Mariene Strategie voor het
Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 1

Mariene Strategie voor het
Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 1

Inhoud

Samenvatting

7

Hoofdstuk 1 Inleiding

17

1.1
1.2
1.3
1.4

17
19
20
20

Aanleiding: de Kaderrichtlijn Mariene Strategie
Afbakening
Totstandkoming van de Mariene Strategie Deel I
Leeswijzer

Voetnoten 		

21

Hoofdstuk 2 Initiële beoordeling

23

2.1

Inleiding
2.1.1 Korte karakterisering van het Nederlandse deel van de Noordzee

23
24

2.2

Kenmerken en huidige milieutoestand van het mariene ecosysteem
2.2.1 Habitats
2.2.2 Plankton
2.2.3 Bodemleven
2.2.4 Vissen
2.2.5 Vogels
2.2.6 Zeezoogdieren
2.2.7 Klimaatverandering en het mariene ecosysteem

25
25
27
28
32
38
34
37

2.3

Economische en sociale analyse van het gebruik van de Noordzee
2.3.1 Economische analyse
2.3.2 Sociale analyse

38
38
42

2.4

Overheersende verstoringen en effectiviteit van beleid
2.4.1 Fysieke verstoringen
		
Hydrografische ingrepen
		
Visserij
		
Zwerfvuil
		
Toevoer van energie, waaronder onderwatergeluid
2.4.2 Chemische verstoringen
		
Nutriënten
		
Vervuilende stoffen
2.4.3 Biogene verstoringen
		
Inbreng van exoten
2.4.4 Cumulatieve en synergetische effecten

43
43
43
47
51
53
55
55
57
60
60
61

2.5

Aan de aantasting van het mariene milieu verbonden kosten

62

2.6

Conclusies

64

Voetnoten		
			

66

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 3

Hoofdstuk 3 Goede milieutoestand, milieudoelen en indicatoren

71

3.1

Inleiding

71

3.2

Beleidsinzet van de Mariene Strategie

71

3.3

Overzicht van de goede milieutoestand, de milieudoelen en de indicatoren
3.3.1 Overwegingen bij de goede milieutoestand 2020
3.3.2 Overwegingen bij de milieudoelen 2020
3.3.3 Overwegingen bij de indicatoren
3.3.4 Relatie met verdragen en EU-regelgeving

75
79
79
81
81

3.4

Mariene ecosysteem
3.4.1 Goede milieutoestand Nederlandse Noordzee-ecosysteem 2020
3.4.2 Milieudoelen 2020
3.4.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.4.4 Indicatoren

82
82
84
86
86

3.5

Exoten
3.5.1 Goede milieutoestand Exoten 2020
3.5.2 Milieudoelen 2020
3.5.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.5.4 Indicatoren

88
88
89
89
89

3.6

Eutrofiëring
3.6.1 Goede milieutoestand Eutrofiëring 2020
3.6.2 Milieudoelen 2020
3.6.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.6.4 Indicatoren

89
89
90
90
90

3.7

Hydrografische eigenschappen
3.7.1 Goede milieutoestand Hydrografie 2020
3.7.2 Milieudoelen 2020
3.7.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.7.4 Indicatoren

91
91
92
92
92

3.8

Vervuilende stoffen
3.8.1 Goede milieutoestand Vervuilende stoffen 2020
3.8.2 Milieudoelen 2020
3.8.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.8.4 Indicatoren

92
92
93
93
93

Vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke consumptie
3.9.1 Goede milieutoestand Vervuilende stoffen in visproducten
		
voor menselijke consumptie 2020
3.9.2 Milieudoelen 2020
3.9.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.9.4 Indicatoren

95

3.10 Zwerfvuil
3.10.1 Goede milieutoestand Zwerfvuil 2020
3.10.2 Milieudoelen 2020
3.10.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.10.4 Indicatoren

96
96
97
97
97

3.9

4|

95
95
95
95

3.11 Onderwatergeluid
3.11.1 Goede milieutoestand Onderwatergeluid 2020
3.11.2 Milieudoelen 2020
3.11.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en voorgenomen beleid
3.11.4 Indicatoren

98
98
98
98
99

3.12 Cumulatie van effecten

99

3.13 Aanzet tot uitwerking van de Mariene Strategie tot 2020
3.13.1 De beleidsopgave: aanzet tot een maatregelenprogramma
3.13.2 Aanzet tot een monitoringprogramma
3.13.3 Kennisprogrammering
3.13.4 Internationale samenhang en samenwerking

100
100
103
103
104

3.14 Doorkijk na 2015
3.15 Financiën

106
106

Voetnoten		

107

Bronnen		

109

Afkortingen		

117

Bijlagen		
119
1.
Overzicht van internationale verdragen en regelgeving en hun relatie met de 		
descriptoren van de KRM
121
2.
Internationale afstemming Mariene Strategie
129
3.
Overzicht participatieproces
131
4.
Initiële beoordeling in buurlanden
133
5.
De uitzonderingspositie voor militaire activiteiten en nationale veiligheid
137

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 5

6|

Samenvatting

Aanleiding
Kaderrichtlijn Mariene Strategie
De Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM, 2008)
verplicht de lidstaten tot het treffen van de nodige
maatregelen om in hun mariene wateren een goede
milieutoestand te bereiken en/of te behouden.
In 2012 moet het kabinet voor het Nederlandse deel van de
Noordzee een besluit nemen over de initiële beoordeling, de
te bereiken goede milieutoestand en daarbij behorende doelen
en indicatoren. Dit geheel vormt de Mariene Strategie Deel I.
Uiterlijk in 2014 moet Nederland rapporteren over het bijbehorende monitoringprogramma (Mariene Strategie Deel
II) en uiterlijk in 2015 over het programma van maatregelen
(Mariene Strategie Deel III).
Dit document omvat de Mariene Strategie Deel I: de initiële
beoordeling, de te bereiken goede milieutoestand en de
daarbij behorende doelen en indicatoren. In het verlengde
hiervan formuleert het kabinet op hoofdlijnen de beleidsopgave tot 2020. Tevens wordt invulling gegeven aan de
openbaarmaking van relevante informatie over mariene
beschermde gebieden, conform artikel 13 lid 6 van de
richtlijn. Voorst bevat Deel I een verkenning op hoofdlijnen
van de kennis- en monitoringopgaven tot 2020.
De uitvoering van het programma van maatregelen start
in 2016. Daarna volgen cycli van zes jaar waarin de Mariene
Strategie moet worden herzien. Het werkproces voor de
eerste actualisering loopt in de periode 2018-2021. Dan zal

ook worden beoordeeld of de milieudoelen om de goede
milieutoestand te bereiken worden gehaald, of dat de goede
milieutoestand is behouden.
Van 25 mei tot en met 5 juli 2012 lag de ontwerp Mariene
Strategie Deel I voor het publiek ter inzage. De reacties van
het kabinet zijn verwoord in een Nota van Antwoord. Waar
nodig zijn de zienswijzen in de Mariene Strategie Deel I
verwerkt.

De Nederlandse Mariene Strategie
Ambitie
Het kabinet streeft er naar om, voor de huidige en toe‑
komstige generaties, een gezonde milieutoestand en
biodiversiteit van de Noordzee te hebben en veilig te stellen
als een belangrijke bron voor de economie en de voedsel‑
voorziening. Met de Mariene Strategie zet het kabinet
daarvoor tussen 2012 en 2015 de koers uit.
Dit streefbeeld is onderdeel van het Nationaal Waterplan
(NWP): de Noordzee is een gezond en veerkrachtig marien ecosysteem
dat duurzaam kan worden gebruikt. Zo geeft de Mariene Strategie
mede invulling aan het NWP waarin de (ruimtelijke) voorwaarden zijn gegeven voor het duurzaam, ruimte-efficiënt
en veilig gebruik van de Noordzee, in evenwicht met de
belangen van het mariene ecosysteem zoals vastgelegd in de
Kaderrichtlijn Water, de Kaderrichtlijn Mariene Strategie en
de Vogel- en Habitatrichtlijn.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 7

De KRM vormt de Europese milieupijler van het integraal
maritiem beleid in de mariene wateren. De ambitie van het
kabinet heeft dezelfde strekking als die van de KRM: het
mariene milieu moet worden beschermd en in stand blijven
door verslechtering te voorkomen en, waar mogelijk,
schade te herstellen. Verontreiniging en andere verstoringen van het ecosysteem moeten dusdanig verminderen,
dat er geen risico’s van betekenis meer bestaan voor het
mariene milieu, de biodiversiteit, de volksgezondheid en
het gebruik van de zee. Gebruik van de Noordzee moet
duurzaam zijn. Negatieve menselijke invloeden moeten
minimaal zijn, zodat het mariene ecosysteem optimaal
functioneert en zijn veerkracht behoudt.
Aanpak en benadering
Het kabinet kiest voor een nuchtere en pragmatische
aanpak, gericht op het beheersen van de grootste risico’s
voor het mariene ecosysteem en op de beste kansen voor
duurzaam gebruik in relatie tot het bereiken en behouden
van de goede milieutoestand.
Relatie tot bestaand beleid
De Mariene Strategie vult bestaand en al voorgenomen
beleid én de implementatie van internationale verdragen en
kaderrichtlijnen zo nodig aan met nieuwe beleidsopgaven
en maatregelen. Bestaand en voorgenomen beleid vormen
het vertrekpunt en spelen integraal mee bij het identificeren
van nieuwe beleidsopgaven en maatregelen om de goede
milieutoestand te realiseren. De Mariene Strategie is hiermee complementair aan bestaand en voorgenomen beleid,
maar neemt dit beleid niet expliciet mee in het pakket van
nieuwe beleidsopgaven en maatregelen.
Inhoudelijke en uitvoeringsbenadering
De ecosysteembenadering vormt – in combinatie met het
voorzorgsprincipe – de kern voor het vaststellen van de
aanvullende beleidsopgaven en het maatregelenpakket.
Adaptief beheer maakt het mogelijk om tijdens de uitvoering te leren van ervaringen en beleid bij te stellen. Het
proces van leren en bijstellen krijgt gestalte in het monitoringprogramma en de formele zesjaarlijkse herziening van
de gehele Strategie. Het wordt gevoed door de voortgezette
uitwisseling van ervaringen in het internationale multi- en
bilateraal overleg, en de kennisopgaven van de Strategie.
Deze adaptieve benadering sluit tussentijdse bijstelling van
beleid en/of nieuwe beleidsopgaven dus niet uit.
Onderdelen
De Mariene Strategie omvat de volgende stappen:
• Initiële beoordeling. Een inventarisatie is gemaakt van
ecologische waarden en economisch gebruik,
bedreigingen voor het ecosysteem, en bestaand en al
voorgenomen beleid, inclusief de effectiviteit hiervan.
De huidige toestand (of de historische ontwikkeling)
en verwachte ontwikkelingen tot 2020 en daarna zijn
8|

omschreven op basis van de laatste wetenschappelijke
kennis en van inzichten van belanghebbenden.
• Goede milieutoestand 2020. De goede milieutoestand
is beschreven als: de Noordzee is schoon, gezond en
productief, het ecosysteem functioneert optimaal en is
veerkrachtig, en het gebruik van de zee is duurzaam.
• Milieudoelen 2020. In relatie tot de te behalen of te
behouden goede milieutoestand zijn haalbare doelen
geformuleerd om bij geïdentificeerde schade en risico’s
verslechtering tegen te gaan en – waar mogelijk –
verbetering van het mariene milieu te bewerkstelligen.
• Beleids- en kennisopgaven tot 2020. Waar beleid ontbreekt
of versterking behoeft, neemt de Mariene Strategie
nieuwe beleidsopgaven op. Voor invulling van kennis‑
hiaten zijn specifieke onderwerpen geformuleerd. Dit
speelt voor: eventuele nieuwe beleidsopgaven,
indicatorenontwikkeling, maatregelen en de actualisering van de Mariene Strategie.
• Indicatoren en monitoring. Er zijn indicatoren vastgesteld
om te kunnen volgen of de doelen en de goede milieu‑
toestand worden gehaald, of dat bijstelling nodig is
van beleid of van maatregelen. Voor sommige doelen
ontbreken nog indicatoren. Zij zijn in ontwikkeling,
moeten worden verbeterd of worden later toegevoegd.
Het monitoringprogramma is in 2014 gereed.
• Maatregelen. De nieuwe beleidsopgaven zijn het uitgangspunt voor het ontwerpen van de meest effectieve en
kosten- en uitvoeringsefficiënte maatregelen. Een besluit
over het programma van maatregelen valt in 2015. De
uitvoering start in 2016.
Participatie en draagvlak
De Nederlandse Mariene Strategie Deel I is in breed overleg
met wetenschappelijke instituten en zoveel mogelijk
belanghebbenden tot stand gekomen, en is ook zowel
multilateraal in OSPAR- en EU-verband als bilateraal met
buurlanden gedeeld en getoetst. De reacties uit de terinzagelegging zijn ten volle meegewogen.
Internationale aanpak en kansen benutten
Nederland werkt bij de uitvoering van de Mariene Strategie
in EU- en OSPAR-verband nauw samen met buurlanden in
de subregio Noordzee (synergie, coherentie, kosten‑
effectiviteit). De inzet krijgt gestalte binnen de context van
de duurzaamheidsagenda (‘groene groei’). Kenmerk daarvan
is het benutten van kansen voor ontwikkeling, innovatie
én maatschappelijk initiatief. Dit heeft de voorkeur boven
uitsluiten en reguleren.

Bevindingen uit de initiële beoordeling
Ecologische waarden
De Nederlandse Noordzee is een ondiepe, voedselrijke zee
met van nature een grote rijkdom aan soorten en een grote
biomassa. De visstand is van origine omvangrijk en vooral

de kustzone is het leefgebied van grote aantallen vogels
van velerlei soort. Dit alles is grotendeels te danken aan de
grote toevoer van nutriënten in het water van de rivieren die
in de Noordzee uitmonden. De relatief geringe diepte van
de Noordzee maakt een sterke interactie mogelijk tussen
processen in de waterkolom en in de bodem, een factor die
bijdraagt aan de soortenrijkdom en productiviteit.
Direct en indirect gebruik
Het Nederlandse deel van de Noordzee is één van de meest
intensief gebruikte zeeën ter wereld. Scheepvaart en
havenactiviteiten, olie- en gaswinning, zandwinning en
visserij zijn de omvangrijkste gebruiksvormen. De havens en
olie- en gaswinning nemen het leeuwendeel van de totale
toegevoegde waarde van zo’n 35 miljard euro (2007) voor
hun rekening. De ruimte die de Noordzee biedt, wordt ook
benut voor de aanleg van windturbineparken. Het strand is
een economisch belangrijke trekpleister voor toeristen uit
binnen- en buitenland.
Bedreigingen: ecologische degradatie en biodiversiteitverlies
In het Nederlandse deel van de Noordzee zijn positieve
ontwikkelingen waar te nemen. Vigerend beleid draagt
daaraan bij. Zo gaat het met een aantal commerciële vissoorten en de zeezoogdieren weer veel beter dan voorheen.
De vervuiling is sterk afgenomen. De huidige toestand
van het mariene milieu waarborgt niettemin nog geen
gezonde structuur en functies van de mariene ecosystemen.
Als gevolg van menselijk handelen zijn bodemhabitats
veranderd of beschadigd. Kwetsbare structuren zijn over uitgestrekte arealen zelfs geheel verdwenen. Sommige soorten
vis en bodemdieren worden in hun voortbestaan bedreigd,
of komen niet meer voor. Ook van enkele vogelsoorten is
achteruitgang van populaties vastgesteld. De ontwikkeling
van de populaties van zeezoogdieren toont weliswaar een
positieve trendombuiging, maar deze populaties zijn nog
altijd kwetsbaar als gevolg van de matige habitatkwaliteit.
Er zijn nog veel kennishiaten. Zo zijn de precieze aard
en omvang van de biologische schade aan het mariene
ecosysteem, veroorzaakt door het gebruik, nog moeilijk te
bepalen. Wel zijn nog steeds voortschrijdende verandering
en achteruitgang in de biodiversiteit van de Noordzee
duidelijk waar te nemen.

Goede milieutoestand en milieudoelen
Hieronder volgt een overzicht van de omschrijvingen van
de goede milieutoestand in 2020 met de daarbij behorende
doelen voor de elf descriptoren van de KRM. Vanwege de
grote onderlinge samenhang zijn de vier descriptoren
biodiversiteit, voedselwebben, commerciële vis, schaal- en
schelpdieren, en integriteit van de zeebodem in de Mariene
Strategie samengenomen tot de descriptor ‘Mariene
Ecosysteem’.
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 9

Overzicht KRM-descriptoren, goede milieutoestand en milieudoelen 2020
Descriptor

Goede milieutoestand 2020

Milieudoel 2020

Mariene ecosysteem
(omvat descriptoren biodiversiteit, commerciële vis
en schaal- en schelpdieren,
voedselwebben, integriteit
van de zeebodem)

•

Hoofddoel: structuur van het ecosysteem:

•

•

•

De biologische diversiteit wordt behouden. Het voorkomen en de kwaliteit van
habitats en de verspreiding en dichtheid
van soorten zijn in overeenstemming met
de heersende fysiografische, geografische
en klimatologische omstandigheden.
Populaties van alle commercieel geëxploiteerde soorten vis en schaal- en schelpdieren blijven binnen veilige biologische
grenzen, en vertonen een opbouw qua
leeftijd en omvang die kenmerkend is voor
een gezond bestand.
Alle elementen van de mariene voedselketens, voor zover deze bekend zijn, komen
voor in normale dichtheden en diversiteit
en op niveaus die de dichtheid van de
soorten op de lange termijn en het behoud
van hun volledige voortplantingsvermogen
garanderen.
De integriteit van de zeebodem is zodanig
dat de structuur en de functies van de ecosystemen zijn gewaarborgd en dat vooral
bentische ecosystemen niet onevenredig
worden aangetast.

Het tussendoel voor 2020 is de trend van verslechtering van
het mariene ecosysteem als gevolg van schade aan bodem‑
habitat en aan de biodiversiteit, om te buigen naar een ontwikkeling in de richting van herstel.
Dit is een eerste stap naar een situatie waarin het mariene
ecosysteem in het Nederlandse deel van de Noordzee op langere termijn (deels) kan herstellen. Het toekomstbeeld is een
structuur waarbij relatieve verhoudingen van de ecosysteemcomponenten (habitats en soorten) in overeenstemming
zijn met die welke behoren bij de heersende fysiografische,
geografische en klimatologische omstandigheden.
Subdoelen:
1. Soorten:
Benthos:
a) Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding van
populaties langlevende en/of kwetsbare (voor fysieke
beroering gevoelige) benthos soorten.
Vissen:
b) Verbetering van de populatieomvang, -conditie en verspreiding van kwetsbare vissoorten, voor zover achteruitgang door menselijke activiteiten is veroorzaakt. Hieronder
vallen vissoorten met een langdurige negatieve trend in de
populatieomvang en vissoorten met een laag reproductief
vermogen (roggen en haaien). De doelen voor verbetering
van de toestand van de habitatrichtlijnsoorten zijn
conform de landelijke doelen van de Habitatrichtlijn. Voor
commerciële vis en schaal- en schelpdieren die onder deze
omschrijving vallen, gelden subdoelen c en d.
c) Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of
schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij (F) op
de waarde of kleiner dan de waarde blijft die behoort bij
een maximale duurzame oogst (Maximum Sustainable
Yield, MSY): F≤Fmsy
d) De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass
of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of schelp‑
dieren ligt boven het voorzorgniveau Bpa.
e) Minimaliseren en uiteindelijk elimineren van discards bij
visserij.
Vogels:
f) De doelen voor vogelrichtlijnsoorten zijn conform de
landelijke doelen van de Vogelrichtlijn. Voor pelagische
zeevogels waarvoor het Nederlandse deel van de Noordzee
van belang is maar waarvoor geen vogelrichtlijn gebieden
zijn geselecteerd, is het doel om op regionale schaal een
gunstige staat van instandhouding te realiseren. Voor
soorten waarbij dit relevant is wordt rekening gehouden
met een afnemende beschikbaarheid van voedsel ten
gevolge van afnemende visserijdiscards en afnemende
eutrofiëring.

10 |

Zeezoogdieren:
g) Voor de zeezoogdieren die onder de werking van de
Habitatrichtlijn vallen (gewone en grijze zeehond en bruinvis), zijn de doelen gelijk aan de landelijke doelen onder de
Habitatrichtlijn.
Demografische kenmerken:
h) De demografische karakteristieken van vis-, vogel- en
zeezoogdierpopulaties zijn kenmerkend voor veerkrachtige
populaties, bijvoorbeeld natuurlijke grootte- en leeftijdsgroepen, sekseverhoudingen, reproductie en sterfte. Voor
commercieel beviste vissoorten dragen de subdoelen c en
d bij aan dit subdoel.
2. Voedselwebben:
i) Het effect van menselijke interventies op interacties tussen
verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt
verminderd, daar waar er een probleem is.
3. Habitats:
j) De verspreiding en de omvang van overheersende (pre‑
dominante) blijft min of meer gelijk (dat wil zeggen binnen
de grenzen van natuurlijke variatie op EUNIS-niveau 3).
k) Voor de speciale habitattypes die onder de Habitatrichtlijn
beschermd zijn, gelden de landelijke doelstellingen van de
Habitatrichtlijn.
l) Aanvullend hierop verbetering van de kwaliteit van
de diepere slibrijke delen en diepere niet-dynamische
zandbodems op het Nederlandse deel van de Noordzee.
De kwaliteit van habitats heeft betrekking op de fysieke
structuur, ecologische functie en de diversiteit en structuur
van de geassocieerde soortgemeenschappen.
m) Van de bodem van het Nederlands deel van de Noordzee
wordt 10 tot 15 procent niet noemenswaardig beroerd
door menselijke activiteiten.
Exoten

Door menselijke activiteiten geïntroduceerde
niet-inheemse soorten (exoten) komen voor
op een niveau waarbij het ecosysteem niet
verandert.

Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren.

Eutrofiëring

Door menselijke activiteiten teweeggebrachte
eutrofiëring is tot een minimum beperkt,
vooral de schadelijke effecten ervan, zoals
verlies van de biodiversiteit, aantasting van
het ecosysteem, schadelijke algenbloei en
zuurstofgebrek in de bodemwateren.

•

•

•
•
Hydrografische eigenschappen

Permanente wijziging van de hydrografische
eigenschappen berokkent de mariene ecosystemen geen schade.

De concentraties van nutriënten reduceren waar deze niet
aan de doelen van de KRW voldoen conform het tijdspad
van de KRW.
Algenbiomassa en -bloeien naderen de 50 procent boven
achtergrondwaarde. De concentratie van chlorofyl-a
gedurende het groeiseizoen van fytoplankton (maart september), die behoort bij de goede milieutoestand, ligt
niet hoger dan 50 procent boven de achtergrondwaarde,
conform de doelen voor de KRW ( tot 1 zeemijl vanaf de
basislijn) en OSPAR (daarbuiten).
Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen.
Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring.

Menselijke activiteiten resulteren niet in permanente grootschalige negatieve effecten op het ecosysteem als gevolg van
veranderingen in de hydrografische omstandigheden.
Operationeel doel:
Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het
bestaande wettelijke regime (bijvoorbeeld richtlijnen betreffende de miliueffect beoordeling van bepaalde openbare en

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 11

Overzicht KRM-descriptoren, goede milieutoestand en milieudoelen 2020 (vervolg)
Descriptor

Goede milieutoestand 2020

Milieudoel 2020
particuliere projecten, betreffende de beoordeling van de
gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s, en de habitatrichtlijn) en wettelijke beoordelingen
moeten op zo’n wijze worden uitgevoerd dat potentiële
effecten van permanente wijzigingen in hydrografische
omstandigheden, met inbegrip van cumulatieve effecten, in
de beschouwing worden betrokken op het meest geëigende
ruimtelijke schaalniveau op grond van de richtsnoeren die
hiervoor ontwikkeld zijn. (EUNIS-niveau 3, referentiejaar
2008).
In het kader van de implementatie van de KRW zijn doel‑
stellingen en maatregelen geformuleerd om de trekmogelijkheden van diadrome vissen te verbeteren.

Vervuilende stoffen

Concentraties van vervuilende stoffen zijn
zodanig dat geen verontreinigingeffecten
optreden.

•

•

•

De concentraties van vervuilende stoffen tegengaan, waar
deze niet aan de doelen van de KRW voldoen, conform het
tijdpad van de KRW.
Concentraties van andere bekende stoffen, waar deze
voldoen aan de normen van de KRW, niet boven de huidige
concentraties laten uitstijgen en zo mogelijk verder reduceren.
Specifiek voor TBT en olie, waarvan nu verontreiniging‑
effecten worden waargenomen, is het doel deze te voorkomen.

Operationeel doel:
Vóórkomen en omvang van significante ernstige verontreinigingen (bijvoorbeeld drijflagen afkomstig van morsverliezen
van olie en olieproducten, of morsverliezen van chemicaliën)
en hun impact op biota die door deze verontreiniging nadelig
worden beïnvloed, worden geminimaliseerd met behulp van
een geëigende op risicobeoordeling gebaseerde aanpak.
Vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke
consumptie

Vervuilende stoffen in vis en andere visserij‑
producten voor menselijke consumptie
overschrijden niet de grenzen die door communautaire wetgeving of andere relevante
normen zijn vastgesteld.

De niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten
uit de Noordzee overschrijden de normen van nationale en
internationale wetgeving niet.

Zwerfvuil

De eigenschappen van, en de hoeveelheden
zwerfvuil op zee, met inbegrip van afbraak‑
producten zoals kleine plastic deeltjes en
micro-plastic deeltjes, veroorzaken geen
schade aan het kust- en mariene milieu, en de
hoeveelheid neemt in de loop van de tijd af.

•

De toevoer van energie, waaronder onder‑
watergeluid,is op een niveau dat het mariene
milieu geen schade berokkent. Luide impulsgeluiden met een lage en middenfrequentie
en ononderbroken geluid met een lage frequentie geïntroduceerd in het mariene milieu
als gevolg van menselijke activiteiten hebben
geen nadelige invloed op ecosystemen.

•

Onderwatergeluid

12 |

•

•

De hoeveelheid zichtbaar zwerfvuil op de kust is
afgenomen (basisreferentie 2002-2009).
Er is een dalende trend in de hoeveelheid zwerfvuil in
mariene organismen (basisreferentie 2005-2009).

Individuele gevallen: voorkomen van schadelijke effecten
op populaties of het ecosysteemniveau, met name op
mariene fauna, als gevolg van specifieke activiteiten, zoals
heien en seismisch onderzoek.
Achtergrondgeluid en cumulatie van effecten op populaties of het ecosysteem: doelen in 2018, als er meer kennis
is.

Overzicht van geconstateerde noodzaak tot aanvullende beleids- en
kennisopgaven
Mariene ecosysteem
(= biodiversiteit + voedselweb + commerciële
visbestanden + zeebodemintegriteit)

Wel aanvullende beleidsopgave;
wel kennisopgave

Eutrofiëring

Geen aanvullende beleidsopgave

Exoten

Geen aanvullende beleidsopgave

Hydrografische eigenschappen

Geen aanvullende beleidsopgave

Vervuilende stoffen

Geen aanvullende beleidsopgave

Vervuilende stoffen in visproducten

Geen aanvullende beleidsopgave

Zwerfvuil

Wel aanvullende beleidsopgave;
wel kennisopgave

Onderwatergeluid

Geen aanvullende beleidsopgave;
wel kennisopgave

Beleidsopgaven
Mariene ecosysteem
De effecten van fysieke, chemische en biogene verstoringen
in de voorbije eeuw dragen in verschillende mate bij aan de
huidige toestand van het mariene ecosysteem. Zeker is dat
vooral kwetsbare benthische ecosystemen zijn aangetast
door fysieke schade aan de zeebodem als gevolg van bodemberoerende activiteiten, waaronder vooral de traditionele
boomkorvisserij. Ook het evenwicht in de diversiteit van
de visstand is aangetast. Van sommige kwetsbare soorten
zijn de populaties afgenomen. Vooral een aantal haaien- en
roggensoorten hebben zwaar te lijden gehad. De rivieren
optrekkende vissoorten zijn zeldzaam geworden door de
barrièrewerking van dijken en kustwerken. De teruggooi
van bijvangsten is een enorme verspilling. Alternatieve,
milieuvriendelijker visserijtechnieken zijn beschikbaar,
maar worden binnen het Europese Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (GVB) nog maar beperkt toegestaan. Exoten,
die door de scheepvaart of voor aquacultuur zijn geïntroduceerd, hebben hun effect op het ecosysteem.
De beheerplannen die worden ontwikkeld voor Natura
2000-gebieden bevatten onder andere beperkingen
voor de visserij en mitigatie voor barrièrewerking door
kunstwerken. Ze gaan in de kustzone cumulatie van
verstoringen tegen. Vigerend beleid voor exoten, vervuiling
en eutrofiëring leiden tot een drastische daling van risico’s
voor het mariene milieu (zie hierna). Dientengevolge zal
het verbeteren van de toestand van het mariene ecosysteem
buiten de beschermde gebieden vooral afhangen van
verdere verduurzaming van de visserij in het kader van de
herziening van het GVB (voorziene looptijd 2013-2022).

Aanvullende beleidsopgave(n) tot 2020:
• Het kabinet zet bij de herziening van het GVB primair
in op het duurzaam gebruik en de instandhouding
van natuurlijke hulpbronnen en ecosystemen in zee.
Dit houdt onder meer in: vermindering van de impact
van bodemberoerende visserij en het voorkómen van
bijvangsten van kwetsbare soorten.
• Aanvullend op de bestaande Natura 2000-gebieden
worden de gebieden Friese Front en Centrale Oestergronden
aangemerkt als zoekgebieden voor in GVB-kader te
nemen ruimtelijke beschermingsmaatregelen, gericht
op de bodemberoerende visserij. Zo nodig wordt ook
gekeken naar andere gebruiksfuncties.
Op dit moment zijn de onderhandelingen over de herziening van het GVB in volle gang. Het is moeilijk om op voorhand in te schatten in welke mate het nieuwe GVB aan de
ambities van Nederland zal bijdragen. Ook samenwerking
met andere lidstaten is een belangrijke voorwaarde, gelet op
de internationale dimensie van de visserij en de grensoverschrijdende spreiding van sommige visbestanden. De
inschatting is dat met deze inzet de goede milieutoestand
nog niet in 2020 en mogelijk ook niet in 2027 is te bereiken.
Deze voorzichtige inschatting hangt samen met enerzijds
de onzekerheid of het GVB de gewenste verduurzaming
oplevert en anderzijds de onzekerheid over het tempo van
herstel van het ecosysteem als gevolg van vermindering van
de visserijdruk in het algemeen en de specifieke gebiedsbescherming in het bijzonder. Het kabinet heeft als tussendoel
voor 2020: het ombuigen van de trend van verslechtering
van het mariene ecosysteem als gevolg van beschadiging
van bodemhabitat en aantasting van biodiversiteit.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 13

Exoten
Op het Nederlandse deel van de Noordzee bedreigen ook
exoten de biodiversiteit. Zo wordt de zwarte zee-eend
beperkt in zijn voedselaanbod doordat zijn hoofdvoedsel,
de halfgeknotte strandschelp (Spisula) is vervangen door de
Amerikaanse zwaardschede. De platte oester is verdrongen
door de Japanse oester. Menselijk ingrijpen in deze processen is vrijwel onmogelijk. Naar verwachting zal vigerend
beleid het risico op nieuwe introducties tussen 2020 en
2030 drastisch doen dalen. De goede milieutoestand is
daarmee voor wat betreft exotenintroductie te definiëren
als de toestand in 2020.
Aanvullende beleidsopgave tot 2020: geen.
Hydrografische eigenschappen
Grootschalige ingrepen in het verleden, zoals de aanleg van
de Deltawerken en Maasvlakte 1, hebben hydrografische
wijzigingen teweeggebracht die vooral doorwerken in het
kustecosysteem van de Noordzee (onder meer vismigratie
de rivier op). Deze ingrepen zijn van nationaal belang en
onomkeerbaar.
Van een aantal activiteiten met mogelijke effecten op
hydro‑grafische eigenschappen is de omvang toegenomen:
zandwinning voor kustverdediging en ophoogzand,
baggeren van vaargeulen naar de zeehavens, aanleggen van
windmolenparken, afzinken van olie-/gaspijpleidingen en
het leggen van kabels. De fysieke schade als gevolg van deze
activiteiten is lokaal en relatief klein. Waar nodig voorzien
eisen die worden gesteld bij de vergunningverlening
op basis van milieueffectrapportages, in mitigerende
of compenserende maatregelen. De conclusie is dat de
huidige situatie voldoende is om de goede milieutoestand
te borgen.
Aanvullende beleidsopgave tot 2020: geen.
Vervuiling/eutrofiëring/vervuilende stoffen in
visproducten
Tot voor kort waren de verontreiniging en eutrofiëring van
de Noordzee een bedreiging voor het mariene ecosysteem.
Naar verwachting zal het risico op negatieve effecten van
eutrofiëring en vervuilende stoffen op het ecosysteem tussen 2020 en 2027 klein zijn. Dit als gevolg van beleid uit het
verleden en vigerend beleid (op grond van KRW, MARPOL,
OSPAR en de Europese regelgeving voor voedselveiligheid).
De goede milieutoestand kan daarmee worden bereikt.

van microplastics in zee zijn weliswaar nog weinig bekend,
maar er zijn aanwijzingen van potentieel grote risico’s voor
de voedselketens. Het doel voor 2020 is de afname van de
hoeveelheid zwerfvuil op de kust en een dalende trend in de
hoeveelheid zwerfvuil in mariene organismen.
Aanvullende beleidsopgave tot 2020: in internationaal verband
wordt ingezet op het terugdringen van zwerfvuil en het verkennen van aanwezigheid en effecten van zwerfvuil in zee,
vooral van microplastics. Bij het terugdringen van zwerfvuil
richt het kabinet zich vooral op preventie. De sporen die
worden verkend zijn integrale bronaanpak, bewustwording,
efficiënter gebruik en hergebruik, en inzameling. Ook
wordt bekeken in hoeverre opruimen haalbaar is.
Kennisopgaven: gebrek aan kennis over de totale omvang
en de effecten van zwerfvuil op het ecosysteem maakt het
onmogelijk om uitspraken te doen over het bereiken van de
goede milieutoestand. De inzet is meer te weten te komen
over de aanwezigheid en de effecten van zwerfvuil in zee,
vooral van microplastics.
Onderwatergeluid
Het door de scheepvaart en andere menselijke activiteiten
geproduceerde onderwatergeluid is sinds het midden van
de twintigste eeuw flink toegenomen. Door gebrek aan
meetgegevens is het onduidelijk in hoeverre geluids‑
belasting een probleem is en wat de mogelijke cumulatieve
effecten zijn. Het doel voor 2020 is om schadelijke effecten
op ecosysteemniveau, als gevolg van specifieke op zichzelf
staande activiteiten zoals heien en seismisch onderzoek,
te voorkomen. Uit voorzorg wordt daarom de productie
van impulsgeluid van heien voor windturbineparken
gereguleerd; waar nodig zullen ook bij andere activiteiten,
zoals het gebruik van seismiek ten behoeve van olie- en
gaswinning, regels worden gesteld. Op ecosysteemniveau
(cumulatie en achtergrondgeluid) volgen doelen in 2018, als
meer kennis is opgedaan.
Aanvullende beleidsopgave tot 2020: vooralsnog geen.

Aanvullende beleidsopgave tot 2020: geen.

Kennisopgaven: door gebrek aan kennis over effecten van
onderwatergeluid op het ecosysteem, kan op dit moment
de goede milieutoestand niet exact worden omschreven. Te
onderzoeken aspecten zijn: vaststellen van het karakter van
de geluidsbronnen, de geluidsniveaus (inclusief temporele
en ruimtelijke variatie) en de aard van de belangrijkste
geluidsverstoringen. Tevens is de cumulatie van effecten van
verschillende soorten geluid van belang.

Zwerfvuil
Naar verwachting zal de hoeveelheid zwerfvuil afkomstig
van de belangrijkste bronnen: scheepvaart, visserij, recreatie
en rivieren, de komende jaren niet afnemen. Dit ondanks
het vigerend en voorgenomen beleid. De milieueffecten

Cumulatie van effecten
Tot nog toe ontbreekt het internationaal aan praktisch
toepasbare methodieken om cumulatieve effecten te
beschrijven of te voorspellen. Voor het tegengaan of voorkomen van cumulatieve effecten, kiest het kabinet voor een

14 |

toepassingsgerichte aanpak gericht op concrete besluiten
rondom specifieke (combinaties) van activiteiten in relatie
tot specifieke gevoelige onderdelen van het ecosysteem. Het
kabinet wil verkennen of deze aanpak is te vertalen naar een
methodiek om op het niveau van de zuidelijke Noordzee
cumulatieve effecten van verschillende ontwikkelscenario’s
of van beleidsstrategieën te beschrijven of te voorspellen,
gerelateerd aan de descriptoren van de KRM. Deze verken‑
ning maakt onderdeel uit van de actualisatie van het Noord‑
zeebeleid in de opvolger van het Nationaal Waterplan (Be‑
leidsnota Noordzee). De inzet is om deze verkenning uit te
voeren in samenwerking met de andere landen in de regio.
Uitwerking aanvullende beleidsopgaven naar programma van maatregelen
Met de inzet op de aanvullende beleidsopgaven voor
visserij, bodembescherming en zwerfvuil wil het kabinet in
2020 de neergaande trend in het mariene ecosysteem hebben omgebogen naar herstel, en wil het afname realiseren
van zwerfvuil in het mariene milieu. Uiterlijk in 2015 vindt
besluitvorming plaats over te nemen maatregelen in de
opvolger van het Nationaal Waterplan. Wanneer mogelijk
kunnen maatregelen ook eerder ingaan.
Indicatoren en monitoringprogramma
Het kabinet zet in op het gebruik van een zo beperkt
mogelijke set van zoveel mogelijk bestaande indicatoren
om de monitoring voor alle KRM-descriptoren effectief,
efficiënt en tegen redelijke kosten te kunnen uitvoeren. Ook
is het streven specifieke informatie te vergaren waarmee
de effectiviteit van de beleidsinzet is te beoordelen. Dat
is nodig om adaptief beheer te kunnen uitvoeren. Hierbij
worden ook de al ontwikkelde doelen van andere richtlijnen
en beoordelingswaarden uit OSPAR betrokken.
Het KRM-monitoringprogramma maakt zoveel mogelijk
gebruik van parameters die in OSPAR-, KRW-, VHR of
GVB-verband al worden (of zullen worden) gemeten. Het
programma volgt dan ook de monitoringprogramma’s die
in deze verbanden zijn of nog zullen worden opgesteld.
Voor het KRM-monitoringprogramma, dat in 2014 gereed
moet zijn, zijn op hoofdlijnen de indicatoren vastgesteld. Er
worden nog indicatoren bijgesteld en/of eventuele nieuwe
indicatoren ontwikkeld. Dit is nodig om bij de zesjaarlijkse
actualisering van de Mariene Strategie te kunnen beoordelen of de gestelde milieudoelen worden bereikt en of
uiteindelijk de goede milieutoestand binnen bereik komt of
is behouden. Het monitoringprogramma zal waar mogelijk
gezamenlijk met de buurlanden worden opgezet (synergie,
coherentie, kosteneffectiviteit).
Kennisprogrammering
Tot aan de actualisering van de initiële beoordeling in 2017
zijn de prioriteiten in de kennisprogrammering ten dienste
van indicatorenontwikkeling, maatregelenprogramma en

actualisering van de Mariene Strategie:
• Mariene ecosysteem: indicatorenontwikkeling, kennis verzamelen over de effecten van de belangrijkste verstorende
gebruiksvormen, waaronder bodemberoerende visserij,
en deze effecten en mogelijke cumulatieve effecten in
verschillende habitats en soorten herkennen. Hierbij
optimaal gebruikmaken van bestaande internationale
kennisstructuren (VHR, KRW, OSPAR).
• Zwerfvuil: vooral de risico’s van microplastics onderzoeken.
• Onderwatergeluid (impulsgeluid en achtergrondgeluid): de
inzet is kennis te verzamelen teneinde in de toekomst
waar nodig gericht beleid te kunnen ontwikkelen.
• Uitwerking van de drie speerpunten in maatregelen: onderzoek
doen naar de (kosten)effectiviteit van mogelijke
maatregelen in het kader van het GVB, voor aanvullende
bodembescherming en voor zwerfvuil. Dit ter voorbereiding van het maatregelenprogramma dat in de loop van
2014 in ontwerp gereed moet zijn.
• Cumulatie: beter inzicht in de cumulatie van effecten op
het mariene ecosysteem als gevolg van ontwikkelingen
in gebruik en andere externe invloeden met een doorkijk
na 2020.
Bij de kennisprogrammering wordt maximaal ingezet
op internationale afstemming en op samenwerking met
kennisinstituten en belanghebbenden.
De kosten
De uitgaven betreffen beleidsontwikkeling en maatregelen,
de indicatorenontwikkeling, kennisprogrammering en het
monitoringprogramma. Dit zijn aanvullende activiteiten op
de uitvoering van bestaand of al voorgenomen beleid. De
uitgaven dragen bij aan de opgave voor de KRM en worden
gedekt uit de begrotingen van het ministerie van Infrastructuur en Milieu en het ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. Daarbij wil het kabinet maximaal
gebruikmaken van bestaande nationale en internationale
samenwerkingsverbanden en financieringsstromen.
Randvoorwaarde voor de uitwerking en uitvoering is een
nuchtere aanpak: realisme, focus op de grootste risico’s,
balans tussen maatschappelijke baten en kosten en het
benutten van kansen voor ontwikkeling, innovatie en maatschappelijk initiatief in plaats van uitsluiten en ‘reguleren’.
Context
De Mariene Strategie staat niet op zichzelf. De uitvoering
ervan in isolement kan niet succesvol de goede milieutoestand bewerkstelligen. Net zoals bij de uitvoering van
bestaand en voorgenomen beleid, is effectieve samen‑
werking met andere landen van cruciaal belang. Daarnaast
zal veel afhangen van de bereidheid van bedrijven en maatschappelijke organisaties om te investeren in innovatieve
initiatieven voor duurzaam gebruik van de Noordzee.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 15

16 |

Hoofdstuk 1 Inleiding

Het kabinet streeft ernaar om, voor de huidige en
toekomstige generaties, een gezonde milieutoestand en
biodiversiteit van de Noordzee te hebben en veilig te stellen
als een belangrijke bron voor de economie en de voedselvoorziening. Met de Mariene Strategie Deel I zet het kabinet
tussen 2012 en 2015 de koers daarvoor uit.
Dit hoofdstuk beschrijft de directe aanleiding voor de
Mariene Strategie (1.1), de afbakening van het toepassings‑
gebied (1.2) en de totstandkoming van dit Deel I van de
Mariene Strategie (1.3). Het hoofdstuk sluit af met een
leeswijzer (1.4).

1.1 		 Aanleiding: de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie
In 2008 heeft het Europese Parlement de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie (KRM, Richtlijn 2008/56/EG)1 *) aangenomen. Hiermee is een kader vastgesteld waarbinnen de
lidstaten de nodige maatregelen nemen om uiterlijk in 2020
in de door hen beheerde zeeën de goede milieutoestand te
bereiken, te behouden of te herstellen. De KRM is in 2010 in
de Nederlandse wetgeving verankerd door middel van een
aanpassing in het Waterbesluit onder de Waterwet.2
De Europese Commissie beschouwt de KRM als de ‘milieupijler’ van de Integrated Maritime Policy for the European Union.
*) Voetnoten vindt u aan het slot van elk hoofdstuk

De richtlijn verplicht de lidstaten om vóór 15 juli 2015 een
bestuurlijk vastgestelde Mariene Strategie te ontwikkelen.3
Dit moet gebeuren in afstemming met andere lidstaten
in dezelfde mariene regio. De Mariene Strategie moet de
volgende onderdelen omvatten4:
1. een initiële beoordeling van het mariene milieu, af te
ronden uiterlijk 15 juli 2012
2. een omschrijving van de goede milieutoestand van de
betrokken wateren, vast te leggen uiterlijk 15 juli 2012
3. milieudoelen die bepalend zijn voor de goede milieutoestand, en de daarmee samenhangende indicatoren,
uiterlijk 15 juli 2012
4. een monitoringprogramma (opstellen én uitvoeren) voor
de beoordeling van ontwikkelingen en actualisering van
de doelen, uiterlijk 15 juli 2014
5. een programma van maatregelen gericht op het in 2020
bereiken en/of behouden van de goede milieutoestand,
uiterlijk 2015. Dit maatregelenprogramma moet uiterlijk
in 2016 in werking treden.
Met dit Deel I van de Mariene Strategie vult Nederland
de onderdelen 1 tot en met 3 van de richtlijn in. In het
verlengde hiervan formuleert het kabinet op hoofdlijnen
de beleidsopgave tot 2020. Tevens wordt invulling gegeven
aan de openbaarmaking van relevante informatie over
mariene beschermde gebieden, conform Artikel 13 lid 6
van de richtlijn. Voorts bevat Deel I een verkenning op
hoofdlijnen van de kennis- en monitoringopgaven tot 2020.
Dit is de opmaat voor de Mariene Strategie Deel II over het
monitoringprogramma en Deel III over het programma van
maatregelen om de gestelde milieudoelen te halen.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 17

Figuur 1. Toepassingsgebied van de Mariene Strategie in het Nederlandse deel van de Noordzee.

18 |

De goede milieutoestand, milieudoelen en het maat‑
regelenprogramma worden opgenomen in de opvolger
van het Nationaal Waterplan in 2015. Dan treden, na
afstemming met de Tweede Kamer, de formuleringen voor
de goede milieutoestand en de milieudoelen definitief in
werking. Tot die tijd geldt conform artikel 3, lid 4 van het
EU-verdrag dat niet in strijd met de doelen van de richtlijn
mag worden gehandeld.5

territoriale zee meer bevoegdheden dan daarbuiten in de
EEZ. Maatregelen met betrekking tot de visserij vallen onder
de exclusieve competentie van het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid13 (GVB) van de Europese Commissie. Conform
de initiële plannen van de Europese Commissie zouden
lidstaten onder het nieuwe GVB (2013 e.v.) een grotere
bevoegdheid krijgen om regionaal invulling te geven aan
het visserijbeleid.

Volgens de richtlijn moeten de lidstaten om de zes jaar
hun Mariene Strategieën actualiseren.6 Dit betekent dat
Nederland in 2018 de onderdelen initiële beoordeling, goede
milieutoestand, en doelen en indicatoren actualiseert, in 2020
gevolgd door het tweede monitoringprogramma en in 2021
door het tweede maatregelenprogramma.

Inhoudelijk
In het Nationaal Waterplan14 (NWP) heeft het kabinet de
strategie bepaald voor de implementatie van de KRM tussen
nu en 2020. Het beleid waarvoor in het NWP is gekozen,
streeft op een termijn tot 2020 naar duurzaam, ruimteefficiënt en veilig gebruik van de Noordzee. Zoals is vastgelegd in KRM, KRW en VHR moet dat gebruik in evenwicht
zijn met het ecosysteem. De Mariene Strategie vult het
beleidskader van het NWP nader in door de eisen van de
KRM uit te werken, in aanvulling op beleid dat conform de
VHR, GVB en KRW al is geïmplementeerd.

De Commissie zal in 2012-2013 de initiële beoordeling, de
formulering van de goede milieutoestand en de milieudoelen en indicatoren van alle lidstaten nog toetsen aan
de richtlijn. Eventuele noodzakelijke bijstellingen van de
Mariene Strategie worden opgenomen in de opvolger van
het Nationale Waterplan.

1.2 Afbakening
Geografisch
De Nederlandse Mariene Strategie heeft betrekking op het
Nederlandse deel van de Noordzee. Dit toepassingsgebied
betreft het water, de zeebodem en de ondergrond,
zee‑waarts van de basislijn7 vanwaar de breedte van de
territoriale zee wordt gemeten. De buitengrens van het
toepassingsgebied wordt gevormd door de internationale
grenzen van het Nederlandse continentaal plat (tevens grens
van de Exclusieve Economische Zone (EEZ)). De Ooster- en
Westerschelde en de Waddenzee maken geen deel uit van
het toepassingsgebied van de Mariene Strategie. De Noordzee heeft echter wel een relatie met deze twee gebieden.
Deze gebieden genieten al volledige bescherming volgens
de Vogelrichtlijn8 en de Habitatrichtlijn9 (samen de VHR)
en zijn daarmee aangewezen als Natura-2000 gebieden. Ze
vallen tevens onder de werking van de Kaderrichtlijn Water10
(KRW). De ecologische bescherming van deze gebieden is
hiermee gewaarborgd.11 Daarnaast heeft beleid dat gericht is
op de Noordzee, met name de noordzeekustzone, (in)direct
effect op het functioneren van de Waddenzee en de zuid‑
westelijke delta.
Bij het opstellen van de mariene strategie is er rekening
mee gehouden dat het Nederlandse deel van de Noordzee
onderdeel is van de KRM-subregio Noordzee –­ in ruime zin
en met inbegrip van het Kattegat en het Kanaal – binnen het
noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan.12
Tot één kilometer zeewaarts vanaf de basislijn is de territoriale zee gemeentelijk en provinciaal ingedeeld. Daarbuiten
is het rijk geheel verantwoordelijk. Het rijk heeft binnen de

Bij het beschrijven van de initiële beoordeling, milieu‑
doelen en indicatoren, en bij de uitwerking van het maatregelenpakket van de Mariene Strategie, wordt rekening
gehouden met wat is afgesproken en in gang gezet in het
kader van ander EU-beleid en (regionale zee)verdragen.15
(Zie voor een totaaloverzicht van relevante verdragen voor
de Mariene Strategie bijlage 1). In dit verband zijn vooral
relevant: de KRW, de VHR, het GVB, het OSPAR-verdrag
(Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in
het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan)16, en het
Biodiversiteitsverdrag17.
De Mariene Strategie maakt inzichtelijk hoe bestaand en
voorgenomen beleid bijdraagt aan de goede milieutoestand
op de Noordzee. Om de goede milieutoestand te bereiken,
formuleert de Mariene Strategie waar nodig aanvullende
beleidsopgaven, kennisopgaven en monitoring. Kortom,
de Mariene Strategie is complementair aan bestaand beleid,
maar zonder dit bestaande beleid als zodanig in het pakket
te integreren.
Tot zover de formele afbakening, waarop de Mariene Strategie zich specifiek richt. Het kabinet heeft echter een bredere
ambitie. Het NWP spreekt zich ook uit voor ondersteuning
van alle serieuze initiatieven voor een duurzamer gebruik
van de Noordzee die bijdragen aan een sterkere economie
én ecologie. Deze vallen niet binnen de kaders en de
rapportageverplichting van de KRM. Deze bredere beleidsmatige en maatschappelijke uitdaging past in de visie van
het kabinet op de ‘groene groei’. Zij zal de komende periode
worden uitgewerkt in de Agenda voor de Noordzee, zoals
gemeld in de brief aan de Tweede Kamer in reactie op het
advies van de Raden voor de Leefomgeving en Infrastructuur
Een zee van Mogelijkheden18.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 19

1.3 Totstandkoming van de Mariene
Strategie Deel I
De Mariene Strategie Deel I is tot stand gekomen in overleg
met de Noordzeegebruikers en andere belanghebbenden
bij de Noordzee. Verder heeft Nederland intensief
deelgenomen aan internationale afstemming tussen de
lidstaten. Dat gebeurde in het kader van het OSPAR-verdrag
en in de werk- en expertgroepen die door de lidstaten en
de Europese Commissie zijn opgericht onder de Common
Implementation Strategy19 van het informele EU-Overleg van
Mariene Directeuren.
Wetenschappelijk advies
Bij de totstandkoming is zoveel mogelijk gebruikgemaakt
van de laatste wetenschappelijke inzichten. De wetenschappelijke basis voor de initiële beoordeling is vervat in het voor
dit doel opgestelde adviesdocument van de kennisinstituten
Deltares en IMARES.20 Voor de beschrijving van de goede
milieutoestand, milieudoelen en daarbij behorende indicatoren
zijn tevens de adviesdocumenten van Deltares en IMARES
als vertrekpunt genomen.21, 22 Deze kennis is aangevuld met
studies en resultaten uit workshops en werkgroepen die in
OSPAR- of EU-verband zijn georganiseerd.
Afstemming met belanghebbenden
De belanghebbenden op de Noordzee zijn volgens het
principe van joint fact finding nauw betrokken geweest bij
de totstandkoming van de adviesdocumenten. De nauwe
afstemming met belanghebbenden is daarna voortgezet
tijdens het schrijfproces voor de Mariene Strategie Deel I.
Conform de procedure die de Waterwet voorschrijft23, heeft
gedurende de periode van 25 mei tot en met 5 juli 2012
de ontwerp Mariene Strategie Deel I voor het publiek ter
inzage gelegen. De resultaten van de terinzagelegging zijn
verwoord in een Nota van Antwoord.23a De terinzagelegging
omvatte tevens de openbaarmaking van relevante informatie over mariene beschermde gebieden, conform Artikel 13
lid 6 van de richtlijn.23b
Internationale samenhang
Nederland heeft vooral in OSPAR-verband23c en in de door
de Europese Commissie ingestelde werk- en expertgroepen
geijverd voor zoveel mogelijk coördinatie en consistentie
tussen de afzonderlijke mariene strategieën van de lid‑
staten. Waar mogelijk heeft Nederland initiatieven genomen om door samenwerking meer synergie en efficiency in
de aanpak te bereiken. In OSPAR-verband heeft een hoge
mate van informatiedeling en gezamenlijke beoordeling
van de mariene wateren plaats gevonden. Veel energie
gestoken in het uitwisselen en de coördinatie van het
verder ontwikkelen van bestaande methodieken voor het
beoordelen van de goede milieutoestand (indicatoren‑
ontwikkeling). Ook is gewerkt aan de ontwikkeling van
gecoördineerde milieudoelen en indicatoren. De prio20 |

riteit lag daarbij bij de directe buurlanden: het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland en België. Tijdens de terinzagelegging van het ontwerpkabinetsbesluit, heeft Nederland de
afstemming uit tot Frankrijk en Denemarken uitgebreid, dat
zijn de overige landen met welke Nederland het zuidelijk
deel van de KRM-subregio Noordzee deelt. In de Nota
van Antwoord naar aanleiding van de terinzagelegging
is aangegeven welke zienswijzen tot aanpassing van de
Mariene Strategie Deel I hebben geleid.
Het hierboven geschetste proces van publieke consultatie
en informatievoorziening, en de deelname van technologische instituten, geeft ruimschoots invulling aan de eisen
die de KRM stelt aan deelname van betrokken partijen,
internationale coördinatie en samenwerking, en benutting
van bestaande internationale samenwerkingsstructuren
zoals de regionale zeeverdragen.24 Ook diverse universiteiten hebben daaraan een bijdrage geleverd.
Het kabinet wil deze werkwijze voortzetten bij de uitwerking
van de Mariene Strategie in het monitoringprogramma
(Deel II) en het programma van maatregelen (Deel III).
Zie voor een samenvattend overzicht van activiteiten ten
behoeve van afstemming met belanghebbenden en andere
lidstaten de bijlagen 2 en 3.

