> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Ministerie van Defensie
BS - DG Beleid
t.a.v. dhr. Mr. J.C.S. Wijnands
postbus 20701
2500 ES Den Haag

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
info@rivm.nl
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

Datum
Betreft

11 februari 2021
Ref. Vragen Defensie brief BS2021003011 d.d.
10 februari 2021

Uw kenmerk
BS2021003011

Geachte heer Wijnands,
In reactie op uw brieven van 1 december 2020 en 10 februari jl., kunnen
wij u de volgende antwoorden geven op de in uw brieven gestelde vragen
van het Ministerie van Defensie (ref. BS2021003011).
Inleiding:
U heeft naar aanleiding van passages in de RIVM onderzoeksrapporten
2018-0051, 2018-0052, 2020-0017 en 2020-0019 vragen ontvangen.
De basisvraag die bij het onderzoek van het RIVM op de POMS-locaties
beantwoord moest worden was: “Hebben medewerkers
gezondheidsrisico’s gelopen door beroepsmatige blootstelling aan stoffen,
in het bijzonder CARC en chroom-6.” Hieronder schetsen wij eerst kort de
opzet van het onderzoek.
Opzet van het onderzoek
Wij hechten er belang aan om te vermelden dat bij dit onderzoek alle
onderzoeksplannen en rapporten beoordeeld zijn door een inhoudelijke
klankbordgroep. Deze klankbordgroep bestaat uit deskundigen (artsen,
advocaten en wetenschappers) die zijn voorgedragen door zowel
belangenbehartigers, vakbonden als Defensie. Voor verdere informatie
over de opzet en organisatie van het onderzoek voor de POMS locaties
verwijs ik u naar RIVM rapport 2018-0061 p. 14-15.
Het onderzoek is in drie stappen uitgevoerd, die generiek zijn voor veel
wetenschappelijk onderzoek naar een verband tussen blootstelling aan
stoffen en gezondheidseffecten.
Stap 1: Welke aandoeningen kan je van een stof krijgen en welk bewijs is
daarvoor?
In het onderzoek op de POMS-locaties is gestart met het opstellen van
een ‘ziektelijst’ voor chroom-6 en daarna één voor HDI uit CARC.

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 1 van 8

Het opstellen van een ziektelijst is bedoeld om een overzicht te krijgen
van aandoeningen (ziekten en andere nadelige gezondheidseffecten) die
mogelijk door blootstelling aan een stof kunnen worden veroorzaakt. De
aandoeningen worden ingedeeld in categorieën die aangeven in welke
mate wetenschappelijk bewijs aanwezig is dat blootstelling aan de
betreffende stof tot een aandoening kan leiden. In uw vragen 1a. en 3.
wordt aan deze categorieën gerefereerd. Zie voor de meest recente versie
van de chroom-6-ziektelijst het RIVM rapport 2020-0019. De
categorisering in dit rapport is tot stand gekomen op basis van een
gezamenlijke afweging in expertgroepen met onafhankelijke
wetenschappers binnen en buiten het RIVM. Hierbij zijn wetenschappelijke
protocollen gebruikt om tot een besluit te komen.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

Stap 2: Hoe en in welke mate kwam men in de onderzochte situatie in
aanraking met de stof?
Door te onderzoeken welke taken werden uitgevoerd bij elk van de
functies op de POMS-locaties en bij welke van deze taken blootstelling aan
chroom-6 kon plaatsvinden en hoe, is inzicht verkregen in de mogelijke
manieren waarop de medewerkers kunnen zijn blootgesteld. Vervolgens is
per functie beoordeeld in welke mate men aan chroom-6 was
blootgesteld, waarbij de wijze, duur, hoogte en frequentie van die
blootstelling van belang zijn. De aanwezigheid van beheersmaatregelen
en persoonlijke beschermingsmiddelen tegen de blootstelling is
vanzelfsprekend meegenomen in de blootstellingsbepaling. Voor chroom-6
is het onderzoek naar blootstelling vastgelegd in IRAS-UU Eindrapport WP
4 Chroom VI POMS sites 2018-01-26.
Stap 3: Kan in de onderzochte situatie de blootstelling aan de stof tot een
aandoening leiden?
Een risicobeoordeling richt zich op de vraag of blootstelling aan een
bepaalde stof in een specifieke (werk)situatie tot specifieke aandoeningen
kan leiden. Hierbij wordt beoordeeld of in de onderzochte situatie
personen zo zijn blootgesteld dat dit tot een verhoogd risico heeft kunnen
leiden om een bepaalde aandoening te krijgen. Uitgangspunt is hierbij de
aandoening (zoals gecategoriseerd in de ziektelijst) en de manier en mate
van blootstelling (zoals beschreven in het blootstellingsonderzoek).
Omdat een risicobeoordeling gebaseerd is op wetenschappelijk bewijs dat
er een mogelijk verband bestaat tussen een aandoening en blootstelling
aan een stof, worden alleen die aandoeningen meegenomen waar
(beperkt) bewijs is voor een verband tussen de ziekte en de blootstelling
aan die stof. In het geval van de chroom-6-ziektelijst, dus van de
aandoeningen uit categorieën 1 en 2. Bovendien moet er voldoende
informatie over de blootstelling komen uit stap 2. Anders is niet in te
schatten of de blootstelling zodanig was dat er een verhoogd risico is
gelopen.

