2008 verder aangescherpt door deze in de vragenlijsten aan de
fabrikanten direct met elkaar in verband te brengen.

De kandidatenvergelijking uit 2001
(Bron: Kamerbrief 26 488, nr. 8)

In de gecombineerde B/C fase van het Defensie Materieel Proces (DMP) zijn verschillende
alternatieven geëvalueerd. Als kandidaten voor de vervanging van de F-16 werden de
Dassault Rafale, Eurofighter Typhoon, Boeing F/A-18 E/F, Lockheed Martin Advanced F-16,
Saab Gripen C/D en de JSF beschouwd. Daarnaast werd de mogelijkheid van een End Life
Update voor de F-16 onderzocht. De kwalitatieve eisen die werden gesteld aan een
vervanger van de F-16 waren gebaseerd op de hoofdtaken van de krijgsmacht zoals
vastgelegd in de Defensienota-2000. Deze waren in het zogenoemde basisdocument van
15 maart 2000 (Kamerstuk 26 488, nr. 3) nader uitgewerkt. De kandidaten werden
vergeleken op onderstaande hoofdaspecten en deelaspecten.

Pagina 11

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Tabel 1. Beoordelingsaspecten kandidatenvergelijking 2001.
Hoofdaspect
Systeemeffectiviteit

Life Cycle Costs (LCC)
Participatie

Risico's

Milieu

Kwaliteitsborging

Contractuele aspecten

Deelaspecten
Vliegtuigeffectiviteit
• Autonome Vliegtuigeffectiviteit
• Air-to-air
• Letaliteit
• Overlevingskansen
• Air-to-ground
• Letaliteit
• Overlevingskansen
• Interoperabiliteit
Ondersteuning
• Operationele ondersteuning
• Logistieke ondersteuning
• ICT en documentatie
Investeringskosten
Instandhoudingskosten
Compensatie versus participatie
Omzetvolume
Technologisch karakter
Systeemeffectiviteit
Levensduurkosten
Levertijd
Geluidsaspecten
Emissies
Gebruik gevaarlijke stoffen
Kwaliteitssysteem leveranciers
Luchtwaardigheid
Configuratiemanagement
Testvliegprocedures
Toepassing Nederlands recht
Meestbegunstigde clausule
Royalties
Contractuele audits
Systeemverantwoordelijkheid
Contractuele vorm
Verwachte problemen

De vergelijking had tot doel vast te stellen welke leverancier het beste toestel voor de
beste prijs kon leveren. Alle leveranciers werd een Request for Information (RFI) gestuurd
met ruim 700 vragen over technische, operationele en financiële aspecten van de
kandidaat-vervangers. De leveranciers van de kandidaten werd gevraagd bij de
beantwoording van het RFI uit te gaan van een (toekomstige) configuratie die vanaf 2010
geleverd kon worden.
Systeemeffectiviteit. De antwoorden die betrekking hadden op de systeemeffectiviteit
werden onderworpen aan een multicriteria-analyse waarin beoordelingscriteria waren
gedefinieerd, ieder voorzien van een wegingsfactor die het relatieve belang aangaf.
Hiermee werd een totale score bepaald voor de systeemeffectiviteit van de toestellen in de
verwachte configuratie vanaf 2010. Omdat deze toekomstige configuratie nog aan
wijzigingen onderhevig kon zijn, werd waar nodig gebruik gemaakt van een middenscore
(op basis van de meest waarschijnlijke configuratie) alsook een bovenscore (op basis van
de meest doorontwikkelde configuratie, de ideale te verwachten uitkomst).

Pagina 12

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Bij de beoordeling van de operationele systeemeffectiviteit werd gekeken naar de
geschiktheid voor zowel de luchtverdedigingstaak (air-to-air) als voor de ondersteuning
van grondtroepen (air-to-ground). Verder werd de interoperabiliteit met andere
wapensystemen in ogenschouw genomen. Bij de beoordeling van de logistieke
systeemeffectiviteit werd onder meer gekeken naar de technische betrouwbaarheid,
onderhouds- en bevoorradingsaspecten.
Life Cycle Costs (LCC). Met behulp van de door Defensie in materieelprojecten
veelgebruikte FEL SALDO1 methodiek werden de indicatieve levensduurkosten berekend,
waarbij onderscheid werd gemaakt in investerings- en exploitatiekosten.
Participatie. Naast de overweging welk toestel militairoperationeel het meest geschikt
was voor de beoogde taken, speelde ook het aspect industriële participatie mee, inclusief
de vraag of deelname aan de ontwikkeling van een toestel de voorkeur had boven ‘kopen
van de plank’ en een afweging van de risico’s van zo’n deelname. Het ministerie van
Economische Zaken beoordeelde de voorstellen voor compensatie dan wel industriële
participatie van de kandidaten. Hierbij waren de mogelijkheden om op overheidsniveau
deel te nemen in het (door)ontwikkelingsproces van het vliegtuig aan de orde. Hierbij
werd gekeken naar de te verwachten omzet, de mate van concreetheid van de
werkpakketten en de aansluiting op opgebouwde technologische kennis.
Risico's. In deze kandidatenvergelijking werden ook de risico’s onderzocht op het gebied
van systeemeffectiviteit, kosten en levertijd van de verschillende kandidaten. Zo werd een
schatting gemaakt van de kans dat de door de leveranciers beschreven toekomstige
configuratie tóch niet realiseerbaar zou zijn. Ook werd aan de hand van de terugontvangen
informatie op het gebied van levensduurkosten en levertijd een schatting gemaakt van de
risico’s op vertraging of kostenstijgingen.
Milieu, kwaliteitsborging en contractuele aspecten. Op het gebied van milieu,
kwaliteitsborging en contractuele aspecten werd aandacht geschonken aan de in de
voorgaande tabel genoemde deelaspecten.
Resultaten 2001. De gedetailleerde resultaten van deze kandidatenvergelijking zijn
vastgelegd in het DMP B/C document. De resultaten zijn verder samengevat in de B/Cbrief van 11 februari 2002 (Kamerbrief 26 488, nr. 8). Over de kwaliteiten van de
verschillende kandidaten staat in die Kamerbrief het volgende vermeld:
“Door tekortkomingen ten aanzien van de sensoren, de interoperabiliteit en de
zelfbescherming en met name door de combinatie van een gering bereik en de mee te
voeren wapenlast is de effectiviteit van de Gripen onvoldoende. De Gripen is daarom niet
meer in beschouwing genomen. De F/A-18 E/F kent beperkingen ten aanzien van het
bereik, de zelfbescherming en de sensoren en past bovendien niet in de bestaande
vliegtuigshelters. Uit de vergelijking blijkt dat de JSF en de Rafale de grootste
systeemeffectiviteit leveren, gevolgd door de Eurofighter en de Advanced F-16.
De ontwerpen van deze vliegtuigen zijn gebaseerd op verschillende operationele
concepten.
1

De FEL SALDO methodiek is een, bij Defensie gangbaar, door de TNO ontwikkeld rekenmodel om de kosten
gedurende de levensduur van wapensystemen in kaart te brengen.

Pagina 13

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

De JSF is gebaseerd op een stealth-concept, terwijl aan de andere vliegtuigen een meer
conventioneel concept ten grondslag ligt. Daarom is in de kandidatenevaluatie ook het
effect bezien van deze verschillende concepten in enkele belangrijke scenario's voor
luchtoptreden. Daarin is vooral het belang van stealth naar voren gekomen. Conventionele
vliegtuigen zijn in een aantal situaties kwetsbaar voor dreiging van vijandelijke
jachtvliegtuigen, draagbare raketsystemen en lucht-grondwapens. Ongetwijfeld zullen de
komende decennia systemen worden ontwikkeld waardoor stealth-vliegtuigen beter
kunnen worden waargenomen. Stealth biedt dus geen blijvende garantie voor
onzichtbaarheid. Maar dergelijke vliegtuigen zijn altijd in het voordeel ten opzichte van
vliegtuigen die hier niet over beschikken. De conclusie luidt dat de JSF operationeel het
meest effectief is.”
Naast de beschrijving van de uitkomsten van de kandidatenvergelijking op de aspecten
systeemeffectiviteit en levensduurkosten, gaat deze Kamerbrief ook uitgebreid in op de
participatievoorstellen en de buitenlandpolitieke aspecten.

De actualisering van de kandidatenvergelijking in 2008
(Bron: Kamerbrief 26 488, nr. 131 en 133)

In 2008 werd een actualisering van de kandidatenvergelijking 2001 uitgevoerd, gebaseerd
op de aspecten prijs, kwaliteit en levertijd. Deze vergelijking maakte deel uit van de
voorbereiding van het besluit om deel te nemen aan de operationele testfase, inclusief de
bijbehorende aanschaf van twee testtoestellen.
Bij de actualisering waren initieel de Rafale, de Eurofighter, de Advanced F-16 en de
F-35A2 betrokken. Vanwege de uitkomst in 2001, waar werd geconcludeerd dat de
F/A-18 E/F beperkingen kende ten aanzien van het bereik, de zelfbescherming, de
sensoren en bovendien niet in de Nederlandse hangaars paste, is dit toestel in 2008 niet
meegenomen in de beschouwing. Op verzoek van de Kamer werd de Gripen Next
Generation (NG) alsnog betrokken bij deze actualisering.
Aan de fabrikanten werd - evenals in de initiële kandidatenvergelijking - een uitgebreide
vragenlijst gestuurd. Deze vragenlijst bouwde voort op de gehanteerde opzet en de
resultaten van de vergelijking uit 2001. Daarbij weerspiegelde de vragenlijst de sinds die
tijd toegenomen inzichten, bijvoorbeeld over de scenario’s (de zes missietypen) voor een
effectieve inzet van het luchtwapen. De nadruk in de vragenlijst lag op de ontwikkeling
van de toestellen sinds de kandidatenvergelijking uit 2001. Voorts werd de fabrikanten
gevraagd zoveel mogelijk de gegevens uit 2001 te valideren en, indien nodig, aan te
passen. De producenten van de Eurofighter en de Rafale lieten weten geen medewerking
te zullen verlenen aan de kandidatenvergelijking in 2008 waardoor deze toestellen niet in
de vergelijking konden worden betrokken. De actualisering werd uitgevoerd door het
ministerie van Defensie in samenwerking met TNO en NLR, op basis van de capaciteiten
die de kandidaten omstreeks 2015 zouden bezitten. Ook werd het operationele
groeipotentieel bij de vergelijking getrokken.

2

F-35A betreft het type F-35 waarvan Nederland twee testtoestelen heeft gekocht en dat conventioneel
opstijgt en landt (CTOL: Conventional take-off and landing). Een tweede type is de F-35B die van een korte
landingsbaan kan opstijgen en verticaal kan landen (STOVL: Short take-off and vertical landing). Het derde
type is de F-35C die bedoelt is voor opstijgen en landen vanaf een aircraft carrier.

Pagina 14

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Ten aanzien van het aspect kwaliteit werd ook in deze actualisering gebruik gemaakt van
de methodiek van multicriteria-analyse. Hiermee werd een verdere verdieping bereikt ten
opzichte van de aanpak uit de eerste kandidatenvergelijking. De kandidaten werden
vergeleken op onderstaande hoofdaspecten, ieder verdeeld in deelaspecten.
Tabel 2. Beoordelingsaspecten kandidatenvergelijking 2008.
Hoofdaspect
Kwaliteit

Life Cycle Costs (LCC)

Deelaspecten
Operationele effectiviteit in zes missietypen:
• Offensive Counter Air (OCA)
• Defensive Counter Air (DCA) / Cruise Missile Defence (CMD)
• Suppression/Destruction of Enemy Air Defences (SEAD/DEAD)
• Air Interdiction (AI)
• Close Air Support (CAS)
• Non-Traditional Intelligence, Surveillance, Reconnaissance (NTISR)
Operationele beschikbaarheid
• Instandhoudingsconcept
• Inherente beschikbaarheid
• Logistieke ondersteuning
• Operationele ondersteuning
• Vereiste ondersteuningsorganisatie
Initiële investeringskosten
Exploitatiekosten
• Gebruikskosten
• Instandhoudingskosten

Levertijd

In 2008 werden de kandidaten vooral vergeleken op de uitvoering van de zes missietypen.
Dit zijn missietypen die een multi-role jachtvliegtuig moet kunnen uitvoeren, die kunnen
voorkomen tijdens militaire operaties en die passen bij het Nederlandse ambitieniveau.
Tijdens een vlucht in een inzetgebied is het heel wel mogelijk dat elementen uit meerdere
van deze missietypen afwisselend moeten worden uitgevoerd. De missietypen worden
hieronder toegelicht. In hoofdstuk 11 wordt uitvoeriger ingegaan op de missietypen.
Offensive Counter Air/Sweep (OCA). Dit is het bevechten van luchtoverwicht door
vijandelijke vliegbases aan te vallen en boven het grondgebied van de tegenstander
vijandelijke vliegtuigen aan te vallen. Dit type operatie wordt voornamelijk in de
beginfases van een conflict uitgevoerd.
Defensive Counter Air/Cruise Missile Defence (DCA/CMD). Dit omvat het behouden
van luchtoverwicht door vijandelijke inkomende vliegtuigen aan te vallen
(luchtverdediging) en de verdediging tegen inkomende kruisraketten.
Suppression/Destruction of Enemy Air Defences (SEAD/DEAD). Dit betreft het
onderdrukken/vernietigen van vijandelijke luchtafweersystemen en bijbehorende
commando- en vuurleidingssystemen, zoals radars, op de grond.
Air Interdiction (AI). Dit is het aanvallen van vijandelijke logistieke toevoer- en
communicatielijnen diep in vijandelijk gebied. Dit zijn langeafstandsmissies, waarvoor een
groot bereik en zelfbescherming van belang zijn.

Pagina 15

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Close Air Support (CAS). Dit is het verlenen van directe steun aan grondtroepen die in
contact zijn met vijandelijke eenheden. Grote precisie bij het uitschakelen van doelen is
cruciaal, ook om nevenschade zoveel mogelijk te beperken.
Non-Traditional Intelligence, Surveillance, Reconnaissance (NTISR). NTISR omvat
het vanuit de lucht verzamelen van inlichtingen, het vanuit de lucht bewaken van een
gebied en het uitvoeren van verkenningsmissies door optimaal gebruik te maken van het
sensorpakket van het vliegtuig. Ook het delen van informatie en inlichtingen met eigen
troepen op de grond (Network Enabled Capabilities) hoort daarbij. Daarvoor is een grote
opslag- en verwerkingscapaciteit voor data nodig.
Met deze aanpak werden niet alleen de individuele prestaties van de losse subsystemen
onderling vergeleken, maar ook de mate van systeemintegratie, sensorfusie, de balans
van het ontwerp en de operationele en instandhoudingsconcepten die aan het ontwerp ten
grondslag liggen. Aspecten maakten ook deel uit van de kandidatenvergelijking zoals
multi-role capaciteiten, flexibiliteit, de interoperabiliteit en de capaciteit om onder slechte
weersomstandigheden, strikte geweldsinstructies of hoge dreiging te kunnen opereren,.
Er werd bovendien vastgesteld dat de rangorde tussen de kandidaten voldoende
onderbouwd was voor verschillende operationele scenario’s. Daarnaast werd in 2008 ook
de operationele beschikbaarheid beoordeeld.
De aanpak voor de vergelijking van de levensduurkosten was nagenoeg gelijk aan die in
2001. Dit keer was de diepgang in de doorrekening van de kosten toegenomen omdat er
voor de drie overgebleven kandidaten (Gripen NG, Advanced F-16 en F-35A) meer
gedetailleerde financiële informatie beschikbaar was dan in 2001. De fabrikanten van de
Rafale en Eurofighter hebben zoals eerder aangegeven in 2008 geen informatie
aangeleverd
In de vergelijking van de levertijd ging het vooral om de vraag of de kandidaten in de
juiste beoogde configuratie konden worden geleverd en tijdig een Initial Operational
Capability (IOC) kon worden gerealiseerd. Hierbij werd rekening gehouden met de
volwassenheid van het ontwerp, het ontwikkeltraject, de productieschema’s en de
mogelijkheden voor training en opleiding.
Bij de actualisering in 2008 werden de risicofactoren voor de aspecten kwaliteit,
levensduurkosten en levertijd opnieuw in kaart gebracht.
Op verzoek van de Kamer werd het gevolgde proces en de procedures onafhankelijk
gecontroleerd door de firma RAND Europe. Deze concludeerde dat deze actualisering
transparant en objectief is uitgevoerd en dat de uitkomsten accuraat zijn weergeven. De
Rekenkamer heeft de vergelijking van 2008 eveneens beschouwd en daarover op 17 april
2009 een brief met observaties aan de Tweede Kamer gezonden. Daarin werd gewezen op
een aantal, deels inherente, beperkingen en onzekerheden bij die actualisering. De
conclusies van de uitgevoerde vergelijking zijn daarbij niet ter discussie gesteld.

Pagina 16

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

De minister van Economische Zaken heeft tijdens de kandidatenvergelijking de verwachte
productieomzet voor de Nederlandse industrie voor de deelnemende kandidaten
geactualiseerd en heeft hierover separaat de Kamer geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr.
133). Naar aanleiding van de motie Pechtold C.S. (Kamerstuk 26 488, nr. 115) heeft
Defensie het NLR verzocht de beschikbare geluidsgegevens van de drie kandidaten te
beoordelen. De bevindingen zijn in maart 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 131) met de
Kamer gedeeld.
Resultaten 2008. Over de kwaliteiten van de verschillende kandidaten staat in
Kamerbrief Kamerbrief 26 488, nr. 131 onder meer het volgende vermeld:
“Uit de evaluatie blijkt dat de F-35 per saldo het enige echte multi-role gevechtsvliegtuig
van de drie beoordeelde kandidaten is, vooral in veeleisende missies. Bovendien zijn de
operationele risico’s gering en de doorontwikkelingsrisico’s het laagst. Bovendien haalde de
F-35 de hoogste score voor operationele beschikbaarheid en beschikt het toestel over het
grootste groeipotentieel. De Gripen NG en de Advanced F-16 scoren in de Nederlandse
vergelijking onvoldoende voor missie-effectiviteit op het door Nederland gewenste niveau.
De scores voor de Gripen NG en de Advanced F-16 ontlopen elkaar overigens niet veel.”

Bruikbaarheid anno 2013
Beide kandidatenvergelijkingen hebben veel gedetailleerde informatie opgeleverd over de
capaciteiten van de toestellen, de door de leverancier geleverde logistieke ondersteuning,
de levensduurkosten en de mogelijkheden voor industriële participatie. De indertijd
verkregen informatie kan echter gedateerd zijn geraakt door ontwikkelingen in de
afgelopen jaren. De snelheid en mate waarmee deze informatie veroudert varieert. Dat
geeft beperkingen ten aanzien van de nauwkeurigheid en vergelijkbaarheid van deze
informatie, en daarmee voor de bruikbaarheid ten behoeve van de actuele vergelijking.
Tabel 3. Bruikbaarheid informatie kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008.
Kwaliteit

Levensduurkosten

Levertijd

Overige aspecten

Ten aanzien van de configuratie van de vliegtuigen werd indertijd informatie
opgevraagd die betrekking had op de capaciteiten die omstreeks nu beschikbaar
moest komen. In open bronnen is informatie te vinden waaruit kan worden
ingeschat in hoeverre deze capaciteiten nu werkelijk beschikbaar zijn gekomen.
De informatie uit 2001 en 2008 kan op kwaliteit worden geactualiseerd.
De beschikbare informatie over levensduurkosten is voor de meeste kandidaten
gedateerd. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door algemene ontwikkelingen op
het gebied van prijspeil en wisselkoers. Maar het betreft ook wijzigingen in de
kosten die specifiek voor de verschillende kandidaten gelden. Het is niet mogelijk
om de informatie uit 2001 en 2008 accuraat te actualiseren naar de stand anno
2013.
De indertijd voorziene leverschema’s en productieplanningen van de
verschillende kandidaten zijn aan verandering onderhevig geweest. Op basis van
de nu voorziene productieplanning van de fabrikanten en de gewenste
invoerschema’s voor Defensie kan een actueel oordeel worden verkregen.
De overige aspecten die bij de eerdere kandidatenvergelijkingen relevant werden
geacht (zoals risico’s, milieuaspecten, kwaliteitsborging en contractuele
aspecten) kunnen op basis van de beschikbare informatie worden
geactualiseerd. Ook op het gebied van industriële participatie hebben
ontwikkelingen plaatsgevonden. Potentiële mogelijkheden die in 2001 nog
bestonden, alsmede de compensatietoezeggingen in 2008, kunnen door
genomen besluiten of externe ontwikkelingen veranderd zijn. Op basis van een
algemene analyse van de huidige situatie kan een beeld worden gegeven van de
mogelijkheden die er nu nog zijn.

Pagina 17

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 18

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

3. Beschrijving van de kandidaten
Op dit moment zijn zes vliegtuigtypen geïdentificeerd als potentiële vervanger van de
F-16: de F/A-18E/F, de Eurofighter, de Rafale, de Gripen NG de Advanced F-16 en de
F-35A. Er zijn vijfde generatie toestellen in ontwikkeling in China en Rusland, maar
vanwege politiek-strategische redenen worden deze niet in beschouwing genomen. In
bijlage A wordt voor elk toestel ingegaan op de achtergrond en ontwikkeling, de
doorontwikkeling, de gebruikers en productieaantallen. In tabel 4 zijn van de kandidaten
enkele karakteristieken opgenomen. Aansluitend is in tabel 5 weergegeven welke
kandidaten in de kandidatenvergelijking van 2001 en de actualisering daarvan in 2008 zijn
beschouwd. Vanwege de beperkingen van deze actualisering, is het niet mogelijk de
kandidaten op alle aspecten uitputtend opnieuw te vergelijken en te positioneren. Met een
eventuele nieuwe kandidatenvergelijking wordt de onevenwichtigheid tussen informatie
over de F-35A en die over de andere kandidaten verminderd.
Tabel 4. Korte beschrijving kandidaten.
Beschrijving
kandidaten
Start productie

F/A-18E/F

Eurofighter

Rafale

Gripen

Advanced
F-16
2004

F-35A

1997

2015

2006 F2
2010 F3
Ntb F4
2021

2002 C/D
2018 NG

Verwacht einde
productie
Thans voorzien
productieaantal
Van de plank3
Gebruikers
(toekomstige
gebruikers,
toestellen
aangeschaft
maar nog niet in
gebruik)

2008 T2
2013 T3A
Ntb T3B
2016

2022

Ntb

2006
2012 Block 2
2017 Block 3
2034

500-750

500-750

250-500

<100

<250

>3000

Ja
Verenigde
Staten,
Australië

Nee
Duitsland,
Italië,
Oman,
Oostenrijk,
SaoediArabië,
Spanje,
Verenigd
Koninkrijk

Nee
Frankrijk,
(India)

Nee
(Zweden),
(Zwitserland)

Ja
Israël,
Verenigde
Arabische
Emiraten,
Verenigde
Staten

Nee
(Australië),
(Israël),
(Italië),
(Japan),
(Noorwegen)
(Turkije),
Verenigde
Staten,
Verenigd
Koninkrijk
(Nederland)4
NB: Ntb = nader te bepalen – jaar waarin de onwikkeling volgens plan gereed moet zijn, is door fabrikant nog
niet bepaald.
Tabel 5. Deelnemers kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008 die nu in beschouwing worden genomen.

F/A-18 E/F
Eurofighter T3
Rafale F4
Gripen NG
Advanced F-16
F-35A B3

3
4

2001
Ja
Ja
Ja
Ja,
C/D
Ja
Ja

2008
Nee
Nee
Nee
Ja

Opmerkingen
Op basis van de uitkomst 2001 niet in 2008 meegenomen.
In 2008 heeft leverancier afgezien van medewerking aan de vergelijking.
In 2008 heeft leverancier afgezien van medewerking aan de vergelijking.
In 2001 is de Gripen C/D en in 2008 de Gripen NG meegenomen.

Ja
Ja

‘van de plank’ betekent dat de beoogde uitvoering van het toestel is uitontwikkeld en nu in productie is.
Nederland heeft inmiddels twee testtoestellen van de F-35A aangeschaft (gereed 2012 en 2013).

Pagina 19

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 20

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

4.

Systeemeffectiviteit en kwaliteit [Commercieel Vertrouwelijk]
[Tekst van dit hoofdstuk enkel zichtbaar in NATO RESTRICTED – Commercieel
vertrouwelijke versie van het rapport

Pagina 21

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 22

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

5. Financiële aspecten
Inleiding
Besloten is de vervanging van de F-16 volledig uit te voeren binnen het eerder
gereserveerde investeringsbudget van 4,5 miljard euro en het huidige exploitatiebudget
van de F-16 dat 270 miljoen euro per jaar bedraagt. Om te beoordelen of de toestellen
binnen de beschikbare budgettaire ruimte passen is informatie over de levensduurkosten
van de kandidaten verzameld. De informatie uit open bronnen is op drie manieren bijeen
gebracht. Allereerst is gebruik gemaakt van de studie (sinds 2004) naar de ontwikkelingen
van de overige kandidaten uit open bronnen door het NLR. Deze informatie wordt vier keer
per jaar door het NLR voor Defensie geactualiseerd. Daarnaast heeft Defensie een eigen
bronnenonderzoek uitgevoerd. Tot slot heeft een extern bureau (Ernst & Young) een
onderzoek uitgevoerd in open bronnen naar de prijs van de kandidaat-toestellen en hun
levensduurkosten, om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen.
De meest actuele officiële financiële informatie over de kandidaten, met uitzondering van
de F-35A, die formeel door de fabrikanten aan Defensie is aangeleverd dateert uit 2001 en
2008. Voor de F-35A is actuele informatie beschikbaar die afkomstig is van het Joint
Program Office (JPO) in de Verenigde Staten. In dit hoofdstuk wordt naast de financiële
informatie uit de kandidatenvergelijking 2001 en 2008 en de Jaarrapportage vervanging
F-16 over 2011 een overzicht gegeven van de informatie die in open bronnen is gevonden,
die in de overzichten is verwerkt.
Ernst & Young heeft onderzoek uitgevoerd in open bronnen naar de prijs van de
kandidaat-toestellen en hun levensduurkosten. De opzet, het verkrijgen van een zo
compleet mogelijk beeld, is geslaagd omdat Ernst & Young waardevolle aanvullende
informatie heeft gevonden, die in de overzichten in deze actualisering is verwerkt. Het is
echter niet eenvoudig gebleken om op grond van open bronnen de gegevens uit de
kandidatenvergelijking in 2001 en 2008 te actualiseren. Daarvoor zijn de gegevens in open
bronnen vaak niet specifiek genoeg. Zo is niet altijd duidelijk op welk type toestel de
informatie betrekking heeft, of welke (kostbare) sensoren, bewapening en overige
apparatuur bij de prijs zijn inbegrepen. Ook Ernst & Young wijst daar nadrukkelijk op in de
toelichting op hun resultaten. De managementsamenvatting van het rapport van Ernst &
Young is als bijlage B gevoegd.
Hieronder worden de beschikbare gegevens gepresenteerd over de kale stuksprijs, de
investeringskosten en de levensduurkosten (in het Engels Life Cycle Costs, kortweg LCC)
van de verschillende kandidaten. De brongegevens zijn afkomstig van het onderzoek van
het NLR, Defensie en Ernst & Young. Brongegevens die door Ernst & Young zijn gevonden
zijn gemarkeerd in de tabellen (in kolom ‘land’) met een *. In sommige bronnen zijn de
gegevens onvoldoende onderbouwd om in een afweging of beoordeling een rol te spelen.
Voor de volledigheid zijn deze gegevens in een afzonderlijke tabellen (11a, 12a en 13a)
weergegeven. In de tekst wordt dat kort toegelicht en in Bijlage C per bron. Vanwege de
leesbaarheid ligt de focus daarbij op de hoofdresultaten zoals gepresenteerd door Ernst &
Young.

Pagina 23

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Bronnen zijn voor Defensie bruikbaar als de opbouw en de volledigheid van de gegevens
(zoals aantallen toestellen, prijspeil en levensduur) controleerbaar is, dat wil zeggen
voldoende onderbouwd. Defensie heeft alle door Ernst & Young geïdentificeerde bronnen
beschouwd waarbij is nagegaan of de hierboven genoemde elementen in de bron aanwezig
zijn. Hierbij is steeds uitgegaan van de meeste recente en bruikbare informatie. Een
rapport van een nationale Rekenkamer waar aan alle facetten aandacht wordt besteed, is
zodoende beter bruikbaar dan een persbericht waar enkele aspecten in naar voren komen.
Een deel van de nieuw gevonden informatie berust op een van Nederland afwijkende
begrotingssystematiek. In Canada en de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, wordt in
ramingen van langjarige projecten rekening gehouden met de verwachte inflatie in de
komende jaren (then year costing). In Nederland daarentegen wordt meerjarig begroot in
een constant prijspeil. Als het om zogenoemde then year (TY) bedragen gaat, is dat in de
tabellen weergegeven.
Dit hoofdstuk is gestructureerd conform de systematiek van de overige hoofdstukken.
Daarbij komen eerst de gegevens uit 2001 en 2008 aan de orde. Vervolgens wordt
ingegaan op de informatie over de F-35 in de jaarrapportages. Omdat Nederland
participeert in het F-35 programma beschikt Defensie over jaarlijks geactualiseerde
gegevens daarover. Tot slot worden de resultaten uit het open bronnen onderzoek
gepresenteerd, met als doel tot een zo actueel mogelijk kosteninzicht te komen over de
verschillende kandidaat toestellen.

Informatie uit de kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008
Bij de kandidatenvergelijkingen van 2001 en de actualisering van 2008 zijn de verwachte
investerings- en exploitatiekosten bepaald op basis van de door leveranciers verstrekte
informatie. De gegevens uit die jaren zijn hieronder in tabelvorm gepresenteerd.
Tabel 8. Resultaten uit 2001 voor 855 vliegtuigen in miljoenen euro’s.

Investering
Exploitatie
LCC

Rafale

Eurofighter

7.936
7.853
15.789

6.403
7.011
13.414

Prijspeil 2000
F/A-18E/F
Advanced
F-16
6.383
7.052
8.635
7.157
15.018
14.209

Gripen
C/D6
-

F-35A

Gripen NG

F-35A

6.390
8.381
14.771

5.395
8.984
14.379

6.065
7.024
13.089

Tabel 9. Resultaten uit 2008 voor 85 toestellen in miljoenen euro’s.

Investering
Exploitatie
LCC

5

6

Rafale

Eurofighter

-

-

Prijspeil 2008
F/A-18E/F
Advanced
F-16
6.484
8.573
15.057

De fabrikanten was destijds gevraagd de kosten voor 120 toestellen door te berekenen. Uit deze informatie
zijn door Defensie voor de vergelijkbaarheid de kosten voor 85 toestellen afgeleid.
De fabrikant van de Gripen had alleen een stuksprijs verstrekt. De totale kosten konden daardoor niet worden
bepaald.

Pagina 24

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

De leveranciers was in beide gevallen niet verzocht om een bindende prijsopgave7, maar
de verstrekte informatie was wel bruikbaar om tot een onderlinge vergelijking te kunnen
komen. In 2008 is naast de in de tabel weergegeven waarde ook een onzekerheidsanalyse
uitgevoerd.
Voor alle toestellen uit de kandidatenvergelijking van 2001 (en in mindere mate die van
2008) geldt dat de uitvoering van het toestel waarover de kosteninformatie is aangeleverd
niet meer exact gelijk is aan de huidige uitvoering. Veelal zijn de toestellen
doorontwikkeld. Indien rekening gehouden wordt met de omslag van de
ontwikkelingskosten van deze doorontwikkelingen in de prijzen zullen die na actualisering
in werkelijkheid hoger zijn. Hoeveel hoger is niet in te schatten.
De financiële informatie die beschikbaar is uit de kandidatenvergelijking van 2001 en de
actualisering in 2008 is niet meer up-to-date. Naast correcties voor prijspeil en
wisselkoersfluctuaties, dient deze informatie te worden geactualiseerd voor ontwikkelingen
die van invloed zijn op de kostenstructuur van een bepaald type8. Omdat hiervoor de
benodigde gegevens niet beschikbaar zijn, is het niet mogelijk om de financiële informatie
die is verkregen uit eerdere kandidatenvergelijkingen nauwkeurig te actualiseren naar de
huidige situatie.

Jaarrapportage Vervanging F-16
Sinds 2008 verstrekt de jaarrapportage over het project Vervanging F-16 informatie over
zowel de investeringskosten als de exploitatiekosten van de F-35A, overeenkomstig de
informatiebehoefte van de Kamer. De informatie in de jaarrapportage is gebaseerd op de
actuele kosteninformatie die Defensie jaarlijks ontvangt vanuit het JPO van de
Amerikaanse overheid voor de ontwikkeling van de F-35. De jaarlijks in de Verenigde
Staten gepubliceerde informatie in het Selected Acquisition Report (SAR) is gebaseerd op
dezelfde broninformatie van het JPO. De kosteninformatie uit de jaarrapportages van het
project Vervanging F-16 is voor 85 F-35A toestellen weergegeven in tabel 10. De
informatie over 2012 die in deze actualisering is gebruikt betreft de cijferinformatie uit
2011 met aanpassing voor prijspeil, plandollarkoers en BTW-tarief. Die gegevens zijn
tevens gebruikt door de Algemene Rekenkamer in de zomer van 2012, ten behoeve van
hun onderzoek naar “Uitstapkosten”. Nieuwe financiële informatie kan leiden tot andere
cijfers over 2012 dan in tabel 10 zijn opgenomen.

7

8

De redenen hiervoor zijn uitgebreid toegelicht in Kamerstuk 26 488, nr. 147. Ten eerste moest met de
kandidatenvergelijking eerst nog worden vastgesteld of de kandidaten voldeden aan de gestelde eisen. Het
beleid van Defensie is om leveranciers in een dergelijk fase niet te dwingen om bindende prijsinformatie te
leveren. Ten tweede waren er toestellen bij die nog niet ontwikkeld waren. Als leveranciers verzocht zou
worden om bindende kosteninformatie te verstrekken, zouden ontwikkelrisico’s worden verdisconteerd en
kunnen leiden tot bovenmatig hoge prijzen.
Dit kan bijvoorbeeld zijn omdat een capaciteitsverbetering na doorontwikkeling wordt doorberekend in de
prijs (investeringskosten), of omdat vertragingen in de ontwikkeling leiden tot hogere ontwikkelkosten. Maar
wijzigingen kunnen ook positief zijn, bijvoorbeeld door verbetering van brandstofefficiency van de motoren, of
door verbetering van de betrouwbaarheid van het toestel.

Pagina 25

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Tabel 10. Financiële informatie uit Jaarrapportage Vervanging F-16, incl. actualisering 2012 in miljoenen euro’s.