1.4 Leeswijzer
De Mariene Strategie Deel I is uitgewerkt in de twee
volgende hoofdstukken.
Hoofdstuk 2 presenteert de initiële beoordeling. Deze omvat
een korte karakterisering van het Nederlandse deel van de
Noordzee, een beschrijving van de kenmerken en huidige
milieutoestand van het ecosysteem, de economische en
sociale analyse van het gebruik, de overheersende versto‑
ringen en de effectiviteit van beleid en ook de huidige
kosten die zijn verbonden aan het tegengaan van de aan‑
tasting van het milieu. Het hoofdstuk sluit af met een con‑
clusie over de huidige milieutoestand van het ecosysteem
en een doorkijk naar de milieutoestand die in 2020 en
daarna is te verwachten bij ongewijzigd beleid.
Hoofdstuk 3 geeft de beleidsinzet aan tot 2020. Het kabinet
formuleert hier zijn ambitie en de hoofdlijnen van de
aanpak. De uitwerking daarvan omvat de beschrijving
van de goede milieutoestand, milieudoelen en indicatoren. Waar
vigerend en al voorgenomen beleid niet volstaat, zijn
aanvullende beleidsopgaven aangegeven. Op basis van
dit alles biedt dit hoofdstuk ook een aanzet voor het
monitoringprogramma in 2014 (Mariene Strategie Deel II),
het maatregelenprogramma in 2015 (Mariene Strategie Deel
III) en de daarbij behorende kennisprogrammering. Ter
afsluiting is een doorkijk na het jaar 2015 gegeven, gevolgd
door een overzicht van de financiën.

Voetnoten

14

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Nationaal Waterplan (Den Haag,
2009) 204-206.

1

Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling

15

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 10.1, 13.2.

van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten

16

OSPAR. Het verdrag voor de bescherming van het mariene milieu van de
noord-oost Atlantische Oceaan (het OSPAR verdrag) (Parijs, 22 september

aanzien van het mariene milieu (Kader‑
richtlijn mariene strategie) (Brussel, 17 juni 2008) Artikel 1, lid 1.
2

Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit in

1992).
17

Strategie. Staatsblad nr. 330 (Den Haag, 2010).

18

3

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 5.1.

4

Ibidem, Art. 5.2.

5

Conform het Waterbesluit (Staatsblad 2010 nr. 330, wijziging D). Deze

Deltares, IMARES, Initial Assessment, Implementation of the Marine
Strategy Framework Directive for the Dutch part of the North Sea Background

6

Richtlijn 2008/56/EG , Art. 17.

7

Wet Grenzen Nederlandse territoriale zee, Artikel 2 en de Rijkswet EEZ, Artikel

document 1 (of 3) (Delft, 2011).
21

1, op grond van het VN Zeerechtverdrag UNCLOS.

Deltares, IMARES, Determination of Good Environmental Status.
Implementation of the Marine Strategy Framework Directive for the Dutch
part of the North Sea Background document 2 (of 3) (Delft, 2011).

Richtlijn 79/409/EEG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling
van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten

22

aanzien van het behoud van de vogelstand (vogelrichtlijn) (Brussel, 2 april

Deltares, IMARES, Environmental targets and associated indicators.
Implementation of the Marine Strategy Framework Directive for the Dutch

1979).

part of the North Sea Background document 2 (of 3) (Delft, 2011).

Richtlijn 92/43/EEG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling

23

aanzien van de instandhouding van de natuurlijke en wilde flora en fauna

Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit,
wijziging B en H (betreffende het invoegen van Art 8.1a, lid 4)

van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten

23a

(habitatrichtlijn) (Brussel, 21 mei 1992).
10

Besluit van het informele overleg van EU Mariene Directeuren, Brno (28-29
mei 2009).

20

EU-plannen als zelfstandige vorm verder.

9

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Kabinetsreactie “Een zee van
mogelijkheden”, IENM/BSK-2012/6423.

19

planvorm staat momenteel ter discussie. Mogelijk gaan de

8

Verdrag in zake Biologische Diversiteit (het biodiversiteitsverdrag) (Rio de
Janeiro, 29 december 1993).

verband met de implementatie en de uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nota van Antwoord - Naar

aanleiding van de terinzagelegging van de Ontwerp Mariene Strategie voor
het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020 - deel I (Den Haag, 2012)

Richtlijn 2000/60/EG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling
van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten

23b

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 13 lid 6, 29.

aanzien van water (kaderrichtlijn water) (Brussel, 23 oktober 2000).

23c

OSPAR Commission, Finding Common Ground - towards regional

11

Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit, 5.

coherence in implementing the Marine Strategy Framework Directive in the

12

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 4.

north-east Atlantic region through the work of the OSPAR Commission

13

Verordening 2371/2002/EG van het Europese Parlement en de Raad tot
vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het

(London, 2012)
24

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 4, Art. 5.2, 6, 19.

beleid ten aanzien van de instandhouding en duurzame exploitatie van de
visbestanden in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid (het
gemeenschappelijk visserijbeleid) (Brussel, december 2002).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 21

22 |

Hoofdstuk 2 Initiële beoordeling
(KRM, Artikel 8)

2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft (zoals vereist in de KRM, Artikel 8),
de initiële beoordeling van de huidige milieutoestand van het
ecosysteem van het Nederlandse deel van de Noordzee.
Deze inleiding geeft een beknopte schets van het mariene
ecosysteem en het menselijk gebruik van het Nederlandse
deel van de Noordzee. In paragraaf 2.2 volgen de kenmerken
en de huidige milieutoestand van het mariene ecosysteem.
Paragraaf 2.3 beschrijft de economische en sociale betekenis van de Noordzee en paragraaf 2.4 de daarbij behorende
overheersende verstoringen die van invloed zijn op het
mariene ecosysteem. Ook de effectiviteit van het vigerende
en al voorgenomen beleid komt in deze paragraaf aan de
orde. Paragraaf 2.5 gaat in op de maatschappelijke kosten
die zijn gemoeid met het tegengaan van negatieve effecten
van het huidig gebruik van de Noordzee. Paragraaf 2.6 sluit
dit hoofdstuk af met conclusies over de huidige toestand
van het mariene ecosysteem van het Nederlandse deel van
de Noordzee, en over de menselijk activiteiten die momenteel de grootste verstorende invloed hebben.
Met het oog op een internationaal zo consistent mogelijke
aanpak in de subregio Noordzee is gebruikgemaakt van
de nieuwste inzichten, beschreven in het Quality Status
Report van OSPAR uit 201025, en van in OSPAR ontwikkelde
beoordelingsmethodieken. Ook de andere OSPAR-landen,
waaronder onze buurlanden, hebben van deze gemeenschappelijke basis gebruikgemaakt. Daarnaast is gewerkt
met de meeste recente beoordelingen volgens VHR,
KRW en GVB. Waar nodig zijn deze bronnen aangevuld
met inzichten uit andere (nationale) bronnen, zoals het

Vereisten uit KRM, Artikel 8 voor de Initiële
beoordeling
Samengevat moet de initiële beoordeling van de
mariene wateren van een lidstaat de volgende elementen omvatten:
• een analyse van de essentiële kenmerken en
eigenschappen en van de huidige milieutoestand,
waaronder de fysisch-chemische kenmerken, de
habitattypes, de biologische componenten en de
hydromorfologie
• een analyse van de (trends in) overheersende,
belastende en beïnvloedende factoren met inbegrip
van menselijke activiteiten, die (met cumulatieve en
synergetische effecten) inwerken op de milieu‑
toestand
• een economische en sociale analyse van het gebruik
van het mariene milieu en van de kosten die de aantasting van het mariene milieu met zich meebrengt.
Deze analyses houden rekening met beoordelingen
die al zijn uitgevoerd onder bestaande communautaire
wetgeving (VHR, KRW en GVB) of in het kader van
regionale zeeverdragen (OSPAR).
Lidstaten moeten alles in het werk stellen om de
beoordelingsmethodes in de gehele mariene (sub)regio
consistent te laten zijn. Voor Nederland is dat de subregio Noordzee. Hierbinnen zal Nederland zich vooral
richten op het zuidelijke deel dat zich, conform de
indeling in het Nationaal Waterplan, uitstrekt van het
Kanaal tot de Doggersbank. Ook moet rekening worden gehouden met grensoverschrijdende invloeden.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 23

adviesrapport dat Deltares en IMARES ten behoeve van de
initiële beoordeling hebben opgesteld.

2.1.1 Korte karakterisering van het Nederlandse
		 deel van de Noordzee
Mariene ecosysteem
Het Nederlandse deel van de Noordzee is deel van de relatief
ondiepe (tot 50 meter) zuidelijke Noordzee. Nederland deelt
de zuidelijke Noordzee met Groot-Brittannië, Frankrijk,
België, Duitsland en Denemarken. Aan de noordzijde vormt
de Doggersbank een natuurlijk grensgebied met de diepere
centrale en noordelijke Noordzee.
Door zijn beperkte diepte kent de zuidelijke Noordzee een
sterke interactie tussen fysische en chemische processen
en het leven in en op de bodem en in de waterkolom. Het
water in de Noordzee beweegt – de getijdenbewegingen
en variabele effecten van de wind buiten beschouwing
gelaten – volgens een vast patroon. Grotendeels stroomt het
zeewater vanuit de Atlantische Oceaan langs Schotland naar
het zuiden, draait vervolgens tegen de klok in oostwaarts en
verlaat de Noordzee uiteindelijk langs de Noorse kust. Dit
water reikt zuidelijk tot de lijn East Anglia-Friese Front. Het
water in de noordelijke helft van het Nederlandse deel van
de Noordzee onderscheidt zich hierdoor van het water in de
zuidelijke helft, dat uit het Kanaal afkomstig is en langs de
waddeneilanden richting Duitse bocht stroomt.

24 |

Typerend voor de kustwateren in het zuidoosten van de
Noordzee is de grote invloed van de rivieren Schelde,
Maas, Rijn, Eems, Weser en Elbe, waarvan het uitgestrekte
stroomgebied tot aan de Alpen reikt. De waterpluim van
de grote rivieren, die langs de gehele Nederlandse kust
voert, bevat veel kleiig zwevend materiaal. Dit veroorzaakt
een natuurlijke vertroebeling van het zeewater. De rivieren
brengen ook voedingsstoffen (nutriënten) naar zee. Hiervan
zijn vooral stikstof en fosfor essentieel voor de groei van
algen. De productiviteit van dit plantaardig plankton staat
aan de basis van de mariene voedselketen. Door de aanvoer
van rivierwater – vooral uit de Rijn – zijn de Nederlandse
kustwateren van oudsher zeer productief, met een rijke
vis- en vogelstand.
Gebruik						
De zuidelijke Noordzee is omringd door dichtbevolkte
landen met grote stedelijke agglomeraties, een hoge
industrialisatiegraad, intensieve landbouw en een dicht en
intensief gebruikt transportnetwerk. De Noordzee kent dan
ook veel verschillende gebruiksfuncties, zoals scheepvaart,
olie- en gaswinning, zandwinning, visserij, windturbine‑
parken en recreatie. De zuidelijke Noordzee is één van de
meest intensief gebruikte zeeën ter wereld, zeker wat betreft
de scheepvaart.
Voor het internationale transportnet bijvoorbeeld is de
Noordzee een belangrijk knooppunt. Het aantal scheeps‑
bewegingen op het gehele Nederlandse deel van de Noordzee bedraagt circa 260.000, met een concentratie tussen

Texel en de Belgische grens. Rondom de zuidelijke Noordzee
liggen de grote zeehavens van Rotterdam, Amsterdam,
Antwerpen, Hamburg, Le Havre en Londen.
Ook is de Noordzee al decennialang van groot belang voor
de energievoorziening. In totaal staan op het Nederlandse
deel circa 130 platforms voor olie- en gaswinning. In en
op de bodem van het Nederlandse deel liggen zo’n 3.700
kilometer pijpleiding en 4.000 kilometer aan kabels. Voor
de productie van elektriciteit uit windenergie zijn tot nu
toe twee windturbineparken gebouwd. Voor de aanleg van
nieuwe windparken zijn diverse vergunningen verleend.
Zeker drie nieuwe parken zullen vóór 2020 operationeel
zijn. Behalve scheepvaart en energieproductie claimen
belangen zoals zandwinning, natuurgebieden en militaire
activiteiten veel ruimte.
Ten slotte kent de voedselrijke ondiepe zuidelijke Noordzee – waaronder het gehele Nederlandse deel – vanouds
een intensieve visserij. De kustzone van het dichtbevolkte
achterland is het toneel van drukke recreatie en toerisme.

2.2 Kenmerken en huidige 		
milieutoestand van het mariene
ecosysteem
Deze paragraaf beschrijft de kenmerken, ontwikkelingen en
huidige toestand van:
-- de verschillende habitats van het Nederlandse deel van de
Noordzee (2.2.1)
-- plankton (2.2.2)
-- bodemleven(2.2.3)
-- vissen(2.2.4)
-- vogels (2.2.5)
-- zeezoogdieren (2.2.6)
-- de invloed van klimaatveranderingen (2.2.7)

2.2.1 Habitats
Karakteristieke waterbodemhabitats zijn te onderscheiden
op basis van verschillen in bodemsamenstelling en diepte
(zie figuur 2).26 Hun ruimtelijke begrenzing valt grotendeels
samen met die van de verschillende habitats die in de
waterkolom kunnen worden onderscheiden.27.28 Beide
habitatsoorten worden daarom gezamenlijk beschreven.
De daarbij gevolgde indeling is gebaseerd op het Europese
natuurinformatiesysteem EUNIS-niveau 3.29 De indeling is
aangepast aan omstandigheden op het Nederlandse deel
van de Noordzee. De beschrijving van de verschillende
habitattypen gaat in grote lijnen van zuid naar noord door
het Nederlandse deel van de Noordzee. Een aantal van
deze habitats, of delen ervan, is vanwege een bijzondere

ecologische betekenis op Europees niveau – conform de
VHR – geïdentificeerd als Natura 2000-gebied.
Ondiep fijn zand. Dit type komt voor in een brede strook langs
de kust. De bodem bestaat uit fijn zand en de diepte neemt
geleidelijk toe tot 15-20 meter. Het water is afkomstig
uit het Kanaal, maar ondervindt sterke invloed van de grote
rivieren. Dit resulteert in een variabel zoutgehalte (27-34 ‰)
en een verhoogde nutriënten- en slibconcentratie. Door
de sterke getijstroom (tot 1,0 m/s) en onder invloed van
windgolven is het sediment mobiel. Permanente sedimentatie komt niet voor. Het doorzicht is beperkt. Dit habitattype staat volgens de Habitatrichtlijn bekend als H1110 B
(permanent overstroomde zandbanken, subtype B). Een
groot deel ervan langs de Nederlandse kust is aangewezen
als Natura 2000-gebied.
Middeldiep gemengd zand. Dit type beslaat de zuidelijke helft
van het Nederlandse deel van de Noordzee buiten de kustzone. De zee heeft hier een bodem van middelfijn tot grof
zand op een diepte van 20-30 meter. Het water is afkomstig
uit het Kanaal. Het is helder en heeft een zoutgehalte hoger
dan 34 ‰. De waterkolom is het hele jaar door volledig
gemengd. De getijstroom is sterk (tot 1,0 m/s), waardoor er
geen permanente sedimentatie is van zwevend materiaal.
Ook onder invloed van windgolven kan het bodemmateriaal
in beweging komen.
Diep fijn en grof zand. Een deel van de bodem van de Oestergronden bestaat uit overwegend zeer fijn zand met over‑
gangen naar slibrijk zand. In het hier 40-50 meter diepe
water reikt de invloed van windgolven zelden tot aan de
bodem. De getijstroom is zwak. Deze omstandigheden
maken het water bij de bodem minder turbulent. In de
zomer ontstaan in de waterkolom als gevolg van temperatuurverschillen gescheiden waterlagen. De uitwisseling
tussen waterkolom en bodem is daardoor dan beperkt.
Diepe slibrijke bodem. De centrale delen van de Oestergronden
hebben een slibrijke bodem met een diepte van circa
50 meter. De eigenschappen van de habitat in de waterkolom zijn gelijk aan die boven de zandiger delen van de
Oestergronden.
Friese Front. De smalle overgangszone tussen de 20-30 meter
diepe zuidelijke helft van het Nederlandse deel van de
Noordzee en de 40-50 meter diepe Oestergronden vormt
tevens de overgang tussen Kanaalwater en Atlantisch water
uit het noorden. Slibrijk water uit East Anglia en water van
de rivieren Theems en Humber steekt hier de Noordzee over.
Door verschillen in stroomsnelheid sedimenteert hier slib.
De bodemsamenstelling verandert in noordelijke richting
over een korte afstand van zand, via slib naar slibrijk zand.
Het water boven de Oestergronden is ’s zomers gestratificeerd. Waar het grenst aan het permanent gemengd water

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 25

Figuur 2. Habitattypen in het Nederlandse deel van de Noordzee.
2°E

3°E

4°E

5°E

6°E

7°E

IMAR E S
Wa g en in g en U R

6100000

Doggersbank
55°N

6000000

Centrale Oestergronden

Klaverbank

54°N

Friese Front

5900000

Noordzeekustzone

5800000

53°N

diep, fijn en grof zand
diep, slibrijk
grind
middeldiep gemengd zand
ondiep fijn zand

Voordelta
Vlakte van de Raan
2°E

Bron:

3°E
500000

4°E

5°E

6°E
700000

7°E

800000

H.J. Lindeboom et al., Ecologische atlas Noordzee ten behoeve van gebiedsbescherming (Wageningen, 2008) 55.

uit het zuiden ontstaat dan een front waar de verhoogde
concentraties nutriënten uit de onderste waterlaag van de
Oestergronden beschikbaar komt voor het fytoplankton
en zorgt voor een verhoogde productie. Het Friese Front
zal worden aangewezen als Natura 2000-gebied onder de
Vogelrichtlijn. Er is geen bescherming van de bodem in het
kader van de Habitatrichtlijn.
26 |

600000

Middeldiep grind en stenen, Klaverbank. De Klaverbank heeft
een gemiddelde diepte van ruim 40 meter. Op de bodem
komen grind en – verspreid liggend – grotere stenen voor.
Het water van noordelijke herkomst is permanent gemengd
en helder. Er dringt voldoende licht door tot de bodem om
groei van korstvormende roodwieren mogelijk te maken.
De Klaverbank valt volgens de Habitatrichtlijn onder type

5700000

Habitattypes (ecotopen)

52°N

H1170 (riffen van open zee) en is aangemeld als speciale
beschermingszone onder Natura 2000. De Europese
Commissie heeft het gebied inmiddels opgenomen in de
Europese lijst van gebieden van communautair belang voor
de Atlantische biogeografisch regio.
Doggersbank. De bodem van het Nederlandse deel van de
Doggersbank bestaat voornamelijk uit fijn zand op een
diepte van 20-30 meter. De getijstroom is zwak (0,1-0,2 m/s).
De waterkolom is volledig gemengd en heeft een groot
doorzicht waardoor op de bodem bentische diatomeeën
(micro-algen) kunnen groeien. Het Nederlandse deel van
de Doggersbank valt volgens de Habitatrichtlijn onder type
H1110C (permanent overstroomde zandbanken, subtype
C) en is aangemeld als speciale beschermingszone onder
Natura 2000. Ook dit gebied is inmiddels door de Europese
Commissie opgenomen in de Europese lijst van gebieden
van communautair belang voor de Atlantische biogeografisch regio.

2.2.2 Plankton
Fytoplankton en macroalgen. Fytoplankton, in het zeewater
zwevende micro-algen, vormt de basis van de productiviteit
van de Noordzee. Typerend voor het fytoplankton van de
Noordzee zijn de ‘bloeien’, korte periodes van massale
exponentiële groei van algen, soms over grote oppervlakken. Even snel als ze zijn gekomen kunnen ze ook weer
verdwijnen, door uitputting van de aanwezige nutriënten,
als gevolg van virusinfecties en door begrazing door
zoöplankton. Algenbloeien komen in de periode maart
tot oktober van nature voor in de gehele Noordzee, maar
meer in het zuiden dan in het noorden van het Nederlandse
deel van de Noordzee. Het fytoplankton is met enkele
honderden soorten in de Noordzee zeer divers. Slechts een
beperkt aantal vormt massale bloeien. Macroalgen (zoals
blaaswier, zweepwier en zeesla) komen van nature niet in
het Nederlandse toepassingsgebied van de KRM voor.
Zoöplankton. Het fytoplankton wordt begraasd door
zoöplankton, in het zeewater zwevende dierlijke organismen. Het is een diverse groep, variërend van eencelligen tot
pelagische kreeftjes (krill) en kwallen. Ook vislarven worden
tot het zoöplankton gerekend. De enkele millimeters grote
roeipootkreeftjes (copepoden) domineren meestal het zoöplankton Zij vormen een groot deel van de totale biomassa
in het water en zijn daarmee een belangrijke schakel in de
voedselketen. In de ondiepe zuidelijke Noordzee kunnen
ook larven van bodemdieren zoals schaal- en schelpdieren
en zeesterren talrijk zijn in het plankton. Zoöplankton
begraast niet alleen fytoplankton, de verschillende soorten
eten ook ander zoöplankton. Zoöplankton als geheel is
weer voedsel voor kleine vis. De productie van zoöplankton
heeft in tijd en plaats een onregelmatig patroon als gevolg
van wisselend optredende algenbloeien.

Typerend voor de Noordzee is een van nature voorkomende
mismatch tussen fytoplankton en zoöplankton tijdens de
voorjaarsbloei. Er is dan nog weinig zoöplankton in het
water aanwezig. Het bloeiende fytoplankton wordt nauwelijks begraasd. Aan het einde van de bloei sterven de algen
en zakken naar de bodem. Later in het seizoen begraast het
zoöplankton een groter deel van de fytoplanktonproductie.
In de Zuidelijke Bocht is dat 20 tot 50 procent.
Ontwikkelingen
Natuurlijke factoren bepalen in hoofdzaak de fytoplanktonen zoöplanktonsamenstelling in het Nederlandse deel van
de Noordzee. Herkomst en samenstelling van het water,
lokale aspecten als waterdiepte en stratificatie en de wisseling van de seizoenen zijn allen bepalend. Waargenomen
veranderingen op de lange termijn zijn gerelateerd aan de
hoeveelheid en samenstelling van het oceaanwater dat de
Noordzee instroomt.
Tot op zekere hoogte beïnvloeden ook menselijke activiteiten de samenstelling van fyto- en zoöplankton. Het gaat
dan vooral om eutrofiëring. De oorzaak van een recente
verandering in de fytoplanktonsamenstelling: een toename
van dinoflagelaten en diatomeeën, is onduidelijk. Mogelijk
spelen veranderingen in concentraties en verhoudingen van
nutriënten een rol.30
Eutrofiëring
De gehele Noordzee, met uitzondering van de Doggersbank,
is wat eutrofiëring betreft lange tijd beschouwd als een
ernstig probleemgebied. Ook nu zijn er nog problemen,
maar van geringere omvang.31 Eutrofiëring veroorzaakt
overlast door bloeien van plaagalgen en door schuim op
het strand als gevolg van afstervende algen. Ook treedt in de
Duitse Bocht lokaal zuurstofgebrek op.
De hoeveelheid chlorofyl-a, de indicator voor eutrofiëring,
is sinds 1995 gedaald. Maar in de periode 2001-2005 lag de
concentratie in de kustwateren nog twee tot drie keer
boven de door OSPAR geformuleerde beoordelingswaarde
(50 procent boven de natuurlijke achtergrond).32
Voor de KRW zijn met dezelfde indicator de wateren tot
1 zeemijl uit de kust beoordeeld. De scores fluctueerden in
de periode 2006-2008 tussen ‘goed’ en ‘matig’, afhankelijk
van het waterlichaam. De waterlichamen Zeeuwse Kust
en Noordelijke Deltakust zijn in alle jaren als ‘matig’
beoordeeld. Doordat de intensiteit van de algenbloei sterk
varieert, kan voor de periode 1990-2008 geen trend in de tijd
worden vastgesteld.33
De lage zuurstofwaarden die in sommige zomers in het
sedimentatiegebied Oestergronden voorkomen, worden
voornamelijk veroorzaakt door de natuurlijke afbraak van
neergeslagen organisch materiaal van afgestorven algen.
In de zomermaanden treedt in dit gebied thermische
stratificatie van het zeewater op. Verticale vermenging in de

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 27

waterkolom is dan niet mogelijk, waardoor het water bij de
bodem niet meer wordt ververst.34
Effecten van eutrofiëring op bodemleven en vissen zijn niet
aangetroffen in het monitoringprogamma.35
Zie verder
• paragraaf 2.4.2 (chemische verstoringen) over de effectiviteit van vigerend en voorgenomen beleid met betrekking
tot de inbreng van nutriënten
• paragraaf 2.4.3 (biogene verstoringen) over de effectiviteit
van vigerend en voorgenomen bronnenbeleid met
betrekking tot exoten.
Eutrofiëring: wat is het en hoe wordt het gemeten?
Antropogene eutrofiëring van kust en zee is het proces
van overmatige toevoer van stikstof en fosfaat afkomstig van menselijke activiteiten. Dit verstoort de natuurlijke balans tussen enerzijds voedingsstoffen (inclusief
organische voedingstoffen) en anderzijds de groei van
algen (fytoplankton), macroalgen (zoals zeegras) en
van diverse dieren. Overmaat aan voedingsstoffen kan
leiden tot ongebreidelde groei van plaagalgen (directe
effecten) en daarmee tot verstoring van de soortenrijkdom van planten en dieren. Grote hoeveelheden afstervende algen kunnen schuim op het strand en zuurstofloze plekken op de zeebodem veroorzaken (indirecte
effecten). Dit is schadelijk voor mensen (recreatie,
visserij en visconsumptie) en zeebodemleven.
OSPAR (Common Procedure) en de KRW gebruiken
vergelijkbare beoordelingsschema’s voor de mate van
eutrofiëring. Daarin is de invloed van het rivierwater
meegenomen. Als beoordelingscriterium (voor de
groeiperiode van april tot juni) geldt een verhoging met
50 procent van de natuurlijke achtergrondwaarden aan
nutriënten en het algenpigment chlorofyl-a als acceptabel.
OSPAR beoordeelt het gehele Nederlandse deel van de
Noordzee, de KRW gaat tot 1 zeemijl uit de kust (inclusief Zuidwestelijke Delta en de Waddenzee). Naast de
belangrijke indicator chlorofyl-a zijn voor OSPAR ook de
schuimvormende plaagalg Phaeocystis globosa en de
drijflagen met zeevonk (Noctiluca scintillans) bepalende
indicatoren voor de beoordeling van eutrofiëring.

28 |

Figuur 3. Gemiddelde biodiversiteit van de totale bodemfauna.

55°N

54°N

53°N

Classes
1
2

52°N

3
4
5

3°E

Bron:

4°E

5°E

6°E

O.G. Bos et al, Biodiversity hotspots on the Dutch continental shelf. A marine strategy 		
framework directive perspective, IMARES rapport nr. C071/11 (Wageningen, 2011) 53.

2.2.3 Bodemleven
Een groot deel van de fytoplanktonproductie in de
zuidelijke Noordzee bereikt uiteindelijk de bodem en vormt
daar de basis voor een rijke bodemfauna. Een deel van de
bodemdieren filtert algen en ander materiaal uit de
waterkolom (filterfeeders, waaronder veel schelpdieren en
wormen). Andere belangrijke groepen zijn dieren die op het
oppervlak bezonken materiaal eten (surface deposit feeders,
waaronder slangsterren, hartegels en kleine kreeftachtigen)
en dieren die organisch materiaal uit het sediment verteren
(subsurface deposit feeders, waaronder veel wormen). Daarnaast
zijn er dieren, zoals krabben en sommige slakken en zee‑
sterren, die van andere bodemdieren leven. Factoren die
van belang zijn voor de beschikbaarheid van de fytoplanktonproductie voor het bodemleven zijn – naast graasdruk
door zoöplankton – de sterkte van de getijstroom en
invloed van windgolven, die bepalen of algenmateriaal
korte of langere tijd op de bodem kan bezinken. Door
stratificatie van de waterkolom boven de Oestergronden

circuleert in de zomer de bovenste waterlaag met fytoplankton niet tot de bodem, zodat het fytoplankton niet
beschikbaar is voor filterfeeders onder de bodemfauna.
Uit het reguliere monitoringprogramma voor het Nederlandse deel van de Noordzee zijn zo’n 500 macrobenthossoorten (bodemorganismen met een omvang groter dan
1 mm) bekend. In de onderscheiden habitattypen komen
duidelijk verschillende soortgemeenschappen voor. De
grootste verschillen in soortsamenstelling zijn er tussen
harde substraten, zandbodems en slibrijke bodems:
• De hoogste biomassa van bodemleven in het Nederlandse
deel van de Noordzee wordt gevonden in de kustzone. De
soortenrijkdom in dit zeer dynamische milieu is laag.
• De fauna van de zandbodems van de Zuidelijke Bocht met een
sterke getijstroom wordt gekenmerkt door een relatief
lage soortenrijkdom en ook lage biomassa.
• Het Friese Front daarentegen heeft een relatief hoge biomassa van bodemdieren, met een grote soortenrijkdom
en relatief veel kwetsbare langlevende en grote soorten
(zie figuur 3 en 4).
• Ook op de Oestergronden is de diversiteit van de bodemfauna hoog, met vooral in de slibrijke delen relatief veel
kwetsbare langlevende en grote soorten (zie figuur 3 en
4).
• De bodemfauna van de Doggersbank wordt gekarakteriseerd door een hoge diversiteit met veel zeldzame en
relatief veel kwetsbare en langlevende soorten.
• Op de Klaverbank zijn zowel de soortenrijkdom als
de.biomassa hoog. Dit hangt samen met de zeer
gevarieerde sedimentsamenstelling. Uniek voor het
Nederlandse deel van de Noordzee is het grote aantal
vastgehechte organismen op de Klaverbank.36 Zo’n 140
soorten die op de Klaverbank leven, komen vrijwel
nergens anders in het Nederlandse deel van de Noordzee
voor.
Behalve de kustzone, de Klaverbank en de Doggersbank
is vooral het diepe, slibrijke, noordelijke deel van het
Nederlandse deel van de Noordzee van belang voor
benthische biodiversiteit. De gebieden het Friese Front en
de Centrale Oestergronden springen hierbij duidelijk in het
oog (zie figuur 3). Deze gebieden zijn van belang voor het
bodemleven vanwege hun soortenrijkdom en -dichtheid, de
totale biomassa, de soortenverspreiding, en de evenwichtige samenstelling van de bodemgemeenschap. Bijzonder
aan deze gebieden zijn ook de dichtheden van kwetsbare,
zeldzame, bedreigde en langlevende soorten.37 ‘Langlevend’
staat voor méér dan tien jaar. Dat geldt bijvoorbeeld voor de
noordkromp, een soort die onder ongestoorde omstandigheden wel honderden jaren oud kan worden.

Schuim op het strand afkomstig van algen (Phaeocystis)

Ontwikkelingen
In een groot deel van het Nederlandse deel van de Noordzee
is de bodem gedurende een langjarig proces sterk gewijzigd.
Een robuust ecosysteem, met hoge biodiversiteit en een
evenwichtige levensopbouw van de diverse soorten, is
veranderd in een relatief verarmd systeem, met een onnatuurlijke leeftijdsopbouw en naar verhouding méér opportunistische en aasetende soorten en minder kwetsbare
soorten. Permanente fysische verstoring houdt benthische
gemeenschappen gevangen in een vroeg stadium van successie en heeft – onder meer door de afname van structuren
vormende wormen – geleid tot vermindering van biogene
structuren.38 Zo zijn sinds de jaren tachtig populaties van
langlevende soorten in omvang afgenomen.39 Biogene
substraten (riffen) van verstoringsgevoelige soorten zijn
zeldzaam geworden.40
De verarming van het bodemecosysteem is voornamelijk
veroorzaakt door de traditionele boomkorvisserij en in het
kustsysteem ook door exoten. Maar ook eutrofiëring en
klimaatverandering spelen een rol.41
Exoten
Ook door menselijke activiteiten geïntroduceerde nietinheemse soorten (exoten) hebben een grote invloed gehad
op de verandering van het ecosysteem tot zijn huidige
toestand. In het ballastwater van schepen, aangehecht aan
scheepshuiden of met de import van levende schelpen liften
deze organismen mee tot ver buiten hun oorspronkelijke
verspreidingsgebied. Hun negatieve effecten op het mariene
ecosysteem kunnen onder meer zijn: habitatverandering,
schadelijke algenbloei (giftige algen in schelpdieren voor
consumptie), verlies van biodiversiteit, competitie en
predatie ten koste van inheemse soorten (met als gevolg
verandering van het voedselweb) en fysieke schade aan
structuren.
In het Nederlandse deel van de Noordzee (inclusief
estuaria en Waddenzee) zijn 37 gevestigde soorten exoten
bekend. Het zijn vooral algen, schaaldieren, schelpdieren
(mollusken) en wormen. Van zestien van deze exoten
zijn schadelijke effecten op het ecosysteem bekend.
Twee exoten waarvan de introductie grote gevolgen heeft
gehad, zijn de Amerikaanse zwaardschede (Ensis directus)

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 29

Verdwenen harde substraten en wrakken
Harde substraten bieden een aanhechtingsmogelijkheid
voor vastzittende organismen. Ze vormen daarmee een
apart habitat met een soortenrijkdom die weinig overlap
vertoont met die van de dominante zand- en modder‑
bodems in het Nederlandse deel van de Noordzee.
Typerende dieren zijn bijvoorbeeld zeeanemonen,
sponzen, zakpijpen, het lederkoraal dodemansduim en
diverse zeenaaktslakken. Voor nog vele andere soorten
bieden harde substraten op enige manier een bestaansgrond. Zo’n 140 macrobenthossoorten zijn uniek voor de
Klaverbank.
Eind negentiende eeuw kwamen harde substraten voor
op meer dan 20 pocent van de bodem van de Nederlandse
Noordzee (zie hiernaast). Op de Klaverbank en de locaties
Texelse stenen en Borkumse stenen waren dat stenen
en grind. Het grootste oppervlak aan harde substraten
werd echter gevormd door biogene substraten: op de
Oestergronden uitgestrekte gebieden met clusters aan
elkaar gehechte platte oesters, langs de Noord-Hollandse
kust en ook op de Doggersbank, harde veenlagen. Oesters
en veen dat aan het zeebodemoppervlak ligt, vormden
een geschikt substraat voor vastgehechte dieren.1,2
Tegenwoordig bestaat nog geen 1 procent van de bodem
van het Nederlandse deel van de Noordzee uit harde
substraten. Behalve het oppervlak aan harde substraten
zijn ook de spreiding en diversiteit sterk afgenomen.
Platte oesters zijn begin 20e eeuw massaal opgevist en nu
helemaal verdwenen. Ook de harde veenlagen zijn vrijwel
geheel verdwenen. Ze zijn geërodeerd of bedekt door zich
verplaatsend zand.
De stenen van de Texelse stenen zijn opgevist of onder
het zand verdwenen. De Klaverbank is nu de belangrijkste
locatie met harde substraten in het Nederlandse deel van
de Noordzee.
Er zijn echter ook nieuwe harde substraten bijgekomen.
Op het Nederlandse deel van de Noordzee is van circa
3000 scheepswrakken de locatie bekend. Een deel daarvan steekt boven de zeebodem uit en vormt een apart
(kunstmatig) habitat waarvan de fauna sterk verschilt van
die op de omringende bodem. De soortensamenstelling
van de aangehechte fauna is afhankelijk van de locatie en

30 |

Het Nederlandse deel van de Noordzee naar Olsen 1883.4

vertoont grote overeenkomst met die op natuurlijke
harde substraten. Ook de onderzeese delen van windmolens en platforms vormen een geschikt substraat voor
aangehechte fauna.
De ruimtelijke structuur biedt ook levensvoorwaarden
en schuilplaats aan andere dieren. Soorten als steenbolk,
jonge kabeljauw en Noordzeekrab worden veel bij wrakken gezien.1,3
De komende jaren zal nader onderzoek worden verricht
naar de waarde van harde substraten in relatie tot de KRM
(zie § 3.12.3).
1

H.J. Lindeboom et al., ’Gebiedsbescherming Noordzee: habitattype,
instandhoudingsdoelen en beheermaatregelen’, WOt werkdocument 114
(2008) 10.

2

J. Walkek Strather, ‘Shelly clay dredged from the Dogger Bank’, Quarterly
Journal of the Geological Society 64 (1912) 324

3

W. Lengkeek et al., ‘Een beschermde status voor wrakken in de
Noordzee?’, Bureau Waardenburg rapport nr 11-160 (2011) 13.

4

O.T. Olsen, The Piscatorial Atlas of the North Sea, English and St. George’s
Channels. Taylor and Francis, (London, 1883).

Figuur 5. De bestandsgrootte (in miljoen aantal schelpdieren) in de periode 1995-2011 in de
Nederlandse kustwateren: Ensis (alle soorten) links, versus Spisula subtruncata rechts.
160.000

Ensis (alle soorten)

1.200.000

140.000

Spisula subtruncata

1.000.000

120.000
800.000

100.000
80.000

600.000

60.000

400.000

40.000
200.000

20.000
0

0
’95 ’96 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 ’09 ’10 ’11

’95 ’96 ’97 ’98 ’99 ’00 ’01 ’02 ’03 ’04 ’05 ’06 ’07 ’08 ’09 ’10 ’11

Bron: P.C. Goudswaard, K.J. Perdon, J. Jol, J.J. Kesteloo, C. van Zweeden & K. Troost Schelpdieren in de Nederlandse kustwateren. Bestandsopname 2011.
Imares rapport C094/11 (Wageningen, 2011), 69.

en de Japanse oester (Crassostrea gigas). De Amerikaanse
zwaardschede vormt thans 90 procent van de biomassa in
de bodem in de kustzone. Twintig jaar geleden was in dit
gebied de halfgeknotte strandschelp (Spisula subtruncata) nog
de algemene soort. Hij vormde daar grote banken. De Spisula
is onverwacht sterk afgenomen. De Amerikaanse zwaardschede nam daarna – met een nog niet goed begrepen
succes – de ecologische niche van de Spisula (en mogelijk
ook van andere inheemse tweekleppigen) over (zie figuur
5). Deze verschuiving heeft waarschijnlijk ook geleid tot de
achteruitgang in de aantallen van de zwarte zee-eend, die
zich vooral met Spisula voedt.
De Japanse oester, het tweede voorbeeld, bleek niet alleen
een geduchte concurrent van inheemse soorten, hij bracht
ook de ziekteverwekker Bonamia mee. De inheemse platte

oester (Ostrea edulis) is in het Nederlandse deel van de
Noordzee vrijwel uitgestorven: door overbevissing in de
eerste helft van de twintigste eeuw, door concurrentie van
de Japanse oester en door gevoeligheid voor de ziekteverwekker Bonamia. Deze ziekteverwekker blokkeert mogelijk
ook de terugkeer van de platte oester.42
Zie verder
• paragraaf 2.4.1 over fysieke verstoringen door visserij en
de effectiviteit van vigerend en voorgenomen beleid op
het gebied van visserij
• paragraaf 2.4.3 over biogene verstoringen en de effectiviteit van vigerend en voorgenomen bronnenbeleid met
betrekking tot exoten.

Figuur 4. Een tekening van een stuk bodem uit het gebied Friese Front / Centrale Oestergronden, met
daarin weergegeven de meest karakteristieke dieren en de wijze waarop ze in die bodem voorkomen.

1. Zeeklit - Echinocardium cordatum
2. Perkamentworm - Chaetopteris variopedatus
3. Moddergarnaal - Callianassa subterranea
4. Noordkromp - Arctica islandica
5. Slangster - Amphiura filiformis
6. Gekroesde zeerups - Gatteana cirrosa
7. Glycerra rouxii
8. Zager spp. - Nereis spp.
9. Notomastus latericeus
10. Zandworm - Echiurus echiurus

Bron:

P.A.W.J. de Wilde, E.M. Berghuis en A. Kok, Structure and energy demand of the benthic community of the Oyster Ground, central North Sea. Neth. J.
Sea Res. 18 (1984) 143-159.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 31

Figuur 6. Ontwikkeling van de populaties
haring, schol, kabeljauw en tong in de zuidelijke
Noordzee, 1957–2010.
haring

kabeljauw

schol

tong

Bron: ICES, Report of the ICES Advisory Committee 2011. ICES Advice 2011.
Book VI, the North Sea stocks

32 |

2.2.4 Vissen
De ondiepe, productieve Noordzee is van origine zeer
rijk aan vis. Van de scholen vormende pelagische soorten
is haring met een totale hoeveelheid van 1,3 miljoen ton
verreweg de belangrijkste. Andere belangrijke soorten van
het open water zijn makreel en horsmakreel. Soorten met
een sleutelrol in het voedselweb zijn zandspiering, sprot,
noorse kever en jonge haring.
De demersale soorten, die op of nabij de bodem leven, zijn te
verdelen in rondvissen (waaronder kabeljauwachtigen als
kabeljauw, wijting, schelvis en koolvis) en platvissen (zoals
schol, tong, schar en bot).
De diversiteit aan vissoorten is het hoogst in de kustzone.
Buiten de kustzone vinden we in het zuiden van het
Nederlands deel van de Noordzee een grotere verscheidenheid dan in het noorden. Warmteminnende soorten die de
Noordzee via het Kanaal binnenkomen, verspreiden zich
via de warmere kustzone. Er bestaat ook een relatie tussen
de Noordzee kustzone en de Waddenzee. Dit verklaart een
deel van de hoge biodiversiteit in de kustzone. Aan die
biodiversiteit dragen ook diadrome soorten bij, die een deel
van hun leven in zoetwater leven (migrerende soorten zoals
zalm, paling, rivierprik en stekelbaars en in het verleden
elft, steur, houting, etc.). Het is lastig om van de diversiteit
van vissoorten een ruimtelijk verdelingspatroon vast te
stellen. Vissen hebben immers een hoge mobiliteit en
sommige soorten migreren gedurende bepaalde perioden
over grote afstanden. Natuurlijke fluctuaties hebben een
sterke invloed op de rekrutering en derhalve de voorkomens
en soortensamenstelling.
Ontwikkelingen
In de periode 1960-1990 hadden kabeljauwachtigen
(kabeljauw, schelvis, koolvis en wijting) sterke jaarklassen,
de zogeheten gadoid outburst. Daarna gingen deze soorten
echter sterk achteruit.43 Grote demersale soorten die zich
langzaam voortplanten, zijn afgenomen sinds 1977. De
populaties van kabeljauw en sommige kraakbeenvissen
(haaien en roggen) baren zorgen. Soorten als haringhaai en
vleet zijn nagenoeg uit de Nederlandse wateren verdwenen.
Stekelroggen en doornhaaien zijn zeldzame verschijningen
geworden. De laatste tijd worden weer meer ruwe haaien
gezien44, maar daar kunnen nog geen conclusies aan
worden verbonden.
Van een groot aantal soorten, waaronder schelvis, schol
en haring, zijn de bestanden weer hersteld tot het niveau
van de jaren zestig. Van een beperkt aantal soorten (zoals
kabeljauw) is de grootte van de bestanden nog onder het
niveau waarbij een ‘Maximaal Duurzame Opbrengst’, het
in het visserijbeleid gehanteerde optimaal niveau van
exploitatie en herstel, mogelijk is.45 Door de bank genomen
zijn demersale vissen steeds kleiner van formaat geworden.

Tong en schol worden op jongere leeftijd en bij geringere
lengte geslachtsrijp. Over het geheel is de totale biomassa
nauwelijks toegenomen.46
De huidige ongunstige toestand van de kabeljauw is voor‑
namelijk veroorzaakt door de visserij. Migrerende vissoorten zoals zalm, elft, steur en houting zijn in de vorige
eeuw zeldzaam geworden of verdwenen door verlies van
paaigebieden, verontreiniging van rivieren en over‑
bevissing. De barrièrewerking van dijken en kunstwerken
beperkt het herstel van deze soorten.
Ondanks de afgenomen diversiteit aan bodemvissen neemt
de totale diversiteit aan vissoorten in het Nederlandse deel
van Noordzee sinds het begin van de twintigste eeuw toe.
Dit komt vooral door de toename van het aantal kleine
zuidelijke soorten. Mogelijke verklaringen voor deze trend
liggen in de afname van grotere predatoren en in veranderingen in de temperatuur.47
Zie verder
paragraaf 2.4.1 (fysieke verstoringen) gaat in op de
effectiviteit van vigerend en voorgenomen beleid in relatie
tot fysieke verstoringen van vissoorten.

2.2.5 Vogels
Vogels van de open zee, pelagische soorten, komen verspreid
voor over de gehele zuidelijke Noordzee. Het zijn vogels
zoals (pijl)stormvogels, jan-van-genten, alkachtigen (onder

andere zeekoet, alk, papegaaiduiker), drieteenmeeuwen
en jagers. Deze soorten broeden veelal op (rots)kusten
van Groot-Brittannië en andere delen van het NoordwestAtlantisch gebied. De winter brengen ze zwervend door op
de zuidelijke Noordzee. De alkachtigen hebben daarbij een
duidelijke voorkeur voor specifieke gebieden: zeekoeten en
alken verzamelen zich in hogere dichtheden in de Zuidelijke
Bocht, van enkele duizenden tot tienduizenden. Papegaaiduikers en kleine alken overwinteren in het noordelijk deel
van het Nederlandse deel van de Noordzee.48
Het Friese Front is in de nazomer van speciaal belang voor
zeekoeten uit broedkolonies aan de Engelse oostkust
en voor grote jagers van noord-Schotse en/ of IJslandse
broedplaatsen. Daarom zal het gebied ook worden
aangewezen als speciale beschermingszone in het kader
van de Vogelrichtlijn. Dergelijke min of meer voorspelbare
winterconcentraties zijn voor andere vogels van de open zee
niet af te leiden uit de beschikbare telgegevens.49
De grootste concentraties vogels bevinden zich langs de kust
(zie figuur 7).50 Het zijn verschillende soorten in Nederland
broedende meeuwen en sterns, maar ook overwinterende
en doortrekkende visetende soorten (onder andere
roodkeelduiker, verschillende soorten futen en dwergmeeuw) en schelpdieretende soorten (zwarte zee-eend en
eidereend). De schelpdieretende soorten beperken zich
tot de ondiepe kustzone in verband met de bereikbaarheid
van het voedsel. Voor al deze langs de kust voorkomende
soorten zijn de Nederlandse kustwateren van internationaal
belang. Mede om die reden zijn grote delen van de kustzone

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 33

(Noordzeekustzone en Voordelta) aangewezen als speciale
beschermingszone onder de Vogelrichtlijn.
Ontwikkelingen
Twaalf vogelsoorten zijn in de broedtijd of het winterseizoen min of meer afhankelijk van de Nederlandse
kustzone. De meeste van die soorten hebben een matige
tot zeer ongunstige staat van instandhouding volgens de
Vogelrichtlijn. Het voedselaanbod (vis en schelpdieren) is
een knelpunt en broedvogels kampen ook met de beperkte
beschikbaarheid van geschikte broedplaatsen. Van slechts
drie kustvogels (aalscholver, kleine mantelmeeuw en
noordse stern) is de staat van instandhouding op alle
aspecten als gunstig beoordeeld.51 De diepere oorzaak van
de knelpunten ligt in een cumulatie van effecten als gevolg
van hydrografische ingrepen, visserij en verstoring van het
leefgebied.
Van de pelagische vogelsoorten op het Nederlandse deel
van de Noordzee is alleen van de zeekoet en de grote jager
de staat van instandhouding beoordeeld volgens dezelfde
methodiek die voor kustvogels is toegepast. In beide
gevallen werd deze op alle aspecten als gunstig beoordeeld.
Geen van de vijf pelagische soorten die op het Nederlandse
deel van de Noordzee voorkomen, heeft op Europese schaal
een ongunstige staat van beoordeling. Tellingen van deze
soorten op het Nederlandse deel van de Noordzee wijzen
sinds 1992 aanvankelijk op een toename in aantallen en
vanaf ongeveer 2002-2005 op een al dan niet duidelijke
afname.52

34 |

De streefwaarde van OSPAR (Ecological Quality Objective,
EcoQO) voor olieverontreiniging is dat minder dan 10
procent van het aantal aangespoelde vogels besmeurd is
met olie (20% in 2010). Het percentage besmeurde vogels
vertoont sinds 1975 een neergaande trend, maar het huidige
niveau ligt nog steeds boven het streefniveau.
Zie verder
• paragraaf 2.4.1 over fysieke verstoring en de effectiviteit
van vigerend en voorgenomen beleid
• paragraaf 2.4.3 over chemische verstoringen door onder
meer olieverontreiniging en de effectiviteit van vigerend
en voorgenomen beleid om vervuiling door olie tegen te
gaan
• paragraaf 2.4.6 over cumulatieve en synergetische
effecten.

