Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3176
Vragen van het lid Van Kent (SP) aan de Ministers van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en van Justitie en Veiligheid over het bericht dat burgers
opgejaagd worden en hun privacy wordt geschonden (ingezonden 26 april
2021).
Antwoord van Minister Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) mede
beantwoord namens Minister van Rechtsbescherming (ontvangen 15 juni
2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 2675.
Vraag 1
Vindt u het getuigen van vertrouwen in de burger dat tot aan iemands
afvalpasgebruik toe geregistreerd en gecontroleerd wordt welk gedrag we
vertonen?1
Antwoord 1
Het artikel in De Volkskrant waarnaar u verwijst, ziet op de controle van
gemeenten op de naleving van de verplichtingen uit de Participatiewet.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de rechtmatigheid van de uitkeringen
en mogen daarom in individuele gevallen onderzoek doen. Dit onderzoek
dient altijd binnen de grenzen van de onderzoeksbevoegdheid uit de
Participatiewet en de jurisprudentie plaats te vinden.
Vraag 2
Heeft u de proportionaliteit van afvalpasspionage door de rechter laten
toetsen? Deelt u de mening dat deze behandeling van mensen beneden alle
waardigheid is?
Antwoord 2
Nee, dat heb ik niet. De door het college genomen beslissingen zijn vatbaar
voor bezwaar en beroep door de burger. Het is uiteindelijk aan de rechter om
te toetsen of dat in deze casus proportioneel en rechtmatig was.

1

ah-tk-20202021-3176
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

De Volkskrant, 23 april 2021, «Staat licht in jacht op uitkeringsfraude burgers volledig door tot
verbazing van privacy-experts» (https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/staat-licht-injacht-op-uitkeringsfraude-burgers-volledig-door-tot-verbazing-van-privacy-experts~b41a35c6/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Vraag 3
Klopt het dat het Inlichtingenbureau deze verregaande persoonlijke informatie
van en over mensen samenbrengt? Op basis van welke wetten geschiedt dit
en welke controle van andere overheidsorganen, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens, is hier op?
Antwoord 3
Nee, dat klopt niet. Het Inlichtingenbureau (hierna: IB) voert een aantal
wettelijke taken uit ten behoeve van gemeenten die gebaseerd zijn op artikel
64 van de Participatiewet. Meer specifiek zijn verschillende instanties, zoals
het UWV, de Belastingdienst en DUO, op grond van dit artikel verplicht
inlichtingen te verstrekken aan de gemeente. Het IB levert informatiediensten
aan gemeenten op basis van een wettelijke taak, als omschreven in de
artikelen 1 van de Wet SUWI en 5.24 van het Besluit SUWI. Het verstrekken
van informatie over gebruik van afvalpassen maakt daar geen deel van uit.
De werkzaamheden van het IB zijn in lijn met deze regelgeving intermediair
en ondersteunend ten behoeve van de uitvoering van gemeentelijke
regelgeving. Zowel de wetgeving als de verwerkingen vallen onder het advies
c.q. toezicht van de Autoriteit Persoonsgegevens. Verdere verantwoording
legt het IB af aan de Minister van SZW als stelselverantwoordelijke. De
bestuurlijke relatie tussen het IB en de Minister van SZW volgt uit de publieke
taak van het IB zoals opgenomen in de Wet Structuur uitvoering werk en
inkomen (Wet SUWI) en is beschreven in de statuten van de Stichting IB en
in het Besluit SUWI (§ 5.7). De taken die het IB heeft in de vorm van
informatieverstrekking zijn daarmee onderhevig aan controle door de formele
wetgever, via het formuleren van de taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van het IB. Ik zie er als opdrachtgever op toe dat het IB in lijn met
deze wettelijk omschreven taken en bevoegdheden handelt. Er zijn geen
aanwijzingen dat in strijd daarmee is of wordt gehandeld.
Verder legt het IB verantwoording af in de vorm van een jaarverslag,
accountantscontrole en externe onafhankelijke EDP-audit op de gegevensverwerking (vanuit informatieveiligheidsperspectief).
Vraag 4
Waarom is ervoor gekozen om het Inlichtingenbureau vorm te geven via een
private stichting? Waarom is het nodig «onafhankelijk van de overheid
Nederlandse gemeenten [te verbinden] met andere (overheids)instanties»?2
Welke gevolgen zouden er zijn als deze organisatie niet «onafhankelijk van de
overheid» zou zijn?
Antwoord 4
Bij de oprichting van het IB is met de structuur van een private stichting
gekozen voor een duidelijke scheiding tussen beleid, uitvoering en toezicht.
De bestuurlijke relatie tussen het IB en de Minister van SZW volgt uit de
publieke taak van het IB zoals opgenomen in de Wet Structuur uitvoering
werk en inkomen (Wet SUWI), het Besluit SUWI (§ 5.7) en de statuten van de
Stichting IB. Het IB is niet onafhankelijk van de overheid, maar maakt daar
deel van uit als een rechtspersoon met een wettelijke taak. De stichtingsvorm
maakt wel dat de organisatie op enige afstand van het Rijk is gepositioneerd.
Hiervoor is destijds gekozen omdat het IB fungeert als informatieknooppunt
voor gemeenten.
Vraag 5
Wie heeft de eindverantwoordelijkheid voor de acties van het Inlichtingenbureau? Op welke manier kunt u invloed uitoefenen op het beleid en de praktijk
van deze organisatie? Kunt u een overzicht geven van alle momenten waarop
er door een Minister invloed is uitgeoefend op het handelen van het
Inlichtingenbureau en de reikwijdte van hun informatievergaring?
Antwoord 5
Zoals gezegd verricht het IB feitelijke handelingen op basis van een wettelijke
taak. De eindverantwoordelijkheid daarvoor ligt bij het bestuur van de
stichting. Voor de taken die het IB in het kader van SUWI heeft, beschik ik als
2