Investering
Doorontwikkeling
Exploitatie
LCC

2008
2009
2010
2011
2012
Plandollarkoers Plandollarkoers Plandollarkoers Plandollarkoers Plandollarkoers
$ 1 = € 0,83
$ 1 = € 0,83
$ 1 = € 0,83
$ 1 = € 0,75 $ 1 = € 0,7752
prijspeil 2008
prijspeil 2009
prijspeil 2010
prijspeil 2011
prijspeil 2012
BTW 19%
BTW 19%
BTW 19%
BTW 19%
BTW 21%
6.154
6.275
7.227
7.478
7.955
1.2009
9.874
16.028

10.068
16.343

11.260
18.487

13.567
21.045

14.239
23.394

Verkrijgen van actuelere gegevens uit open bronnen
Alvorens te beschrijven hoe actuelere gegevens uit open bronnen over jachtvliegtuigen
kunnen worden verkregen, wordt opgemerkt dat de aankoop van een nieuw jachtvliegtuig
niet vergelijkbaar is met de aankoop van bijvoorbeeld een auto. Er zijn om meerdere
redenen10 geen actuele, door de leveranciers afgegeven, “showroomprijzen” beschikbaar.
De prijs die uiteindelijk wordt overeengekomen (dit wordt de contractprijs) is de uitkomst
van een langdurig en complex onderhandelingsproces en is samengesteld uit
uiteenlopende componenten.
Zoals hiervoor al gemeld zijn de gegevens in open bronnen weinig specifiek waar het gaat
om het type toestel dat is aangeschaft en wat er aan apparatuur bij de prijs is inbegrepen.
De vergelijkbaarheid wordt verder beperkt door de verschillende prijspeilen van de
gevonden gegevens uit open bronnen. Daarnaast wordt Amerikaanse en Canadese
informatie (vooral over levensduurkosten), zoals in de inleiding is vermeld, soms ook in
zogenaamde lopende of then year prijzen gepresenteerd. Daarin is het gebruikelijk om de
verwachte inflatie in de komende tientallen jaren te verwerken in de voorziene kosten. Op
basis van het Amerikaanse SAR, stand van zaken 31 december 2011, wordt dit
geïllustreerd voor de kosten voor 2.443 Amerikaanse toestellen. In prijspeil 2012 komt dit
neer op 850 miljard dollar. In then year dollars is dit 1.500 miljard dollar, een verschil van
76 procent. Het effect op de gepresenteerde kosten hiervan is dus groot. Daarom is
hieronder in het blauwe kader ter illustratie een rekenvoorbeeld gevoegd. Defensie
hanteert, conform de Nederlandse regelgeving, de gegevens in het huidige prijspeil.
Toekomstige inflatie is daarin niet verwerkt. Als in tabellen hieronder toch then year
dollars zijn weergegeven, staat dat vermeld.

9

10

Het betreft hier de in de jaarrapportage 2011 en het rapport van de Algemene Rekenkamer naar de
uitstapkosten JSF van 25 oktober 2012 gemelde voorbehoud van een “mogelijke verdere stijging van de
investeringskosten gedurende de levensduur met 1,2 miljard euro (incl. BTW)". Een actualisering zal in
jaarrapportage 2012 worden uitgevoerd.
Enerzijds speelt bescherming van de eigen marktpositie een rol. Maar ook het feit dat een investering in
jachtvliegtuigen gedaan wordt voor een lange termijn (30 jaar), waardoor kopers bijna altijd de nieuwste
technologische ontwikkelingen willen meenemen in hun aankoop om vroegtijdige veroudering te voorkomen.
Een andere veelal meespelende factor is het eventuele eisenpakket van de koper ten aanzien van industriële
compensatie c.q. participatie. Dit kan de kostprijs significant beïnvloeden. Dat wil zeggen dat door de eisen
met betrekking tot industriële participatie de kosten voor de koper hoger uitvallen.

Pagina 26

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Rekenvoorbeeld ‘then year costing’
Hieronder is het effect weergegeven van de verwerking van de verwachte inflatie in
de komende 30 jaar in de nu voorziene kosten. In dit rekenvoorbeeld zijn de
Nederlandse budgetten als uitgangspunt genomen. Daarbij zal de investering in de
eerste vijf jaar worden gedaan en gedurende 30 jaar de exploitatiekosten in de
eerste vijf jaar toenemen en aan het eind enigszins afnemen. Dit is bij
jachtvliegtuigen ook het geval.
Inflatie
1%
2%
3%
4%

Prijzen
€ 100 dan = € 83,9 nu
€ 100 dan = € 69,8 nu
€ 100 dan = € 57,6 nu
€ 100 dan = € 47,1 nu

Verschil
-16,1 %
-30,2 %
-42,4 %
-52,9 %

Dit betekent dat bij een inflatie van 1 procent, 100 euro over een periode van
dertig jaar nu 16,1% minder waard is. Dat is dus 83,9 euro in huidig prijspeil.
Verschillende variabelen zijn van invloed op de berekening. Deze gegevens zijn
veelal niet uit de open bron informatie te verkrijgen. Het gaat onder meer over de
verdeling van de uitgaven gedurende de levensduur. Uitgaven in latere jaren
hebben een groter effect op de raming door de gecumuleerde inflatie. Om die reden
is, zoals blijkt uit het rekenvoorbeeld, vooral het inflatiepercentage van belang. Uit
open bronnen is niet af te leiden welk inflatiepercentage is gehanteerd. In enkele
bronnen worden kosten zowel in then year als in een vast prijspeil genoemd
waardoor deze wel bruikbaar zijn.
Rekenvoorbeeld Canadese gegevens F-35
Voor gegevens uit Canada over de levensduurkosten in then year dollars
(omgerekend tussen 537 en 443 miljoen euro), voor dertig jaar, geeft een
dergelijke berekening het volgende beeld (in miljoenen euro’s).
Inflatie
Prijzen dan (TY)
Prijzen nu
Verschil
1%
537
->
451
- 86
2%
537
->
375
- 162
3%
537
->
310
- 228
4%
537
->
253
- 284
1%
443
->
372
2%
443
->
309
3%
443
->
255
4%
443
->
209
In dit voorbeeld kunnen afrondingsverschillen voorkomen.

71
134
188
234

Canada heeft het door hen gebruikte inflatiepercentage niet geduid (zie ook
voetnoot 19). Voorts is er contact geweest met Canada of de gegevens ook in
prijspeil 2012 beschikbaar zijn. Die gegevens konden niet worden aangeleverd.

Pagina 27

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Als in dit rekenvoorbeeld het gehanteerde inflatiepercentage voor de Canadese dollars
over dertig jaar 2% zou zijn, komt de Canadese raming aanzienlijk hoger uit dan de
Nederlandse raming. Als het inflatiepercentage voor de Canadese dollars 3% wordt
geraamd, wat op basis van de ervaring in de afgelopen jaren voor Canadese dollars
waarschijnlijker is, dan komen de geraamde uitgaven voor de levensduurkosten rond de
310 miljoen euro.

Kosten
Hierna volgt een korte uiteenzetting van de gehanteerde terminologie en welke aspecten
onder welke kostenpost worden gerekend. De levensduurkosten van materieel bestaan uit
investeringskosten en exploitatiekosten. Onderzoek in open bronnen leert dat de
investeringskosten worden vermeld in kale stuksprijs en/of investeringskosten. De
exploitatiekosten zitten veelal verweven in de LCC.
• Kale stuksprijs betreft de kosten voor het toestel zelf en de motor van het toestel. Ernst
& Young noemt dit aanschafkosten.
• De investeringskosten omvatten de kale stuksprijs en de kosten van een aantal extra
onderdelen zoals missie-equipment, startpakket reserveonderdelen, training en
logistieke support. Deze kosten worden in dit rapport voor de vergelijkbaarheid
berekend per toestel. Ernst & Young noemt dit programmakosten.
• Levensduurkosten van materieel bestaan uit investeringskosten en exploitatiekosten. In
open bronnen wordt geen uniforme definitie gehanteerd voor de LCC. Veelal omvatten
deze naast de initiële investeringskosten ook de kosten voor operationeel gebruik en
onderhoud (exploitatiekosten) evenals kosten gerelateerd aan de uitfasering en
afstoting. In sommige landen worden de ontwikkelkosten hier ook toe gerekend. Er
wordt per type toestel een indicatie van de levensduurkosten per toestel gegeven
waarbij de bijbehorende levensduur wordt vermeld.
De keuze voor een bepaalde kandidaat kan leiden tot additionele kosten die bij andere
kandidaten niet optreden, zoals voor kapitale munitie die bij de invoering reeds in gebruik
is voor de F-16.

Kale stuksprijs en investeringskosten van de toestellen
De kosten voor het toestel zelf en de motor van het toestel vormen de kale stuksprijs.
Iedere nieuwe gebruiker van een jachtvliegtuig neemt als onderdeel van het contract met
de leverancier - naast de toestellen - ook een standaardpakket middelen af van de
leverancier. Dit pakket bevat bijvoorbeeld een eerste voorraad reservedelen, speciale
gereedschappen, testapparatuur, simulators, documentatie en initiële opleidingen voor
vliegend en technisch personeel. Ook bij de aanschaf van de Nederlandse testtoestellen
wordt in deze bijkomende middelen geïnvesteerd. De kale stuksprijs en de kosten van het
standaardpakket middelen maken samen de investeringskosten uit.
Uit open bronnenmateriaal is over alle toestellen informatie gevonden over de
investeringskosten, maar niet over de samenstelling van het onderliggende
middelenpakket en de kostenaspecten die daarop van invloed zijn zoals het prijspeil en de
BTW. Daarnaast wordt in een aantal gevallen ook alleen de kale stuksprijs vermeld.

Pagina 28

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Hieronder volgt een overzicht in een tabel van de gevonden informatie per toestel.
Gegevens met een * (zie tabellen in kolom ‘land’) zijn op grond van het onderzoek van
Ernst & Young toegevoegd. Daarbij zijn de bronnen betrokken die Ernst & Young bruikbaar
heeft bevonden en waarvan de bedragen in hun samenvattende overzichtstabel zijn
verwerkt (zie bijlage B). De gevonden bedragen zijn van de oorspronkelijke valuta
omgerekend naar euro’s tegen de gemiddelde koers van de Nederlandsche Bank (DNB)11
in de gemelde periode, gedeeld door het aantal toestellen. De kosten worden voor de
vergelijkbaarheid berekend per toestel.
Kale stuksprijs. Hieronder volgt in tabel 11 een overzicht van de gevonden informatie
over de kale stuksprijs per toestel. Deze informatie was in de open bronnen volgens
analyse van Defensie in voldoende mate onderbouwd. Gegevens die zijn toegevoegd op
basis van het Ernst & Young rapport, zijn gemarkeerd met een * (zie tabel in kolom
‘land’). Waar Ernst & Young dezelfde resultaten heeft gevonden als het NLR en/of Defensie
is dat vermeld in bijlage C.
Tabel 11. Kale stuksprijs.
Toestel
F/A-18E/F
Eurofighter
Rafale
Gripen E (NG)
Advanced F-16
F-35A

F-35
F-35A LRIP
contracten

Land

Prijspeil

Aantal
Kale stuksprijs
toestellen
per toestel (mln €)
Verenigde Staten
2000
565
58
Duitsland*
2009
31
90
Verenigd Koninkrijk
2011
160
97
Geen afdoende onderbouwde informatie uit open bronnen gevonden
Noorwegen
2008
48
61
Geen informatie uit open bronnen gevonden
Noorwegen
2008
48
46
Nederland
2012
85
65
Nederland
2012
56
66
Verenigde Staten
2012
2.443
63
Nederland (LRIP3)
2009
1
130
2011
1
97
Nederland (LRIP4)
Verenigde Staten (LRIP4)
2011
11
97
Verenigde Staten (LRIP5)
2013
22
93

Bevindingen kale stuksprijs. De bedragen uit tabel 11 zijn vanwege de verschillende
prijspeilen niet goed vergelijkbaar. In de tabel valt de hogere kale stuksprijs van de
Eurofighter ten opzichte van de overige kandidaten op. Dit geldt ook voor de hogere
stuksprijzen voor de F-35’s die zijn geproduceerd in de derde en vierde Low Rate Initial
Production (LRIP) contracten. De LRIP-prijzen worden per productieserie bepaald waardoor
de opeenvolgende series verschillen. De (verwachte) tendens is dat de kosten van de
LRIP-toestellen bij elk volgend contract dalen als gevolg van leereffecten en een
toenemend aantal toestellen per contract.
Over de Rafale en de Advanced F-16 kan uit open bronnen geen conclusie worden
getrokken omdat hiervoor geen bruikbare bronnen zijn gevonden.

11

Voor de in deze paragraaf genoemde wisselkoersen worden gemiddelde jaarkoersen gebruikt, welke zijn
gepubliceerd op de website van De Nederlandse Bank:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Koersen.

Pagina 29

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Overige bronnen. Er zijn ook andere gegevens over de kale stuksprijs gevonden zoals in
onderstaande grijze tabel gepresenteerd. Het betreft die bronnen die behoren bij de
samenvattende overzichtstabel van Ernst & Young (zie bijlage B), waarvan alleen de door
Ernst & Young gevonden bronnen aan de rand van de bandbreedte zijn opgenomen. Deze
gegevens zijn onvoldoende onderbouwd of als minder betrouwbaar beoordeeld, maar
worden hier wel getoond ter duiding van de overzichtstabel van Ernst & Young. De details
daarover zijn in bijlage C opgenomen. Het betreft bronnen die ouder zijn dan de hier
boven gepresenteerde gegevens (F-18), informatie van fabrikanten waar ook informatie
van overheden beschikbaar is (Eurofighter, Rafale en Gripen) en informatie in then year
dollars (F-35). Zie voor nadere duiding van de verschillen tussen het huidige prijspeil en
then year dollars de toelichting bij de levensduurkosten. In sommige gevallen (Eurofighter,
Gripen) is in de gevonden bron geen informatie over bijvoorbeeld het land of het aantal
opgenomen. Dat is in onderstaande tabel als ‘onbekend’ weergegeven.
Tabel 11a. Kale stuksprijs.
Toestel
F/A-18E/F
Eurofighter

Rafale
Gripen E (NG)
Advanced F-16
F-35A

Land

Prijspeil

Aantal
Kale stuksprijs
toestellen
(mln €)
Verenigde Staten
2009/2010
124
41
Verenigde Staten
2012
26
60
Duitsland, Italië, Spanje en VK
2009
112
80
Duitsland
2009
31
90
Onbekend
2009
onbekend
90
Frankrijk
2008
onbekend
56
India
2007
126
69
India
2013
126
36
Onbekend
2013
onbekend
38
Ernst & Young heeft geen bronnen gevonden
Canada
2012
65
68
Verenigde Staten
2012
1.763
120

Pagina 30

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Investeringskosten van de toestellen. Hieronder volgt een overzicht in tabel 12 van de
gevonden informatie over de investeringskosten per toestel. Gegevens die zijn toegevoegd
op basis van het Ernst & Young rapport, zijn gemarkeerd met een * (zie tabel in kolom
‘land’).
Tabel 12. Investeringskosten.
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel (mln €)

F/A-18E/F

Verenigde Staten
Australië
Australië
Brazilië (lopend)

2000
2012
2013
2013

565
24
24
36

80
110
115
112

Eurofighter

Oostenrijk
Saoedi-Arabië
Spanje*
Verenigd Koninkrijk*
Oman

2003
2007/2012
2011
2012

18
72
73
160
12

109
90/102
160
145-154

Rafale

Frankrijk
India
Zwitserland
Brazilië (lopend)

2009
2012
2012
2013

286
126
18
36

142
111-125
125
129

Gripen E (NG)

Zwitserland
Brazilië (lopend)

2012
2013

22
36

118
89

Advanced F-16

VAE
India

2000
2008

80
126

87
76

F-35A

Nederland

2012

85

94

Nederland

2012

56

98

Verenigde Staten

2012

2.443

74

F-35

Bevindingen initiële investeringskosten. De bedragen uit bovenstaande tabellen zijn
vanwege de verschillende prijspeilen niet goed vergelijkbaar. Daarnaast is bij de
investeringskosten niet altijd volledig duidelijk welke extra onderdelen deel uitmaken van
de investering waardoor bij kandidaten ver uiteenlopende prijzen worden gevonden. Wel
ontstaat uit de tabel het beeld dat voor de Eurofighter, Rafale en de F/A-18E/F in open
bronnen hogere investeringskosten gerapporteerd worden dan voor de Gripen, Advanced
F-16 en F-35.
Overige bronnen. Er zijn ook andere gegevens over de investeringskosten gevonden
zoals in onderstaande grijze tabel gepresenteerd. Het betreft die bronnen die behoren bij
de samenvattende overzichtstabel van Ernst & Young (zie bijlage B) waarvan alleen de
door Ernst & Young gevonden bronnen aan de rand van de bandbreedte zijn opgenomen in
deze tabel. Deze gegevens zijn onvoldoende onderbouwd of als minder betrouwbaar
beoordeeld (met uitzondering van de vondst uit Spanje uit 2011 en het Verenigd
Koninkrijk uit 2012), maar worden hier wel getoond ter duiding van de overzichtstabel van
Ernst & Young. De details daarover zijn in bijlage C opgenomen.

Pagina 31

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Het betreft bronnen die ouder zijn en onvollediger zijn dan de hier boven gepresenteerde
gegevens (F-18, Rafale), informatie van fabrikanten waar ook informatie van overheden
beschikbaar (Eurofighter), prijsgegevens die zijn gebaseerd op een ander type (Gripen),
informatie in then year dollars (F-35, geldt alleen voor de bron met prijspeil 2012)12. In
sommige gevallen (Eurofighter, Gripen) is in de gevonden bron geen informatie over
bijvoorbeeld het land of het aantal opgenomen. Dat is in tabel 12a als ‘onbekend’
weergegeven.
Tabel 12a. Investeringskosten.
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel (mln €)

F/A-18E/F

Verenigde Staten
Verenigde Staten

2012
2011/2012

28
onbekend/28

59
67

Eurofighter

Spanje
Onbekend

2011
2011

73
onbekend

160
143

Rafale

Frankrijk
Frankrijk

2006
2009/2010

onbekend
126/onbekend

108
152

Gripen E (NG)

Zweden
Nederland
Zweden

2006
2008
2012

204
85
onbekend

56
56
62

Advanced F-16
F-35A

Door Ernst & Young gevonden bron (VAE deal) identiek aan bron Defensie
Verenigde Staten
Verenigde Staten

2010
2012

2.443
43

100
151

Levensduurkosten (LCC) en exploitatiekosten van de toestellen
Levensduurkosten van materieel bestaan uit investeringskosten en exploitatiekosten. De
levensduurkosten (LCC) voor de vervanger van de F-16 worden bepaald over een periode
van 30 jaar. Deze zijn van veel niet-beïnvloedbare13 factoren afhankelijk. Er zijn ook
factoren die een gebruiker gedurende de levensduur van een vliegtuig wel kan
beïnvloeden, zoals het variëren van de gebruiksintensiteit of het doen van investeringen
teneinde de exploitatiekosten op termijn structureel te verlagen14. Verder kunnen
exploitatiekosten in positieve zin worden beïnvloed door internationale samenwerking.

12

13

14

Zie voor een voor nadere duiding van de verschillen tussen het huidige prijspeil en then year dollars
toelichting bij de levensduurkosten.
Denk hierbij aan wisselkoersfluctuaties, inflatiecijfers en de wereldmarktprijzen voor vliegtuigbrandstof, maar
ook de loonkostenontwikkeling voor militairen en wijzigingen in BTW percentages.
Bij veel jachtvliegtuigen zijn gedurende de levensduur modificaties uitgevoerd die de motoren efficiënter
maakten. Een ander voorbeeld is dat bij de F-16 enkele jaren na levering het preventieve onderhoudsschema
kon worden vereenvoudigd, omdat uit de praktijk bleek dat minder vaak inspecteren geen invloed had op de
veiligheid.

Pagina 32

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Hieronder volgt een overzicht van de informatie over de levensduurkosten per toestel.
Tabel 13. levensduurkosten.
Toestel

F/A-18E/F

Eurofighter

Land

Prijspeil

Aantal

Levensduurkosten

jaar

per toestel (mln €)

Verenigde Staten

2000

20

171

Australië

2012

10

162

2011

20

266

Verenigd Koninkrijk

Rafale

Geen bruikbare informatie uit open bronnen gevonden

Gripen E (NG)

Geen brukbare informatie uit open bronnen gevonden

Advanced F-16
F-35A

F-35 (drie types)

Geen bruikbare informatie uit open bronnen gevonden
Nederland (85 toestellen)

2012

30

275

Nederland (56 toestellen)

2012

30

310

Verenigde Staten

2012

30

271

Bevinding levensduurkosten. De bedragen uit bovenstaande tabel zijn vanwege de
verschillende prijspeilen en verschillende looptijden voor de levensduur niet goed
vergelijkbaar. Op basis van de tabel komt het beeld naar voren dat de gerapporteerde
levensduurkosten voor Eurofighter en de F-35 hoger uitvallen dan voor de F/A-18E/F.
Daarbij dient vermeld te worden dat voor de Gripen en de Advanced F-16 het open
bronnen onderzoek geen bruikbare informatie heeft opgeleverd.
Uit het bronnenonderzoek blijkt dat verschillende landen voor verschillende toestellen niet
dezelfde gebruiksperiode hanteren. Wat bijvoorbeeld opvalt is de relatief korte
gebruiksperiode van tien jaar in Australië van de F-18 toestellen die specifiek zijn
aangeschaft als interim capaciteit. Dit kan niet eenvoudig worden gecorrigeerd naar dertig
jaar omdat de kosten van het gebruik van toestellen over de jaren verschilt. De kosten in
de latere jaren nemen fors toe.
Daarnaast valt de lange gebruiksduur bij de F-35 in de Verenigde Staten op. Deze
gebruiksduur wordt veroorzaakt doordat de verschillende toestellen elk een levensduur
hebben van 30 jaar, maar nieuwe toestellen gedurende een lange periode in gebruik
worden genomen waardoor de totale gebruiksduur van het type toestel groter is dan 30
jaar. Dit kan niet worden gecorrigeerd naar 30 jaar.
Overige bronnen. Er zijn ook andere gegevens over de levensduurkosten gevonden zoals
in onderstaande grijze tabel gepresenteerd. Het betreft die bronnen die behoren bij de
samenvattende overzichtstabel van Ernst & Young (zie bijlage B) waarvan alleen de door
Ernst & Young gevonden bronnen aan de rand van de bandbreedte zijn opgenomen in deze
tabel. Deze gegevens zijn onvoldoende onderbouwd of als minder betrouwbaar
beoordeeld, maar worden hier wel getoond ter duiding van de overzichtstabel van Ernst &
Young. De details daarover zijn in bijlage C opgenomen.

Pagina 33

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Het betreft bronnen die ouder zijn en onvollediger zijn dan de hier boven gepresenteerde
gegevens (F-18), een bron waarin onbekend is over welke periode de levensduurkosten
zijn berekend (Rafale), prijsgegevens die zijn gebaseerd op een ander type of waarvan de
aantallen onduidelijk zijn (Gripen). Over de F-18 (met uitzondering van de vondst uit
Australie uit 2012) en de F-35 is informatie in open bronnen te vinden waarin de kosten
zijn gepresenteerd in het toekomstige prijspeil (then year). Daarin is de verwachte inflatie
voor de komende tientallen jaren reeds verwerkt.
Tabel 13a. levensduurkosten.
Toestel

F/A-18E/F

Land

Prijspeil15

Aantal

Levensduurkosten

jaar

per toestel (mln €)

Canada

2007

42

276

Canada

2007

42

276

Australië

2012

10

153

Eurofighter

De door Ernst & Young gevonden informatie is afkomstig uit het NAO rapport (Engelse
Algemene Rekenkamer), deze informatie is identiek aan bron Defensie (VAE deal)

Rafale

India

Gripen E (NG)

Zweden

onbekend

265

2012

30

175-265

Ernst & Young heeft geen bronnen gevonden

Advanced F-16
F-35A

2009

Verenigde Staten

2012

50

481

Verenigde Staten

2012

50

476

Verenigde Staten

2012

55

478

Canada

2012

42

443

Verenigde Staten

2012

30

486

Verenigde Staten

2012

55

478

Canada

2012

30

537

De Amerikaanse en Canadese informatie wordt in de bronnen meestal in zogenaamde
lopende of then year prijzen gepresenteerd. Voor een uitvoerige toelichting wordt
verwezen naar het blauwe katern op pagina 27. In dergelijke bedragen wordt de
verwachte inflatie in de komende tientallen jaren verwerkt in de voorziene kosten. Op
basis van het Amerikaanse SAR rapport, stand van zaken 31 december 2011, wordt dit
geïllustreerd voor de kosten voor 2.443 Amerikaanse toestellen. In prijspeil 2012 komt dit
neer op 850 miljard dollar. In then year dollars is dit 1.500 miljard dollar (rekenend met
twee procent inflatie), een verschil van 76 procent. Het effect op de gepresenteerde
kosten hiervan is groot. Defensie heeft contact gehad met Canada of de gegevens ook in
prijspeil 2012 beschikbaar zijn. Die gegevens konden niet worden aangeleverd.

15

Bij navraag op het Canadese ministerie van Defensie wordt gesteld dat er geen eenduidig te hanteren
inflatiecijfer is. Er wordt gebruik gemaakt van informatie van de toeleverende industrie. Mede op basis
daarvan wordt in het jaarlijks vastgestelde Economic Model van het Canadese ministerie van Defensie de
effecten van inflatie (van de Canadese dollar) afgezet tegen de koopkracht van het defensiebudget. Voor alle
mogelijke soorten van activiteiten, middelen, producten en onderdelen worden voor de komende vijf jaren per
jaar en voor de jaren daarna inflatiepercentages vastgesteld. Per jaar worden de financiële volumes van de
verschillende activiteiten opgeteld tot een totaal. Dit wordt voor meerdere jaren gedaan en zo verkrijgt men
een meerjarenraming van het desbetreffende wapensysteem, programma of project, inclusief de inflatie. Het
Amerikaanse ministerie van Defensie hanteert een gelijksoortige methode. Het zogenoemde “Green Book”, de
National Defence Budget Estimates, gaat in op alle mogelijke (historische) rentepercentages voor alle
mogelijke diensten en producten. Het F-35 Joint Program Office rekent voor de Nederlandse situatie met een
inflatie van 2%. De Amerikaanse informatie die daar onder ligt, wordt niet bekend gemaakt.

Pagina 34

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Bijkomende kosten. Defensie beschikt over voorraden kapitale munitie voor
jachtvliegtuigen. Deze munitie kan niet met alle kandidaten worden gebruikt. Als een
kandidaat wordt gekozen, zal de beschikbare munitie daarvoor gecertificeerd moeten
worden, of er zal vervangende munitie moeten worden aangeschaft. Naar verwachting is
de huidige munitie tegen lage kosten te gebruiken met de F/A-18E/F, de Advanced F-16
en de F-35. Voor de Eurofighter, Rafale en Saab NG dient rekening gehouden te worden
met aanvullende kosten. Voor de F/A-18E/F zijn aanzienlijke kosten gemoeid met
infrastructurele aanpassingen.
Hoe kunnen onzekerheden worden verkleind? Het reduceren van de onzekerheid over
de actualiteit van financiële informatie kan eigenlijk alleen als nieuwe informatie bij de
fabrikanten of leveranciers wordt opgevraagd. De mate waarin dat werkelijk mogelijk is,
hangt af van de bereidheid van alle kandidaat leveranciers om informatie te leveren.
Absolute financiële zekerheid wordt ook met een nieuwe kandidatenvergelijking echter niet
verkregen. De fabrikanten leveren ten behoeve van zo’n onderzoek altijd niet-bindende
informatie. Pas in de werkelijke contractonderhandelingen worden de kosten inzichtelijk.
Dat betreft dan de initiële investering. Voor wat betreft de exploitatiekosten blijven dit,
ook na contractonderhandelingen, altijd prognoses. Het afsluiten van
onderhoudscontracten kan gedurende de desbetreffende contractperiode een nauwkeurige
indicatie bieden van de exploitatiekosten.

Subconclusies
• Met open bronnen onderzoek door het NLR, Defensie en Ernst & Young is geprobeerd
om zoveel mogelijk actuele gegevens van alle kandidaattoestellen in beeld te brengen.
Dit heeft een veelheid aan gegevens opgeleverd, waarover echter door verschillen in
typen toestellen, meeberekende bijkomende middelen, levensduur, prijspeil, BTW, en
ramingsmethodiek, geen eenduidige conclusies kunnen worden getrokken. Over
volgende aspecten is in enige mate wel volgende beeld gevormd:
o Kale stuksprijs van de Eurofighter en F-35 toestellen in de vroege LRIP
productieseries vallen hoger uit dan die van de F/A-18E/F, Saab NG en later
geproduceerde F-35 toestellen.
o Investeringskosten voor de Eurofighter, Rafale en de F/A-18E/F kunnen als relatief
hoog worden beschouwd ten opzichte van de Gripen, Advanced F-16 en F-35.
o Levensduurkosten voor de Eurofighter en de F-35 vallen hoger uit dan die voor de
F/A-18E/F.
• Een nieuwe kandidatenvergelijking actualiseert de financiële informatie uit 2001 en
2008, maar zal geen complete zekerheid bieden. Voor alle kandidaten geldt dat pas na
een besluit en het vastleggen van de contracten zekerheid kan worden gegeven over de
hoogte van de investering. De ramingen van de toekomstige exploitatiekosten zullen
een grotere mate van onzekerheid hebben dan de investeringskosten.

Pagina 35

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 36

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

6. Tijdsaspecten
Inleiding
Dit hoofdstuk belicht tijdsaspecten. Dit is van belang omdat het tijdsbeslag van bestellen,
levering en invoeren van een toestel (de zogenoemde transitiefase) bepaalt hoelang de
F-16 en de opvolger naast elkaar moeten worden onderhouden en wanneer een eerste
operationele capaciteit beschikbaar is (de IOC-datum). De gegevens daarover zijn bekend
uit de ervaringen in de defensieplanning en uit algemene logistieke inzichten. De
Algemene Rekenkamer bevestigde in de zomer van 2012 in het rapport “Uitstapkosten”,
dat de uitgaven toenemen wanneer de lengte van de transitieperiode toeneemt. Hieronder
wordt teruggeblikt op het criterium levertijd uit de kandidatenvergelijking van 2001 en de
actualisering daarvan in 2008. Vervolgens wordt per kandidaat een schatting gegeven van
het ruwweg te verwachten tijdsbeslag van bestellen, levering en invoeren van het
desbetreffende toestel. De onderbouwing van de afwegingen rondom de tijdsaspecten en
levertijd zijn per kandidaat opgenomen in bijlage D.

Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering in 2008
In de kandidatenvergelijking van 2001 werd in de risicoanalyse voor alle kandidaten
gesteld dat het risico dat het desbetreffende toestel niet kan worden geleverd in de
periode 2010-2025 laag is. Voor de F/A-18E/F, Advanced F-16, Eurofighter, Gripen C/D en
Rafale werd daarbij opgemerkt dat, door de lage productieomvang van zes tot zeven
toestellen per jaar in deze periode, het risico bestaat dat de fabrikant de opgegeven
stuksprijs niet kan handhaven. In de kandidatenvergelijking van 2008 was levertijd een
aspect waarop de kandidaten zijn vergeleken. De levertijd werd gekoppeld aan de Initial
Operational Capability (IOC) datum. Dan zou de DT&E (Development Test & Evaluation) en
IOT&E (Initial Operational Test & Evaluation) zijn voltooid en voldoende toestellen
afgeleverd om een (eerste) operationeel inzetbare eenheid voor de uitvoering van de
hoofdtaken beschikbaar te hebben. In 2008 werd geconcludeerd dat met de Advanced
F-16 en de F-35A deze IOC-status in 2017 zou kunnen worden bereikt. Met de Gripen NG
zou deze status in 2020 kunnen worden bereikt. Voor de F-35A werd daarbij opgemerkt
dat het DT&E- en het OT&E-programma als uitvoerbaar, doordacht en realistisch werden
gezien. Voor de Gripen NG gold dat deze testprogramma’s zich nog in een te vroege
conceptuele status bevonden.

Stand van zaken 2013
Na de kandidatenvergelijking in 2008 heeft Nederland twee F-35A toestellen voor
deelname aan de operationele testfase aangekocht (IOT&E, het programma gericht op het
testen en evalueren om vast te stellen dat de F-35A voldoet aan de operationele eisen). In
de operationele testfase worden daarnaast operationele concepten in internationaal
verband ontwikkeld en gevalideerd. Inmiddels is het eerste testtoestel gereed en wordt
het tweede testtoestel in de zomer van 2013 afgeleverd. De tijd tussen de bestelling en de
levering bedraagt volgens de huidige bestelmethodiek voor alle kandidaat toestellen
ongeveer vier jaar. Dit heeft te maken met het vroegtijdig aankopen van zogenoemde
long-lead items (onderdelen waarvoor een fabrikant langere tijd nodig heeft deze gereed
te hebben voor de feitelijke productie van een toestel), het beschikbaar hebben van
capaciteit in de productielijn en ten slotte de feitelijke productie en de kwaliteitscontroles
van het toestel. Het kabinet heeft in 2011 de definitieve aankoopbeslissing voor een
vervanger van de F-16 uitgesteld.
Pagina 37

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Defensie heeft daarop de planning van het aangaan van verplichtingen voor de
productietoestellen doorgeschoven naar 2015. De daarmee samenhangende invoerreeks
vangt aan in 2019. Als consequentie van dat besluit moet drie jaar langer worden
doorgevlogen met de F-16. Volgens die planning bereikt de F-35A in Nederland de
operationele gereedheidsstatus (IOC status) in 2021. Dat wordt later als er verdere
vertraging in de ontwikkelingsfase en de operationele testfase optreedt. Een soortgelijke
tijdslijn geldt ruwweg ook voor de andere kandidaten, op grond van het uitgangspunt dat
de beoogde configuratie van het toestel uitontwikkeld en te bestellen is en de
desbetreffende fabrikant de vraag in de productielijn kan inpassen. Na levering moet
daarvoor waarschijnlijk nog wel een nationaal DT&E- en IOT&E-programma worden
doorlopen wat gevolgen heeft voor de IOC-datum. Voor alle kandidaten geldt dat een
definitief leveringsschema pas na onderhandelingen met de fabrikant kan worden
vastgesteld. Bij de F-35A worden daar jaarlijks afspraken over gemaakt in het
internationale F-35 ontwikkelingsprogramma waaraan Nederland deelneemt.

Subconclusies
Tabel 14. Bevindingen per kandidaat.
Levertijd
Initiële operationele
capaciteit (IOC)
Langer doorvliegen met
de F-16

16
17

18

19

20

21

F/A-18E/F16

Eurofighter
T317

Rafale F418

Gripen NG19

Advanced
F-1620

F-35A B321

2023

2023

2023

>2025

2025

2021

5 jaar

5 jaar

5 jaar

>7 jaar

7 jaar

3 jaar

F/A-18E/F Block 2 is uitontwikkeld, DT&E is afgerond.
Eurofighter Tranche-3 wordt momenteel ontwikkeld, DT&E + OT&E moet nog plaatsvinden, modificatie naar
Tranche-3A valt in beoogde leverperiode van Nederland.
Rafale F3 is uitontwikkeld, OT&E moet nog worden afgerond, verbetering Air-to-Ground capaciteiten nog
onduidelijk, Mid Life Update (MLU) valt in beoogde leverperiode van Nederland.
Gripen E wordt momenteel ontwikkeld, DT&E + OT&E moeten nog plaatsvinden, productielijn nog niet gestart,
leveringsslots onzeker, de 60 Zweedse modificaties lopen van 2018 tot 2026.
Advanced F-16 is uitontwikkeld en van de plank te koop. De integratie van de AESA radar wordt momenteel
ontwikkeld, DT&E + OT&E hiervoor moeten nog plaatsvinden.
F-35 wordt momenteel ontwikkeld, DT&E vindt momenteel plaats, OT&E moet nog plaatsvinden. Verdere
vertraging is niet ondenkbaar. Na voltooiing van de desbetreffende software ontwikkeling is Block 3 de
basisvariant, volgens de planning vanaf 2017 beschikbaar.