2.2.6 Zeezoogdieren
De meest voorkomende zeezoogdieren in het Nederlandse
deel van de Noordzee zijn de bruinvis, gewone zeehond,
grijze zeehond en witsnuitdolfijn. De populaties van de
gewone en grijze zeehond en de bruinvis zijn in de vorige
eeuw sterk teruggevallen, maar sinds de jaren tachtig weer
toegenomen.53
Ontwikkelingen
Van de gewone zeehond komen naar schatting 80.000
exemplaren voor in de mariene wateren van Noordwest
Europa. Ongeveer een tiende deel van die populatie leeft in

Figuur 7. Vogelwaarden op het Nederlandse deel van de Noordzee, nazomer en winter.
Birdvalues February-March

Birdvalues August-September

55°N

55°N

54°N

54°N

53°N

53°N

Classes

Classes
1

1
2

52°N

3°E
Bron:

4°E

5°E

2

52°N

3

3

4

4

5

5

3°E

6°E

4°E

5°E

6°E

Bos, O.G., et al, Biodiversity hotspots on the Dutch continental shelf. A marine strategy framework directive perspective, IMARES rapport nr. C071/11 		
(Wageningen, 2011) 76.

Nederlandse wateren. De gewone zeehonden in Nederland
maken deel uit van de zogenaamde Waddenzeepopulatie,
waarvan de verspreiding zich uitstrekt van Esjberg in
Denemarken tot Den Helder in Nederland. Ook de gewone
zeehonden in het Deltagebied maken in feite deel uit
van deze populatie, aangezien zij zich daar nauwelijks
voortplanten en afhankelijk zijn van immigratie vanuit de
Waddenzee. De grijze zeehond heeft, na in de middeleeuwen in de Nederlandse wateren te zijn uitgeroeid, sinds de
jaren tachtig van de vorige eeuw de westelijke Waddenzee
weer gekoloniseerd. Deze remigratie kwam op gang vanuit
de Britse wateren. De populatie grijze zeehonden in de
mariene wateren van Noordwest Europa, bedraagt naar
schatting door experts op basis van drie documenten54.55.56
150.000 dieren. Daarvan komt ongeveer twee procent
(tellingen 200957) voor in Nederlandse wateren. De grijze
zeehond leeft in Nederlands gebied vooral in de Waddenzee,
maar ook langs de kust van Zuid-Holland en Zeeland en
verder uit de kust in de Zuidelijke Bocht en in een brede

strook van het noordwestelijk kustgebied via Klaverbank
naar Doggersbank. Gewone en grijze zeehonden planten
zich in Nederlandse wateren voort, voornamelijk in de
Waddenzee.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 35

Figuur 8. Jaarlijkse gemiddelde verspreiding van grijze zeehond, gewone zeehond en bruinvis op het Nederlandse deel
van de Noordzee.
Grey seal

Harbour seal

Harbour porpoise

55°N

55°N

55°N

54°N

54°N

54°N

53°N

53°N

53°N

abundance

abundance
2

52°N

2

52°N

3

3°E

4°E

5°E

6°E

3

4

4
2°E

abundance

52°N

3

7°E

2°E

3°E

4°E

5°E

6°E

7°E

2°E

3°E

4°E

5°E

6°E

Bron: Bos, O.G., et al, Biodiversity hotspots on the Dutch continental shelf. A marine strategy framework directive perspective, IMARES rapport nr. C071/11
(Wageningen, 2011) 82.

36 |

7°E

Figuur 9. Ontwikkeling bruinvis, populatie en
strandingen 1970-2010
0,6

De bruinvis komt in het noordelijk Atlantisch gebied
verspreid voor. Ook zijn kleine populaties bekend in de
Oostzee, Zwarte Zee en Middellandse Zee. De bruinvissen
in het Nederlandse deel horen bij een populatie van circa
180.000 dieren, die de zuidwestelijke Noordzee en het
oostelijk Kanaal bestrijkt. Van deze populatie komt in de
zomer ongeveer 14 procent en in het voorjaar tot circa
48 procent in de Nederlandse wateren voor.
Het aantal bruinvissen in de zuidelijke Noordzee nam sinds
de jaren vijftig sterk af. Zowel de tellingen vanaf de kust als
tellingen op het gehele Nederlandse deel van de Noordzee
laten vanaf 1994 een sterke toename zien (zie figuur 9).

Numbers per hour of observation (n/h)

0,5
0,4
0,3
0,2

Bruinvissen foerageren dichtbij de zeebodem.58 Hun voedsel
bestaat voornamelijk uit vis en schaaldieren, afhankelijk
van het aanbod in een bepaald gebied. Van de bruinvis
is niet bekend of hij zich in het Nederlands deel van de
Noordzee voortplant.59

0,1
0
1972
600

1978

1984

1990

1996

2002

2008

Reported porpoise strandings

500
400
300
200

De populaties van de grijze zeehond en de bruinvis (zie
figuur 9) ontwikkelen zich qua omvang positief. Desondanks is de staat van instandhouding van beide soorten
volgens de Habitatrichtlijn matig ongunstig. In het geval
van de grijze zeehond komt dat doordat de kwaliteit van het
leefgebied als ongunstig is beoordeeld.60 De sterke stijging
van het aantal strandingen (zie figuur 9) van bruinvissen in
de laatste jaren zorgwekkend. Een mogelijke verklaring is
de opeenstapeling van verschillende factoren, zoals bijvangsten in de visserij en misschien ook onderwatergeluid.
Het Bruinvisbeschermingsplan doet een aanzet om deze
factoren te ontrafelen.61
Zie verder
• paragraaf 2.4.1 over fysieke verstoringen en de effectiviteit
van het vigerende en voorgenomen beleid
• paragraaf 2.4.4 over synergetische en cumulatieve
effecten.

100
0
1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010
Bron: C.J Camphuysen, M.L. Siemensma, Conservation plan for the
Harbour Porpoise Phocoena phocoena in The Netherlands: towards a favourable
conservation status, NIOZ Report 2011-07, Royal Netherlands Institute
for Sea Research (Texel, 2011) 35 en 38.
Opmerking: Het aantal strandingen in 2011 was hoger dan 850.
Zie www.walvisstrandingen.nl.

2.2.7 Klimaatverandering en het mariene 		
		 ecosysteem
Klimaatverandering kan van invloed zijn op een aantal
abiotische factoren in het Noordzeemilieu waarvan levende
organismen afhankelijk zijn en/of waarmee ze een interactie hebben. Voorbeelden van die niet-levende componenten
van het ecosysteem zijn: water, licht, temperatuur, bodemmineralen, lucht als mengsel van de gassen zuurstof, CO2,
stikstof etc.. Potentiële invloeden62 zijn:
• toename van de zeewatertemperatuur
• verandering van het afvoerregime van de grote rivieren en
toename van nutriëntenconcentraties in het rivierwater
• vervroeging en verlenging van de periode van stratificatie
van de kustzee
• toename van stormen
• zeespiegelstijging

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 37

,

• verandering in CO2-opname door de zee (en verzuring
van de zee)
• toename van kusterosie
• vermindering van circulatie van zeewater in de
Atlantische Oceaan.

Vervuilende stoffen in de Noordzee: voorbeelden uit het verleden
De aanwezigheid van vervuilende stoffen heeft in de jaren zeventig
van de vorige eeuw veel aandacht gekregen. De concentraties van veel
vervuilende stoffen zijn sindsdien sterk verminderd. Onderstaande
problemen behoren inmiddels tot het verleden.

Wat de effecten van deze invloeden zijn of kunnen zijn op
de mariene ecosystemen, is moeilijk aan te geven of te
voorspellen. Er is nog te weinig inzicht in de werking van de
verschillende mechanismen, en data zijn nog maar beperkt
beschikbaar.
Mogelijke effecten63 zijn:
• verandering van soortensamenstelling, doordat mét de
klimaatverandering soorten steeds verder noordwaarts
opschuiven (reeds waargenomen in planktonsamenstelling, bij vissoorten, en bij organismen die voorkomen in
intergetijdengebieden)
• vervroegde bloeien van (schadelijke) algen (reeds
waargenomen)
• toename van invasieve exoten, doordat leefomstandig‑
heden voor die soorten gunstiger worden
• toename van ziektes binnen aquacultures (schelpdieren,
vissen)
• veranderingen in de samenstelling van leefgemeenschappen van bodemdieren, als gevolg van abrupte veranderingen in het ecosysteem
• verandering in de structuren binnen de voedselwebben
door verandering in de beschikbaarheid van prooidieren
en aanwezigheid van predatoren
• verlies aan nestgelegenheid voor kustbroeders en van
rust en kraamplaatsen voor zeehonden (als gevolg van
stormen en erosie).

Toxische stoffen
Accumulatie van persistente toxische stoffen in de mariene voedsel‑
webben leidde tot verminderde vruchtbaarheid en afname van
weerstand bij predatoren die voornamelijk vis eten. De populaties
van grijze zeehond en gewone zeehond waren in de jaren zeventig
bijvoorbeeld tot kritische aantallen gedaald. Het voortplantingssucces was aanzienlijk verminderd, waarschijnlijk als gevolg van te hoge
PCB-concentraties1 in het zeewater. Bij de noordse stern/visdief was
het voortplantingssucces sterk verminderd, doordat onder invloed van
DDT2 3 de eierschalen braken omdat ze te dun waren. Bij bot werden
levertumoren aangetroffen die in verband werden gebracht met zoetzoutstress, maar ook met de aanwezigheid van PAK’s4 in het zeewater.
Bij het gelijktijdig optreden van meerdere stressfactoren is het causale
verband tussen vervuilende stoffen en waargenomen effecten vaak
lastig te bewijzen. Niettemin is het op grond van een risicobeoordeling
wel aannemelijk dat vervuilende stoffen, zoals in de genoemde voorbeelden, oorzaak zijn geweest van de waargenomen effecten.
De populaties van zeezoogdieren, vogels en vissen die in de jaren
zeventig te lijden hadden van toxische effecten, ontwikkelen zich weer
positief of hebben hun nieuwe biologisch evenwicht bereikt5.

2.3 Economische en sociale analyse
van het gebruik van de Noordzee
2.3.1 Economische analyse
Figuur 10 laat het huidige gebruik zien van het Nederlandse
deel van de Noordzee. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft op basis van een internationaal afgestemde
aanpak64 een kwantitatieve economische beschrijving
gegeven van het gebruik van het Nederlandse deel van de
Noordzee door de verschillende economische sectoren die
direct of indirect van de Noordzee afhankelijk zijn.65 De
analyse hanteert de termen productiewaarde, toegevoegde
waarde en werkgelegenheid. Deze beschrijving is uitgevoerd
voor scheepvaart, visserij, olie- en gaswinning, zand- en
grindwinning, windenergie, en activiteiten in de havens en
de recreatiesector langs de kust. Voor al deze activiteiten is
de omvang weergegeven voor 2007 – het meest recente jaar
waarvoor het CBS definitieve cijfers beschikbaar heeft –
en ook voor de jaren 1995 en 2000. Zo ontstaat een beeld
38 |

Olieverontreiniging
Drijflagen olie vormden in de tweede helft van de vorige eeuw een
belangrijke sterftefactor voor zeevogels. In de jaren zeventig en tachtig
spoelden regelmatig met olie besmeurde vogels aan op het strand. Die
verontreiniging is sindsdien sterk afgenomen.
TBT
TBT (tributyltin) is lang in de zeescheepvaart gebruikt als aangroeiwerend middel op de scheepshuiden en kwam via uitloging in het
zeemilieu terecht. In de jaren negentig werd bekend dat TBT imposex
veroorzaakt bij slakken zoals purperslak en wulk: vrouwtjes krijgen
mannelijke geslachtsorganen. De reproductie komt daardoor in gevaar.
1

Wadden Sea Quality Status Report 2004. K. Essink, C. Dettmann, H. Farke, K.
Laursen, G. Lüerßen, H. Marencic, W. Wiersinga (Eds.) 135.

2

J.H. Koeman., J. Veen, E. Brouwer, L. Huisman de Brouwer & J . L. Koolen. Residues of
chlorinated hydrocarbon insecticides in the North Sea environment. Helgol. Wiss.
Meersunters. 17 (1968) 375.

3

Anindita Mitra, Chandranath Chatterjee and Fatik B. Mandal, Synthetic Chemical
Pesticides and Their Effects on Birds. Research Journal of Environmental Toxicology, 5:
81-96 (2011).

4

Deltares, IMARES, Determination of Good Environmental Status. Implementation of the
Marine Strategy Framework Directive for the Dutch North Sea (Delft, 2011) 20

5

Deltares, IMARES, Initial Assessment, Implementation of the Marine Strategy Framework
Directive for the Dutch North Sea (Delft, 2011) 123/124, 127

Tabel 1. Economische beschrijving van het gebruik van het Nederlandse deel van de Noordzee, 1995, 2000 en 2007.
			

1995 			

			
Productie			
waarde
			
(x mln €)
				

2000 			

ToegeWerkProductievoegde
gelegenwaarde
waarde
heid (FTE)
(x mln €)
(x mln €) 			

2007

ToegeWerkProductievoegde
gelegenwaarde
waarde
heid (FTE)
(x mln €)
(x mln €)			

ToegeWerkvoegde
gelegenwaarde
heid (FTE)
(x mln €) 		

Scheepvaart
Visserij
Olie- en
gaswinning
Zandwinning
Windenergie
Totaal

2.626
102

630
61

7.000
500

3.689
111

927
58

7.000
300

4.588
113

1.208
45

6.000
200

2.692
33
0
5.453

2.112
9
0
2.812

3.000
110
0
10.610

4.306
57
0
8.163

3.313
15
0
4.313

3.000
195
0
10.495

7.644
69
23
12.437

5.866
17
11
7.147

2.800
154
pm
9.154

Zeehavens
Kustzone
Totaal op land

32.793
1.810
34.603

10.198
955
11.152

126.000
23.000
149.000

49.211
2.426
51.637

11.510
1.265
12.775

123.000
24.000
147.000

80.159
2.901
83.060

17.806
1.447
19.253

121.000
25.000
146.000

Totaal

40.056

13.964

159.610

59.800

17.088

157.495

95.497

26.400

155.154

Bron: CBS, Economic description of the North Sea for the Netherlands, (Voorburg, 2011) 74.
NB: De cijfers met betrekking tot zandwinning zijn afkomstig uit Ecorys, Baseline Scenario Marine Strategy Framework Directive (Rotterdam, 2010) 24.

van de trendmatige ontwikkelingen in de verschillende
sectoren.
Tabel 1 laat zien dat de totale toegevoegde waarde van het
gebruik van de het Nederlandse deel van de Noordzee in
2007 ruim 26 miljard euro bedroeg. De toegevoegde waarde
van de activiteiten op de Noordzee zelf bedroeg in totaal
zo’n 7 miljard euro. De sector olie- en gaswinning kent de
hoogste toegevoegde waarde van alle gebruiksfuncties in
het Nederlandse deel van de Noordzee (5,9 miljard euro
in 2007). Ook valt de relatief sterke toename op van de
productiewaarde van de olie- en gaswinning. Deze wordt
deels verklaard door de sterke prijsstijgingen in deze
periode. Daarnaast is de scheepvaart van groot economisch
belang voor Nederland. Deze sector was in 2007 goed voor

een toegevoegde waarde van 1,2 miljard euro. De werk‑
gelegenheid in de scheepvaart bedraagt rond de 6000 FTE.
Dit is ongeveer 60 procent van de totale werkgelegenheid
van de gebruiksfuncties op zee.
De totale toegevoegde waarde van direct aan de zee
gerelateerde economische activiteiten op het land was in
2007 circa 19 miljard euro. Onder de activiteiten op het
land die een directe relatie hebben met de Noordzee zijn de
zeehavens van groot economisch belang. Iets meer dan de
helft van de toegevoegde waarde van de activiteiten in de
zeehavens wordt gegenereerd in de haven van Rotterdam.66
Daarnaast zijn de Nederlandse zeehavens knooppunten
voor internationale goederenstromen en een vestigingsplaats voor industrie en dienstverlening. Ook andere
activiteiten in de kustzone67, zoals toerisme en recreatie,
zijn van economisch belang.68
Veel economische activiteiten zijn op een meer indirecte
manier afhankelijk van de Noordzee. Dat geldt bijvoorbeeld
voor de binnenvaart en andere transportactiviteiten,
maar ook voor de visverwerkende industrie, de handel in
scheepsonderdelen, enzovoorts. Deze indirecte waarde,
ongeveer 50 procent van de directe waarde, is niet meegenomen in Tabel 1. Wanneer de indirecte waarde wel wordt
meegenomen, bedraagt de totale economische waarde van
de hier beschreven economische sectoren in 2007: productiewaarde 124 miljard euro, toegevoegde waarde 35 miljard
euro en werkgelegenheid 246.000 FTE. Ter vergelijking, dit
is ongeveer 7 procent van de totale toegevoegde waarde van
de gehele Nederlandse economie en 5 procent van de totale
werkgelegenheid.69

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 39

Figuur 10. Huidig ruimtegebruik op het Nederlandse deel van de Noordzee
kaart 24

Noordzee
huidig ruimtegebruik
basis
grens territoriale wateren (12 mijlsgrens)
doorgaande NAP –20m lijn
Exclusieve Economische Zone
equidistantielijn voor TZ in 2009
Eems-Dollard verdragsgebied 2009
platforms voor olie- en gaswinning
platform
onderwaterplatform
kabels en leidingen
elektra-, telecom- of besturingskabel
pijpleiding
meetposten
meetlokatie op de Noordzee voor
meteorologische en/of oceanografische
metingen
marien ecologisch systeem
ecologische hoofdstructuur
aangewezen Natura 2000 gebieden
in 2010 aan te wijzen Natura 2000 gebieden
defensie
oefengebieden (incl. munitiestortplaats)
scheepvaart infrastructuur
begrenzing verkeersscheidingsstelsels
clearways
ankergebied
verkeersscheidingsstelsels separatiezone
windenergiegebieden
windturbineparken
visserij
buitengrens scholbox
zand- en schelpenwinning
actueel zandwingebied
reserveringsgebied voor beton- en
metselzand
reserveringsgebied voor schelpenwinning
stortgebieden
baggerstort

50km

Bron: Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Beleidsnota Noordzee (Den Haag 2009) 9.

Enkele kanttekeningen dienen te worden gemaakt. De
gehanteerde sectorindeling is ook gebruikt voor de analyse
van de kosten die aan het tegengaan van de aantasting
van het mariene milieu zijn verbonden (zie paragraaf
2.5). De indeling is conform internationale afspraken
over hoe om te gaan met statistieken van Eurostat en de
Verenigde Naties. Door gebruik te maken van deze indeling
is internationale vergelijkbaarheid van gegevens mogelijk.
Dit heeft meerwaarde in internationale samenwerking en
analyses. Deze indeling heeft echter als nadeel dat recreatie niet herkenbaar is als aparte sector, maar over andere
sectoren is verdeeld. Daarnaast moet worden benadrukt
dat de cijfers alleen betrekking hebben op het Nederlandse
40 |

deel van de Noordzee. Dat geeft enige vertekening. Uit
de studie van het Landbouw-Economisch Instituut (LEI
blijkt) bijvoorbeeld dat ongeveer 21 procent van de totale
opbrengst in de visserij afkomstig is van het Nederlandse
deel van de Noordzee.70 Dit percentage is meegenomen in
tabel 1. De werkgelegenheidscijfers hebben betrekking op
het aantal fte-werknemers. Voor de visserij betekent dit
een onderschatting van de totale werkgelegenheid, die in
werkelijkheid – door het grote aantal zelfstandigen – veel
hoger is. Volgens CBS bestond in 2007 56 procent van de
totale werkgelegenheid in de sector ‘landbouw, bosbouw
en visserij’ uit zelfstandigen (landelijke bestaat 12 procent
van de werkgelegenheid uit zelfstandigen).71 Verder geldt

dat de hier gepresenteerde gegevens betrekking hebben
op in Nederland geregistreerde bedrijven. Deze kunnen
eenvoudig worden opgeteld bij de cijfers van de andere
Noordzeestaten om tot totalen voor de Noordzee te komen.
Buitenlandse bedrijven zoals buitenlandse scheepvaart‑
rederijen, transporteurs en vissers die hun geld op het
Nederlandse deel van de Noordzee en daaraan gelegen
havens verdienen, zijn niet meegenomen. Ten slotte brengt
de geografische afbakening van de analyses met zich mee
dat sommige bedrijven die hun (hoofd)kantoor buiten de
kustzone hebben (bijvoorbeeld de NAM in Assen), buiten
beeld blijven.
Dit alles in ogenschouw nemend, is de conclusie dat de
werkelijke betekenis van de Noordzee voor de Nederlandse
economie groter is dan de gepresenteerde cijfers.
Ontwikkelingen tot 2040
Op basis van de meest recente publicatie Welvaart en Leef‑
omgeving van het Centraal Planbureau en het Milieu- en
Natuurplanbureau72 heeft Ecorys een ‘baseline scenario’
opgesteld. Ingeschat is hoe de productiewaarde, toegevoegde waarde en werkgelegenheid in verschillende
sectoren die direct of indirect afhankelijk zijn van de
Noordzee, zich tot 2040 zullen ontwikkelen.73 Ecorys heeft
deze informatie aangepast op basis van interviews met
de verschillende sectoren, om rekening te houden met
de gevolgen van de economische crisis zoals die in 2010
bekend waren.

Uit deze analyse blijkt dat voornamelijk de sectoren
scheepvaart en zandwinning in economisch belang zullen
toenemen. Dat komt door een verwachte toename van
de goederenstromen en de verwachte intensivering van
zandsuppletie na 2020 ten behoeve van bescherming tegen
zeespiegelstijging. Daar staat een afname van de olie- en
gassector tegenover door uitputting van de productievelden.
De winstmarges in de visserijsector komen naar verwachting
onder druk te staan door hogere kosten in de sector.
Mede als gevolg hiervan wordt verwacht dat de toegevoegde
waarde en werkgelegenheid van deze sector zullen
afnemen. In tegenstelling tot deze verwachting, die is
gebaseerd op scenario’s van het CPB en die betrekking heeft
op de gehele visserijsector, verwacht het Productschap Vis
dat de productiewaarden van de belangrijkste commerciële
vissoorten in de Noordzee (tong en schol, maar ook
haring en makreel) als gevolg van het beheer op Maximaal
Duurzame Opbrengst (MSY) zullen stijgen.74
De ontwikkeling van windenergie op zee is zeer onzeker.
Eind 2009 waren vergunningen afgegeven voor in totaal
3250 Megawatt (MW). Daarvan zal ongeveer 700 MW vóór
2020 worden gerealiseerd (drie windturbineparken). De
toekomstige ontwikkeling van de windenergie op zee is
ondermeer afhankelijk van de mate waarin deze vorm van
energie concurrerend kan worden ten opzicht van andere
vormen van energieopwekking.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 41

2.3.2 Sociale analyse
De activiteiten op en langs de Noordzee vertegenwoordigen
niet alleen een belangrijke economische waarde, maar ook
een belangrijke sociale waarde.
In het onderzoek Beleving van de Noordzee: Een kwantitatieve
consultatie onder Nederlandse burgers over de Noordzee van
TNS-NIPO (2011) is steekproefsgewijs een enquête gehouden
onder zeshonderd Nederlanders, waarbij hun kennis over
en affiniteit met de Noordzee zijn bekeken. Ook is hen
gevraagd welke prioriteiten zij zouden geven aan verschillende mogelijke oplossingen (met gegeven consequenties)
voor een aantal gepresenteerde (potentiële) milieu‑
problemen. Uit het rapport blijkt dat 46 procent van de
respondenten de Noordzee persoonlijk (heel) belangrijk
vindt, ook al lijken zij zich niet heel bewust te zijn van de
verschillende potentiële milieuproblemen. Als Nederlanders aan de Noordzee denken, noemen zij alleen positieve
dingen, zoals het strand, de zee en strandwandelingen
die je kunt maken. Echter, als zij worden geïnformeerd
over verschillende (potentiële) problemen, vinden zij het
wel belangrijk dat er iets aan wordt gedaan. Nederlanders
denken dat de visserij van groot economisch belang is voor
Nederland.
De meerderheid van de Nederlanders geeft aan dat zowel
de overheid als de burger zelf een verantwoordelijkheid
heeft voor het oplossen van de gepresenteerde (potentiële)
milieuproblemen rondom de Noordzee. Onder de overheid
42 |

verstaan zij zowel de Nederlandse overheid als de Europese
Unie. In de betalingsbereidheid van de Nederlanders lijkt
een discrepantie te zitten tussen het sociaal wenselijke
antwoord en het werkelijke gedrag. Dit blijkt uit het feit dat
de helft van de ondervraagden aangeeft bereid te zijn geld te
betalen om iets te doen tegen de geschetste milieu‑
problemen. Wanneer echter de keuze wordt gegeven tussen
verschillende maatregelen, neigen zij er toch toe te kiezen
voor maatregelen die voor hen geen extra kosten met zich
meebrengen. Bijvoorbeeld, om plastic afval in zee tegen
te gaan, wordt een prijsverhoging van plastichoudende
producten minder geaccepteerd dan het niet meer kunnen
krijgen van plastic tasjes in de supermarkt. Dit soort gedrag
lijkt een aanwijzing te zijn dat men toch het meest gevoelig
is voor maatregelen die uiteindelijk geld kosten.
De bodem van het Nederlandse deel van de Noordzee is rijk
aan archeologische resten die een tastbare herinnering
vormen aan ons verleden. Deze resten variëren van
historische scheepswrakken uit de middeleeuwen tot vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog. De bodem van
de Noordzee herbergt een prehistorisch landschap waarin
nog resten van onze verre voorouders te vinden zijn. Ook
worden jaarlijks vele botten van prehistorische dieren, zoals
mammoeten, uit de Noordzee opgevist. De archeologie
van de Noordzee is wetenschappelijk van grote betekenis.
De wrakken zijn ook geliefde locaties voor sportduikers en
sportvissers.

2.4 Overheersende verstoringen en
effectiviteit van beleid

2.4.1 Fysieke verstoringen

Deze paragraaf gaat dieper in op de belangrijkste factoren
die de huidige milieutoestand van het mariene ecosysteem
van het Nederlandse deel van de Noordzee belasten
en beïnvloeden. De indicatieve lijst van belastende en
beïnvloedende factoren (tabel 2 van bijlage III van de KRM)
is hiervoor toegepast op de Nederlandse situatie.
De beschrijving legt bij elk type verstoring een relatie met
de menselijke activiteiten die de betreffende verstoring
veroorzaken. Per verstoring is ook een inschatting gegeven
van de effectiviteit van vigerend en al voorgenomen beleid
om het effect op het ecosysteem in de periode tot 2020 en
daarna te verminderen.

Hydrografische veranderingen zijn wijzigingen van
stromingen en golven. Deze hebben invloed op fysische
en chemische eigenschappen van de zee, bijvoorbeeld de
bodemschuifspanning, het sedimenttransport, de saliniteit
of de watertemperatuur. Dergelijke invloeden op mariene
ecosystemen kunnen bijzonder relevant zijn wanneer zij
zich op grotere schaal voordoen. De mariene habitats
kunnen dan veranderen of geheel verdwijnen, met allerlei
gevolgen voor de samenstelling en omvang van leefgemeenschappen van onder andere vis- en vogelsoorten.

De belastende en beïnvloedende factoren zijn ingedeeld in
drie categorieën:
• 2.4.1 Fysieke verstoringen: hydrografische ingrepen,
visserij, zwerfvuil, onderwatergeluid
• 2.4.2 Chemische verstoringen: nutriënten, vervuilende
stoffen
• 2.4.3 Biogene verstoringen: inbreng van exoten.
Paragraaf 2.4.4 behandelt de cumulatieve en synergetische
effecten van een combinatie van verstoringen.

Hydrografische ingrepen

Hydrografische veranderingen ten gevolge van menselijke
activiteiten (inpolderingen, verandering van de slibaanvoer
door de rivieren) vinden al vele eeuwen plaats. Tot aan het
begin van de twintigste eeuw bleef die beïnvloeding beperkt
tot de aanleg van pieren bij havens, en het verdiepen van
vaargeulen naar de havens. Lokaal hebben deze ingrepen
weliswaar geleid tot wijziging van habitatfuncties als
paaien, broeden en foerageren, en soms ook tot het
totaal en onomkeerbaar verdwijnen van habitat, maar van
effecten op ecosysteemniveau zoals bedoeld in de KRM is
geen sprake.
Gedurende de hele twintigste eeuw zijn grootschalige in‑
grepen gedaan, zoals de aanleg van de Afsluitdijk, de Delta‑
werken en Maasvlakte 1. De Deltawerken en Maasvlakte I

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 43

veroorzaakten ingrijpende wijzigingen in de hydrografische
eigenschappen van de kustzone, die nog steeds doorwerken
in het ecosysteem van de Noordzee. De Deltawerken hebben
een grote indirecte invloed gehad op de waterbewegingen,
de saliniteit en het transport van sediment voor de Zeeuwse
en Zuid-Hollandse Deltakust. Rivier optrekkende vissoorten
(die zowel op zee als op de rivieren voorkomen) hebben
sterk te lijden van de afsluiting van de zeegaten, omdat
deze ingreep immers hun trekroutes naar het achterland
blokkeert. Door de Deltawerken is echter ook de Voordelta
ontstaan, een bijzonder waardevolle habitat die inmiddels
is aangewezen als Natura 2000-gebied.
De Maasvlakte I en de Deltawerken zijn ingrepen van
nationaal belang. Ze zijn inmiddels een historisch gegeven.
Hun effecten op het ecosysteem bepalen weliswaar voor een
belangrijk deel de huidige milieutoestand van de kustwateren, maar in de Nederlandse Stroomgebiedbeheerplannen
2009-2015, die zijn vastgesteld conform de KRW, zijn ze
als onomkeerbaar beschouwd. Ook in het licht van de
Mariene Strategie worden de effecten van Maasvlakte 1 en de
Deltawerken als onomkeerbaar beschouwd.75
In de tweede helft van de twintigste eeuw zijn het aantal en
de omvang van hydrografische ingrepen sterk toegenomen:
zandwinning voor kustverdediging en ophoogzand, baggeren van vaargeulen naar de zeehavens, het aanleggen van
windmolenparken, het afzinken van olie/gaspijpleidingen
en het leggen van kabels. De omvangrijkste activiteit is
de locatiegebonden zandwinning ten behoeve van de
44 |

kustverdediging, ophoogzandwinning en beton- en metselzandwinning. De totale zandwinning vindt verspreid plaats
op een opgeteld relatief klein areaal (totaal circa 36 km2).
Op jaarbasis wordt circa 25 miljoen m3 zand gewonnen.
Ongeveer 12 miljoen m3 is bestemd voor zandsuppletie op
het kustfundament om Nederland te beschermen tegen
overstromingsgevaar vanuit zee. Daarnaast zijn er incidentele, grootschalige zandwinningen voor aanlegprojecten,
bijvoorbeeld Maasvlakte 2, waarvoor in drie jaar tijd 300
miljoen m3 zand is gewonnen.
Op de Noordzeebodem wordt ook baggerspecie verspreid.
Jaarlijks is dat ongeveer 20 miljoen m3 uit vaarwegen
(rivieren), havens en vaargeulonderhoud.
Effectiviteit van beleid
Op grond van de Wet milieubeheer76 (Wm) en het Besluit
milieueffectrapportage77 is een milieueffectrapportage
(m.e.r.) verplicht voor aanleg, wijziging of uitbreiding van
havens of pieren en voor zandwinning van meer dan 500 ha
of meer dan 10 miljoen m3 per vergunning. Voor landwinning in zee van 250 ha of meer bepaalt het bevoegd gezag
of er een m.e.r. moet komen. Daarnaast gelden de Natuurbeschermingswet78 (Nb-wet) en de Flora- en faunawet79
(Ff-wet). De Nb-wet schrijft een passende beoordeling voor
als op grond van de VHR significante effecten op beschermd
gebied en/of beschermde soorten niet kunnen worden uit‑
gesloten. Ook voor zandsuppleties in het kader van de kust‑
bescherming wordt per locatie een Nb-wetvergunning ver‑
plicht. Vanwege mogelijke externe werking geldt die verplichting ook voor suppleties buiten Natura 2000-gebieden.

Om de ecologisch belangrijke kustzone te ontzien en het
kustfundament niet te verzwakken, is zandwinning alleen
toegestaan in gebieden buiten de doorgaande NAP -20m
dieptelijn. De fysieke en biologische schade door zandwinning is weliswaar lokaal (totaal circa 36 , verspreid over
verschillende locaties), maar tijdelijk ingrijpend doordat de
bodem en daarmee het gehele bodemleven tot maximaal 2
meter diep wordt weggenomen. Steeds vaker wordt, waar
mogelijk en verantwoord, diepe winning (tot 6 meter onder
de zeebodem) toegepast. De schade aan het bodemleven
voor dezelfde hoeveelheid gewonnen zand blijft daarmee
tot een kleinere oppervlakte beperkt. Voor de zandwinning
ten behoeve van Maasvlakte 2 is als pilot zelfs een zeer
diepe winning (tot 20 meter) toegepast. De uitkomsten van
deze pilot dragen bij aan de besluitvorming over de vraag
of en onder welke omstandigheden zeer diepe winningen
mogelijk zijn.
Directe effecten van zandsuppleties zijn: vernietiging van
benthos, bedekking van voedsel voor vogels en vissen
en verstoring van foeragerende dieren door afdekking.
Indirecte effecten zijn: verandering van de kustmorfologie
en verandering van de samenstelling van het sediment.
In mindere mate kunnen zandsuppleties ook leiden tot
veranderingen van slibgehaltes, stroming en eventueel de
groei van algen.
Mitigerende maatregelen in het kader van de vergunningverlening zijn:
• monitoring van het benthos op de plaatsen die gesuppleerd gaan worden (in de maand september van het jaar
vóór de suppletie). Als er hoge dichtheden voorkomen
van typische N2000-soorten moet de betreffende locatie
worden ontzien
• vooroeversuppleties: niet suppleren in de ecologische
rijke troggen tussen de zandbanken, maar in het gebied
zeewaarts van de buitenste brekerbank (diepte circa 5
meter)
• gebruik van suppletiezand van dezelfde samenstelling als
het te suppleren gebied
• suppleties uitvoeren in het seizoen waarin de negatieve
effecten geringer zijn.
Afzonderlijke zandwinning en zandsuppleties kunnen
bij elkaar een cumulatief effect hebben op de Natura
2000-doelstellingen voor zandbanken onder water,
zeezoogdieren en schelpdieretende eenden. In de PlanMER en de passende beoordeling van het NWP is echter
geconcludeerd dat van deze activiteiten geen cumulatieve
effecten zijn te verwachten, als de wijze en hoeveelheden
van zandwinning en -suppletie tussen nu en 2020 niet sterk
veranderen.80 De zandwinlocaties en naar schatting ook de
strandlevensgemeenschappen, herstellen zich binnen vier
tot zes jaar.81,82

Al jaren wordt baggerspecie uit havens en vaarwegen verspreid
over verschillende loswallen op zee (onder andere Verdiepte
loswal, Loswal Noord-West, Loswal IJmuiden). Het gaat om
materiaal dat van nature in de zee thuishoort. Een deel van
het zand dat vrijkomt bij vaargeulonderhoud (Maasgeul)
wordt verspreid binnen het kustfundament. Op het bestemmen van baggerspecie is het Besluit bodemkwaliteit83 (Bbk)
van toepassing. Het slib uit vaargeulen wordt ongeveer
jaarlijks gemonitord aan de hand van fysieke en chemische
criteria. Alleen baggerspecie die voldoet aan de normen
voor zoute baggerspecie uit de Regeling bodemkwaliteit84
(Rbk) mag op zee worden verspreid. Hiervoor is een melding
conform de Rbk vereist. De rest wordt gecontroleerd
geborgen in zogenaamde baggerdepots, zoals de Slufter
op de Maasvlakte. In overeenstemming met Artikel 1.1 lid
1 Wm en Artikel 2.3 van de Kaderrichtlijn afvalstoffen85 is
verspreiden en toepassen volgens het Bbk alleen toegestaan
als sprake is van een nuttige toepassing. Herstel van de
slibbalans en aanvulling van het kustfundament worden in
die zin als nuttige toepassing beschouwd. Momenteel loopt
onderzoek naar mogelijkheden om een afwegingskader te
creëren voor locatiekeuzes en randvoorwaarden voor het
nuttig toepassen van baggerspecie.
Van recente datum zijn twee nieuwe grote lokale veranderingen in de hydrografische eigenschappen van de
Noordzeekustzone door de aanleg van Maasvlakte 2 en de
‘Zandmotor’ voor de Zuid-Hollandse kust. Beide werken
worden uitgevoerd na zorgvuldige afweging op basis van
m.e.r.-en, een passende beoordeling volgens de Nb-wet,
en andere (inter-)nationale wetgeving. Bij beide werken
worden milieurisico’s grotendeels ondervangen door
mitigerende en compenserende maatregelen:
• Maasvlakte 2. Door de aanleg van het havengebied
verdwijnt 2.455 ha (2,8 procent) van de habitat ‘permanent overstroomde ondiepe zandbanken’ (habitattype
H1110A/B). Dat betekent een verlies van foerageergebied
voor de grote stern, visdief en zwarte zee-eend. Het verlies
wordt gecompenseerd door het creëren van een tienmaal
zo groot beschermd gebied (24.550 ha), dat deel uitmaakt
van het Natura 2000-bodembeschermingsgebied
Voordelta.
• De ‘Zandmotor’. Dit kustsuppletieproject voor de ZuidHollandse kust van circa 1 is uitgevoerd in 2011. Door zeer
lokaal storten van zand direct voor en aan de kust, dat
vervolgens door natuurlijke erosie over de kust wordt
verspreid, blijft het areaal waar bodemleven en foeragerende vogels worden verstoord beperkt ten opzichte
van klassieke manieren van zandsuppletie op meerdere
plaatsen langs de kust. De aanleg heeft geen permanente
wijziging van hydrografische eigenschappen tot gevolg:
de oude hydrografische situatie wordt naar verwachting
binnen enkele decennia op een natuurlijke manier
hersteld.86

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 45

Visserij-activiteiten op het Nederlandse deel van de Noordzee
Boomkorvisserij
De visserij op platvis zoals tong wordt vooral uitgeoefend
met de traditionele boomkor (zie figuur 27). Het net van
dit vistuig sleept over de bodem en wordt opengehouden
met een stalen boom. Wekkerkettingen aan de onderzijde
van de boom zijn bedoeld om de vis op te schrikken en
het net in te jagen. Na de opkomst en verdwijning van de
boomkor aan het einde van de 19e eeuw, is hij in de jaren
zestig van de 20ste eeuw opnieuw geïntroduceerd en
algemeen in gebruik genomen. Vanaf eind vorige eeuw
is deze tak van de sector in omvang afgenomen tot circa
driehonderd kotters in 2009 (zowel grote als eurokotters).
Er zijn nog ongeveer zeventig grote boomkorkotters in
Nederland over. Oorzaken van de teruggang zijn de hoge
brandstofkosten bij teruglopende vangstmogelijkheden,
enkele jaren geleden, van vooral demersale visbestanden.
Tot deze tuigcategorie behoren ook de relatief nieuwe
sumwing en de pulse trawl die de bodem minder beroeren.
Demersale visserij met andere vismethoden
Tientallen traditionele boomkorvissers zijn overgestapt
op andere vismethoden als flyshooten, Schotse en Deense
zegen, out- en twinriggen. Doelsoorten hierbij zijn platvis
(zoals schol) en demersale vis (zoals kabeljauw en ongequoteerde soorten). Deze vismethoden vragen minder
trekkracht en dus minder brandstof, terwijl de bodem ook
minder heftig wordt beroerd. In 2011 is onderzoek gestart
naar de bijvangst met deze visserijmethoden.
Pelagische visserij
Deze visserijvorm richt zich op pelagische soorten zoals
makreel, horsmakreel en haring. De vloot van om en nabij
veertien schepen vist met netten die door de waterkolom
worden getrokken. De visserij op haring en makreel is
gecertificeerd volgens de Marine Stewardship Council
(MSC)
Garnalenvisserij
Bij de visserij op garnalen in de kustzone wordt een
lichte boomkor gebruikt. De vaartuigen zijn klein met
een motorvermogen van minder dan 300 pk. Het net rolt
met klossen over de bodem en beroert de bodem licht. In
Nederland zijn in 2012 204 vergunninghouders. Hiervan
vissen 97 schepen (bijna de helft) uitsluitend op garnalen.
De andere (eurokotters) combineren vis, langoustine- en
garnalenvisserij.
Staandwantvisserij
Na een aanvankelijke toename van deze visserijvorm in
de eerste decade van 21e eeuw is de situatie vanaf 2009
min of meer stabiel. De Nederlandse commerciële vloot
bestaat nu uit zestig tot tachtig, meest kleine, actieve
schepen (in totaal 126 vergunningen). Daarnaast is dit type
46 |

vistuig ook in gebruik bij de recreatievisserij vanaf het
strand. Het bereik van vrijwel de gehele Nederlandse vloot
is niet groter dan 15 mijl uit de havens. De Nederlandse
staandwantvisserij richt zich, vooral in de maanden maart
tot en met oktober op tong, kabeljauw en tarbot. Ook
buitenlandse schepen vissen (verder uit de kust) met
staand want. Het is niet bekend hoeveel kilometer aan
staandwantnetten in totaal op het Nederlandse deel van
de Noordzee uitstaan. Per boot mag maximaal 25 km net
aan boord zijn.
Schelpdiervisserij
Tweekleppigen als spisula worden bevist met gesleepte
metalen korren. Spisula visserij is uitsluitend toegestaan bij
voldoende aanwezigheid van deze schelpdieren. Maar er is
al sinds 2008 geen vergunning meer voor verleend, omdat
de Spisula grotendeels is vervangen door de exoot Ensis.
Ensis wordt bevist met waterstromen. Het gaat hier om
enkele schepen.
(Recreatieve) hengel-, lijnen- en andere visserij
Zowel beroepsmatig (door enkele tientallen schepen) als
recreatief wordt op de Noordzee gevist met hengels. De
sportvisserij (recreatieve visserij met hengels) is populair
en telt inmiddels 650.000 beoefenaren. In de sportvisserijsector gaat op jaarbasis 165 miljoen om.1 Gevist wordt
vanaf de oever, vanuit kleine boten en vanaf charterboten.
De soorten waarop het meest wordt gevist zijn makreel,
zeebaars, platvis en kabeljauw. De EU-lidstaten hebben
een rapportageplicht voor recreatieve vangsten van een
aantal soorten. Er loopt onderzoek naar de impact van de
sportvisserij op soorten die onder een herstelplan vallen,
zoals kabeljauw.2 Bijvangsten en discards komen in deze
visserij praktisch niet voor. Met lijnen wordt alleen zeer
beperkt beroepsmatig gevist. Beroepsmatige hengel- en
handlijnvisserij op zeebaars heeft het MSC certificaat.
Recreatieve visserij met netten is vanaf 1 januari 2011 niet
meer toegestaan. Er is echter een politieke toezegging
gedaan om de recreatieve visserij met staand want vanaf
het strand in de toekomst beperkt mogelijk te maken.
1

TNS NIPO, Enquete zeesportvisserij 2006, Algemene situatie en zeebaarsvis‑
serij (Amsterdam, 2007)

2

ICES, Report of the Planning Group on Recreational Fisheries Surveys (PGRFS)
ICES CM 2011/ACOM:23 (2-6 May 2011, Spain).111.

Figuur 11. Frequentie bodemberoerende visserij per jaar in de zuidelijke Noordzee

Noordzee visserij

bevissingsfrequentie, aantal schepen per jaar (gemiddelde 2006-2008)
bordenvisserij

boomkorvisserij

0
1
2
3 -5
6 - 10
11 - 20
21 - 50
51 - 100
> 100

garnalenvisserij

0
1
2
3 -5
6 - 10
11 - 20
21 - 50
51 - 100
> 100

bron: Imares

0
1
2
3 -5
6 - 10
11 - 20
21 - 50
51 - 100
> 100

bron: Imares

bron: Imares

Bron: Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Beleidsnota Noordzee (Den Haag 2009) 16.

Tot 2020 worden geen nieuwe ingrepen voorzien die de
hydrografie van de Noordzee zouden kunnen beïnvloeden.
Bij de implementatie van de KRW zijn voor de kustwateren
hydromorfologische doelen vastgesteld als onderdeel van
de goede ecologische toestand (Besluit Kwaliteitseisen
en Monitoring Water87, BKWM). Maatregelen om doelen
te realiseren, zijn opgenomen in de KRW-stroomgebiedbeheerplannen. Geen van de hydrografische ingrepen uit
het verleden hebben volgens de beoordeling op grond van
de KRW, eventueel na mitigatie (zoals voor Maasvlakte 2),
significante effecten op de ecologische kwaliteitselementen
van de kustwateren (fytoplankton en macro-fauna).88 Ten
opzichte van de omvang van de KRW-waterlichamen is de
schaal van deze ingrepen beperkt.
Visserij
De visserij is al een eeuwenoude gebruiksfunctie van de
Noordzee. Een aanzienlijk deel van de aanwezige vis‑

biomassa wordt commercieel geëxploiteerd. Voor de Nederlandse visserijsector zijn belangrijke bestanden: pelagische
soorten (makreel, horsmakreel, haring), demersale soorten
(kabeljauw, blauwe wijting, langoustine en platvis zoals
tong, schol, tarbot, griet, schar, bot, tongschar en witje) en
garnaal. De Nederlandse visserijvloot is niet alleen actief in
de subregio Noordzee (inclusief het Kanaal), de Keltische
Zee en de Atlantische Oceaan. Het pelagische segment van
de sector vist ook buiten de EU-mariene wateren. Daarnaast
vissen buitenlandse en in het buitenland geregistreerde
vissers op het Nederlandse deel van de Noordzee.
Effecten van visserij op de huidige toestand
Visserij beïnvloedt het mariene ecosysteem op verschillende manieren. Op de eerste plaats onttrekt de visvangst
organismen aan het mariene ecosysteem. Dat zijn niet
alleen soorten waarop de visserij zich richt (doelsoorten),
maar ook bijvangstsoorten. Daarnaast beroeren over de
bodem gesleepte vistuigen de bodem en/of beschadigen zij
kwetsbare habitats.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 47

Pulswing

Effecten op doelsoorten
Vanaf de jaren zestig is de visserij op de Noordzee sterk geïntensiveerd. De grootste vangsten ooit zijn gedaan rond 1970.
Sindsdien liepen de vangsten terug tot ongeveer de helft van
het niveau in 1970.89 Onder de slinkende visbestanden zijn
de afnamen het grootst bij de demersale soorten. Sinds het
begin van de 21e eeuw zijn veel visbestanden zich aan het
herstellen. Sommige soorten zijn weer binnen biologisch
veilige grenzen. Een aantal bestanden is op of onder het
niveau van ‘maximaal duurzame opbrengst’ (zoals haring,
schol en schelvis). Duurzame vangstmogelijkheden (total
allowable catches) van enkele bestanden (schol, tong, haring
en wijting) stijgen. Met een aantal soorten (bijvoorbeeld
kabeljauw en sommige haaien- en roggensoorten) gaat het
nog slecht. Van een groot deel van de bestanden weten we
te weinig om betrouwbare uitspraken te kunnen doen over
hun omvang en ontwikkeling (zie ook 2.2.4).

De bijvangsten hebben een groot aandeel in de totale visserijdruk. Globaal zijn vijf typen van effecten op de huidige
toestand van het mariene ecosysteem te onderscheiden:
• Grote groepen van vissoorten die zich langzaam voortplanten, zoals haaien en roggen, zijn zeldzaam geworden, terwijl de grotere soorten van deze groepen vrijwel
zijn verdwenen (zie ook paragraaf 2.2.4).90
• Bij de demersale vissoorten neemt het aandeel van kleine
exemplaren toe,, zowel binnen een soort als van kleine
soorten doordat de vis geen kans krijgt om groot (en oud)
te worden. Een neveneffect is dat soorten zoals kabeljauw
en schol zich als gevolg van genetische aanpassing op

Directe en indirecte effecten van bijvangst
Met de gangbare vistechnieken kan maar zeer beperkt
selectief worden gevist. Dat heeft een aanzienlijke bijvangst
tot gevolg van andere vissoorten, ander bodemleven en
ondermaatse vis. De bijvangst gaat in grote hoeveelheden
overboord.
Hydrorig

48 |

jongere leeftijd en bij geringe lengte voortplanten (zie
ook 2.2.4).91
• De garnalenvisserij gaat gepaard met aanzienlijke
bijvangsten van ondermaatse garnaal en vis.92 Deze visserijvorm wordt ook uitgeoefend in Natura 2000-gebieden
langs de kust, die zijn beschermd vanwege de bodem‑
habitats.
• Overmatige onttrekking van bepaalde vissoorten leidt tot
veranderingen in de voedselwebben van het ecosysteem.
Vermindering van de bestanden van bijvoorbeeld zandspiering, noorse kever, sprot en jonge haring, betekent
een geringer voedselaanbod voor toppredatoren zoals
grote vissen, sterns en alkachtigen.93.94.95 Op het gebied
van de voedselecologie zijn echter nog veel kennis‑
leemten. Zo is nog weinig bekend over de effecten van
veranderende voedselwebben op het voedselaanbod voor
zeezoogdieren. Zeehonden eten veel soorten vis, maar
bij voorkeur platvissen.96 Bruinvissen zijn in hun visdieet
generalisten, maar in de Nederlandse kustwateren eten
zij voornamelijk grondels en sprot. Indirecte effecten van
visserij op zeezoogdieren via de voedselwebben zijn in het
Nederlandse deel van de Noordzee nog niet gevonden. In
het Bruinvisbeschermingsplan is de voedselecologie wel
als een van de belangrijkste kennishiaten opgenomen
in de kennisagenda voor de toekomst.97 De gunstige
staat van pelagische opportunistische vogelsoorten zoals
meeuwen en noordse stormvogels (zie 2.2.5) kan deels
worden verklaard door de mate waarin zij leven van de
teruggegooide vis en andere discards vanaf vissersschepen.
De spreiding van visserij is dan ook vaak sturend voor de
spreiding van deze zeevogels op zee.98
• Het is bekend dat duikende watervogels en zeezoogdieren
zoals bruinvissen verdrinken in staandwantnetten met
grote mazen. Bijvangsten van vogels en zoogdieren
worden echter niet systematisch gerapporteerd. Mede
hierdoor valt geen harde uitspraak te doen over de mate
waarin de staandwantvisserij een gevaar vormt voor
populaties zeevogels en zeezoogdieren. Indicaties over
de bruinvis geven echter reden tot zorg. In de zuidelijke
Noordzee is de afgelopen jaren mogelijk ongeveer de
helft van de gestrande bruinvissen om het leven gekomen
door toedoen van staandwantnetten.99
Beschadiging van het bodemleven
De traditionele boomkorvisserij veroorzaakt verstoring
van het bodemleven. Uit analyse van sleepsporen blijkt dat
het passeren van een boomkor tot hoge sterfte onder de
bodemfauna leidt. De herhaaldelijke bodemberoering met
de traditionele boomkor heeft een aantal gevolgen voor het
bodemecosysteem: structuurverarming (onder meer door
afname van structuurvormende wormen), veranderende
samenstelling van de bodemfauna, met meer opportunistische en aasetende soorten, en verlies van kwetsbare soorten
zoals de noordkromp.