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 2 van 8

In het geval van de POMS-locaties kon de conclusie over de gelopen
gezondheidsrisico’s door blootstelling aan chroom-6 gekoppeld worden
aan de functies die op de POMS-locaties werden uitgevoerd. Zie RIVM
rapporten 2018-0053 en 2020-0019.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

Antwoorden op uw specifieke vragen
1. In uw rapporten worden ook andere gevaarlijke stoffen en
chromaatverbindingen genoemd, naast chroom-6 en CARC. In de
actualisatie in 2020 heeft u 4 categorieën gedefinieerd waarin
aandoeningen kunnen vallen.
a) Graag verneem ik van u of een van de in het rapport
genoemde stoffen, of de combinatie van de genoemde
stoffen samen, aandoeningen die nu in categorie 3 of zelfs 4
vallen in categorie 1 of 2 terecht komen als u kijkt naar een
combinatie van de andere gevaarlijke stoffen, al dan niet in
combinatie met chroom-6 en/of HDI uit CARC?
Antwoord: De categorie-indeling waaraan in deze vraag wordt
gerefereerd betreft een indeling van de mate van wetenschappelijk
bewijs voor een verband tussen een specifieke stof en een
aandoening. Elke stof kent dus zijn eigen categorisering. Zie
hiervoor ook de uitleg over de categorisering voor chroom-6 in ons
antwoord op uw vraag 3.
Het bewijs dat gevonden wordt voor een verband tussen een stof
en een aandoening, kan niet opgeteld worden bij het bewijs voor
een verband tussen een ándere stof en een aandoening. Er is in de
internationale literatuur weinig wetenschappelijke informatie over
de schadelijkheid van combinaties van stoffen. Daardoor kan geen
uitspraak worden gedaan of een combinatie van stoffen tot een
aandoening kan leiden.
b) Zo ja, welke aandoeningen zouden dit betreffen?
Antwoord: Niet van toepassing.
c) Bij een ontkennend antwoord zou ik graag van u vernemen
wat er voor nodig is hierover op groepsniveau uitspraken te
kunnen doen.
Antwoord: Omdat er onvoldoende wetenschappelijke informatie is
over de schadelijkheid van combinaties van stoffen, zal een
uitspraak op groepsniveau over combinaties van gevaarlijke stoffen
niet mogelijk zijn voor de POMS-locaties.
Van de in RIVM rapporten 2018-0051 en 2018-0052 genoemde
andere gevaarlijke stoffen is gebleken dat afzonderlijk ook
onvoldoende blootstellingsinformatie beschikbaar is, om een
uitspraak te kunnen doen over een mogelijk verband tussen de
blootstelling aan de stof op de POMS-locaties en een aandoening.
Zie hiervoor ook het antwoord bij vraag 2b.
Er is dus ook geen uitspraak op groepsniveau te doen ten aanzien
van afzonderlijke gevaarlijke stoffen, anders dan chroom-6 en HDI
uit CARC.
Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 3 van 8