Pagina 38

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

7. Participatie
Inleiding
Industriële participatie is één van de aspecten die bij de kandidatenvergelijkingen in 2001
en 2008 is meegewogen. In dit hoofdstuk wordt beschreven wat voor het aspect
participatie de afwegingen zijn geweest bij de kandidatenvergelijkingen. Ook zal worden
ingegaan op de huidige situatie voor de participatiemogelijkheden bij de verschillende
alternatieven, op grond van de beschikbare informatie.

De kandidatenvergelijking uit 2001
(bron: Kamerstuk 26 488, nr. 8)

In 2001 is een tweesporen benadering gevolgd, met als eerste spoor een vergelijking van
de mogelijke opvolgers van de F-16 op grond van de militair-operationele kwaliteiten en
de levensduurkosten. Een van de zes kandidaten viel op grond van die vergelijking af. Bij
drie van de vijf overgebleven toestellen bestond de mogelijkheid tot participatie in de
(door)ontwikkeling: de Eurofighter, de F-35A en de Rafale. Voor deze toestellen is
vervolgens als tweede spoor de vraag bezien of Nederland wil deelnemen aan de
ontwikkeling. Bovendien zijn voor deze drie kandidaten ook de voor- en nadelen van
kopen van de plank in de afweging betrokken.
Voor de Eurofighter, de F-35A en de Rafale zijn de mogelijkheden om op overheidsniveau
deel te nemen in de (door)ontwikkeling van het vliegtuig bekeken. In alle drie de gevallen
diende Nederland een bijdrage te betalen voor deelname in de ontwikkeling. Dit bood de
mogelijkheid de gebruikelijke industriële compensatie geheel of gedeeltelijk te vervangen
door hoogwaardige industriële participatie in de ontwikkeling en de productie van het
vliegtuig. De minister van Economische Zaken heeft in 2001 het Nederlands Instituut voor
Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR) opdracht gegeven de voorstellen voor
deelname in de ontwikkelingsprogramma’s van de Eurofighter, de F-35A en de Rafale te
onderzoeken. Een toelichting is opgenomen in bijlage E. De resultaten zijn weergegeven in
tabel 15.
Tabel 15. Belangrijkste onderscheidende aspecten van de relevante kandidaten in 2001.
2001

Eurofighter

Kosten deelname
in
(door)ontwikkeling
€ 150 miljoen

Rafale

€ 350 miljoen

F-35

$ 800 miljoen

% participatie of
compensatie bij
aanschaf
50% participatie
50% compensatie
60% participatie
40% compensatie
> 100% participatie

Door leverancier
geraamde NLD
productie-omzet
Tot € 7 miljard

Door leverancier
geraamd aantal
NLD-vliegtuigen
100 stuks

Tot € 7 miljard

100 stuks

$ 8,8 miljard
(Lockheed Martin) +
$ 1 miljard (Pratt &
Whitney) of
$ 1 miljard (Fighter
Engine Team)

85 stuks

De Nederlandse industriële belangen bleken het best gediend met een deelname aan de
ontwikkeling van de F-35. Het werk had potentieel de hoogste productie-omzetwaarde
(ruim 9,5 miljard dollar versus tot 7 miljard euro voor de andere kandidaten, alles in
toenmalige prijzen) en had van de drie kandidaten naar verwachting het hoogste
technologische karakter.
Pagina 39

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

In 2001 is geconcludeerd dat gelet op de hoogte van de te verwachten omzet, de mate
van concreetheid van de werkpakketten en de aansluiting op opgebouwde technologische
kennis, de minister van Economische Zaken en het betrokken bedrijfsleven de voorkeur
gaven aan participatie in de System Development & Demonstration (SDD)-fase van de
F-35A.

De actualisering van de kandidatenvergelijking in 2008
(Bron: Kamerstuk 26 488, nr. 133)

Ter uitvoering van de motie van de leden Kortenhorst en Voordewind (Kamerstuk 26 488,
nr. 77) is in 2008 aan de leveranciers Lockheed Martin en SAAB gevraagd om informatie te
verstrekken over de industriële compensatiepakketten die zij konden bieden. Beide
partijen hebben aan dit verzoek gehoor gegeven. Zowel Lockheed Martin als SAAB hebben
toegezegd dat zij 100% compensatie zouden leveren, indien hun Advanced F-16
respectievelijk Gripen NG als opvolger zou worden gekozen van de F-16.
Tabel 16. Belangrijkste onderscheidende aspecten van de relevante kandidaten in 2008.
2008

% participatie of
compensatie bij aanschaf

Advanced F-16

100 % compensatie#

Gripen

100 % compensatie#

F-35A

>100% participatie

Door leverancier
geraamde NLD
productie-omzet
€ 5,7 miljard
(geraamd netto beschikbaar
projectbudget)
€ 5,7 miljard
(geraamd netto beschikbaar
projectbudget)
$ 8,8 miljard (Lockheed
Martin) +
$ 1 miljard (Pratt &
Whitney) of
$ 1 miljard (Fighter Engine
Team)

Door leverancier
geraamd aantal NLD
vliegtuigen
n.v.t., basis is
projectbudget
n.v.t., basis is
projectbudget
85 stuks

# Op basis van het toenmalige ‘compensatiebeleid’.

In 2008 was inmiddels aanzienlijk meer informatie beschikbaar over de industriële
mogelijkheden die Lockheed Martin en Pratt & Whitney konden bieden bij aanschaf van de
JSF/F-35. De waarde daarvan werd nog steeds geraamd op ruim 9,5 miljard dollar.
Aan de leveranciers van de twee andere vliegtuigen is gevraagd wat zij aan industriële
werkpakketten konden aanbieden. Tentatief hebben zij te kennen gegeven bereid te zijn
om 100% van het aanschafbudget (netto, dat wil zeggen zonder de Nederlandse BTW) aan
werk in Nederland neer te leggen. Dit in de vorm van een combinatie van participatiewerk
in het vliegtuig zelf en voor het restant werk in andere militaire programma’s en civiel
compensatiewerk. De aanbieding had, mede gelet op de ervaringen met compensatie,
daardoor mogelijk een minder hoogwaardig karakter dan de participatie in het F-35
programma.

Pagina 40

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Werkgelegenheid 2008. Werkgelegenheid was geen criterium in de
kandidatenvergelijkingen van 2001 en 2008. Niettemin bleek in de jaren voorafgaand aan
de actualisering in 2008 in de communicatie met de Tweede Kamer dat de aard en de
omvang van de aan het project verbonden werkgelegenheid een belangrijke criterium
vormde bij de beoordeling van het belang van de deelname aan het F-35 programma. Om
die reden is er in 2008 een onderzoek uitgevoerd door het consultancybedrijf Price
Waterhouse Coopers (PWC), dat op verzoek van de Tweede Kamer vervolgens door het
Centraal Planbureau (CPB) is getoetst.
Het onderzoek van PWC betrof de specifieke omzet- en werkgelegenheidsramingen met
betrekking tot het JSF/F-35 programma. Hieruit kwam naar voren dat er in de periode tot
en met 2052 een directe omzet werd geraamd van 8,1 miljard dollar met 21.700
arbeidsjaren en een indirecte omzet van 2,8 miljard dollar met 12.800 arbeidsjaren.
Inclusief de directe omzet, indirecte omzet, spin-off en spill-over omzet en innovatie
effecten, ging PWC uit van een totale raming van 16,3 miljard dollar met 48.400
arbeidsjaren. Op verzoek van de Tweede Kamer voerde het CPB in 2008/2009 een contraexpertise uit naar de analyse van PWC. Deze contra-expertise hield in dat het CPB de
analyse van PWC op plausibiliteit toetste. Het CPB kwam aan directe werkgelegenheid uit
op ruim 45.000 arbeidsjaren (gecumuleerd). Voor de Nederlandse economie als geheel zou
volgens het CPB het werkgelegenheidseffect nihil zijn vanwege productiviteitsstijging en
verdringingseffecten. De minister van EZ concludeerde dat er geen reden was om de
schatting van de werkgelegenheid gerelateerd aan het JSF/F-35 programma (sterk)
neerwaarts bij te stellen.
De werkgelegenheidsanalyse had alleen betrekking op de F-35 omdat dit specifiek door de
Kamer was gevraagd. Daardoor zijn andere kandidaten destijds niet ook beoordeeld op
hun werkgelegenheidseffecten.

Actualisering 2013
De thans geraamde cijfers van betrokkenheid van de Nederlandse industrie bij het F-35
programma zijn vooral gebaseerd op de informatie uit de jaarrapportage Vervanging
F-16 2011 (6 juni 2012, Kamerstuk 26 488, nr. 294) en uit het SEO22-rapport (“Het betere
werk”, 25 oktober 2012).
Voor de F-35 zijn de vooruitzichten niet wezenlijk veranderd. Voor de productieomzet
wordt een raming aangehouden van circa 9 miljard dollar. Het SEO rapport heeft, zoals
tevoren overeengekomen met de Algemene Rekenkamer en de ministeries van Defensie
en Economische Zaken, een scenario met 68 toestellen doorgerekend. SEO heeft
wegingsfactoren meegenomen om de waarschijnlijkheid van het manifesteren van
mogelijkheden in te schatten. Er is bij het bepalen van de bandbreedte van de uitkomsten
een gevoeligheidsanalyse gehanteerd, waarbij met verschillende parameters is gevarieerd.
Het SEO rapport stelt dat voor Nederland met het F-35 programma een omzet gemoeid is
van 24 à 38 miljard euro. Hiervan valt 1 à 1,7 miljard euro in de periode 2013 tot 2017.
Het betreft hier omzet uit zowel de productie- als de instandhoudingsfase waarbij het
uitgangspunt is gehanteerd dat de Nederlandse deelname aan het F-35 programma
volgens de tot nu toe geldende ambitie wordt uitgevoerd.
22

SEO economisch onderzoek.

Pagina 41

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Voor de andere kandidaten geldt het Industrieel Participatie (IP) beleid. Dit komt door de
introductie van richtlijn 2009/81/EU, die in Nederland zijn weerslag vindt in de
Aanbestedingswet voor Defensie & Veiligheid. Als gevolg daarvan kondigde de Europese
Commissie verscherpt toezicht aan op de correcte toepassing van Art. 346 VWEU23, waar
in Nederland het compensatiebeleid onder valt. Industriele Participatie is nog steeds
mogelijk bij defensieaanschaffingen via Art. 346 VWEU, indien aan de voorwaarden is
voldaan.
Voor de mogelijke industriële omzet bij de alternatieve kandidaten wordt, uitgaande van
dit gewijzigde IP-beleid bij militaire aanschaffingen, van de producenten een werkpakket
geëist van ten minste 60 % van de waarde van de aanschaf (netto, dat wil zeggen zonder
de Nederlandse BTW). Een goede raming van de uiteindelijke omzet is niet te geven.
Tabel 17. Belangrijkste onderscheidende aspecten van de relevante kandidaten.
2013
Advanced F-16
Gripen NG
F-35
Overige mogelijke
kandidaten
#
##

Mogelijk NLD werk als %
van het aanschafbedrag
60% als IP cf. huidige
definitie #
60% als IP cf. huidige
definitie #
>100% participatie
60% als IP cf. huidige
definitie #

Geraamde
omzetwaarde
Nu niet te bepalen
Nu niet te bepalen
$9 miljard. ##
Nu niet te bepalen

Alleen werk in het defensie- en veiligheidsdomein vanwege het nieuwe NL IP/participatiebeleid waarvan
voor de waarde wordt uitgegaan van het projectbudget (exclusief de BTW component).
Gebaseerd op de thermometer per 31 december 2011: Daarbij niet inbegrepen werk aan nieuwe
componenten (opportunities) en werk in de instandhoudingsfase (sustainment). De door SEO geraamde
omzetcijfers voor het F-35 programma (24,3 - 38,3 miljard euro) wijken hier vanaf omdat SEO ook
opportunities en sustainment omzet meerekent. De waarde van de tussen 2002 en 2011 afgesloten
overeenkomsten bedragen inmiddels 972 miljoen dollar.

Werkgelegenheid 2013. Het werkgelegenheidsaspect is een onderwerp van aandacht
van de Tweede Kamer en de regering. Om die reden is het van belang om de bevindingen
van SEO inzake de werkgelegenheidsaspecten in dit rapport ook te vermelden. Dit betreft
dus alleen de F-35. SEO komt in zijn onderzoek tot de conclusie dat de bruto
programmagerelateerde werkgelegenheid (bij de bij het F-35 programma betrokken
Nederlandse bedrijven en instellingen) tussen 2013 en 2017 wordt geraamd op 4.807
arbeidsjaren voor de productiefase en 295 arbeidsjaren voor de ‘Onderhoudsfase’
(sustainment) zoals SEO dat noemt. Voor de periode 2018 tot en met 2064 raamt SEO
21.612 arbeidsjaren respectievelijk 48.921 arbeidsjaren (zie tabel 4.2 in het SEO rapport).
Het netto werkgelegenheidseffect tot 2074 is volgens het SEO, net als het CPB in 2008
concludeerde, nihil door productiviteits- en verdringingseffecten. Wel spreekt het SEO van
een hoogwaardige werkgelegenheid, zoals onder andere valt af te leiden uit de hogere
productiviteit vergeleken met andere industriële bedrijfsactiviteiten zoals deze samenhangt
met de productie en instandhouding van de F-35. Dit wordt door SEO nader toegelicht op
blz. 72 en 73 van hun rapport

23

Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

Pagina 42

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

8. Overige aspecten
Inleiding
Bij de kandidatenvergelijking 2001 werden de kandidaten ook vergeleken op de aspecten
milieu, kwaliteitsborging en contractuele aspecten. De actualisering van 2008 werd
beperkt tot kwaliteit, levensduurkosten en levertijd. Wel vond in 2008 een extra onderzoek
plaats naar het milieuaspect geluid. Bij de huidige beoordeling wordt - omwille van de
volledigheid - opnieuw gekeken naar de bevindingen op de in 2001 beoordeelde aspecten
en wordt hierover een geactualiseerd oordeel gegeven. Onderstaande tabellen geven
samengevat zowel de originele als de geactualiseerde oordeel gegeven. De daaronder
volgende paragrafen lichten de resultaten toe.
Tabel 18. Beoordeling overige aspecten.
F/A-18E/F

Eurofighter
T3

Rafale F4

Gripen
C/D*

2001

-

-

-

0

2013

Geen relevante wijzigingen of
ontwikkelingen

-

2001

0

0

Milieu aspecten

Luchtvaartgeluid

+/0

+/0

Advanced
F-16

F-35A B3

-

-

Geen relevante wijzigingen
of ontwikkelingen
0

+/0

Grondgebonden geluid
2013
2001
Gebruik gevaarlijke stoffen
2013
2001
Emissies schadelijke stoffen
2013

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen
0

+/0

+/0

0

0

+/0

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen
0

0

0

0

0

0

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen

Legenda t.o.v. de F-16MLU per toestel: - negatieve vooruitzichten, 0 neutraal, + positieve vooruitzichten
Kwaliteitsborging
2001

F/A-18E/F

Eurofighter
T3

Rafale F4

Gripen C/D

Advanced
F-16

F-35A B3

+

+

+

+

+

+

Kwaliteitssysteem
2013
2001
Luchtwaardigheid/certificering
2013
2001
Configuratiemanagement
2013
2001
Testvliegprocedures
2013

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen
0

0

0

0

0

0

-

-

-

-

-

0

0

0

0

0

0

0

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen
0

0

0

0

0

0

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen

Legenda: - negatieve vooruitzichten, 0 neutraal, + positieve vooruitzichten
Contractuele aspecten
2001

F/A-18E/F

Eurofighter
T3

Rafale F4

Gripen C/D

Advanced
F-16

F-35A B3

FMS

Contract

Contract

Contract

FMS

Contract

Contractuele vorm
2001

PSFD
MoU

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen

2013
0

0

0

0

0

0

Verwachte problemen
2013

Geen relevante wijzigingen of ontwikkelingen

Legenda: - negatieve vooruitzichten, 0 neutraal, + positieve vooruitzichten
*in 2001 is de Gripen C/D in het onderzoek betrokken. In 2013 betreft dit de NG.
(FMS = Foreign Military Sales; PSFD = Production Sustainment and Follow-on Development)
Pagina 43

ONGECLASSIFICEERD

+

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Milieu en arbeidsomstandigheden
In 2001 werden onder de noemer milieu aspecten vier onderwerpen onderzocht, te weten
luchtvaartgebonden geluidsproductie, grondgebonden geluidsproductie, het gebruik van
gevaarlijke stoffen en de emissie van schadelijke stoffen.
Van de luchtvaartgebonden geluidsproductie werd vastgesteld dat alle kandidaten (met
uitzondering van de Gripen C/D die toen nog meedeed) waren uitgerust met motoren die
een aanzienlijk hogere stuwkracht leverden in vergelijking met de F-16MLU. Dit
resulteerde voor alle kandidaten ook in hogere niveaus van geluidsproductie.
Wat betreft de grondgebonden geluidsproductie werd geconstateerd dat vooral voor de
Eurofighter, de Rafale en de JSF werd ingeschat dat de behoefte aan proefdraaien sterk
zou worden teruggebracht in vergelijking met de F-16 MLU.
Over het gebruik van gevaarlijke stoffen en de emissie van schadelijke stoffen werd
geconstateerd dat alle kandidaten voldeden aan de geldende normen op het gebied van
asbest toepassing, carcinogeen en reprotoxisch materiaal, (ioniserende) straling en
emissies. In het algemeen werd op dit punt geconcludeerd dat er geen doorslaggevend
onderscheid is tussen de kandidaten. Sinds 1 juni 2007 is de Europese regelgeving
Registration, Evaluation, Authorization of CHemicals (REACH) van kracht geworden. Men
kan verwachten dat bij vliegtuigen die na 2007 in ontwikkeling waren voor gebruik binnen
Europa meer rekening gehouden is met deze eisen, voor eerdere ontwikkelingen is dat
retrospectief moeilijker te realiseren.
Na de actualisering kandidatenvergelijking van 2008 werd op verzoek van de Tweede
Kamer een onderzoek ingesteld naar de geluidsniveaus van de drie beoordeelde
kandidaten. Voor de Gripen New Technology Demonstrator betrof dit de versie met een
zwaardere motor (identiek aan de F/A-18E/F motor). In maart 2009 werden de resultaten
van dit onderzoek -uitgevoerd door het NLR- gemeld aan de Kamer. Uit het onderzoek
volgde dat de onderlinge verschillen tussen de maximale geluidsniveaus van de Gripen NG
en de F-35A slechts 1 dB(A) bedroegen, wat volgens de onderzoekers met het menselijk
oor een niet-waarneembaar verschil is. Ten opzichte van de huidige F-16 is er sprake van
enig verschil in de maximale geluidsniveaus, hoewel dat ook beperkt is. In een rapport van
24
NLR is vastgesteld dat met toepassing van voorzichtige uitgangspunten de F-35
geluidsbelasting goed inpasbaar zal zijn binnen de bestaande geluidszones van de
vliegbases Volkel en Leeuwarden. In 2013 heeft het NLR de situatie opnieuw beoordeeld.
De wijziging van de geluidszonering Volkel in acht genomen, kunnen volgens de huidige
inzichten ten aanzien van het trainingsprogramma 25 F-35 jachtvliegtuigen binnen de
geluidszonering van de Vliegbasis Volkel worden ingepast.
Op grond van de vergelijkingen uit 2001 en 2008 is er geen aanleiding om aan te nemen
dat er significante wijzigingen zijn opgetreden in de milieuaspecten van de vliegtuigen.
Sindsdien zijn er voor zover bekend geen aanpassingen geweest aan de motoren van de
toestellen die invloed hebben op de geluidsniveaus of de frequentie van proefdraaien.

24

Brief van de Staatsecretaris van Defensie d.d. 10 juli 1999, 26 488 nr. 192, inzake Behoeftestelling
vervanging F-16.

Pagina 44

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Alle kandidaten voldeden in 2001 al aan de geldende normen voor het gebruik van
gevaarlijke stoffen en emissies en geconcludeerd werd dat er op dat punt geen
onderscheid is tussen de kandidaten.

Kwaliteitsborging
In 2001 werden onder de noemer kwaliteitsborging vier onderwerpen onderzocht, te
weten de kwaliteitssystemen die de fabrikanten hanteren, de luchtwaardigheidscertificatie,
configuratiemanagement en de testprocedures.
Ten aanzien van de kwaliteitssystemen werd geconstateerd dat alle leveranciers voldeden
aan de ISO 9001 norm. Voor de leverancier van de JSF was destijds nog niet bekend welk
kwaliteitssysteem deze zou kiezen, maar aangezien beide potentiële leveranciers (Boeing
en Lockheed Martin) reeds een ISO 9001 certificaat hadden, werd er van uit gegaan dat
ook voor de JSF een ISO 9001 systeem zou worden gebruikt. Dit is naderhand ook
gebleken.
Ten aanzien van de luchtwaardigheid werd bij alle fabrikanten geconstateerd dat er geen
aanleiding was om te veronderstellen dat deze niet in staat zouden zijn om luchtwaardige
vliegtuigen te ontwikkelen en produceren. Sinds 2001 is in Nederland de Militaire
Luchtvaart Autoriteit (MLA) opgericht en is nieuwe wetgeving op het gebied van militaire
typecertificaten ingevoerd. Door de Nederlandse deelname in het F-35 programma,
konden de effecten van de nieuwe wetgeving worden meegenomen in de procedures die
voor het programma zijn afgesproken. Voor de andere toestellen geldt dat hun initiële
ontwikkeling begon voordat er sprake was van eisen ten aanzien van militaire
typecertificaten. Het kunnen certificeren van deze toestellen tegen de huidige wetgeving is
naar verwachting complexer dan in 2001 werd verwacht.
Ten aanzien van configuratiemanagement werd geconstateerd dat sommige leveranciers
voldeden aan militaire normen voor configuratiemanagement, terwijl andere leveranciers
hiervoor civiele normen hanteerden. Beide werden acceptabel geacht.
Ten aanzien van de testprocedures werd geconstateerd dat Boeing voor de F/A-18E/F
verwees naar een specifieke militaire teststandaard. Door de andere leveranciers werden
geen standaards voor testprocedures opgegeven, maar werd wel vermeld dat de klant de
testen kan verifiëren.
Het eindoordeel in 2001 was dat alle fabrikanten adequate systemen gebruiken voor de
verschillende kwaliteitsaspecten. Er is op dit moment geen aanleiding om aan te nemen
dat er significante wijzigingen in dit eindoordeel zijn.

Contractuele aspecten
In het Request For Information (RFI) van 2001 werden diverse (standaard) contractuele
uitgangspunten aan de leveranciers meegedeeld, die zouden gelden bij een toekomstig
offerteverzoek. Het betrof onder meer de toepassing van Nederlands recht, regelingen
voor intellectueel eigendom, een meestbegunstigingsclausule, royalty’s, contract-audits en
systeemverantwoordelijkheid.

Pagina 45

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Van de Europese leveranciers had destijds één partij problemen met een ‘meest
begunstigingsclausule’. Voor de overige aspecten waren er geen commentaren. Voor de
Amerikaanse Advanced F-16 en F/A-18E/F toestellen gold dat de standaard Foreign
Military Sales (FMS) voorwaarden van toepassing zouden zijn. Voor de JSF waren er op
voorhand geen inhoudelijke bezwaren, maar werd verklaard dat er nog geen duidelijkheid
bestond over de van toepassing zijnde procedures.
Er werd in 2001 geen eindconclusie getrokken over de contractuele aspecten. Op dit
moment geldt dat er over de F-35 meer duidelijkheid is dan destijds. De relevante
juridische aspecten zijn in 2006 met de overeenkomst van de Production Sustainment and
Follow on Development MoU (PSFD MoU) vastgelegd. Voor de overige kandidaten is er op
dit moment geen aanleiding om aan te nemen dat er op contractueel gebied
onoverkomelijke hindernissen zouden zijn.

Pagina 46

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

9. Risico’s [Commercieel Vertrouwelijk]

[Tekst van dit hoofdstuk enkel zichtbaar in
NATO RESTRICTED – Commercieel vertrouwelijke versie
van dit rapport]

Pagina 47

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 48

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

10. Afwegingskader
Inleiding
Het afwegingskader voor de omvang en samenstelling van de krijgsmacht berust op de
ontwikkelingen in de internationale omgeving, de hoofdtaken van de krijgsmacht en de
budgettaire beperkingen. Een toekomstbestendige en relevante krijgsmacht is in zowel
operationeel als financieel opzicht duurzaam.

Operationele duurzaamheid
Bij het bepalen van de relevantie van capaciteiten zijn drie aspecten van belang. Het
eerste aspect is bruikbaarheid of veelzijdigheid. De krijgsmacht moet onder uiteenlopende
omstandigheden en in verschillende typen missies de gewenste effecten kunnen bereiken.
De veelzijdigheid van militaire capaciteiten en een evenwichtige verhouding tussen
gevechtseenheden en ondersteunende eenheden zijn daarbij vereisten. Het tweede aspect
is aanpassingsvermogen. De mate waarin capaciteiten kunnen worden aangepast aan snel
veranderende (operationele) omstandigheden bepaalt de toegevoegde waarde van
(onderdelen van) de krijgsmacht. Hoe groter de aanpassingsmogelijkheden, hoe
uitgebreider de inzetmogelijkheden. Het derde aspect is toekomstbestendigheid (hoofdstuk
13). De mate waarin wapensystemen in de toekomst onder veranderende omstandigheden
bruikbaar blijven, bepaalt hun toekomstbestendigheid. De krijgsmacht moet innovatief zijn
en kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen en technologieën.

Financiële duurzaamheid
De structurele betaalbaarheid van de krijgsmacht vergt een evenwicht tussen ambities en
beschikbare financiële middelen. Dit dwingt tot keuzes, bijvoorbeeld over het inperken van
het voortzettingsvermogen van specifieke basiscapaciteiten en het aanhouden of afstoten
van nichecapaciteiten.
Een doelmatige inrichting van de krijgsmacht resulteert tevens in een kleinere footprint.
Een sprekend voorbeeld hiervan is de concentratie van eenheden en de afstoting van
locaties. Dit is dan ook een leidend beginsel bij de inrichting (van de ondersteuning) van
de krijgsmacht.

Samenwerking
Militaire samenwerking moet leiden tot meer doelmatigheid en meer effectiviteit. Door
samen met partners schaalgrootte te creëren, kan de krijgsmacht de teeth-to-tail ratio
verbeteren en voldoende basiscapaciteiten aanhouden. Op nichegebieden biedt
samenwerking de mogelijkheid om bepaalde capaciteiten juist af te stoten als
partnerlanden die op hun beurt in stand houden. Het opheffen van tekorten is een cruciaal
punt van aandacht. De Navo en de EU hebben de militaire tekortkomingen
geïnventariseerd en Nederland streeft ernaar deze, zelfstandig en in samenwerking met
onze bondgenoten en partners, weg te werken. De Nederlandse krijgsmacht staat immers
niet op zichzelf. Aansluiting bij het Navo-planningsproces, maar ook bij Navo- en EUinitiatieven, zoals Smart Defence en Pooling & Sharing, is dan ook van groot belang.
Bestaande samenwerkingsverbanden worden zoveel mogelijk benut en waar mogelijk
verder versterkt. Dit geldt voor de samenwerking tussen de krijgsmachtdelen, onze
samenwerking met internationale partners en nadrukkelijk ook voor de samenwerking in
eigen land met veiligheidspartners, bedrijven en kennisinstituten.
Pagina 49

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Kwalitatief oordeel aan de hand van aspecten uit het afwegingskader
Het kwalitatieve oordeel op de aspecten internationale samenwerking en
toekomstbestendigheid komen respectievelijk aan bod in de hoofdstukken 12 en 13.
•

Bruikbaarheid of veelzijdigheid en aanpassingsvermogen. De bruikbaarheid van
een toestel is gerelateerd aan de mate waarin het verschillende operationele missies
onder uiteenlopende omstandigheden kan uitvoeren. Het aanpassingsvermogen is
gerelateerd aan de mate waarin een toestel zich kan aanpassen aan veranderingen in
de operationele omgeving. Voor een jachtvliegtuig zijn snelle veranderingen in de
dreigingsituatie, de weersomstandigheden of het type doelen relevant. Hierbij spelen
ook de capaciteiten van de operationele en logistieke ondersteuning een belangrijke
rol. Bij de kandidatenvergelijking in 2001 en de actualisering in 2008 zijn de daaraan
gerelateerde elementen betrokken bij de beoordeling van de systeemeffectiviteit en de
kwaliteit van de toestellen. Het geactualiseerde oordeel over de kwaliteit is derhalve
tevens een oordeel over de gecombineerde aspecten bruikbaarheid of veelzijdigheid en
aanpassingsvermogen.

•

Nationale samenwerking. De mogelijkheden voor samenwerking met de civiele
autoriteiten zijn bij de verschillende toestellen vergelijkbaar. Industriële samenwerking
en werkgelegenheidsaspecten verschillen per kandidaat en worden bij het onderwerp
participatie behandeld.

Pagina 50

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

11. Validiteit en wenselijkheid van de zes missietypen
Algemeen
Met het oog op de vervanging van de F-16 heeft Defensie in 2001 en 2008
kandidatenvergelijkingen uitgevoerd. In de kandidatenvergelijking in 2001 is beoordeeld in
hoeverre de toestellen in staat zijn op te treden tegen tegenstanders in de lucht (air-toair) en op de grond (air-to-ground). De gehanteerde criteria waren destijds letaliteit (in
hoeverre is het wapensysteem in staat een doel uit te schakelen) en overlevingskansen. In
2008 zijn de missies concreter gemaakt door ze uit te breiden met de taken die in de
Navo-doctrine worden voorgeschreven. Zes missietypen werden onderscheiden:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Het bevechten van luchtoverwicht (air-to-air)
Het behouden van luchtoverwicht (air-to-air)
Het onderdrukken en/of vernietigen van luchtafweersystemen (air-to-ground)
Het aangrijpen van logistieke toevoer- en communicatielijnen (air-to-ground)
Het ondersteunen van grondtroepen (air-to-ground)
Het verzamelen van inlichtingen en bewaken en verkennen

De concretisering van de missietypen maakte in 2008 een specifiekere vergelijking tussen
de kandidaten mogelijk. Ook vijf jaar later weerspiegelen de zes missietypen nog steeds
de meest relevante militaire en technologische ontwikkelingen. Dit geldt in het bijzonder
voor de steeds bredere verspreiding van geavanceerde, mobiele
luchtverdedigingssystemen, die andere eisen aan gevechtsvliegtuigen stellen. Brede
inzetbaarheid, flexibiliteit, aanpassingsvermogen, doorontwikkelingsmogelijkheden en
interoperabiliteit zijn voor het gevechtsvliegtuig van even groot belang als voor andere
grote wapensystemen. Dit belang is ingegeven door de wens en de noodzaak zo doelmatig
mogelijk te opereren. Eén wapensysteem dat verschillende taken kan uitvoeren is in de
bedrijfsvoering bijvoorbeeld goedkoper dan verschillende wapensystemen met elk een
specifieke taak. Ook is het weinig doelmatig om een wapensysteem aan te schaffen dat
niet aan nieuwe situaties kan worden aangepast. Het streven naar multifunctionaliteit,
waarbij uiteenlopende taken gelijktijdig door één toestel kunnen worden uitgevoerd, lag in
de jaren negentig van de vorige eeuw al ten grondslag aan de doorontwikkeling van de
F-16 van een air-to-air toestel naar een toestel dat ook geschikt is voor de inzet tegen
gronddoelen. Daardoor kon de F-16 missies op de grond ondersteunen, waarmee de
interoperabiliteit verder werd bevorderd. Er is dan ook een rechtstreeks verband tussen
multifunctionaliteit en interoperabiliteit.

De toekomstige operationele context
In welke context zullen Nederlandse jachtvliegtuigen en die van partners in de toekomst
opereren? Welk type dreiging zal daarbij waarschijnlijk zijn en op welke wijze wordt deze
gepareerd? Er zijn wapensystemen, bijvoorbeeld kruisvluchtwapens, die onder
omstandigheden bepaalde effecten kunnen generen. Ook kunnen Special Forces voor
specifieke doelen worden ingezet. Jachtvliegtuigen zijn echter onder alle omstandigheden
zeer effectief. De dreiging zal allereerst bestaan uit moderne en mobiele luchtafweer. In
toenemende mate worden nieuwe radar- en detectietechnieken toegepast in
luchtafweersystemen. Ze zijn trefzeker, hebben een steeds groter onderscheppingsbereik
en zijn moeilijk te detecteren en te storen. De verspreiding van dergelijke
luchtverdedigingssystemen neemt zienderogen toe.
Pagina 51

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Naar verwachting zal het steeds meer moeite kosten om binnen korte tijd een
luchtoverwicht te verkrijgen en te behouden en zo de condities te scheppen voor
initiatieven op de grond. In het verleden werden luchtafweersystemen in de eerste fase
van een conflict uitgeschakeld. De locatie was bekend, want ze waren immers niet mobiel.
Moderne en mobiele luchtafweer vormt echter in alle fasen van een conflict een
bedreiging. Syrië, maar ook landen in Afrika, Azië en Zuid-Amerika, beschikken inmiddels
over dergelijke luchtafweer. Daarnaast komen er in de toekomst moderne jachtvliegtuigen
van niet-westerse makelij op de markt die zich wel degelijk kunnen meten met Westerse
jachtvliegtuigen. Zonder aanpassingen en verdere ontwikkeling zullen gevechtsvliegtuigen
van de Navo en de EU in de toekomst dan ook aanzienlijk minder dominant zijn.
De eisen die aan de uitvoering van missies worden gesteld, worden - terecht - steeds
strenger. De operaties moeten worden uitgevoerd onder een strikt mandaat en een strak
regelgevend kader om nevenschade en burgerslachtoffers te voorkomen. Het gebruik van
precisiebewapening, geavanceerde sensoren en ook inlichtingen is daarbij van toenemend
belang. Tegen deze achtergrond is het van belang dat een jachtvliegtuig (elementen van)
verschillende missietypen gelijktijdig kan uitvoeren. Gedurende een missie moet het
toestel van rol kunnen wisselen. Op het ene moment geeft het toestel bijvoorbeeld
luchtsteun aan grondtroepen - om direct daarna een precisieaanval uit te voeren.
Gelijktijdig moet het toestel een vijandelijk detectiesysteem storen en inlichtingen
doorgeven aan eenheden op de grond. De verschillende missietypen kunnen, met
uitzondering van het bevechten van luchtoverwicht, zowel tijdens een eerste aanvalsgolf
als in vervolgfasen van een conflict aan bod komen. Het conflict in Libië was daarvan een
goed voorbeeld. Gedurende het gehele conflict bleef de dreiging van luchtafweersystemen
aanwezig.
Luchtoverwicht bevechten en behouden (missietypen 1 en 2). Het bevechten en het
behouden van luchtoverwicht behoort sinds het bestaan van jachtvliegtuigen tot het
standaardtakenpakket. Er is geen aanleiding om aan te nemen dat dit in de komende 40
jaar zal veranderen. Controle van het luchtruim is de belangrijkste voorwaarde om de
vrijheid van eigen handelen te garanderen en de tegenstander die te ontzeggen. Hiermee
wordt veilig militair optreden op land, zee en in de lucht mogelijk. Steeds nadrukkelijker
krijgt het luchtwapen een rol toebedeeld waarmee de voorwaarden worden geschapen
voor grondgebonden optreden. Zoals gezegd, zullen de omstandigheden waaronder
jachtvliegtuigen in de toekomst het luchtoverwicht moeten bevechten en behouden,
veranderen. De proliferatie van moderne, zeer mobiele en trefzekere luchtafweersystemen
en van nieuwe niet-westerse jachtvliegtuigen vereisen geavanceerde sensoren voor
detectie en identificatie en effectieve zelfbeschermingsmiddelen zoals verminderde
zichtbaarheid en stoorzenders.
Onderdrukken en/of vernietigen van luchtafweersystemen (missietype 3). Om
niet te worden opgemerkt door radars opereren jachtvliegtuigen vaak op geringe hoogte.
Tijdens de eerste Golfoorlog bleek echter dat laagvliegen tot aanzienlijke verliezen leidde
als gevolg van ongeleide luchtafweer (kogelgordijnen). Het opereren op middelbare hoogte
was veiliger en met de opkomst van precisiewapens ook noodzakelijk. De inzet van
precisiewapens door jachtvliegtuigen is vanaf lage hoogte namelijk niet effectief. Op iets
grotere hoogte zijn vliegtuigen echter beter waarneembaar en kunnen zij dus aan
radargeleide raketsystemen worden blootgesteld.