De snelheid waarmee de bodemfauna herstelt, hangt af
van de aard en dynamiek van de oorspronkelijke bodemfauna, het substraat en de intensiteit en frequentie van de
beroering.100 De invloed van bodemberoerende visserij is
het kleinst op de dynamische zandbodems in het zuiden en
langs de kust. In die gebieden is immers ook al veel effect
van natuurlijke dynamiek op het bodemleven. Groter is de
invloed van de boomkorvisserij op de van nature minder
dynamische, slibrijkere, diepere delen van het Nederlandse
deel van de Noordzee (Friese front, Oestergronden). Het
grootst is de invloed op organismen op grindbodems
(Klaverbank).101
De visserijintensiteit in de verschillende gebieden van het
Nederlandse deel van de Noordzee varieert aanzienlijk.
Analyses geven aan dat in de acht meest beviste ICESkwadranten (oppervlakte per kwadrant is ongeveer 1800
km2) in het westelijk deel en boven de Waddeneilanden 85
procent van het bodemoppervlak minstens éénmaal per jaar
wordt bevist.102 Daarbij moet worden aangetekend dat de
visserijdruk na publicatie van deze analyses (1998) aanzienlijk is afgenomen, als gevolg van inkrimping van de vloot
(zie tekstbox) en deels als gevolg van het experimenteel
toepassen van minder bodemberoerende visserijtechnieken
(zie hierna).
Het bodemecosysteem is door voortdurende visserijdruk
sinds het begin van de vorige eeuw gewijzigd van een
systeem met hoge biodiversiteit en relatief veel oude
exemplaren van bepaalde soorten in een relatief verarmd
systeem met een onnatuurlijke leeftijdsopbouw.103
Onderzoek
Met het oog op de beschadiging van het bodemleven laat
het Rijk in de beschermde gebieden met het oog op aanpassing van de beheersplannen onderzoeken in hoeverre
bestaand gebruik nog doorgang kan vinden en in welke
mate. Indien nodig worden de beheersplannen aangepast.
Dit is een vorm van adaptief management zoals ook de
Mariene Strategie dit voorstaat. Naast deze onderzoeken
naar de beschadiging van het bodemleven richt het Rijk zich
ook op vernieuwing van de vismethoden door innovatie
te stimuleren o.a. via het Europese Visserij Fonds. De
innovatie richt zich op alternatieven voor de boomkor met
zware wekkerkettingen. Er worden diverse alternatieven
onderzocht en in de praktijk reeds uitgeprobeerd zoals, de
hydrorig en de pulsvisserij.
Effectiviteit van beleid
In de periode 2002-2012 is een groot aantal stappen gezet
om de visserij te verduurzamen, met soms grote gevolgen
voor de Nederlandse visserijsector. Het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (GVB) uit 2002 is gericht op duurzame
exploitatie van aquatische hulpbronnen, met inachtneming

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 49

van de voorzorgbenadering104, de ecosysteembenadering105
en de principes van ‘goed beheer’106. Het beleid moet
bijdragen aan een efficiënte visserijpraktijk en een
economisch levensvatbare sector, inclusief verwerkende
industrie. Principes als Maximaal Duurzame Opbrengst
(MSY) en ecosysteembenadering zijn verankerd en uitgewerkt. In EU-kader zijn beheerplannen opgesteld voor
de belangrijkste bestanden waar Nederlandse vissers op
vissen. De grote boomkorkotters hebben geen toegang tot
de 12-mijlszone of Scholbox. De herstelplannen hebben
aanzienlijke vermindering van de vangstmogelijkheden
tot gevolg. Daarnaast is de boomkorvloot in een aantal
saneringsronden aanzienlijk kleiner geworden.
Als gevolg van bovengenoemde ingrijpende maatregelen
is, na een periode van sterke overexploitatie aan het einde
van de twintigste eeuw, een groot deel van de bestanden
van bijvoorbeeld haring, schol en tong hersteld tot het
niveau van 1960. Ondanks de positieve ontwikkelingen is
een aantal visbestanden nog altijd overbevist en een grote
hoeveelheid ongewenste bijvangst bereikt nooit de wal.107
Er zijn zorgen over de schade die de traditionele boomkorvisserij toebrengt aan kwetsbare bodems en organismen. De
visserijsector kampt met slechte economische resultaten die
het gevolg zijn van de sterk stijgende kosten en een lagere
prijs van de vis.
De schade van garnalenvisserij is nog onbekend en daarom
loopt er nu een onderzoek naar de effecten van garnalenvisserij en mitigerende maatregelen. Het Ministerie van EL&I
heeft met de garnalensector een akkoord bereikt over het
Perspectief Garnalenvisserij. Dit houdt onder meer in de
implementatie van VIBEG afspraken, het VisWad akkkoord,
het ontwikkelen van de ecologische onderbouwing voor
een toekomstig Europees beheer en het werken aan
draagvlak hiervoor, het ondersteunen van initiatieven rond
verduurzaming en het onderzoeken van de effecten van de
garnalenvisserij in het kader van de passende beoordeling
N2000 gebieden Waddenzee en Noordzeekustzone. Het
Ministerie stelt hiervoor in 2012 2 miljoen ter beschikking.
Daarnaast biedt het EVF in 2013 en 2014 de mogelijkheid om
via innovaties de garnalen visserij een perspectief te bieden.
De bijvangst van haaien en roggen wordt stapsgewijs aan‑
gepakt in het kader van het EU-haaienactieplan (2009).108
Een betere benutting en uitwisseling van kennis en ervaring
tussen visserijsector en wetenschap biedt perspectief
voor de toekomst. Alternatieven voor de traditionele
boomkor, zoals de sumwing, die minder effecten hebben
op het bodemleven (en minder energie verbruiken),
raken steeds meer in zwang. Ook onderzoeken overheid,
kennisinstituten en visserijsector samen het effect en de
toepassingsmogelijkheden van de combinatie met zwakke
elektrische pulsen of hydrorig om bijvangsten te beperken.
50 |

Dergelijke technieken zijn binnen de huidige kaders van het
GVB echter nog maar beperkt toegestaan.
In de Natura 2000-gebieden Noordzeekustzone en Vlakte
van de Raan reguleert het bevoegd gezag de boomkorvisserij
op korte termijn. Vanaf 2016 is de boomkorvisserij met
wekkerkettingen in deze gebieden verboden. Tot die tijd
gelden toegangsbeperkingen. Ook de garnalenvisserij en
de schelpdiervisserij in deze gebieden worden onder meer
met toegangsbeperkingen gereguleerd. De impact van deze
vormen van visserij (onder andere de Ensisvisserij) op de
bodem en op vogels is groot, maar lokaal. In de Voordelta
is de boomkorvisserij van schepen met een vermogen van
meer dan 260 pk (191 kW) niet toegestaan. Garnalen- en
schelpdiervisserij én mosselzaadinvanginstallaties worden
wel toegestaan met een Nb-wetvergunning.109 Sleepnet‑
visserij met schepen met minder dan 260 pK aan motorvermogen, bordenvisserij (anders dan op garnalen),
visserij met staand want en zegen en visserij met korven
en fuiken zijn wel toegestaan. In de Natura 2000-gebieden
Klaverbank en Doggersbank loopt ter voorbereiding van het
nieuwe GVB het project FIMPAS (Fisheries Measures in Protected
Areas). Dit is gericht op bodembeschermingsmaatregelen,
waaronder gedeeltelijke gebiedssluiting.
In GVB-kader wordt verder gewerkt aan het voorkomen
van bijvangsten van zeezoogdieren, waaronder vooral
bruinvissen. Het Bruinvisbeschermingsplan heeft als doel
door middel van een gericht monitoring-/observatieprogramma eerst nauwgezet vast te stellen of en zo ja waar,
wanneer en in welk vlootsegment bijvangst van bruinvissen
een probleem is. Op basis hiervan kunnen maatregelen
worden ontwikkeld. Het gebruik van pingers (apparaten
die, bevestigd aan staand want, een afschrikkend geluid
produceren) lijkt tot nu toe de beste manier om bruinvissen
uit de netten te houden. EC verordening 812/2004110 regelt
het gebruik van pingers voor schepen groter dan 12 meter.
Deze verordening is niet van toepassing op het grootste
deel van de Nederlandse boten die met staand want vissen.
Over wenselijkheid, veiligheid, gebruiksvriendelijkheid

Tabel 2. Overzicht van de top tien van meest gevonden voorwerpen op de vier Nederlandse 			
referentiestranden in 2010.
Positie

Item		

% van totaal afval

gem. aantal items/ 100 m

1

Touw en koord (diameter <1cm)

22,3

86,3

2

Plastic of polystyreen 0-2,5 cm

13,3

51,4

3

Netten of stukken net < 50 cm

5,7

22,1

4

Doppen		

5,5

21,4

5

PUR schuim		

5,2

20,2

6

Plastic of polystyreen 2,5 < 50cm

5,0

19,2

7

Ballonnen		

3,5

13,6

8

Chips- en snoepzakken, lollystokjes

3,5

13,5

9

Verstrengelde netten/touw/koord

3,4

13,1

10

Andere plastic of polystyrene items

2,5

9,9

TOP 10 ITEMS		

69,9

270,6

2010

Bron: RWS Noordzee, Draft Monitoren zwerfvuil, 2005-2010 (2011) 16.

en effectiviteit van toepassing van pingers in Nederlandse
kustwateren leven nog diverse vragen. Nader onderzoek
wordt uitgevoerd, bijvoorbeeld naar de effectiviteit van
pingers in de relatief rumoerige kustwateren. Het op grote
schaal toepassen van harde, afschrikkende geluiden zou
kunnen leiden tot het onbewoonbaar worden van delen van
de kust voor bruinvissen, gezien het grote aantal kilometers
aan staand wantnetten langs de Nederlandse kust. Verder
blijken de huidige pingers niet altijd effectief, doordat ze
soms niet werken of op verkeerde wijze worden gebruikt.
Het toepassen van dit middel luistert zeer nauw en het
meten van de effectiviteit vraagt om scherpe controle.
Het hiervoor beschreven huidige beleid ten aanzien van
visserij, met name in de Natura 2000-gebieden in de
kustzone, heeft ook een positief effect op het herstel van de
Waddenzee.
Zwerfvuil
Zwerfvuil in het mariene milieu kan negatieve effecten
hebben op het ecosysteem. Afval dat in zee terechtkomt,
blijft lang in het mariene milieu aanwezig. Dat geldt in
het bijzonder voor plastic materiaal, dat zeer langzaam
afbreekt. Dit materiaal wordt door zeestromen wereldwijd
verspreid. Zeevogels, vissen en andere zeedieren kunnen
afval aanzien voor voedsel. Eten zij het, dan kan hun maag
met het onverteerbare materiaal verstopt raken. Daarnaast
kunnen dieren dodelijk verstrikt raken in grotere stukken
plastic en ander afval.
Tussen 2002 en 2009 is geen significante verandering
gemeten in de hoeveelheid afval. Gemiddeld worden

per 100 meter strand tussen de 250 en 500 stukken afval
aangetroffen. Dit is minder dan het met de OSPAR gemeten
gemiddelde voor stranden van de zuidelijke Noordzee. De
waarde ligt op 700 stuks afval. Die streefwaarde ligt namelijk op 700 stukken afval, waarvan gemiddeld 75 procent uit
plastics bestaat.111
In de periode 2005 tot 2009 is bij 90 procent van de in de
gehele Noordzee onderzochte noordse stormvogels plastic
in de maag aangetroffen. Het Ecological Quality Objective
(EcoQO) van OSPAR heeft als streefniveau dat niet meer dan
10 procent van de stormvogels meer dan 0,1 gram plastics
in de maag heeft. Die waarde wordt niet gehaald in de
Noordzee. Bij de Schotse eilanden is 48 procent gemeten, in
de Kanaalzone 78 procent. Van de vogels die in Nederland
aanspoelen, heeft gemiddeld 58 procent meer dan de
streefwaarde in de maag.112
De nabijheid van afvalbronnen en de heersende wind- en
zeestroomrichtingen hebben grote invloed op de aanwezigheid van zwerfvuil. Bovendien verspreidt het zich
gemakkelijk. Hierdoor zijn op de meetlocaties nog geen
duidelijke trends waarneembaar.113 Ook zijn nog geen
wetenschappelijk meetprotocol en datareeksen beschikbaar
voor zwerfvuil in de waterkolom en op de zeebodem.
Op basis van het Fulmar-onderzoek en de monitoring van
afval op het strand, kunnen voorzichtige uitspraken worden
gedaan over de bronnen van zwerfvuil in het mariene en
kustmilieu. Scheepvaart en visserij zijn de belangrijkste
bronnen op de Noordzee, zie ook tabel 2. Daarnaast zijn er
bronnen op het land: strandrecreatie, aanvoer door rivieren
en andere niet nader te onderscheiden (zogenaamde

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 51

diffuse) bronnen. Uit de monitoringgegevens van afval
op het strand kan 44 procent van het afval worden herleid
naar scheepvaart en visserij, 30 procent naar bronnen op
het land, terwijl 26 procent afkomstig is van onbekende (of
meervoudige) bronnen.114 Ook het Fulmar-onderzoek wijst
uit dat visserij en scheepvaart de belangrijkste bronnen
vormen voor zwerfvuil in zee.115
Het Fulmar-onderzoek laat in de periode 1979-2007 een
significante afname zien van industrieel plastic (zoals
pellets) in het zwerfvuil. Deze afname zou te verklaren zijn
doordat de economische waarde van pellets een prikkel is
om het verlies ervan tijdens transport zoveel mogelijk te
beperken. Het aandeel van gebruikersplastic echter – alle
niet-industriële overblijfselen van plastic producten,
bijvoorbeeld touwen, flessen of tassen – is in de periode
1979-2000 significant toegenomen. In de laatste jaren
is voor beide soorten plastic geen toe- of afname meer
waargenomen.116
Microplastics
Microplastics vragen speciale aandacht. De minuscule
plastic deeltjes ontstaan bij het afbreken van plastics, of
komen rechtstreeks als huishoudelijk afval in het milieu
terecht. Daarnaast worden microplastics in toenemende
mate gebruikt in huishoudelijke producten, cosmetica
en de industrie. Ze ontstaan ook als gevolg van slijtage bij
het wassen van synthetische kleding. Doordat er nog maar
weinig wetenschappelijke studies zijn gedaan, is nog weinig
bekend over de gevaren van microplastics in het mariene
milieu. Ook de grote diversiteit aan verschillende deeltjes
speelt hierbij een rol.117 De mogelijk toxische effecten van
verontreinigende stoffen die zich in en op microplastics in
zee bevinden zijn reden tot zorg.118 Microplastics kunnen
terechtkomen in de voedselketen. Onderzoek naar dit
verschijnsel en de ecologische en toxische effecten ervan is
recentelijk opgestart.119 Het is aannemelijk dat het aandeel
van microplastics in het zwerfvuil zal toenemen, als gevolg
van de afbraak van al aanwezig plastic zwerfvuil en door de
toename van het gebruik als product.
Effectiviteit van beleid
Internationaal wordt zwerfvuil in zee als probleem erkend
en de consensus is dat plastic niet in zee hoort. Naast het
opzetten van protocollen voor monitoring en onderzoek,
zijn er internationaal ook tal van initiatieven om de
afvalproblematiek te beperken. De International Maritime
Organization van de Verenigde Naties (IMO) heeft het voor‑
kómen van het lozen van vuilnis vanaf schepen vastgelegd
in Annex V van het MARPOL-verdrag.120 Mede op initiatief
van Nederland is Annex V recent herzien en aangescherpt.
Vanaf januari 2013 zal het mondiaal in werking treden.
De herziening gaat uit van een totaalverbod op het lozen
van vuilnis, met enkele uitzonderingen.121 Op initiatief
van Nederland is in de IMO afgesproken dat wereldwijd de
cursus marine environmental awareness een verplicht onderdeel
52 |

Havenontvangstinstallatie voor afval van schepen

wordt van de maritieme opleidingen.122 In EU-verband is
de Europese Richtlijn Havenontvangstvoorzieningen123 van
kracht, die als doel heeft de afgifte van scheepsafval en
ladingsresiduen te vermeerderen door de beschikbaarheid
en het gebruik van havenontvangstinstallaties te verbeteren. Deze richtlijn wordt momenteel herzien. Nederland
zet zich in om deze aanpak verder te optimaliseren door
aanscherping van de afvalplicht van afval voor schepen, die
vertrekken naar een haven buiten Europa. Daarnaast wil
Nederland zich inzetten voor een Europees informatie- en
Zwerfvuil: wat is het en hoe wordt het gemeten
Zwerfvuil in het mariene milieu wordt gedefinieerd als ieder slecht
afbreekbaar materiaal dat bewust of onbewust is weggegooid,
gedumpt of achtergelaten in zee en aan de kust. Marien zwerfvuil is
afkomstig van menselijke activiteiten op zee en op land.
Nederland houdt de actuele verspreiding van zwerfvuil op de Noordzee
op twee manieren bij. Aan de hand van de OSPAR-methode wordt in
kaart gebracht wat op de stranden aanspoelt en wordt achtergelaten. Dat gebeurt sinds 2002 door op vier referentiestranden over een
afstand van 100 meter al het afval te registreren, tussen de waterlijn en
de duinvoet: Bergen, Noordwijk, Veere, Terschelling.
Een tweede methode om de aard en omvang van zwerfvuil op de
Noordzee te meten is het Fulmar onderzoek: noordse stormvogels
(Fulmar glacialis) foerageren uitsluitend op zee. Analyse van de maaginhoud van dode vogels geeft een indicatie van de hoeveelheid (klein)
afval dat op zee drijft en hoeveel de stormvogels inslikken.
Naast de bovengenoemde indicatoren geeft ook het ‘Fishing for Litter’initiatief informatie over afval dat deelnemende vissers in Nederland
en België van de zeebodem opvissen. In 2010 brachten 94 vissersschepen in totaal 442 ton afval aan wal. Het percentage opgeviste plastic
voorwerpen ligt lager dan het percentage plastic voorwerpen dat op de
stranden wordt aangetroffen. Dit is te verklaren uit de eigenschap van
plastic dat licht is en gemakkelijk op het strand aanspoelt.

monitoringsysteem en voor harmonisering van hand‑
havings- en financieringssystemen.124
De mate waarin het land een bron is van zwerfvuil op
zee hangt onder meer samen met de wijze waarop
huishoudelijk en industrieel afval wordt ingezameld en
verwerkt. In Nederland wordt slechts 4 procent van de
totale hoeveelheid afval gestort. In 2015 moet dit aandeel
zijn teruggebracht tot 3,5 procent. In vergelijking met het
gemiddelde van 40 procent in de EU is dit een zeer laag percentage.125 Voor 2012 geldt in het Nederlands milieu‑beleid
een recyclingdoelstelling van 42 procent voor kunststof
verpakkingen die worden ingezameld bij huishoudens.126
Gemeenten kunnen de inzameling van huishoudelijk plastic
op drie manieren regelen: burgers kunnen hun plastic
afval in speciale inzamelcontainers deponeren, burgers
krijgen van de gemeente speciale zakken waarin het plastic
verpakkingsafval wordt opgehaald of het plastic afval wordt
achteraf gescheiden van het overige afval. Sinds 2011 zijn
er achthonderd plastic afvalcontainers geplaatst op drukke
plaatsen in de openbare ruimte. De campagne Plastic
Heroes draagt bij aan de bewustwording bij de Nederlandse
consument van het belang van het gescheiden inzamelen
van plastic verpakkingsafval.
In 2010 zijn werkgeversorganisatie VNO-NCW en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) gestart met het
Focusprogramma Zwerfafval127 dat zich richt op vier specifieke
gebieden waar de zwerfafvaldruk relatief hoog is. Dit zijn
winkelgebieden, het openbaar vervoer, de schoolomgeving

en het hoofdwegennet. Ook zijn er diverse initiatieven
en campagnes op het gebied van gedragsbeïnvloeding en
zwerfafval, bijvoorbeeld de verkiezing ‘Schoonste Strand’.128
Het is onduidelijk hoe de trends zich als gevolg van het
huidige en voorgenomen beleid tot en na 2020 zullen ontwikkelen. Aannemelijk is dat de hoeveelheid microplastics
in het zeemilieu zal toenemen, deels vanwege de afbraak
van het al aanwezige plastic zwerfvuil.
Toevoer van energie, waaronder onderwatergeluid
Vanaf het moment dat gemotoriseerde schepen in de
plaats kwamen van zeilschepen, is de scheepvaart op grote
schaal een bron geworden van onderwatergeluid. Sinds de
twintigste eeuw zijn daar andere menselijke activiteiten
bijgekomen die geluiden in het zeemilieu introduceren:
baggeractiviteiten, het slaan van heipalen in de zeebodem,
seismisch onderzoek ten behoeve van olie- en gaswinning
en het gebruik van sonar voor civiele en defensieactiviteiten.
Antropogeen onderwatergeluid hoeft geen probleem te
zijn, zolang het ecosysteem en de daarin aanwezige organismen er niet door worden gehinderd, hetzij door aantasting
van hun leefomgeving, hetzij in hun trekgedrag. Volgens
het OSPAR Quality Status Report uit 2010 en geluidsrapporten uit 2009 is de Noordzee in het algemeen, maar vooral de
zuidelijke helft van het Nederlandse deel, één van de meest
intensief gebruikte zeeën ter wereld.129.130 Er is al veel infor-

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 53

Antropogeen onderwatergeluid: wat is het?
De omschrijving in de KRM luidt: ‘De toevoer van ener‑
gie, waaronder onderwatergeluid, is op een niveau dat het
mariene milieu geen schade berokkent’. Het gaat dus over
onderwatergeluid, maar ook over andere vormen van
energietoevoer, bijvoorbeeld warmte, licht of elektromagnetische velden. Over de effecten van warmte en
elektromagnetische velden is nog weinig bekend.1 De
Europese Commissie heeft bovendien voor de eerste
KRM-cyclus aangegeven dat het meten van onder‑
watergeluid de eerste prioriteit heeft. In het betreffende commissiebesluit zijn dan ook alleen indicatoren
over onderwatergeluid opgenomen.2 Ook het rapport
van de Europese Technical Subgroup on underwater noise
and other forms of energy, een expertgroep ingesteld door
de Europese Commissie, richt zich vooralsnog alleen op
onderwatergeluid.3
Het is onder het wateroppervlak van de zee nooit helemaal stil. De zee is ook van nature al vol met geluiden.
Wind, golven, neerslag en blikseminslagen kunnen veel
lawaai maken, maar ook dieren produceren geluid.
Voor veel zeedieren – zowel zeezoogdieren als vissen
als benthossoorten – is geluid essentieel voor communicatie, het vinden van voedsel of oriëntatie onder
water.
Het door menselijke activiteiten geproduceerd (antropogeen) geluid heeft andere kenmerken dan de van
nature aanwezige geluiden van golven, branding en
zeedieren. De geïntroduceerde geluiden zijn soms van
korte duur, zoals het heien ten behoeve van bouwactiviteiten op zee, soms van langere duur bij seismisch
onderzoek, maar er zijn ook permanente bronnen
die zich bovendien verplaatsen (scheepsgeluid). De
intensiteit van antropogeen geluid is veel groter dan
die van natuurlijke geluiden, en de afstanden waarop
de geluiden te horen zijn daarom ook. Het leven in zee,
en vooral zeezoogdieren, staat onder invloed van deze
onnatuurlijke geluiden. De effecten op bijvoorbeeld
zeezoogdieren variëren in oplopende mate van kleine,
subtiele gedragsverandering, vermijding van gebieden
en verminderde gehoorcapaciteit, tot – in extreme
gevallen – direct sterven. Ook andere dieren kunnen
reageren op geluid. Vissen bijvoorbeeld zijn veelal
gevoelig voor lage frequenties
1

M.L.Tasker, et al., Task Group 11 Report Underwater noise and other
forms of energy (JRC/ICES 2010) 31.

2

Europese Commissie, Besluit van de Commissie van 1 september 2010
tot vaststelling van criteria en methodologische standaarden inzake de
goede milieutoestand van mariene wateren 2010/477/EU (Brussel 2010)

3

Van der Graaf et al., European Marine Strategy Framework Directive
- Good Environmental Status (MSFD GES): Report of the Technical
Subgroup on Underwater noise and other forms of energy (2012).

54 |

matie beschikbaar over mogelijke schadelijke effecten van
geluid, en veel onderzoek (in Nederland en internationaal)
is gericht op het kwantificeren van de relatie tussen geluid
en effecten op zeeleven. Voorbeelden daarvan in Nederland
zijn de onderzoeken bij IMARES, SEAMARCO en TNO op vis
en zeezoogdieren. De betekenis van de meest voorkomende
directe effecten van geluid op individuen, verandering van
gedrag, en (langdurige) effecten op populaties is echter veel
minder goed bekend. Kennis daarvan is wel noodzakelijk
voor een goede beoordeling van geluidseffecten of het
stellen van concrete doelen.
De belangrijkste onbekende factoren zijn: de feitelijke
geluidsniveaus onder water, de trends daarin, en de relatie
tussen de doses ontvangen geluid en de effecten daarvan
op populaties en ecosysteemniveau. Ook is nog onduidelijk
hoe de invloed van geluid zich verhoudt tot andere factoren
die het zeemilieu beïnvloeden. Uit een studie op het Nederlandse deel van de Noordzee zijn geen specifieke deelgebieden naar voren gekomen waar ten gevolge van antropogeen
onderwatergeluid een groot risico voor het mariene milieu
is te verwachten.131 Het meest voorkomende geluid in dit
deel van de Noordzee is afkomstig van scheepvaart. Dit leidt
tot een verhoogd achtergrondgeluidniveau. Daarnaast zijn
er de luide impulsgeluiden afkomstig van bouwactiviteiten
(voor olie- en gasplatforms en windenergieparken), van
seismisch onderzoek (ten behoeve van de winning van olie
en gas), en van het ruimen van historische explosieven. Dit
zijn laagfrequente (minder dan 1 kHz) en middenfrequente
(1-10 kHz) geluiden. Hoogfrequente geluiden, zoals afkomstig van echosounders, dragen door de slechte propagatie
minder bij aan geluidsniveau’s131b. Het is niet bekend over
welke afstand en hoelang mogelijk schadelijke effecten
optreden. Het is ook niet duidelijk of bij toename van het
gebruik (scheepvaart, seismiek, windturbineparken) tot
2020, óók de eventuele problemen toenemen.
Het gebrek aan kennis van de effecten van onderwatergeluid
vormt een risico voor het mariene milieu van ons druk
gebruikte deel van de Noordzee. De geluiden van de huidige
menselijke activiteiten zouden al schade aan het milieu
kunnen veroorzaken. In het Bruinvisbeschermingsplan
zijn bijvoorbeeld concrete aanwijzingen genoemd voor
ontwijkend gedrag van bruinvissen voor luide impulsieve
geluiden, veroorzaakt door heien, seismisch onderzoek,
explosies onder water, en sonaroperaties. Er is echter geen
gedocumenteerd bewijs voor mortaliteit door onderwatergeluid.132 Voor een duidelijk beeld van de impact van deze
activiteiten, eventueel in combinatie met andere verstoringen, is nader onderzoek nodig.133
Effectiviteit van beleid
Omdat schade aan mariene ecosysteem niet kan worden
uitgesloten, hanteren veel landen – ook Nederland – het
voorzorgprincipe. Nederland stelt bijvoorbeeld voorwaar-

den aan het heien van palen voor windturbineparken (zoals
alleen heien in een bepaald seizoen). De basis hiervoor
is de m.e.r-procedure en waar nodig een passende beoor‑
deling, waartoe de Habitatrichtlijn verplicht wanneer
niet op voorhand significante effecten kunnen worden
uitgesloten.
Het ministerie van Defensie hanteert een gedragscode voor
explosievenruiming. Explosieven in zee worden niet tot ontploffing gebracht als reële alternatieven voorhanden zijn.
Voor seismisch onderzoek, dat noodzakelijk is voor de winning van olie en gas op de Noordzee, bestaan in Nederland
bijna geen regels met betrekking tot onderwatergeluid.
In ons omringende landen, bijvoorbeeld het Verenigd
Koninkrijk, is dat al wel het geval. Er worden daarom in
vergunningen nog geen voorwaarden gesteld.134 Onder het
Bruinvisbeschermingsplan zullen wel regels worden opgesteld. Nederland kan niet eenzijdig maatregelen nemen om
scheepvaartgeluid te reguleren. De IMO heeft inmiddels
de eerste stappen gezet om te onderzoeken hoe geluid van
(commerciële) scheepvaart kan worden beperkt.135
In de PlanMER van het Nationaal Waterplan 2009-2015 is
gewaarschuwd voor de cumulatie van onderwatergeluid
door het heien op verschillende locaties tegelijk. Dat zou

het geval kunnen zijn bij het tegelijkertijd realiseren van
meerdere windturbineparken ter grootte van een totaal
vermogen van 6000 MW (circa 1200 turbines) tussen
2010 en 2020. Wanneer ook de buurlanden hun huidige
energieambities zouden uitvoeren, zou dit cumulatief effect
nog kunnen worden versterkt. Inmiddels heeft het kabinet
dit tijdpad verlaten. Het risico van cumulatie van geluidsbelasting tot 2020 in het Nederlandse gebied is dan ook
kleiner geworden. In de omliggende landen zal nog wel veel
windenergie op zee worden ontwikkeld. Over de plaatsing
van windturbines wisselt Nederland – conform de afspraken
in het kader van de Espoo-conventie136 en EU-richtlijn
2001/42/EG137 – informatie uit met de buurlanden.
De landen om ons heen voeren in verband met de ontwikkeling van windenergie veel onderzoek uit op zee. Ook de
Nederlandse overheid heeft een onderzoeksprogramma
om de kennisleemtes rondom windenergie in te vullen.138
Een belangrijke tekortkoming in het onderzoek is het
ontbreken van standaarden voor het karakteriseren van
geluid.139 Nederland draagt bij aan dit onderzoek door de
onnatuurlijke geluiden te inventariseren, karakteriseren en
beoordelen en heeft het initiatief genomen bij het opstellen
van meetstandaarden.140

2.4.2 Chemische verstoringen
Sonar en zeezoogdieren
In de afgelopen jaren is internationaal bezorgdheid
ontstaan over de mogelijke schadelijke effecten van
onderwatergeluid afkomstig van sonarsystemen. Het
Ministerie van Defensie heeft sinds 2003 een onderzoeksprogramma lopen. Doel van dit onderzoeksprogramma is zeker te stellen dat ook in de toekomst
verantwoord met de voor Defensie essentiële sonarsystemen wordt geopereerd.1 Het lopende onderzoek
is gericht op uitbreiding van de kennis over de gevoeligheid van dieren. De reeds opgedane kennis heeft
bij de Koninklijke Marine al geleid tot regels voor het
waarborgen van het verantwoord inzetten van sonar.
Een totale beperking van het gebruik van de sonarsystemen voor detectie van onderzeeboten is niet aan de
orde, omdat hiervoor geen alternatief is.
Op het Nederlandse deel van de Noordzee dragen
sonarsystemen maar zeer gering bij aan de totale
hoeveelheid onderwatergeluid, blijkt uit de bronneninventarisatie van 2009.2 Het wordt niet nodig geacht om
op het Nederlandse deel van de Noordzee specifieke
maatregelen te nemen. De beheersmaatregelen van de
Koninklijke Marine worden wereldwijd toegepast.
1

Ministerie van Defensie, Defensie Duurzaamheidsnota (2009), 24

2

Ainslie et al, Assessment of natural and anthropogenic sound sources and
acoustic propagation in the North Sea, TNO-DV 2009 C085 (2009), 65

Nutriënten
In paragraaf 2.2.2 is ingegaan op het effect dat eutrofiëring
nu nog heeft op plankton en indirect op het bodemleven in
het zuidelijke deel van de subregio Noordzee. De oorzaak is
een nog te grote nutriënteninbreng. De meest bepalende
bron van door mensen in het milieu gebrachte nutriënten
is het gebruik van meststoffen in de landbouw. Via lozingen
in het gehele stroomgebied van de rivieren (dus inclusief
bovemstroomse landen en de landen rondom de subregio
Noordzee), dragen deze meststoffen voor circa 55 procent
bij aan de eutrofiëringtoestand van de kustwateren.
Ongeveer een derde deel van de toevoer van stikstof in de
Noordoost-Atlantische Oceaan is afkomstig van (toenemende) atmosferische depositie vanuit diffuse bronnen
op het land en de zeescheepvaart. Niet bekend is hoe groot
de bijdrage is van de uitstoot van de zeescheepvaart op de
Noordzee zelf.141
Effectiviteit van beleid
In OSPAR-verband is de doelstelling voor eutrofiëring dat
er geen gebiedsspecifieke eutrofiëringsverschijnselen
optreden in de vorm van directe en indirecte effecten, zoals
beoordeeld door de Comprehensive Procedure.142 Zowel in
OSPAR- als KRW-verband is een verhoging van 50 procent
van het algenpigment chlorophyl-a boven het achtergrondniveau acceptabel (zie ook paragraaf 2.2.2).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 55

Emissiereductie aan de bron
In de Noordzeeministersconferentie van 1987 is een reductie
aan de bron afgesproken van 50 procent van de emissies
van stikstof en fosfor ten opzichte van 1985. Deze afspraak
is ook vastgelegd in het RijnActiePlan van de Internationale
Rijncommissie143 en in het Noordzee Actie Plan144. OSPAR
heeft in 1988 deze afspraak tevens in een aanbeveling
vastgelegd. Het OSPAR Quality Status Rapport rapporteert
over de voortgang van de reductie, het meest recent in het
QSR 2010. Nederland had in 2006 emissiereducties aan de
bron gerealiseerd van 45 procent voor stikstof en van 77
procent voor fosfor.145

Figuur 12. Trends in nutriënten concentraties.

Reductie van riviervrachten
Door bovengenoemde reductie aan de bron is de totale
afvoer van nutriënten door rivieren in de periode 1990-2006
met 20 tot 40 procent gedaald; die van fosfor zelfs met meer
dan 50 procent. Daarmee zijn de reductiedoelstellingen van
OSPAR voor fosfor ruimschoots gehaald, maar nog niet die
voor stikstof.146

200

400
350
300
250

150
100
50
0

Ook de doelstellingen van de KRW voor de kustwater‑
lichamen zijn nog niet gehaald. Om de goede ecologische
toestand in de 1 zeemijl-kustzone van de KRW (en de Waddenzee) te bereiken, is voor stikstof een riviervrachtreductie
van 20 procent nodig ten opzichte van het niveau van 2006.
Specifiek voor de Rijn is dit door de Internationale Rijncommisie vertaald in een vrachtreductie van 15 procent voor
stikstof (ten opzichte van 2006, gemeten bij Maassluis).
In de Stroomgebiedbeheerplannen 2009-2015 van de KRW
is aangegeven dat het stikstofreductiepercentage naar
verwachting wordt bereikt met de uitvoering van het
bestaande maatregelenpakket van de KRW.147 De Internationale Rijncommissie heeft de aanpak voor de Rijn vastgelegd
in het internationaal gecoördineerde stroomgebiedbeheerplan van het KRW-stroomgebieddistrict Rijn.148
De uitvoering van de Nitraatrichtlijn149, de Richtlijn Stedelijk
Afvalwater150, de IPPC-Richtlijn151 en de Richtlijn betreffende
nationale emissieplafonds voor bepaalde luchtverontreini‑
gende stoffen152, draagt verder bij aan de emissiereductie
van landgerelateerde bronnen. Voor de stikstofemissies
door de scheepvaart loopt vanuit IMO een pilot van een
NECA (nitrogen oxides emission control area) voor de Greater
North Sea. Verder zijn het MARPOL-verdrag en de UNECE
Convention on Long-range transboundary air pollution belangrijk
in verband met het terugdringen van stikstofemissies naar
de lucht, onder andere door de zeescheepvaart.
Het mariene ecosysteem reageert niet meteen op de
genomen maatregelen. Ook is er sprake van naijlen van nog
aanwezige stoffen uit de bodem. Bovendien is Nederland
ook afhankelijk van de op emissiereductie gerichte inspanningen van bovenstroomse en bovenwindse landen. De
56 |

nitraat (uM)

Gemiddelde nitraatconcentratie in de Nieuwe Waterweg in de periode 1960-2010.
De Rijnafvoer is de belangrijkste bron van stikstof in het Nederlandse deel van de
Noordzee.

Maassluis, nitraat wintergemiddelde
1960

1970

1980

1990

2000

Bron: Rijkswaterstaat Waterbase (2012) Webapplicatie: http://live.waterbase.nl

Wintergemiddelde concentratie opgelost anorganisch
stikstof op 2, 20 en 70 km uit de kust ter hoogte van
Noordwijk. De grote fluctuaties dicht bij de kust hangen
samen met de nog onvolledige menging van rivierwater
op deze locatie.

Bron: J.G.Baretta-Bekker, P.Bot, T.Prins & W.Zevenboom,
Report on the second application of the OSPAR Comprehensive
Procedure to the Dutch marine waters, OSPAR EUC 08/2/6-E(L)
(2007).

2010

afnemende concentraties van nutriënten (zie ook figuur 12)
en de geringe nog resterende eutrofiëringsverschijnselen in
het Nederlandse deel van de Noordzee (zie 2.2.2), laten zien
dat we op de goede weg zijn.
Vervuilende stoffen
In paragraaf 2.2.5 is geconstateerd dat er sinds 1975 weliswaar een neergaande trend is in het percentage met olie
besmeurde vogels, maar dat het huidige niveau nog steeds
boven het streefniveau van de OSPAR-EcoQO ligt. Andere
omvangrijke vervuilende effecten via de voedselwebben
op vogels en zeezoogdieren behoren tot het verleden (zie
paragraaf 2.2.5). De streefwaarde van de OSPAR-EcoQO voor
het effect van TBT op zeeslakken (imposex) wordt nog niet
gehaald.
Ongeveer twee derde van de emissies van vervuilende
stoffen op het land (onder andere uit industrie, landbouw,
verkeer, huishoudens) komt uiteindelijk in het mariene
milieu terecht. Van dit transport naar zee gaat 80 tot 90
procent via de rivieren en door de lucht. De specifieke
fysische en chemische eigenschappen van stoffen zijn
bepalend voor de route: via rivierafvoer, via atmosferische
depositie of langs beide wegen. De Rijn is voor het
Nederlands deel van de Noordzee een grote aanvoerroute.
Een deel van de vervuilende stoffen in het Nederlandse deel
van de Noordzee (waaronder lood en stikstofoxiden) komt
van bronnen op zee, zoals de zeescheepvaart en offshore
mijnbouw. Ook via het Kanaal worden vervuilende stoffen
aangevoerd vanuit aangrenzende zeegebieden.

Vervuilende stoffen: wat zijn het en hoe worden ze
gemeten?
Als vervuilend worden alle stoffen aangemerkt die
door menselijk handelen in het milieu terechtkomen
en waarvan de fysische en chemische eigenschappen
gevaar opleveren voor de menselijke gezondheid, en
die nadelig kunnen zijn voor de kwaliteit van lucht,
water en bodem, waar ook andere levende organismen
van afhankelijk zijn. Vervuilende stoffen hopen zich op
in de voedselwebben, verspreiden zich in de zee over
grote afstand en verblijven lange tijd in het zeemilieu.
In de Nederlandse territoriale zee (tot 12 zeemijl) gelden
zowel OSPAR als KRW als beoordelingskaders. De
werkingssfeer van de KRW is 12 zeemijl voor prioritaire stoffen (lijst van stoffen waarvoor de normen
door de Europese Commissie wordt vastgesteld) en
1 zeemijl voor de overige stoffen. In de 12-mijlszone
zijn de beoordelingsmethoden van OSPAR en KRW
niet congruent met elkaar, waardoor geen eenduidig
beeld bestaat over de probleemstoffen in de kustzone.
Zeewaarts van de 12-mijlszone geldt alleen OSPAR
en doet zich dit probleem niet voor. Door een andere
manier van monitoren (in totaalwater) is er in KRWverband nog een groot aantal zogenaamde aandachtsstoffen. Deze kunnen op dit moment onvoldoende
betrouwbaar of geheel niet worden gemeten en
moeten voorlopig als potentiële probleemstoffen worden beschouwd. Binnen OSPAR is een Ecological Quality
Objective (EcoQO) voor olieverontreiniging vastgesteld
in de vorm van strandtellingen van het aantal met olie
besmeurde zeekoeten op de Nederlandse kust.

Effectiviteit van beleid
Vervuilende stoffen hopen zich op in de voedselwebben,
verspreiden zich in zee over grote afstand en verblijven
lange tijd in het zeemilieu. Eenmaal in zee zijn ze niet
kosteneffectief te bestrijden. Daarom zijn sinds de jaren
zeventig de bronnen van vervuiling stevig aangepakt, onder
andere via vergunningverlening voor effluentlozingen en
via strikte regelgeving door de IMO voor de zeescheepvaart
en door OSPAR voor de olie- en gaswinning. De Noordzee
is een special area onder MARPOL, dat betekent dat er
een hoger niveau van bescherming tegen vervuiling door
scheepvaart geldt dan in andere zeegebieden. De status van
special area is werkzaam tegen olievervuiling, zwerfvuil
en de uitstoot van zwaveloxiden (SOx-Emission Control
Area). In OSPAR is een verbod op storten van oliehoudend
boorgruis tot stand gekomen en zijn grenzen gesteld
aan olieconcentraties in productiewater van offshoreinstallaties.153

basis van een algemeen en een aanvullend beleidskader.154
Het algemene beleidskader is brongericht (via eisen aan
vergunningverlening en algemene regels), zoals vastgelegd
in de Wm, de Waterwet, het algemene stoffenbeleid155 en het
Actieprogramma diffuse bronnen156, inclusief de wijzigingen
die mogelijk volgen uit de evaluatie van dit actie‑
programma. Het aanvullende beleidskader richt zich op het
realiseren van de milieukwaliteitseisen en het waarborgen
van ‘geen achteruitgang’ van de KRW-waterlichamen. Het is
beschreven in de Stroomgebiedbeheerplannen van 2009.
Het maatregelenprogramma bestaat uit een combinatie van
brongerichte maatregelen zoals hierboven beschreven en
inrichtingsmaatregelen. In KRW-verband zijn bovendien
afspraken gemaakt met de omringende landen in het
stroomgebied om de bovenstroomse bronnen in de rivieren
aan te pakken.

Het kabinet houdt voor de toekomst vast aan een combinatie van aanpak van vervuilende stoffen bij de bron
(puntbronnen en diffuse bronnen), hergebruik en zuivering, en het principe ‘de vervuiler betaalt’. Dit gebeurt op

Binnen OSPAR, de IMO en de EU wordt het negatieve effect
van TBT op slakken erkend. Onder de IMO zijn met ingang
van 2003 scheepsverven die TBT of andere organotin‑
verbindingen bevatten, verboden. In 2008 moesten deze

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 57

verfsoorten van alle schepen zijn verwijderd of zijn afgedekt
met een ondoordringbare bovenlaag zodat geen TBT meer
kan vrijkomen. Via een EU-verordening is het verbod op
TBT inmiddels wettelijk verankerd.157 Door de ingezette
maatregelen zal TBT naar verwachting na 2020 geen
milieuprobleem meer vormen. Het streefniveau van OSPAR
voor olievervuiling wordt bij een doorgaande trend naar
verwachting rond 2030 gehaald.158 Enkele andere stoffen,
zoals lood en PAK’s, komen nog steeds in te hoge concentraties voor. De verwachting is, dat dankzij de uitvoering
van de KRW en zeescheepvaartmaatregelen onder de IMO
de emissies verder zullen afnemen (zie ook figuren 13, 14 en
15). De resthoeveelheden in het mariene milieu zullen dan
na 2027 (richtjaar KRW) geen problemen meer geven.159

Figuur 13. Afname van de toevoer van lood (boven), cadmium
(midden) en kwik (onder) naar de Noordzee in de periode
1990–2006. Gegevens voor de hele Noordzee. RID = via rivieren
en directe lozingen; CAMP = via de lucht.

In de Noordoostelijk-Atlantische zone komen nog dioxine‑
achtige stoffen voor die mogelijk negatieve effecten kunnen
hebben op zeezoogdieren en toppredatoren.160 In mondiaal en Europees verband werkt Nederland mee aan het
uitfaseren van deze stoffen.
Rampenbestrijding en incidentenaanpak
In de jaren negentig heeft de IMO op voorstel van Nederland
een diepwaterroute op de Noordzee ingesteld om tankers
met olie en chemische stoffen op grotere afstand langs de
kwetsbare Nederlandse kustgebieden te leiden.
De Noordzeelanden hebben afspraken gemaakt voor het
bestrijden van de gevolgen van incidenten en rampen. Zo
is in de Overeenkomst van Bonn161 (Bonn Agreement) de
samenwerking geregeld tussen de verschillende nationale
overheden bij grensoverschrijdende calamiteiten. De
afspraken betreffen het uitvoeren van risicoanalyses
teneinde ongelukken te voorkomen, het optreden om
effecten van ongelukken te beperken, en de meldingsplicht
en rapportage over zulke incidenten.
Op subregionaal niveau werken Frankrijk, het Verenigd
Koninkrijk, België en Nederland aan een operationeel plan
voor het gebied tussen het Nauw van Calais en de aanloop
van de haven van Rotterdam. Verder heeft de regelgeving
onder de Seveso II-richtlijn162 (industriële installaties aan
en nabij de kust) als doel incidenten met gevaarlijke stoffen
te voorkomen en de gevolgen voor mens en milieu te
beperken.
Voor Nederland zijn de belangrijkste afspraken voor
rampenbestrijding en incidentenaanpak vastgelegd in:
• Rampenplan voor de Noordzee (2009) van het Regionaal
Beheersteam Noordzeerampen.163 Dit heeft als doel een
gecoördineerde aanpak van de rampen- en incidentenbestrijding op de Noordzee en geeft procedures voor
de samenwerking tussen het Kustwachtcentrum en de
mogelijk betrokken instanties en diensten, waaronder de
autoriteiten aan de landzijde.
• Samenwerkingsregeling Bestrijding Kustverontreiniging
Rijkswaterstaatdiensten (2007).164 Doel van deze regeling
58 |

Bron: OSPAR Commission, Trends in atmospheric concentrations and deposition of nitrogen and
selected hazardous substances to the OSPAR maritime area. Draft CAMP Assessment, ASMO
09/6/2-E (2008).

Figuur 14. Verwachte ontwikkeling van de concentratie TBT in het water vanaf 2009, na stapsgewijs uitfaseren van
TBT-houdende coatings op scheepshuiden in de periode 1990-2008.

Bron: J. van Gils & Y. Friocourt, Doelbereik KRW stoffen in de Noordzee - deel 2 : scenarioberekeningen, Deltares rapport Z4441, (Delft, 2008) 89.

Figuur 15. Afname van het aantal olielozingen en het volume per incident, waargenomen door het kustwachtvliegtuig in de periodes 1992-1995 en 2004-2006.

Bron: Deltares, IMARES, Initial Assessment, Implementation of the Marine Strategy Framework Directive for the Dutch Part of the North Sea Background document
1(of 3) (Delft, 2011) 129.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 59

is primair om de samenwerking tussen betrokken
diensten van Rijkswaterstaat in procedurele en operationele afspraken vast te leggen, teneinde in geval van een
verontreiniging van de kust gecoördineerd te kunnen
handelen.
• Calamiteitenbestrijdingsplan “nat” module 2 van het
Calamiteitenplan Rijkswaterstaat Noordzee (2009). Dit
is een beschrijving van de rol en aanpak op tactisch/
operationeel niveau.
• Capaciteitsnota om kwetsbare zee- en deltagebieden te
beschermen (Rijkswaterstaat, 2006).165
Beleid ten aanzien van vervuilende stoffen in visserijproducten voor
menselijke consumptie
EU-regelgeving die de lidstaten verplicht om levensmiddelen te monitoren op de aanwezigheid van contaminanten,
bestaat al geruime tijd. Vis en visserijproducten uit zee
vallen onder de Controleverordening van de EG.166 Volgens
deze verordening moeten de lidstaten meerjarige controle‑
plannen opstellen. Bij deze controle moeten zij rekening
houden met resultaten van risicobeoordelingen. Ook het
Commissiebesluit 2010/477/EU167, behorende bij de KRM,
verplicht de lidstaten tot de fysieke controle van in zee
gevangen of in zee geoogste producten op de aanwezigheid van contaminanten. Verder heeft de Commissie nog
diverse aanbevelingen gedaan over het monitoren van
contaminanten in onder andere vis, recent bijvoorbeeld
over perfluoralkylverbindingen.168
Voor een beperkt aantal vervuilende stoffen in vis en
visserijproducten uit zee zijn op EU-niveau wettelijke
maximumgehalten vastgesteld (voorheen werden deze
gehalten vastgelegd in nationale wetgeving). Zo zijn
bijvoorbeeld maximumgehalten vastgesteld voor lood,
cadmium en kwik, dioxinen/furanen en dioxineachtige
PCB’s (polychloorbifenylen), en benzo(a)pyreen.169 Door
een wijziging van de desbetreffende verordening170 gelden
vanaf 1 januari 2012 ook Europese maximumgehalten voor
overige PCB’s. Ook maximale residugehalten (MRL’s) van
bestrijdingsmiddelen zijn wettelijk vastgesteld.171 Dat geldt
echter nog niet voor bestrijdingsmiddelen in vis.172 De
Warenwetregeling bevat aanvullende MRL’s voor enkele
biociden in onder andere vis.
In Nederland monitoren het Instituut voor Voedselveiligheid RIKILT en IMARES sinds 2000 visserijproducten op
structurele basis. In de Europese regelgeving zijn eisen
gesteld aan de wijze van monstername, de laboratoria, en
de analyse bij officiële controles. Het jaarlijkse monitoring‑
programma omvat mosselen, garnalen en circa twintig
commerciële vissoorten. Hierin worden gemeten:
• zware metalen
• dioxineachtige stoffen
• organochloorbestrijdingsmiddelen
• PCB’s
60 |

• TCPM(e) (Tris(4-chlorophenyl)methanol en -methaan)
• gebromeerde vlamvertragers en
• PAK’s (polycyclische aromatische koolwaterstoffen).
Daarnaast krijgt in het meetprogramma jaarlijks een
specifieke groep relatief onbekende contaminanten
aandacht om zicht te krijgen op de aanwezigheid van deze
stoffen. De monsters worden op de verschillende veilingen
genomen, waardoor de geografische herkomst niet goed
bekend is. Hierdoor zijn ook geen trends in de tijd vast te
stellen. Monitoring gericht op generieke milieukwaliteit
van het Nederlandse deel van de Noordzee omvat eveneens
een pakket van stoffen die worden gemeten in mosselen
en platvis (veelal in de lever van bot, die meestal niet wordt
geconsumeerd).
In Nederland worden op dit moment geen overschrijdingen van maximumniveaus van vervuilende stoffen in
zeevisserij(producten) geconstateerd. Er worden dan ook
geen partijen zeevis(producten) afgekeurd. Wel laten de
kustwateren verhoogde gehalten aan kwik en cadmium
zien.
In het mariene milieu zijn radionucliden aanwezig als
gevolg van menselijke activiteiten, zoals lozingen uit installaties van de nucleaire sector (energieopwekking, isotopenproductie, onderzoeksinstellingen) en de niet-nucleaire
sector (offshore olie- en gasindustrie, radiotherapie in
ziekenhuizen). Voor radioactieve stoffen in levensmiddelen
zijn op Europees niveau normen vastgelegd.173 In OSPAR
is gebleken dat de doses ver beneden de internationale
normen voor blootstelling aan straling voor de mens
liggen. OSPAR toetst vooralsnog trends in concentraties
van radionucliden in het mariene milieu. Daaruit blijkt
dat het niveau zich stabiliseert. Effecten op biota worden
onwaarschijnlijk geacht. Wel werkt OSPAR aan het opstellen
van milieubeoordelingscriteria voor radioactiviteit in het
mariene milieu.