Stichting Inlichtingenbureau (https://www.inlichtingenbureau.nl/Over-ons/Veelgestelde-vragen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

stelselverantwoordelijke over de nodige instrumenten. Een goed voorbeeld is
de planning- en controlcyclus die met het IB is afgesproken en waarin ik in de
meibrief mijn wensen kenbaar maak en mijn goedkeuring geef aan de
uitwerking daarvan in het jaarplan van de stichting. Verder legt het IB
verantwoording af in de vorm van een jaarverslag, accountantscontrole en
externe onafhankelijke EDP-audit op de gegevensverwerking (vanuit
informatieveiligheidsperspectief).
Vraag 6
Klopt het dat het Inlichtingenbureau niet reageert op vragen en verzoeken om
contact van de pers? Acht u het deel van een goed functionerende democratie wanneer «private» instanties die toegang hebben tot dusdanig veel
privéinformatie van Nederlandse burgers weigeren vragen van journalisten te
beantwoorden? Wat gaat u hier aan doen?
Antwoord 6
Nee, dat klopt niet. Het IB heeft met het Ministerie van SZW afgesproken dat
de beantwoording van persvragen via de afdeling voorlichting van het
Ministerie van SZW verloopt. Uiteraard levert het IB wel een belangrijke
inhoudelijke bijdrage aan die beantwoording. Journalisten die per email of
via de Servicedesk contact zoeken met het IB worden binnen een zo kort
mogelijk termijn teruggebeld door een medewerker van de afdeling communicatie, waarna de betreffende journalist in contact wordt gebracht met de
persvoorlichter van het Ministerie van SZW. Dat is in dit geval kennelijk niet
goed gelopen.
Vraag 7
Klopt het dat het Inlichtingenbureau niet onder de Wet openbaarheid van
bestuur valt? Op welke manier kunnen burgers opvragen welke informatie
over hen bekend is en misstanden aankaarten? Welke formele bevoegdheid
heeft de Nationale ombudsman hier in?
Antwoord 7
Ja, dat klopt. De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) is van toepassing op
bestuursorganen. Het IB is geen bestuursorgaan omdat het geen besluiten
neemt die op rechtsgevolg zijn gericht, maar alleen feitelijke handelingen
verricht om gemeenten te ondersteunen bij de uitvoering van hun taken.
Als een burger inzage of correctie wenst in de gegevens die door het IB
worden gekoppeld, dan kan een burger dit uiteraard verzoeken op grond van
de AVG bij de gemeente of de desbetreffende bron(organisatie) zoals
bijvoorbeeld de RDW. Het is ook mogelijk om contact op te nemen met het
Meldpunt Fouten in Overheidsregistraties (MFO). Het MFO helpt burgers,
bedrijven en overheidsorganisaties bij het corrigeren van een fout in een
overheidsregistratie.
Daarnaast beschikt het IB over een klachtenregeling op basis waarvan (ook)
burgers een klacht kunnen indienen over een handeling of bejegening door
(medewerkers van) het IB. Bovendien kan een burger specifiek over de
verwerking van persoonsgegevens bij iedere verwerkingsverantwoordelijke –
per 1 juni 2021 dus ook het IB voor de taken op het terrein van werk &
inkomen – inzage en correctie vragen. In de praktijk zullen deze verzoeken
worden doorgeleid naar het betreffende college van burgemeester en
wethouder, omdat zij het logisch aanspreekpunt zijn voor burgers met
betrekking tot hun bijstandsuitkering en de gegevensverwerking die in dat
verband plaats vindt.
De taken en bevoegdheden van de Nationale ombudsman zijn vastgelegd in
de Wet op de Nationale ombudsman en de Algemene wet bestuursrecht. De
Nationale ombudsman bepaalt zelf waar hij onderzoek naar doet en op welke
klachten hij ingaat.
Vraag 8
Het Inlichtingenbureau stelt zelf dat haar «medewerkers op geen enkele