Pagina 52

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Een bijkomend probleem is dat ook de meeste radargeleide raketsystemen tegenwoordig
mobiel, moeilijk te detecteren en zeer trefzeker zijn. Deze systemen zijn over de hele
wereld verspreid. Tijdens de operaties in Servië, Irak en Libië waren luchtoperaties niet
mogelijk zonder de inzet van specifieke jachtvliegtuigen die deze luchtafweersystemen
konden storen of vernietigen. De inzet van dergelijke toestellen is een absolute
voorwaarde om verliezen aan eigen zijde zoveel mogelijk te voorkomen. Tenzij elk
jachtvliegtuig hiertoe zelf in staat is uiteraard. De operaties in Servië, Irak en Libië hebben
ook aangetoond dat de tegenpartij tot de laatste dagen van het conflict over deze mobiele
luchtafweersystemen beschikt.
Van de jachtvliegtuigen die in gebruik zijn bij Europese strijdkrachten beschikt alleen de
ECR-Tornado over apparatuur om luchtafweersystemen te storen of te vernietigen. Slechts
enkele landen beschikken over deze toestellen. Gezien de beperkte aantallen en de
aanstaande uitfasering van de Tornado is het logisch dat de Navo, de Europese partners in
het bijzonder, een tekort aan deze capaciteit signaleert. Een eigen capaciteit om
luchtverdedigingssystemen te storen of uit te schakelen, biedt het jachtvliegtuig
onafhankelijke bewegingsvrijheid en grotere overlevingskansen in het operatiegebied. Ook
schept het de voorwaarden voor anderen om in het operatiegebied te kunnen opereren.
Aanvallen van logistieke toevoer- en communicatielijnen (missietype 4). Het
aanvallen van de logistieke toevoer- en communicatielijnen zal in toekomstige operaties
een belangrijk middel zijn om de grondoperatie te vergemakkelijken en de tegenstander
tot andere inzichten te brengen. Naar verwachting zullen deze missies onder striktere
regels moeten worden uitgevoerd om nevenschade te voorkomen. Het gebruik van
precisiebewapening en geavanceerde sensoren is daarbij van toenemend belang.
Daarnaast wordt de zelfbescherming van toestellen belangrijker, omdat begeleidende,
ondersteunende toestellen steeds schaarser worden.
Ondersteuning grondtroepen (missietype 5). Het bijstaan van grondtroepen die
worden aangevallen door vijandelijke eenheden is van levensbelang. Hiertoe is het
noodzakelijk om doelen goed te herkennen en, indien nodig, met grote precisie te
bombarderen. Het voorkómen van nevenschade is hierbij essentieel. De missie moet zowel
overdag als tijdens duisternis en onder alle weersomstandigheden kunnen worden
uitgevoerd.
Inlichtingen verzamelen, bewaking en verkenning (missietype 6). Het belang van
inlichtingen zal naar verwachting steeds verder toenemen. Door het gebruik van mobiele
communicatiesystemen en de grenzeloze mogelijkheden van het internet zullen
inlichtingen sneller verouderen. Om de eigen uitgangspositie te versterken, bestaat er
behoefte aan zoveel mogelijk - liefst real time - inlichtingen. De positie hoog boven het
operatiegebied biedt letterlijk een goed overzicht. Dat maakt dat het luchtwapen al
decennialang een belangrijke rol heeft in het verzamelen van inlichtingen. Er is geen
aanleiding om aan te nemen dat dit in de komende 40 jaar zal veranderen. Integendeel.
De vergaring van inlichtingen zal in toenemende mate ook door onbemande systemen
worden gedaan. De huidige generatie onbemande systemen beschikt echter niet over
zelfbeschermingsmiddelen en kan niet onder alle weersomstandigheden opereren. Het
jachtvliegtuig blijft daarom in de voorzienbare toekomst een belangrijke schakel in de
inlichtingenketen.

Pagina 53

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Navo- en EU-tekortkomingen
De Critical Shortfall Areas en de NATO Capability Targets 2013 komen beiden voort uit het
NATO Defence Planning Process (NDPP) dat de Navo elke vier jaar doorloopt.De Navo
Critical Shortfall Areas zijn afgeleid uit de lijst met Minimum Capability Requirements die in
maart 2012 is gepubliceerd. Ook de NATO Capability Targets 2013 berusten op de
Minimum Capability Requirements en presenteren in meer detail de benodigde capaciteiten
voor de domeinen land, speciale operaties, stabilisatie en reconstructie, maritiem, lucht en
joint. Een modern multifunctioneel jachtvliegtuig dat alle missietypen kan uitvoeren, komt
het beste tegemoet aan geconstateerde knelpunten als precisiemunitie, inlichtingen,
bewaking en verkenning en gezamenlijke vuursteun.
Zowel de Navo als de EU heeft in de huidige vloot jachtvliegtuigen tekortkomingen
geïdentificeerd die vooral zijn te herleiden op de zes missietypen van de Navo-doctrine. De
belangrijkste oorzaak van de geïdentificeerde tekorten is de veroudering van de vloot.
Hierdoor kunnen moderne dreigingen moeilijker het hoofd worden geboden. In de bijlage
is een overzicht opgenomen waarin de tekortkomingen zoals de Navo en de EU die
beoordelen, zijn gekoppeld aan de missietypen. Tevens is in het overzicht weergegeven
welke kandidaten welke tekorten afdekken.

Twee typen jachtvliegtuigen
De vraag kan opkomen of het niet wenselijk is om over meer dan één type jachtvliegtuig
te beschikken. In dat geval zou niet elk toestel alle missietypen hoeven kunnen uitvoeren.
Afgezien van de operationele nadelen die hiervoor zijn geschetst, zijn er ook belangrijke
bedrijfsmatige nadelen. Als de krijgsmacht over twee verschillende toestellen beschikt,
moet alles in tweevoud worden georganiseerd. Dubbele logistieke lijnen zijn nodig,
bijvoorbeeld voor de aanschaf en opslag van onderdelen en munitie. Opleidingen voor
vliegend en onderhoudspersoneel zijn nodig voor beide toestellen. De overhead en de
exploitatiekosten zullen toenemen en de flexibiliteit zal afnemen.

Subconclusies
In een militaire operatie bepaalt de tegenstander in hoge mate de omstandigheden en de
dreiging waaronder de krijgsmacht haar taken moet uitvoeren. De capaciteiten waarover
de krijgsmacht beschikt, bepalen hoe zij met veranderende omstandigheden kan omgaan.
Dat is in de lucht niet anders dan op de grond of op zee. In 2008 zijn op grond van de
Navo-gegevens zes missietypen voor jachtvliegtuigen beschreven. De zes missietypen zijn
nog altijd valide. Ze zijn niet verbonden aan bepaalde fasen van een conflict. De Navo en
de EU zijn het meest gediend met een toestel dat zoveel mogelijk missietypen kan
uitvoeren en aldus het best tegemoet komt aan geïdentificeerde tekortkominge. Dit vloeit
voort uit de wens tot doelmatigheid - minder vliegtuigtypes, maar wel breder inzetbaar en uit de noodzaak rekening te houden met de militaire ontwikkelingen. In alle fasen van
een conflict zijn in de toekomst meervoudige dreigingen voor vliegtuigen te verwachten
die hoge eisen aan zelfbescherming stellen.
Of een minder veelzijdig toestel ook minder kost is niet per definitie vast te stellen en
hangt af van de levensduurkosten. Daarover zijn in deze actualisering echter geen
sluitende uitspraken te doen. Als het op grond van de gevonden informatie aannemelijk is
dat de verschillen tussen de kandidaten beperkt zijn, dan ligt het in de rede een toestel te
kiezen dat de (meeste) missietypen kan uitvoeren.

Pagina 54

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

De keuze voor een toestel dat niet alle missietypen kan uitvoeren, zal de
inzetmogelijkheden van de krijgsmacht beperken en de risico's bij inzet vergroten. Ook zal
de aantrekkingskracht van Nederland als militaire samenwerkingspartner afnemen. Het ligt
in de rede voor een jachtvliegtuig te kiezen waarmee de politieke en militaire
inzetmogelijkheden voor de komende veertig jaar het grootst zijn, en de risico’s het
kleinst. Het ligt voorts in de rede een toestel te kiezen waarmee de militaire
tekortkomingen in Europa en in de Navo worden aangepakt.

Pagina 55

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 56

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

12. Internationale samenwerking
Inleiding
Dit hoofdstuk gaat in op de internationale samenwerkingsaspecten. Na een korte terugblik
op de kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008, wordt bekeken welke aspecten
van internationale samenwerking er thans van belang zijn, waarna de verschillende
kandidaten op deze aspecten worden vergeleken.

Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering in 2008
Bij de kandidatenvergelijking van 2001 werd onderkend dat een toekomstig besluit tot
aankoop van nieuwe jachtvliegtuigen ook buitenlandspolitieke aspecten in zich draagt. In
de Kamerbrief (Kamerstuk 26 488, nr. 8) is gemeld dat de regering voor de verwerving
van defensiematerieel in de eerste plaats kiest op grond van een militair-operationele en
financiële beoordeling. De verwerving van materieel is dus niet op voorhand proAmerikaanse of pro-Europees. Verder is gesteld dat nationale economische motieven een
veel grotere rol spelen bij het aangaan van samenwerkingsverbanden dan
buitenlandspolitieke doelstellingen. Een belangrijk uitgangspunt was indertijd al dat
Nederland in conflicten vrijwel altijd samen met andere landen zal optreden, in de eerste
plaats met de (Europese) Navo-partners. Zou Nederland voor een Eurofighter of een JSF
kiezen, dan was in beide gevallen samenwerking met meerdere Navo-bondgenoten
mogelijk. Zou Nederland voor een Rafale kiezen dan was samenwerking met Frankrijk
mogelijk. Verder werd gesteld dat de internationale dimensie ook impliceerde dat
Nederland bij het doen van investeringen in militair materieel zoveel mogelijk rekening
diende te houden met de tekortkomingen die de EU25 en Navo26 hadden geconstateerd.

Actuele stand van zaken 2013
Anno 2013 heeft internationale samenwerking er een geheel nieuwe dimensie bij
gekregen. Door krimpende defensiebudgetten is internationale samenwerking belangrijker
dan ooit omdat op die manier toegang kan worden gegarandeerd tot capaciteiten die een
land alleen niet meer kan financieren. Daarnaast wordt samenwerking aangegrepen om zo
min mogelijk kosten te maken. Het soevereiniteitsvraagstuk en de buitenlandspolitieke
aspecten blijven nog steeds belangrijke overwegingen, maar hoeven geen struikelblok te
zijn. Door internationale samenwerking kunnen inzetbaarheid en voortzettingsvermogen
van gezamenlijke militaire capaciteiten beter op niveau gehouden worden, waarbij de
landen kunnen besparen door gezamenlijk bepaalde investeringen te doen of op praktisch
niveau samen te werken.
Het potentieel om tot een doelmatige samenwerking te komen is afhankelijk van het
aantal partners dat met hetzelfde type vliegtuig opereert, de capaciteiten en kennis van
deze partners, de schaalgrootte en de mate van integratie bij samenwerken. Goede
bilaterale politieke relaties, een gezamenlijk lidmaatschap van een overkoepelend orgaan
en/of een gunstige geografische ligging verruimen de samenwerkingsmogelijkheden.

25
26

In het kader van de Headline Goal.
In het kader van de Defence Capabilities Initiative.

Pagina 57

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Samenwerking moet overigens van twee kanten komen: Nederland moet ook voor andere
landen aantrekkelijk zijn om mee samen te werken. De afgelopen decennia hebben de
professionaliteit, ervaring, technologische hoogwaardigheid en relevante kennis van de
Nederlandse krijgsmacht er toe bijgedragen dat Nederland een aantrekkelijke partner is.
De F-16 is een goed voorbeeld van een jachtvliegtuig dat sinds de jaren ‘70 in gebruik is
en dat nu, bijna 40 jaar na dato, inmiddels 25 gebruikende landen kent en waarvan ruim
4.500 toestellen zijn geproduceerd. Geen van de kandidaten die destijds zijn vergeleken is
zo succesvol geweest als het F-16 ontwerp. Het hoge productie aantal, het grote aantal
gebruikers en internationale samenwerking hebben garant gestaan voor een succesvolle
doorontwikkeling van het wapensysteem waardoor het wapensysteem tot op de dag van
vandaag nog steeds onderscheidend en relevant is. Het F-16 Multi National Fighter
Program (MNFP) samenwerkingsverband tussen de Verenigde Staten en de European
Participating Air Forces (EPAF) landen Nederland, België, Denemarken, Noorwegen en
Portugal is in het bijzonder een voorbeeld van decennialange efficiënte samenwerking.
Binnen dit samenwerkingsverband worden kosten gedeeld voor de instandhouding en de
doorontwikkeling, wordt kennis en kunde gedeeld en is de spin off aanzienlijk op het
gebied van operaties, opleiding en training.
Er zijn drie aspecten geïdentificeerd die van belang zijn om nader te beschrijven:
(1) interoperabiliteit met andere Navo- en EU-landen, (2) invulling geven aan Navo-/EUcapaciteitstekorten en (3) potentiële besparingen door internationale samenwerking.

Interoperabiliteit met Navo- en EU-landen
Een uitgangspunt is dat Nederland in conflicten vrijwel altijd met andere landen zal
samenwerken en optreden. Dat geldt in de eerste plaats voor de (Europese) Navopartners. Effectief optreden vereist interoperabiliteit, en bij een gelijke toestelkeuze is
interoperabiliteit het best gewaarborgd. In de onderstaande tabel is per type weergegeven
welke toestellen bij welke potentiële partnerlanden in gebruik zijn of gaan zijn.
Tabel 20. Gebruikers van de kandidaat toestellen.

Toestel

Navo-lidstaten

Niet Navo-lidstaten

F/A-18E/F

Verenigde Staten

Australië

Eurofighter

Duitsland,
Verenigd Koninkrijk Italië, Spanje

Oostenrijk,
Saoedi-Arabië, Oman

Rafale

Frankrijk

India

Gripen NG

Zweden, Zwitserland

Advanced F-16

Verenigde Arabische
Emiraten, Israël

F-35

Verenigde Staten, Verenigd
Koninkrijk, Noorwegen, Italië,
Canada, Denemarken, Turkije,
Nederland (testtoestellen)

Pagina 58

ONGECLASSIFICEERD

Australië, Japan, Israël

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Navo- en EU-tekortkomingen [NATO Restricted]
[Tekst van deze paragraaf enkel zichtbaar in NATO RESTRICTED – Commercieel
vertrouwelijke versie van dit rapport]

Potentiële besparingen door samenwerking
Niet alleen tijdens operaties, maar bij alle aspecten van de voorbereiding daarop zoals
kennisopbouw, testen, certificeren, in stand houden, doorontwikkelen, opleiden en trainen
kan internationale samenwerking tot doelmatigheid leiden. Tijdens operaties kunnen
bijvoorbeeld gereedschappen, faciliteiten en reservedelen worden geshared en gepoold,
maar kan ook in toenemende mate worden vertrouwd op elkaars capaciteiten. Voor
kennisopbouw kunnen de kennisinstituten van de verschillende landen samenwerken. Bij
het testen en certificeren kan niet alleen van elkaars uitkomsten gebruik worden gemaakt,
maar kunnen de test- en certificatie trajecten gezamenlijk worden aangelopen. Grotere,
langdurige (financiële) synergetische effecten kunnen worden bereikt wanneer de vlieg- en
technische opleidingen gezamenlijk ter hand worden genomen, als kosten voor
doorontwikkeling worden gedeeld en wanneer bij de instandhouding gezamenlijke
voorraden reservedelen kunnen worden aangehouden.

Subconclusies
Op basis van de bovenstaande informatie en de onderbouwing in bijlage F bevat de
onderstaande tabel een kwalitatieve beoordeling van de mogelijkheden voor internationale
samenwerking.
Tabel 22. Kwalitatieve beoordeling internationale samenwerking.
Internationale samenwerking
Interoperabiliteit met Navo
landen
Invulling geven aan EU/Navo
capability gaps
Potentieel voor
kostenbesparing

F/A-18E/F

Eurofighter
Advanced
Rafale F4 Gripen NG
T3
F-16

F-35A B3

Gemiddeld

Hoog

Gemiddeld

Laag

Hoog

Hoog

Gemiddeld

Laag

Hoog

Gemiddeld

Hoog

Hoog

Gemiddeld

Hoog

Gemiddeld

Laag

Laag

Hoog

Pagina 59

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

13. Toekomstbestendigheid
Inleiding
De toekomst is onbestemd. Wapensystemen moeten daarom over voldoende
groeipotentieel beschikken om onder veranderende omstandigheden voor langere tijd
operationeel bruikbaar en onderscheidend te blijven. Dit betekent dat deze
wapensystemen ten opzichte van een potentiële tegenstander en de omgeving over een
technologische voorsprong moeten beschikken en deze kunnen behouden in de toekomst.
Indien niet langer kan worden beschikt over een technologische voorsprong, of deze door
aanpassingen kunnen worden gerealiseerd, neemt de operationele relevantie van het
wapensysteem af en nemen de risico’ s tijdens inzet toe. Daarnaast moeten
wapensystemen gedurende de levensduur betaalbaar blijven, inclusief de organisatie
eromheen. In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de deelvraag: Hoe
toekomstbestendig zijn de verschillende kandidaten? Om antwoord te geven op deze vraag
wordt eerst ingegaan op de kandidatenvergelijking uit 2001 en 2008. Vervolgens wordt de
huidige stand van zaken weergegeven. Hierbij wordt eerst kort ingegaan op de omgeving
waarin de vervanger van de F-16 moet kunnen acteren. Daarna wordt een aantal aspecten
behandeld die van belang zijn bij het bepalen van de mate van toekomstbestendigheid.
Ten slotte worden de verschillende kandidaten op deze aspecten gewogen.

Terugblik kandidatenvergelijking 2001 en actualisering 2008
In de kandidatenvergelijking uit 2001 was onder het criterium “Operational Support” een
criterium “Adaptability & Growth” gedefinieerd dat op basis van een aantal onderliggende
criteria werd gescoord (dreigingsinformatie, hardware, software, structure, motor,
avionics, wapenintegratie). Het ging hierbij dus niet uitsluitend over groei, maar ook over
aanpassingsvermogen. Dit criterium was destijds voor de JSF en de Rafale beter
beoordeeld dan voor de Advanced F-16, de F/A-18E/F en de Gripen C/D. In 2008 werd
besloten het groeipotentieel (Growth) niet meer als apart criterium op te nemen, het had
immers direct effect op alle criteria en was niet eenvoudig los te beschouwen. In 2008
werd daarom binnen alle verschillende kwalitatieve scores integraal rekening gehouden
met het groeipotentieel. Tevens werd geconcludeerd dat er een direct verband bestaat
tussen het totale productie aantal en de kosten van toekomstige upgrades. Een klein
aantal geproduceerde vliegtuigen leidt tot relatief hoge kosten per toestel voor
(door)ontwikkeling, omdat dergelijke kosten uiteindelijk worden omgeslagen over een
beperkt aantal toestellen. Omdat de Gripen NG en in mindere mate de Advanced F-16 in
relatief kleine aantallen zullen worden geproduceerd is er dan ook sprake van een relatief
grote onzekerheid over de kosten van doorontwikkeling gedurende 30 jaar. Er werd tevens
geconcludeerd dat de Gripen NG over onvoldoende groeipotentieel beschikt. De F-35A
werd beoordeeld met het grootste groeipotentieel en vanwege het verwachte relatief grote
productieaantal waren de geschatte doorontwikkelingsrisico’s het laagst.

Pagina 60

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Actuele stand van zaken 2013
Algemeen. Uit de veiligheidsanalyse blijkt dat nog immer een breed palet van grote
onzekerheden en potentiële dreigingen in de toekomst blijft bestaan, zowel in aard en
omvang, als geografische spreiding. Hoewel de territoriale veiligheid van Nederland niet
direct wordt bedreigd, wordt de Nederlandse samenleving steeds kwetsbaarder voor
nieuwe, grensoverschrijdende uitdagingen. Technologie ontwikkelt zich in een hoog tempo.
Dat biedt kansen, maar het creëert ook risico’s. In de directe omgeving van Europa is de
instabiliteit toegenomen (Midden-Oosten, Noord-Afrika, Sahel). Economische veiligheid
staat nu nadrukkelijk op de agenda. Het is echter niet uitgesloten dat op termijn een
verschuiving plaatsvindt richting de territoriale veiligheid. De levensduur van een
jachtvliegtuig is gemiddeld 30 jaar en de gebruiksperiode beslaat minimaal 40 jaar. Een
dergelijke lange periode laat zich maar heel beperkt overzien, terwijl onzekerheid de
grootste constante is. De ontwikkelingen krijgen extra gewicht vanwege de noodzaak voor
Europa om meer eigen verantwoordelijkheid te nemen met het oog op de verschuivende
aandacht van de Verenigde Staten naar de Pacific.
Omgeving jachtvliegtuig. De vervanger van de F-16 moet in deze veranderende
omgeving opereren. Door snelle technologische ontwikkelingen neemt de dreiging van
vijandige vliegtuigen en grondgebonden luchtverdedigingssystemen verder toe. Moderne
systemen hebben een steeds grotere nauwkeurigheid, reikwijdte en mobiliteit, zijn beter
bestand tegen storen en misleiden en worden steeds wijder over de wereld verspreid.
Door de snelle technologische ontwikkelingen verbetert ook de informatiepositie van
tegenstanders. Hierdoor worden effectieve information security, real-time informatie,
Network Enabled Capabilities (NEC) en interoperabiliteit belangrijker. Door deze
ontwikkelingen neemt de beschikbare reactietijd af waardoor rollen en taken onder
wisselende omstandigheden snel en met hoge precisie moeten kunnen worden uitgevoerd.
Om succesvol in deze omgeving te kunnen opereren, is technologische voorsprong een
doorslaggevende factor. Het behouden van een technologisch voordeel is dan ook
essentieel.
Toekomstbestendigheid. De mate van technologisch voordeel wordt bepaald door de
voorsprong aan het begin van de levenscyclus (innovatief ontwerp), het groeipotentieel,
de levensduur en de fase in de levenscyclus. Bepalend voor de toekomstbestendigheid zijn
daarom:
1. Ontwerp;
2. Doorontwikkeling/groeipotentieel;
3. Levensduur en de fase in de levenscyclus.
Deze aspecten worden hierna toegelicht.
Ad 1. Ontwerp. Het ontwerp van het toestel bepaalt in belangrijke mate de
toekomstbestendigheid. Het bepaalt de initiële technologische voorsprong in de
inzetomgeving en de vereiste capaciteiten aan het begin van de levenscyclus (fig. 3, punt
A- Startpunt of instapmoment). Aan het ontwerp van een vijfde generatie toestel liggen
bijvoorbeeld nieuwe concepten, zoals stealth, sensor fusing en network enabled
capabilities, ten grondslag. Dit geeft een technologische voorsprong ten opzichte van
vierde generatie toestellen waarin dit niet in het ontwerp is meegenomen. Naast het basis
concept wordt het startpunt in belangrijke mate bepaald door het technologische niveau
en onderlinge integratie van alle subsystemen.

Pagina 61

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Het ontwerp legt tevens de basis voor de mogelijkheden voor doorontwikkeling. Een
toestel dat is ontworpen voor slechts één rol, zoals de luchtverdedigingstaak (air-to-air), is
niet eenvoudig door te ontwikkelen tot een multi-role jachtvliegtuig omdat bepaalde eisen,
subsystemen en voorzieningen niet zijn meegenomen in het ontwerp. Een toestel dat is
ontworpen voor verschillende rollen (multi-role) heeft intrinsiek meer en gemakkelijkere
doorgroeimogelijkheden. In algemene zin is de initiële technologische voorsprong van een
ontwerp afhankelijk van het (gezamenlijke) ontwikkelingsbudget, de inlichtingenpositie,
het innovatieve vermogen, en de kennis en ervaring van de organisatie achter het
ontwerp.
Ad 2. Doorontwikkeling/groeipotentieel. Het groeipotentieel van een toestel bepaalt
naast het ontwerp in belangrijke mate de toekomstbestendigheid. Net als de
technologische voorsprong van een ontwerp (fig. 3, punt A-Startpunt), is het
groeipotentieel (fig. 3, punt B-Helling) een samenspel van het doorontwikkelingsbudget,
de inlichtingenpositie, het innovatieve vermogen, de kennis en ervaring en de organisatie
achter de doorontwikkeling. Bij een laag budget zal de groeilijn vlakker lopen dan bij een
hoger budget. Daarnaast is het groeipotentieel afhankelijk van voorzieningen voor
doorontwikkeling die zijn meegenomen in het ontwerp, zoals fysieke interne ruimte voor
nieuwe subsystemen, nog te benutten vermogen, koeling of computer- en
geheugencapaciteit. Door noodzakelijke operationele verbeteringen in één keer door te
voeren kan een sprong worden gemaakt in de groeilijn (fig. 3 Mid Life Update (MLU)). Een
dergelijke sprong is over het algemeen klein ten opzichte van de stap naar een nieuw
toestel, omdat bepaalde uitgangspunten in het oorspronkelijke ontwerp reeds bepaald zijn
en daardoor niet eenvoudig en doelmatig kunnen worden aangepast.
Ad 3. Levensduur en de fase in de levenscyclus. Ten slotte bepaalt de levensduur en
de fase in de levenscyclus van het toestel de mate van toekomstbestendigheid. De
levensduur bepaalt de lengte van de groeilijn (fig. 3). De fase in de levenscyclus bepaalt
de positie op de groeilijn. Verder in de levenscyclus van een toestel wordt
doorontwikkeling steeds verder bemoeilijkt doordat men tegen steeds meer beperkingen
van het oorspronkelijke ontwerp en subsystemen aanloopt, zoals bijvoorbeeld het
ontbreken van fysieke ruimte voor nog meer nieuwe subsystemen. Bij de F-16 MLU is de
doelaanwijspod (targeting pod) daarom extern aan de luchtinlaat geplaatst. Hoewel
hiermee een belangrijke nieuwe capaciteit werd toegevoegd, is hierdoor de zichtbaarheid
voor de radar, de manoeuvreerbaarheid en de combat radius verslechterd.
A-Startpunt
B-Helling
C-Fase

TECHNOLOGISCH VOORDEEL

INZETBAARHEID

1

x

GEN 5 AIRCRAFT

GEN 4.5 AIRCRAFT
AESA RADAR

MLU

F-16
1 – Wereldwijd
2 – Landen zonder Hi-End Threat
3 – Niet mogelijk

1980

1990

2000

2010

2020

2030

Figuur 3. Inzetbaarheid.

Pagina 62

ONGECLASSIFICEERD

2
3

2040

2050

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Samenvattend. Per definitie is een vijfde generatie jachtvliegtuig langer operationeel
relevant dan een eerdere generatie jachtvliegtuig. Derde generatie vliegtuigen zijn naar de
maatstaven van Defensie bij operationele inzet te kwetsbaar. Vierde generatie vliegtuigen
lopen tegen soortgelijke problemen aan. Omdat er nog geen volledig uitontwikkeld vijfde
generatie vliegtuig is, is er een tussenvariant ontstaan, de vier plus (of 4.5) generatie.
Deze vormen de overbrugging naar een volgende generatie vliegtuig. Vierde generatie
jachtvliegtuigen hebben vaak niet de interne ruimte, het vermogen of de koeling die
benodigd is om alle essentiële onderdelen zoals een EASA-radar, storingsapparatuur en
sensoren van een vijfde generatie vliegtuig te integreren. De verwachting is dat vier plus
generatie jachtvliegtuigen over 10-15 jaar tegen dezelfde operationele beperkingen
aanlopen als een vierde generatie jachtvliegtuig op dit moment. Om deze reden heeft
Australië de F/A-18E/F aangekocht ter overbrugging en niet als lange termijncapaciteit.
Voor de Rafale wordt voorzien dat medio 2020 een Mid Life Update moet worden
uitgevoerd. De Eurofighters van de eerste tranche worden in 2019 uitgefaseerd en de
totale levensduur van de Eurofighter reikt momenteel niet verder dan 2030.

Subconclusies
Hieronder is een overzicht per toesteltype weergegeven op de score van
toekomstbestendigheid. Het betreft een indicatieve en kwalitatieve score. De
onderbouwing is in bijlage G opgenomen.
Tabel 23. Beoordeling toekomstbestendigheid.
F/A-18E/F

Eurofighter

Rafale F4

Gripen NG

Advanced
F-16

F-35B3

Ontwerp

Laag

Laag

Gemiddeld

Laag

Laag

Hoog

Doorontwikkel/groeipotentieel

Laag

Laag

Gemiddeld

Laag

Laag

Hoog

Levensduurfase

Laag

Laag

Gemiddeld

Laag

Laag

Hoog

Gemiddeld#

Hoog#

Gemiddeld

Laag

Laag

Hoog

Toekomstbestendigheid

Potentieel voor kostenbesparing
doorontwikkeling
#

met een beperking voor tijd

Pagina 63

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

14. Toets aan de nota over de toekomst van de krijgsmacht
Algemeen
In dit hoofdstuk wordt eerst kort ingegaan op de nota over de toekomst van de
krijgsmacht. Daarna wordt teruggeblikt op de uitkomsten van de kandidatenvergelijking in
2001 en de actualisering in 2008. Daarbij wordt beschreven of er aanleiding is om de
uitkomsten van deze kandidatenvergelijkingen anno 2013 bij te stellen. Vervolgens wordt
de Nederlandse zienswijze afgezet tegen de ons bekende kandidatenvergelijkingen die de
afgelopen tijd wereldwijd hebben plaatsgevonden. Hier wordt vooral gekeken of de
Nederlandse uitkomsten afwijken van de uitkomsten in andere landen. Tot slot wordt een
overzicht gegeven van de beschikbare financiële middelen in de komende jaren voor de
vervanging van de F-16.

Nota over de toekomst van de krijgsmacht
Om de Nederlandse belangen optimaal te kunnen behartigen moet de krijgsmacht - nu en
in de toekomst - kunnen inspelen op uiteenlopende maar ook onvoorspelbare situaties en
conflicten. Dat vereist een krachtige, goed doordachte en internationaal inpasbare
krijgsmacht met bijbehorende capaciteiten en inzetbaarheidsdoelstellingen. De keuze voor
een jachtvliegtuig anno 2013 bepaalt decennia lang de mogelijkheden van opeenvolgende
regeringen om de luchtmacht in te zetten. In de kandidatenvergelijking van 2008 zijn de
zes typen missies beschreven die jachtvliegtuigen moeten kunnen uitvoeren.
Veiligheidspolitieke en andere ontwikkelingen sindsdien geven geen aanleiding om te
veronderstellen dat één of meer van deze missies in de toekomst minder relevant zullen
worden.

Oordeel op kwaliteit anno 2013
Door tekortkomingen ten aanzien van de sensoren, de interoperabiliteit en de
zelfbescherming en vooral door de combinatie van een gering bereik en de mee te voeren
wapenlast werd de effectiviteit van de Gripen C/D in 2001 onvoldoende beoordeeld. De
F/A-18E/F kent beperkingen ten aanzien van het bereik, de zelfbescherming en de
sensoren en past niet in de bestaande vliegtuigshelters. Uit de vergelijking in 2001 bleek
dat de JSF en de Rafale de grootste systeemeffectiviteit leverden, gevolgd door de
Eurofighter en de Advanced F-16. De conclusie luidde in 2001 daarom dat de JSF
operationeel het meest effectief was. In 2008 scoorde de F-35A aanzienlijk beter dan de
beide andere toestellen, de Gripen NG en de Advanced F-16. Op vijf van de zes generieke
hoofdmissies werd ruimschoots beter gescoord. De Gripen NG en de Advanced F-16
scoorden beide geen voldoende op kwaliteit. De beide toestellen ontliepen elkaar
nauwelijks, er was sprake van een gedeelde tweede plaats. Uit de vergelijking bleek dat de
F-35A per saldo het enige echte multi-role gevechtsvliegtuig van de drie beoordeelde
kandidaten was. Bovendien werden de operationele risico’s gering geacht en de
doorontwikkelingsrisico’s het laagst. Ook haalde de F-35 de hoogste score voor
operationele beschikbaarheid en beschikte het toestel over het grootste groeipotentieel en
de breedste mogelijkheden voor internationale samenwerking. De actualisering in 2013
berust op open bronnen en eerder beschikbare informatie en heeft om die reden
beperkingen in nauwkeurigheid en volledigheid in vergelijking tot de
kandidatenvergelijkingen in 2001 en 2008.

Pagina 64

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Deze actualisering levert geen inzichten op die de conclusies van de eerdere vergelijkingen
ter discussie stellen. De aspecten bruikbaarheid of veelzijdigheid (usability) en
aanpassingsvermogen (multifunctionaliteit, flexibiliteit, responsiviteit) uit het
afwegingskader dat in de nota over de toekomst van de krijgsmacht wordt gehanteerd,
wijzen evenmin in een andere richting.