2.4.3 Biogene verstoringen
Inbreng van exoten
In paragraaf 2.2.3 is geschetst welk effect de introductie van
exoten heeft gehad op het Nederlandse deel van de Noordzee. Het transport van de geïntroduceerde exoten verliep
(en verloopt) voornamelijk via de commerciële en niet-commerciële scheepvaart. Organismen worden meegenomen
met ballastwater of hechten zich aan de scheepshuid. De op
één na belangrijkste wijze van introductie is de import van
levende schelpdieren voor mariene aquacultuur.
Effectiviteit van beleid
Het succes van introducties van exoten in een open
dynamisch marien ecosysteem wordt doorgaans beschouwd

als onvoorspelbaar en vaak onomkeerbaar. Succesvolle
invasieve exoten zijn niet kosteneffectief en zonder
aanzienlijk schade aan het ecosysteem te bestrijden. Dit
is bijvoorbeeld het geval bij de in 2.2.3 beschreven Amerikaanse zwaardschede en Japanse oester. Deze soorten zijn
eetbaar (‘If you can’t beat them, eat them’), maar ze zijn niet te
beheersen door ze te oogsten. Het huidige beleid richt zich
daarom vooral op aanpak bij de bron.
Binnen de IMO is een succesvolle, wereldwijde samenwerking tot stand gebracht om de verdere verspreiding van
exoten te voorkomen en daarmee de ecologische, veterinaire en sanitaire risico’s van een aantal soorten mariene
invasieve exoten sterk te beperken. Op basis van de IMO
Ballast Water Convention174 en de Nederlandse ratificatie van dit
verdrag in 2010 is de nationale wetgeving aangepast. Het
verdrag zelf treedt bij voldoende ratificatie waarschijnlijk
in 2013 in werking. Scheepseigenaren zijn dan verplicht
om ballastwater te zuiveren. Meerdere behandelsystemen
voor ballastwater zijn inmiddels beschikbaar en worden
wereldwijd getest. In juli 2011 heeft de IMO een internationale richtlijn aangenomen om de introductie van exoten in
scheepshuidaangroei (hull fouling) te beperken, vooralsnog

Exoten zijn van alle tijden
Vanaf de late middeleeuwen en vooral vanaf de 16e
eeuw, toen de handelsvaart op Afrika, Japan, India,
Indonesië en Noord- en Midden Amerika op gang
kwam, is de introductie van niet-inheemse soorten
door de scheepvaart een factor van betekenis geworden. Introductie vond plaats via de scheepshuid van
langzaam varende zeilschepen en via het overboord
zetten van ballaststenen of lading.
Een bekend voorbeeld is de introductie in 1731 van
de paalworm die de houten zeedijken aantastte. Het
aantal introducties uit deze perioden zou wel eens
hoger kunnen zijn dan wordt aangenomen, omdat veel
soorten die lange tijd als inheems werden beschouwd,
oorspronkelijk met schepen naar onze regio zijn
gebracht.
Vanaf de 18e eeuw zijn de introducties van nietinheemse soorten via de scheepvaart toegenomen
doordat stalen schepen ballastwatertanks hebben.
Het innemen en ver van de oorspronkelijke plaats
weer lozen van ballastwater (in zee en in zeehavens)
functioneert als een zeer effectief transportmiddel voor
exoten.
Exoten kunnen ook via natuurlijke weg (op drijfhout
in zeestromingen) in het Nederlandse deel van de
Noordzee komen.

op basis van vrijwillige maatregelen.175 Deze richtlijn is
zowel gericht op de commerciële scheepvaart als op de
recreatievaart. De resultaten zullen de komende jaren
nauwgezet worden gemonitord.
In 2007 heeft het ministerie van EL&I de Beleidsnota
Invasieve Exoten176 vastgesteld. De inzet is vooral om door
preventieve maatregelen introducties van invasieve exoten
te voorkomen. Die maatregelen kunnen betrekking hebben
op het lozen van ballastwater of op regulering bij de
vergunningverlening voor aquacultuur. Verder ontwikkelt
Nederland een Beleidslijn Verplaatsingen Schelpdieren.
Door strikte voorwaarden te stellen aan de verlening van
Nb-wetvergunningen voor schelpdierverplaatsingen wordt
het inslepen van invasieve exoten naar Natura 2000-gebieden voorkomen.
Naar verwachting zal, als gevolg van het nieuwe beleid en
de nieuwe wetgeving, de kans op introducties van exoten
via zeeschepen in het Nederlandse deel van de Noordzee na
2020 drastisch zijn afgenomen.

2.4.4 Cumulatieve en synergetische effecten
De effecten van menselijke activiteiten op het ecosysteem
van de Noordzee mogen niet geïsoleerd van elkaar worden
beschouwd. Waargenomen effecten op soorten en op
ecosysteemniveau kunnen een gevolg zijn van een
cumulatie (stapeling) van effecten van diverse activiteiten
(in tijd en/of ruimte).
Er zijn verschillende typen van cumulatieve effecten:
• effecten van herhaling van eenzelfde activiteit (in tijd en/
of ruimte)
• effecten van meerdere activiteiten die tot eenzelfde soort
verstoring leiden
• effecten van meerdere activiteiten die tot een stapeling
van verstoringen leiden.
Behalve directe effecten kan cumulatie ook indirecte
effecten op het ecosysteem veroorzaken. Deze zijn niet toe
te wijzen aan één activiteit, maar zijn het gevolg van een
complex samenspel van oorzaak-effectrelaties van verschillende activiteiten.
Het ontbreekt nog aan een goede methodiek voor het bepalen van cumulatieve effecten.177 Wel kan uit de voorgaande
paragrafen worden geconcludeerd dat vooral de traditionele
boomkorvisserij, door herhaling van eenzelfde activiteit
in tijd en ruimte, cumulatie van effecten veroorzaakt op
het bodemleven, de visstand en de vitaliteit van het totale
mariene ecosysteem.
Ook is bekend dat in de kustzone verschillende kustvogel‑
soorten gevoelig zijn voor een stapeling van verstoring
door recreatie, visserij en scheepvaart. Vooral op locaties

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 61

waar vogels door de beschikbaarheid van voedsel in hoge
dichtheden voorkomen, kan de impact van verstoring
groot zijn. Dit gegeven speelt – samen met het effect van
visserijdruk en van exoten op de beschikbaarheid van
prooidieren (bijvoorbeeld voor de zwarte zee-eend) – een
rol in de ongunstige staat die de meeste kustvogels volgens
de Vogelrichtlijn hebben. In het huidige beleid wordt deze
problematiek uiteengerafeld in de Natura 2000-beheerplannen. Zo zijn in het bodembeschermingsgebied in de
Voordelta kleine rustgebieden ingesteld waar toegangsbeperkingen van kracht zijn.
In de PlanMER en de passende beoordeling van het NWP is
geconcludeerd dat tot 2020 geen significante cumulatieve
effecten worden verwacht van zandwinning en zand‑
suppletie, als de wijze van uitvoeren en de omvang niet
sterk veranderen. Zandwinning en zandsuppletie kunnen
echter samen met windturbineparken een cumulatief effect
hebben op (visetende) kustbroedvogels en zeezoogdieren.
In de passende beoordeling worden significante effecten op
het ecosysteem, als gevolg van het bouwen van 6000 MW
aan windturbineparken tot 2020 niet geheel uitgesloten.178
Het is op dit moment echter niet aannemelijk dat deze
omvang vóór 2020 zal worden gerealiseerd. Om negatieve
effecten voor ander gebruik en natuur te minimaliseren,
is het zinvol om kabelinfrastructuur te bundelen. Dit is
onderdeel van het huidige beleid.

62 |

2.5 Aan de aantasting van het 		
mariene milieu verbonden kosten
Op basis van een internationaal afgestemde aanpak179
heeft het LEI een kwantitatieve analyse uitgevoerd van de
(financiële) kosten die worden gemaakt om de huidige
milieutoestand van het mariene ecosysteem op het
Nederlandse deel van de Noordzee te realiseren en te handhaven.180 Het overzicht is een grove weergave van de kosten
van het in paragraaf 2.4 beschreven huidige beleid om
verstoringen van menselijke activiteiten tegen te gaan, ten
opzichte van wat deze activiteiten de samenleving opleveren
(paragraaf 2.3.1). Deze kosten kunnen worden gezien als een
ondergrens voor de huidige mate van bescherming van het
mariene ecosysteem.181
Uit tabel 3 blijkt dat de verschillende sectoren jaarlijks
minimaal 147 miljoen euro uitgeven om aantasting van het
mariene milieu te voorkomen of te verminderen.
Een dergelijk overzicht kent inherent afbakenings‑
problemen. Zo is voor scheepvaart aangenomen dat slechts
10 procent van de kosten die de Nederlandse scheepvaart
maakt ter bescherming van het mariene milieu moet worden toegerekend aan de bescherming van het Nederlandse
deel van de Noordzee. De schepen zijn immers slechts een
beperkt deel van de tijd in Nederlandse wateren, maar de
sector zal wel het volledige bedrag moeten betalen en is dus

Tabel 3. Ondergrens van de jaarlijkse kosten om aantasting van het
Nederlandse Noordzeemilieu te voorkomen.
Kostensoort
				
				

Kosten:
Mln € per 		
jaar

Scheepvaart
17
• verzekeringskosten
• contributies voor het International Oil Pollution Compensation Fund
• TBT-vrije antifouling coating
• ballastwaterbehandelingsinstallaties
• havenontvangstinstallaties		
					
Visserij en maricultuur
8
• verduurzaming van de visserij (o.a. aanpassingen techniek, experimenten)
• voorkomen van het introduceren van niet-inheemse soorten in het mariene
milieu
• sluiten van gebieden op de Noordzee
Olie- en gaswinning183
• maatregelen gerelateerd aan de exploratie van olie en gas, het productieproces
en de ontmanteling van platforms, inclusief maatregelen gerelateerd aan
productiewater

20

Zand- en schelpenwinning
• restricties in de locaties

3

Windenergie
• milieueffectrapportages (m.e.r.)

4

Recreatie184
• schoonmaken van stranden

9

• Defensie
• onderzoek naar het effect van onderwatergeluid
• technische maatregelen aan boord van schepen

1

• Baggeren
• opslaan van verontreinigde zoute bagger op land in plaats van verspreiden
op zee

30

• Landaanwinning: Maasvlakte 2
• m.e.r.-en
• natuurcompensatie
• monitoring van de effecten op het Noordzeemilieu
• uitsluiten van visserij in het Maasvlakte 2 en natuurcompensatiegebied
• uitvoeren en handhaven van bovenstaande maatregelen

21

• Overheid
• beleidsontwikkeling/voorbereiding en coördinatie
• beheeractiviteiten
• beleidsevaluatie-/monitoring
• kennisontwikkeling

35

Totaal kosten zeegerelateerde maatregelen

147

Bron: LEI, The current cost of avoiding degradation of the Dutch North Sea Environment
(Den Haag, 2010) 9.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 63

meer dan 150 miljoen euro kwijt aan huidige maatregelen.
Tachtig procent van de scheepvaart op het Nederlandse
deel van de Noordzee wordt uitgevoerd door buitenlandse
rederijen. De gerelateerde kosten blijven buiten beeld.
Verder betekent de keuze om alleen te kijken naar de kosten
van al uitgewerkte maatregelen, dat de kosten die de visserij
zal moeten maken voor Natura 2000-maatregelen niet zijn
meegenomen in bovenstaand overzicht. Ditzelfde geldt
voor bestaande en aankomende wetgeving op gebied van
zwavel.
Behalve sectoren op en langs de Noordzee treffen ook
sectoren op het land veel maatregelen en maken kosten.
Hierbij gaat het onder meer om maatregelen en kosten voor
de Kaderrichtlijn Water, om maatregelen die de landbouw
moet treffen voor de Nitraatrichtlijn, en om investeringen
in rioleringszorg en rioolwaterzuivering. Deze maatregelen
worden niet in de eerste plaats getroffen voor het verbeteren van de milieukwaliteit van de Noordzee, maar dragen
daar wel aan bij. Volgens het LEI gaat het hier om minimaal
het tienvoudige van bovengenoemde bedragen.182
Dit soort kanttekeningen over sectoren die meer kosten
maken om aantasting van het mariene milieu te voorkomen
dan in de studie van het LEI zijn gepresenteerd, rechtvaardigt de conclusie dat de werkelijk gemaakte kosten groter
zijn dan de gepresenteerde cijfers.

2.6 Conclusies initiële beoordeling
Het gebied
Het Nederlandse deel van de Noordzee is een ondiepe,
voedselrijke zee met van nature een hoge soortenrijkdom
en biomassa. Dit is voor een groot deel te danken aan de
invloed van de rivieren die erin uitmonden. Van origine is
de visstand hoog en vooral de kustzone is het leefgebied
van grote aantallen vogels. De zuidelijke Noordzee is tevens
één van de meest intensief gebruikte zeeën ter wereld.
Scheepvaart, havens, olie- en gaswinning en visserij zijn de
grootste gebruikers. De havens en de olie- en gaswinning
genereren het leeuwendeel van de totale directe en
indirecte toegevoegde waarde van minimaal 35 miljard
euro (2007). Voor de burger is de Noordzee vooral een plek
waaraan het goed toeven is, en daarmee een belangrijke
bron voor toerisme uit binnen- en buitenland.
Huidige toestand algemeen
De kwaliteit van bodemhabitats in het Nederlandse deel van
de Noordzee is in de twintigste eeuw sterk achteruitgegaan.
De diversiteit van het bodemleven is verarmd. Vooral
haaien- en roggensoorten worden in hun voortbestaan
bedreigd; sommige soorten zijn al verdwenen. Veel kust‑
vogels verkeren in een ‘ongunstige staat’. Opportunistische
vogelsoorten zijn in een gunstige staat van instandhouding.
Zeezoogdieren nemen in aantallen toe, al baart het recente
64 |

hoge aantal strandingen van bruinvissen en de kwaliteit
van hun leefomgeving nog steeds zorgen. Gezien de
milieutoestand van het Nederlands deel van de Noordzee
zijn de structuur en de functies van het mariene ecosysteem
als geheel niet gewaarborgd. Het Planbureau Leefomgeving
(PBL) schat in dat van de oorspronkelijke natuurkwaliteit
ongeveer 40 procent over is.185
Visserijdruk
De huidige toestand van het bodemecosysteem en van de
visstand in het Nederlandse deel van de Noordzee kan voor
het grootste deel worden toegeschreven aan de visserijdruk
van vooral de traditionele boomkorvisserij vanaf de jaren
zestig van de vorige eeuw.
Vanaf het begin van de 21e eeuw is binnen het kader van
het Gemeenschappelijk Visserijbeleid al veel bereikt om de
neergaande trend te keren. De initiële beoordeling van het
mariene ecosysteem laat hiervan de eerste positieve
signalen zien. Toch is de inschatting dat de fysieke
verstoring door bodemberoering als gevolg van vooral de
boomkorvisserij en van bijvangsten nog dermate groot
blijft, dat het mariene ecosysteem niet kan herstellen.
Kustzone
In de kustzone spelen behalve de visserijdruk ook andere
factoren mee: de grote hydrografische ingrepen van de
Deltawerken en Maasvlakte 1, de effecten op het bodem‑
leven van exoten die door de scheepvaart en mariene
cultuur zijn geïntroduceerd, en verstoring door combinaties
en cumulatie van menselijke activiteiten langs de kust.
De effecten als gevolg van de Deltawerken, de aanleg van
Maasvlakte 1 en de introductie van invasieve exoten wordt
als onomkeerbaar beschouwd.
In de kustzone wordt gewerkt aan het reguleren van
menselijke activiteiten (zoals visserij, recreatie, zandwinning en zandsuppletie) in beheerplannen voor de Natura
2000-gebieden. De effecten van Maasvlakte 2 worden
gemitigeerd en gecompenseerd. Naar verwachting zal het
risico op introducties van nieuwe exoten drastisch dalen als
gevolg van recent beleid.
Vervuilende stoffen en nutriënten
Tot voor kort waren de verontreiniging en de eutrofiëring
van de Noordzee een bedreiging voor het mariene eco‑
systeem. De toestand is sterk verbeterd, maar stikstof en een
aantal vervuilende stoffen komen nog in te hoge concentraties voor. Als het huidige bronbeleid (KRW, MARPOL en
OSPAR) voor rivieren, scheepvaart en olie- en gaswinning
wordt gecontinueerd, zullen de effecten van eutrofiëring en
van bekende vervuilende stoffen op het ecosysteem na 2020
klein zijn geworden.
Zwerfvuil
Ook zijn de afgelopen jaren de nodige stappen gezet om het
zwerfafval terug te dringen. Tussen 2002 en 2009 is geen

significante toe- of afname van de hoeveelheid afval
gemeten. De huidige belasting heeft een te hoog niveau.
Onduidelijk is hoe de trends zich tot 2020 en daarna zullen
ontwikkelen. De problematiek van microplastics is nog
grotendeels onbekend. Aannemelijk is dat die zal toe‑
nemen. Potentieel zijn er risico’s voor de voedselketen.
Onderwatergeluid
Het door menselijke activiteiten geproduceerde onder‑
watergeluid is sterk toegenomen. Onduidelijk is in
hoeverre de geluidsbelasting al een probleem is en wat de
(cumulatieve) effecten zijn bij toename van het gebruik van
de zee. Afzonderlijke productie van impulsgeluid zoals
heien (windturbineparken) is bij vergunning gereguleerd.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 65

Voetnoten

54

CBS, PBL, Wageningen UR, 2012. Gewone en grijze zeehond in
Waddenzee en Deltagebied, 1959 - 2011 (indicator 1231, versie 09, 11

25

OSPAR, Quality Status Report 2010 (2010)

januari 2012) (Den Haag, 2012). www.compendiumvoordeleefom-

26

H.J. Lindeboom et al., Ecologische atlas Noordzee ten behoeve van

geving.nl. CBS, Den Haag; Planbureau voor de Leefomgeving, Den

gebiedsbescherming (Wageningen, 2008), 55.

Haag/Bilthoven en Wageningen UR, Wageningen. http://www.

27

Lindeboom, Ecologische atlas Noordzee, 55.

compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl1231-Gewone-

28

European Environment Agency, European habitat type hierarchical view.
EUNIS Website.

en-grijze-zeehond-in-Waddenzee-en-Deltagebied.html?i=19-135.
55

CBS, PBL, Wageningen UR, 2012. Gewone en grijze zeehond in

29

EEA, European habitat

Waddenzee en Deltagebied, 1959 - 2011 (indicator 1231, versie 09, 11

30

Deltares, Initial Assessment, 2011, 3.

januari 2012). www.compendiumvoordeleefomgeving.nl. CBS, Den

31

OSPAR Commission, Quality Status Report (2010).

Haag; Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag/Bilthoven en

32

OSPAR Commission, Report on the second application of the OSPAR

Wageningen UR, Wageningen. http://www.compendiumvoorde-

Comprehensive Procedure to the Dutch marine waters (2008) 14-18.

leefomgeving.nl/indicatoren/nl1231-Gewone-en-grijze-zeehond-in-

33

OSPAR Commission, Report on the second application, 14-18.

34

Ibidem.

Waddenzee-en-Deltagebied.html?i=19-135.

35

Ibidem, 8.

Achtergronddocument bij Natuurverkenning 2011, WOt-werkdocument

36

R.G. Jak, et al, Instandhoudingsdoelen Natura 2000-gebieden Noordzee,

258, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu (Wageningen

56

IMARES rapport nr. C065/09 (Wageningen, 2009) 19.
37

O.G. Bos et al, Biodiversity hotspots on the Dutch continental shelf. A

S.C.V. Geelhoed, & T. van Polanen Petel, Zeezoogdieren op de Noordzee.

2011).
57

marine strategy framework directive perspective, IMARES rapport nr.

Trilateral Seal Expert Group, Aerial surveys of grey seals in the Wadden
Sea in 2010-2011: Continued growth, through birth and immigration. Grey

C071/11 (Wageningen, 2011) 52.

Seals in the Wadden Sea (2011).

38

Deltares, Initial Assessment, 2011, 116.

39

Ibidem, 118-119.40 Ibidem, 115.

Porpoise Phocoena phocoena in The Netherlands: towards a favourable

41

Jak, Instandhoudingsdoelen Natura 2000-gebieden, 12.

conservation status, NIOZ Report 2011-07, Royal Netherlands Institute

42

L. van Duren et. Al. , Plan van aanpak Natuurherstelplan Waddenzee.
Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee. (2009) 6.

43

44

58

for Sea Research (Texel, 2011) 28.
59

Camphuysen, Siemensma, Conservation plan for the Harbour Porpoise,

of Marine Science, vol. 53, nr. 6 (1996) 1146–1156.

60

LNV, Profieldocument N2000, 2008.

ICES Advisory Commission, Report of the Working Group on

61

Camphuysen, Siemensma, Conservation plan for the Harbour Porpoise,

ICES, Report of the ICES Advisory Committee 2011. ICES Advice 2011. Book

62

Deltares, Initial Assessment (Delft, 2011) tabel 2.3, 26.

John R. G. Hislop, ‘Changes in North Sea gadoid stocks’, ICES Journal

9.

Elasmobranch Fishes, ICES CM 2010/ACOM (June 2010, Portugal).
45

C.J. Camphuysen, M.L. Siemensma, Conservation plan for the Harbour

(2011) 10-11.

VI, the North Sea stocks.

63

Deltares, Initial Assessment (Delft, 2011) tabel 2.4, 30.

46

Deltares, Initial Assessment, 2011, 96-97.

64

EU Working Group on Economic Assessment, Economic and Social

47

Deltares, Initial Assessment, 2011, 71-73.

48

Ibidem, 62.

49

H.J. Lindeboom, A.J.M. Geurts van Kessel & A. Berkenbosch 2005.

Analysis for the Initial Assessment for the Marine Strategy Framework
Directive: the Guidance document (Brussel, 2010).
65

CBS, Economic description of the North Sea for the Netherlands, (Voorburg,

66

CBS, Environmental accounts of the Netherlands 2010, (Voorburg, 2010)

67

De kustzone is hier gedefinieerd als de strook land 1 kilometer

2011).

Gebieden met bijzondere ecologische waarden op het Nederlands
Continentaal Plat. Rapport RIKZ 2005.008 en Alterra Rapport nr. 1109,
paragraaf 3.5.
50

H.J. Lindeboom, Gebieden met bijzondere ecologische waarden, 2005,

51

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Natura 2000

127.

paragaraaf 3.5
Doelendocument (Den Haag, 2006 , bijlage 9.2.5.
52

landinwaarts van het strand en de duinen, inclusief de
Waddeneilanden (CBS, Economic description, 19).
68

Floor A. Arts, Trends en verspreiding van zeevogels en zeezoogdieren op het

Veeren, Economic and social analyses for the Marine Strategy Framework

Nederlands Continentaal Plat 1991 – 2008, RWS Waterdienst BM 09.08.
53

Voor meer informative hierover, zie: X. Keijser, R.J.H.M. van der
Directive. Part 1: Initial Assessment (2011) 80-85.

(2009).

69

CBS, Environmental accounts, 133.

Deltares, Initial Assessment (Delft, 2011), 2.

70

LEI, Compendium voor de leefomgeving, (Den Haag, 2006) 11.

71

CBS, Environmental accounts. Bijlage F.

72

Centraal Planbureau, Natuur- en Milieuplanbureau, Welvaart en

73

Ecorys, Baseline Scenario Marine Strategy Framework Directive

74

Persoonlijke mededeling Productschap Vis.

75

Deltares, Hydromorfologische ingrepen in de Nederlandse kustwateren

Leefomgeving (2006).
(Rotterdam, 2010).

(Delft, 2010) 33.
66 |

76

77

Wet van 13 juni 1979, houdende regelen met betrekking tot een aantal

98

Leaper, H. Offringa, M.L. Tasker, Seabirds feeding on discards in winter in

Besluit van 4 juli 1994, houdende uitvoering van het hoofdstuk Milieu-

the North Sea. Final report to the European Comm., study contr.
92/3505, NIOZ-report no. 8. Neth. Inst. for Sea Res. (Texel, 1993).

effectrapportage van de Wet milieubeheer.
78

79

Wet van 25 mei 1998, houdende nieuwe regelen ter bescherming van natuur

99

Tasker, The impacts of fishing, 531-547.

en landschap (Natuurbeschermingswet 1998).

100

J.S. Collie et al, ‘A quantitative analysis of fishing impacts on
shelf-sea benthos’, Journal of Animal Ecology, Vol. 69 (2000) 785-798.

Wet van 25 mei 1998, houdende regels ter bescherming van in het wild
levende planten- en diersoorten (Flora- en faunawet).

80

101

Royal Haskoning, PlanMER Ontwerp Nationaal Waterplan (Nijmegen,

82

114–136.

C.F. van Duin et al, MER Winning suppletiezand Noordzee 2008 t/m 2012.

102

Deltares, Initial Assessment 115.

Grontmij (Houten, 2010).

103

C. Deerenberg, L.R. Teal, D. Beare, J.T. van der Wal, Presassessment of

M.J. C. Rozemeijer, M. Graafland, Effecten van zandwinning 2007 op de

the impact of fisheries on de conservation objectives of Dutch marine

Natura2000-gebieden Voordelta en Noordzeekustzone vanuit het perspectief

protected areas, FIMPAS project reportnumber C071/10, IMARES

van de Natuurbeschermingswet. Bijlage RWS Noord-Holland (2007).
83

Besluit van 22 november 2007, houdende regels inzake de kwaliteit van de

(2010) Par 3.1.7.
104

bodem, Staatsblad nr. 469 (Den Haag, 2007).
84

systems and repealing Council Regulation (EEC), No 2299/89 (2009).
105

Council and the European Parliament, on the role of the CFP in implementing

november 2008 betreffende afvalstoffen en tot intrekking van een aantal

an ecosystem approach to marine management, [SEC(2008) 449]
(Brussels, 2008).

DHV, Projectnota/MER Aanleg en zandwinning Zandmotor Delflandse kust

106

(Den Haag, 2010) 15-40.
87

Council regulation (EC) No 2371/2002 of 20 December 2002 on the
conservation and sustainable exploitation of fisheries resources under the
Common Fisheries Policy (Brussels, 2002).

Besluit van 30 november 2009, houdende regels ter uitvoering van de
milieudoelstellingen van de kaderrichtlijn water (Besluit kwaliteitseisen

88

European Commission, Communication from the Commission to the

Richtlijn 2008/98/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19
richtlijnen (Brussel, 2008).

86

Regulation (EC) No 80/2009 of the European Parliament and of the Council
of 14 January 2009 on a Code of Conduct for computerised reservation

Regeling houdende regels voor de uitvoering van de kwaliteit van de bodem,
Staatsblad nr. 247 (Den Haag 2007).

85

M.J. Kaiser et al, ‘Modification of marine habitats by trawling
activities: Prognoses and solutions’, Fish and Fisheries, Vol. 3 (2002)

2009) xiv-xv.
81

C. J. Camphuysen, K. Ensor, R.W. Furness, S. Garthe, O. Hüppop, G.

algemene onderwerpen op het gebied van de milieuhygiëne.

107

C. Röckmann, F. Quirijns, H. van Overzee, S. Uhlmann, Discards in

en monitoring water 2009). Staatsblad nr. 15 (Den Haag 2010).

fisheries – a summary of three decades of research at IMARES and LEI.

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Doelen en maatregelen

Report number C068/11. Report IMARES (IJmuiden, Wageningen,

Rijkswateren, (Den Haag, 2009) aldaar deeldocumenten

2011).

Waterlichamen Zeeuwse kust, Hollandse kust, Noordelijke

108

Deltakust, Waddenkust en zeekust.
89

Deltares, Initial Assessment, 43.

90

ICES Advisory Commission, Report of the Working Group on

Europese Commissie, Mededeling van de Commissie aan het Europees
Parlement en de Raad voor de instandhouding en het beheer van het
haaienbestand, Commissiebesluit 2009/40, § 3.3, 9 (Brussel, 2009).

109

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Beheerplan Voordelta (Den
Haag, 2008) 33.

Elasmobranch Fishes.X
91

Deltares, Initial Assessment , 96-97.

92

I. Tulp, T. Leijzer, A.T.M. van Helmond, Overzicht Wadvisserij Deelproject

vaststelling van maatregelen betreffende de incidentele vangsten van

A bijvangst garnalenvisserij, IMARES, rapport nr.: C102/10 (IJmuiden,

walvisachtigen bij de visserij en tot wijziging van Verordening (EG) nr. 88/98

110

2010).
93

(Brussel, 2004).

M.L. Tasker, R.W. Furness, ‘Estimation of food consumption by

111

Deltares, Initial Assessment, 137.

seabirds in the North Sea’, ICES Cooperative Research Report, Vol. 216

112

Ibidem, 137-140.

(1996) 6–42.

113

Ibidem, 140.

S. Wanless et al., ‘Low energy values of fish as a probable cause of a

114

RWS Noordzee, Draft Monitoren zwerfvuil.

major seabird breeding failure in the North Sea’ Marine Ecology

115

J.A. van Franeker, Fulmar Litter EcoQO Monitoring in the Netherlands

Progress Series, Vol. 294 (2005) 1–8.
94

1979-2008 in relation to EU Directive 2000/59/EC on Port Reception

M.L. Tasker, et al., ‘The impacts of fishing on marine birds’, ICES
Journal of Marine Science (2000) 531-547.

95

Verordening (EG) Nr. 812/2004 van de Raad van 26 april 2004 tot

Facilities, Report C027/10, IMARES (Wageningen, 2010) 12.
116

S. Wanless et al., ‘Low energy values of fish as a probable cause of a

fulmar Fulmarus glacialis in the North Sea’, Environmental Pollution,

major seabird breeding failure in the North Sea’ Marine Ecology
Progress Series, Vol. 294 (2005) 1–8.

J.A. van Franeker, ‘Monitoring plastic ingestion by the northern
nr. 159 (10) (2011) 2611/2614.

117

Deltares IVM, Microplastics Litter in the Dutch Marine Environment (Delft,

96

Deltares, Initial Assessment, 67.

97

Camphuysen, Siemensma, Conservation plan for the Harbour Porpoise

118

Amsterdam, 2011) 4.
Ibidem.

Phocoena phocoena, 134-135.

119

Ibidem.

120

IMO, International Convention for the Prevention of Pollution From Ships,
1973 as modified by the Protocol of 1978 (MARPOL 73/78).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 67

121

122

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Motie en Toezeggingen

inputs and direct discharges of nutrients and selected hazardous substances

26 september 2011).

to the OSPAR maritime area in 1990-2006, Publication 448/2009

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Motie en Toezeggingen

(London, 2009) 61-62.
147

2009) 41.

en ladingresiduen (Brussel, 2000).

148

http://www.iksr.org/index.php?id=298&L=2

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Motie en Toezeggingen

149

Richtlijn 91/676/EG van de Raad van 12 december 1991inzake de bescherming

Scheepvaart.
125

van water tegen verontreiniging van nitraten uit agrarische bronnen

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Meer waarde uit afval. DP
2011048374. Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag, 25 Augustus 2011)

(Brussel, 1991).
150

1-7.
126

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Onderzoek VI kunststof
DP2011036919 (Den Haag, 2011).

stoffen (Brussel, 2001).
153

2010).
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Meer waarde uit afval, 51.

129

OSPAR Commission, Assessment of the environmental impact of
OSPAR Commission, Overview of the impacts of anthropogenic

Cuttings (2000).
154

131b

Ainslie et al, 2009, p 65

132

Camphuysen, Siemensma, Conservation plan for the Harbour Porpoise, 7.

133

Ibidem, 19.

134

B. Kater et al., Seismisch onderwatergeluid op het NCP, Arcadis (2011)

Kamer (Den Haag, 29 juni 2011).
156

IMO, Noise from commercial shipping and its adverse impacts on marine

(Den Haag, 20 december 2007).
157

Convention on environmental impact assessment in a transboundary context,

schepen (Brussel, 2003).
158

138

Scenarioberekeningen (Delft 2008) 29.
160

Deltares, Initial Asessment , 128.

2001 betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van

161

Agreement for cooperation in dealing with pollution of the North Sea by oil

bepaalde plannen en programma’s (Brussel, 2001).

and other harmful substances, 1983, as amended by the Decision of 21

A.R. Boon et al, Monitoring and researching ecological effects of Dutch

September 2001 by the Contracting Parties to enable the Accession of Ireland

OSPAR Commission, Assessment of the environmental impact of

to the Agreement (Bonn, 2001).
162

underwater noise, 30.
140

zijn betrokken (Brussel, 1996).
163

inzake de organisatie en de coördinatie van de bestrijding van schadelijke

Assessment of Implementation of PARCOM Recommendations 88/2 and

gevolgen van ongevallen op de Noordzee (Besluit Rampenplan voor de

142

OSPAR, Comprehensive Procedure.

143

Internationale Rijncommissie, Aktionsprogramm ‘Rhein’ 8.

Noordzee 2009) Staatscourant nr. 18323 (den Haag, 2009).
164

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Noordzeeactieplan, Nationaal

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat Noordzee,
Samenwerkingsregeling Bestrijding Kustverontreiniging Rijkswaterstaat-

Rheinministerkonferenz, Straatsburg, 1 oktober 1987.

145

Besluit van 12 november 2009, nr. 09.003229 tot vaststelling van regels

OSPAR Commission, Towards the 50% reduction target for nutrients.
89/4, Commission publication 310/2008 (London, 2009) 7, 24.

144

Richtlijn 96/82/EG van de Raad van 9 december 1996 betreffende de
beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen

M.A. Ainslie ed., Standard for measurement and monitoring of underwater
noise, Part I: physical quantities and their units, TNO-DV C235 (2011).

141

Deltares, Doelbereik KRW stoffen in de Noordzee. Deel 2:

Richtlijn 2001/42/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27 juni

offshore wind farms- Masterplan, Deltares (2010).
139

OSPAR, 2009. Evaluation of the OSPAR system of Ecological Quality
Objectives for the North Sea, 31.

159

done at Espoo (Finland), on 25 February 1991
137

Verordening (EG) Nr. 782/2003 Van het Europees Parlement en de Raad van
14 april 2003 houdende een verbod op organische tinverbindingen op

life- Report of the Correspondence Group, IMO MEPC 61/19 (2010).
136

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Toekomstagenda Milieu en
Waterbeleid, Kamerstuk 30 535 en 27 625, nr. 13 Brief aan de Tweede Kamer

55-56.
135

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Vierde Nationaal
Milieubeleidsplan, Kamerstuk 27801 nr. 77 Brief aan de Tweede

M.A. Ainslie et al., Assessment of natural and anthropogenic sound sources
and acoustic propagation in the North Sea, TNO-DV C085 (2009)12.

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Nationaal Waterplan (Den
Haag, 2009) 106-107.

155

underwater sound in the marine environment (2009).
131

OSPAR Commission, OSPAR Decision 2000/3 on the Use of OrganicPhase Drilling Fluids (OPF) and the Discharge of OPF-Contaminated

underwater noise (2009)17.
130

Richtlijn 2001/81/EG van het Europese Parlement en de Raad van 23 oktober
2001 inzake nationale emissieplafonds voor bepaalde luchtverontreinigende

BAMM/U201000025

128

Richtlijn 96/61/EG van de Raad van 24 september 1996 inzake geïntegreerde
preventie en bestrijding van verontreiniging (Brussel, 1996).

152

Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Focusprogramma Zwerfafval,
Lbr. 10/003, Brief aan de leden t.a.v. het college en de raad (13 januari

Richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de behandeling van
stedelijk afvalwater (Brussel, 1991).

151

verpakkingsafval uit huishoudens Brief aan de Tweede Kamer
127

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Stroomgebiedbeheerplannen
2009-2015. Samenvatting Eems, Maas, Rijndelta en Schelde (Den Haag,

Richtlijn 2000/59/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27
november 2000betreffende havenontvangstvoorzieningen voor scheepsafval

124

OSPAR Commission, Trends in waterborne inputs. Assessment of riverine

Scheepvaart. IenM/BSK-2011/118115. Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag,

Scheepvaart.
123

146

diensten (Rijswijk, 2007).
165

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat Noordzee, om

Uitvoeringsdocument Derde Noordzeeministerconferentie, Tweede Kamer,

kwetsbare zee- en deltagebieden te beschermen, Capaciteitsnota 2006-2010

vergaderjaar 1990-1991, 21 884, nrs. 1 en 2, 1991(Den Haag, 1991).

(Rijswijk, 2006).

OSPAR Commission, Towards the 50% reduction target for nutrients, 25.

68 |

166

167

Verordening (EG) Nr. 882/2004 van het Europees Parlement en de Raad van

184

miljoen euro voor kosten voor het opruimen van de kust. Wanneer

inzake diervoeders en levensmiddelen en de voorschriften inzake diergezond‑

wordt aangenomen dat 85 procent van dit bedrag kan worden

heid en dierenwelzijn (Brussel, 2004).

toegerekend aan de Nederlandse kust, dan worden kosten voor de

Europese Commissie, Besluit van de Commissie van 1 september 2010 tot

Nederlandse geschat op 8,8 miljoen euro. Zie: J. Mouat, J., R.L.
Lozano, en H. Bateson, Economic impacts of marine litter (2010) 45.

vaststelling van criteria en methodologische standaarden inzake de goede
milieutoestand van mariene wateren (2010/477/EU) (Brussel, 2010).
168

Voor Nederland en België samen komen Mouat et. al op 10,4

29 april 2004 inzake officiële controles op de naleving van de wetgeving

Europese Commissie, Aanbeveling van de Commissie van 17 maart 2010

185

Planbureau voor de Leefomgeving, Natuurkwaliteit en biodiversiteit van
de Nederlandse zoute wateren (Den Haag/Bilthoven 2010) 9.

betreffende de monitoring van perfluoralkylverbindingen in levensmiddelen
(2010/161/EU) (Brussel, 2010).
169

Verordening (EG) Nr. 1881/2006 van de Commissie van 19 december 2006 tot
vaststelling van de maximumgehalten aan bepaalde verontreinigingen in
levensmiddelen (Brussel, 2006).

170

Verordening (EU) Nr. 1259/2011 van de Commissie van 2 december 2011 tot
wijziging van Verordening (EG) nr. 1881/2006 wat betreft de maximumgehal‑
ten voor dioxinen, dioxineachtige pcb’s en niet-dioxineachtige pcb’s in
levensmiddelen (Brussel, 2006).

171

Zie bijlagen van Verordening (EG) Nr. 396/2005 van het Europees
Parlement en de Raad van 23 februari 2005 tot vaststelling van maximumge‑
halten aan bestrijdingsmiddelenresiduen in of op levensmiddelen en
diervoeders van plantaardige en dierlijke oorsprong en houdende wijziging
van Richtlijn 91/414/ EG van de Raad (Brussel, 2005) .

172

Omdat in Bijlage I van Verordening (EG) nr. 396/2005 in de
productentabel groep 11 (Vis en dergelijke) nog niet is ingevuld.

173

Onder andere in Verordening (Euratom) nr. 3954/87 van de Raad van 22
december 1987 tot vaststelling van maximaal toelaatbare niveaus van
radioactieve besmetting van levensmiddelen en diervoeders ten gevolge van
een nucleair ongeval of ander stralingsgevaar (Brussel, 1987).

174

IMO, International Convention for the control and management of ships
ballast water & sediment (London, 2004).

175

IMO, Guidelines for the Control and Management of Ships’ Biofouling to
Minimise the Transfer of Invasive Aquatic Species (London, 2011).

176

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Biodiversiteit
beleidsvoornemen Invasieve Exoten, kamerstuk 26 407 nr. 27 Biodiversiteit,
Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag, 12 oktober 2007).

177

Deltares, Initial Assessment , 55-57.

178

Royal Haskoning, PlanMER Ontwerp NWP, xiv-xv.

179

‘Cost based Approach’ Europese handreiking economische analyses KRM,
§4.3.

180

LEI, The current cost of avoiding degradation of the Dutch North Sea
Environment (Den Haag 2010).

181

Deze methode is vergelijkbaar met de manier waarop Nederland de
analyse van de milieu- en hulpbronkosten heeft uitgevoerd voor de
Europese Kader Richtlijn Water: R. Van der Veeren, W. Dekking,
Kostenterugwinning van waterdiensten in Nederland (2008). De
basisgedachte is gebaseerd op R. Hueting, Nieuwe Schaarste en
Economische Groei (Amsterdam, Brussel, 1974).

182

LEI, The current cost of avoiding degradation, 8.

183

Cijfers met betrekking tot olie- en gaswinning zijn gebaseerd op de
4-jaarlijkse bedrijfsmilieuplannen van de sector. Zie X. Keijser,
R.J.H.M. van der Veeren, Economic and social analyses for the Marine
Strategy Framework Directive. Part 1: Initial Assessment (2011) 48.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 69

70 |

Hoofdstuk 3 Goede milieutoestand,
milieudoelen en indicatoren
(KRM-Artikelen 9 en 10)

3.1 Inleiding
Dit hoofdstuk zet de eerste stappen naar de Mariene
Strategie tot 2020.
De paragrafen 3.2 tot en met 3.12 schetsen achtereenvolgens
de beleidsinzet, de goede milieutoestand, de milieudoelen en
daarbij behorende indicatoren. Op basis daarvan geeft
paragaaf 3.13 een aanzet voor de uitwerking van de Mariene
Strategie in een monitoringprogramma en een programma van
maatregelen. Conform de richtlijn zal het kabinet uiterlijk in
2014 besluiten over het monitoringprogramma (Mariene
Strategie Deel II) en uiterlijk in 2015 over het maatregelenprogramma (Mariene Strategie Deel III). Paragraaf 3.13 geeft
een aanzet tot de uitwerking van de Mariene Strategie tot
2020. De paragrafen 3.14 en 3.15 geven respectievelijk een
doorkijk na het jaar 2015 en de financiën van de Mariene
Strategie.

3.2 Beleidsinzet van de Mariene
Strategie
Ambitie: schoon, gezond en productief
Het kabinet is ervan overtuigd dat in de 21e eeuw het economische potentieel van de zee nog beter kan worden benut
wanneer dat op een duurzame manier, in evenwicht met
het mariene ecosysteem gebeurt. In de brief aan de Tweede
Kamer over de Duurzaamheidsagenda is deze visie op een
‘groene groei’ uiteengezet.186 Vertaald naar de Noordzee gaat

het dus niet alleen om de groei van een duurzame economie, maar ook om de kans voor het mariene ecosysteem
om zich zo natuurlijk mogelijk te ontwikkelen of – als het
in het verleden is aangetast – om zich te herstellen. Het is
de verantwoordelijkheid van de huidige samenleving om de
zee, die zoveel te bieden heeft, in een goede staat door te
geven aan volgende generaties.
Het kabinet streeft ernaar om, voor de huidige en
toekomstige generaties, een gezonde milieutoestand en
biodiversiteit van de Noordzee te hebben en veilig te stellen
als een belangrijke bron voor de economie en de voedselvoorziening. Dit is een gezamenlijke opgave van de landen
in de subregio Noordzee; Nederland zal een bijdrage leveren
in zijn deel van de Noordzee.
Het Nationaal Waterplan is het beleidsmatig kader
In het Nationaal Waterplan (NWP) heeft het kabinet de
koers bepaald voor de implementatie van de KRM tussen
nu en 2020.187 In het plan zijn de (ruimtelijke) voorwaarden
gecreëerd voor verdere ontwikkeling van nationale
belangen als scheepvaart/havens, olie- en gaswinning,
zandwinning, windenergie en CO2-opslag. Tegelijkertijd is
het streefbeeld van het NWP voor de Noordzee een gezond,
veerkrachtig marien ecosysteem dat duurzaam kan worden
gebruikt. Economische, ecologische en sociaal-culturele
waarden dienen in balans te zijn volgens het principe van
people, planet, profit. Nederland dient zijn (internationale)
doelen te halen door bij te dragen aan integraal beleid, aan
maatregelen ter bescherming van mariene biodiversiteit en
aan realisering van een wereldwijd netwerk van beschermde

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 71

Samenvatting van de belangrijkste vereisten in de
KRM voor het opstellen en uitvoeren van de Mariene
Strategie
Hoofdopgave KRM
De lidstaten nemen de nodige maatregelen om uiterlijk
in 2020 een goede milieutoestand te bereiken en te
behouden. Hiertoe worden mariene strategieën ontwikkeld en uitgevoerd (Artikel 1.1 en 1.2).
In de goede milieutoestand kennen de zeeën en oceanen
een grote ecologisch verscheidenheid, zijn zij schoon,
gezond en productief en is het gebruik ervan op een
duurzaam niveau. De structuur, functies en processen
van de samenstellende mariene ecosystemen functioneren optimaal en behouden hun veerkracht. Mariene
soorten en habitats moeten worden beschermd en in
stand gehouden. Door mensen veroorzaakte achteruitgang van biodiversiteit wordt voorkomen en schade
wordt, waar uitvoerbaar, hersteld. De verschillende
biologische componenten functioneren in evenwicht. De
hydromorfologische, fysische en chemische eigenschappen ondersteunen deze ecosystemen. Verontreiniging
moet dusdanig worden verminderd dat geen significant
risico meer bestaat voor de mariene biodiversiteit, het
mariene milieu en de volksgezondheid of het rechtmatig
gebruik van de zee (Artikel 3.5).
Onderdelen van de Mariene Strategie (Artikel 5.2)
• Vaststelling van de initiële beoordeling, omschrijving
van de goede milieutoestand, milieudoelen en bijbehorende indicatoren, uiterlijk 15 juli 2012
• Vaststelling en uitvoering van het monitoringprogramma, uiterlijk 15 juli 2014
• Vaststelling van een programma van maatregelen in
2015
• Toepassing van het maatregelen programma in 2016
Vereisten bij het vaststellen van de Goede
Milieutoestand en de milieudoelen
In het licht van de initiële beoordeling en op basis van de
in bijlage I van de richtlijn genoemde elementen dienen
de lidstaten een reeks kenmerken van de goede milieu-

1

72 |

Besluit 2010/477/EU. Het Commissie besluit over de criteria en
methodologische standaarden met betrekking tot de goede
milieutoestand van mariene wateren (Brussel, 1 september 2010).

toestand vast te stellen (Artikel 9.1). Hierbij moeten zij
rekening houden met de criteria uit Commissiebesluit
2010/477 EU1 (Artikel 9.3). Zij moeten deze criteria
gebruiken om de mate waarin de goede milieutoestand is bereikt, te beoordelen (2010/477, Artikel 1). In
het Commissiebesluit worden bij de criteria suggesties
gedaan voor in totaal 56 indicatoren ter nadere uitwerking. De milieudoelen dienen de voortgang op weg naar
de goede milieutoestand (GMT) te begeleiden, rekening
houdend met de kenmerken van de GMT en de criteria
uit het Commissiebesluit.
Rekening houden met Europese regelgeving en
regionale zeeverdragen
Bij de initiële beoordeling en het vaststellen van milieu‑
doelen en maatregelen moeten de lidstaten rekening
houden met internationale regelgeving (zoals van de
IMO) en Europese regelgeving (zoals KRW, VHR, Richtlijn
voor stedelijk afvalwater, Zwemwaterrichtlijn, milieuwetgeving, GVB etc.) (Artikel 8.2, 10.1, 13.1, 13.4). Bij de
Initiële beoordeling wordt ook rekening gehouden met
beoordelingen in het kader van regionale zeeverdragen
(Artikel 8.2). Voor Nederland is dat OSPAR.
Internationale samenwerking
Lidstaten die deel uitmaken van eenzelfde mariene
regio of subregio werken samen om ervoor te zorgen
dat de verschillende elementen van de mariene strategieën samenhang vertonen en worden gecoördineerd
(Artikel 5.2). Voor zover passend en uitvoerbaar maken
de lidstaten gebruik van bestaande regionale institutionele samenwerkingsstructuren, waaronder regionale
zeeverdragen (Artikel 6). Voor Nederland gaat het binnen
OSPAR om de subregio zuidelijke Noordzee.
Aanpassingsgericht beheer op basis van de ecosysteemgerichte benadering
Teneinde de goede milieutoestand te bereiken, schrijft
de richtlijn adaptive management (aanpassingsgericht
beheer) voor op basis van de ecosysteembenadering
(Artikel 3.5).

mariene gebieden. Ecosysteembenadering en voorzorgsprincipe worden actief toegepast.

rapportageverplichting van de KRM, waarop deze Mariene
Strategie zich specifiek richt.

De beleidskeuze van het NWP richting 2020 is een duurzaam, ruimte-efficiënt en veilig gebruik van de Noordzee, in
evenwicht met het mariene ecosysteem, zoals vastgelegd in
KRM, KRW en VHR. De Mariene Strategie vult het beleidskader van het NWP nader in door de vereisten van de KRM
uit te werken, in aanvulling op al geïmplementeerd beleid
conform de VHR en de KRW.

Nuchterheid en pragmatisme
De goede milieutoestand en milieudoelen vormen inspanningsverplichtingen of streefdoelen.188 Bij de implementatie
van de KRM volgt het kabinet een nuchtere en pragmatische
aanpak: doen wat nodig en haalbaar is. Hierbij past
realisme: de ecologische toestand uit de 19e eeuw kan niet
meer worden bereikt. Maar de moderne tijd biedt wél de
kennis, mogelijkheden en innovaties om een duurzaam
evenwicht tussen ecologie en gebruik te bereiken in een
zee die zoveel te bieden heeft. Sociale en economische
overwegingen worden daarbij betrokken. Het kabinet ziet in
de implementatie van de KRM de toegevoegde waarde van
een integrale aanpak waarbij het gehele ecosysteem en alle
gebruik in samenhang worden benaderd.