2.
a) Zijn de stoffen die u in uw rapporten heeft genoemd, nader
door u onderzocht?
Antwoord: In rapport 2018-0051 worden bepaalde
chromaatverbindingen genoemd. Deze bevatten chroom-6 en zijn
als zodanig in het onderzoek betrokken.
In rapport 2018-0052 wordt ook een aantal stoffen, producten en
verontreinigingen (zoals uitlaatgassen en lasrook) genoemd die uit
gesprekken met oud-POMS-medewerkers naar voren kwamen.
Deze stoffen zijn niet nader onderzocht, in de zin dat er geen
ziektelijst, blootstellingsinschatting en risicobeoordeling is
opgesteld voor deze stoffen.
Wel zijn in het blootstellingsonderzoek op de POMS-locaties (IRASUU Eindrapport WP 4 Chroom VI POMS sites 2018-01-26) andere
gevaarlijke stoffen geïnventariseerd, waarbij de werkzaamheden
en functies zijn aangegeven die konden leiden tot blootstelling aan
deze stoffen.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

b) Waarom zijn deze stoffen niet meegenomen in het
groepsonderzoek?
Antwoord: Deze stoffen zijn niet nader onderzocht omdat er geen
antwoord gegeven kan worden op de vraag of oud-POMSmedewerkers gezondheidsrisico’s hebben gelopen door
blootstelling aan deze stoffen.
Zoals hierboven uitgelegd moet je hiervoor namelijk zowel een
ziektelijst opstellen (stap 1) als de blootstelling aan de betreffende
stof op de POMS-locaties (stap 2) in kaart kunnen brengen. Het
probleem zit in de tweede stap: er bleek onvoldoende informatie
beschikbaar om de blootstelling op de POMS-locaties goed in kaart
te brengen. Het betrof veelal producten met een onbekende
samenstelling en de gehalten of concentraties van de producten,
stoffen en verontreinigingen waren via informatie van Defensie
en/of producenten niet te achterhalen. (Producten als reinigings-,
smeer- of afdichtmiddelen hebben veelal geen
standaardsamenstelling en wijzigen regelmatig over tijd). In
rapport 2018-0052 is ook naar voren gekomen dat de registratie
van gevaarlijke stoffen op de POMS-locaties onvoldoende was, ook
na 1994 toen een dergelijke registratie in het kader van de
Arbowet verplicht werd.
Het opstellen van een ziektelijst voor deze andere stoffen (stap 1),
waarvan al duidelijk is dat er geen blootstellingsgegevens voor de
POMS-locaties zijn (stap 2) om de gezondheidsrisico’s te
beoordelen (stap 3), leidt door dit gebrek aan informatie niet tot
wetenschappelijk onderbouwde uitspraken en heeft daardoor geen
toegevoegde waarde.
Een andere manier van een groepsbenadering om eventuele
gezondheidseffecten van stoffen te onderzoeken is een
epidemiologisch onderzoek. In rapport 2018-0055 (o.a. in
Samenvatting p. 7/8) staat beschreven waarom een dergelijk
Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 4 van 8

onderzoek naar chroom-6 en gezondheidsproblemen op de POMSlocaties niet op een wetenschappelijk betekenisvolle manier tot een
antwoord kan leiden. Voor andere stoffen dan chroom-6 is dit om
dezelfde redenen niet mogelijk; het totaal aantal personen dat
gewerkt heeft op POMS-locaties is onbekend, er is beperkt inzicht
in aandoeningen, het is onbekend hoe representatief de
onderzoekspopulatie zal zijn.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

c) Zou u kunnen komen tot een lijst met stoffen waarvoor een
risicobeoordeling op aandoeningen of ziektes kan worden
gedaan op de POMS?
Antwoord: Nee, dat is niet mogelijk (zie ook antwoord onder 2e)
d) Als dit wel kan, wat is daar voor nodig?
Antwoord: Niet van toepassing.
e) Als dit niet kan, waarom niet?
Antwoord: Door het ontbreken van blootstellingsinformatie kan
geen risicobeoordeling worden uitgevoerd voor de POMS-locaties.
Zie het antwoord onder 2b. Voor een risicobeoordeling per
aandoening en stof, zijn twee elementen noodzakelijk: een
ziektelijst voor de betreffende stof (stap 1) én een inschatting van
de blootstelling aan die stof op de POMS-locaties (stap 2). In het
antwoord onder 2b is toegelicht dat de blootstelling voor de andere
stoffen op de POMS-locaties niet in kaart kan worden gebracht.
Daarom is voor deze andere stoffen ook het opstellen van een
ziektelijst niet uitgevoerd. Er kan immers geen wetenschappelijk
draagkrachtig antwoord worden gegeven op de vraag of er een
verband is tussen een aandoening en blootstelling aan deze stoffen
op de POMS-locaties.
Dit geldt ook voor een epidemiologisch onderzoek. Ook hier moet
de blootstelling aan deze stoffen per functie kunnen worden
vastgesteld. Bovenop de punten genoemd onder 2b, is dat nog een
aanvullende reden waarom een epidemiologisch onderzoek naar
andere stoffen en gezondheidsproblemen op de POMS-locaties niet
haalbaar is.
3.