Oordeel op levensduurkosten anno 2013
In 2001 is geconcludeerd dat de kosten geen absolute waarde geven, maar een indicatie
zijn van de verschillen tussen de kandidaten. Resultaat was dat de stuksprijs van de F-35
het laagste was evenals de totaal benodigde investeringskosten. De F-35 en de Eurofighter
hadden de laagste exploitatiekosten. Kijkende naar de totale levensduurkosten was de F35 het goedkoopst gevolgd door de Eurofighter (2), de F-16 Advanced (3), de F/A-18 E/F
(4) en de Rafale (5). In 2008 is uitgesproken dan de F-35 het beste toestel was voor de
beste prijs. Anno 2013 geldt dat financiële duurzaamheid, ook een toetssteen is in de nota
over de toekomst van de krijgsmacht. Over de F-35 is wel nieuwe, verifieerbare informatie
beschikbaar, maar over andere toestellen niet. Het is niet mogelijk om conclusies te
trekken over de onderlinge verhoudingen van de levensduurkosten van de kandidaten
anno 2013. Dat de F-35 het beste toestel is, kan anno 2013 worden bevestigd, maar dat
het toestel ook voor de beste prijs over de toonbank gaat, kan gebaseerd op de huidige
informatie niet worden bevestigd. Gezien de grote verschillen in oplage kan wel worden
gesteld dat financiële tegenvallers bij de F-35 met meerdere partners kunnen worden
gedeeld zodat de financiële belasting per partner steeds verder afneemt. Daarnaast
kunnen de kosten voor doorontwikkeling gedurende de levensduur met meerdere grote
afnemers worden gedeeld.

Oordeel op levertijd anno 2013
In de kandidatenvergelijking van 2001 werd in de risicoanalyse voor alle kandidaten
gesteld dat het risico dat het desbetreffende toestel niet kan worden geleverd in de
periode 2010-2025 laag is. In 2008 werd levertijd gekoppeld aan de Initial Operational
Capability (IOC) datum. Op deze datum werd voorzien dat DT&E (Development Test &
Evaluation) en OT&E (Operational Test & Evaluation) zouden zijn voltooid en er voldoende
toestellen zouden zijn afgeleverd om een initiële operationele capaciteit, een (eerste)
operationeel inzetbare eenheid voor de uitvoering van de hoofdtaken, uit te rusten. In
2008 werd geconcludeerd dat met de Advanced F-16 en de F-35A deze IOC-status in 2017
zou kunnen worden bereikt. Met de Gripen NG zou deze status in 2020 kunnen worden
bereikt. Volgens de huidige planning kan met de F-35A de IOC-status in 2021 worden
bereikt. Met de Eurofighter, F/A-18 E/F en de Rafale kan de IOC-status in 2023 worden
bereikt. Met de Advanced F-16 in 2025 en met de Gripen NG na 2025.

Uitkomsten kandidatenvergelijkingen andere landen
Waar in Nederland in 2001 en 2008 een kandidatenvergelijking heeft plaatsgevonden,
hebben ook andere landen uit meerdere kandidaten een jachtvliegtuig geselecteerd. In
onderstaande tabel zijn de, voor ons bekende, resultaten van recente
kandidatenvergelijkingen opgenomen waar meerdere van de zes kandidaten bij waren
betrokken.

Pagina 65

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Tabel 24. Overzicht geselecteerde jachtvliegtuigen uit diverse kandidaten in diverse landen (2003-2012).
Land (jaar)

Kandidaten

Geselecteerde
kandidaat

Toelichting

Oostenrijk
(2003)

Eurofighter, (Advanced)
F-16, F/A-18 E/F, Rafale,
Gripen C/D of NG

Eurofighter Typhoon

Singapore
(2005)

Eurofighter , F/A-18 E/F,
Rafale, F-15FX

F-15FX

Noorwegen
(2006)

Eurofighter, F-35, Rafale,
Gripen C/D of NG

F-35A

Turkije
(2007)

Eurofighter, F-35

F-35A

India
(2012)

Eurofighter, (Advanced)
F-16, F/A-18 E/F, Rafale,
Gripen C/D of NG

Rafale

Japan
(2012)

Eurofighter, F/A-18 E/F,
F-35, Rafale

F-35A

Oman
(2012)

Eurofighter

Eurofighter Typhoon

Zweden
(2012)

Gripen C/D of NG

Gripen C/D of NG

Zwitserland
(2012)

Eurofighter, F/A-18 E/F,
Rafale, Gripen C/D of NG

Gripen C/D of NG

De in Oostenrijk niet onomstreden
keuze voor de Eurofighter is mede
ingegeven door de wens voor
interoperabiliteit met Duitsland en
een goed off-set pakket van EADS.
In 2012 is een onderzoek gestart
naar omkoping van politici in relatie
tot de aanschaf van de Eurofighter.
De eis was een tweemotorig toestel.
Eurofighter Typhoon viel af vanwege
het tijdsschema van toekomstige
upgrades.
F-35 geselecteerd op grond van
militair-operationele criteria,
levensduurkosten en industriële
participatie. De fabrikant van de
Rafale heeft geen aanbod gedaan.
Keuze voor deelname aan F-35programma op basis van industriële
participatie perspectieven
De F-16, F/A-18 E/F en Gripen NG
waren in een 1e ronde afgevallen op
prestaties. Eurofighter viel af in 2e
ronde op kosten (zowel aanschafals gebruikskosten)
Keuze F-35 o.b.v. performance,
logistics, life cycle costs. Ook
industrial participation was een
selectiecriterium. De fabrikant van
de Rafale heeft geen aanbod
gedaan. Er bestond een voorkeur
voor de F-22 maar dit toestel wordt
niet voor export aangeboden.
Definitieve keuze voor Eurofighter
recent bekend gemaakt. Oman had
al langere tijd een voorkeur voor
Eurofighter en wilde andere typen
niet in beschouwing nemen en heeft
dan ook, voor zover wij weten, geen
kandidaten vergelijking
plaatsgevonden.
Geen kandidatenvergelijking
uitgevoerd. Zweden schaft geen
nieuwe toestellen aan maar
modificeert bestaande toestellen.
Gripen NG geselecteerd op grond
van de laagste prijs, ondanks feit
dat het toestel in vliegtesten niet
voldeed aan de minimale eisen. De
twee overige typen voldeden wel.
De fabrikant van de F/A-18 E/F
heeft geen aanbod gedaan.

Pagina 66

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Het valt op dat bij de diverse kandidaatvergelijkingen niet alle kandidaten worden
meegenomen en dat een aantal fabrikanten niet altijd bereid is om deel te nemen aan een
kandidaatvergelijking. Wat ook opvalt is dat in alle gevallen tot nog toe waarin de F-35
wordt meegenomen in de kandidatenvergelijking dit toestel wordt gekozen. Op dit moment
zit een aantal landen nog midden in het keuzeproces. In onderstaande tabel is een
overzicht opgenomen van de ons bekende landen met de kandidaten die deelnemen in de
kandidaatvergelijking van dat land.
Tabel 25. Overzicht landen waar selectieproces van jachtvliegtuig gaande is.
Land (jaar)

Kandidaten

Toelichting

Canada
(lopend)

Eurofighter, F/A-18 E/F, F-35, Rafale,
Gripen C/D of NG

Zuid Korea
(lopend)

Eurofighter, F-35, Gripen C/D of NG,
F-15FX

Denemarken
(2015)
Brazilië
(lopend)

Eurofighter, F/A-18 E/F, F-35, Gripen
C/D of NG
Eurofighter, (Advanced) F-16, F/A-18
E/F, Rafale, Gripen C/D of NG

Proces is net begonnen. De vragen zijn uitgezet bij
leveranciers over technische capaciteiten en LCC
kosten. Beoogde tijdstip voor voltooiing is
vooralsnog onbekend.
Vergelijking loopt op dit moment. Saab wilde graag
meedoen, maar Korea vond dat ze aan teveel
operationele eisen niet voldeden en hield Saab
buiten beschouwing.
Wordt volgens huidige planning in 2015 afgerond

Verenigde
Arabische
Emiraten
(lopend)

Eurofighter, (Advanced) F-16, F/A-18
E/F, F-15FX

Qatar (lopend)

Eurofighter, F/A-18 E/F, F-35, Rafale,
Gripen C/D of NG, F-15FX

Na een eerste ronde zijn de Advanced F-16 en
Eurofighter Typhoon al afgevallen (evenals een
Russisch SU-35 toestel). De definitieve keuze lijkt te
worden uitgesteld.
Naar verluidt wil VAE de F-15, F-16 en Eurofighter in
beschouwing nemen. Zowel Saab met de Gripen als
Dassault met de Rafale willen graag meedoen, maar
de VAE lijkt geen interesse te hebben in deze
toestellen.
Quatar beziet al geruime tijd diverse toestellen.
Nadere informatie is niet bekend.

Opvallend is dat Saab vrijwel overal wenst deel te nemen aan de kandidatenvergelijkingen
maar in sommige gevallen op voorhand al wordt uitgezonderd van deelname.

Beschikbaar budget in Nederland
Het beschikbare budget is samengesteld uit de gelden voor de aanschaf en gelden voor de
exploitatie van de toestellen.
Het beschikbare budget voor de initiële aanschaf bedraagt 4,52 miljard euro. Voor de
kosten van de samenwerking (MoU’s) en de verwerving van de testtoestellen is reeds een
bedrag van afgerond 0,5 miljard euro uitgegeven. Er resteert nog een uit te geven bedrag
van afgerond 4,0 miljard euro.
De exploitatiekosten voor de vervanger van de F-16 moeten passen in het huidige
exploitatiebudget van de F-16. Om die reden is het inzicht in de precieze exploitatielasten
van de F-16 van belang. Om die te bepalen zijn in 2012 en in de nota over de toekomst
van de krijgsmacht voor verschillende doeleinden verschillende methoden gebruikt. De
uitkomsten waren ook verschillend; in het najaar 2012 bedroegen die 200 miljoen euro en
in de nota over de toekomst van de krijgsmacht bedragen die 270 miljoen euro
structureel.

Pagina 67

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Als gevolg van de maatregelen uit de Beleidsbrief van april 2011 is het aantal F-16´s met
negentien toestellen gereduceerd, van 87 toestellen naar 68. De opbrengsten voor het
uitvoeren van die taakstellingen zijn bepaald met behulp van het toen door Defensie
gehanteerde rekenmodel. Deze reductie van negentien toestellen had een opbrengst van
41,4 miljoen euro structureel; per toestel 2,2 miljoen euro. Er werd in 2011 alleen
gereduceerd op het aantal toestellen, niet op staven, ondersteuning of het aantal
vliegbases (Main Operating Bases, kortweg MOB's). De toen berekende kosten bedroegen
gemiddeld 25 miljoen euro per vliegbasis.
Tijdens de formatie in het najaar van 2012 is een berekening gemaakt van de totale
exploitatiekosten bij 68 toestellen F-16. Op basis van de in 2011 gebruikte bedragen uit
het rekenmodel is een bedrag bepaald van structureel 200 miljoen euro. Dit bedrag is
aldus opgebouwd: 68 toestellen tegen 2,2 miljoen euro per toestel en twee vliegbases
tegen 25 miljoen euro per vliegbasis.
Het rekenmodel berekent op hoofdlijnen opbrengsten bij reducties van eenheden, of
onderdelen daarvan. Het is een ruwe, deductieve (‘top down’) benadering. Bij de
uitwerking van de nota over de toekomst van de krijgsmacht is niet teruggevallen op het
rekenmodel. Er is een nieuwe, uitgebreide inventarisatie gemaakt van de jaarlijkse
exploitatiekosten van 68 toestellen F-16, door alle feitelijke kosten van onderop inzichtelijk
te maken. Dit geeft een meer precieze en ook hogere uitkomst. Anders dan tijdens de
kabinetsformatie worden daardoor onder meer alle vaste kosten van het
onderhoudsbedrijf, de staf van de vliegbases en de indirecte personeelskosten
meegenomen in het beschikbare exploitatiebudget voor de F-16. Op basis van deze
integrale benadering zijn de totale exploitatiekosten bij 68 toestellen geraamd op
structureel circa 270 miljoen euro. Deze zijn vastgelegd in het sjabloon F-16.
Het beschikbare budget voor de exploitatie bedraagt circa 270 miljoen euro per jaar.

Pagina 68

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 69

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

15. Eindconclusies
Algemeen
In zowel 2001 als 2008 werd de F-35 als beste kandidaat aangemerkt. Met het oog op de
beperkingen van de huidige actualisering is het niet mogelijk de kandidaten op alle
aspecten opnieuw uitputtend te vergelijken en te positioneren. Er zijn echter geen trends
of nieuwe ontwikkelingen ontdekt die aanleiding geven om de resultaten van beide
kandidatenvergelijkingen ter discussie te stellen. Het kunnen uitvoeren van de zes
missietypen wordt in verband met de toegenomen dreiging alleen maar belangrijker en
blijft daarom relevant. Daarnaast wijzen de aspecten bruikbaarheid of veelzijdigheid,
aanpassingsvermogen, toekomstbestendigheid en samenwerking uit het afwegingskader
van de nota over de toekomst van de krijgsmacht evenmin in een andere richting. De
onderlinge verhouding tussen de toestellen is vergeleken met 2001 en 2008 niet
veranderd. Het is echter niet mogelijk gebleken om de financiële informatie die is
verkregen uit eerdere kandidatenvergelijkingen accuraat te actualiseren naar de stand
anno 2013. Wat betaalbaarheid betreft, geldt dat er over de
F-35 wel, op de Nederlandse situatie toegespitste, recente van het F-35 Joint Program
Office afkomstige, verifieerbare informatie beschikbaar is, maar over andere toestellen
niet. Het is dan ook niet mogelijk om conclusies te trekken over de onderlinge financiële
verhoudingen van de kandidaten anno 2013. Daarnaast moet de industriële participatie
niet uit het oog worden verloren. Tot slot is het van belang dat zorgvuldig moet worden
omgegaan met de verwachtingen die in het verleden bij partners zijn ontstaan.

Product
Met de F-35 acht Defensie de komende decennia een operationeel verantwoorde
taakuitvoering mogelijk. Daarnaast biedt dit toestel de breedste mogelijkheden voor
internationale samenwerking en is het door de hoge oplage en de toegepaste technologie
toekomstbestendig. De technologische hoogwaardigheid en de verwachte participatie
bieden daarnaast goede mogelijkheden voor de industrie en de kenniseconomie.

Financiële inpasbaarheid
De aanschaf van de F-35 moet passen binnen de huidige defensiebegroting en mag niet
leiden tot verdringing van andere wapensystemen. Uitgangspunt voor de inpasbaarheid is
de met de Beleidsbrief vastgestelde reservering in het Defensie Investeringsplan van 4,52
miljard euro en het exploitatiebudget dat hoort bij het opereren met 68 F-16 toestellen
(270 miljoen euro structureel).
De aanschaf en exploitatie van de F-35 kent op dit moment nog onbekenden en
onzekerheden. Gelet op de randvoorwaarde van de budgettaire inpasbaarheid moet
verdringing, als gevolg van een overschrijding van het beschikbare budget voor de F35,
worden voorkomen. Met het hoge risicoprofiel is rekening gehouden door te rekenen met
een risicoreservering van tien procent op zowel de investering als de exploitatie.

Pagina 70

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Binnen Defensie is het gebruikelijk om bij investeringsprojecten rekening te houden met
een projectreserve/risicoreservering om tegenvallers op te vangen. Indien een
risicoreservering wordt toegepast, wordt het planmatig te besteden investeringsbudget
hiermee verlaagd. Het is niet gebruikelijk dat binnen de exploitatie een risico reservering
wordt opgenomen. Gelet op het financiële volume en het risico van verdringing op langere
termijn bij een overschrijding, is het meenemen van de reservering hier noodzakelijk en
gerechtvaardigd. Gedurende de looptijd van het project kan blijken dat de onzekerheden
afnemen en de risico’s kleiner blijken te zijn. In dat geval zal in de realisatie budget dat
niet gebruikt is voor het opvangen van de risico’s, vrijvallen. Hiermee kunnen dan mogelijk
extra F-35 toestellen worden aangeschaft.

Aantallen
Binnen het beschikbare exploitatiebudget kunnen minder F-35 toestellen worden
geëxploiteerd dan dat er met het investeringsbudget kunnen worden gekocht. Bij het
bepalen van het aantal F-35 dat zonder verdringing kan worden aangeschaft, zijn de
exploitatiekosten van de F-35 de beperkende factor. Dit komt uit op 35 extra toestellen.
Indien niet het maximale aantal (uitgaande van het investeringsbudget) wordt besteld,
kan een deel van het daardoor vrijvallende investeringsbudget worden aangewend om het
beschikbare exploitatiebudget over de gehele levensduur te verhogen. Een aanschaf van in
totaal 37 toestellen, inclusief de twee testtoestellen, is dan ook in dat geval zonder enige
vorm van verdringing mogelijk.

Binnenkort te verwachten ontwikkelingen
In de afgelopen maanden komen wisselende berichten in de pers over de ontwikkeling van
de kosten en de risico’s in het F-35 project. Vanuit het JPO wordt aangegeven dat de
kostenontwikkeling steeds beter in de hand is en dat de risico’s beter beheersbaar zijn. De
herstructurering van het project lijkt vruchten af te werpen. Ook de Amerikaanse overheid
stelt zich steeds kritischer op ten aanzien van de leverancier. Aan de andere kant maakt
de GAO zich veel zorgen over de betaalbaarheid van de F-35. De besluitvorming in Canada
en Denemarken is aangehouden omdat ook daar nog onduidelijk is ten aanzien van de
betaalbaarheid. Deze tegenstrijdige berichten bevestigen de noodzaak van de vastgestelde
risicoreservering voor dit project. Hoewel de Amerikaanse cijfers in het SAR 2012 laten
zien dat de investeringskosten per toestel iets gunstiger zijn, is datzelfde nog niet te
zeggen over de exploitatiekosten. Wanneer er in de komende jaren echter sprake zou zijn
van een positieve trend, te weten lagere investerings- en exploitatiekosten, wordt de kans
groter dat in de realisatie budget zal gaan vrijvallen en aanvullend één of meer toestellen
kunnen worden aangeschaft.

Operationele consequenties
De huidige ambitie voor het luchtoptreden waarbij eenmalig vijftien F-16 toestellen of acht
F-16 toestellen langdurig kunnen worden ingezet, is met 37 F-35 toestellen niet langer
haalbaar. De 37 toestellen zijn nodig voor de opleiding en training van personeel,
testdoeleinden, de bewaking van het Nederlandse luchtruim (Quick Reaction Alert, kortweg
QRA) en inzet in een missie. Het streven is erop gericht de QRA-taak in de toekomst
gezamenlijk met België uit te voeren. Verkennende gesprekken tussen Nederland en
België zijn positief verlopen.

Pagina 71

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Dit alles in aanmerking genomen, is met 37 F-35 toestellen de langdurige inzet met vier
toestellen in een missie mogelijk, wat strookt met de gewijzigde ambitie voor maritiem en
grondgebonden operaties zoals verwoord in de nota over de toekomst van de krijgsmacht.
Om een vlieger inzetgereed te houden zijn de jaarlijkse vlieguren van ongeveer één F-35
toestel benodigd. Elk additioneel F-35 toestel levert dan ook globaal één extra inzetgerede
gevechtsvlieger op. De Navo hanteert bij inzet een vliegtuig-vlieger ratio van 1 staat tot 2.
Dat betekent dat elke twee additionele F-35 toestellen die worden aangeschaft, resulteren
in één additioneel toestel dat langdurig in een missie kan worden ingezet. De toestellen
zijn benodigd voor initiële opleidingen, training, inzet, nationale QRA-taak en
testdoeleinden.
Toelichting operationele consequenties
Van de 37 toestellen worden vijf toestellen in de Verenigde Staten gestationeerd voor
initiële opleidingen en testdoeleinden. Met de resterende 32 toestellen moet de training
van de vliegers, de QRA-taak en inzet worden afgedekt. In Nederland wordt per toestel
210 uur per jaar geproduceerd en het jaarlijkse oefenprogramma van een vlieger bestaat
naast simulator training uit 180 vlieguren. Binnen het vliegurenbudget (210 x 32) in
Nederland kunnen 37 jaarlijkse oefenprogramma’s worden geaccommodeerd. Een aantal
van deze jaarlijkse oefenprogramma’s wordt gebruikt voor de vervolgopleiding van jonge
vliegers en deze zijn het eerste jaar niet inzetbaar. Daarnaast is een aantal van de ervaren
vliegers tijdens inzet benodigd voor leidinggevende functies en is een klein aantal
inzetgerede vliegers niet inzetbaar vanwege ziekte, blessures, uitval etc. Met het aantal
jaarlijkse oefenprogramma’s kunnen totaal 29 inzet gerede vliegers gegenereerd worden.
Van deze vliegers moeten, indien de QRA gezamenlijk met België wordt uitgevoerd, altijd
twintig vliegers in Nederland verblijven om de QRA-taak en het trainingsprogramma te
kunnen uitvoeren. De resterende vliegers zijn beschikbaar voor uitzending. De Navo-norm
schrijft een vliegtuig-vliegerratio voor van 1 staat tot 2. Een vliegtuig kan immers
meerdere malen per dag en zeven dagen in de week worden ingezet, maar de vlieger kan
dit niet. Met negen inzet gerede vliegers kunnen vier toestellen in het inzetgebied worden
bemand. Met een drieslag (3x negen) kunnen vier toestellen langdurig worden ingezet.
Ieder vliegtuig dat additioneel wordt aangeschaft levert globaal één extra inzetgerede
vlieger op. Elke twee extra inzet gerede vliegers resulteert in de mogelijkheid om één
extra toestel langdurig in te zetten.

Pagina 72

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina 73

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE A. Beschrijving van de kandidaten
Deze bijlage bevat een overzicht per kandidaat van de achtergrond en ontwikkeling, de
doorontwikkeling en de gebruikers en productieaantallen

F/A-18E/F

Achtergrond en ontwikkeling. De F/A-18E/F is een doorontwikkelde versie van de uit
de zeventiger jaren daterende F/A-18C/D. Het toestel is op vele punten zodanig aangepast
dat het als een nieuw type wordt gezien. Het is een multi-role jachtvliegtuig dat geschikt is
om te opereren vanaf vliegdekschepen. Van dit toestel bestaan een- en tweezitsvarianten,
waarbij de tweezitsvariant wordt gebruikt voor de (tactische) opleiding van de vliegers.
De ontwikkeling van de F/A-18E/F begon in 1988 (Block I), de eerste order van de U.S.
Navy dateert uit 1992. De eerste vlucht vond plaats in 1995 en het testprogramma duurde
tot 1999. Daarna begon de Operationele Testfase die duurde tot 2000. De Low-rate
productie is aangevangen in 1997. De F/A-18E/F deed haar intrede in de US Navy in 1999.
Doorontwikkeling. Gelijktijdig met de eerste leveringen begon de doorontwikkeling naar
een Block II variant (met o.a. een moderne Active Electronically Scanned Array of AESA
radar, verbeteringen aan de helm en grotere schermen in de cockpit). Deze variant heeft
onder meer avionica en wapensystemen die werden ontwikkeld voor de –niet
geselecteerde- JSF-variant van Boeing. Vanaf 2005 begonnen vliegtuigen in die
configuratie in te stromen. De eerder geleverde vliegtuigen werden achteraf gemodificeerd
naar deze Block II configuratie.
Sinds 2008/2009 zijn elementen voor een Block III variant geïdentificeerd (o.a. betere
radar signatuur, groter vliegbereik, doorontwikkelde F414 motor, extra typen
bewapening). Onderdelen hiervan zijn thans in ontwikkeling.
Gebruikers en productie-aantallen. De F/A-18E/F is in gebruik bij de Amerikaanse
marine, die uiteindelijk circa 690 toestellen beoogt af te nemen. Hiervan zijn 550
toestellen daadwerkelijk besteld. Het aantal afgeleverde toestellen is intussen de 500
gepasseerd. Verder heeft de Australische luchtmacht in 2007 24 toestellen besteld, die in
2009 en 2010 zijn geleverd. Deze aankoop werd gedaan omdat Australië de F-111 buiten
gebruik had gesteld omdat dit toestel niet langer tegen acceptabele kosten in stand kon
worden gehouden. Hierdoor was dringend een interim capaciteit benodigd totdat de F-35A
beschikbaar komt.

Pagina A-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Er bestaat sinds 2007 ook een speciale variant van de F/A-18E/F die geschikt is voor
elektronische oorlogsvoering, de EA-18G Growler. In het operatieconcept van de
Amerikaanse marine opereren de F/A-18E/F en de EA-18G gezamenlijk, waarbij de
EA-18G zorg draagt voor de bescherming van de F/A-18E/F. Ook Australië gaat een aantal
van haar F/A-18F’s ombouwen naar EA-18G.

Eurofighter

Achtergrond en ontwikkeling. De Eurofighter is ontwikkeld naar specificaties die
dateren uit de jaren zeventig, waarbij het toestel primair bedoeld was voor de
luchtverdediging tegen vijandelijke vliegtuigen. In 1983 startte de ontwikkeling in een
gezamenlijk project van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje. In
1984 trok Frankrijk zich terug en begon zelfstandig aan de ontwikkeling van de Rafale. Een
demonstratiemodel van de Eurofighter vloog voor het eerst in 1986, het eerste echte
prototype vloog in 1994. Het eerste productietoestel werd geleverd in 2003 en een initiële
operationele capaciteit werd bereikt rond 2005. Van dit toestel bestaan één- en
tweezitsvarianten waarbij de tweezitsvariant wordt gebruikt voor de (tactische) opleiding
van de vliegers.
Doorontwikkeling. De partnerlanden spraken af hun bestellingen in zogenaamde
Tranches te doen. Een Tranche is een productiebesluit waaraan de partnerlanden zich ook
financieel binden. De productietranche is tevens een indicatie voor de doorontwikkeling
van de technische configuratie en operationele capaciteiten van het toestel.
De Tranche-1 toestellen die tot 2008 werden geleverd hadden alleen een air-to-air
capaciteit. Voor het afwerpen van laser-geleide munitie hebben deze toestellen
ondersteuning van andere vliegtuigen nodig. Tranche-2 toestellen worden sinds 2008
geleverd. Deze hebben een nieuwe missiecomputer en kunnen gebruik maken van
meerdere typen lucht-grond munitie. Verder zijn diverse verbeteringen in avionica,
sensoren, zelfverdediging en interoperabiliteit doorgevoerd. De Tranche-2 software is
echter nog niet volledig uitontwikkeld, de volledige functionaliteit wordt niet voor 2015
bereikt. De eerste toestellen uit Tranche-2 hebben daardoor onder meer nog steeds geen
zelfstandige air-to-ground capaciteit. In 2009 is het contract getekend voor de productie
van Tranche-3A. Het eerste toestel uit deze tranche wordt in 2013 geleverd, de laatste
naar verwachting in 2016. De exacte inhoud van Tranche-3A is nog niet vastgesteld, maar
de belangrijkste onderdelen zijn een moderne AESA radar en een grotere
brandstofcapaciteit. Of Tranche-3B nog wordt aanbesteed is onzeker, dit geldt ook voor
doorontwikkelingen na Tranche-3.

Pagina A-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Gebleken is dat de Eurofighter partnerlanden moeite hebben om tot overeenstemming te
komen over het doorontwikkeltraject voor de Eurofighter en de financiering daarvan. Het
Verenigd Koninkrijk (VK) overweegt27 naar verluid om sommige verbeteringen, waaronder
de inbouw van een AESA radar, zelfstandig te gaan uitvoeren.
Gebruikers en productie-aantallen. Aanvankelijk zouden de vier partnerlanden
gezamenlijk 765 toestellen afnemen, maar dit werd o.a. vanwege oplopende kosten
bijgesteld. In 1998 werd een productieovereenkomst ondertekend voor een totaal van 610
toestellen voor de vier partnerlanden. Intussen is het aantal toestellen dat de vier
partnerlanden willen afnemen verder bijgesteld naar 472 stuks. De invoering van de
Eurofighter in Duitsland, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk is op dit moment voor
circa driekwart voltooid. Sinds 2001 zijn er drie exportlanden bijgekomen. Oostenrijk heeft
vijftien (deels gebruikte) toestellen aangeschaft, Saoedi-Arabië 72 toestellen en Oman
twaalf toestellen. Deze laatste moeten nog geleverd worden. Met deze exportorders komt
het huidige verwachte totale productie-aantal op 571 toestellen.
Intussen hebben het Verenigd Koninkrijk, Spanje en Duitsland plannen om de eerste
Tranche-1 vliegtuigen uit te faseren (vanaf 2019) of door te verkopen. Dit mede omdat
het modificeren ervan naar de laatste standaard te ingrijpend en kostbaar is. Het VK is
voornemens om voor haar Luchtmacht de Eurofighter vanaf 2030 te gaan vervangen door
de F-35A.

Rafale

Achtergrond en ontwikkeling. De ontwikkeling van de Rafale begon in 1984 nadat
Frankrijk zich had teruggetrokken uit het Eurofighter project. Net als bij de Eurofighter, lag
bij de specificaties het accent op de luchtverdediging tegen vijandelijke vliegtuigen. Een
demonstratiemodel van de Rafale vloog voor het eerst in 1986. Een prototype van de
Rafale vloog in 1991, evenals een prototype bedoeld voor gebruik vanaf vliegdekschepen.
De eerste productietoestellen werden geleverd vanaf 2001. Van dit toestel bestaan eenen tweezitsvarianten waarbij de tweezitsvariant wordt gebruikt voor de (tactische)
opleiding van de vliegers.
Doorontwikkeling. De vliegtuigen die tot 2006 werden geleverd in de zogeheten F1configuratie, hadden alleen air-to-air capaciteiten. Sinds 2006 zijn vliegtuigen in de F2configuratie geleverd met beperkte air-to-ground en luchtverkenningscapaciteiten.
27

Bron Rekenkamer Rapport Verenigd Koninkrijk 2011 Eurofighter.

Pagina A-3

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Vanaf 2010 zijn uitgebreidere air-to-ground capaciteiten beschikbaar in vliegtuigen van de
F3-configuratie. Alle eerder geleverde (F1 en F2) toestellen zullen naar deze F3configuratie worden opgewaardeerd. Een F4-configuratie waarin aanvullende
verbeteringen op het gebied van o.a. elektro-optische sensoren, zelfbescherming en
bewapening zouden worden opgenomen, lijkt op dit momentniet meer in voorbereiding.
Wel worden tussentijdse verbeteringen doorgevoerd als losstaande modificaties.
Gebruikers en productie-aantallen. Frankrijk was in 1984 voornemens om 336
toestellen af te nemen, maar heeft dit in de loop der tijd bijgesteld tot circa 290 stuks. Tot
op heden zijn 180 toestellen daadwerkelijk besteld, waarvan er eind 2012 circa 110 waren
afgeleverd. Jaarlijks worden ongeveer tien toestellen voor Frankrijk geproduceerd. Begin
2012 maakte India het voornemen bekend om 126 toestellen aan te willen schaffen, met
een optie op nog 64 extra toestellen. Het is de bedoeling dat de eerste achttien toestellen
in Frankrijk worden geassembleerd. De resterende 108 toestellen zullen in India worden
geassembleerd.

Gripen NG

Achtergrond en ontwikkeling. De initiële ontwikkeling van de Gripen begon in 1982
nadat de Zweedse overheid een opdracht hiertoe aan SAAB verstrekte. Het eerste
testtoestel vloog in 1988 en omstreeks 1997 was de Gripen A/B operationeel bij de
Zweedse luchtmacht. De doorontwikkelde C/D variant is geleverd vanaf 2002. De Gripen
NG28 is een doorontwikkeling van de C/D variant. Deze is naar verwachting vanaf 2018
leverbaar.
Doorontwikkeling. De doorontwikkeling naar de Gripen C/D begon in 1997 en levering
van dit model vond plaats tussen 2002 en 2008. Ten opzichte van de Gripen A/B waren
verbeteringen op gebied van effectiviteit en interoperabiliteit doorgevoerd, zoals sterkere
vleugels, de mogelijkheid tot bijtanken in de lucht, verbeterde cockpit-layout en
computers en in externe pods mee te dragen sensoren.
De Gripen NG is een verder doorontwikkelde versie van de Gripen C/D. In oktober 2007
gaf de Zweedse regering opdracht tot de ontwikkeling van een Gripen New Technology
(NT) Demonstrator, welke in mei 2008 zijn eerste vlucht maakte.

28

Gripen NG is een term die vooral werd gehanteerd voor de marketing en verkoop van dit model. De nieuwe
systemen die in de Gripen NG moeten komen, zijn deels gedemonstreerd in het Gripen NT Demonstrator
toestel. In het nu te ontwikkelen toestel, de Gripen E, wordt een deel van de gedemonstreerde technologieën
opgenomen.

Pagina A-4

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Ten opzichte van de Gripen C/D had dit demonstratietoestel onder meer een verlengde
romp en vergrote spanwijdte, een krachtiger motor, extra ophangpunten en extra interne
brandstofcapaciteit. In 2009 werd de demonstrator met ondermeer een testversie van een
nieuwe AESA radar, een nieuw satellietcommunicatiesysteem, elektro-optische radar
warning receivers en missile approach warning sensors beproefd. In 2012 werden
testvluchten uitgevoerd met een pre-productie versie van de nieuwe AESA radar. De
technologie die in het Gripen NG demonstratieprogramma is beproefd, wordt nu
doorontwikkeld en zal onder de benaming Gripen E worden toegepast in toekomstige
productietoestellen. Overigens lijkt hierbij geen sprake van een vaste configuratie van
missiesystemen, maar zijn verschillende combinaties van missiesystemen mogelijk. Van de
Gripen E wordt vooralsnog alleen een eenzitsvariant ontwikkeld. SAAB heeft aangegeven
geen grote modificaties voor de verdere toekomst te plannen. Het voornemen is elke vier
jaar een kleinere hardware/software update uit te voeren, maar is daarbij afhankelijk van
de investering van de gebruikers.
Gebruikers en productie-aantallen. In totaal heeft Zweden in het verleden 204
Gripen’s aangeschaft, waarvan er thans nog 134 in gebruik zijn. Het betreft hier Gripen
A/B en C/D versies. Tsjechië en Hongarije hebben 28 ex-Zweedse toestellen geleased en
er zijn twaalf toestellen verkocht aan Thailand. Verder zijn 28 toestellen in gebruik bij
Zuid-Afrika (alle export toestellen betreffen de C/D configuratie). In januari 2013 plaatste
Zweden een order voor de modificatie van 60 van haar Gripen C’s naar een Gripen Eversie, met een beoogde initiële levering vanaf 2018. Verder heeft Zwitserland in 2012
bekend gemaakt dat het 22 Gripen E’s wil aanschaffen als vervanger van de F-5 Tiger. Dit
betreft de levering van geheel nieuwe toestellen. Een principeovereenkomst daartoe moet
medio 2013 door het parlement worden bekrachtigd, waarna in 2014 nog een referendum
kan volgen.

Advanced F-16

Achtergrond en ontwikkeling. De F-16 is in het begin van de jaren zeventig ontwikkeld
als een lichtgewicht jachtvliegtuig, primair bedoeld voor de luchtverdediging tegen andere
vliegtuigen. Een demonstratiemodel vloog voor het eerst in 1973, het eerste testtoestel
vloog in 1976. De eerste productietoestellen werden vanaf 1978 geleverd. Vanaf begin
jaren tachtig tot op heden is de F-16 continu verbeterd op het gebied van onder meer
motoren, radar, sensoren, zelfbescherming, bewapening, en de human-machine interface,
waardoor het thans een multi-role jachtvliegtuig is. Een aantal van deze verbeteringen is
ook middels een modificatieprogramma op de Nederlandse F-16 MLU doorgevoerd.