Voortbouwen op bestaand beleid
De economische activiteiten (scheepvaart/havens, olie- en
gaswinning, visserij, toerisme) op en aan de Noordzee zijn
enorm toegenomen sinds het midden van de vorige eeuw.
Zandwinning is van belang voor versteviging van de kust,
om het achterland te beschermen tegen overstromingen.
Het zand wordt ook gebruikt als ophoogzand voor
woningen en wegen. In dezelfde periode is de samenleving
in toenemende mate in staat gebleken om de negatieve
effecten van deze economische activiteiten op het mariene
milieu tegen te gaan. Veel beleid is hiertoe in de laatste
decennia in gang gezet, samen met de buurlanden en
gebruikers van de zee. Mijlpalen die in hoofdstuk 2 de revue
passeerden, zijn ondermeer de uitvoering van het OSPARverdrag, het Biodiversiteitsverdrag, ASCOBANS, VHR, KRW,
het GVB en de aanpak van vervuiling door scheepvaart in het
kader van het Internationaal Verdrag ter voorkoming van
verontreiniging van de zee (MARPOL), om de belangrijkste
te noemen. Hiermee is een stevig fundament gelegd,
waarop de Mariene Strategie kan voortbouwen.
De Mariene Strategie beoordeelt in hoeverre bestaand en
voorgenomen beleid dat volgt uit EU-regelgeving en de
VHR, KRW, GVB en internationale verdragen, bijdraagt
aan het bereiken van de goede milieutoestand conform
de KRM. Hierdoor en door dit beleid waar nodig aan te
vullen, geeft de Mariene Strategie een totaaloverzicht van
wat tot 2020 nodig is om tot een goede milieutoestand te
komen. Kortom, de Mariene Strategie is complementair
aan bestaand beleid, maar zonder het bestaand beleid als
zodanig in het pakket van beleidsopgaven en maatregelen
van de strategie te integreren. De Mariene Strategie wordt
ingekaderd door de bepalingen in de KRM voor de te
beschrijven goede milieutoestand, doelen en maatregelen
ten aanzien van de voorgeschreven elf descriptoren.
De ambitie van het kabinet is breder dan de Mariene Strategie
De uitdaging voor de samenleving stopt niet bij de inkadering van een richtlijn. Onderdeel van het kabinetsbeleid in
het NWP is om ieder serieus initiatief voor een duurzamer
gebruik van de Noordzee dat bijdraagt aan een sterkere
economie én ecologie, te ondersteunen. Ook wanneer
zo’n initiatief zich niet laat vangen binnen de kaders en de

Het kabinet volgt voor het bereiken van de goede milieutoestand een risk based approach, waarbij tot 2020 de naar huidig
inzicht grootste risico’s voor het milieu en de biodiversiteit
in relatie tot het bereiken van de goede milieutoestand,
worden aangepakt. Aanpassingsgericht beheer (adaptive
management) komt tot uitdrukking in de zesjaarlijkse
actualisering van doelen en maatregelen. Dat gebeurt op
basis van de actualisering van de initiële beoordeling van
het mariene ecosysteem. Die wordt gevoed door de informatie uit het op te stellen monitoringprogramma, en door
voortschrijdende kennis over het effect van gebruik, over
verontreiniging, over veranderende omstandigheden en
over de effectiviteit van maatregelen voor het ecosysteem.
Dit proces wordt ondersteund door de voortgezette uitwisseling van ervaringen en inzichten via het internationale
multi- en bilaterale overleg. Deze adaptieve benadering sluit
tussentijdse bijstellingen van het beleid niet uit.
Het zal niet altijd mogelijk zijn met de genomen of nog
te nemen maatregelen de in de KRM omschreven goede
milieutoestand in 2020 in alle opzichten te halen. Dat komt
door de fysieke omstandigheden van onze mariene wateren,
de inherent zeer beperkte beheersbaarheid van de invloeden op het mariene milieu (waaronder het klimaat) en de
afhankelijkheid van andere internationale beleidsvelden.
Ook kan de huidige kennis soms ontoereikend zijn om
verstoringen van het mariene milieu of het effect van beleid
goed vast te stellen. Met deze omstandigheden is zoveel
mogelijk rekening gehouden bij het stellen van de doelen
voor 2020. Ook bij het opstellen van het programma van
maatregelen wordt hiermee rekening gehouden. Wanneer
er onvoldoende of onvolledig bewijs is voor negatieve
effecten op het ecosysteem, maar er wel redelijke gronden
voor zorg zijn, past Nederland het voorzorgsbeginsel toe.189

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 73

Ecosysteembenadering
De ecosysteembenadering kan worden omschreven als:
“het uitgebreide geïntegreerde beheer van menselijke
activiteiten op basis van de beste beschikbare wetenschappelijke kennis over het ecosysteem en de dynamiek, om vast te stellen en actie te ondernemen op de
invloeden die kritisch zijn voor de gezondheid van de
mariene ecosystemen, waardoor het bereiken van een
duurzaam gebruik van ecosysteemdiensten goederen
en diensten en het onderhoud van het ecosysteem van
integriteit” (definitie OSPAR1).
De ecosysteemgerichte benadering is, als strategisch
beleidsprincipe, vastgelegd in het in 1992 in Rio de
Janeiro gesloten Biodiversiteitsverdrag. Het principe is
voor de Noordzee bekrachtigd in diverse Noordzee‑
ministersconferenties, en in de Kaderrichtlijn Mariene
strategie.
In hoofdlijnen onderscheiden we bij de uitwerking van de
ecosysteembenadering voor de (Noord)zee de volgende
elementen:
• Monitoring, analyse van meetgegevens, wetenschappelijk onderzoek van ecologische processen en evaluatie als basis voor beheer en beleid
• Ontwikkeling van ecologische kwaliteitsdoelstellingen
en van economische en sociale kwaliteitsdoelen
• Het betrekken van mogelijke ecologische gevolgen
van beoogde activiteiten bij de besluitvorming over
activiteiten op zee
• Het beschermen van het zeemilieu, gericht op duurzame ontwikkeling en toepassing van het voorzorg‑
beginsel
• Adaptief beheer, waarmee de mogelijkheid wordt
geboden om in te spelen op economische ontwikkelingen en kennisopbouw
• Het betrekken van belanghebbenden bij het beheer van
de zee
Bij de toepassing van de ecosysteembenadering wordt
gestreefd naar goede wetenschappelijke onderbouwing
van maatregelen. Onderkend wordt dat relaties tussen
oorzaak en gevolg niet altijd eenduidig zijn; het voorzorgbeginsel is derhalve een belangrijk onderdeel van de
ecosysteembenadering.
Voorzorgbeginsel
Het voorzorgbeginsel is een cruciaal uitgangspunt bij de
planning en het ontwerp van voorgenomen activiteiten

1

74 |

Statement on the Ecosystem Approach to the Management of
Human Activities “Towards an Ecosystem Approach to the
Management of Human Activities”, First Joint Ministerial Meeting
of the Helsinki and OSPAR Commissions (JMM), Bremen: 25 - 26
June 2003, Record of the meeting, Annex 5.

op zee. De wijze waarop het al sinds jaren gestalte heeft
gekregen in internationaal en nationaal beleid staat
daarbij model. Het voorzorgsbeginsel wordt vermeld
in artikel 191 van het verdrag betreffende de werking
van de Europese Unie (EU). Het beoogt een degelijke
milieubescherming dankzij preventieve besluiten in geval
van risico. In de praktijk is het toepassingsgebied van
het beginsel echter veel ruimer en strekt het zich tevens
uit tot het consumentenbeleid, voedingsmiddelen, de
gezondheid van mensen, dieren en planten.
Volgens de Commissie2 mag het voorzorgsbeginsel
worden toegepast wanneer een verschijnsel, een product
of een procédé schadelijke gevolgen kan hebben, voor
zover dit door middel van een objectieve, wetenschappelijke evaluatie is vast te stellen, en indien deze evaluatie niet met voldoende zekerheid kan worden bepaald.
De toepassing van het beginsel past dus in het algemene
kader van de risicoanalyse, in het bijzonder waar het
gaat om het beheer van het risico waarop een besluit
betrekking heeft. De Commissie onderstreept dat het
voorzorgsbeginsel slechts mag worden toegepast bij een
vermoeden van potentieel risico en nooit een willekeurig
besluit kan rechtvaardigen.
Toepassing van het voorzorgbeginsel betekent dat
vooraf maatregelen worden genomen om mogelijk
langdurige, onomkeerbare en ongewenste effecten van
activiteiten te voorkomen en – als de betrokken activiteit
toelaatbaar lijkt – te beperken. Bij de aantasting van
het mariene milieu gaat het niet alleen om ongewenste
emissies van stoffen, maar ook om verstoring van het
ecosysteem. Instrumenten zijn het opstellen en beoordelen van milieueffectrapporten, het uitvoeren van
risicoanalyses en risicobeoordelingen, het toepassen van
schone technieken, controlesystemen, monitoring en
beheersing van stromen (afval)stoffen.
De uitwerking in de praktijk is verschillend. Bij de
uitwerking van de KRW ligt het beginsel ten grondslag
aan bronbeleid (het toepassen van best beschikbare
technieken). Bij de vergunningverlening op de Noordzee
is er een inspanningsverplichting om negatieve effecten
op het milieu zoveel mogelijk te voorkomen. Wanneer
negatieve effecten op soorten en habitats uit de VHR
niet kunnen worden uitgesloten, geldt ten aanzien van
mitigatie en compensatie een resultaatsverplichting.

Internationale samenwerking
Bovenal is de Mariene Strategie een internationale strategie.
In de open zee, waar zowel het ecosysteem als het gebruik
zich niet aan landsgrenzen houdt, is een internationale
aanpak de meest effectieve. Nederland zet in op internationale samenwerking in het kader van het OSPAR-verdrag en
het GVB-werkingsgebied met nadruk op de landen in het
zuidelijk deel van de subregio Noordzee.
Bijlage 1 geeft een overzicht van alle voor de Mariene
Strategie relevante verdragen en EU-regelgeving en laat zien
voor welke descriptoren van de KRM deze verdragen een
positieve bijdrage leveren aan het bereiken van de goede
milieutoestand.

3.3 Overzicht van de goede 		
milieutoestand, de milieudoelen
en de indicatoren
Deze paragraaf geeft een totaaloverzicht per descriptor van
de goede milieutoestand in 2020, en de milieudoelen 2020
en de daarbij behorende indicatoren. Tevens worden de
algemene overwegingen bij de omschrijving van de goede
milieutoestand, milieudoelen en indicatoren toegelicht,
als inleiding op de beschrijvingen per descriptor in de
paragrafen 3.4 tot en met 3.11.
Hierbij is gebruikgemaakt van de adviesdocumenten ter
zake van Deltares en IMARES190.191, die mede richtinggevend
zijn geweest voor de actieve Nederlandse inbreng bij de
internationale afstemming in EU- en OSPAR-verband. Deze
inbreng heeft onder andere geresulteerd in adviezen die in
de loop van 2011 zijn opgesteld door OSPAR-werkgroepen
voor de uitwerking van de verschillende descriptoren van de
KRM, en de adviezen van de door de Europese Commissie
opgerichte technische werkgroepen voor geluid en zwerfvuil. Daarnaast is rekening gehouden met vigerende wettelijke kaders van EU-regelgeving in het toepassingsgebied
van de KRM: VHR, KRW, GVB en regelgeving op het gebied
van vervuilende stoffen in commerciële visproducten.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 75

Overzicht KRM-descriptoren, goede milieutoestand en milieudoelen 2020
Descriptor

Goede milieutoestand 2020

Milieudoel 2020

Mariene ecosysteem
(omvat descriptoren biodiversiteit, commerciële vis
en schaal- en schelpdieren,
voedselwebben, integriteit
van de zeebodem)

•

Hoofddoel: structuur van het ecosysteem:

•

•

•

De biologische diversiteit wordt behouden. Het voorkomen en de kwaliteit van
habitats en de verspreiding en dichtheid
van soorten zijn in overeenstemming met
de heersende fysiografische, geografische
en klimatologische omstandigheden.
Populaties van alle commercieel geëxploiteerde soorten vis en schaal- en schelpdieren blijven binnen veilige biologische
grenzen, en vertonen een opbouw qua
leeftijd en omvang die kenmerkend is voor
een gezond bestand.
Alle elementen van de mariene voedselketens, voor zover deze bekend zijn, komen
voor in normale dichtheden en diversiteit
en op niveaus die de dichtheid van de
soorten op de lange termijn en het behoud
van hun volledige voortplantingsvermogen
garanderen.
De integriteit van de zeebodem is zodanig
dat de structuur en de functies van de ecosystemen zijn gewaarborgd en dat vooral
bentische ecosystemen niet onevenredig
worden aangetast.

Het tussendoel voor 2020 is de trend van verslechtering van
het mariene ecosysteem als gevolg van schade aan bodem‑
habitat en aan de biodiversiteit, om te buigen naar een ontwikkeling in de richting van herstel.
Dit is een eerste stap naar een situatie waarin het mariene
ecosysteem in het Nederlandse deel van de Noordzee op langere termijn (deels) kan herstellen. Het toekomstbeeld is een
structuur waarbij relatieve verhoudingen van de ecosysteemcomponenten (habitats en soorten) in overeenstemming
zijn met die welke behoren bij de heersende fysiografische,
geografische en klimatologische omstandigheden.
Subdoelen:
1. Soorten:
Benthos:
a) Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding van
populaties langlevende en/of kwetsbare (voor fysieke
beroering gevoelige) benthos soorten.
Vissen:
b) Verbetering van de populatieomvang, -conditie en verspreiding van kwetsbare vissoorten, voor zover achteruitgang door menselijke activiteiten is veroorzaakt. Hieronder
vallen vissoorten met een langdurige negatieve trend in de
populatieomvang en vissoorten met een laag reproductief
vermogen (roggen en haaien). De doelen voor verbetering
van de toestand van de habitatrichtlijnsoorten zijn
conform de landelijke doelen van de Habitatrichtlijn. Voor
commerciële vis en schaal- en schelpdieren die onder deze
omschrijving vallen, gelden subdoelen c en d.
c) Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of
schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij (F) op
de waarde of kleiner dan de waarde blijft die behoort bij
een maximale duurzame oogst (Maximum Sustainable
Yield, MSY): F≤Fmsy
d) De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass
of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of schelp‑
dieren ligt boven het voorzorgniveau Bpa.
e) Minimaliseren en uiteindelijk elimineren van discards bij
visserij.
Vogels:
f) De doelen voor vogelrichtlijnsoorten zijn conform de
landelijke doelen van de Vogelrichtlijn. Voor pelagische
zeevogels waarvoor het Nederlandse deel van de Noordzee
van belang is maar waarvoor geen vogelrichtlijn gebieden
zijn geselecteerd, is het doel om op regionale schaal een
gunstige staat van instandhouding te realiseren. Voor
soorten waarbij dit relevant is wordt rekening gehouden
met een afnemende beschikbaarheid van voedsel ten
gevolge van afnemende visserijdiscards en afnemende
eutrofiëring.

76 |

Zeezoogdieren:
g) Voor de zeezoogdieren die onder de werking van de
Habitatrichtlijn vallen (gewone en grijze zeehond en bruinvis), zijn de doelen gelijk aan de landelijke doelen onder de
Habitatrichtlijn.
Demografische kenmerken:
h) De demografische karakteristieken van vis-, vogel- en
zeezoogdierpopulaties zijn kenmerkend voor veerkrachtige
populaties, bijvoorbeeld natuurlijke grootte- en leeftijdsgroepen, sekseverhoudingen, reproductie en sterfte. Voor
commercieel beviste vissoorten dragen de subdoelen c en
d bij aan dit subdoel.
2. Voedselwebben:
i) Het effect van menselijke interventies op interacties tussen
verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt
verminderd, daar waar er een probleem is.
3. Habitats:
j) De verspreiding en de omvang van overheersende (pre‑
dominante) blijft min of meer gelijk (dat wil zeggen binnen
de grenzen van natuurlijke variatie op EUNIS-niveau 3).
k) Voor de speciale habitattypes die onder de Habitatrichtlijn
beschermd zijn, gelden de landelijke doelstellingen van de
Habitatrichtlijn.
l) Aanvullend hierop verbetering van de kwaliteit van
de diepere slibrijke delen en diepere niet-dynamische
zandbodems op het Nederlandse deel van de Noordzee.
De kwaliteit van habitats heeft betrekking op de fysieke
structuur, ecologische functie en de diversiteit en structuur
van de geassocieerde soortgemeenschappen.
m) Van de bodem van het Nederlands deel van de Noordzee
wordt 10 tot 15 procent niet noemenswaardig beroerd
door menselijke activiteiten.
Exoten

Door menselijke activiteiten geïntroduceerde
niet-inheemse soorten (exoten) komen voor
op een niveau waarbij het ecosysteem niet
verandert.

Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren.

Eutrofiëring

Door menselijke activiteiten teweeggebrachte
eutrofiëring is tot een minimum beperkt,
vooral de schadelijke effecten ervan, zoals
verlies van de biodiversiteit, aantasting van
het ecosysteem, schadelijke algenbloei en
zuurstofgebrek in de bodemwateren.

•

•

•
•
Hydrografische eigenschappen

Permanente wijziging van de hydrografische
eigenschappen berokkent de mariene ecosystemen geen schade.

De concentraties van nutriënten reduceren waar deze niet
aan de doelen van de KRW voldoen conform het tijdspad
van de KRW.
Algenbiomassa en -bloeien naderen de 50 procent boven
achtergrondwaarde. De concentratie van chlorofyl-a
gedurende het groeiseizoen van fytoplankton (maart september), die behoort bij de goede milieutoestand, ligt
niet hoger dan 50 procent boven de achtergrondwaarde,
conform de doelen voor de KRW ( tot 1 zeemijl vanaf de
basislijn) en OSPAR (daarbuiten).
Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen.
Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring.

Menselijke activiteiten resulteren niet in permanente grootschalige negatieve effecten op het ecosysteem als gevolg van
veranderingen in de hydrografische omstandigheden.
Operationeel doel:
Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het
bestaande wettelijke regime (bijvoorbeeld richtlijnen betreffende de miliueffect beoordeling van bepaalde openbare en

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 77

Overzicht KRM-descriptoren, goede milieutoestand en milieudoelen 2020 (vervolg)
Descriptor

Goede milieutoestand 2020

Milieudoel 2020
particuliere projecten, betreffende de beoordeling van de
gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s, en de habitatrichtlijn) en wettelijke beoordelingen
moeten op zo’n wijze worden uitgevoerd dat potentiële
effecten van permanente wijzigingen in hydrografische
omstandigheden, met inbegrip van cumulatieve effecten, in
de beschouwing worden betrokken op het meest geëigende
ruimtelijke schaalniveau op grond van de richtsnoeren die
hiervoor ontwikkeld zijn. (EUNIS-niveau 3, referentiejaar
2008).
In het kader van de implementatie van de KRW zijn doel‑
stellingen en maatregelen geformuleerd om de trekmogelijkheden van diadrome vissen te verbeteren.

Vervuilende stoffen

Concentraties van vervuilende stoffen zijn
zodanig dat geen verontreinigingeffecten
optreden.

•

•

•

De concentraties van vervuilende stoffen tegengaan, waar
deze niet aan de doelen van de KRW voldoen, conform het
tijdpad van de KRW.
Concentraties van andere bekende stoffen, waar deze
voldoen aan de normen van de KRW, niet boven de huidige
concentraties laten uitstijgen en zo mogelijk verder reduceren.
Specifiek voor TBT en olie, waarvan nu verontreiniging‑
effecten worden waargenomen, is het doel deze te voorkomen.

Operationeel doel:
Vóórkomen en omvang van significante ernstige verontreinigingen (bijvoorbeeld drijflagen afkomstig van morsverliezen
van olie en olieproducten, of morsverliezen van chemicaliën)
en hun impact op biota die door deze verontreiniging nadelig
worden beïnvloed, worden geminimaliseerd met behulp van
een geëigende op risicobeoordeling gebaseerde aanpak.
Vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke
consumptie

Vervuilende stoffen in vis en andere visserij‑
producten voor menselijke consumptie
overschrijden niet de grenzen die door communautaire wetgeving of andere relevante
normen zijn vastgesteld.

De niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten
uit de Noordzee overschrijden de normen van nationale en
internationale wetgeving niet.

Zwerfvuil

De eigenschappen van, en de hoeveelheden
zwerfvuil op zee, met inbegrip van afbraak‑
producten zoals kleine plastic deeltjes en
micro-plastic deeltjes, veroorzaken geen
schade aan het kust- en mariene milieu, en de
hoeveelheid neemt in de loop van de tijd af.

•

De toevoer van energie, waaronder onder‑
watergeluid,is op een niveau dat het mariene
milieu geen schade berokkent. Luide impulsgeluiden met een lage en middenfrequentie
en ononderbroken geluid met een lage frequentie geïntroduceerd in het mariene milieu
als gevolg van menselijke activiteiten hebben
geen nadelige invloed op ecosystemen.

•

Onderwatergeluid

78 |

•

•

De hoeveelheid zichtbaar zwerfvuil op de kust is
afgenomen (basisreferentie 2002-2009).
Er is een dalende trend in de hoeveelheid zwerfvuil in
mariene organismen (basisreferentie 2005-2009).

Individuele gevallen: voorkomen van schadelijke effecten
op populaties of het ecosysteemniveau, met name op
mariene fauna, als gevolg van specifieke activiteiten, zoals
heien en seismisch onderzoek.
Achtergrondgeluid en cumulatie van effecten op populaties of het ecosysteem: doelen in 2018, als er meer kennis
is.

Figuur 16. Uitwerking van de elf descriptoren uit de KRM in de Mariene Strategie.
1. 		 Biodiversiteit

Paragraaf 3.4 Mariene Ecosysteem

2. 		 Exoten

Paragraaf 3.5 Exoten

3. 		 Populaties commerciële vis
4. 		 Voedselketens
5. 		 Eutrofiëring

Paragraaf 3.6 Eutrofiëring

6. 		 Integriteit van de zeebodem
7. 		 Hydrografische eigenschappen

Paragraaf 3.7 Hydrografische eigenschappen

8. 		 Vervuilende stoffen

Paragraaf 3.8 Vervuilende stoffen

9. 		 Vervuilende stoffen in visproducten

Paragraaf 3.9 Vervuilende stoffen in visproducten

10. Zwerfvuil

Paragraaf 3.10 Zwerfvuil

11. Toevoer van energie, waaronder
				 onderwatergeluid

Paragraaf 3.11 Onderwatergeluid

3.3.1 Overwegingen bij de goede milieutoestand
		 2020

milieudoelen toegespitst op de situatie in het Nederlandse
deel van de Noordzee (zie 3.3.2).

Bij de beschrijving van de goede milieutoestand gaat het
om de te bereiken, te herstellen of te behouden goede
milieutoestand. In deze omschrijving is geen sprake van
een zuiver, ongerept, natuurlijk ecosysteem, maar wel van
een ecosysteem dat optimaal functioneert en veerkracht
behoudt, ondanks de door mensen teweeggebrachte
milieuveranderingen.192

In OSPAR-verband zijn de lidstaten het erover eens dat
van de elf gegeven descriptoren de drie over biodiversiteit,
voedselwebben en integriteit van de zeebodem centraal staan
in het perspectief van de ecosysteembenadering. Zij zijn
zeer nauw verweven en daardoor moeilijk los van elkaar te
beschouwen.194 Maar ook de descriptor over de populaties
commerciële vis kan daarvan niet los worden gezien. Immers,
vanuit het oogpunt van ecosysteembenadering en vooral
vanuit het perspectief van voedselwebben, is het niet
logisch commercieel beviste soorten los te behandelen van
de rest van het mariene ecosysteem. Het kabinet kiest er
daarom voor de vier descriptoren biodiversiteit, voedselwebben,
commerciële vis en integriteit van de zeebodem samen te nemen
en centraal te stellen in de Mariene Strategie onder de
noemer van het mariene ecosysteem (zie figuur 16). De andere
zeven descriptoren betreffen verstoringen van het mariene
ecosysteem als gevolg van menselijke activiteiten. De goede
milieutoestand voor deze zeven descriptoren wordt daarom
beschreven in het licht van wat voor een goed functioneren
van het mariene ecosysteem nodig is.

De KRM somt in bijlage I elf descriptoren op die relevant
zijn voor de implementatie van de richtlijn, met daarbij
een kwalitatieve omschrijving van de goede milieutoestand
in 2020. Deltares en IMARES hebben in hun advies over de
goede milieutoestand getracht deze beschrijvingen toe te
spitsen op algemene kenmerken voor het Nederlandse deel
van de Noordzee. Dit heeft niet geleid tot een noemens‑
waardige nadere inkadering van de beschrijvingen uit
de richtlijn.193 Daarom zijn in deze Mariene Strategie de
beschrijvingen van de goede milieutoestand uit bijlage I
van de richtlijn één op één overgenomen. Voor zwerfvuil en
onderwatergeluid zijn nadere omschrijvingen over‑
genomen, waarover in OSPAR overeenstemming is bereikt.
Op het niveau van gerelateerde milieudoelen wordt naar
aanleiding van de initiële beoordeling (hoofdstuk 2)
beschreven in hoeverre en op welke wijze de goede milieutoestand kan worden bereikt of behouden. Op dat niveau
wordt met behulp van de criteria uit Commissiebesluit
2010/477 het bereiken van de goede milieutoestand en de

3.3.2 Overwegingen bij de milieudoelen 2020
Doelen op criteriumniveau
Uitgangspunt in de Mariene Strategie is dat de goede milieutoestand in 2020 wordt bereikt dan wel wordt behouden,
als de huidige situatie al de goede milieutoestand is. Om de
voortgang van het bereiken, het herstellen of het behouden

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 79

van de goede milieutoestand van de Mariene Strategie te
begeleiden, worden voor alle descriptoren milieudoelen
opgesteld. De milieudoelen zijn gestructureerd langs de
29 criteria uit Commissiebesluit 2010/477/EU. De lidstaten
moeten deze criteria gebruiken voor de beoordeling van de
mate waarin de goede milieutoestand is bereikt. Uitgangspunt van het kabinet is om de formuleringen zo overzichtelijk en eenvoudig mogelijk te houden, en de doelen te
richten op de voor zover bekend grootste verstoringen en
risico’s voor het functioneren van het mariene ecosysteem.
Dus ze te relateren aan de descriptoren biodiversiteit, voedsel‑
webben, commerciële vispopulaties en integriteit van de zeebodem.
Waar mogelijk worden de doelen kwantitatief gesteld.

meeste gevallen ook internationale afstemming heeft plaatsgevonden. Bij de genoemde descriptoren wordt uitgegaan
van een realisatietermijn van de goede milieutoestand in de
periode 2020-2027 (tegelijk met de tweede periode waarin
volgens de richtlijn wordt beoordeeld of de doelen worden
bereikt). Voor 2020 worden tussendoelen197 vastgesteld die de
gewenste koers aangeven. Zo nodig wordt een aanvullende
beleidsopgave geformuleerd. Overigens is ook in OSPARverband onderkend dat het in sommige gevallen realistisch
is de goede milieutoestand als streefbeeld (aspirational aim) te
zien, dat pas ergens na 2020 kan worden bereikt.198

In het geval van de descriptoren mariene ecosysteem (paragraaf
3.4) – dat de descriptoren biodiversiteit, voedselwebben, commer‑
Realistische doelen
ciële vispopulaties en integriteit van de zeebodem omvat – zwerfvuil
Bij het stellen van doelen om de goede milieutoestand
(3.10) en onderwatergeluid (3.11) is er gebrek aan kennis om
te bereiken of te behouden, is behalve met aspecten als
de goede milieutoestand exact te bepalen of om de relatie
haalbaarheid, betaalbaarheid en sociale en economische
te leggen tussen de verstoring en de goede milieutoestand,
overwegingen195, rekening gehouden met de responstijd
milieudoelen en maatregelen. Bij deze descriptoren zet
het kabinet in op het vergaren van meer kennis en stelt tot
van het ecosysteem. Als eerste is ingeschat in hoeverre met
die tijd tussendoelen, die op een kwalitatieve manier de
vigerend en voorgenomen beleid de goede milieutoestand
gewenste richting aangeven. De Europese Commissie erkent
in 2020 kan worden bereikt of behouden. Basis hiervoor is
deze werkwijze: ‘The issue of interim targets (Annex IV.6 of
de initiële beoordeling van de huidige milieutoestand en
the MSFD), which might be formulated by some member
de verwachte ontwikkeling tot 2020 en daarna, inclusief de
states, was raised. (…) The Commission elaborated that intermediate
inschatting van de effectiviteit van vigerend en voor‑
targets can be useful to express the aim to stop or reverse a trend, but
genomen beleid (hoofdstuk 2). Wanneer de verwachting
where the utimate GES determination is not yet possible to express.’199
is dat de goede milieutoestand niet in 2020 kan worden
bereikt, overweegt het kabinet aanvullend beleid.
In het geval van onderwatergeluid zal er op onderdelen eerst
meer kennis moeten komen, alvorens het redelijkerwijs
In een aantal gevallen is het halen van de goede milieu‑
mogelijk is evalueerbare milieudoelen vast te stellen. Dit
toestand in 2020 niet mogelijk vanwege de lange responssluit aan bij het advies van de door de Europese Commissie
tijd van het ecosysteem op maatregelen. Daarbij komt
ingestelde Technical Subgroup Noise.200 Indien er in boven‑
dat onze mariene wateren integraal deel uitmaken van de
genoemde gevallen redelijke gronden tot bezorgdheid zijn
mariene subregio Noordzee die op zijn beurt in open verover negatieve effecten op het ecosysteem, dan zijn conform
binding staat met het noordoostelijk deel van de Atlantische het voorzorgsbeginsel preventieve maatregelen aan de orde.
Oceaan en ook invloeden ondergaat van het omringende
land. Daardoor staat het Nederlandse deel van de Noordzee De uitkomst van deze analyse zijn realistische milieudoelen
mede onder invloed van grensoverschrijdende effecten van voor 2020 die passen bij de te bereiken goede milieutoestand
andere (zee)gebieden.196 Het jaar 2020 ligt dan vaak te
in 2020 of 2027. Bovengenoemde overwegingen bij de wijze
waarop Nederland milieudoelen voor 2020 vaststelt, zijn
dichtbij om duidelijke resultaten van aanvullend beleid in
als voorbeeld opgenomen in het werkdocument voor een
het ecosysteem waar te nemen.
gemeenschappelijk begrip van de initiële beoordeling en het
bepalen van de goede milieutoestand en milieudoelen.201 Dit
Mede vanwege de responstijd van het ecosysteem kent
bestaand beleid dat in belangrijke mate bijdraagt aan de
document is opgesteld in het kader van de Common Implemen‑
goede milieutoestand volgens de KRM, in veel gevallen dus tation Strategy van de Europese Commissie.
een langere realisatietermijn dan 2020. Dit is het geval bij
de descriptoren eutrofiëring (paragraaf 3.7) en vervuilende stoffen Aanvullende beleidsopgave indien nodig
(3.8), die afhankelijk zijn van realisatie van KRW-doelen in
Alleen als de inschatting is dat het niet mogelijk is de goede
2027. Ook beleidsterreinen als Natura 2000 en GVB mikken
milieutoestand met vigerend of voorgenomen beleid te bereiop effecten na 2020. Daardoor ligt het bereiken van de
ken, wordt een aanvullende beleidsopgave geformuleerd.
goede milieutoestand voor het mariene ecosysteem (3.4) ook
Aanvullende beleidsopgaven worden tot 2015 uitgewerkt en
later in de tijd. Sociale en economische overwegingen, zoals opgenomen in het maatregelenprogramma (Mariene Stratehaalbaarheid en betaalbaarheid en de te nemen maatregegie Deel III), dat ook een overzicht zal bevatten van vigerend
len op deze beleidsterreinen in relatie tot de te behalen doel en voorgenomen beleid dat al bijdraagt aan het bereiken van
stellingen in de tijd zijn al eerder afgewogen, waarbij in de
de goede milieutoestand.
80 |

3.3.3 Overwegingen bij de indicatoren

bij bestaande EU-regelgeving (zoals VHR, KRW en GVB) en
OSPAR.

De indicatoren hebben als functie om bij de zesjaarlijkse
actualisering van de Mariene Strategie te kunnen
beoordelen of de gestelde milieudoelen worden bereikt
en of uiteindelijk de goede milieutoestand is bereikt of
behouden. In lijn met de milieudoelen zijn de indicatoren
gestructureerd langs de in totaal 29 criteria uit Commissie‑
besluit 2010/477/EU, met gebruikmaking van de in het
besluit aangedragen lijst van 56 indicatoren. Het streven
van het kabinet is een zo beperkt mogelijke set van zoveel
mogelijk bestaande indicatoren te gebruiken, om daarmee
de monitoring effectief, efficiënt en zoveel mogelijk binnen
bestaande budgetten te kunnen uitvoeren. Tevens moeten
zij aansluiten bij de indicatoren van andere landen in
dezelfde mariene regio. Voor de keuze is gebruikgemaakt
van de best beschikbare wetenschappelijke kennis, die
is bijeengebracht in het advies van Deltares en IMARES,
ICES-adviezen, adviezen van EU- en OSPAR-werkgroepen en
door OSPAR georganiseerde workshops, en voortschrijdend
inzicht uit andere studies. De gekozen indicatoren geven
richting aan het monitoringprogramma voor 2014 (Mariene
Strategie Deel II), zie paragraaf 3.12.2.
Conform de ecosysteembenadering geldt als belangrijkste
overweging voor de keuze van de indicatoren, dat deze
een relatie kunnen leggen tussen de invloed van menselijk
handelen en het functioneren van het mariene ecosysteem.
Daarbij moet worden bedacht dat de indicatoren veelal
betrekking hebben op deelgebieden van het totale
functioneren van het ecosysteem. Ook bestaan er nog veel
kennisleemten over de relatie tussen de gemeten waarden
op de indicatoren en de werkelijke effecten op het eco‑
systeem. In sommige gevallen is eerst meer kennis nodig,
voor redelijkerwijs indicatoren kunnen worden vastgesteld.
Dit is het geval bij de descriptoren zwerfvuil (3.10) en onder‑
watergeluid (3.11), en geldt ook deels voor de samengestelde
descriptor mariene ecosysteem (3.4).
Wanneer gebruik wordt gemaakt van bestaande indicatoren,
verwijst de paragraaf naar bronnen waarin deze indicatoren zijn uitgewerkt. Gaat het om nieuw te ontwikkelen
indicatoren, dan is beschreven hoe, in welk verband en op
welke termijn deze worden uitgewerkt.
Het schaalniveau van de indicatoren verschilt per descriptor
en sluit aan op het geëigende niveau waarop effecten op
onderdelen van het ecosysteem het best kunnen worden
beoordeeld. Overigens zijn de schaalniveaus van beoordeling nog onderwerp van discussie in de context van de Com‑
mon Implementation Strategy van de KRM en binnen OSPAR.
Uitkomsten van deze discussie worden meegenomen bij
de uitwerking van de indicatoren. In ieder geval zal er een
aansluiting zijn op schaalniveaus die worden gehanteerd

3.3.4 Relatie met verdragen en EU-regelgeving
Bij het formuleren van de milieudoelen en eventuele
aanvullende beleidsopgaven, is volledig rekening gehouden
met wat al in het kader van relevante verdragen (zoals
MARPOL, ASCOBANS, OSPAR) en andere EU-regelgeving is
afgesproken en in gang gezet. Het behoeft geen betoog dat
het halen van doelen binnen deze kaders bijdraagt aan de
doelen van de KRM. Wat hiermee kan worden bereikt, is het
vertrekpunt voor de Mariene Strategie.
Voor zover relevant en mogelijk zijn doelen en indicatoren
uit bestaande EU-regelgeving (zoals KRW, VHR, GVB en
verschillende regels voor vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke consumptie) één op één overgenomen.
Het voordeel van bestaande doelen, indicatoren en
beoordelingswaarden is dat er ervaring is met hun gebruik
bij integrale beoordelingen en dat zij veelal zijn afgestemd
met omringende landen. Tevens schrijft de KRM voor dat
rekening wordt gehouden met bestaande richtlijnen en
zeeverdragen. Soms is één op één overnemen in de Mariene
Strategie niet mogelijk, omdat de werkingssfeer van andere
richtlijnen in geografische zin niet altijd samenvalt met die
van de KRM of omdat doelen niet voor 2020 zijn gesteld. In
die gevallen is strijdigheid tussen EU-regelgeving voorkomen.
Het één op één overnemen van doelstellingen, streefwaarden of beoordelingswaarden die in het kader van het
OSPAR-verdrag zijn ontwikkeld, is niet altijd gepast. De
doelstellingen of streefwaarden zijn niet aan jaartallen
gebonden, maar worden beschouwd als ‘aspirational goals’
voor de lange termijn.202 De beoordelingswaarden hebben
geen juridisch bindende status.203 Ook hebben zij veelal
betrekking op het functioneren van deelgebieden van het
totale ecosysteem; vaak bestaan er kennisleemten over de
relatie tussen de hoogte van de waarden en het optreden
van effecten in het ecosysteem. Een aanvullende analyse,
soms van meerdere indicatoren, is dan nodig om de mate
van doelbereik in het ecosysteem te kunnen beoordelen.
Wanneer doelstellingen of beoordelingswaarden niet één
op één zijn overgenomen in de Mariene Strategie, zijn zij
daarmee in ieder geval niet strijdig. Zij worden betrokken
bij de ontwikkeling van de indicatoren en bij de beoordeling.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 81

3.4 Mariene ecosysteem
			 (KRM, bijlage I, descriptoren 1, 3, 4, 6)
Zoals betoogd in paragraaf 3.3.1 neemt het kabinet de in
de KRM gedefinieerde descriptoren biodiversiteit, commerciële
vis en schaal- en schelpdieren, voedselwebben en integriteit van de
zeebodem samen tot één descriptor: het mariene ecosysteem.
Deze samengestelde descriptor staat centraal in de eco‑
systeembenadering van de Nederlandse Mariene Strategie.
In deze paragraaf is uitgewerkt hoe de voorgeschreven
goede milieutoestand voor de vier descriptoren uit de
KRM met bijbehorende criteria die de lidstaten moeten
gebruiken voor de beoordeling van de mate waarin de
goede milieutoestand is bereikt, worden vertaald naar
milieudoelen en indicatoren voor één descriptor voor het
mariene ecosysteem van de Noordzee.
De centrale descriptor mariene ecosysteem heeft een relatie
met alle andere zeven descriptoren; het beleid onder de
andere descriptoren draagt direct of indirect bij aan de
goede milieutoestand onder deze centrale descriptor.
Om dubbelingen te voorkomen, is een keuze gemaakt
welk beleid onder mariene ecosysteem wordt behandeld en
welk beleid onder één van de andere descriptoren. Bij de
beschrijving in deze paragraaf van het beleid in relatie tot
het bereiken van de goede milieutoestand is alleen gekeken
naar fysieke verstoringen in de vorm van visserij en van
cumulatie van activiteiten in de kustzone zoals recreatie,
visserij en scheepvaart. De reden achter deze keuze is dat
alle andere vormen van verstoringen aan de orde komen
bij de andere descriptoren die gelinkt zijn aan specifieke
vormen van fysieke (hydrografishe activiteiten, zwerfvuil,
onderwatergeluid), chemische (eutrofiëring, vervuilende
stoffen) en biogene (exoten) verstoringen. Deze worden in
de volgende paragrafen behandelt.

3.4.1 Goede milieutoestand Nederlandse 		
		 Noordzee-ecosysteem 2020
			 (KRM, Art. 9)
• De biologische diversiteit wordt behouden. Het vóórkomen en de kwaliteit van habitats en de verspreiding
en dichtheid van soorten stemmen overeen met de
heersende fysiografische, geografische en klimatolo‑
gische omstandigheden (KRM Bijlage 1, descriptor 1).
• Populaties van alle commercieel geëxploiteerde
soorten vis en schaal- en schelpdieren blijven binnen
veilige biologische grenzen, en vertonen qua leeftijd
en omvang een opbouw die kenmerkend is voor een
gezond bestand (KRM Bijlage 1, descriptor 3).
• Alle elementen van de mariene voedselketens - voor
zover deze bekend zijn - komen voor in normale dichtheden en diversiteit en op niveaus die de dichtheid van
de soorten op lange termijn en het behoud van hun

82 |

volledige voortplantingsvermogen garanderen. (KRM
Bijlage 1, descriptor 3)
De integriteit van de zeebodem waarborgt de structuur
en de functies van de ecosystemen en voorkomt dat
vooral benthische ecosystemen onevenredig worden
aangetast (KRM Bijlage 1, descriptor 6).
Mariene Ecosysteem
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
Descriptor 1, biodiversiteit
Criteria voor de beoordeling:
1.1 Spreiding van de soorten
1.2 Omvang van de populatie
1.3 Kenmerken van de populatie
1.4 Spreiding van de habitat
1.5 Omvang van de habitat
1.6 Kenmerken van de habitat
1.7 Structuur van het ecosysteem
Descriptor 3, populaties commerciële vis en schaalen schelpdieren
Criteria voor de beoordeling:
3.1. Niveau van belasting van de visserijactiviteit
3.2. Voortplantingsvermogen van het bestand
3.3. Leeftijd en omvang van de populatie
Descriptor 4, voedselwebben
Criteria voor de beoordeling:
4.1. Productiviteit (productie per eenheid biomassa)
van essentiële soorten of trofische groepen
4.2. Aandeel van geselecteerde soorten in de top van
voedselketens
4.3. Dichtheid/spreiding van essentiële trofische
groepen/soorten
Descriptor 6, integriteit van de zeebodem
Criteria voor de beoordeling:
6.1. Fysieke schade met betrekking tot substraat‑
kenmerken
6.2. Toestand van de benthische levensgemeenschap

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
Uitwerking van de Vogel- en Habitatrichtlijn op nationaal niveau:
• van toepassingverklaring Nb-wet en Ff-wet op de
Nederlandse EEZ
• aanwijzen van Natura 2000-gebieden op de Noordzee,
met instandhoudingsdoelstellingen voor de habitats
zandbanken en riffen en voor vogels, trekvissen en
zeezoogdieren

• implementeren van maatregelen voor het realiseren van
instandhoudingsdoelstellingen (verbetering of behoud
van omvang en kwaliteit) in het kader van beheerplannen
voor Natura 2000-gebieden, of mitigatie en compensatie
in het kader van vergunningverlening (onder de Natuurbeschermingswet en de Waterwet)
• toegangsbeperkingen voor bodemberoerende visserij in
Natura 2000-gebieden kunnen alleen in kader van het
GVB worden vastgesteld.
Voorgenomen beleid in het kader van het Bruinvisbeschermingsplan (ASCOBANS, Habitatrichtlijn) onder
andere:
• instellen van een landelijke wetenschappelijke commissie die toeziet op de uitvoering van de geprioriteerde
kennisagenda
• het (intensiveren van) monitoren van de populatie, vaststellen van de omvang en de groei- of afnamegegevens
• uitvoeren van een wetenschappelijk bijvangstobservatieprogramma
• onderzoek naar het gecontroleerd toepassen van pingers
tegen bijvangst
• maatregelen die betrekking hebben op luid impulsief
geluid: zie paragraaf 3.11.1.
Het Gemeenschappelijk visserijbeleid (EU-regelgeving):
• beheer op basis van de ecosysteembenadering, dat wil
zeggen dat bij het bestandsbeheer het voorzorgniveau
wordt gevolgd en (waar mogelijk) Maximaal Duurzame
Oogst (MSY)
• verbeteren van de kennis van bestanden
• verbeteren van de kennis over haaien en roggen, aanpakken van de haaien-ontvinpraktijk en waar mogelijk
herstel van door EU-visserij uitgedunde populaties
• verbeteren van kennis over bijvangsten van zeezoogdieren en vogels en waar mogelijk tegengaan van deze
bijvangsten
• verminderen van het effect op bodemhabitats
• verminderen van het effect op biodiversiteit in het
algemeen.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
In hoofdstuk 2 is in de initiële beoordeling geconcludeerd
dat de bodemhabitats van het Nederlandse deel van de
Noordzee in de twintigste eeuw sterk zijn gedegradeerd.
De diversiteit van het bodemleven is verarmd. Enkele
haaien- en roggensoorten worden in hun voortbestaan
bedreigd of zijn al verdwenen. Demersale soorten zoals de
kabeljauw hebben het moeilijk. Kustvogels bevinden zich in
een ongunstige staat. Opportunistische vogelsoorten zijn in
een gunstige staat en zeezoogdieren nemen in aantal toe, al
baart het recente hoge aantal strandingen van bruinvissen
zorgen. De milieutoestand van het mariene ecosysteem als
geheel is niet goed genoeg om de structuur en de functies
ervan te waarborgen.

De toestand van het bodemecosysteem en van de visstand
in het Nederlandse deel van de Noordzee kan voor een zeer
belangrijk deel worden toegeschreven aan de visserijdruk
vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw. Vooral de traditionele boomkorvisserij heeft hierin een groot aandeel gehad.
In de kustzone speelt ook de invloed mee van vroegere
omvangrijke hydrografische ingrepen (zie 3.7), de introductie van exoten (zie 3.5) en de verstoring en cumulatie veroorzaakt door een combinatie van menselijke activiteiten langs
de kust. De initiële beoordeling geeft geen aanwijzingen dat
als gevolg van (de toename van) de verschillende activiteiten
op het Nederlands deel van de Noordzee, tussen nu en 2020,
andere cumulatieve effecten op het mariene ecosysteem
optreden.
Vanaf het begin van de 21e eeuw is binnen het Gemeenschappelijk Visserijbeleid al veel bereikt. De initiële
beoordeling van het mariene ecosysteem laat hiervan de
eerste positieve signalen zien, zoals de MSY-status van
schol, haring, schelvis en koolvis (de tong is er bijna). In
2012 wordt het Europese Gemeenschappelijk Visserijbeleid
(GVB) herzien. Het nieuwe GVB gaat (in principe vanaf 2013)
verder op de al ingeslagen weg van verduurzaming, zoals
het vissen op het niveau van MSY en het beschermen van
kwetsbare soorten waaronder haaien en roggen. Het nieuwe
beleid brengt op dat punt geen wezenlijke verandering.
Volgens de afspraken van Johannesburg (World Summit on
Sustainable Development, 2002), zouden de bestanden in 2015
– waar mogelijk – op MSY-niveau moeten worden beheerd.
Echter, slechts van een beperkt aantal soorten is voldoende
kennis beschikbaar voor het berekenen van MSY-niveaus.
Alternatieve, innovatieve methoden die selectiever vissen
mogelijk maken en minder schade toebrengen, worden
onderzocht en zo mogelijk in praktijk gebracht. Maar de
Europese Commissie staat de in Nederland ontwikkelde,
minder bodemberoerende vormen van elektrisch vissen (die
ook brandstofbesparend zijn), zoals de pulsewing, slechts
beperkt toe omdat het een in de EU (nog) verboden vistechniek betreft. Dit moet veranderen. Een laatste winpunt van
het GVB is de stapsgewijze aanpak van het teruggooien van
bijvangst. Hiermee komt een eind aan de verspilling.
Wil het hernieuwde GVB succesvol kunnen bijdragen aan de
goede milieutoestand van het mariene ecosysteem, dan zal
het eenvoudig, doeltreffend, uitvoerbaar en handhaafbaar
moeten zijn. Van vitaal belang is ook dat het kan rekenen op
de steun van de sector. Nederland is in die zin ook afhankelijk van de inzet van andere Europese (Noordzee)lidstaten,
de Europese Commissie en het Europese Parlement. Ook
het klimaat speelt een rol. Het heeft invloed op de groei van
bestanden en het beheer moet daarop kunnen inspelen.
De initiële beoordeling constateert een aantal mijlpalen
op het gebied van gebieds- en soortenbescherming. Voor
de Natura 2000-gebieden langs de kust en verder op zee

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 83

worden de komende jaren beheerplannen opgesteld. Deze
plannen beschrijven doelen en beheermaatregelen voor
het reguleren van cumulatie van menselijke activiteiten in
de kustzone (zoals recreatie, zandwinning en -suppletie).
Tevens geven zij aan welke gedeelten van het beschermde
gebied, in het kader van het GVB, niet meer toegankelijk
zijn voor bodemberoerende visserij. Dit beleid heeft ook
een positief effect op het herstel van de Waddezee. Vogels,
zeezoogdieren en habitats vinden voorts bescherming
in de eisen voor mitigatie en compensatie voor vergunningplichtige activiteiten die verstorend kunnen werken.
Voor de bruinvis wordt een soortenbeschermingsplan
uitgewerkt. Met de bescherming van de VHR-gebieden op
de Noordzee wordt echter nog onvoldoende invulling geven
aan de verplichting van de KRM (artikel 13.4) om te komen
tot ruimtelijke beschermingsmaatregelen die bijdragen
aan samenhangende en representatieve netwerken van
beschermde mariene gebieden, waarbij de diversiteit van
de samenstellende ecosystemen adequaat is gedekt. Vooral
het bodemecosysteem van het diepe, slibrijke, noordelijke
deel van het Nederlandse deel van de Noordzee is nog niet
beschermd. Dit ecosysteem ligt in de gebieden Friese Front
en Centrale Oestergronden. Dit onderdeel van het mariene
ecosysteem is belangrijk vanwege een unieke combinatie
van elementen: de soortenrijkdom en -dichtheid is groot,
er komen kwetsbare, zeldzame en bedreigde soorten voor
(zoals langlevende schelpdieren), de totale biomassa is
omvangrijk, de soortenverspreiding is specifiek en de
bodemgemeenschappen zijn evenwichtig samengesteld.
Deze kwaliteiten gelden ook gezien vanuit het bredere
internationale perspectief van de mariene subregio van de
zuidelijke Noordzee. Dit laatste is temeer van belang omdat
de KRM onder de noemer ‘integriteit van de zeebodem’
(descriptor) specifiek vraagt om het tegengaan van
onevenredige aantasting van het bodemecosysteem binnen
het grotere geheel van biodiversiteit en voedselwebben van
het mariene ecosysteem.
Ondanks de doelstellingen in het huidige beleid voor vissen
(MSY in het kader van het GVB), vogels, zeezoogdieren en
habitat (VHR), kan de goede milieutoestand niet scherp
worden gedefinieerd op het niveau van het ecosysteem
als samenhangend geheel. Dit komt doordat deze niet
kan worden afgezet tegen een situatie waarin het systeem
(relatief ) ongestoord was. Een oordeel of in 2020 voldoende
herstel voor de realisatie van de goede milieutoestand is
opgetreden als gevolg van het huidige en voorgenomen
beleid, is daarom moeilijk te geven. Dit wordt nog eens
bemoeilijkt vanwege de tijd die vooral het bodemleven en
de verschillende vissoorten nodig hebben om te herstellen
en de tijd die wetenschappers nodig hebben om dit herstel
ook te kunnen detecteren.
De initiële beoordeling rechtvaardigt wel de conclusie dat
– naar huidig inzicht en bij ongewijzigd beleid – de fysieke
84 |

verstoring door bodemberoering en bijvangsten als gevolg
van vooral de traditionele boomkorvisserij nog zo groot
blijft, dat het mariene ecosysteem niet kan herstellen en de
goede milieutoestand niet kan worden bereikt. Daarom zet
het kabinet, aanvullend op het huidige en voorgenomen
beleid, in op een herzien GVB. Met het nieuwe GVB wil het
kabinet een betere toekomst voor de visserij bieden en meer
perspectief op het bereiken van de goede milieutoestand
conform de KRM en de doelstellingen van de VHR. Ook zet
het kabinet in op aanvullende bodembescherming op het
Friese Front en de Centrale Oestergronden. De inschatting is
dat met deze inzet de goede milieutoestand nog niet in 2020
en mogelijk ook niet in 2027 is te bereiken. Deze voorzichtige inschatting hangt samen met enerzijds de onzekerheid
of het GVB de gewenste verduurzaming oplevert en anderzijds de onzekerheid over het tempo van herstel van het
ecosysteem als gevolg van vermindering van de visserijdruk
in het algemeen en de specifieke gebiedsbescherming in
het bijzonder. Met deze aanvullingen op het bestaande
beleidspakket denkt het kabinet wel de neergaande trend in
2020 te keren en een opwaartse ontwikkeling te realiseren
naar herstel van het mariene ecosysteem op ons deel van de
Noordzee.