manier bij fraudeonderzoek betrokken zijn» en zij slechts «signalen afgeeft
aan gemeenten», heeft u daarbij zicht op hoe gemeenten die «signalen»
interpreteren en welke waarde hieraan wordt gehecht? Kunt u uitsluiten dat
uitvoeringsdiensten bij gemeenten deze «signalen» toch opvatten als een
constatering van fraude?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 8
De signalen die het IB doorgeeft kunnen aanleiding zijn voor nader onderzoek
door een gemeente. Het is aan de gemeente om te bepalen hoe zij met die
signalen omgaan en de waarde die gemeenten aan de signalen hechten zal
per signaal verschillen. Een melding dat een persoon met een bijstandsuitkering in detentie is genomen is een uitsluitingsgrond op grond van de
Participatiewet en moet leiden tot stopzetting van de uitkering. Voor veel
andere signalen zijn de gevolgen afhankelijk van de nadere onderzoeksbevindingen van de gemeente en de verklaring van de burger.
Vraag 9
Klopt het dat het Inlichtingenbureau de uitvoerder was van het Systeem
Risico Indicatie (SyRi)? Op welke manier heeft het Inlichtingenbureau de
bevoegdheid gekregen om hier algoritmes voor te schrijven? Deelt u de
mening dat het schrijven van algoritmes die data analyseren op basis van
bepaalde, gekozen, variabelen om daaruit een persoon te selecteren een
vorm van fraudeonderzoek is?
Antwoord 9
Het klopt dat het IB verwerker was voor SyRI. SyRI kon ingezet worden op
verzoek van het samenwerkingsverband als genoemd in artikel 64 van de Wet
SUWI. De Minister van SZW was verwerkingsverantwoordelijke voor het
instrument. Concreet betekende dit dat het IB bij de samenwerkende partners
gegevens uitvroeg, deze versleutelde zodat de persoonsgegevens onleesbaar
waren (pseudonimiseren) en vervolgens vergeleek met de risico-indicatoren
in het algoritme. De uitkomsten van deze vergelijking werden teruggekoppeld
en met persoonsgegevens verstrekt aan de Inspectie SZW. Het IB heeft in het
kader van SyRI geen algoritmes geschreven en fungeerde dus enkel als
informatieknooppunt. Het IB deed zelf geen nader onderzoek en verwijderde
de persoonsgegevens na de informatiekoppeling.
Vraag 10
Waar ligt voor u de grens met betrekking tot het inbreuk maken op de privacy
van inwoners van Nederland? Vindt u daarbij dat mensen in de bijstand
minder rechten hebben?
Antwoord 10
Graag stel ik voorop dat eenieder in Nederland dezelfde (privacy)rechten
heeft, ongeacht of iemand gebruik maakt van overheidsvoorzieningen als de
bijstand.
De Participatiewet kent wel wettelijke kaders waar bijstandsgerechtigden zich
aan moeten houden. Een zekere mate van controle op de naleving is
noodzakelijk voor de houdbaarheid van het sociale zekerheidsstelsel in
Nederland en zorgt ook voor noodzakelijk draagvlak bij al diegenen die door
het betalen van belastingen dit stelsel bekostigen.
Vraag 11
Deelt u de mening dat de losgeslagen fraudejacht door de overheid al teveel
slachtoffers heeft gemaakt in onder andere het toeslagenschandaal en de
Participatiewet?
Antwoord 11
Allereerst kan ik alleen maar beamen dat het afschuwelijk is wat de gedupeerden in de toeslagenaffaire is overkomen. Dat had nooit mogen gebeuren.
Rechtmatigheidscontrole en in het verlengde daarvan fraudebestrijding
blijven echter van belang om maatschappelijk draagvlak te creëren en
behouden voor bijstandsuitkeringen. Hierbij dient controle op de naleving
plaats te vinden met inachtneming van de Algemene wet bestuursrecht, de
algemene beginselen van behoorlijk bestuur en met respect voor de
grondrechten van burgers. Zoals u weet ben ik bezig met een herijking van
de Fraudewet, zoals aan uw Kamer toegelicht in de brief van 12 november
2020.3