Pagina A-5

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Doorontwikkeling. De “Advanced F-16” is de meest doorontwikkelde en laatste versie
van de F-16 (ook wel aangeduid als F-16E/F Block 60+). De eerste vlucht van een F-16E/F
Block 60+ vond plaats in 2003. De term “Advanced F-16” duidt niet op een scherp
gedefinieerde configuratie, maar op een door de klant samen te stellen combinatie van het
(continu doorontwikkelde) basistoestel, plus moderne avionica en geïntegreerde moderne
munitie.
Concrete plannen voor verdere upgrades van de F-16 waardoor de capaciteiten van dit
toestel significant verbeteren ten opzichte van de huidige F-16E/F Block 60+ zijn op dit
moment niet in detail bekend. Wel werd begin 2012 tijdens de Singapore Air Show een
nieuwe F-16 variant aangekondigd, de F-16V. De F-16V zal volgens Lockheed Martin
worden voorzien van een nieuwe AESA radar en zal zijn geoptimaliseerd voor integratie
(interoperabiliteit en compatibiliteit) met vijfde generatie jachtvliegtuigen zoals de F-22 en
F-35. Voor het overige zal hij vergelijkbaar zijn met de Block 60+ configuratie.
Gebruikers en productie-aantallen. De continue doorontwikkeling van de F-16 werd
mede mogelijk gemaakt doordat dit toestel nog steeds wordt geproduceerd, er inmiddels
meer dan 4.500 toestellen zijn geleverd en doordat het toestel bij meer dan 25 landen in
gebruik is. De F-16E/F Block 60+ is op dit moment alleen in gebruik bij de Verenigde
Arabische Emiraten, die de eerste van 80 toestellen ontving in 2004. Verder heeft Israël
toestellen in een vergelijkbare configuratie, waarbij diverse Amerikaanse systemen zijn
vervangen door eigen, nationaal ontwikkelde systemen.

Joint Strike Fighter / F-35

Achtergrond en ontwikkeling. De ontwikkeling van de JSF begon in 1996 toen zowel
Boeing als Lockheed Martin werden uitgenodigd een demonstratietoestel te ontwikkelen,
hetgeen resulteerde in demonstratievluchten van beide toestellen in 2001. De aanleiding
voor het ontwikkelen van een nieuw toestel was het voornemen van de Verenigde Staten
om een groot aantal verschillende typen jachtvliegtuigen te vervangen. Nadat eind 2001
het ontwerp van Lockheed door het Amerikaanse ministerie van Defensie werd
geselecteerd, begon de daadwerkelijke ontwikkeling van het toestel. De eerste proefvlucht
vond plaats in december 2006. Van dit toestel bestaat alleen maar eenzitsvariant. De
(tactische) opleiding van de vliegers vindt plaats in geavanceerde simulatoren.

Pagina A-6

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

De ontwikkel- en testfase van de F-35 zou volgens de initiële planning van 2001 tot 2011
plaatsvinden. Aansluitend hieraan, zou van 2011 tot 2014 een Operationele Test en
Evaluatie plaatsvinden. Gedurende de ontwikkeling bleek ondermeer dat het toestel
zwaarder werd dan verwacht. Diverse onderdelen werden opnieuw ontworpen om
zodoende een lichter toestel te krijgen. Ook de ontwikkeling van de software bleek meer
tijd en capaciteit te vergen dan vooraf was voorzien. Deze -en andere- tegenvallers
veroorzaakten vertraging in de ontwikkeling en een toename van de ontwikkelkosten.
In 2010 werd een nieuwe herstructurering van het JSF programma ingezet als gevolg van
de zogenoemde Nunn-McCurdy breach in de Verenigde Staten. Hierdoor werd begin 2012
een nieuwe planning en een nieuw bijbehorend ontwikkelbudget vastgesteld waarbij de
ontwikkel- en testfase verlengd is tot in 2017 en de Operationele Test en Evaluatiefase
verschoven is naar de periode 2015 tot 2018.
Ook op dit moment bestaan er nog uitdagingen op onder meer het gebied van
softwareontwikkeling en –integratie en de ontwikkeling van een geavanceerde
vliegerhelm. Verder worden er in het testprogramma bevindingen gedaan, die kunnen
leiden tot een aanpassing van het ontwerp of een aanpassing van de specificaties.
Op dit moment worden toestellen afgeleverd in een zogeheten Block 2A configuratie,
waarmee initiële training wordt uitgevoerd. Vanaf 2015 zal de Block 2B configuratie
beschikbaar komen, waarmee de F-35 een initiële air-to-air en air-to-ground capaciteit
krijgt. Aan het einde van de ontwikkelfase in 2017 krijgen de toestellen met de
implementatie van Block 3F de volledige capaciteiten.
Doorontwikkeling. Voor de toekomst is voorzien dat het toestel, volgens dezelfde
systematiek als bij de huidige F-16 wordt toegepast, periodiek zal worden voorzien van
block upgrades.
Gebruikers en productie-aantallen. Naast de Verenigde Staten, participeren ook het
Verenigd Koninkrijk, Italië, Nederland, Turkije, Canada, Australië, Denemarken en
Noorwegen in de ontwikkeling van de F-35 waarvoor dertien toestellen in de drie varianten
zijn geleverd. Met deze dertien toestellen, aangevuld met vier productietoestellen, worden
de technische testen uitgevoerd binnen de SDD-fase (niet de operationele testen). Van
deze landen hebben inmiddels de Verenigde Staten (125), het Verenigd Koninkrijk (drie),
Nederland (twee), Australië (twee), Noorwegen (vier) en Italië (drie) toestellen besteld.
Verder hebben Israel (negentien met optie voor 55) en Japan (42) intussen toestellen
besteld. De productie van de verwachte meer dan 3.000 toestellen zal volgens de huidige
planning voortduren tot 2037. Op 31 januari 2013 waren 47 toestellen afgeleverd,
bestaande uit zeventien SDD toestellen en 30 productie toestellen waaronder twee
toestellen voor het Verenigd Koninkrijk29.

29

Het eerste Nederlandse testtoestel is gereed maar nog niet afgeleverd. Dit is de reden dat dit toestel in de
cijfers van de fabrikant nog niet wordt meegerekend.

Pagina A-7

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina A-8

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE B. Managementsamenvatting rapport Ernst & Young

Pagina B-1

ONGECLASSIFICEERD - INTERN BERAAD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Pagina B-2

ONGECLASSIFICEERD - INTERN BERAAD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE C. Toelichting per bron financiële aspecten
Deze bijlage bevat in drie tabellen de toelichting bij de bronnen voor hoofdstuk 5.
• Deel 1 Kale stuksprijs
• Deel 2 Investeringskosten
• Deel 3 Levensduurkosten
Voor alle tabellen geldt dat de grijze cellen informatie bevat rechtstreeks overgenomen uit het Ernst & Young rapport uit het hoofdstuk
Resultaten. De bronnen die Ernst & Young als outliers beschouwt zijn niet opgenomen. Daarnaast zijn in deel 3 (Levensduurkosten) voor de
Gripen E (NG) en de F35A een aantal vondsten uit dezelfde bronnen samengevoegd. Als het om zogenoemde then year (TY) bedragen gaat, is
dat in de toelichting in de tabellen weergegeven.

Deel 1: Kale stuksprijs
Iedere nieuwe gebruiker van een jachtvliegtuig neemt als onderdeel van het contract met de leverancier -naast de toestellen- ook een min of
meer standaard pakket aan middelen af van de leverancier. Dit pakket bevat bijvoorbeeld een eerste hoeveelheid (initiële) reservedelen,
speciale gereedschappen, testapparatuur, simulators, documentatie alsook initiële opleidingen voor vliegend en technisch personeel. Ook bij
de aanschaf van de Nederlandse testtoestellen wordt in bijkomende middelen geïnvesteerd. Uit open bronnenmateriaal is over alle kandidaat
toestellen informatie gevonden over (mogelijk totale) investeringskosten, maar niet over de samenstelling van het onderliggende pakket en
kostenaspecten zoals bijvoorbeeld bijkomende middelen, prijspeil en BTW.
Onderstaand volgt een overzicht. Voor de berekening van de kosten per toestel is het bekend gemaakte investeringsbedrag omgezet naar
euro’s, tegen de gemiddelde koers30 in de gemelde periode, gedeeld door het aantal toestellen.

30

Voor de in deze paragraaf genoemde wisselkoersen worden gemiddelde jaarkoersen gebruikt, welke zijn gepubliceerd op de website van De Nederlandse Bank:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Koersen.

Pagina C-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Tabel C1. Kale stuksprijs, informatie uit openbaar bronnenmateriaal.
Toestel

Land

F/A-18E/F

Eurofighter

31
32

Prijspeil

Aantal

Verenigde Staten

2000

565

Investeringskosten
per toestel (mln euro’s)
58

Verenigde Staten
Verenigde Staten

2009/2010
2012

124
26

41
60

Duitsland*
Verenigd Koninkrijk

2009
2011

31
160

90
97

Selected Acquisition Report (A&T(Q&A)823-549) F/A-18E/F as of December 31, 2011.
National Audit Office, Management of the Typhoon Project, 2 March 2011.

Pagina C-2

ONGECLASSIFICEERD

Toelichting
In de Verenigde Staten wordt over programma’s jaarlijks
een Selected Acquisition Report (SAR) gepubliceerd31. Het
rapport met de stand van zaken op 31 december 2011 voor
de F/A-18E/F vermeld de aanschafkosten van de 565
toestellen (US$ 30.454 miljoen) als ook de totale
investeringskosten voor 565 toestellen (US$ 41.637
miljoen) in het voor dit project gehanteerde basisjaar 2000.
Tegen de gemiddelde jaarwisselkoers van US$ 0,9236 geeft
dit een kale stuksprijs van € 58 miljoen en totale initiële
investeringskosten per toestel van € 80 miljoen in prijspeil
2000.
Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport:1.1.2/1.1.3/1.1.4 In
het hoofdstuk Resultaten geeft E&Y geen specifieke
toelichting op de bronnen.
Reactie van Defensie op deze bronnen:
1.1.2: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt .
1.1.3: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt .
1.1.4: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt .De
broninformatie betreft een aanvraag voor budget intern de
VS voor 2013. Naar alle waarschijnlijkheid maakt dit deel
uit van het hiervoor genoemde multi-year contract.
In juni 2009 heeft het Bundesministerium der Verteidigung
een persbericht uitgevaardigd over de aanschaf van 31
Eurofighter Tranche-3A toestellen. De aanschafkosten van
deze 31 toestellen bedroegen in prijspeil 2009 2,8 miljard
euro. Dit komt overeen met een kale stuksprijs van
ongeveer 90 miljoen euro.
Verder is in 2011 in het Verenigd Koninkrijk door het
National Audit Office (NAO) een onderzoeksrapport32
gepubliceerd met daarin financiële gegevens van de

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Duitsland, Italië, Spanje en VK
Duitsland
n/n

Rafale
Frankrijk
India

2009
2009
2009

112
31
onbekend

80
90
90

Geen informatie in open bronnen gevonden
2008
onbekend
2007
126

56
69

Pagina C-3

ONGECLASSIFICEERD

Eurofighter Typhoon. Hierin wordt gesteld dat de
productiekosten van een Eurofighter GBP 13,5 miljard
bedragen voor 160 toestellen in prijspeil 2011. De totale
investeringskosten voor 160 toestellen raamt het NAO op
GPB 22,95 miljard. Tegen de toen geldende jaarwisselkoers
van GBP 0,86788 komt dit overeen met een kale stuksprijs
van 97 miljoen euro en investeringskosten van 165 miljoen
euro.
Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 2.1.3/2.1.4/2.1.7.
In het hoofdstuk Resultaten geeft E&Y geen specifieke
toelichting op de bronnen.
Reactie van Defensie op deze bronnen:
2.1.3 De order voor 112 Eurofighters is verwerkt in het
bouwsteenrapport op basis van berichtgeving van het DEU
ministerie van defensie (zie 2.1.4). De bron van deze
informatie is de fabrikant zelf.
2.1.4: De Duitse order voor 31 Eurofighters maakt deel uit
van een multinationale order voor 112 Eurofighters (DEU,
GBR, ITA, SPA) en is verwerkt in het bouwsteenrapport.
Dit betreft berichtgeving van het Duitse ministerie van
defensie.
2.1.7: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
De data worden slecht onderbouwd. Dit is dezelfde
website/page als 2.1.1.
Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 3.1.5/3.1.2
Toelichting E&Y: ‘De aanschafkosten zijn veelal gebaseerd
op de tender die in India heeft plaatsgevonden. Bij deze
tender had Rafale in eerste instantie op basis van een lage
prijs gewonnen. Echter de prijs bleek toch te laag ingeschat
waardoor het totaalbedrag door de jaren heen is
toegenomen. Dit is onder andere ook te zien in de
programmakosten.’

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Gripen E (NG)

33

Noorwegen

2008

48

61

India
onbekend

2013
2013

126
onbekend

36
38

Een Nederlandse vertaling hiervan is de Kamer in 2009 aangeboden (Kamerstuk 26 488, nr. 160).

Pagina C-4

ONGECLASSIFICEERD

Reactie van Defensie op deze bronnen:
3.1.5: In het bouwsteenrapport (bij initiële
investeringskosten) is informatie van de Franse overheid
met prijspeil 2009 verwerkt.
Dit betreft een website die verwijst naar de Franse
overheid. In het betreffende document wordt een stukspijs
genoemd van 142ME.
3.1.2: De Indiase order voor 126 toestellen is in het
bouwsteenrapport verwerkt. E&Y deduceren een stuksprijs
uit dit artikel op basis van de initiële aanbestedingsofferte
van India (een onderhandelingsbod dus).
In 2008 is door Noorwegen –in het kader van een
kandidatenvergelijking aldaar- informatie gepubliceerd over
de prijs van de Gripen NG. Volgens het Noorse rapport33
wat de uitkomst van die kandidatenvergelijking beschrijft,
kostten 48 Gripen NG toestellen exclusief sensorpods 20
miljard Noorse kronen, en inclusief de sensorpods was dit
24 miljard Noorse kronen. Tegen de wisselkoers van NOK
8,2239 komt dit overeen met een kale stuksprijs van 61
miljoen euro
Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 4.1.3/4.1.2.
Toelichting E&Y: ‘De aanschafkosten van de Saab (JAS 39)
Gripen NG schatten wij in op € 35 miljoen - € 40 miljoen.
Onze schatting wordt bevestigd door een analyse van
www.janes.com en een andere, minder gerenommeerde
website. Bovendien is het in lijn met het aanbod dat aan
Polen is uitgebracht. Hoewel hier de flyaway costs worden
geschat op € 47 miljoen, betreft het hier een bod inclusief
btw. Exclusief btw bedraagt de aanschafprijs voor Polen €
35 miljoen.’

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Reactie van Defensie op deze bronnen:
4.1.3: In het bouwsteenrapport is informatie over de
Zwitserse order voor 22 toestellen uit 2012 verwerkt.
De informatie is afkomstig van Wikipedia. Het betreft geen
offerte maar een algemene prijs genoemd door Saab.
Verder spreekt de site over de Gripen NG IN, een versie
specifiek voor India.
4.1.2:In het bouwsteenrapport (bij initiële
investeringskosten) is informatie over de Zwitserse order
voor 22 toestellen uit 2012 verwerkt.
Niet duidelijk is van welke bron de informatie afkomstig is
en welk type het betreft.
Advanced F-16
F-35A

Geen informatie uit open bronnen gevonden
Ook Ernst & Young heeft geen concrete relevante gegevens gevonden.
Noorwegen
2008
48
46

Nederland
Nederland

34

2012
2012

85
56

65
66

Een Nederlandse vertaling hiervan is de Kamer in 2009 aangeboden (Kamerstuk 26488 nr. 160).

Pagina C-5

ONGECLASSIFICEERD

In 2008 is door Noorwegen –in het kader van een
kandidatenvergelijking aldaar- informatie gepubliceerd over
de verwachte stuksprijs van de F-35. Volgens het Noorse
rapport34 wat de uitkomst van die kandidatenvergelijking
beschrijft, kosten 48 F-35 toestellen 18 miljard Noorse
kronen. Tegen de toen geldende DNB jaarwisselkoers van
NOK 8,2239 komt dit overeen met een kale stuksprijs van
46 miljoen euro per stuk.

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Canada
Verenigde Staten

2012
2012

65
1763

68
120

Pagina C-6

ONGECLASSIFICEERD

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 6.1.17/6.1.11.
Toelichting E&Y: ‘In de rapporten van de Amerikaanse
rekenkamer, en in enkele andere bronnen wordt ingegaan
op de gemiddelde aanschafkosten voor de drie varianten.
De gemiddelde aanschafkosten voor de F-35 (voor de drie
varianten) liggen in deze bronnen tussen de €84 miljoen en
€ 107 miljoen. Aangetekend wordt dat de kosten voor de
CTOL variant lager zijn dan voor de beide andere varianten
(kosten CTOL liggen dus onder de gemiddelde kosten van
de drie varianten).
Er zijn daarnaast Amerikaanse, Australische, Canadese en
Nederlandse bronnen die specifiek ingaan op de kosten van
de CTOL variant. De prijs per vliegtuig van de CTOL variant
ligt in die bronnen tussen de € 60 miljoen en € 162 miljoen.
Bedragen tussen € 80 miljoen en € 120 miljoen per CTOL
toestel worden gepresenteerd in Amerikaanse bronnen. Het
rapport van het Australische ministerie van Defensie
spreekt over € 102 miljoen per CTOL toestel. Canadese
bronnen rapporteren prijzen per CTOL type van €61 miljoen
en € 68 miljoen, waarvan het eerste genoemde bedrag
afwijkend is van onze schatting. Dit leidt niet tot een
aanpassing van onze schatting, omdat het incomplete
aanschafkosten per vliegtuig voor Canada betreft; de bron
geeft aan dat bovenop dit bedrag nog andere kosten
komen.
In rapporten van de Nederlandse rekenkamer komt de prijs
per CTOL toestel neer op € 60 miljoen (exclusief btw).
Aangezien deze bronnen niet geactualiseerde
aanschafkosten bevatten, resulteert dit niet in het omlaag
bijstellen van onze schatting’In rapporten van de
Nederlandse rekenkamer komt de prijs per CTOL toestel
neer op € 60 miljoen (exclusief btw). Aangezien deze
bronnen niet geactualiseerde aanschafkosten bevatten,
resulteert dit niet in het omlaag bijstellen van onze
schatting

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Reactie van Defensie op deze bron:
6.1.17: De ramingen in het Canadese KPMG Audit Report
zijn gedaan in then year. Amerikaanse en Canadese
informatie wordt in deze bronnen in zogenaamde lopende
of then year prijzen gepresenteerd. Daarin is het
gebruikelijk om de verwachte inflatie in de komende
tientallen jaren te verwerken in de voorziene kosten. Zoals
toegelicht in het hoofdstuk 5 van het rapport zijn then year
ramingen voor Defensie niet bruikbaar voor een
beoordeling of afweging.

F-35

Verenigde Staten

2012

2443

63

F-35A LRIP
contracten

Nederland (LRIP3)
Nederland (LRIP4)
Verenigde Staten (LRIP4)
Verenigde Staten (LRIP5)

2009
2011
2011
2013

1
1
11
22

130
97
97
93

35
36
37

Het Amerikaanse SAR rapport35 stand van zaken 31
december 2011 over de Joint Strike Fighter vermeld in
prijspeil 2012 een kale stuksprijs voor 2443 toestellen van
US$ 197 miljard. De totale investeringskosten voor deze
toestellen bedraagt US$ 233 miljard. Tegen de toen
geldende DNB jaarwisselkoers van US$1,2848 geeft een
kale stuksprijs van 63 miljoen euro en initiële
investeringskosten van 74 miljoen euro per toestel. Het
betreft hier een gemiddelde van alle door de Verenigde
Staten aangeschafte varianten
In december 2012 is de Tweede Kamer geïnformeerd over
de kostenontwikkeling van de twee testtoestellen36. De
raming van de aanschafkosten van de kosten van het
eerste testtoestel (LRIP 3) bedraagt in totaal 158 miljoen
euro37, prijspeil 2012, plandollarkoers 0,7752. De ramingen
van het tweede toestel (LRIP-4) 119 miljoen euro. De kale
stuksprijs van deze toestellen bedraagt respectievelijk 130

Selected Acquisition Report (DD-A&T(Q&A)823-198) Joint Strike Fighter as of December 31, 2011.
Kamerbrief van 21 december 2012 (Kamerbrief 26 488, nr. 308).
De prijs voor beide toestellen is opgebouwd uit de kosten voor het toestel inclusief de motor en de kosten voor de bijkomende middelen. Daarbovenop zijn drie
kostenstijgingen verrekend: een kostenstijging van de productie, van concurrency en als gevolg van een boekhoudkundige fout bij een onder leverancier.

Pagina C-7

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
en 97 miljoen euro welke in de tabel zijn opgenomen. De
kale stuksprijs van een Amerikaans LRIP-4 toestellen is
gelijk aan de Nederlandse kale stuksprijs in dezelfde
productieserie. De kale stuksprijs voor een toestel uit de
LRIP-5 productieserie bedraagt 93 miljoen euro.
Er zijn voor Nederland jaarlijks bijgewerkte financiële
gegevens beschikbaar, die worden gepubliceerd in de
jaarrapportage van het project Vervanging F-16. De laatste
actuele berekening door Defensie in september 2012 komt
voor de totale investeringskosten (gebaseerd op 85
toestellen) uit op 7,955 miljard euro38. Dit komt overeen
met een gemiddelde stuksprijs van ongeveer 94 miljoen
euro, inclusief BTW en investeringen in infrastructuur. Bij
een lager aantal toestellen, bijv. 56, vallen de initiële
investeringskosten per toestel hoger uit, rond de 98 mln.
Dit wordt veroorzaakt doordat de vaste kosten die niet aan
het aantal toestellen zijn gerelateerd moeten worden
gedeeld over minder toestellen.

De in de grijs gearceerde blokken opgenomen informatie is afkomstig van het Ernst & Young rapport zoals opgenomen in de
managementsamenvatting daarvan op pagina 12. Dat wil zeggen dat alleen de bronnen zijn opgenomen van de bedragen die door Ernst &
Young in de brackets van de overzichtstabel op pagina 12 van hun rapport staan.

38

Zie brief Algemene Rekenkamer d.d. 24 oktober 2012 (Kamerstuk 26 488, nr. 305).Dit bedrag bevat naast de toestellen onder meer initiële opleidingen en reservedelen,
gereedschappen en testapparatuur, documentatie, instroombegeleiding, infrastructuur, deelname OT&E, BTW. Doordat deze veelal niet zijn meegenomen in gepubliceerde
informatie valt deze informatie voor de F-35 relatief hoog uit.

Pagina C-8

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Deel 2 Investeringskosten
Iedere nieuwe gebruiker van een jachtvliegtuig neemt als onderdeel van het contract met de leverancier -naast de toestellen- ook een min of
meer standaard pakket aan middelen af van de leverancier. Dit pakket bevat bijvoorbeeld een eerste hoeveelheid reservedelen, speciale
gereedschappen, testapparatuur, simulators, documentatie alsook initiële opleidingen voor vliegend en technisch personeel. Ook bij de
aanschaf van de Nederlandse testtoestellen wordt in bijkomende middelen geïnvesteerd. Uit open bronnenmateriaal is over alle kandidaat
toestellen informatie gevonden over (mogelijk totale) investeringskosten, maar niet over de samenstelling van het onderliggende pakket en
kostenaspecten zoals bijvoorbeeld bijkomende middelen, prijspeil en BTW. Als het om zogenoemde then year (TY) bedragen gaat, is dat in de
tabellen weergegeven.
Onderstaand volgt een overzicht. Voor de berekening van de kosten per toestel is het bekend gemaakte investeringsbedrag omgezet naar
euro’s, tegen de gemiddelde koers39 in de gemelde periode, gedeeld door het aantal toestellen.
Tabel C2. Initiële Investeringskosten.
Toestel

Land

F/A-18E/F

Verenigde Staten
Australië
Australië
Brazilië (lopend)

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

2000
2012
2013
2013

565
24
24
36

80
110
115
112

Er is tot nu toe één exportorder voor de F/A-18E/F, namelijk een
aankoop van 24 toestellen door Australië uit 2007. De
Australische Rekenkamer (NAO) heeft hierover in 2013 bekend40
gemaakt dat met deze aanschaf 3.275 miljoen Australische
dollars gemoeid was in prijspeil 2012. Tegen de gemiddelde
jaarwisselkoers van Aus$ 1,2407 komt dit overeen met
investeringskosten per toestel van ongeveer 110 miljoen euro.
Op dit moment overweegt Australië een vervolgorder van nog
eens 24 toestellen, namelijk 12 F/A-18E/F’s en 12 EA-18G’s.

39

40

Voor de in deze paragraaf genoemde wisselkoersen worden gemiddelde jaarkoersen gebruikt, welke zijn gepubliceerd op de website van De Nederlandse Bank:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Koersen.
The Auditor General Audit Report No. 5 2012-2013 Performance audit, Management of Australia’s Air Combat Capability- F/A-18 Hornet and Super Hornet Fleet Upgrades and
Sustainment.

Pagina C-9

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

Door de Amerikaanse overheid is hierover in februari 2013
bekend gemaakt41 dat met deze Foreign Military Sales case
maximaal 3,7 miljard dollar gemoeid is. Tegen de DNB
maandwisselkoers voor februari 2013 van $ 1,3359
vertegenwoordigt dit een waarde van 2,77 miljard euro. Per
toestel komt dit overeen met initiële investeringskosten van
ongeveer 115 miljoen euro per toestel.
In de Verenigde Staten wordt over programma’s jaarlijks een
Selected Acquisition Report (SAR) gepubliceerd42. Het rapport met
de stand van zaken op 31 december 2011 voor de F/A-18E/F
vermeld de aanschafkosten van de 565 toestellen (US$ 30.454
miljoen) als ook de totale investeringskosten voor 565 toestellen
(US$ 41.637 miljoen) in het voor dit project gehanteerde
basisjaar 2000. Tegen de gemiddelde jaarwisselkoers van US$
0,9236 geeft dit een kale stuksprijs van € 58 miljoen en totale
initiële investeringskosten per toestel van € 80 miljoen in prijspeil
2000.
Naast bovengenoemde informatie over (nagenoeg) concrete
orders, vermelden open bronnen ook enige financiële informatie
over de nog lopende competitie in Brazilië, waar de F/A-18E/F
ook meedingt. Naar verluidt heeft Boeing43 in een eerdere fase
van deze competitie (omstreeks 2010) een bod uitgebracht van
5,4 miljard US dollar voor 36 toestellen. Op basis van de DNB
maandwisselkoers voor februari van $ 1,3359 komt dit overeen
met 4 miljard euro ofwel initiële investeringskosten per toestel
van ongeveer 112 miljoen euro. Aangezien deze competitie nog

41
42
43

Zie: http://www.dsca.mil/PressReleases/36-b/2013/Australia_13-05.pdf.
Selected Acquisition Report (A&T(Q&A)823-549) F/A-18E/F as of December 31, 2011.
Zie o.a. http://www.defenseindustrydaily.com/brazil-embarking-upon-f-x2-fighter-program-04179/.

Pagina C-10

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

niet is afgerond, is het waarschijnlijk dat deze prijs nog zal
wijzigen.
Verenigde Staten
Verenigde Staten

2012
2011/2012

28
onbekend/28

59
67

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 1.2.4/1.2.3/1.2.5
In het hoofdstuk Resultaten geeft E&Y geen specifieke toelichting
op de bronnen.
Reactie van Defensie op deze bronnen:
1.2.4: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt. Deze data
betreft de begroting van de VS voor 2012.
1.2.3: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt. Dit betreft
gegevens uit de aanvraag voor budget intern de VS (FY2012).
1.2.5: Voor de F-18 bij de VS zijn de meest recente SAR
gegevens (2011) in het bouwsteenrapport verwerkt. Het prijspeil
wordt niet weergegeven. Uit de berekening van dollars naar
euro’s volgt een koers volgt 1,28, terwijl uit de berekening bij
1.2.4 resulteert in een dollarkoers van 1,48

Eurofighter

44
45

46

Oostenrijk
Saoedi-Arabië
Spanje*
Verenigd Koninkrijk*
Oman

2003
2007/2012
2011
2011
2012

18
72
73
160
12

109
90/102
160
145
154

Er zijn tot nu toe drie exportorders voor de Eurofighter, namelijk
van Oostenrijk, Saoedi-Arabië en Oman. Oostenrijk kocht in 2003
18 Tranche-2 toestellen voor een totaalprijs van 1,959 miljard
euro44. Dit komt overeen met investeringskosten per toestel van
ongeveer 109 miljoen euro. Saoedi-Arabië kocht in 2007 72
Tranche-2 en 3 toestellen voor een totaalprijs van GBP 4,43
miljard45. Tegen de geldende DNB jaarwisselkoers van GBP
0,68434 komt dit overeen met ongeveer 6,5 miljard euro. De
initiële investeringskosten per toestel komen hiermee op
ongeveer 90 miljoen euro. In 2012 werd bekendgemaakt46 dat

Zie o.a.: http://www.acig.org/artman/publish/article_476.shtml.
Zie o.a.: http://www.defenseindustrydaily.com/the-2006-saudi-shopping-spree-eurofighter-flying-off-with-10b-saudi-contract-updated-01669/ en
http://www.reuters.com/article/2012/04/03/baesystems-saudi-idUSL6E8F38YA20120403.
Zie o.a.: http://www.reuters.com/article/2012/04/03/baesystems-saudi-idUSL6E8F38YA20120403.

Pagina C-11

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

deze prijs werd herzien in verband met het beschikbaar komen
van de Tranche-3 configuratie. Het projectbudget werd met GBP
1,5 miljard (33%) verhoogd tot GBP 5,93 miljard. Uitgaande van
de DNB jaarwisselkoers voor 2012 van GBP 0,81087 komt dit
overeen met ongeveer 7,3 miljard euro. De nieuwe
investeringskosten per toestel komen hierdoor uit op ongeveer
102 miljoen euro. Tot slot heeft Oman in 2012 een bestelling
geplaatst voor 20 toestellen47 voor een totaalbedrag van GBP 2,5
miljard. Op basis van de DNB jaarwisselkoers van GBP 0,81087
komt dit overeen met bijna 3,1 miljard euro, ofwel
investeringskosten per toestel van ongeveer 154 miljoen euro.
Naast deze informatie over concrete orders voor de Eurofighter,
vermelden open bronnen incidenteel enige financiële informatie
over een competitie waar de keuze niet op de Eurofighter viel. In
India viel de Eurofighter op het laatste moment af, naar verluidt
op prijs. Open bronnen48 vermelden daarover dat de Eurofighter
per stuk 4 tot 5 miljoen dollar (3 tot 4 miljoen euro) duurder zou
zijn geweest dan de Rafale. Hoewel open bronnen deze
informatie toeschrijven aan “hoge overheidsfunctionarissen”, valt
dit niet te verifiëren. Derhalve wordt deze informatie minder
betrouwbaar geacht en wordt dit niet als een concreet “datapunt”
beschouwd.
Verder is in 2011 in het Verenigd Koninkrijk door het National
Audit Office (NAO) een onderzoeksrapport49 gepubliceerd met
daarin financiële gegevens van de Eurofighter Typhoon. Hierin
47

48

49

Zie: http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_12_21_2012_p0-531469.xml. Dit betrof twaalf Eurofighters en acht Hawk trainingsvliegtuigen. Deze
laatste zijn veel minder geavanceerd en complex, en derhalve zeker niet duurder dan een Eurofighter.
Zie o.a.: http://www.defense-aerospace.com/article-view/feature/132379/why-rafale-won-in-india.html en http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-0210/india/31045422_1_rafale-mmrca-complex-project.
National Audit Office, Management of the Typhoon Project, 2 March 2011.

Pagina C-12

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

wordt gesteld dat de productiekosten van een Eurofighter GBP
13,5 miljard bedragen voor 160 toestellen in prijspeil 2011. De
totale investeringskosten voor 160 toestellen raamt het NAO op
GPB 22,95 miljard. Tegen de toen geldende jaarwisselkoers van
GBP 0,86788 komt dit overeen met een kale stuksprijs van 97
miljoen euro en intieme investeringskosten van 165 miljoen euro.
In Spanje heeft het ministerie van Defensie in 2011 een rapport50
gepubliceerd over grote investeringsprojecten waaronder haar
participatie in het Eurofighter programma. In dit rapport zijn in
prijspeil 2011 investeringskosten voor 73 toestellen vermeld van
11.718 miljoen euro. Dit komt overeen met initiële
investeringskosten van ongeveer 161 miljoen per toestel.
Spanje
onbekend

50

2011
2011

73
onbekend

160
143

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport : 2.2.1/2.2.2
Toelichting E&Y: ‘De schatting van Ernst & Young is gebaseerd op
drie bronnen, waaronder een rapport van het Spaanse Ministerie
van Defensie en een rapport van het Britse National Audit Office
(NAO: de rekenkamer).
Het Spaanse Ministerie van Defensie stelt de programmakosten
van het Eurofighter Tranche-3 project op € 11,718 miljard, een
stijging van bijna € 2,5 miljard ten opzichte van de originele
raming die uitkwam op € 9,255 miljard in 1997. Op basis van 73
vliegtuigen komen de programmakosten per vliegtuig uit op €
160 miljoen.
De Britse NAO (rekenkamer) voorspelt in haar rapportage
“Management of the Typhoon Project”uit maart 2011 dat de
programmakosten per toestel op € 145 miljoen zullen uitkomen.
Dit getal is niet gebaseerd op verkooptransacties maar op een
raming van de NAO. De NAO rapporteert dat de te verwachten
kosten van de Eurofighter met 75% zullen stijgen omdat Groot-

Ministerio de defensa evaluation de los programas especiales de armamento; informe de analisis de la situacion financierio-prsupuestaria.

Pagina C-13

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

Brittannie voornemens zou zijn minder toestellen te gaan kopen
(232 naar 160).’

Reactie van Defensie op deze bronnen:
2.2.1: In het bouwsteenrapport zijn gegevens van het Spaanse
ministerie van defensie uit 2011 verwerkt. Deze informatie
betreft een opsomming van budget/ begroting. Niet duidelijk is
wat exact bij de kosten is inbegrepen.
2.2.2: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
De data wordt slecht onderbouwd. Zie ook 2.1.1
Rafale

Frankrijk
India
Zwitserland
Brazilië (lopend)

2009
2012
2012
2013

286
126
18
36

142
111-125
125
129

Er is tot nu toe nog geen definitieve exportorder voor de Rafale
geplaatst. Wel heeft India in 2012 bekendgemaakt dat het de
Rafale F3-variant heeft geselecteerd. India wil 126 toestellen
aanschaffen, waarvoor in open bronnen51 een bedrag tussen 1820 miljard dollar wordt genoemd. Op basis van de DNB
jaarwisselkoers van $ 1,2848 komt dit overeen met 14-15,6
miljard euro, ofwel initiële investeringskosten per toestel van
ongeveer 111-125 miljoen euro.
Verder deed de Rafale mee in Zwitserland. Nadat de Zwitserse

51

Zie o.a.: http://www.defense-aerospace.com/article-view/feature/132379/why-rafale-won-in-india.html en http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-0210/india/31045422_1_rafale-mmrca-complex-project.