3.4.2 Milieudoelen 2020
(KRM art 10)
Hoofddoel: structuur van het ecosysteem:
Het tussendoel voor 2020 is de trend van verslechtering
van het mariene ecosysteem als gevolg van schade aan
bodemhabitat en aan de biodiversiteit, om te buigen
naar een ontwikkeling in de richting van herstel (Commissiebesluit. Criterium 1.7).
Dit is een eerste stap naar een situatie waarin het mariene
ecosysteem in het Nederlandse deel van de Noordzee op
langere termijn (deels) kan herstellen. Het toekomstbeeld
is een structuur waarbij relatieve verhoudingen van de
ecosysteemcomponenten (habitats en soorten) in overeenstemming zijn met die welke behoren bij de heersende
fysiografische, geografische en klimatologische omstandigheden.
Subdoelen:
1) Soorten:
Benthos:
a) Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding
van populaties langlevende en/of kwetsbare (voor
fysieke beroering gevoelige) benthos-soorten (Commissiebesluit, criteria 1.1, 1.2 , 1.3, 1.6 en 6.2).
Vissen:
b) Verbetering van de populatieomvang, -conditie en
verspreiding van kwetsbare vissoorten, voor zover

achteruitgang door menselijke activiteiten is veroorzaakt (Commissiebesluit, criteria 1.1, 1.2, 1.3, 4.1 en 4.3).
Hieronder vallen vissoorten met een langdurige negatieve
trend in de populatieomvang en vissoorten met een laag
reproductief vermogen (roggen en haaien). De doelen
voor verbetering van de toestand van de habitatrichtlijnsoorten zijn conform de landelijke doelen van de
Habitatrichtlijn. Voor commerciële vis en schaal- en
schelpdieren die onder deze omschrijving vallen, gelden
subdoelen c en d.
c) Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of
schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij
(F) op de waarde of kleiner dan de waarde blijft die
behoort bij een maximale duurzame oogst (Maximum
Sustainable Yield, MSY): F≤Fmsy (Commissiebesluit,
criterium 3.1).204
Voor uitgedunde haaien- en roggenbestanden waarop
de EU-vloot vist, is het doel herstel (rebuilding) conform
het EU-haaienactieplan (Commissiebesluit 2009/40,
criteria 3.1 en 3.3). Dit is een procesdoel. Het doelbereik
is bovendien niet alleen van Nederland afhankelijk, maar
ook van vele andere lidstaten.
d) De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock
Biomass of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of
schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau Bpa (Commissiebesluit, criterium 3.2).205
e) Minimaliseren en uiteindelijk elimineren van discards
bij visserij (Commissiebesluit, criteria 1.1, 1.2 en 1.3).
Vogels:
f ) De doelen voor vogelrichtlijnsoorten zijn conform de
landelijke doelen van de Vogelrichtlijn (Commissiebesluit, criteria 1.1, 1.2, 1.3, 4.1 en 4.3).
Voor pelagische zeevogels waarvoor het Nederlandse
deel van de Noordzee van belang is maar waarvoor
geen vogelrichtlijn gebieden zijn geselecteerd, is het
doel om op regionale schaal een gunstige staat van
instandhouding te realiseren. Voor soorten waarbij dit
relevant is wordt rekening gehouden met een afnemende
beschikbaarheid van voedsel ten gevolge van afnemende
visserijdiscards en afnemende eutrofiëring.
Zeezoogdieren:
g) Voor de zeezoogdieren die onder de werking van de
Habitatrichtlijn vallen (gewone en grijze zeehond
en bruinvis), zijn de doelen gelijk aan de landelijke
doelen onder de Habitatrichtlijn (Commissiebesluit,
criteria 1.1, 1.2 , 1.3, 4.1 en 4.3).
Demografische kenmerken:
h) De demografische karakteristieken van vis-, vogel- en
zeezoogdierpopulaties zijn kenmerkend voor veerkrachtige populaties. Bijvoorbeeld natuurlijke grootteen leeftijdsgroepen, sekseverhoudingen, reproductie en
sterfte. Voor commercieel beviste vissoorten dragen de
subdoelen c en d bij aan dit subdoel. (Commissiebesluit
criteria 1.3 en 3.3)

2. Voedselwebben:
i) Het effect van menselijke interventies op interacties
tussen verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt verminderd (Commissiebesluit, criteria 1.7,
4.1, 4.2 en 4.3).
3. Habitats:
j) De verspreiding en de omvang van overheersende
(predominante) habitattypes, blijft min of meer gelijk
(dat wil zeggen binnen de grenzen van natuurlijke variatie
op EUNIS-niveau 3) (Commissiebesluit, criteria 1.4 en 1.5).
k) Voor de speciale habitattypes die onder de Habitat‑
richtlijn beschermd zijn, gelden de landelijke doelstellingen van de Habitatrichtlijn (Commissiebesluit,
criteria 1.4, 1.5 en 1.6).
l) Aanvullend hierop verbetering van de kwaliteit van
de diepere slibrijke delen en diepere niet-dynamische
zandbodems op het Nederlandse deel van de Noordzee
(Commissiebesluit, criterium 1.6). De kwaliteit van
habitats heeft betrekking op de fysieke structuur,
ecologische functie en de diversiteit en structuur van de
geassocieerde soortgemeenschappen.
m) Van de bodem van het Nederlands deel van de
Noordzee wordt 10 tot 15 procent niet noemenswaardige beroerd door menselijke activiteiten (Commissiebesluit, criteria 1.6 en 6.1).

3.4.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
• Herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid. Het kabinet
maakt zich hard voor het verzilveren in Europa – via de
herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid –
van de in Nederland ingeslagen weg van verduurzaming
van de visserij.206 Het kabinet zet in Europa in op
duurzaam beheerde visbestanden, terugdringen van
bodemberoering en het tegengaan van bijvangsten. Het
beleid moet primair gericht zijn op duurzaam gebruik
en instandhouding van natuurlijke hulpbronnen en
ecosystemen in zee. Er dient perspectief te zijn voor een
maatschappelijk geaccepteerde en duurzaam opererende
visserijsector die voorziet in een belangrijke vraag naar
voedsel. Daarbij moet het beleid eenvoudig, doeltreffend,
uitvoerbaar en handhaafbaar zijn.
• Aanvullende bodembescherming. In aanvulling op de
implementatie van de VHR, en op de generieke inzet
voor verduurzaming van de visserij, wordt bescherming
geboden aan het bodemecosysteem in de gebieden
het Friese Front en de Centrale Oestergronden. Deze worden
aangemerkt als zoekgebieden voor ruimtelijke beschermingsmaatregelen. In 2015 vallen besluiten over de
begrenzing van de gebieden binnen deze zoekgebieden,
waar ruimtelijke beschermingsmaatregelen worden
getroffen. Die besluiten betreffen ook de aard van de te

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 85

treffen maatregelen. Hierbij worden als randvoorwaarden
meegegeven:
-- de ambitie om 10 tot 15 procent van het Nederlandse
deel van de Noordzee te vrijwaren van bodemberoering (inclusief delen van de al aangewezen
habitatrichtlijngebieden Doggersbank, Klaverbank,
Noordzeekustzone en Vlakte van de Raan) en
-- het tot een minimum beperken van de last voor de
visserijsector.
Verder zal bij deze bepaling rekening worden gehouden
met de verschillen in natuurwaarde van de gebieden en
met overwegingen van efficiency en handhaving (zoals
het concentreren in de ruimte van de opgave van VHR en
KRM). Voor deze punten zal een proces worden ingericht
waarvoor ook de visserijsector en natuurorganisaties
worden uitgenodigd. De maatregelen worden in GVBkader gerealiseerd, maar zo nodig wordt ook gekeken
naar eventuele andere gebruiksfuncties dan de visserij.

3.4.4 Indicatoren
(KRM, Art. 10)
In EU- en OSPAR-verband worden, in afstemming met
buurlanden en overige landen in de subregio Noordzee
onderstaande indicatoren en daaraan gerelateerde beoordelingswaarden verder uitgewerkt. Een deel hiervan kan voor
het monitoringprogramma van 2014 worden opgeleverd;
een ander deel zal meer voorbereidingstijd vergen. Het
kabinet zet in op een zo beperkt mogelijke set indicatoren,

86 |

die effectief en tegen zo gering mogelijke kosten kan
worden gemonitord.
Zoals in paragraaf 3.3.3 is aangegeven, geldt als belangrijkste overweging voor de keuze van de indicatoren, dat deze
– volgens het principe van de ecosysteembenadering – een
relatie kunnen leggen tussen de invloed van menselijk
handelen en het functioneren van het ecosysteem. Een
overweging daarbij is dat de indicatoren veelal betrekking
hebben op deelgebieden van het totale functioneren van
het ecosysteem en dat nog veel kennis ontbreekt over de
relatie tussen de gemeten waarden op de indicatoren en
het optreden van effecten in het ecosysteem als gevolg van
menselijke activiteiten. Voor alle bestaande en nieuw te
ontwikkelen indicatoren geldt dat aanvullende analyses en
kennisontwikkeling nodig blijven om conclusies te kunnen
trekken over de mate van doelbereik op ecosysteemniveau.
Veelal is een set van verschillende indicatoren nodig om
effecten van menselijke activiteiten op het ecosysteem te
kunnen inschatten, en om te kunnen beoordelen of de
milieudoelen en goede milieutoestand worden bereikt of
behouden.
Zoveel mogelijk wordt gebruikgemaakt van indicatoren
uit OSPAR en ICES in relatie tot GVB en VHR. Het voordeel
daarvan is dat er ervaring is met het gebruik van deze
indicatoren bij integrale beoordelingen en dat zij veelal
zijn afgestemd met omringende landen en dat rekening
wordt gehouden met andere richtlijnen en zeeverdragen.
De huidige monitoringinspanningen zijn op de ICES- en

OSPAR- indicatoren afgestemd. De inzet is gericht op
harmonisering van de verschillende al in gebruik zijnde en
voorgestelde beoordelingssystematieken.
Soorten
Benthos
1. Geaggregeerde indicatoren voor verspreiding, voorkomen en conditie van representanten van langlevende
en voor bodemberoering gevoelige benthossoorten
en biogene structuren (Commissiebesluit, criteria
1.1, 1.2, 1.3, 1.6 en 6.2). Indicatoren nog te ontwikkelen. Er is
geen OSPAR-indicator die hiermee overeenkomt. Het
OSPAR/COBAM-advies noemt drie hieraan te relateren
indicatoren: ‘samenstelling typerende soorten’, ‘dichtheid van organismen die biogene structuren vormen’ en
‘grootteverdeling van schelpdieren en andere gevoelige/
indicatorsoorten in de soortengemeenschap’. Er is in
OSPAR-kader een beperkte mate van overeenstemming
over de geschiktheid van deze indicatoren.
Vissen
2. De primaire indicator voor de visserijdruk op commerciële visbestanden is de vissterfte van commercieel
gevangen vis (= F). Waar waarden voor F niet beschikbaar zijn, kan de (verandering in) vangst per visserijinspanningseenheid worden genomen (Catch Per Unit of
Effort) (Commissiebesluit, criterium 3.1).
Dit zijn bestaande ICES-indicatoren.
3. De biomassa van de paaibestanden (SSB van commercieel gevangen vis) (Commissiebesluit, criterium 3.2).
Dit is een bestaande ICES-indicator. Een hierop gebaseerde
geaggregeerde OSPAR-indicator is beschikbaar, de OSPAR
EcoQO commerciële vis: aantal bestanden met SSB > Bpa
(voor zover bekend).
4. Grootteverdeling van visbestanden, zowel van commerciële als van kwetsbare soorten. Per soort de 95%
percentiel van de vislengtedistributie waargenomen in
onderzoeken van researchschepen (Commissiebesluit,
criterium 3.3).
Nog te ontwikkelen indicator. Er bestaat een OSPAR-indicator.
Deze dient in ICES-verband te worden vernieuwd.
5. Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang,
verspreiding en conditie van haaien en roggen,
vissoorten met een langdurige negatieve trend en
trekvissen (Commissiebesluit, criteria 1.1, 1.2, 1.3 en 4.3).
Nog te ontwikkelen indicator. Voor commerciële vissoorten in
ICES-kader, voor niet commerciële vissoorten in OSPAR.
6. Discards bij visserij (Commissiebesluit, criterium 4.3).
Indicator nog te ontwikkelen in samenhang met de
discussie rond de herziening van het GVB.
Vogels
7. Verspreiding, omvang, conditie en toekomstperspectief van populaties kwetsbare vogelsoorten en de

kwaliteit van het leefgebied (Commissiebesluit, criteria
1.1, 1.2, 1.3, 4.1 en 4.3).
Nog te ontwikkelen indicator. In aanvulling op deze indicatoren conform de Vogelrichtlijn worden ten behoeve
van de internationale afstemming OSPAR-indicatoren
ontwikkeld. Het OSPAR/COBAM-advies noemt een aantal
vergelijkbare indicatoren, waaronder de EcoQO seabirds.
Er is binnen OSPAR een grote mate van overeenstemming
over de geschiktheid van deze indicatoren. Het is nog niet
duidelijk in hoeverre zij aansluiten bij de Nederlandse
vogelrichtlijndoelen.
Zeezoogdieren
8. Verspreiding, omvang en conditie en toekomst‑
perspectief van populaties zeezoogdieren en de
kwaliteit van het leefgebied (Commissiebesluit, criteria
1.1, 1.2, 1.3, 4.1 en 4.3).
Bestaande indicatoren. Gerelateerde bestaande OSPARindicatoren: EcoQO populatietrends van gewone en
grijze zeehond (geen afname van de populatieomvang
van > 10 procent over een vijf jaar lopend gemiddelde);
EcoQO pupproductie grijze zeehond (geen afname van
>10 procent van de pupproductie over een vijf jaar lopend
gemiddelde); EcoQO bijvangst bruinvis (<1,7 procent van
de populatie).
Nog te ontwikkelen indicator. De indicatoren voor bruinvis
moeten nog worden ontwikkeld in de context van het
Bruinvisbeschermingsplan.
Demografische kenmerken
9. Relevante indicatoren zijn al onder ‘soorten’ genoemd
(Commissiebesluit, criteria 1.3 en 3.3.
Voedselwebben
10. Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten
(IBTS): lengte-frequentieverdeling (Commissiebesluit,
criteria 1.7 en 4.2).
Er is een vergelijkbare OSPAR-indicator beschikbaar: EcoQO
grotevisindicator (gewichtspercentage van gevangen vis
met een lengte van > 40 cm).
11. Indicatoren voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien
en roggen als toppredatoren (Commissiebesluit, criteria
1.7 en 4.3).
Hiervoor kunnen de onder ‘soorten’ genoemde indicatoren worden gebruikt.
12. Voedselrelatie van sleutelsoorten (Commissiebesluit,
criterium 1.7)
Nog te ontwikkelen indicator (bijvoorbeeld zwarte zee-eend –
Spisula; grote stern – zandspiering/sprot/smelt; bruinvis
– sprot). Er is nog geen vergelijkbare indicator voorgesteld in OSPAR-verband. Overeenstemming ontbreekt
omdat deze soorten niet strikt afhankelijk zijn van één
prooidiersoort.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 87

Habitats
13. Verspreiding en omvang van algemeen voorkomende
habitats (EUNIS-niveau 3) en habitats onder de
Habitatrichtlijn (Commissiebesluit, criteria 1.4 en 1.5).
Nog te ontwikkelen indicator. Er bestaat geen overeen‑
komende OSPAR-indicator. Het OSPAR/COBAM-advies207
noemt vier hieraan te relateren indicatoren, die samen de
ruimtelijke verspreiding, het verspreidingspatroon en het
habitatoppervlak van overheersende en geregistreerde
(HR- en OSPAR-)habitats omvatten. Er is een grote mate
van overeenstemming over deze indicatoren.
14. Zeebodemareaal dat niet wordt verstoord (Commissiebesluit, criteria 1.6 en 6.1).
Nog te ontwikkelen indicator. Er bestaat geen overeen‑
komende OSPAR-indicator. Het OSPAR/COBAM-advies
noemt een vergelijkbare indicator: Area of habitat damage.
Er is in OSPAR een grote mate van overeenstemming over
zo’n indicator.
15. Indices voor de samenstelling van bodemleefgemeen‑
schappen (Commissiebesluit, criterium 1.6), bijvoorbeeld de KRW-indicator BEQI-2208.
Er bestaat geen overeenkomende OSPAR-indicator. Het
OSPAR/COBAM-advies noemt een vergelijkbare indicator:
‘Multimetrische indices om de relatieve omvang van
benthische soorten of soortgroepen te kwantificeren’. Er
is in OSPAR een grote mate van overeenstemming over
zo’n indicator.
16. Indicatoren voor de kwaliteit van de verschillende
habitats op EUNIS-niveau 3 (Commissiebesluit,
criterium 1.6).
Indicatoren nog te ontwikkelen. Vergelijkbare OSPAR-indicator
als bij BEQI-2 (zie onder 15).
Verkenning van kennishiaten
De belangrijkste kennishiaten zijn:
• de keuze van kenmerkende soorten voor habitats en van
soorten die gevoelig zijn voor menselijke drukfactoren,
ten behoeve van geaggregeerde indicatoren
• de uitbreiding en splitsing van bestaande indicatoren
voor bodemlevensgemeenschappen naar habitattypen
die in de Mariene Strategie en Habitatrichtlijn worden
onderscheiden
• de invulling van indicatoren voor de VHR-doelen voor wat
betreft de geschiktheid van de habitat voor soorten en het
toekomstperspectief van soorten.
Blijvend aandachtspunt voor de komende jaren is dat de
inzichten op ecosysteemniveau en op soort- en habitatniveau in het kader van de KRM en van de VHR op elkaar
blijven aansluiten. In 2015 wordt, mede op basis van de
bepaling van de gunstige staat van instandhouding, het
Natura 2000-doelendocument geëvalueerd, zoals aangekondigd in de brief van 14 september 2011209. Hierbij wordt
gebruikgemaakt van de laatste inzichten in het functioneren

88 |

van het ecosysteem die in het kader van de internationale
implementatie van de KRM zijn verkregen.

3.5 Exoten
(KRM, bijlage I, descriptor 2)
Deze paragraaf laat zien hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor exoten uit de KRM – inclusief de bij‑
behorende criteria die de lidstaten moeten gebruiken
voor de beoordeling van de mate waarin de goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar milieudoelen en
indicatoren voor de Noordzee.

3.5.1 Goede milieutoestand Exoten 2020
(KRM, Art. 9)
Door menselijke activiteiten geïntroduceerde nietinheemse soorten (exoten) komen voor op een niveau
waarbij het ecosysteem niet verandert (KRM, bijlage I,
descriptor 2).
Exoten:
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 2.1. Dichtheid en karakterisering van de toestand
			
van niet-inheemse soorten, in het bijzonder
			
invasieve soorten
		 2.2. Milieueffecten van invasieve niet-inheemse
			
soorten

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• Beleidsnota Invasieve Exoten, voornamelijk gericht op
preventie van introducties van nieuwe soorten invasieve
exoten
• naar verwachting zal het IMO-Ballastwaterverdrag in 2013
of later in werking treden
• het stellen van voorwaarden aan Nb-wetvergunningen
voor verplaatsingen van levende schelpdieren naar Natura
2000-gebieden
• de ontwikkeling van een Beleidslijn Verplaatsingen
Schelpdieren
• de IMO-richtlijn (2011) om de insleep van exoten door
commerciële en recreatieve scheepvaart te voorkomen
door middel van vrijwillige maatregelen. De komende
vier jaar zal de ontwikkeling van de vrijwillig genomen
maatregelen worden gevolgd en geëvalueerd.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
Uit de initiële beoordeling (hoofdstuk 2) blijkt dat in het
bodemleven al enkele negatieve effecten van exoten zijn
opgetreden, vooral in de kustzone. Zo wordt het voedselaanbod van de zwarte zee-eend beperkt doordat zijn hoofdvoedsel Spisula wordt verdrongen door de Amerikaanse
zwaardschede en heeft de Japanse oester de platte oester

verdreven. Menselijk ingrijpen is vrijwel onmogelijk. Deze
gevolgen worden als onomkeerbaar beschouwd: succesvolle
exoten zijn niet kosteneffectief te bestrijden zonder dat het
ecosysteem aanzienlijke schade lijdt.
Beschouwen we de in het verleden opgetreden effecten
van exoten op het ecosysteem als een gegeven, dan staat
het bereiken van de goede milieutoestand gelijk aan het
streven om het ecosysteem niet verder te laten veranderen
als gevolg hiervan. Het doel is dan ook om het risico van
nieuwe introducties te minimaliseren. De verwachting is dat
met het huidige beleid dit risico in 2020 drastisch zal zijn
gedaald.

3.5.2. Milieudoelen 2020
(KRM, Art. 10)
Het risico van nieuwe introducties van exoten soorten
minimaliseren (Commissiebesluit, criteria 2.1 en 2.2).

3.5.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid

Verkenning van kennishiaten
Bij structurele monitoring en het analyseren van ballast‑
water komen de onderstaande kennishiaten naar voren:
• Omdat er geen monitoringinspanning bestaat met
betrekking tot de aanwezigheid van invasieve exoten, is
er geen kennis over tijdige herkenning, de vestiging en
vestigingssnelheid van invasieve exotensoorten.
• Herkenning van nieuwe exotensoorten wordt ook
bemoeilijkt door gebrek aan specialistische taxonomische kennis over de invasieve exotensoorten en het
gebrek aan (nieuwe) herkenningtechnieken zoals DNA
barcoding.
• Er is geen kennis over mogelijke milieurisico’s en
ecologische effecten van invasieve exoten op het moment
dat een nieuwe invasieve exoot wordt ontdekt.
Nederland streeft ernaar deze hiaten in internationaal
verband op te vullen.

3.6 Eutrofiëring
(KRM, bijlage I, descriptor 5)
Deze paragraaf laat zien hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor eutrofiëring uit de KRM – inclusief
bijbehorende criteria die de lidstaten moeten gebruiken
voor de beoordeling van de mate waarin de goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar milieudoelen en
indicatoren voor de Noordzee.

Geen.

3.5.4 Indicatoren
(KRM, Art. 10)
1. Het aantal aanwezige invasieve exoten soorten (Commissiebesluit, criterium 2.1). Nog te ontwikkelen indicator.
2. Het aantal nieuwe invasieve exoten soorten per jaar
(Commissiebesluit, criterium 2.1)
Nog te ontwikkelen indicator. Te ontwikkelen in OSPARverband.
3. De ratio tussen a) dichtheden of biomassa van
invasieve exotensoorten en b) dichtheden of biomassa
van inheemse soorten voor een selectie van specifieke
soortengroepen (fytoplankton, macrobenthos, vis) in
Natura 2000-gebieden (Commissiebesluit. 2.2)
Nog te ontwikkelen indicator.
OSPAR onderscheidt de indicatoren 1 en 3 niet, maar ontwikkelt wel iets voor 2. Verder wordt in OSPAR-verband een
indicator ontwikkeld die de (mogelijke) verspreiding door
bronnen in beeld brengt (pressure-indicator). In Nederland
worden in diverse meetprogramma’s bestaande exoten als
de Amerikaanse messchede geteld en worden hun aantallen
vergeleken met de inheemse aantallen. Hierover bestaan
incidentele rapportages. Structurele monitoring anders dan
bemonstering en analyse van ballastwater vindt niet plaats.
Een kosteneffectieve ontwikkeling van indicatoren wordt
nagestreefd mede in relatie tot de indicatorenontwikkeling
voor het mariene ecosysteem (zie 3.4.4).

3.6.1 Goede milieutoestand Eutrofiëring 2020
(KRM, Art. 9)
Door de mens teweeggebrachte eutrofiëring is tot een
minimum beperkt, met name de schadelijke effecten
ervan, zoals verlies van biodiversiteit, aantasting van het
ecosysteem, schadelijke algenbloei en zuurstofgebrek in
de onderste waterlagen (KRM, bijlage I, descriptor 5).
Eutrofiëring:
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 5.1. Nutriëntenniveaus
		 5.2. Directe effecten van verrijking met voedings‑
			
stoffen
		 5.3. Indirecte effecten van verrijking met voedings			
stoffen

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• In de Stroomgebiedbeheerplannen van de KRW zijn
internationaal maatregelpakketten afgesproken. Het doel
is een stikstofreductie van circa 20 procent.
• De uitvoering van de Nitraatrichtlijn, de Richtlijn
Stedelijk Afvalwater, de IPPC-richtlijn, de Richtlijn
betreffende nationale emissieplafonds voor bepaalde

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 89

luchtverontreinigende stoffen, het MARPOL-verdrag en
de UNECE Convention on Long-range transboundary air pollution
draagt verder bij aan de terugdringing van eutrofiëring.

3.6.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
Geen.

Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
In de initiële beoordeling (hoofdstuk 2) is aangegeven dat
de toevoer van nutriënten door rivieren in de periode 19902006 met 20 tot 40 procent is gedaald. De reductiedoelstellingen van OSPAR zijn voor fosfor ruimschoots gehaald,
maar nog niet voor stikstof.
De inschatting in paragraaf 2.4.2. van de initiële beoordeling is dat de risico’s van ongewenste eutrofiëringseffecten
op het mariene milieu verder zullen dalen als gevolg van
bestaand beleid, en tussen 2020 en 2027 en daarna klein
zullen zijn. Bedenk hierbij dat stoffen als fosfaat en stikstof
nog lang naijlen uit de bodem (ver nadat maatregelen zijn
getroffen), en dat eutrofiëringsverschijnselen dermate zijn
afgenomen dat effecten van beleid moeilijk aantoonbaar
zijn. Gezien deze omstandigheden is de conclusie gerechtvaardigd dat een aanvullende beleidsopgave, boven op
vigerend beleid, niet voor de hand ligt. Ook de afhankelijkheid van emissiereductie-inspanningen van bovenstroomse
landen speelt daarbij een rol.
De inschatting is dat de goede milieutoestand in de jaren na
2020 binnen handbereik ligt. Voorwaarde is dan wel dat de
(internationaal) in KRW-verband afgesproken maatregelen
voor het bereiken van de doelen voor nutriënten, worden
uitgevoerd. Het feit dat zich nog maar weinig eutrofiërings‑
verschijnselen voordoen in het Nederlandse deel van de
Noordzee (zie 2.4.2), laat zien dat we op de goede weg
zijn. De milieutoestand zal door middel van monitoring
nauwlettend worden gevolgd.

3.6.2 Mileudoelen 2020
(KRM, Art. 10)
• De concentraties van nutriënten reduceren waar deze
niet aan de KRW voldoen conform het tijdspad van de
KRW (Commissiebesluit, 5.1)
• Algenbiomassa en -bloeien naderen de 50 procent
boven achtergrondwaarde (Commissiebesluit, criterium
5.2).
De concentratie van chlorofyl-a gedurende het groei‑
seizoen van fytoplankton (maart–september) die behoort
bij de goede milieutoestand, ligt niet hoger dan 50
procent boven de achtergrondwaarde, conform de doelen
van de KRW (tot 1 zeemijl vanaf de basislijn) en OSPAR
(daarbuiten).
• Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen (Commissiebesluit, criterium 5.3).
• Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring
(Commissiebesluit, criterium 5.3).

90 |

3.6.4 Indicatoren
(KRM, Art. 10)
1. Nutriëntenniveaus (Commissiebesluit. 5.1).
Bestaande indicatoren. Gebiedsspecifieke gemiddelde
winterconcentraties (december–februari) van nutriënten: dissolved inorganic nitrogen (DIN, een optelsom
van nitraat, ammonium en nitriet) respectievelijk
phosphorus (DIP) zijn niet hoger dan 50 procent boven
achtergrondwaarden (OSPAR). Uit deze concentraties kan
de verhouding stikstof-fosfor worden afgeleid. Dat is van
belang voor het inzicht in de groei van giftige algen.
2. Directe effecten (Commissiebesluit, 5.2).
Bestaande indicator. Concentratie van chlorofyl-a
gedurende het groeiseizoen van fytoplankton (maartseptember).
3. Indirecte effecten (Commissiebesluit, 5.3).
Bestaande indicator. Lokaal zuurstoftekort in sedimentatiegebieden en onder massale groei van plaagalgen.
Indicatoren voor macrophyten, zeegras en doorzicht zijn
niet relevant voor de Nederlandse situatie. Zeegras komt van
nature niet voor in het Nederlandse toepassingsgebied van
de KRM. Doorzicht is geen indicator, maar een onder‑
steunende parameter voor de betekenis van het lichtklimaat
voor de groei van algen.
Voor de beoordeling van de milieutoestand van de zee
wordt gebruikgemaakt van de bestaande systematiek van
KRW en OSPAR. De KRW kent voor het beoordelen van
eutrofiëring in de kustzee (< 1 zeemijl) de maatlat fytoplankton (chlorofyl-a en Phaeocystis), met nutriëntenconcentraties
als ondersteunende parameter. De KRW-beoordeling wordt
uitgevoerd per kustwaterlichaam.
De OSPAR Comprehensive Procedure (COMPP)210 beoordeelt
gebieden zeewaarts van de basis(kust)lijn op het Nederlandse deel van de Noordzee, met inachtneming van
specifieke gebiedseigenschappen en omstandigheden.
Hierin worden behalve de bovengenoemde drie indicatoren
nog twee andere meegenomen: gebiedsspecifieke fytoplanktonsoorten en veranderingen van het bodemleven/
vissterfte. De scores op deze vijf indicatoren geven, in
onderlinge samenhang, de basis voor het bepalen of er
al of niet sprake is van een probleemgebied. De COMPPprocedure heeft als voordelen dat hij is toegesneden op het
mariene milieu, dat hij voor de gehele zee geldt, inter‑
nationaal geaccepteerd is en een betrouwbare beoordeling
mogelijk maakt. Het ligt daarom voor de hand om in de
KRM voor signalering vooral OSPAR COMPP te hanteren.211

De kans bestaat dat beoordeling van de eutrofiërings‑
toestand van de kustzee tot 1 zeemijl op grond van zowel de
KRW- als OSPAR-methodieken tot verschillende uitkomsten
leidt. Het streven is de beoordelingssystematieken212 te
harmoniseren.
Verkenning van kennishiaten
Geen.

3.7 Hydrografische eigenschappen
(KRM, bijlage I, descriptor 7)
Deze paragraaf laat zien hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor hydrografische eigenschappen uit de
KRM – met bijbehorende criteria die de lidstaten moeten
gebruiken voor de beoordeling van de mate waarin de
goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar
milieudoelen en indicatoren voor de Noordzee.

3.7.1 Goede milieutoestand Hydrografie 2020
(KRM, Art. 9)
Permanente wijziging van de hydrografische eigenschappen berokkent de mariene ecosystemen geen schade
(KRM, bijlage I, descriptor 7).
Hydrografische eigenschappen:
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 7.1. Bepaling van de ruimtelijke kenmerken van
			
permanente wijzigingen
		 7.2. Effecten van permanente hydrografische
			
wijzigingen

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• Het verspreiden van baggerspecie kan plaatsvinden op
basis van een melding Besluit bodemkwaliteit, het Bbk,
in het kader van de Wet milieubeheer en de Kaderrichtlijn
afvalstoffen.
• Bij zandwinning en -suppletie worden per project op
grond van de Wet milieubeheer en het Besluit milieu‑
effectrapportage effecten vastgesteld en mitigerende
maatregelen aangegeven. Hierbij wordt rekening
gehouden met de criteria die in de EU-richtlijnen over
milieueffectrapportage worden gegeven. Daarnaast
gelden de Natuurbeschermingswet en de Flora- en
faunawet. Bij de Nb-wet komt de passende beoordeling
aan de orde als er significante effecten op een beschermd
gebied en beschermde soorten kunnen worden verwacht.
Om de ecologisch belangrijke kustzone te ontzien en de
kustverdediging niet te benadelen, wordt zandwinning
alleen toegelaten in gebieden buiten de doorgaande NAP
-20m dieptelijn.

• In het project zandmotor wordt zeer lokaal zand gestort,
dat zich vervolgens door natuurlijke erosie over de kust
verspreidt. Ten opzichte van klassieke manieren van
zandsuppletie beperkt deze methode het areaal waar
bodemleven en foeragerende vogels worden verstoord.
De zandmotor zelf creëert een gevarieerde habitat met
nieuwe kansen voor de natuur.
• Het verlies aan habitat en foerageergebied voor vogels
in een deel van de kustzone als gevolg van de aanleg van
het havengebied Maasvlakte 2 wordt conform de VHR
gecompenseerd door het creëren van het tien maal zo
grote beschermde Natura 2000-gebied Voordelta.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
In de initiële beoordeling (hoofdstuk 2) is aangegeven dat
de teruggang van het bodemecosysteem en van diadrome
vissoorten in de kustzone voor een deel valt te verklaren
door permanente hydrografische effecten van Deltawerken
en Maasvlakte 1. Deze werken zijn van nationaal belang en
worden als onomkeerbaar beschouwd. Het advies‑
document dat binnen OSPAR is gemaakt over de descriptor
hydrografische eigenschappen geeft aan dat de grootste per‑
manente verandering in hydrografische omstandigheden
samenhangt met dergelijke grote werken. Volgens het
advies is het aannemelijk dat een terugkeer naar voormalige
condities gepaard zal gaan met een significant verlies aan
geïnvesteerd kapitaal en gebruikswaarde.213
Relatief beperkte ingrepen, zoals zandwinning, suppletie
en baggerwerkzaamheden, zijn bij vergunning geregeld;
negatieve effecten op het mariene ecosysteem worden
gemitigeerd. De lokale effecten zijn weliswaar groot, maar
niet permanent: tussen vier en zes jaar na de ingreep treedt
herstel op. Maasvlakte 2 leidt wel tot een permanente
wijziging van hydrografische eigenschappen in een deel
van de kustzone, maar negatieve effecten op het mariene
ecosysteem worden gecompenseerd. Tot 2020 zijn geen
nieuwe ingrepen voorzien die de goede milieutoestand voor
hydrografische eigenschappen van de Noordzee negatief
beïnvloeden.
Onder de aanname dat negatieve effecten als gevolg van
permanente wijzigingen van hydrografische eigenschappen
uit het verleden onomkeerbaar zijn, is de conclusie dat in
de huidige situatie de goede milieutoestand al is bereikt.
Het huidige beleid waarborgt het behoud van de goede
milieutoestand bij nieuwe activiteiten, en richt zich op het
voorkómen van permanente effecten op EUNIS-niveau 3.
Dit sluit ook aan bij het OSPAR-advies.214

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 91

3.7.2 Milieudoelen 2020
(KRM, Art. 10)
Menselijke activiteiten resulteren niet in permanente
grootschalige negatieve effecten op het ecosysteem als
gevolg van veranderingen in de hydrografische omstandigheden. (Commissiebesluit, criteria 7.1 en 7.2)
Het is niet mogelijk om generieke en kwantitatieve
doelen voor deze descriptor te formuleren. Effecten van
hydrografische ingrepen hangen per project sterk af van
lokale omstandigheden en impact-effectrelaties.
Operationeel doel:
Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van
het bestaande wettelijke regime (bijvoorbeeld richtlijnen
betreffende de milieueffect beoordeling van bepaalde
openbare en particuliere projecten, betreffende de beoor‑
deling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s, en de habitatrichtlijn) en wettelijke
beoordelingen moeten op zo’n wijze worden uitgevoerd
dat potentiële effecten van permanente wijzigingen in
hydrologische omstandigheden, met inbegrip van cumulatieve effecten, in de beschouwing worden betrokken op het
meest geëigende ruimtelijke schaalniveau op grond van de
richtsnoeren die hiervoor ontwikkeld zijn. (EUNIS-niveau 3,
referentiejaar 2008).214a
In het kader van de implementatie van de KRW zijn doelstellingen en maatregelen geformuleerd om de trekmogelijkheden van diadrome vissen te verbeteren.

3.7.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
Geen.

3.7.4 Indicatoren
(KRM, Art. 10)
De indicatoren zijn afhankelijk van de ingreep en per
project in de m.e.r. te bepalen, zie ook het OSPAR-advies
over deze descriptor.215 Op hoofdlijnen zijn deze bestaande
indicatoren:
1. de omvang van het beïnvloede(zeebodem)areaal
(Commissiebesluit, criterium 7.1)
2. de omvang van permanent veranderde habitattypen
(Commissiebesluit, criterium 7.1)
3. veranderde functies van habitats (voor paaien/voortplanten, rusten, foerageren en migreren van soorten)
(Commissiebesluit, criterium 7.2).
De schaal van beoordeling is EUNIS-niveau 3. Het meten
gebeurt door de initiatiefnemer van het project.

92 |

Verkenning van kennishiaten
Projectafhankelijk.

3.8 Vervuilende stoffen
(KRM, bijlage I, descriptor 8)
Deze paragraaf laat zien hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor vervuilende stoffen uit de KRM –
inclusief bijbehorende criteria die de lidstaten moeten
gebruiken voor de beoordeling van de mate waarin de
goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar
milieudoelen en indicatoren voor de Noordzee.

3.8.1 Goede milieutoestand Vervuilende
		 stoffen 2020
(KRM, Art. 9)
Concentraties van vervuilende stoffen zijn zodanig dat
geen verontreinigingseffecten optreden (KRM, bijlage I,
descriptor 8).
Vervuilende stoffen:
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 8.1. Concentratie van vervuilende stoffen
		 8.2. Effecten van vervuilende stoffen

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• Zeescheepvaart: strikte regelgeving van de IMO voor
lozingen. De Noordzee is onder andere een special area
voor olievervuiling, zwerfvuil en de uitstoot van SOx.
IMO verbiedt organotinverbindingen op scheepshuiden.
Via een EU-verordening is het verbod op TBT wettelijk
verankerd.
• Olie- en gaswinning: OSPAR-besluiten over beperking van
emissies zijn geïmplementeerd in de Mijnbouwwet.
• Puntbronnen op het land: een algemeen beleidskader,
zoals vastgelegd in de Wet milieubeheer, de Waterwet, en
het algemene stoffenbeleid.
• Diffuse bronnen: Actieprogramma diffuse bronnen.
• Stroomgebieden rivieren: in KRW-verband zijn met de
omringende landen in de stroomgebieden van de grote
rivieren afspraken gemaakt om de bovenstroomse bronnen aan te pakken.
Aanpak van incidenten en calamiteiten: conform Bonn
Agreement en Seveso II-richtlijn. In deze samenwerkingsovereenkomst zijn onder andere afspraken gemaakt over
het uitvoeren van risicoanalyses voor het voorkomen van
ongelukken, het beperken van effecten van ongelukken,
meldingsplicht en rapportage over incidenten.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020

Tot voor kort was de verontreiniging van de Noordzee een
bedreiging voor het mariene ecosysteem. Uit de initiële
beoordeling in hoofdstuk 2.4.2 blijkt dat de concentraties
van vervuilende stoffen vanaf de jaren zeventig van de
vorige eeuw enorm zijn teruggebracht. Dit is het resultaat
van stevige maatregelen en van sanering van bronnen. In de
huidige toestand wordt de streefwaarde van OSPAR voor TBT
en voor met olie besmeurde vogels nog niet gehaald. TBT
en enkele andere stoffen, zoals lood en PAK’s, komen ook
volgens de KRW nog steeds in te hoge concentraties voor.
Grote vervuilende effecten op vogels en zeezoogdieren via
de voedselwebben behoren tot het verleden.
De inschatting in paragraaf 2.4.2 van de initiële beoordeling
is, dat de risico’s van ongewenste vervuilingseffecten op het
mariene milieu verder zullen dalen als gevolg van bestaand
beleid, en tussen 2020, 2027 en later zelfs klein zullen zijn.
Bedenk hierbij dat vervuilende stoffen nog lang naijlen uit
de bodem, ver nadat alle saneringsmaatregelen zijn getroffen (zoals bij TBT, lood en PAK’s). Daarnaast zijn effecten van
beleid bij de huidige gereduceerde concentraties moeilijk
aan te tonen. Gezien deze omstandigheden is de conclusie
gerechtvaardigd dat een aanvullende beleidsopgave boven
op het huidige beleid niet voor de hand ligt. Ook de stevigheid van het huidige beleid draagt bij aan deze conclusie.
Nederland zal het huidige bronnenbeleid uitvoeren.
De inschatting is dat de goede milieutoestand in de jaren na
2020 voor de meeste stoffen binnen handbereik ligt. Voor
enkele stoffen (vooral PAK’s) zal in KRW-verband verlaging
van de doelen onvermijdelijk zijn, aangezien alle mogelijke
maatregelen al zijn getroffen. De ontwikkeling van de
stoffenconcentraties zal door monitoring nauwlettend
worden gevolgd.

3.8.2 Milieudoelen 2020
			 (KRM, Art. 10)
• De concentraties van vervuilende stoffen tegengaan,
waar deze niet aan de doelen van de KRW voldoen,
conform het tijdpad van de KRW (Commissiebesluit,
criterium 8.1).
• Concentraties van andere bekende stoffen, waar deze
voldoen aan de normen van de KRW, niet boven de
huidige concentraties laten uitstijgen en zo mogelijk
verder reduceren (Commissiebesluit, criterium 8.1).
• Specifiek voor TBT en olie, waarvan nu verontreini‑
gingeffecten waargenomen worden, is het doel deze
te voorkomen. (Commissiebesluit, criterium 8.2).
Operationeel doel (Commissiebesluit, criterium 8.2):
vóórkomen en omvang van significante ernstige verontreinigingen (bijvoorbeeld drijflagen afkomstig van
morsverliezen van olie en olieproducten, of morsverliezen
van chemicaliën) en hun impact op biota die door deze
verontreiniging nadelig wordt beïnvloed worden

geminimaliseerd met behulp van een geëigende op
risicobeoordeling gebaseerde aanpak.215a

3.8.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
Geen.

3.8.4 Indicatoren
			 (KRM, Art. 10)
1. Concentraties van vervuilende stoffen (Commissie‑
besluit, criterium 8.1).
Bestaande indicatoren:
• in de zone vanaf de basislijn tot aan 12 zeemijl uit de
basislijn wordt de meetmethode conform de KRW
toegepast, in totaalwater
• daarnaast wordt de meetmethode conform OSPAR’s
Coordinated Environmental Monitoring Programme toegepast,
in biota.
Vooralsnog zullen in het gebied waar KRW en OSPAR
elkaar overlappen op twee manieren stofconcentraties in
respectievelijk totaalwater en biota worden gemeten en
beoordeeld. Dit kan leiden tot verschillende conclusies
over de toestand van de zee wat betreft vervuilende stoffen.
Dat is een ongewenste situatie. Binnen de EU en OSPAR
zijn ontwikkelingen gaande om beide beoordelingssystematieken met elkaar in overeenstemming te brengen.
Nederland zal hieraan actief bijdragen. Voor de afleiding
van beoordelingswaarden streeft Nederland onder de
KRM naar toepassing van het Technical Guidance Document216,
dat lidstaten en Europese Commissie samen voor de KRW
hebben ontwikkeld. Door het gelijktijdig optreden van
meerdere stressfactoren is het causale verband tussen
vervuilende stoffen en waargenomen effecten vaak lastig
te bewijzen. Aanvullende analyse is nodig om effecten
van (een combinatie) van stoffen op het ecosysteem in te
schatten (Commissiebesluit, criterium 8.2). In dit verband
heeft meten van stofconcentraties van hydrofobe of bio‑
accumulerende stoffen in biota de voorkeur, omdat hiermee
de biologisch effecten het beste in beeld worden gebracht.
Als alternatief kan waar nodig in bepaalde gevallen worden
gemeten in sediment (zoals nu ook al eens per drie jaar
gebeurt). Ook passieve sampling van totaalwatermonsters
kan vanwege grotere kosteneffectiviteit en betrouwbaarheid
soelaas bieden.
2. Effecten van TBT en olie (Commissiebesluit, criterium
8.2).
Bestaande indicatoren:
• de mate van vóórkomen van imposex bij zeeslakken
(gastropoden) ten gevolge van TBT (OSPAR-EcoQO)
• het percentage met olie besmeurde aangespoelde
vogels (OSPAR-EcoQO). Voor olieverontreiniging is de

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 93

94 |

beoordelingswaarde dat minder dan 20% in 2020 van de
aangespoelde zeekoeten met olie is besmeurd.
De EcoQO voor met olie besmeurde zeekoeten is ontworpen
voor diffuse olie-input in het mariene milieu en wordt
niet geschikt geacht voor acute olieverontreiniging door
ongelukken.217
Verkenning van kennishiaten
Geen.

3.9 Vervuilende stoffen in 		
visproducten voor menselijke
consumptie

• De Warenwetregeling bevat nog MRL’s voor enkele
biociden in onder andere consumptievis.
• Voor radioactieve stoffen in levensmiddelen zijn op
Europees niveau normen in levensmiddelen vastgelegd
(onder andere in Verordening (Euratom) nr. 3954/87.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
In de initiële beoordeling (hoofdstuk 2) is beschreven dat
de niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten
de normen van nationale en internationale wetgeving niet
overschrijden. De verwachting is dat dit zo blijft. In de
huidige situatie wordt aan de goede milieutoestand
voldaan. Bij ongewijzigd beleid zal Nederland in 2020 en
daarna deze toestand kunnen vasthouden.

3.9.2 Milieudoelen 2020

			 (KRM, bijlage I, descriptor 9)

			 (KRM, Art. 10)

Deze paragraaf werkt uit hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor vervuilende stoffen in vis uit de
KRM – inclusief de bijbehorende criteria die de lidstaten
moeten gebruiken voor de beoordeling van de mate waarin
de goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar
milieudoelen en indicatoren voor de Noordzee.

De niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten
uit de Noordzee overschrijden de normen van nationale
en internationale wetgeving niet (Commissiebesluit,
criterium 9.1).

3.9.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid

3.9.1 Goede milieutoestand Vervuilende stoffen in
		 visproducten voor menselijke consumptie
		 2020

Geen

			 (KRM, Art. 9)

3.9.4 Indicatoren
			 (KRM, Art. 10)

Vervuilende stoffen in vis en andere visserijproducten
voor menselijke consumptie overschrijden niet de
grenzen die door communautaire wetgeving of andere
relevante normen zijn vastgesteld (KRM, bijlage I,
descriptor 9).
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 9.1. Niveaus, aantal en frequentie van vervuilende
			
stoffen

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• Verordening (EG) nr. 1881/2006218 vermeldt de maximumgehalten voor bepaalde contaminanten in levensmiddelen. Voor vis en visserijproducten zijn maximumgehalten
vastgesteld voor lood, cadmium en kwik, dioxinen/
furanen en dioxineachtige PCB’s, en benzo(a)pyreen.
• Door een wijziging van deze verordening – middels
Verordening (EU) nr. 1259/2011219 – zijn er vanaf 1 januari
2012 ook Europese maximumgehalten voor PCB’s in vis
en visserijproducten.
• De bijlagen van Verordening (EG) nr. 396/2005 bevatten
de wettelijk vastgestelde maximale residugehalten
(MRL’s) voor bestrijdingsmiddelen.

De huidige indicatoren voor gevangen vis zijn conform de
huidige wetgeving (Commissiebesluit, criterium 9.1):
1. De frequentie van overschrijdingen van de geldende
limieten.
Bestaande indicator.
2. De werkelijke gehalten die zijn gemeten.
Bestaande indicator.
3. Het aantal vervuilende stoffen waarvoor
overschrijdingen tegelijkertijd zijn gemeten.
Bestaande indicator.
4. De bron van de vervuiling (geologisch versus anthropogeen, lokaal versus lange afstand).
Bestaande indicator.
Tevens zou een innamenberekening kunnen worden
meegewogen, waarin de bijdrage van de betreffende vissoort aan de totale blootstelling wordt meegenomen.
Het huidige jaarlijkse monitoringprogramma omvat
mosselen, garnalen en circa twintig commerciële
vissoorten. Het programma meet hierin zware metalen,
dioxineachtige stoffen, organochloorbestrijdingsmiddelen,
PCB’s (polychloorbifenylen), TCPM(e) (Tris(4-chlorophenyl)
methanol en -methaan), gebromeerde vlamvertragers

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 95

en PAK’s (polycyclische aromatische koolwaterstoffen).
Daarnaast wordt op meetprogrammabasis jaarlijks aandacht
geschonken aan een specifieke groep relatief onbekende
contaminanten, om zicht te krijgen op het aanwezigheid
van deze stoffen. De monsters worden op de verschillende
veilingen genomen, waardoor de geografische herkomst
niet goed bekend is. Hierdoor kunnen ook geen trends in
de tijd worden vastgesteld. Monitoring gericht op generieke
milieukwaliteit omvat eveneens een pakket van stoffen
gemeten in mosselen en platvis (bot, veelal gemeten in
de lever die meestal niet wordt geconsumeerd). Voor de
officiële controles geldt dat er in de Europese regelgeving
eisen zijn gesteld aan de wijze van het nemen van monsters,
de laboratoria, en de analyse.
Verkenning van kennishiaten
Bij de monitoring is de geografische herkomst van de vis
niet altijd duidelijk. Hierdoor is niet altijd helder waar op
zee de gemeten vervuiling heeft plaatsgevonden.

3.10 Zwerfvuil
			 (KRM, bijlage I, descriptor 10)
Deze paragraaf werkt uit hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor zwerfvuil uit de KRM – inclusief bij‑
behorende criteria die de lidstaten moeten gebruiken
voor de beoordeling van de mate waarin de goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar milieudoelen en
indicatoren voor de Noordzee.

3.10.1 Goede milieutoestand Zwerfvuil 2020
			 (KRM, Art. 9)
De eigenschappen van, en de hoeveelheden zwerfvuil,
op zee, met inbegrip van afbraakproducten zoals kleine
plastic deeltjes en micro-plastic deeltjes, veroorzaken
geen schade aan het kust- en mariene milieu, en de
hoeveelheid neemt in de loop van de tijd af. (KRM, bijlage
I, descriptor 10).219a
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 10.1. Kenmerken van afval in het mariene en
			
kustmilieu
		 10.2. Invloed van afval op het mariene leven

96 |

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• MARPOL-verdrag Annex V verbiedt per 1 januari 2013 het
lozen van vuilnis in zijn geheel, op enkele uitzonderingen
na (voedselrestanten). Het bijhouden van een Garbage
Record Book is al verplicht.
• Nederlands zet in op optimalisering van de Europese
Richtlijn Havenontvangstvoorzieningen, onder andere
door verplichte afgifte van afval wanneer een schip
naar een haven buiten de EU vertrekt, een Europees
informatie- en monitoringsysteem en harmonisering van
handhavings- en financieringssystemen.
• De cursus marine environmental awareness wordt op initiatief
van Nederland een verplicht onderdeel van de wereldwijde maritieme opleidingen.
• Nederland heeft het onderwerp van plastic afval in zee
geagendeerd bij de UNEP.
• De afvalverwerking in Nederland is op een hoogwaardige
en duurzame wijze georganiseerd: slechts 4 procent van
het afval hier belandt op een stortplaats. In 2015 moet dit
zijn gedaald tot 3.5 procent.
• In Nederland moet in 2012 42 procent van het bij
huishoudens ingezamelde plastic verpakkingsmateriaal
worden gerecycled.
• Er zijn diverse initiatieven en campagnes om zwerfvuil op
land terug te dringen, waaronder de verkiezing van het
‘Schoonste Strand’.
Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
De conclusie uit de initiële beoordeling (hoofdstuk 2.4.1)
is dat zwerfvuil, vooral plastics, in het mariene milieu een
complex probleem vormt. Over de bronnen, de omvang en
de effecten op het ecosysteem is veel nog onbekend. Daarbij
is vooral plastic een persiste stof die niet of nauwelijks
uit het milieu is te verwijderen. Een oordeel of in 2020 de
goede milieutoestand kan worden bereikt, is daarom niet
goed mogelijk; het formuleren van kwantitatieve doelen
is problematisch. Het stellen van een kwalitatief doel dat
de gewenste richting aangeeft, is in dit geval realistischer
(zie ook paragraaf 3.3.2, met name de opmerking van de
Europese Commissie hierover).
In ieder geval is het kabinet van mening dat zwerfvuil
sowieso niet in de zee thuishoort. Ook internationaal groeit
het besef van het probleem van plastics in zee. Tegelijkertijd
komt uit de initiële beoordeling de verwachting naar voren
dat het zwerfvuil, ondanks de huidige beleidsinspanningen
en vele initiatieven, in ons deel van de Noordzee niet
zal afnemen. Aannemelijk is dat de verontreiniging met
microplastics zal toenemen. Daarom zijn voor 2020 een
reductiedoelstelling en een aanvullende beleidsopgave
geformuleerd.

3.10.2 Milieudoelen 2020
			 (KRM, Art. 10)
De hoeveelheid zichtbaar zwerfvuil op de kust is
afgenomen (basisreferentie 2002-2009) (Commissiebesluit,
criterium 10.1).
Er is een dalende trend in de hoeveelheid zwerfvuil in
mariene organismen (basisreferentie 2005-2009)
(Commissiebesluit, criteria 10.1 en 10.2).