3

Kamerstuk 17 050, nr. 596.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 12
Deelt u de mening dat door het gebruik van ondoorzichtige algoritmes, het
wantrouwen in de burger en de gebrekkige financiering van de sociaaladvocatuur er te weinig mogelijkheid is voor burgers om zich te verweren tegen
de overheid?
Antwoord 12
Het gebruik van «ondoorzichtige» algoritmes staat op gespannen voet met de
hierboven genoemde algemene beginselen van behoorlijk bestuur, met name
het principe van transparantie en equality of arms. Zie onder andere de brief
over Transparantie van algoritmes in gebruik bij de overheid.2
Daarnaast noemt u wantrouwen in de burger. Dat is geen houding waarmee
de overheid de burger moet benaderen en behandelen. In lijn hiermee is in
uw Kamer ook de motie aangenomen dat burgers een sterkere rechtspositie
moeten krijgen en dat bij de sociale advocatuur hier ook structureel middelen
voor vrijgemaakt moeten worden.4 Het stelsel voor gesubsidieerde rechtsbijstand wordt de komende jaren vernieuwd. De vernieuwing ziet onder andere
op betere kwaliteit in het stelsel en op een meer burgergerichte overheid. Er
is geen sprake van een bezuiniging. Voor betere vergoedingen voor de
sociaal advocatuur is voor 2020 en 2021 € 36,5 miljoen per jaar beschikbaar
gemaakt voor een tijdelijke toelage bovenop de basisvergoeding. Ook als we
de uitgaven aan rechtsbijstand vergelijken met die in andere landen is geen
sprake van gebrekkige financiering. Zo zijn de uitgaven aan gesubsidieerde
rechtsbijstand per hoofd van de bevolking in Nederland 2,5 keer zo groot als
in België en 3 keer zo groot als in Duitsland.
Vraag 13
Deelt u in het licht van de constante stroom aan misstanden en grensoverschrijdingen bij de overheid en door het kabinet de mening dat tot het
voltooien van de parlementaire enquête dienstverlening, handhaving en
fraudebestrijding er bij overheidsdiensten een stop moet komen op de
datahonger en doorgeslagen fraudejacht door de overheid?
Antwoord 13
Ik ben het met u eens dat datahonger en doorgeslagen fraudejacht niet
wenselijk is. Tegelijkertijd weet ik ook dat gegevensverwerking door de
overheid noodzakelijk is voor een goede dienstverlening en handhaving.
Hetzelfde geldt voor fraudebestrijding, die noodzakelijk is om te voorkomen
dat het draagvlak voor sociale zekerheid (of andere systemen waarbinnen
gefraudeerd kan worden) zal worden ondermijnd. Daarbij is de overheid
vanzelfsprekend gebonden aan beginselen van behoorlijk bestuur, waaronder
proportionaliteit en subsidiariteit.

4

Kamerstuk 28 362, nr. 44

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5