Pagina C-14

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

overheid in 2012 de keuze voor de Gripen had bekend gemaakt,
deed Dassault per brief gericht aan het parlement52 een
“tegenbod” van SFR 2,7 miljard voor 18 toestellen. Op basis van
een wisselkoers van SFR 1,2053 komt dit overeen met 2,24
miljard euro, ofwel initiële investeringskosten per toestel van
ongeveer 125 miljoen euro.
In Frankrijk is in februari 2010 een rapport gepubliceerd over
materieelprojecten53. Dit rapport vermeld in het geldende prijspeil
totale initiële investeringskosten van 40,7 miljard euro voor 286
toestellen wat overeen komt met 142,3 miljoen euro. Dit komt
overeen met
Naast bovengenoemde informatie over (nagenoeg) afgeronde
competities, vermelden open bronnen ook enige financiële
informatie over de nog lopende competitie in Brazilië, waar de
Rafale ook meedingt. Naar verluidt heeft Dassault54 in een
eerdere fase van deze competitie (omstreeks 2010) een bod
uitgebracht van 8,2 miljard US dollar voor 36 toestellen, welk
later nog werd verlaagd tot 6,2 miljard. Op basis van de huidige
maandwisselkoers van $ 1,3359 komt dit overeen met 4,6
miljard euro ofwel initiële investeringskosten per toestel van
ongeveer 129 miljoen euro. Aangezien deze competitie nog niet
is afgerond, is het waarschijnlijk dat deze prijs nog zal wijzigen

52
53
54

Zie o.a.: http://www.defensenews.com/article/20120129/DEFREG01/301290006/Dassault-Makes-New-Offer-Swiss-Report.
La conduite des programmes d’armement, février 2010.
Zie o.a. http://www.defenseindustrydaily.com/brazil-embarking-upon-f-x2-fighter-program-04179/.

Pagina C-15

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

Frankrijk
Frankrijk

2006
2009/2010

onbekend
126/onbekend

108
152

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 3.2.1/3.2.2/3.2.4
Toelichting E&Y: ‘De programmakosten zijn veelal gebaseerd op
gesloten deals en tenders die de afgelopen jaren hebben
plaatsgevonden in verschillende landen. Duidelijk is dat er zelfs
voor 1 specifieke tender niet 1 bedrag bekend is, maar dat dit
varieert. Dit heeft onder andere te maken met wat er precies
onder de programmakosten wordt verstaan.
Het lijkt erop dat de programmakosten per toestel de laatste
jaren (2011/2012) hoger zijn geworden. Dit blijkt vooral uit de
India deal waarbij uit de bronnen is op te maken dat de
programmakosten per toestel in de loop der tijd naar boven zijn
bijgesteld.’
Reactie van Defensie op deze bronnen:
3.2.1: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
Dit betreft verouderde informatie
3.2.2: De Indiase order voor 126 toestellen is in het
bouwsteenrapport verwerkt
3.2.4: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
E&Y berekenen de stuksprijs door dollars om te rekenen naar
euro’s , terwijl ook een prijs in euro’s wordt genoemd. Aangezien
Dassault een Europese firma is, is deze omrekening overbodig. In
euro’s berekend zou de stuksprijs 125ME bedragen.

Gripen E (NG)

Zwitserland
Brazilië (lopend)

2012
2013

22
36

118
89

Er is tot nu toe één exportorder voor de Gripen E. In 2012 werd
bekendgemaakt55 dat Zwitserland 22 Gripen E’s wil aanschaffen
voor een bedrag van SFR 3,126 miljard. Op basis van de DNB
maandwisselkoers van SFR 1,2053 komt dit overeen met 2,59
miljard euro, ofwel initiële investeringskosten per toestel van
bijna 118 miljoen euro.
Naast bovengenoemde informatie over een (nagenoeg) concrete

55

Zie o.a. http://www.defense-aerospace.com/article-view/release/141829/swiss-government-approves-3.2bn-chfs-for-gripen_e-buy.html.

Pagina C-16

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

order, vermelden open bronnen ook enige financiële informatie
over de nog lopende competitie in Brazilië, waar de Gripen NG
ook meedingt. Naar verluidt heeft Saab56 in een eerdere fase van
deze competitie (omstreeks 2010) een bod uitgebracht van 4,3
miljard US dollar voor 36 toestellen. Op basis van de huidige
wisselkoers van $ 1,3-359 komt dit overeen met 3,2 miljard euro
ofwel initiële investeringskosten per toestel van ongeveer 89
miljoen euro. Aangezien deze competitie nog niet is afgerond, is
het waarschijnlijk dat deze prijs nog zal wijzigen.
Zweden
Nederland
Zweden

2006
2008
2012

204
85
onbekend

56
56
62

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 4.2.2/4.2.5/4.2.7
Toelichting E&Y: ‘De fabrikant zelf schat in dat hij de nieuwste
Saab Gripen NG operationeel gereed kan leveren voor ongeveer $
80 miljoen dollar. Dit is ongeveer € 62 miljoen (gemiddelde
wisselkoers 2012). Dit wordt ondersteund door het bod van Saab
aan Noorwegen, waar de programmakosten op 24 miljard Noorse
Kronen voor 48 toestellen worden gesteld. Dat komt neer op een
bedrag van € 61 miljoen per toestel. Saab heeft in 2008 aan
Nederland 85 toestellen aangeboden voor € 4,792 miljard. Dit
komt neer op een toestelprijs van € 56 miljoen. Ook de biedingen
aan India en thuisland Zweden vallen binnen de genoemde
range.’
Reactie van Defensie op deze bronnen:
4.2.2 en 4.2.7: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
4.2.5: De Zweedse order is niet verwerkt in het
bouwsteenrapport.
De genoemde prijzen zijn naar verwachting gebaseerd op het
ombouwen van C/D modellen naar de NG.

Advanced
F-16
56

VAE
India

2000
2008

80
126

87
76

Zie o.a. http://www.defenseindustrydaily.com/brazil-embarking-upon-f-x2-fighter-program-04179/.

Pagina C-17

ONGECLASSIFICEERD

Er is tot nu toe één exportorder voor de Advanced F-16, namelijk
een aankoop van 80 toestellen door de Verenigde Arabische

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

Emiraten (VAE) welke in 2000 werd overeengekomen. De waarde
hiervan bedroeg 6,43 miljard dollar57. Op basis van wisselkoers
van $ 0,9236 komt dit overeen met 6,9 miljard euro, ofwel
initiële investeringskosten per toestel van ongeveer 87 miljoen
euro. Overigens vermelden open bronnen ook dat hiervan een
aanzienlijk deel (tot wel 2 miljard dollar) betrekking had op de
ontwikkelingskosten van de Block 60 standaard.
Verder deed de Advanced F-16 in 2008 mee met de Indiase
competitie. In open bronnen58 wordt gemeld dat de prijs voor 126
toestellen 14 miljard dollar zou bedragen. Tegen wisselkoers van
ongeveer $ 1,4708 komt dit overeen met 9,5 miljard euro, ofwel
initiële investeringskosten per toestel van ongeveer 76 miljoen
euro.
Door E&Y gevonden bron (VAE deal) identiek aan bron Defensie

57
58

Bron afkomstig uit het E&Y rapport: 5.1.1
Toelichting E&Y: ‘De enige gevonden bron die betrekking heeft op
een toestel dat verwant is met het door Nederland aan te
schaffen type en een relevante prijs noemt staat in een bron
verwijzend naar de prijs die de Verenigde Arabische Emiraten
(VAE) hebben betaald voor hun type F16 Block 60. In 2000 heeft
deze F-16 € 87 miljoen gekost. Bij het interpreteren van dit
bedrag moeten de volgende aspecten in beschouwing worden
genomen. De prijs is gebaseerd op een bedrag van $ 80 miljoen,
omgerekend naar euro’s op basis van de gemiddelde wisselkoers
in 2000. Met de huidige wisselkoers zou dit toestel (bij dezelfde
prijs in $) € 60 miljoen hebben gekost. Bovendien hebben de VAE
in hun deal veel maatwerk gevraagd, terwijl dat voor Nederland
wellicht minder het geval zal zijn. Deze twee redenen kunnen
leiden tot lagere programmakosten voor Nederland dan de

Zie o.a. http://www.armscontrol.org/print/648.
Zie o.a. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-17/india/27746900_1_f-16-india-campaign-c-130j-super-hercules-aircraft.

Pagina C-18

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

genoemde € 87 miljoen. Aan de andere kant is dit een deal uit
2000 in prijspeil 2000. Het prijspeil voor 2013 en later jaren is
hoger. Bovendien is het bedrag van $ 6,4 miljard dat in totaal
voor 80 toestellen is betaald door de VAE, exclusief
ontwikkelingskosten (á 3 miljard). De VAE hebben de
ontwikkelingskosten van $ 3 miljard apart betaald en hebben
bedongen dat zij royalty’s ontvangen als de gefinancierde
ontwikkeling ook voor andere landen gebruikt wordt. Deze twee
redenen kunnen leiden tot hogere programmakosten voor
Nederland dan de genoemde € 87 miljoen.’
Reactie van Defensie op deze bron:
5.1.1: De order van de VAE is verwerkt in het bouwsteenrapport
F-35A

Nederland

2012

85/56

In 2008 is door Noorwegen –in het kader van een
kandidatenvergelijking aldaar- informatie gepubliceerd over de
verwachte stuksprijs van de F-35. Volgens het Noorse rapport59
wat de uitkomst van die kandidatenvergelijking beschrijft, kosten
48 F-35 toestellen 18 miljard Noorse kronen. Tegen de toen
geldende DNB jaarwisselkoers van NOK 8,2239 komt dit overeen
met een kale stuksprijs van 46 miljoen euro per stuk.
Het Amerikaanse SAR rapport60 stand van zaken 31 december
2011 over de Joint Strike Fighter vermeld in prijspeil 2012 een
kale stuksprijs voor 2443 toestellen van US$ 197 miljard. De
totale investeringskosten voor deze toestellen bedraagt US$ 233
miljard. Tegen de toen geldende DNB jaarwisselkoers van
US$1,2848 geeft een kale stuksprijs van 63 miljoen euro en
initiële investeringskosten van 74 miljoen euro per toestel. Het
betreft hier een gemiddelde van alle door de Verenigde Staten

59
60

Een Nederlandse vertaling hiervan is de Kamer in 2009 aangeboden (Kamerstuk 26488 nr. 160).
Selected Acquisition Report (DD-A&T(Q&A)823-198) Joint Strike Fighter as of December 31, 2011.

Pagina C-19

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

aangeschafte varianten.
In december 2012 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de
kostenontwikkeling van de twee testtoestellen61. De raming van
de aanschafkosten van de kosten van het eerste testtoestel (LRIP
3) bedraagt in totaal 158 miljoen euro62, prijspeil 2012,
plandollarkoers 0,7752. De ramingen van het tweede toestel
(LRIP-4) 119 miljoen euro. De kale stuksprijs van deze toestellen
bedraagt respectievelijk 130 en 97 miljoen euro welke in de tabel
zijn opgenomen. De kale stuksprijs van een Amerikaans LRIP-4
toestellen is gelijk aan de Nederlandse kale stuksprijs in dezelfde
productieserie. De kale stuksprijs voor een toestel uit de LRIP-5
productieserie bedraagt 93 miljoen euro.
Er zijn voor Nederland jaarlijks bijgewerkte financiële gegevens
beschikbaar, die worden gepubliceerd in de jaarrapportage van
het project Vervanging F-16. De laatste actuele berekening door
Defensie in september 2012 komt voor de totale
investeringskosten (gebaseerd op 85 toestellen) uit op 7,955
miljard euro63. Dit komt overeen met een gemiddelde stuksprijs
van ongeveer 94 miljoen euro, inclusief BTW en investeringen in
infrastructuur. Bij een lager aantal toestellen, bijv. 56, vallen de
initiële investeringskosten per toestel hoger uit, rond de 98 mln.
Dit wordt veroorzaakt doordat de vaste kosten die niet aan het
aantal toestellen zijn gerelateerd moeten worden gedeeld over
minder toestellen.

61
62

63

Kamerbrief van 21 december 2012 (Kamerbrief 26 488, nr. 308).
De prijs voor beide toestellen is opgebouwd uit de kosten voor het toestel inclusief de motor en de kosten voor de bijkomende middelen. Daarbovenop zijn drie
kostenstijgingen verrekend: een kostenstijging van de productie, van concurrency en als gevolg van een boekhoudkundige fout bij een onder leverancier.
Zie brief Algemene Rekenkamer d.d. 24 oktober 2012 (Kamerstuk 26 488, nr. 305).Dit bedrag bevat naast de toestellen onder meer initiële opleidingen en reservedelen,
gereedschappen en testapparatuur, documentatie, instroombegeleiding, infrastructuur, deelname OT&E, BTW. Doordat deze veelal niet zijn meegenomen in gepubliceerde
informatie valt deze informatie voor de F-35 relatief hoog uit.

Pagina C-20

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Toestel

Land

Verenigde Staten
Verenigde Staten

Prijspeil

Aantal

Investeringskosten
per toestel
(mln euro’s)

Toelichting

2010
2012

2.443
43

100
151

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport : 6.2.1/6.2.14
Toelichting E&Y: ‘Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen
Amerikaanse, Canadese en Nederlandse bronnen. De
programmakosten die worden gepresenteerd in Amerikaanse
bronnen liggen tussen de € 100 en € 151 miljoen.
Vanuit een recente Amerikaanse bron kan worden afgeleid dat de
programmakosten per type CTOL liggen op € 151 miljoen per
toestel.
Bevindingen die betrekking hebben op Canada schatten de
programmakosten per toestel type CTOL in op € 108 miljoen.’
Reactie van Defensie op deze bronnen:
In deze Amerikaanse bron (uit 2012) wordt gebruik gemaakt van
prijsinformatie op basis van then year ramingen, Daarin is het
gebruikelijk om de verwachte inflatie in de komende tientallen
jaren te verwerken in de voorziene kosten. Zoals toegelicht in het
hoofdstuk 5 van het rapport zijn then year ramingen voor
Defensie niet bruikbaar voor een beoordeling of afweging.

F-35

64

Verenigde Staten

2012

2.443

74

Selected Acquisition Report (DD-A&T(Q&A)823-198) Joint Strike Fighter as of December 31, 2011.

Pagina C-21

ONGECLASSIFICEERD

Het Amerikaanse SAR rapport64 stand van zaken 31 december
2011 over de Joint Strike Fighter vermeldt in prijspeil 2012
instandhoudingskosten voor 2443 toestellen van US$ 617
miljard. Samen met de investeringskosten leidt dit tegen de toen
geldende DNB jaarwisselkoers van US$1,2848 tot
levensduurkosten van 271 miljoen euro per toestel voor 30 jaar.

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Deel 3 Levensduurkosten.
De exploitatiekosten voor de vervanger van de F-16 worden bepaald over een periode van 30 jaar. Deze zijn van veel niet-beïnvloedbare65
factoren afhankelijk. Er zijn ook factoren die een gebruiker gedurende de levensduur van een vliegtuig wel kan beïnvloeden, zoals het
variëren van de gebruiksintensiteit of het doen van investeringen teneinde de exploitatiekosten op termijn structureel te verlagen66. Verder
kunnen exploitatiekosten in positieve zin worden beïnvloed door internationale samenwerking.
Het is bij een aanschafbesluit van belang om een zo goed mogelijk inzicht te krijgen van de verwachte exploitatiekosten, voor
planningsdoeleinden en om de financiële inpasbaarheid te kunnen bepalen. Hierdoor kunnen de kandidaten onderling vergeleken worden op
hun totale levensduurkosten. Als het om zogenoemde then year (TY) bedragen gaat, is dat in de toelichting in de tabellen weergegeven.
Onderstaand volgt een overzicht. Voor de berekening van de kosten per toestel is het bekend gemaakte investeringsbedrag omgezet naar
euro’s, tegen de gemiddelde koers67 in de gemelde periode, gedeeld door het aantal toestellen. De beperkingen met betrekking tot de
gepresenteerde cijfers zoals vermeld bij de investeringskosten zijn ook van toepassing op de levensduurkosten.
Tabel C3. Levensduurkosten.
Toestel

Land

Prijspeil

Aantal

LCC-kosten

jaar

per toestel

Toelichting

(mln euro’s)
F/A-18E/F

65

66

67

68

Verenigde Staten

2000

20

171

Australië

2012

10

162

In Australië vermeld het NAO rapport68 de
instandhoudingskosten voor een periode van 10 jaar per
toestel in prijspeil 2012 van Aus$ 1557 miljoen. Samen
met de investeringskosten van Aus$3275 miljoen geeft dit
Aus$ 4832 miljoen. Tegen de gemiddelde jaarwisselkoers
van Aus$ 1,2407 komt dit overeen met levensduurkosten

Denk hierbij aan wisselkoersfluctuaties, inflatiecijfers en de wereldmarktprijzen voor vliegtuigbrandstof, maar ook de loonkostenontwikkeling voor militairen en wijzigingen in
BTW percentages.
Bij veel jachtvliegtuigen zijn gedurende de levensduur modificaties uitgevoerd die de motoren efficiënter maakten. Een ander voorbeeld is dat bij de F-16 enkele jaren na
levering het preventieve onderhoudsschema kon worden vereenvoudigd, omdat uit de praktijk bleek dat minder vaak inspecteren geen invloed had op de veiligheid.
Voor de in deze paragraaf genoemde wisselkoersen worden gemiddelde jaarkoersen gebruikt, welke zijn gepubliceerd op de website van De Nederlandse Bank:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Koersen.
The Auditor General Audit Report No. 5 2012-2013 Performance audit, Management of Australia’s Air Combat Capability- F/A-18 Hornet and Super Hornet Fleet Upgrades and
Sustainment.

Pagina C-22

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

LCC-kosten

Toelichting

per toestel
(mln euro’s)
per toestel van ongeveer 162 miljoen euro.
Het in de Verenigde Staten gepubliceerde Selected
Acquisition Report (SAR)69 over het F/A-18E/F programma
vermeld de instandhoudingskosten bij een gebruik van 20
jaar per toestel van US$ 38.247 miljoen voor 455
toestellen. Samen met de investeringskosten tegen de
gemiddelde jaarwisselkoers van US$ 0,9236 leidt dit tot
totale levensduurkosten van 171 miljoen euro per toestel
voor 20 jaar.

69

Canada

2007

42

276

Canada

2007

42

276

Australië

2012

10

153

Selected Acquisition Report (A&T(Q&A)823-549) F/A-18E/F as of December 31, 2011.

Pagina C-23

ONGECLASSIFICEERD

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 1.3.1/1.3.2/1.3.3.
Toelichting E&Y: ‘De drie bronnen geven allen een
inschatting van de LCC voor de Superhornet. Van belang is
om te benadrukken dat deze LCC lastig te vergelijken zijn
aangezien het niet goed duidelijk is welke aspecten
betrokken zijn bij de totstandkoming van het bedrag.
Daarnaast zijn ook de perioden waarover de LCC berekend
zijn variërend. De LCC die gelden voor de Canada deal
bestrijken een periode van 42 jaar en voor Australië een
periode van 10 jaar. Dit kan dus niet direct met elkaar
vergeleken worden. Voor de deal voor Australië is niet te
achterhalen welk deel van het bedrag bedoeld is voor de
aanschaf en welk deel bedoeld is voor de andere
onderdelen van de LCC. Daarom is het niet goed in te
schatten wat de aanpassing van de periode (van tien naar
30 jaar) voor invloed heeft op de totale LCC. Omdat deze
deal voor Australië de meest recente informatie voor de
LCC van de Superhornet bevat, nemen we de uitkomsten
(ondanks dat de periode waarover de LCC gegeven worden
afwijkt), mee bij het bepalen van de bandbreedte van onze

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

Toelichting

LCC-kosten
per toestel
(mln euro’s)
inschatting.’

Reactie van Defensie op deze bronnen:
1.3.1: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
Dit betreft een artikel van CBC news over de openlijke
uitspraak van Boeing aan het adres van Canada dat het
voor de helft van kosten voor de F-35 F-18’s kan leveren.
Hier is geen sprake van een concrete offerte of order.
1.3.2: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
Dit betreft een verwijzing naar het artikel van CBC news
(ref. 1.3.1).
1.3.3: De Australische order is verwerkt in het
bouwsteenrapport.
Eurofighter

Verenigd Koninkrijk

2011

20

266

De door E&Y gevonden informatie is afkomstig uit het NAO rapport (Engelse

70

National Audit Office, Management of the Typhoon Project, 2 March 2011.

Pagina C-24

ONGECLASSIFICEERD

Verder is in 2011 in het Verenigd Koninkrijk door het
National Audit Office (NAO) een onderzoeksrapport70
gepubliceerd met daarin financiële gegevens van de
Eurofighter Typhoon. Hierin wordt gesteld dat de
levensduurkosten van een Eurofighter GBP 37 miljard
bedragen voor 160 toestellen. Tegen de toen geldende
jaarwisselkoers van GBP 0, 86788 komt dit overeen met
levensduurkosten van ongeveer 266 miljoen euro per
toestel voor een gebruiksperiode van 20 jaar.
Bron afkomstig uit het E&Y rapport: 2.3.3.
Toelichting E&Y: ‘De enige bron die een concrete uitspraak

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

LCC-kosten

Toelichting

per toestel
(mln euro’s)

Algemene Rekenkamer), deze informatie is identiek aan bovenstaande bron van
Defensie (VAE deal)

doet over de LCC van de Eurofighther Tranche-3 is het
“Management of The Thyphoon Project” rapport van het
National Audit Office uit 2011. Dit rapport becijfert de LCC
van de Eurofighther Tranche-3 vloot tot 2030 op 37 miljard
pond. Bij een verwachte vloot van 160 toestellen zou dit
neerkomen op 231 miljoen pond per vlieguig ofwel € 266
miljoen (inclusief aanschafkosten).’

Geen informatie in open bronnen gevonden

Rafale
India

2009

onbekend

265

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 3.3.1.
Toelichting E&Y: ’Bij deze LCC worden alleen de
aanschafprijs, munitie en onderhoud meegerekend. Kosten
voor brandstof, support en training en updates van het
toestel zijn niet meegerekend in deze LCC.’
Reactie van Defensie op deze bron:
3.3.1: De Indiase order voor 126 toestellen is in het
bouwsteenrapport verwerkt.
Deze informatie is niet eenduidig. Totaal zou 100$ miljard
voor 189 toestellen inclusief een mid-life update nodig zijn.
Niet vermeld wordt over hoeveel jaren dit gaat.

Geen informatie in open bronnen gevonden

Gripen E (NG)
Zweden

2012

30

175-265

Pagina C-25

ONGECLASSIFICEERD

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 4.3.2/4.3.3/4.3.4
Toelichting E&Y: ‘In 2012 schatten het Zweedse Ministerie
van Defensie de LCC van hun nieuwe vloot Gripens over 30
jaar in op 90 miljard Zweedse kronen. Er wordt hier
gesproken over een levering van 40-60 toestellen. Op basis
van die toestellen komen wij uit op een range van 175 –
265 miljoen Euro’s.’
[aanvulling: Het bedrag van € 175 miljoen per toestel is
het bedrag voor de situatie dat het 60 toestellen betreft,
het bedrag van € 265 mln. is het bedrag per toestel als het
gaat over 40 toestellen]

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

LCC-kosten

Toelichting

per toestel
(mln euro’s)
Reactie van Defensie op deze bronnen:
4.3.2: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
Niet duidelijk hoe de aanschaf is verwerkt omdat over 4060 toestellen wordt gesproken. E&Y rekenen met 60
toestellen
4.3.3: Niet verwerkt in het bouwsteenrapport.
Dit betreft o.a. een modificatie van C/D modellen naar NG
4.3.4: Informatie met betrekking tot de Noorse offerte is
verwerkt in het bouwsteenrapport.
Bij deze prijs is niet alles inbegrepen. De Tweede Kamer is
destijds hierover per brief geïnformeerd

Geen informatie in open bronnen gevonden

Advanced F-16
F-35A

71

Nederland

2012

30

275 (85)

Nederland

2012

30

310 (56)

Selected Acquisition Report (DD-A&T(Q&A)823-198) Joint Strike Fighter as of December 31, 2011.

Pagina C-26

ONGECLASSIFICEERD

Het rapport van de Algemene Rekenkamer inzake de
uitstapkosten JSF (Kamerstuk 26 488, nr. 305) bevat de
naar prijspeil 2012 geactualiseerde informatie over de
levensduurkosten voor de Nederlandse situatie. Op basis
van deze informatie kan worden herleid dat de
levensduurkosten per toestel voor een gebruiksperiode van
30 jaar 275 miljoen euro bedragen indien 85 toestellen
worden aangeschaft. Voor 56 toestellen is dit bedrag, op
basis van de toen bekende informatie, te herleiden uit het
antwoord op Kamervragen (nummer 155) over de
ontwerpbegroting Defensie 2013 (Kamerstuk 33 400-X, nr.
8).
Het Amerikaanse SAR rapport71 stand van zaken 31
december 2011 over de Joint Strike Fighter vermeld in
prijspeil 2012 instandhoudingskosten voor 2443 toestellen
van US$ 617 miljard. Samen met de investeringskosten
leidt dit tegen de toen geldende DNB jaarwisselkoers van

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

LCC-kosten

Toelichting

per toestel
(mln euro’s)
US$1,2848 tot levensduurkosten van 271 miljoen euro per
toestel voor 30 jaar.
Naast de voornoemde informatie over de kandidaten is uit
gepubliceerde resultaten uit kandidatenvergelijkings in
Japan, India en Noorwegen eveneens een duiding over de
exploitatiekosten te herleiden. Zie onder

Verenigde Staten

2012

50

481

Verenigde Staten

2012

50

476

Verenigde Staten

2012

55

478

Canada

2012

42

443

Verenigde Staten

2012

30

486

Verenigde Staten

2012

55

478

Canada

2012

30

537

Bronnen afkomstig uit het E&Y rapport: 6.3.1 t/m 6.3.13.
Toelichting E&Y: ‘Belangrijke bronnen voor de LCC zijn een
audit rapport dat KPMG in december 2012 heeft
uitgebracht in opracht van de Treasury Board of Canada en
het rapport van de Government Accountability Office (GOA:
de Amerikaanse Rekenkamer) van maart 2013. Het audit
rapport van KPMG schat de LCC voor het type CTOL op
basis van 65 toestellen (het aantal dat Canada eventueel
wil aanschaffen) met een levensduur van 30 jaar in op 537
miljoen Euro per toestel. In het Amerikaanse rapport
worden de LCC voor de F-35 geschat op 486 miljoen Euro
per toestel op basis van een totaal van 1763 toestellen
(het aantal dat de VS eventueel wil aanschaffen) en een
levensduur van 30 jaar. De kosten omvatten ten minste de
kosten voor de ‘sustainment’ van de vliegtuigen (maar de
aanschaf voor de toestellen lijken hier nog niet in te zijn
meegenomen).
Naast deze twee bronnen zijn meerdere bronnen gevonden
die de LCC tussen 443 miljoen Euro en 486 miljoen Euro
per toestel noemen. Omdat ook dit recente en betrouwbare
bronnen zijn schatten wij dat de kosten voor de LCC tussen
de 443 – 537 miljoen per toestel zullen bedragen.
Er zijn enkele bronnen met grotere afwijkingen van deze
bandbreedte geidentificeerd, die echter niet tot een
bijstelling van die bandbreedte leiden.’

Pagina C-27

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Toestel

Land

Prijspeil

Aantal
jaar

LCC-kosten

Toelichting

per toestel
(mln euro’s)
Reactie van Defensie op deze bronnen:
Amerikaanse en Canadese informatie wordt in deze
bronnen in zogenaamde lopende of then year prijzen
gepresenteerd. Daarin is het gebruikelijk om de verwachte
inflatie in de komende tientallen jaren te verwerken in de
voorziene kosten. Zoals toegelicht in het hoofdstuk 5 van
het rapport zijn then year ramingen voor Defensie niet
bruikbaar voor een beoordeling of afweging.

F-35 drie typen

Verenigde Staten

2012

30

271

Naast de voornoemde informatie over de kandidaten is in gepubliceerde resultaten uit kandidatenvergelijkings in Japan, India en Noorwegen
eveneens een duiding over de exploitatiekosten te herleiden.
Japan (2011): F/A-18E/F versus Eurofighter versus F-35A
In december 2011 maakte Japan bekend de F-35 aan te willen schaffen. In het Defence White Paper van 2012 werd ingegaan op de
onderlinge vergelijking van de kandidaten wat betreft hun levensduurkosten. Uit dat document72 valt een vergelijking af te leiden op maar
enkele elementen van de totale kosten van een levensduur (aircraft price en fuel). In dit specifieke geval kreeg de F/A-18E de beste score
voor de aanschafprijse en de Eurofighter Typhoon de beste score voor “brandstofuitgaven”. Voorts is in het document terug te lezen dat de F35 op alle te scoren onderwerpen (uit de Defence White Paper niet te herleiden welke) het beste scoorde, slechts weinig meer (only a narrow
margin) dan het toestel dat tweede eindigde. Omdat geen concrete financiële cijfers zijn vermeld is het niet mogelijk deze informatie in de
tabel te verwerken.

72

http://www.mod.go.jp/e/publ/w_paper/e-book/2012/files/assets/basic-html/page177.html.

Pagina C-28

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

India (2012): Rafale versus Eurofighter
Nadat India begin 2012 de voorkeur voor de Rafale bekend had gemaakt, werden in open bronnen overheidsfunctionarissen geciteerd over de
levensduurkosten. Daaruit is af te leiden dat het Franse aanbod lagere levensduurkosten met zich meebracht (lager brandstof verbruik en
eenvoudigere onderhoudsbehoeften)73. In deze casus is volgens een andere bron berekend dat de levensduurkosten (40 jaar, 6.000 vlieguren)
van de Eurofighter hoger uitvielen dan bij de Rafale. Levensduurkosten zijn in deze afweging van doorslaggevend belang geweest om vast te
stellen, welke leverancier het goedkoopste aanbod had. Het kostenverschil tussen beide toestellen was volgens deze bron tussen 22-25%74.
Omdat geen concrete financiële cijfers zijn vermeld is het niet mogelijk deze informatie in de tabel te verwerken.
Noorwegen (2008): F-35 versus Gripen NG
In 2008 voerde Noorwegen een kandidatenvergelijking uit, in het kader van de vervanging van hun F-16’s. Aan het parlement werd de keuze
voor de F-35 toegelicht, waarbij over de levensduurkosten werd gemeld dat op basis van een onzekerheidsanalyse van het totale
kostenplaatje voor de aankoop en het gebruik van 56 gevechtsvliegtuigen over een periode van 30 jaar naar voren komt dat alleen voor de F35 een volledig kostenplaatje kan worden vastgesteld. De analyse laat voor de Gripen NG zien dat het kostenplaatje voor de identificeerbare
kostenelementen bij een levensduur van 30 jaar hoger uitvalt dan bij de F-35.

73
74

http://www.defense-aerospace.com/article-view/feature/132379/why-rafale-won-in-india.html.
http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-10/india/31045422_1_rafale-mmrca-complex-project.

Pagina C-29

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina C-30

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE D. Tijdsaspecten/Levertijd
Deze bijlage bevat de onderbouwing van de tabel die de beoordeling van de kandidaten
op tijdsaspecten en levertijd weergeeft. Het betreft een ruwe schatting van de
omstandigheden. Feitelijke afspraken over de levering van toestellen worden gemaakt in
een contract. In het onderstaande overzicht is per kandidaat op basis van open bronnen
ingeschat wat een redelijke leveringstermijn zou kunnen zijn. Van belang is of een toestel
moet worden ontwikkeld of dat het van de plank kan worden gekocht. Op basis van wat
er bekend is van huidige leveranties, is ingeschat of de productielijn open is, of de
bestelling kan worden ingepast en wat de levertijd is voor zogenaamde “long lead items”.
Deze leveringstermijn, een operationele testfase en het bereiken van de Initial
Operational Capability bepalen het uitfaseringstempo van de F-16 en de eventuele extra
kosten of een periode van gereduceerde capaciteit.

Onderbouwing
F/A-18 E/F

Eurofighter

Rafale

Gripen NG

In 2019 zijn volgens planning alle bestelde toestellen aan de huidige twee gebruikers
afgeleverd. In Brazilië is de F/A-18E/F nog een kandidaat en mogelijk bestelt Australië nog
extra toestellen. Nederland moet bij een keuze voor dit toestel waarschijnlijk de
beschikbare leveringsslots delen met Brazilië en Australië. Het is de verwachting dat Boeing
de Nederlandse vraag na 2019 kan accommoderen. DT&E van de F/A-18E/F Block II heeft
reeds plaatsgevonden. Nederland zal zelfstandig of eventueel met Brazilië nog wel een
OT&E moeten uitvoeren. Bij een instroom vanaf 2019 kan de OT&E in 2021 plaatsvinden,
omdat eerst personeel opgeleid moet worden om de toestellen te vliegen en onderhouden.
Na opwerken zou de IOC datum in 2023 kunnen liggen, twee tot drie jaar later dan nu
gepland. Dit betekent dat langer moet worden doorgevlogen met de F-16.
In 2019 zullen de nu bekende bestellingen aan de huidige zeven gebruikers zijn geleverd.
Het is daarom de verwachting dat voor Nederland leveringsslots beschikbaar zijn vanaf
2019. Er bestaat een risico dat Nederland voor de kosten opdraait om de productielijn te
sluiten en dat de modificatie naar de Tranch 3A standaard ten koste gaat van
productiecapaciteit. DT&E van de Eurofighter Tranch 3A is volgens planning voor 2019
afgerond. Nederland zal een OT&E moeten uitvoeren. Bij een instroom vanaf 2019 kan de
OT&E in 2021 plaatsvinden, omdat eerst personeel opgeleid moet worden om de toestellen
te vliegen en te onderhouden. Na opwerken zal de IOC datum in 2023 liggen, twee tot drie
jaar later dan nu gepland. Dit betekent dat langer moet worden doorgevlogen met de F-16.
In 2019 zijn alle voor Frankrijk bestemde toestellen volgens planning afgeleverd. Het is de
bedoeling dat het overgrote deel van de toestellen voor India ook worden gebouwd in
India. Momenteel zijn er geen andere landen bekend die de Rafale willen aankopen. Het is
daarom de verwachting dat voor Nederland leveringsslots in Frankrijk beschikbaar zijn in de
gewenste periode. De F4 configuratie, die als een MLU van de huidige Rafale wordt
beschouwd, moet echter in de periode 2020-2025 operationeel zijn hetgeen betekent dat
Nederland niet tijdig over deze versie kan beschikken. Daarnaast zal deze MLU capaciteit
vergen van de fabrikant en een risico zijn voor een mogelijke levermoment aan Nederland.
DT&E van de Rafale F4 is volgens planning voor 2019 afgerond. Nederland zal nog wel een
OT&E moeten uitvoeren. Bij een instroom vanaf 2019 kan de OT&E in 2021 plaatsvinden,
omdat eerst personeel opgeleid moet worden om de toestellen te vliegen en te
onderhouden. Na opwerken zal de IOC datum in 2023 liggen, drie jaar later dan nu
gepland. Dit betekent dat langer moet worden doorgevlogen met de F-16.
Vanaf 2018 begint volgens planning de levering van 60 Gripen E’s aan Zweden, die in 2026
gereed moeten zijn. Dit betreft een modificatie (MLU) van de Gripen C, die momenteel in
dienst is bij Zweedse luchtmacht. Dit type (de MLU) moet nog worden ontwikkeld. Er is
altijd het risico dat deze ontwikkeling vertraging oploopt. Naast de modificatie voor Zweden
overweegt Zwitserland de aanschaf van 22 nieuwe toestellen. Gezien de productiecapaciteit
bij SAAB is het daarom niet realistisch dat leveringen aan Nederland vanaf 2019 kunnen
plaatsvinden. Het is niet mogelijk om met zekerheid aan te geven wanneer de toestellen
voor Nederland wel beschikbaar kunnen komen, maar waarschijnlijk niet eerder dan in

Pagina D-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Advanced F-16

F-35A

2022. Een OT&E moet dan nog worden uitgevoerd. Na opwerken zal de IOC datum in 2025
liggen, vijf jaar later dan nu gepland. Dit betekent dat langer moet worden doorgevlogen
met de F-16.
In 2019 zijn alle bestelde toestellen aan de huidige gebruikers afgeleverd. In Brazilië is de
Advanced F-16 nog een kandidaat. Daarnaast zijn geen landen bekend die de Advanced F16 willen aankopen. Het is daarom de verwachting dat voor Nederland bij een keuze voor
dit toestel leveringsslots beschikbaar zijn in de gewenste periode. DT&E en OT&E van de
Advanced F-16 met AESA radar of de allernieuwste versie (F-16V) moet nog worden
uitgevoerd. Nederland zal daarom mogelijk zelfstandig een OT&E moeten uitvoeren. Bij een
instroom vanaf 2019 kan de OT&E in 2021-2022 plaatsvinden. Na opwerken zal de IOC
datum in 2025 liggen vier jaar later dan nu gepland. Dit betekent dat langer moet worden
doorgevlogen met de F-16.
Vanaf 2019 staan leveringen van de F-35A aan Nederland gepland. Er zijn op basis van het
PFSD-MoU afspraken gemaakt de gewenste bestelreeks. Zoals de Algemene Rekenkamer
gezien eerdere vertragingen in het F-35 programma concludeerde in het rapport
“Uitstapkosten” is die afspraak afhankelijk van de voortgang in het programma en geen
absoluut gegeven. Door het overschrijden van de Nunn-McCurdy norm (kostenstijging van
het programma) is in 2011 de planning van het F-35 programma vertraagd. Nederland
bereidt een deelname voor aan de IOT&E met twee (test-)toestellen, waardoor bij een
instroom vanaf 2019 direct kan worden begonnen met opwerken tot de IOC datum in 2021.