a) Wat is precies het verschil tussen categorie 1, categorie 2,
categorie 3 en categorie 4?
Antwoord: De categorisering is een indeling naar de mate waarin
wetenschappelijk bewijs aanwezig is dat blootstelling aan een stof
tot een aandoening kan leiden. De indeling loopt van categorie 1
(meeste bewijs) tot categorie 4 (minste/geen bewijs). Het gaat dus
om de waarschijnlijkheid van een oorzakelijk verband tussen
blootstelling aan een bepaalde stof (in dit geval chroom-6) en de
betreffende aandoening. In rapport 2020-0019 zijn de categorieën
als volgt omschreven:
̶
Categorie 1: Chroom-6 kan de ziekte of nadelige
gezondheidseffecten veroorzaken bij mensen. Er is voldoende

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 5 van 8

̶

̶

̶

bewijs uit studies bij mensen en ondersteunend bewijs uit
dierstudies.
Categorie 2: Chroom-6 wordt ervan verdacht deze ziekte of
het gezondheidseffect te kunnen veroorzaken bij mensen. Er is
(beperkt) bewijs uit studies bij mensen, eventueel ondersteund
met (beperkt) bewijs uit dierstudies, dat blootstelling aan
chroom-6 de ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan
veroorzaken.
Categorie 3: Het is nog onvoldoende duidelijk of chroom-6
de ziekte of het gezondheidseffect bij mensen kan veroorzaken.
Er zijn enkele wetenschappelijke aanwijzingen dat blootstelling
aan chroom-6 deze ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan
veroorzaken. Er is echter geen of onvoldoende
wetenschappelijk bewijs om te kunnen stellen dat chroom-6 de
ziekte of nadelige gezondheidseffecten kan veroorzaken bij
mensen.
Categorie 4: Er zijn geen of geen overtuigende
aanwijzingen gevonden in de huidige wetenschappelijke
studies bij mensen en dieren dat blootstelling aan chroom-6 de
ziekte of het gezondheidseffect kan veroorzaken bij mensen.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

b) Wat is er nodig om van categorie 3 of categorie 4 naar
categorie 2 te gaan?
Antwoord: Voor het verschuiven naar een andere categorie op de
zogenaamde ‘ziektelijst’ van chroom-6 zijn nieuwe inzichten uit de
wetenschap nodig. Juist daarom wordt met regelmaat een
actualisatie van de literatuur over chroom-6 en ziekten uitgevoerd.
Nieuwe wetenschappelijke studies kunnen aanvullend bewijs
leveren. Als er een kwalitatief goede studie bij mensen beschikbaar
komt die een verband laat zien tussen blootstelling aan chroom-6
en de betreffende aandoening, kan de conclusie, na weging van
alle beschikbare studies, worden dat er beperkt bewijs is voor een
verband. Dit betekent dus dat een aandoening die nu nog in
categorie 3 of 4 zit, naar categorie 2 kan gaan. Als voorbeeld wil ik
u wijzen op de aandoening strottenhoofdkanker, die eerst in
categorie 4 stond en naar categorie 2 is gegaan op basis van
nieuwe wetenschappelijke informatie die in 2019 beschikbaar
kwam (zie rapport 2020-0019). De afweging van de
wetenschappelijke informatie om tot een categorie-indeling te
komen vindt plaats in een onafhankelijke expertgroep, zoals nader
wordt toegelicht in ons antwoord op uw vraag 4.
In het geval van het verplaatsen van een aandoening naar
categorie 1 of 2, zal nog een risicobeoordeling (stap 3) nodig zijn
om te kunnen beoordelen of blootstelling in een specifieke situatie
(zoals op de POMS-locaties) daadwerkelijk tot de betreffende
aandoening heeft kunnen leiden of nog kan leiden. Zie hiervoor de
nadere uitleg van de onderzoekstappen, in de inleiding.