Pagina D-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE E. Participatie
Deze bijlage bevat de toelichting voor de kandidaten op het aspect participatie.

Participatie bij de kandidatenvergelijking uit 2001
Eurofighter

Rafale

F-35A

Andere
kandidaten

Nederland is aangeboden deel te nemen in de (door)ontwikkeling van de Tranche-3 versie
van de Eurofighter. De deelnamebijdrage die hiervoor werd gevraagd was €150 miljoen.
Volgens het Typhoon projectbureau (Netma) kon hiermee de omvang van het industriële
ontwikkelingswerk dat in Nederland plaats zou vinden, oplopen tot drie a vijf maal de
deelnamebijdrage van €150 miljoen. Hiernaast bood EADS voor €150 miljoen productiewerk
aan in Nederland. Bij aanschaf van 100 Eurofighters zou de totale Nederlandse omzet op
kunnen lopen tot €7 miljard. In totaal zou 50% van de contractwaarde de vorm krijgen van
productieparticipatie in het programma en de andere 50% de vorm van compensatie.
Binnen de doorontwikkeling van de Rafale zou Nederland vanaf 2007 een rol kunnen spelen.
Dit betrof de doorontwikkeling van de F4 variant. Hier stond een deelnamebijdrage van €200
miljoen tegenover, plus een entrance fee van €150 miljoen aan de Franse overheid. Dit
laatste als bijdrage in de door de Franse overheid gefinancierde F1 versie van de Rafale. De
deelnamebijdrage van €200 miljoen zou leiden tot ontwikkelings- en productiewerk aan de
Rafale met een waarde van €600 miljoen tot €1 miljard. Ook bij de Rafale werd gesteld dat
bij een aankoop van 100 stuks de totale Nederlandse omzet op zou kunnen lopen tot €7
miljard. In totaal zou 60% van de contractwaarde industriële participatie betreffen en 40%
compensatie.
Nederland werd aangeboden deel te nemen in de SDD-fase. Deelname betrof deelname op
level 2, waar een deelnamebijdrage tegenover stond van $800 miljoen. Bij het leveren van
best value zou de Nederlandse industrie kunnen worden ingezet in zowel de SDD- als de LRIP
fase, ter waarde van $800 miljoen. Bij continuering van de Nederlandse deelname aan het
programma en de aankoop van de toen geplande 85 Nederlandse vliegtuigen, voorzag
Lockheed Martin een Nederlandse industriële omzet van $8,8 miljard (inclusief de eerder
genoemde $800 miljoen). Hierbij werd wel uitgegaan van levering van best value en onder
de aanname van een totale productie van 6000 JSF’s. Hiernaast werd door zowel Pratt &
Whitney als door het Fighter Engine Team (FET) $1 miljard aan SDD- en productiewerk
geboden, op voorwaarde dat de respectievelijke motoren werden gekozen. Door Booz-Allen &
Hamilton werd in 2001 een mogelijke Nederlandse productieomzet bij deelname en aankoop
geraamd op $4,8 miljard tot $7,5 miljard. Daarnaast raamde dit adviesbureau de
werkgelegenheidseffecten bij de betrokken Nederlandse bedrijven op gemiddeld 800
mensjaren per jaar. Het NIVR raamde $6 miljard omzet voor de Nederlandse industrie en
gemiddeld 1.300 mensjaren werkgelegenheid bij de betrokken Nederlandse bedrijven.
De kandidaten die na het onderzoek in 2001 door Defensie niet als voldoende gekwalificeerde
opties werden gezien, zijn in 2001 ook niet nader door EZ onderzocht qua
participatiemogelijkheden. Het betrof de Gripen C/D, de Boeing F/A-18E/F Super Hornet en
de Advanced F16.

Pagina E-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Participatie bij de actualisering in 2008
Advanced
F-16

Gripen NG

F-35A

Lockheed Martin gaf gehoor aan het verzoek van EZ om inzage te geven in de
compensatiemogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Op basis van de verstrekte
informatie was er echter geen concrete (financiële) waarde toe te kennen aan dit individuele
voorstel. In het voorstel werd toegezegd dat er bij aanschaf de gebruikelijke 100%
compensatie zou worden gedaan door Lockheed Martin. Dit werd niet nader onderbouwd.
Daarnaast was niet duidelijk in hoeverre er nog ontwikkelingswerk voor de Advanced F16 in
Nederland plaats zou (kunnen) vinden. Wel werd geconstateerd dat op basis van ervaringen
uit het verleden Lockheed Martin een partij was die zich aan zijn toezeggingen hield. Om toch
een waarde te kunnen toekennen aan de industriële inzet in Nederland bij aankoop van de
Advanced F16 werd gekeken naar het op dat moment geldende compensatiebeleid. Op basis
van de meest recente jaarrapportage compensatiebeleid van dat moment (2 november 2007)
waarin een 5-jaars gemiddeld invullingspercentage van 40,7% aan defensiegerelateerde
projecten was gemeld, zou op basis van het toenmalig projectbudget van €5,7 miljard een
invulling van €2,3 miljard tot €2,8 miljard aan defensiegerelateerde projecten mogen worden
verwacht. De resterende compensatie zou met niet-militaire activiteiten worden ingevuld.
Ook Saab gaf gehoor aan het verzoek van EZ om inzage te geven in de
compensatiemogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Op basis van de door Saab
verstrekte informatie was er echter geen concrete (financiële) waarde toe te kennen aan dit
individuele voorstel. Ook Saab zegde 100% compensatie van de aanschafwaarde toe
wanneer de Gripen NG zou worden aangekocht door Nederland. Hoewel er in de
toegestuurde informatie wel enkele mogelijke projecten worden genoemd (o.a. radar) werd
hier in het voorstel geen financiële waarde aan gekoppeld. Ook voor Saab gold dat op basis
van eerdere ervaringen de verwachting was dat Saab zijn toezeggingen na zou komen. Om
toch een waarde te kunnen toekennen aan de industriële inzet in Nederland bij aankoop van
de Gripen NG werd evenals voor de Advanced F16 gekeken naar het op dat moment
geldende compensatiebeleid. Op basis van de meest recente jaarrapportage
compensatiebeleid van dat moment (2 november 2007) waarin een 5-jaars gemiddeld
invullingspercentage van 40,7% aan defensiegerelateerde projecten werd gemeld, zou op
basis van het toenmalig projectbudget van €5,7 miljard een invulling van €2,3 miljard tot
€2,8 miljard aan defensiegerelateerde projecten mogen worden verwacht.
Voordat Nederland deel kon nemen aan het PSFD-MoU, werden respectievelijk een LoI met
Lockheed Martin, een LoA met Pratt & Whitney en een MoU met het Fighter Engine Team
overeengekomen. Hieronder werden halfjaarlijks te updaten vertrouwelijke industriële
participatieplannen (IP-plannen) uitgebracht, waarin de Nederlandse industriële
mogelijkheden uiteen werden gezet. Dit op basis van het kunnen (blijven) bieden van best
value en op basis van een planningsaantal van 85 stuks. Aanpassing van de
planningsaantallen zou volgens deze overeenkomsten (kunnen) leiden tot “a commensurate
reduction” van de omzet. De tot en met 2008 gecontracteerde Nederlandse SDD-omzet
bedroeg $322 miljoen en $366 miljoen aan LRIP omzet (Jaarrapportage over 2008). Op
basis van de IP-plannen en de ramingen van de Nederlandse industrie werd tijdens de
kandidatenvergelijking van 2008 een totale Nederlandse ontwikkelings- en productieomzet
geraamd van $8 tot $11 miljard.

Pagina E-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Participatie anno 2013
F-35A

Op basis van de jaarrapportage over 2011 is de productieomzetverwachting, alleen op basis
van de huidige contracten (dus exclusief potentiële nieuwe mogelijkheden en de
instandhoudingsfase) tot circa 2035: $9 miljard. De waarde van de tussen 2002 en 2011
afgesloten overeenkomsten komen neer op $972 miljoen. De waarde van de Strategic
Agreements gesloten tussen Lockheed Martin en Fokker is $4 miljard. De gerealiseerde SDDomzet is $410 miljoen, waarde de gerealiseerde LRIP-productieomzet neerkomt op $99
miljoen. Deze cijfers zullen worden geactualiseerd voor de jaarrapportage van 2012.
Er is in het derde kwartaal van 2012 door het onderzoeksbureau SEO in opdracht van EZ een
onderzoek uitgevoerd naar de industriële en werkgelegenheidsaspecten van diverse F-35
scenario’s. Het rapport van SEO uit oktober 2012 over de industriële omzetaspecten van F-35
deelname kan als aanvullende openbare en gepubliceerde informatie worden beschouwd die
in het kader van het ‘open bronnen’ uitgangspunt bij deze actualisering kan worden
meegenomen.

Andere
kandidaten

Hieruit valt vast te stellen dat de bruto programmagerelateerde omzet, inclusief onderhoud,
over de periode van 2013 tot 2064 wordt geraamd op € 24,3 miljard tot €38,3 miljard. Dit is
op basis van het kunnen (blijven) bieden van best value en op basis van voortzetting van de
huidige Nederlandse betrokkenheid bij het programma. SEO is daarbij uitgegaan van 68 aan
te schaffen toestellen. Dit door de toenmalige minister van Defensie genoemde aantal is door
SEO afgestemd met de Algemene Rekenkamer, die hertzelfde aantal hanteerde in haar
onderzoek.
Er is in 2013 geen nieuwe informatieaanvraag uitgezet bij de huidige kandidaten. Er wordt
uitgegaan van de eerder door de leveranciers beschikbaar gestelde informatie. Daarbij is
voor wat betreft de actuele situatie de informatie gecorrigeerd voor de gevolgen van het in
2012 gewijzigde Industrieel Participatiebeleid (vroeger compensatiebeleid genoemd).
Voor de actuele nota over de toekomst van de krijgsmacht is uitgegaan van de reeds
beschikbare informatie. De nu geraamde cijfers van betrokkenheid van de Nederlandse
industrie bij het F-35 programma zijn voornamelijk gebaseerd op de informatie uit het SEOrapport (oktober 2012) en de jaarrapportage over 2011. Voor de andere kandidaten geldt dat
het compensatiebeleid in Nederland in 2012 is gewijzigd in Industrieel Participatie (IP) beleid.
Dit komt vanwege de introductie van richtlijn 2009/81/EU (in NL: Aanbestedingswet voor
Defensie & Veiligheid) en het als gevolg daarvan door de Europese Commissie
aangekondigde verscherpte toezicht op de correcte toepassing van Art. 346 VWEU,
waaronder in Nederland het compensatiebeleid valt. IP is nog steeds mogelijk bij
defensieaanschaffingen via Art. 346 VWEU indien aan de voorwaarden is voldaan. Voor
Nederland houdt dit in dat er niet meer standaard IP wordt geëist (dit dient per geval
bekeken te worden), dat IP tenminste 60% van de opdrachtwaarde betreft en dat het
uitsluitend in het defensie- en veiligheidsdomein mag neerslaan. Dit percentage is tot stand
gekomen op basis van de gemiddeld gerealiseerde compensatie in het defensie- en
veiligheidsdomein in de afgelopen vijf jaren.

Pagina E-3

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina E-4

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE F. Internationale samenwerking
Deze bijlage bevat de onderbouwing voor de kandidaten op het aspect internationale
samenwerking.
Bezien per vliegtuigtype volgt hieruit het volgende beeld:
F/A-18E/F

Eurofighter

Rafale

Gripen NG

Advanced
F-16

Andere F/A-18E/F gebruikers zijn geografisch gezien niet nabij. De U.S. Navy, die veruit de
meeste vliegtuigen bezit, is wat betreft logistiek, opleidingen en training geënt op operaties
vanaf vliegdekschepen. De samenwerkingsmogelijkheden en interoperabiliteit met Navo
landen wordt voor de F/A-18E/F als gemiddeld geschat maar een beperking in tijd vanwege
het risico dat de VS deze vliegtuigen eerder dan Nederland zal uitfaseren, waardoor er maar
een klein aantal vliegtuigen overblijft. De F-18 E/F kan invulling geven aan vijf van de tien
Navo tekortkomingen. De invulling van de EU/Navo-tekortkomingen is hierdoor gemiddeld
voor de F/A-18 E/F. Wat betreft het delen van de ontwikkelkosten voor upgrades, kan
waarschijnlijk worden aangesloten op de U.S. Navy. Het risico dat de VS haar vliegtuigen
eerder dan Nederland zal uitfaseren heeft hier eveneens invloed op. Het potentieel voor
kostenbesparing wordt gemiddeld ingeschat met een mogelijke beperking in tijd.
Andere gebruikers zijn geografisch op korte afstand gelegen en de vier Europese
partnerlanden doen al veel gezamenlijk. Het uitgangspunt is dus goed. Probleem is echter
dat de samenwerking tussen deze landen niet altijd optimaal verloopt. Oorzaak kan gelegen
zijn in de nationale (industriële) belangen die in dit samenwerkingsverband een belangrijke
rol spelen. Wel zijn er potentieel mogelijkheden om samen te werken op het gebied van
trainen en opleiden. De samenwerkingsmogelijkheden en interoperabiliteit met Navo worden
voor de Eurofighter hoog geschat maar met een beperking in tijd. De eerste toestellen
worden in 2019 al uitgefaseerd bij sommige partnerlanden. De Eurofighter kan slechts
invulling geven aan drie van de tien Navo-tekortkomingen en scoort hierdoor laag. Wat
betreft het delen van de ontwikkelkosten voor toekomstige upgrades, zijn er voldoende
(Europese) partners maar is er een risico dat andere gebruikers eerder hun vloot zullen
uitfaseren. Potentiële kostenbesparing worden hoog ingeschat maar tevens met een
beperking in tijd.
Op korte afstand gelegen is Frankrijk de enige partner; samenwerking met India ligt niet snel
voor de hand, al was het maar om praktische redenen. Frankrijk heeft een sterke focus op de
eigen industrie en vaart ook binnen de Navo altijd een soevereine koers. Samenwerking op
het gebied van trainen en opleiden lijkt mogelijk, hoewel er mogelijk taalbarrières zullen zijn.
Verder bestaat er een risico dat samenwerking niet altijd op een gelijkwaardige basis zal zijn.
De samenwerkingsmogelijkheden en interoperabiliteit met Navo wordt voor de Rafale op
gemiddeld geschat. De Rafale kan invulling geven aan zeven van de tien Navotekortkomingen en scoort daarmee hoog. Op gebied van ontwikkeling zijn er slechts twee
mogelijke partners. Het potentieel voor kostenbesparing wordt gemiddeld ingeschat.
Andere gebruikers zijn Zweden en Zwitserland, twee neutrale landen die tot nu toe veelal
binnen de eigen landsgrenzen opereren. Het is daarom op voorhand niet zeker dat deze
landen zelf graag met Nederland willen samenwerken. Bij operaties kunnen daarom weinig
voordelen verwacht worden. De samenwerkingsmogelijkheden en interoperabiliteit met Navo
worden bij de Gripen NG derhalve als laag beoordeeld. De Gripen kan invulling geven aan vijf
van de tien Navo-tekortkomingen en scoort daarmee gemiddeld. Wat betreft het delen van
de ontwikkelkosten voor upgrades, is het aantal partners en de huidige kleine oplage een
groot risico. Het potentieel voor kostenbesparing wordt derhalve voor de Gripen NG als laag
ingeschat.
De enige andere gebruiker is thans de V.A.E. Geografisch, maar ook cultureel en politiek
lijken er geen mogelijkheden tot samenwerking. De interoperabiliteit met Navo wordt voor de
Advanced F-16 wel als hoog beoordeeld vanwege de Amerikaanse makelij van het toestel en
de toegevoegde systemen. De Advanced F-16 kan invulling geven aan zes van de tien Navotekortkomingen waaronder SEAD en scoort hiermee hoog. Wat betreft het delen van de
ontwikkelkosten voor upgrades, is de huidige kleine oplage en slechts één partner een groot
risico. Het potentieel voor kostenbesparing wordt derhalve als laag ingeschat.

Pagina F-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
F-35A

Het F-35 programma is vanaf het begin opgezet als multinationaal programma, met de VS
als duidelijke lead-nation, waarbij de andere partner landen effectief gezamenlijk optrekken
om hun belangen te behartigen. Veel ondersteunende processen zoals opleiden, onderhoud
en logistiek zijn vanaf het begin vanuit een multinationaal perspectief opgezet. De
samenwerkingsmogelijkheden en interoperabiliteit met Navo wordt bij de F-35A als hoog
beoordeeld. De F-35 kan invulling geven aan alle EU/Navo-tekortkomingen en scoort
daarmee hoog. Wat betreft het delen van de ontwikkelkosten voor toekomstige upgrades, is
de verwachte grote oplage en het aantal partners een pluspunt waardoor Nederland slechts
een klein, proportioneel deel van de kosten hoeft te dragen. Het potentieel voor kostendeling
tussen partners en per toestel wordt ingeschat als hoog.

Pagina F-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE G. Toekomstbestendigheid
Deze bijlage bevat de onderbouwing voor de kandidaten op het aspect
toekomstbestendigheid.
F/A-18E/F

Eurofighter

Rafale

In 2005 is de F/A-18E/F doorontwikkeld naar de Block II variant met o.a. een moderne
AESA radar. De F/A-18E/F kan daarmee worden getypeerd als een 4.5 generatie vliegtuig.
Concepten als stealth en sensor fusing liggen niet aan het ontwerp ten grondslag.
Daarnaast is het aantal sensoren en overige subsystemen kleiner dan in een 5de generatie
toestel. Een Block III variant is thans in ontwikkeling. Partners voor een verdere
doorontwikkeling na Block III zijn onzeker. Vanwege het beperkte aantal partners is
effectieve doorontwikkeling voor de individuele partners kostbaar en daardoor onzeker. De
F/A-18E/F is een doorontwikkeling van de F/A 18A/B (4de generatie) en bevindt zich
momenteel in de tweede helft van de levenscyclus. De verwachting is dat de F/A-18E/F
binnen tien jaar in veel inzetgebieden niet meer over een technologische voorsprong en alle
vereiste capaciteiten zal beschikken. Op basis van bovenstaande wordt
toekomstbestendigheid op de aspecten ontwerp, groeipotentieel en levensduurfase laag
geschat. Voor de beperkte doorontwikkeling welke nog mogelijk is, wordt het potentieel
voor kostenbesparing ingeschat als gemiddeld met een beperking voor tijd.
Vanaf 2008 wordt de Eurofighter geleverd in de Tranche-2 configuratie. In deze
configuratie is het toestel doorontwikkeld naar een multi-role jachtvliegtuig. De Tranche-2
software is echter nog niet volledig operationeel. In 2009 is een contract getekend voor
doorontwikkeling naar Tranche-3A met o.a. een moderne AESA radar. Over de exacte
inhoud van Tranche-3A is nog geen overeenstemming bereikt. In de Tranche-3A
configuratie kan de Eurofighter worden getypeerd als een 4.5 generatie vliegtuig.
Concepten als stealth en sensor fusing liggen niet aan het ontwerp ten grondslag.
Daarnaast is het aantal sensoren en overige subsystemen kleiner dan in een 5de generatie
toestel. Doorontwikkeling na Tranche-3A is onzeker. Het aantal partners voor een verdere
doorontwikkeling na Tranche-3A is nog onzeker, te meer omdat sommige partners het
modificeren van Tranche-1 vliegtuigen naar de laatste standaard te ingrijpend en kostbaar
vinden. Vanwege onduidelijkheid over het aantal partners, aantal toestellen en beschikbare
budget is effectieve doorontwikkeling onzeker. De Eurofighter bevindt zich momenteel
halverwege de levenscyclus. De verwachting is dat de Eurofighter binnen 10 jaar in veel
inzetgebieden niet meer over een technologische voorsprong en alle vereiste capaciteiten
zal beschikken. Op basis van bovenstaande wordt toekomstbestendigheid op de aspecten
ontwerp, groeipotentieel en levensduurfase laag geschat. Voor de beperkte
doorontwikkeling welke nog mogelijk is, wordt het potentieel voor kostenbesparing
ingeschat als hoog met een beperking voor tijd.
Vanaf 2010 wordt de Rafale geleverd in de F3 configuratie. In deze configuratie is het
toestel doorontwikkeld naar een multi-role jachtvliegtuig. Over een F4 configuratie, met
o.a. een moderne AESA radar, wordt gesproken, maar deze is nog niet concreet in
voorbereiding. In de F4 configuratie kan de Rafale worden getypeerd als een 4.5 generatie
vliegtuig. Concepten als stealth en sensor fusing liggen niet aan het ontwerp ten grondslag.
Daarnaast is het aantal sensoren en overige subsystemen kleiner dan in een 5de generatie
toestel. Doorontwikkeling na F4 is nog onduidelijk. Het aantal mogelijke partners voor een
verdere doorontwikkeling na F4 staat momenteel op twee (Frankrijk en India), waarvan
één niet-Navo-land. Vanwege het relatief kleine aantal partners en toestellen is
doorontwikkeling relatief kostbaar en is daardoor onzeker. De Rafale bevindt zich
momenteel bijna halverwege de levenscyclus. De verwachting is dat de Rafale binnen 1520 jaar in veel inzetgebieden niet meer over een technologische voorsprong en alle vereiste
capaciteiten zal beschikken. Omdat de belangen van Frankrijk voor het investeren in de
Rafal hoog zijn, bestaat er een potentieel voor kostenbesparing. De toekomstbestendigheid
wordt voor alle aspecten gemiddeld geschat.

Pagina G-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie
Gripen NG

Advanced F-16

F-35A

De Gripen NG wordt een doorontwikkeling van de Gripen C/D (4de generatie) en wordt een
multi-role jachtvliegtuig. De eerste leveringen moeten plaats gaan vinden in 2018. Dit
betreft een modificatieprogramma van de 60 Gripen C’s naar de E configuratie. Deze E
configuratie zal worden voorzien van een moderne AESA radar. In deze configuratie kan de
Gripen E worden getypeerd als een 4.5 generatie vliegtuig. Concepten als stealth en sensor
fusing liggen niet aan het ontwerp ten grondslag. Daarnaast is het aantal sensoren en
overige subsystemen kleiner dan in een 5de generatie toestel. Doorontwikkeling na deze
configuratie is nog onduidelijk. De Gripen NG is besteld door Zweden (ombouw van 60
bestaande toestellen) en wordt mogelijk besteld door Zwitserland (22 nieuwe toestellen).
Het aantal mogelijke partners voor een verdere doorontwikkeling van de Gripen NG komt
daarmee op één tot twee waarvan beide niet-Navo landen. Vanwege het kleine aantal
partners en toestellen is verdere doorontwikkeling kostbaar en daardoor onzeker. De
mogelijkheden voor kostenbesparing zijn dan ook gering. De Gripen NG is een
doorontwikkeling van de Gripen C/D waardoor het toestel zich al halverwege de levensfase
bevindt. De verwachting is dat de Gripen NG, die op z’n vroegst in 2020 operationeel is,
binnen 10-15 jaar in veel inzetgebieden niet meer over een technologische voorsprong en
alle vereiste capaciteiten zal beschikken. Saab heeft aangegeven geen grote modificaties
voor de verdere toekomst te plannen, behoudens kleinere hard/software updates per vier
jaar. Op basis van bovenstaande wordt toekomstbestendigheid op alle aspecten laag
geschat.
De Advanced F-16 is de meest doorontwikkelde versie van de F-16 (4de generatie) uit de
jaren zeventig en is een multi-role jachtvliegtuig. De eerste leveringen vonden plaats in
2004. In 2012 heeft Lockheed Martin de F-16V aangekondigd. Deze F-16V zal worden
voorzien van een moderne AESA radar. De F-16V kan daarmee worden getypeerd als een
4.5 generatie vliegtuig. Concepten als stealth en sensor fusing liggen niet aan het ontwerp
ten grondslag. Daarnaast is het aantal sensoren en overige subsystemen kleiner dan in een
5de generatie toestel. Verdere upgrades zijn nog onbekend. De Advanced F-16 is in gebruik
bij de Verenigde Arabische Emiraten (80 toestellen) en Israël heeft een soortgelijke
configuratie. Het is onduidelijk of met deze landen hun toestellen upgraden naar de F-16V
standaard. Vanwege onduidelijkheid over het aantal partners, aantal toestellen en
beschikbare budget is verdere doorontwikkeling onzeker. De mogelijkheden voor
kostenbesparing zijn dan ook gering. De Advanced F-16 bevindt zich in de eerste helft van
de levenscyclus, maar de F-16 in het algemeen in de laatste fase. De verwachting is dat de
Advanced F-16 binnen 10-15 jaar in veel inzetgebieden niet meer over een technologische
voorsprong en alle vereiste capaciteiten zal beschikken. Op basis van bovenstaande wordt
toekomstbestendigheid op alle aspecten als laag ingeschat.
De F-35A is een nieuw ontwikkeld multi-role gevechtsvliegtuig. De ontwikkel- en testfase
wordt naar verwachting in 2018 afgerond. De eerste 60 toestellen zijn geleverd. Aan het
einde van de ontwikkelfase zijn/worden alle geleverde toestellen in de Block 3F configuratie
gebracht. De F-35 is een vijfde generatie vliegtuig. Nieuwe concepten als stealth en sensor
fusing liggen aan het ontwerp ten grondslag. Daarnaast is het aantal sensoren en overige
subsystemen groter dan in een 4.5/4e generatie toestel, en in zijn geheel geïntegreerd in
de interne ruimte van het vliegtuig. Voor de toekomst is een periodiek Block upgrade
programma voorzien. De ontwikkeling van Block 4A is reeds gestart. Vanwege het aantal
partners, het productieaantal en het beschikbare budget is verdere doorontwikkeling vrijwel
zeker. De mogelijkheden voor kostenbesparing zijn dan ook hoog. Het gevolg is dat de F35A door zijn grotere technologische voorsprong bij ingebruikname en stabiele
doorontwikkeling gedurende zijn levensduur zijn technologische voorsprong in
inzetgebieden en alle vereiste capaciteiten zal kunnen behouden. Op basis van
bovenstaande wordt toekomstbestendigheid op alle aspecten als hoog ingeschat.

Pagina G-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

BIJLAGE H. Verklarende begrippenlijst
Aanpassingsvermogen
Het vermogen zich aan te passen aan snel veranderende (operationele) omstandigheden.
In het huidige tijdsgewricht is technologische hoogwaardigheid vrijwel altijd een vereiste
om systemen en materieel in de loop van de tijd op zinvolle wijze te kunnen aanpassen.
AESA radar
Is een type phased array radar waarvan de zender en ontvanger functies uit talrijke
kleine solid-state zend/ontvang modules bestaat. AESA Radars richten hun bundel door
het uitzenden van radiogolven uit elke module die door constructieve interferentie
resulteren in een bepaalde hoek. De AESA is een verbetering ten opzichte van de ESA
radar doordat het signaal over een breed spectrum is verdeeld. Door gebruik van AESA
radars kunnen schepen en vliegtuigen hierdoor krachtiger radar signalen uitzenden en
toch zelf moeilijk detecteerbaar blijven.
Air Interdiction
Het aangrijpen van vijandelijke logistieke toevoerlijnen en communicatielijnen diep in
vijandelijk gebied. Dit zijn langeafstandsmissies, dus een groot bereik is essentieel en
zelfbescherming cruciaal.
Air-to-air letaliteit
Air-to-ground letaliteit
Onder letaliteit wordt verstaan de "mate van dodelijkheid" bij inzet. In het geval van een
jachtvliegtuig bepaalt een combinatie van factoren zijn letaliteit tegen lucht of grond
doelen. Dit is onder meer afhankelijk van de beschikbare sensoren en de beschikbare
wapens die geïntegreerd zijn op het toestel.
Bijkomende middelen (testtoestel)
De bijkomende middelen bestaan onder meer uit reserveonderdelen en middelen voor de
uitvoering van onderhoud.
Capability gap
Onder een capability gap wordt verstaan een periode waarin een bepaalde capaciteit
minder beschikbaar is dan gewenst. Er is meestal een risico voor een capability gap bij
de overgang van een oud wapensysteem naar een vervangend wapensysteem. Door de
snellere uitvoer van uit te faseren middelen dan de invoer van nieuwe middelen ontstaat
een tekort aan capaciteit in dit geval van jachtvliegtuigen.
Close Air Support
Het verlenen van directe steun aan grondtroepen die in contact zijn met vijandelijke
eenheden. Grote precisie bij het uitschakelen van doelen is cruciaal, ook om nevenschade
zoveel mogelijk te beperken.
Defensive Counter Air/Cruise Missile Defence
Dit omvat het bevechten van luchtoverwicht door vijandelijke inkomende vliegtuigen aan
te vallen (luchtverdediging), evenals de verdediging tegen inkomende kruisraketten.

Pagina H-1

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

DT&E
Developmental Test and Evaluation: testprogramma om te bezien of de F-35 aan de
gestelde technische eisen voldoet.
Interoperabiliteit
De mogelijkheid van verschillende autonome, heterogene systemen, apparaten of andere
eenheden (bijvoorbeeld organisaties of landen) om met elkaar te communiceren en
interacteren. Om dit te bewerkstelligen zijn standaarden, protocollen en procedures
nodig voor de afstemming van de verschillende entiteiten op elkaar. Wanneer het hier
om een fysiek medium (product/apparaat) gaat, impliceert de term tevens dat de
gebruiker van dat medium geen speciale moeite hoeft te doen om het interoperabel te
laten zijn met een ander apparaat of systeem.
Initial Operational Test and Evaluation (IOT&E)
Activiteiten gericht op het testen en evalueren of de F-35 voldoet aan de operationele
eisen. De IOT&E wordt ook benut om tactieken en concepten in multinationaal verband te
ontwikkelen en te valideren. De IOT&E wordt ook wel operationele testfase genoemd.
Initial operational capability (IOC)
Het tijdstip waarop de eerste eenheid beschikbaar is voor de uitvoering van de
hoofdtaken.
Kwaliteit
Het geheel van eigenschappen van een object.
Levensduurkosten
De aanschafkosten en de kosten voor het gebruik over de levensduur van een
wapensysteem.
Long lead items
Onderdelen met een lange levertijd.
Multicriteria-analyse
Een wetenschappelijke evaluatiemethode om tussen diverse discrete alternatieven een
rationele keuze te maken op basis van meer dan één onderscheidingscriterium.
Multi role (capable)
Een gevechtsvliegtuig dat tijdens een missie meerdere rollen zoals bijvoorbeeld luchtlucht of lucht-grond kan vervullen wordt multi role genoemd.
NTISR Non-Traditional Intelligence, Surveillance, Reconnaissance
Het vanuit de lucht verzamelen van inlichtingen, het vanuit de lucht bewaken van een
gebied en het uitvoeren van verkenningsmissies met behulp van het sensorpakket van
het vliegtuig. Ook het delen van informatie en inlichtingen met eigen troepen op de
grond (Network Enabled Capabilities) hoort daarbij.

Pagina H-2

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

Operationele beschikbaarheid
De mate waarin een systeem beschikbaar is voor inzet. Operationele beschikbaarheid is
de beschikbaarheid van het wapensysteem in combinatie met bedienend en
ondersteunend personeel.
Offensive Counter Air
Dit is het bevechten van luchtoverwicht door vijandelijke vliegbases aan te vallen en
boven het grondgebied van de tegenstander vijandelijke vliegtuigen aan te vallen. Dit
type operatie wordt voornamelijk in de beginfases van een conflict uitgevoerd.
Sensor fusion
Het combineren van gegevens van sensoren en andere bronnen, zodat de resulterende
informatie nauwkeuriger, completer of meer betrouwbaar dan mogelijk zou zijn wanneer
deze bronnen afzonderlijk worden gebruikt.
Stealth
(Engels: geheim, verborgen) een verzamelnaam voor een reeks van maatregelen die als
doel hebben een vliegtuig minder makkelijk detecteerbaar te maken. De bekendste
hiervan is het minimaliseren van de radarreflectie, maar ook technieken voor het
voorkomen van visuele detectie vallen onder de noemer stealth.
Suppression/Destruction of Enemy Air Defences
SEAD/DEAD betreft het onderdrukken/vernietigen van vijandelijke luchtafweersystemen
en bijbehorende commando- en vuurleidingssystemen, onder andere radars, op de
grond.
Systeemeffectiviteit
De mate waarin een wapensysteem in staat is de operationele taken uit te voeren,
beoordeeld op grond van de vliegtuigeffectiviteit en ondersteuning.
Toekomstbestendigheid
In dit rapport: het beschikken over voldoende groeipotentieel om, al dan niet met
aanpassingen, onder veranderende omstandigheden voor de gedefinieerde doeleinden
bruikbaar en betaalbaar te zijn.
Toepasbaarheid
In dit rapport: de toepasbaarheid van wapensystemen onder uiteenlopende
omstandigheden en in verschillende typen missies.
Vliegtuigeffectiviteit
De mate waarin het toestel in staat is de operationele taken uit te voeren, beoordeeld op
de letaliteit ten opzichte van grond- en luchtdoelen, de overlevingskans en de
interoperabiliteit.

Pagina H-3

ONGECLASSIFICEERD

Eindrapport Actualisering VF-16
Definitieve versie

PAGINA OPZETTELIJK BLANCO

Pagina H-4

ONGECLASSIFICEERD