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 6 van 8

4. Aan Defensie wordt voorgelegd dat er wetenschappers zijn, waaronder

professor J.W. Cohen Tervaert, die de uitkomsten van uw rapport 2018-0052
en 2020-0019 niet (volledig) onderschrijven. Zo zouden er nog andere ziekten
zijn waarvan aannemelijk is dat die worden veroorzaakt door blootstelling aan
chroom-6, alleen is daar op dit moment niet de wetenschappelijke
onderbouwing voor.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

Wat is hierop uw reactie en hoe heeft u deze andere inzichten
gewogen?
Antwoord: De mogelijke effecten van chroom-6 op het ontwikkelen
van ziekten zijn wereldwijd door verschillende gezaghebbende
instellingen uitgebreid onderzocht. Er is daarom veel
wetenschappelijke literatuur beschikbaar. Indien ziekten in de chroom6 ziektelijst in categorie 3 of 4 zijn ingedeeld, wil dat dus niet zeggen
dat er onvoldoende onderzoek is gedaan. Het betekent dat in de
onderzoeken onvoldoende bewijs is gevonden voor een relatie tussen
de ziekte en blootstelling aan chroom-6.
De basis voor het onderzoek van het RIVM wordt gevormd door
beoordelingen van gerenommeerde nationale en internationale
kennisinstituten die de gezondheidsrisico’s van chroom-6 hebben
onderzocht, zoals het International Agency for Research on Cancer
(IARC) en de Gezondheidsraad. Het RIVM heeft aanvullend alle
relevante en recent gepubliceerde wetenschappelijke studies in kaart
gebracht met een systematische zoekstrategie tot januari 2019.
Alle wetenschappelijke studies zijn eerst door wetenschappers van het
RIVM geëvalueerd om tot een indeling te komen van ziekten die door
blootstelling aan chroom-6 kunnen worden veroorzaakt. Deze indeling
is daarna besproken met diverse groepen van onafhankelijke externe
experts tijdens verschillende bijeenkomsten, waarbij
wetenschappelijke protocollen zijn gebruikt om tot een weging te
komen. In een dergelijk protocol komt onder andere aan bod of het
wetenschappelijk bewijs relevant is voor beroepsmatige blootstelling:
betreft het een onderzoek bij mensen of bij dieren, in een werksituatie
of in een laboratorium en op welke manier vond blootstelling plaats?
Zo is een workshop met experts georganiseerd om de indeling van de
verschillende typen kanker te bespreken. Hierbij is ook een aantal
publicaties van na januari 2019 aangedragen door experts, welke zijn
meegenomen in de beoordeling. Dit heeft er toe geleid dat
strottenhoofdkanker bij de actualisatie in 2019 in een andere categorie
is ingedeeld.
Daarnaast is er een workshop georganiseerd om de wetenschappelijke
literatuur (o.a. aangedragen door professor J.W. Cohen Tervaert) over
andere aandoeningen van het afweersysteem te evalueren en duiden.
Tijdens deze workshop is ook specifiek gekeken of blootstelling aan
chroom-6 auto-immuunziekten kan veroorzaken. Er is echter geen
enkel wetenschappelijk bewijs gevonden voor auto-immuunziekten bij
mensen.

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 7 van 8

De indeling zoals door onafhankelijke externe experts vastgesteld (na
weging van alle beschikbare wetenschappelijke informatie) tijdens
deze workshops is vervolgens ook getoetst door de onafhankelijke
inhoudelijke klankbordgroep met artsen, advocaten en
wetenschappers die zijn voorgedragen door zowel
belangenbehartigers, vakbonden als Defensie.
De beoordelingen van de RIVM wetenschappers, de onafhankelijke
externe expertgroepen en de onafhankelijke inhoudelijke
klankbordgroep zijn meegenomen in het onderzoek en de uiteindelijke
conclusies in het geactualiseerde RIVM rapport 2020-0019.

Datum
11 februari 2021
Ons kenmerk
DMG-2021-0008

Met vriendelijke groet,

Drs. R. van der Ent
Hoofd Centrum Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 8 van 8