3.10.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
Ter versterking van de inspanningen, zet het kabinet in
op een integrale aanpak met de nadruk op preventie. De
aanvullende beleidsopgave richt zich op:
• Aanvullend brongericht beleid voor de aanpak van
zwerfafval, afkomstig van strandrecreatie, de visserij,
rivieren en de scheepvaart. Aan de afvalstroom in rivieren
wil Nederland aandacht aanbesteden in het kader van het
‘reframen’ van de KRW.
• Bewustwording over de gevolgen van plastic afval in zee
is een belangrijk onderdeel van preventie. Het kabinet
zal daarom bewustwording over plastic afval in zee
stimuleren.
• Productontwikkeling en duurzamer en efficiënter
gebruik van in het bijzonder plastics moet meer onder de
aandacht komen. Dit past in het concept van de ‘groene
groei’ die het kabinet in de duurzaamheidsagenda
voorstaat. Economie en milieu kunnen goed samengaan
en dit biedt kansen aan de private sector.220 Het concept
van cradle to cradle kan in dit verband worden genoemd.
Gezien het internationale karakter van het probleem, wordt
gezocht naar internationale samenwerking om tot effectief
beleid te komen.

3.10.4 Indicatoren
			 (KRM, Art. 10)
1. Trends in de hoeveelheden, samenstelling, verspreiding en bronnen van zwerfvuil aangetroffen op
stranden (Commissiebesluit, criterium 10.1).
Bestaande indicator: monitoring op stranden wordt binnen
Europa erkend als de belangrijkste manier om een indicatie te krijgen van de vervuiling van het mariene milieu
door zwerfvuil.221 Voor de methodiek wordt het OSPAR
Beach Litter Monitoring-programma gebruikt, waarbij
de gemiddelde hoeveelheid zwerfvuil wordt gemeten op
vier referentiestranden (bijvoorbeeld op basis van een
voortschrijdend vijfjarig gemiddelde)..222
2. Trends in de hoeveelheid en samenstelling van
plastics, aangetroffen in de magen van mariene
organismen223 (Commissiebesluit, criteria 10.1 en 10.2).
Bestaande indicator. Als indicator wordt de OSPAR-EcoQO
‘hoeveelheid plastic in de maag van Noordse stormvogels’

gebruikt. Deze EcoQO is indicatief voor de hoeveelheid
zwerfvuil aangetroffen in mariene organismen in het
Nederlandse deel van de Noordzee, maar geeft ook
informatie over de hoeveelheid drijvend plastic op zee.224
Deze indicatoren sluiten aan bij de adviezen van OSPAR en
de EU Technical Subgroup Marine Litter over het gebruik van
indicatoren voor deze descriptor.225 Nederland levert een
actieve bijdrage aan deze werkgroep.
Verkenning van kennishiaten
Door gebrek aan kennis en aan betrouwbare onderzoeksmethoden is het moeilijk een compleet beeld te krijgen
van de trends en gevolgen van zwerfafval in het mariene
milieu. Dat bemoeilijkt ook het bepalen van de goede
milieutoestand waarbij geen schade aan het mariene milieu
optreedt. Het advies van de EU Technical Subgroup Marine Litter
geeft voorbeelden van mogelijke onderzoeks- en monitoringmethoden waarbij iedere lidstaat kan aansluiten.226 De
belangrijkste kennishiaten zijn:
• Er zijn geen onderzoeksprotocol en datareeks beschikbaar
voor zwerfvuil in de waterkolom.
• Er zijn geen onderzoeksprotocol en datareeks beschikbaar
voor zwerfvuil op de zeebodem. Naar verwachting kan de
bestaande International Bottom Trawl Survey (IBTS) worden
uitgebreid om onderzoek naar afval op de zeebodem
mogelijk te maken.
• Er zijn geen onderzoeksprotocol en datareeks beschikbaar
voor microplastics in het mariene milieu.
• Er is gebrek aan kennis over de gevolgen van zwerfvuil en
plastics voor mariene organismen en ecosystemen.
• Er is een gebrek aan kennis voor het identificeren en
standaardiseren van bronnen van zwerfvuil.
Bijgevolg is er nog te weinig kwantitatieve informatie
beschikbaar om duidelijkheid te geven over hoe
maatregelen kunnen bijdragen aan het behalen van de
goede milieutoestand. Maar het is wel mogelijk om aan te
geven op welke indicatoren maatregelen aangrijpen. Op
basis van expertkennis is in 2011 een kosteneffectiviteitanalyse gedaan. Daaruit is een eerste mogelijke rangorde
van eventuele maatregelen afgeleid.227 De resultaten uit
deze analyses zijn te gebruiken voor de uitwerking van de
aanvullende beleidsopgave tot maatregelen.
Bij de kennisontwikkeling en het opstellen van het
monitoringprogramma zal Nederland in de Europese werk‑
groep Technical Subgroup ‘marine litter’ samenwerken met
andere lidstaten.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 97

3.11 Onderwatergeluid
			 (KRM, bijlage I, descriptor 11)
Deze paragraaf werkt uit hoe de voorgeschreven goede
milieutoestand voor onderwatergeluid uit de KRM – inclusief bijbehorende criteria die de lidstaten moeten gebruiken
voor de beoordeling van de mate waarin de goede milieutoestand is bereikt – wordt vertaald naar milieudoelen en
indicatoren voor de Noordzee.

3.11.1 Goede milieutoestand Onderwatergeluid
		 2020
			 (KRM, Art. 9)
De toevoer van energie, waaronder onderwatergeluid,
is op een niveau dat het mariene milieu geen schade
berokkent. Luide impulsgeluiden met een lage en
middenfrequentie en ononderbroken geluid met een
lage frequentie geïntroduceerd in het mariene milieu als
gevolg van menselijke activiteiten hebben geen nadelige
invloed op ecosystemen.227a (KRM, bijlage I, descriptor 11).
Criteria voor beoordeling van de goede milieu‑
toestand (Commissiebesluit 2010/477/EU)
		 11.1. Spreiding in tijd en plaats van luide impuls‑
			
geluiden met een lage (< 1 kHz) of midden‑
			
frequentie (1 - 10 kHz)
		 11.2. Ononderbroken geluid met een lage
			
frequentie ( < 1 kHz)

Overzicht van bestaand en voorgenomen beleid
• Afzonderlijke productie van impulsgeluid door hei‑
werkzaamheden voor het bouwen van windturbineparken is bij vergunning gereguleerd via Waterwet en
Natuurbeschermingswet.
• Voor het ruimen van explosieven hanteert het ministerie
van Defensie een gedragscode.
• Het ministerie van Defensie hanteert regels om uitzendingen van sonarsystemen te beheersen.
• De regels voor seismisch onderzoek zullen, mede naar
aanleiding van het Bruinvisbeschermingsplan (evt. in
overleg met betrokken partijen) worden aangepast.
Hierbij zullen ook de gestelde regels in aangrenzende
landen worden meegenomen in de overweging.
• Het ministerie van Defensie onderzoekt de effecten
van explosievenruiming en bekijkt mogelijkheden om
alternatieve technieken of mitigerende maatregelen te
introduceren.
Nederland kan niet eenzijdig maatregelen nemen om
scheepvaartgeluid te reguleren. De IMO heeft inmiddels
wel de eerste stappen gezet om te onderzoeken hoe
geluidproductie door (commerciële) scheepvaart kan
worden beperkt.
98 |

Haalbaarheid goede milieutoestand in 2020
Uit de initiële beoordeling (hoofdstuk 2) blijkt dat het
onderwatergeluid als gevolg van menselijke activiteiten
in de zuidelijke Noordzee flink is toegenomen. Overeenkomstig het voorzorgsprincipe is het streven om door het
stellen van voorwaarden in vergunningen te voorkomen
dat significante effecten op het ecosysteem ontstaan als
gevolg van specifieke activiteiten, zoals heien en seismisch
onderzoek.
Onduidelijk is in hoeverre het huidige achtergrondgeluid,
zoals van scheepvaart, al een probleem is, en wat het
(cumulatieve) effect is van toename van het gebruik van de
zee. Over achtergrondgeluidniveaus in de Noordzee is geen
informatie beschikbaar, omdat dit nog niet wordt gemeten.
Er zijn geen concrete aanwijzingen dat het (waarschijnlijk)
verhoogd achtergrondgeluidniveau in het Nederlands
deel van de Noordzee schadelijke gevolgen heeft. Voor de
zeezoogdiersoorten die in de Noordzee leven, kan deze
conclusie ook nog niet worden getrokken, zeker gezien
de aanwezigheid van (gevoelige) soorten als de bruinvis
in windturbineparken.228 Er komt vanaf 2014 monitoring
van onderwatergeluid. Deze zal (zoals vereist in artikel
11-2 van de richtlijn) worden opgesteld in afstemming met
andere Noordzeelanden. Maar het zal mogelijk enkele
jaren duren voor er een duidelijk beeld is. Gevalideerde
achtergrondgeluidniveaus zullen dan ook niet op zeer korte
termijn beschikbaar zijn (waarschijnlijk wel voor 2018).
Daarom is het uit voorzorg opstellen van een concreet doel
voor (cumulatie) van achtergrondgeluid op dit moment
prematuur. Tegelijkertijd stemt de recente stijging van het
aantal strandingen van bruinvissen tot zorg.

3.11.2 Milieudoelen 2020
			 (KRM, Art. 10)
• Individuele gevallen: voorkomen van schadelijke
effecten op populaties of het ecosysteemniveau, met
name op mariene fauna, als gevolg van specifieke
activiteiten zoals heien en seismisch onderzoek (Commissiebesluit, criterium 11.1).
• Achtergrondgeluid en cumulatie van effecten op
populaties of het ecosysteem: doelen in 2018, als er
meer kennis is (Commissiebesluit, criterium 11.2).

3.11.3 Beleidsopgave aanvullend op bestaand en
		 voorgenomen beleid
Vooralsnog zijn geen aanvullende beleidsopgaven voorzien
tot 2015. Echter, de mogelijkheid bestaat dat internationaal
voortschrijdend inzicht in dit beleidsterrein alsnog tot een
aanvullende beleidsopgave leidt.

3.11.4 Indicatoren

de Europese werkgroep TSG Noise samenwerken met andere
lidstaten.

			 (KRM, Art. 10)
1. Spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden
met een lage of middenfrequentie (Commissiebesluit,
criterium 11.1).
Nog te ontwikkelen indicator.
Deze indicator is gericht op het verkrijgen van een
totaalbeeld van het vóórkomen van luid impulsgeluid
en – voor het eerst – van inzicht in mogelijke cumulatieve
effecten van verschillende geluidsbronnen, vooral het
mogelijk verlies van habitat door impulsgeluid. Het gaat
in eerste instantie om de bekende luide geluidsbronnen,
zoals bouwactiviteiten (heien), seismisch onderzoek,
sonarsystemen en explosieven. Voor het verzamelen van
de gegevens zijn waarschijnlijk veelal bestaande data te
gebruiken.
2. Ononderbroken geluid met een lage frequentie (Commissiebesluit, criterium 11.2).
Nog te ontwikkelen indicator.
Deze indicator is gericht op het krijgen van inzicht in de
mogelijke (cumulatieve) effecten van verhoging van het
geluidsniveau door menselijke activiteiten, met name de
commerciële scheepvaart. Voor het kosteneffectief verzamelen van de benodigde gegevens moet een monitoringstrategie worden ontwikkeld. Voor de monitoring van
deze indicator zullen waarschijnlijk bestaande gegevens,
aanvullende metingen en nog te ontwikkelen modellen
worden gebruikt.
De twee indicatoren sluiten aan bij het advies van de door
de Europese Commissie ingestelde werkgroep Technical
Subgroup Noise.229 Doel van deze werkgroep is om praktische
toepassing van de beoordelingscriteria en suggesties
voor indicatoren uit het Commissiebesluit 2010/477/EU
voor deze descriptor mogelijk te maken. Dit gezien de
vele onduidelijkheden die er nog zijn in de kennis over
onderwatergeluid, en de noodzaak om de indicatoren uit
te werken. Nederland levert een actieve bijdrage aan deze
werkgroep. De TSG Noise heeft inmiddels de indicatoren en
te gebruiken akoestische definities eenduidig omschreven.
De indicatoren kunnen dus worden gebruikt.
Verkenning van kennishiaten
De kennis over effecten van het aanwezige geluid op de
organismen in het ecosysteem is nog beperkt. Het is niet
alleen van belang om de monitoring te richten op de
hoeveelheid aanwezig geluid, maar vooral ook om kennis
te ontwikkelen over het effect van verschillende soorten
geluid en de cumulatie daarvan. Met deze informatie kan bij
de eerste herziening van de Mariene Strategie in 2018 een
beleidskeuze worden gemaakt over aanvullende milieudoelen voor achtergrondgeluid en cumulatieve effecten.
Nu is dat nog prematuur. Bij de kennisontwikkeling en het
opstellen van het monitoringprogramma zal Nederland in

3.12 Cumulatie van effecten
Het vraagstuk van de impact van het geheel van gebruikers,
invloeden en ontwikkelingen gezamenlijk op het samenspel
binnen het mariene ecosysteem, is zeer complex. Daarbij
wordt het zuidelijk deel van de Noordzee al lange tijd intensief gebruikt, er zijn onvoldoende gegevens voor een goede
referentiesituatie. Er is internationaal al veel geïnvesteerd
in generieke instrumenten om cumulatieve effecten te
beschrijven of te voorspellen. Zoals aangegeven in paragraaf
2.4.4 ontbreekt het daarbij aan goede praktische toepasbare
methodieken.
Voor het tegengaan of voorkomen van cumulatieve
effecten, kiest het kabinet in het huidige beleid voor een
toepassingsgerichte aanpak gericht op concrete besluiten
over specifieke (combinaties) van activiteiten in relatie
tot specifieke gevoelige onderdelen van het ecosysteem.
Het voorzorgsprincipe in relatie tot de VHR is daarbij het
belangrijkste leitmotiv. Onderdeel van het huidig beleid zijn
het terugdringen van cumulatie van effecten in de Natura
2000-gebieden in de kustzone. Een voorbeeld in de Voordelta is het het terugdringen van de cumulerende effecten
van een combinatie van recreatie, visserij en zandwinning
op soorten als de zwarte zee-eend en zijn habitat en voedsel.
Een deel van de verduurzaming van het visserijbeleid is
gericht op het tegengaan van cumulatieve effecten op het
zeeleven als gevolg van herhaling van dezelfde activiteit
in hetzelfde gebied over een langere periode. Bij vergunningverlening van nieuwe activiteiten wordt in de m.e.r.
aandacht besteedt aan effecten van die activiteit op het
ecosysteem in combinatie met de andere reeds aanwezige
activiteiten in het betreffende gebied. Een voorbeeld is de
vergunningverlening voor de windturbineparken, waarbij
het totale effect van alle vergunningaanvragen is beoordeeld op effecten op vogels en zeezoogdieren. Dit is ook
staande praktijk bij de vergunningverlening voor zand‑
winning. Ook op planniveau wordt in de Plan-MER de
mogelijke cumulatieve effecten van afzonderlijke ruimtelijke besluiten beoordeeld, met in achtneming van de
verwachte autome ontwikkeling van andere activiteiten.
Dit is ook voor de ruimtelijke besluiten van het Noordzeebeleid in het Nationaal Waterplan gedaan, waarbij
is gewaarschuwd voor de combinatie van grootschalige
zandwinning in combinatie met plaatsen van grootschalige
windturbineparken dichter bij de kust in relatie tot vogels
en zeezoogdieren (zie ook paragraaf 2.2.4).
Echter, er is geen inzicht in wat het totaal aan mogelijke of
eventuele cumulatieve effecten op het mariene ecosysteem
van het Nederlands deel van de Noordzee kan zijn als

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 99

gevolg verwachte autonome ontwikkelingen en vigerend
en voorgenomen beleid. Nog los van dat ontwikkelingen in
onze buurlanden in de Noordzeeregio mogelijk van invloed
zijn.
Het kabinet wil verkennen of de hierboven beschreven
concrete toepassingsgerichte aanpak is te vertalen naar een
methodiek om op het niveau van de zuidelijke Noordzee
cumulatieve effecten van verschillende ontwikkelscenario’s
of van beleidsstrategieën te beschrijven of te voorspellen,
gerelateerd aan de descriptoren van de KRM op de middellange en lange termijn (tot 2040). Deze verkenning maakt
onderdeel uit van de actualisatie van het Noordzeebeleid
in de opvolger van het Nationaal Waterplan (Beleidsnota
Noordzee). De inzet is om deze verkenning uit te voeren in
samenwerking met de andere landen in de regio. Indien
nodig, kan dit leiden tot een bijstelling van het vigerende
integrale afwegingskader voor vergunningplichtige
activiteiten, zoals uitgewerkt in het Integrale Beheerplan
Noordzee.

3.13 Aanzet tot uitwerking van de
Mariene Strategie tot 2020
In de voorgaande paragrafen is voor alle descriptoren
geconcludeerd welke aanvullende beleidsopgave er nog ligt
boven op vigerend en voorgenomen beleid om de milieudoelen in 2020 te halen voor een goede milieutoestand.
Tevens zijn de (te ontwikkelen) indicatoren vastgesteld en
zijn de belangrijkste kennishiaten omtrent de indicatorenontwikkeling en de uitwerking van de aanvullende beleidsopgave verkend. Op basis hiervan geeft deze paragraaf een
aanzet voor de uitwerking van de Mariene Strategie Deel I in
een programma van maatregelen (3.12.1), een monitoringprogramma (3.12.2) en een kennisprogramma (3.12.3).

3.13.1 De beleidsopgave: aanzet tot een 		
		 maatregelenprogramma
Het kabinet constateert dat nationaal en internationaal,
met grote betrokkenheid van de gebruikers van de zee,
in de voorbije decennia al veel is gebeurd om de goede
milieutoestand op de Noordzee te bereiken. Dit werpt zijn
vruchten af.
Wat twee descriptoren aangaat, is de goede milieutoestand
op het Nederlandse deel van de Noordzee een feit: (a) het
minimaliseren van de effecten van nieuwe hydrografische
ingrepen en (b) vervuilende stoffen in visproducten voor
menselijke consumptie.
Het huidig regelgevend kader borgt dat deze goede
milieutoestand kan worden vastgehouden.

100 |

Voor vier descriptoren ligt de goede milieutoestand op
het Nederlands deel van de Noordzee tussen 2020 en 2027
binnen handbereik: (c) het minimaliseren van de effecten
van vervuilende stoffen en (d) eutrofiëring, (e) het risico
minimaliseren van de indringing van nieuwe exoten en
(f ) het terugdringen van de geluidsbelasting van afzonderlijke, impulsgeluid producerende activiteiten. Maar om dit
te bereiken, mag de aandacht niet verslappen. Het huidige
bronnenbeleid en het voorgenomen beleid moeten dan
wel tot de laatste letter worden uitgevoerd. Immers, in de
huidige toestand komen stikstof en enkele vervuilende stoffen nog in te hoge concentraties voor. Vooral de uitvoering
van de KRW-maatregelen, de regelgeving voor seismisch
onderzoek ten behoeve van olie- en gaswinning, en de
detonatie van oude munitie vergen de nodige aandacht.
Onduidelijk is in hoeverre het huidige achtergrondgeluid,
zoals van scheepvaart, al een probleem is en wat het
(cumulatieve) effect is van toename van het gebruik van de
zee. Concrete aanwijzigingen dat het mariene milieu schade
ondervindt van achtergrondgeluid ontbreken echter.
Op het gebied van bescherming van het mariene ecosysteem
(descriptoren biodiversiteit, voedselwebben, commerciële
vis en integriteit van de zeebodem) is van belang dat op
de Noordzee in het kader van Natura 2000 beschermde
mariene gebieden zijn/worden aangewezen (Doggersbank,
Klaverbank, Friese Front, Voordelta, Noordzeekustzone
en Vlakte van de Raan). Drie jaar na aanwijzing zijn alle
beheerplannen gereed, waarmee deze gebieden ook in
de praktijk zijn beschermd. Daarnaast is in het Nationaal
Waterplan (NWP) een integraal (ruimtelijk) afwegingskader
neergelegd, dat een duurzaam, ruimte-efficiënt en veilig
gebruik van de gehele Noordzee in evenwicht met het
mariene ecosysteem tot doel heeft. Dit kader is onlangs
geoperationaliseerd in het geactualiseerde Integraal
Beheerplan Noordzee 2015 (IBN)230, dat de doorwerking van
relevante huidige beleidskaders en regelgeving bundelt en
richting geeft aan de vergunningverlening van alle activiteiten die vergunningplichtig zijn. De Mariene Strategie
vult het afwegingskader van het NWP nader in door op het
niveau van het mariene ecosysteem doelen te stellen, in
samenhang met de kaders vanuit de Kaderrichtlijn Water
en de Vogel- en Habitatrichtlijn. De m.e.r.-plicht en het
afwegingskader zoals geoperationaliseerd in het IBN borgen
op dit moment de doorwerking van de geformuleerde
milieudoelen voldoende om aan de verplichtingen van
de KRM te voldoen. In 2014-2015 zal het IBN worden
geëvalueerd, naar aanleiding van de actualisering van het
Noordzeebeleid in de opvolger van het NWP, waarvoor de
milieudoelen en maatregelen van de Mariene Strategie
worden opgenomen, en de inwerkingtreding van de
Omgevingswet. Vooral de beheerplannen voor de Natura
2000-gebieden langs de kust zijn gericht op het tegengaan
van de combinatie en cumulatie van menselijke verstoringen. Uit de PlanMER van het NWP blijkt dat uitvoering van

Figuur 17. Aangewezen en aangemelde VHR-gebieden en KRM-zoekgebieden Centrale Oestergronden en Friese Front.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 101

het huidige beleidskader in combinatie met de voorziene
ontwikkelingen in het gebruik naar verwachting niet zal
leiden tot negatieve cumulatieve effecten op het eco‑
systeem.
Binnen het GVB en op het gebied van het terugdringen van
zwerfvuil is de afgelopen jaren al veel bereikt. De initiële
beoordeling van het mariene ecosysteem laat hiervan de
eerste positieve signalen zien. Met de huidige inspanningen
kan de goede milieutoestand in 2020 echter nog niet kan
worden gehaald. De fysieke verstoring in de vorm van
bodemberoering en bijvangsten als gevolg van – in het
bijzonder – de traditionele boomkorvisserij, blijft naar
huidig inzicht buiten de beschermde Natura 2000-gebieden
nog dermate groot dat het sterk aangetaste mariene
ecosysteem zich niet kan herstellen. De problematiek van
zwerfvuil, vooral (micro)plastics, wordt breed erkend als
een risico. Op deze terreinen is, aanvullend op het huidige
beleid, beleidsintensivering nodig om tussen nu en 2020
een duidelijke stap te zetten in de richting van een goede
milieutoestand in de nabije toekomst.
Bij de ontwikkeling van het programma van maatregelen
tussen nu en 2015 zet het kabinet in op de volgende drie
speerpunten:
1. Gemeenschappelijk visserijbeleid: het kabinet maakt
zich hard om de in Nederland ingeslagen weg van
verduurzaming van de visserij te verzilveren via de
herziening van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid
(GVB). De inzet van het kabinet in Europa is duurzaam
beheerde commerciële visbestanden, en terugdringen
van bodemberoering en bijvangsten.
2. Aanvullende bodembescherming: in aanvulling op de
implementatie van de VHR en op bovenstaande generieke
inzet voor verduurzaming van de visserij, wordt bescherming geboden aan het bodemecosysteem in de gebieden
het Friese Front en de Centrale Oestergronden. Deze
worden aangemerkt als zoekgebieden voor ruimtelijke
beschermingsmaatregelen. Binnen deze zoekgebieden
wordt in 2015 besloten over de begrenzing van de
gebieden waar ruimtelijke beschermingsmaatregelen
worden getroffen, alsmede over de aard van de te treffen
maatregelen. Hierbij worden als randvoorwaarden
meegegeven:
• de ambitie om 10 à 15 procent van het Nederlandse
deel van de Noordzee te vrijwaren van bodemberoering
(inclusief delen van de reeds aangewezen habitatrichtlijngebieden Doggersbank, Klaverbank, Noordzeekustzone en Vlakte van de Raan) en
• het tot een minimum beperken van de last voor de
visserijsector.
Verder zal bij deze bepaling rekening worden gehouden
met de verschillen in natuurwaarde van de gebieden
en met efficiency- en handhavingsoverwegingen (zoals
102 |

het concentreren in de ruimte van de opgave van VHR
en KRM). Hiervoor zal een proces worden ingericht
waarvoor ook visserijsector en natuurorganisaties worden
uitgenodigd. De maatregelen worden in GVB-kader
uitgevoerd, maar zo nodig wordt gekeken naar eventuele
andere gebruiksfuncties.
Met de bekendmaking van deze twee zoekgebieden,
aanvullend op gebieden die bescherming genieten conform de VHR en onder verwijzing naar figuur 17, wordt
invulling gegeven aan de openbaarmaking van relevante
informatie over mariene beschermde gebieden, conform
Artikel 13 lid 6 van de KRM. Als onderdeel van deze
ontwerp Mariene Strategie Deel I wordt deze informatie
ter inzage gelegd, ter uitvoering van het Waterbesluit.231
3. Zwerfvuil: in internationaal verband wordt ingezet op
het terugdringen van zwerfvuil en het verkennen van
aanwezigheid en effecten van zwerfvuil in zee, met name
van microplastics. Bij het terugdringen van zwerfvuil
richt het kabinet zich vooral op preventie. De sporen die
worden verkend zijn integrale bronaanpak, bewust‑
wording, efficiënter gebruik en hergebruik, en inzameling. Ook wordt bekeken in hoeverre opruimen haalbaar
is.
Met de inzet op de bovengenoemde speerpunten wil het
kabinet in 2020 de neergaande trend in het mariene eco‑
systeem hebben omgebogen naar herstel, en afname realiseren van zwerfvuil in het mariene milieu. Uiterlijk in 2015
vindt besluitvorming plaats over te nemen maatregelen.
Wanneer mogelijk kunnen maatregelen ook eerder ingaan.
De uitwerking van de drie speerpunten van de Mariene
Strategie zal haar beslag krijgen binnen de context van het
concept ‘groene groei’. De strategie is vooral gericht op het
benutten van kansen voor duurzame ontwikkeling en innovatie, en het versterken van ecologie en economie, samen
met de belanghebbenden op zee. Dit heeft de voorkeur
boven uitsluiten en reguleren en past in de visie van het
kabinet op de ‘groene groei’. Het sluit ook aan op het advies
van de Raden voor de Leefomgeving en Infrastructuur Een zee
van Mogelijkheden. De implementatie van de KRM maakt deel
uit van de agenda voor de Noordzee.232
Volgens de richtlijn dient het programma van maatregelen,
Mariene Strategie Deel III, op 15 juli 2015 te zijn vastgesteld
en in 2016 operationeel te zijn. Volgens de Waterwet dienen
de goede milieutoestand, de doelen en het maatregelenprogramma te worden opgenomen in de opvolger van het
Nationaal Waterplan, die in 2015 verschijnt. Na afstemming
met de Tweede Kamer treden ze in werking. Om aan te
sluiten bij de (wettelijke) termijn voor besluitvorming over
plannen volgens de Waterwet, dient het ontwerp-maat‑
regelenprogramma in de loop van 2014 gereed te komen.
Het programma zal behalve een maatregelenpakket waarin
de drie speerpunten worden uitgewerkt, een overzicht

bevatten van vigerend en voorgenomen beleid dat bijdraagt
aan de milieudoelen in 2020 teneinde de goede milieu‑
toestand te bereiken. Bij de uitwerking van de speerpunten
in een maatregelenprogramma zal een maatschappelijke
kosten-batenanalyse worden uitgevoerd.
Aandachtspunten in relatie tot de uitwerking van de Mariene Strategie
Blijvend aandachtspunt in de Mariene Strategie is dat de
inzichten op ecosysteemniveau en op soort- en habitat‑
niveau op elkaar blijven aansluiten. In 2015 wordt, mede op
basis van de bepaling van de gunstige staat van instand‑
houding, het Natura 2000-doelendocument geëvalueerd,
zoals aangekondigd in de brief aan de Tweede Kamer van
14 september 2011.233 Bij deze evaluatie wordt ook gebruikgemaakt van de laatste inzichten in het functioneren van
het ecosysteem die zijn verkregen in het kader van de inter‑
nationale implementatie van de KRM.
De uitzonderingspositie in de KRM voor militaire activiteiten (in verband met de nationale veiligheid) betreft geen
volledige vrijstelling: lidstaten dienen na te streven dat
‘militaire activiteiten worden verricht op een wijze die
verenigbaar is met de doelstellingen van de richtlijn, voor
zover dat redelijk en uitvoerbaar is’. Dus ook bij militaire
activiteiten wordt rekening gehouden met de doelstellingen
van de mariene strategie, door passende maatregelen te
nemen die niet belemmerend zijn voor bijvoorbeeld de
operationele mogelijkheden van marineschepen of de
bedrijfsvoering van Defensie (zie verder bijlage 5).

3.13.2 Aanzet tot een monitoringprogramma
Op 15 juli 2014 moet het KRM-monitoringprogramma
(Mariene Strategie Deel II) volgens de richtlijn vastgesteld
en operationeel zijn. Het KRM-monitoringprogramma is
er op gericht om de status van het mariene ecosysteem
in de loop van de tijd te beoordelen aan de hand van de
vastgestelde indicatoren. Het monitoringprogramma bevat
de vertaling van de indicatoren naar informatiebehoefte,
de vertaling van de informatiebehoefte naar empirische
meetinspanningen en de vertaling van deze empirische
meetinspanningen naar trends op de vastgestelde indicatoren. Deze trends op de vastgestelde indicatoren vormen
het fundament voor de beoordeling van het mariene
ecosysteem van ons deel van de Noordzee in relatie tot het
bereiken van de goede milieutoestand en de daartoe in
2020 te behalen doelen. In 2017-2018 zal de beoordeling
van de trends op de vastgestelde indicatoren voor het eerst
plaatsvinden ten behoeve van de tweede KRM-cyclus, en
daarna iedere zes jaar conform de beleidscyclus volgens de
KRM.
De KRM schrijft voor dat bij de specificaties en methodologische standaarden voor monitoring rekening moet
worden gehouden met de bestaande verplichtingen (zoals

KRW, VHR en GVB). Verder moet het monitoringprogramma
internationaal consistent zijn met de andere monitoringprogramma’s in de mariene subregio Noordzee. Het kabinet
zet bij het vormgeven van het KRM-monitoringprogramma
in op effectieve en efficiënte monitoring tegen redelijke
kosten. Zoveel mogelijk wordt aangesloten bij de monitoringprogramma’s van de buurlanden in onze mariene regio.
Parameters die in OSPAR-, KRW-, VHR- of GVB-verband
al worden (of zullen worden) gemeten, worden zoveel
mogelijk gebruikt. Het KRM-monitoringprogramma veronderstelt en bouwt voort op de monitoringprogramma’s die
in OSPAR-, KRW-, VHR of GVB-verband opgesteld zijn of nog
zullen worden.
Het KRM-monitoringprogramma wordt in de jaarlijkse
actualisatiecyclus voor de mariene monitoring opgenomen. In deze monitoringscyclus beziet het rijk jaarlijks
hoe zo kostenefficiënt mogelijk kan worden voorzien
in de informatiebehoefte voor het beleid en het beheer
van de Noordzee. Om ervoor te zorgen dat het KRMmonitoringprogramma in 2014 operationeel is, moeten
de empirische meetinspanningen voor het programma al
in het najaar van 2012 inzichtelijk zijn. Deze tijd is nodig
om eventueel noodzakelijke aanpassingen van bestaande
parameters door te voeren, zodat deze parameters in 2014
ook kunnen voorzien in de informatiebehoefte van de KRM.
Ieder jaar wordt bezien op welke wijze nieuwe indicatoren
en parameters, innovaties en internationale samenwerking
in het monitoringprogramma worden ingepast. Verder zal
in het kader van het op te bouwen Informatiehuis Marien
worden gewerkt aan het bij elkaar brengen en ontsluiten
van alle mariene monitoringsdata. Op termijn kan dit
Informatiehuis Marien doorgroeien tot een centrale
instantie voor de vraagarticulatie en ontwikkeling van het
monitoringprogramma en voor de daadwerkelijke inwinning van basisinformatie.
Op een aantal terreinen moeten nieuwe indicatoren worden
ontwikkeld en mogelijk bijbehorende meetinspanningen
worden verricht. Dit geldt onder meer voor de samen‑
gestelde descriptoren voor het mariene ecosysteem en de
relatief nieuwe beleidsvelden zwerfvuil en onderwater‑
geluid. De ontwikkeling van nieuwe indicatoren, inclusief
de daarbij behorende kennisontwikkeling, maken deel
uit van de kennisprogrammering zoals beschreven in de
volgende paragraaf.

3.13.3 Kennisprogrammering
De Noordzee is een marien ecosysteem dat autonoom
functioneert en reageert op natuurlijke veranderingen en
op invloeden van menselijk gebruik. Al decennialang zijn de
vele aspecten van het ecosysteem Noordzee, waaronder de
effecten van het menselijk gebruik, onderzocht. Onderzoek
wordt zowel op nationaal niveau als in internationaal en

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 103

Europees verband uitgevoerd. Dat neemt niet weg dat
niet alles bekend is van wat zich in het ecosysteem van de
Noordzee afspeelt, en ook niet alles van de effecten van het
gebruik van de zee.
Het opstellen van deze Mariene Strategie Deel I biedt
impliciet ook een totaaloverzicht van kennishiaten. Zij
zijn aan het licht gekomen bij de beschrijving van de
huidige toestand van het zeemilieu, bij het vaststellen
van de goede milieutoestand en bij het formuleren van de
milieudoelen met hun bijbehorende indicatoren. Ook bij
de voorbereiding van het KRM-monitoringprogramma en
een maatregelenprogramma komen kennishiaten naar
voren. Over de huidige toestand is nog niet alles duidelijk,
maar ook historische gegevens ontbreken over hoe de
Noordzee er honderd jaar en nog langer geleden uitzag en
hoe de gevolgen van het menselijk gebruik in het verleden
nu nog doorwerken. Het is van belang de voornaamste kennishiaten in te vullen om het KRM-monitoringprogramma
en het programma van maatregelen in de jaren 2014-2015
te kunnen opstellen, en ook voor de voorbereiding van de
tweede KRM-cyclus die start in 2018.
Prioriteiten in de kennisprogrammering
Tot aan de actualisering van de initiële beoordeling in 2017
staan de prioriteiten in de kennisprogrammering ten dienste van indicatorenontwikkeling, monitoringprogramma,
maatregelenprogramma en actualisering van de Mariene
Strategie:
• Mariene ecosysteem. Er is aanvullende kennis nodig om
indicatoren bij deze samengestelde descriptor te kunnen
ontwikkelen, dit mede in relatie tot de uitwerking van
de VHR. Daarnaast moet kennis worden vergaard over de
effecten van de belangrijkste verstoringen, waaronder
bodemberoerende visserij, en over hoe deze effecten en
mogelijke cumulatieve effecten in verschillende habitats
en soorten zijn te herkennen. Optimaal gebruik van
bestaande interdepartementale kennisstructuren (VHR,
KRW, OSPAR) ligt voor de hand.
• Zwerfvuil (waaronder microplastics). Hoge prioriteit heeft
kennis over de aanwezigheid en risico’s van microplastics.
Daarnaast vraagt meer in het algemeen de ontwikkeling
van onderzoeksprotocollen voor de uitwerking van
indicatoren voor de aanwezigheid van zwerfvuil op de
bodem en in de waterkolom de aandacht.
• Onderwatergeluid (impulsgeluid en achtergrondgeluid).
Hier gaat het om het vaststellen van de geluidsniveaus,
inclusief de temporele en ruimtelijke variaties, de
belangrijkste geluidsverstoringen, en de geluidsbronnen.
Een verkenning wordt gedaan naar (kosten)effectiviteit
van mitigerende maatregelen, waarbij met name de
mogelijkheden om geluidsemissies te voorkomen dan
wel te verminderen. Ook de effecten van verschillende
soorten geluid en de cumulatie daarvan moeten worden
onderzocht.
104 |

• Uitwerking van de drie speerpunten in maatregelen. Onderzoek
is nodig naar de (kosten)effectiviteit van mogelijke
maatregelen in het kader van het GVB, voor aanvullende
bodembescherming en voor het tegengaan van zwerfvuil.
Dit ter voorbereiding van het maatregelenprogramma dat
in de loop van 2014 in ontwerp gereed moet zijn.
• Cumulatie: beter inzicht in de cumulatie van effecten op
het mariene ecosysteem als gevolg van ontwikkelingen
in gebruik en andere externe invloeden met een doorkijk
na 2020.
De inzet van het kabinet is om in het kader van de kennis‑
programmering werk met werk te maken door maximaal
in te zetten op de aansluiting bij bestaande internationale
onderzoeksprogramma’s voor strategisch en fundamenteel
onderzoek (zoals EU-programma’s LIFE, Horizon 2020 en
Interreg). Ook op nationaal niveau is nog efficiencywinst
te boeken door betere onderlinge afstemming tussen de
kennisprogrammering van de betrokken departementen
en kennisinstituten, zowel op het gebied van toegepast,
strategisch als fundamenteel onderzoek.
Kunstmatige substraten
Nederland wil de komende jaren, onder meer in internationaal verband, verkennen hoe met kunstmatige
substraten om te gaan. Hierbij worden velerlei aspecten
betrokken, zoals de waarde voor het mariene ecosysteem
en de cultuurhistorie, de opruimplicht van afgeschreven
objecten en wrakken, de (ruimtelijke) afstemming met
andere gebruiksfuncties, kosten-aspecten en kansen voor
duurzame ontwikkelingen. Uiterlijk in 2014 neemt het
kabinet over deze thematiek een standpunt in.

3.13.4 Internationale samenhang en samenwerking
Noordzeebeleid is per definitie internationaal beleid. Zowel
het dynamische mariene ecosysteem als de gebruikers
houden zich niet aan grenzen, het ligt dan ook voor de hand
om voor kennis- en beleidsontwikkeling het internationale
speelveld op te zoeken. Daarbij ligt het bevoegd gezag voor
belangrijke gebruikersgroepen zoals de internationale
scheepvaart (IMO) en visserij (EU) op internationaal niveau
en vindt ook de totstandkoming van natuur- en milieu‑
beleid voor een belangrijk deel plaats op EU- of OSPARniveau. Omdat het Nederlandse deel van de Noordzee zeer
intensief gebruikt wordt, van groot economisch belang
is én tegelijkertijd hoge natuurwaarden kent, hecht het
kabinet grote waarde aan een effectieve inbreng in die
internationale beleidsarena’s om via die weg de invloed
op het zeegebied voor onze kust zo groot mogelijk te laten
zijn en te laten bijdragen aan de eigen nationale ambities.
De KRM verlangt ook coherentie tussen nationale mariene
strategieën.

Tabel 5. Prognose rijksuitgaven voor de uitwerking van de Mariene Strategie 2013-2020 (x 1 mln €), aanvullend op
bestaand en reeds voorgenomen beleid.
activiteit

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Beleidsontwikkeling en uitvoering
Kennis en monitoring
Coördinatie, communicatie en publieksparticipatie

0,8
2,2
0,2

1,1
2,2
0,2

0,7
2,1
0,12

0,6
2,1
0,12

1,0
1,7
0,07

1,0
1,7
0,07

1,0
1,7
0,07

1,0
1,7
0,07

1,0
1,7
0,07

Totaal

3,2

3,5

2,92

2,82

2,77

2,77

2,77

2,77

2,77

Bronnen:
• meerjarenbegroting 2012-2024 Hoofdstuk 12, I&M/DGRW: posten KRM en OSPAR (eigen middelen en BOA): 13,5 mln. (jaarreeks: 0,9 mln. 2012;
1,7 mln. 2013; 1,6 mln. 2014; 1,6 mln. 2015; 1,5 mln. per jaar voor 2016-2020 ev.)
• meerjarenbegroting IenM/RWS 2012-2024 Infrastructuurfonds: landelijke taken Watermanagement en Basisinformatie: 2,25 mln. (jaarreeks:
0,25 mln. per jaar 2012-2020)
• meerjarenbegroting EL&I, Operationeel doel 18.3, Behouden van de internationale/nationale biodiversiteit en versterken van onze natuur:
10,5 mln. (jaarreeks: 2 mln. 2012; 1,5 mln. 2013; 1 mln. per jaar voor 2014-2020).

Inzet in de voorbije periode
Nederland heeft vanaf 2008 vooral in OSPAR-verband en
in de door de Europese Commissie ingestelde werk- en
expertgroepen binnen de Common Implementation Strategy
geijverd voor zoveel mogelijk coördinatie en consistentie
tussen de afzonderlijke mariene strategieën van de lidstaten. Waar mogelijk heeft Nederland initiatieven genomen
om door samenwerking meer synergie en efficiency in de
aanpak te bereiken. In OSPAR-verband heeft een hoge mate
van informatiedeling en gezamenlijke beoordeling van de
mariene wateren plaats gevonden. Veel energie is gestoken
in het uitwisselen en de coördinatie van het verder ontwikkelen van bestaande methodieken voor het beoordelen van
de goede milieutoestand (indicatorenontwikkeling). Ook is
gewerkt aan de ontwikkeling van gecoördineerde milieudoelen en indicatoren. Onder meer is geld en menskracht
gestoken in de opkomende beleidsterreinen van mariene
zwerfvuil en onderwatergeluid, in de ontwikkeling van indicatoren voor de beoordeling van het mariene ecosysteem
en afstemming tussen OSPAR, KRM en implementatie van
de KRW in de internationale stroomgebieden. In hoofdstuk
2, paragrafen 3.4-3.11 en bijlage 2 is nader uitgewerkt welke
activiteiten tot nog toe zijn ondernomen ten behoeve van
de initiële beoordeling en het formuleren van de goede
milieutoestand, milieudoelen en de ontwikkeling van
indicatoren.
De prioriteit bij de activiteiten to nu toe lag daarbij bij
de landen in het zuidelijke deel van Noordzee tussen het
Kanaal en de Doggersbank: Denemarken, Duitsland,
Verenigd Koninkrijk, België en Frankrijk. Nederland heeft
daartoe sinds 2011 informele consultaties met de andere
Noordzee staten georganiseerd.
Inzet in de komende jaren
Zoals in voorgaande paragrafen verwoord, wil het kabinet
ook bij de verdere uitwerking van de Mariene Strategie naar
het monitoringprogramma (Mariene Strategie Deel II), het

maatregelenprogramma (Mariene Strategie Deel III), en bij
verdere ontwikkeling van de indicatoren en de daarbij
behorende kennisprogrammering, nadrukkelijk inzetten
op een internationale aanpak. De aanpak is gericht
op internationale samenwerking in het kader van de
institutionele samenwerkingsstructuren, zoals de Common
Implementation Strategy van de Europese Commissie, OSPAR,
de IMO en het GVB. Hierbij ligt de nadruk op samenwerking
met de buurlanden in de Noordzeesubregio. Het doel is
om de internationale samenhang tussen de strategieën en
efficiency bij de implementatie te versterken (ten aanzien
van maatregelen, kennisontwikkeling en monitoring) en
meer synergie te verkrijgen bij de uitvoering van verwante
EU-regelgeving. Het gaat dan vooral om de KRM, KRW, VHR
en het GVB. Dit past binnen het streven van het NWP om
tot een internationale strategie te komen voor de zuidelijke
Noordzee.
In de werkgroepen binnen Common Implementation
Strategy van de Europese Commissie worden vanaf 2013
gerichte activiteiten ontplooid om de samenhang en
effectiviteit van implementatie van de KRM verder te
bevorderen. De resultaten uit beoordeling door de
Commissie van de delen I van de mariene strategieën
van de lidstaten vormen hiervoor de basis. Hierbij wordt
nauw samengewerkt met de vier regionale zeeconventies
binnen de grenzen van de EU. In 2011-2012 is binnen OSPAR
reeds een analyse uitgevoerd naar de mate van regionale
samenhang tussen ambities in de mariene strategieën van
de verdragspartijen. Actielijsten zijn geformuleerd om
regionale coördinatie verder te vergroten.234 Belangrijk
in dit verband is het werk binnen OSPAR aan de gecoördineerde aanpak van de milieudoelen en indicatoren die
samenhangen met het mariene ecosysteem (de descriptoren
biodiversiteit, exoten, voedselwebben en integriteit van
de zeebodem) en in Europees verband de kennis- en
beleidsontwikkeling op het gebied van onderwatergeluid en
zwerfvuil. Stroomlijning van de aanpak tussen KRM, KRW,

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 105

GVB en de biodversiteitsstrategie is een ander belangrijk
aandachtspunt. Nederland zal een actieve bijdrage blijven
leveren aan de werkprogramma’s van de Europese Commissie en OSPAR.
Om de internationale inzet naar meer samenhang en
samenwerking te richten, heeft Nederland het initiatief
genomen om met de landen in de zuidelijke Noordzee
(Denemarken, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, België en
Frankrijk) een informele agenda op te stellen. Het doel is
om meer regionale afstemming tussen ambities te bereiken
en efficiency te zoeken binnen de verschillende internationale schaalniveaus waarop aan het maatregelenprogramma,
het monitoringprogramma, de indicatoren en bijbehorende
kennisprogrammering worden uitgewerkt: zuidelijke
Noordzee, OSPAR- en EU-niveau en mondiaal. De insteek is
pragmatisch, om vanuit concrete aanknopingspunten voor
samenwerking of afstemming de krachten als buurlanden te
bundelen en effectiever te opereren binnen de activiteiten
die vanuit de Europese Commissie en OSPAR worden
geïnitieerd en daar ook mede richting aan te geven. Een
volgende stap is om richting de tweede KRM-cyclus (vanaf
2018) ook de milieudoelen beter op elkaar af te stemmen.

3.14 Doorkijk na 2015
De richtlijn bepaalt dat de Mariene Strategie iedere zes jaar
wordt geactualiseerd. In de periode 2018-2021 gebeurt dit
voor de eerste keer. In 2017-2018 wordt de initiële beoordeling geactualiseerd en worden de beschrijvingen van de
goede milieutoestand, milieudoelen en indicatoren zo
nodig bijgesteld. In 2020 en 2021 volgen respectievelijk het
tweede monitoringprogramma en het tweede maatregelenprogramma. Zo kan het beleid aansluiten bij de laatste
inzichten in het ecosysteem en in de effectiviteit van beleid
en bij internationale ontwikkelingen. Hiermee wordt invulling gegeven aan het aanpassingsgericht beheer (adaptive
management) dat de richtlijn voorstaat.

3.15 Financiën
De rijksuitgaven voor de implementatie van de Mariene
Strategie van 2012 tot 2020 zijn in totaal ongeveer 26
miljoen euro. De bedragen zijn al opgenomen in de meerjarenbegroting van de ministeries van Infrastructuur en
Milieu en van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
zie ook tabel 5. De uitgaven hebben alleen betrekking op
datgene wat boven op huidig en voorgenomen beleid en
bestaande wettelijke verplichtingen nodig is om de KRM te
implementeren. Deze middelen zullen worden ingezet op
basis van nadere voorstellen gericht op: de uitwerking van
de bodembescherming Friese Front en Centrale Oestergronden, beleidsintensivering op het gebied van zwerfvuil
106 |

(inclusief microplastics), de ontwikkeling van nieuwe
indicatoren en kennisprogrammering en het genereren van
informatie uit het monitoringprogramma. Rijksuitgaven
die betrekking hebben op (uitvoering en monitoring
van) beleid dat weliswaar bijdraagt aan de opgave voor
de KRM, maar reeds binnen bestaande wettelijke kaders
vigerend is of wordt voorgenomen (zoals KRW, Natura 2000,
ASCOBANS, MARPOL), zijn niet in onderstaand overzicht
meegenomen. Ook de kosten die samenhangen met de
aanvullende beleidsopgave in het GVB in relatie tot de
KRM zullen geheel binnen het huidige vastgestelde budget
voor het GVB worden ingevuld, en zijn derhalve niet in het
overzicht meegenomen.
Het is de intentie om het nodige onderzoek te verrichten
in samenwerking met (inter)nationale kennisinstituten en
internationale en EU-onderzoekprogramma’s (Interreg- en
kaderprogramma’s). Ook is het de bedoeling om aan te sluiten bij lopende programma’s voor zowel fundamenteel als
strategisch onderzoek. Bestaande internationale verdragen
en EU- regelgeving worden gerespecteerd. Randvoorwaarde
voor de ontwikkeling van het KRM-monitoringprogramma
is dat het totale pakket van monitoringverplichtingen op de
Noordzee niet duurder wordt. De uitdaging is dan ook om
in te zetten op synergie tussen de verschillende meetinspanningsverplichtingen, op innovatie en op internationale
samenwerking in de Noordzeesubregio.
Er is een gemiddeld bedrag van 1 miljoen euro per jaar
opgenomen voor de ontwikkeling en uitvoering van
maatregelen. De exacte (maatschappelijke) kosten voor uitvoering van de aanvullende maatregelen op het gebied van
GVB, bodembescherming en zwerfvuil zijn op dit moment
nog niet te geven. Besluitvorming over het programma van
maatregelen vindt plaats in 2015. Randvoorwaarde is de
nuchtere en pragmatische aanpak: realisme, aanpak van de
grootste risico’s, de baten wegen op tegen de maatschappelijke kosten (milieudoelstellingen 2020). Het benutten van
kansen voor ontwikkeling en innovatie heeft de voorkeur
boven uitsluiten en reguleren. De voor het rijk uit maatregelen voortvloeiende kosten zullen uit de beschikbare
begrotingsmiddelen van de ministeries van IenM en EL&I
worden gedekt.

Voetnoten

209

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Aanpak
Natura 2000, nr. 230499 Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag, 14

186

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Agenda Duurzaamheid; een
groene groei-strategie voor Nederland, (Den Haag, 2011).

september 2011) 8.
210

187

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Nationaal Waterplan, 204-206.

188

Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit in

OSPAR Commission, Common Procedure for the Identification of the
Eutrophication Status of the OSPAR Maritime Area (2005).

211

European Commission, Guidance Document No. 23 on Eutrophication
Assessment in the context of European water policies (2009) 57.

verband met de implementatie en de uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie. Staatsblad nr. 330 (Den Haag, 2010) Nota van Toelichting

212

OSPAR Commission, Guidance Document No 23, 59-69

paragraaf 2.1.

213

OSPAR Commission, OSPAR MSFD Advice document on GES 7-

189

Richtlijn 2008/56/EG, preambule #27 en #44.

190

Deltares, IMARES, Determination of Good Environmental Status.

Hydrographical conditions, OSPAR Committee of the Environmental

191

Deltares, IMARES, Environmental targets and associated indicators.

214

OSPAR Commission, OSPAR MSFD Advice document on GES 7, 5-7.

192

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 1.3 en art. 3.5. G.

214a

OSPAR Commission, Finding Coommon Ground, 28.

193

Deltares, Determination of Good Environmental Status 2-3.

215

Ibidem, 6-7.

194

OSPAR Commission, MSFD advice manual on biodiversity - Approaches to

215a

OSPAR Commission, Finding Coommon Ground, 30.

determining good environmental status, setting of environmental targets and

216

Europese Commissie, Common Implementation Strategy for the Water

Impact of Human Activities (EIHA) (London, 2012) 5.

selecting indicators for Marine Strategy Framework Directive descriptors 1, 2,

Framework Directive (2000/60/EC) Technical Guidance For Deriving

4 and 6 (2011) 14-20.

Environmental Quality Standards (Brussel, 2011).

195

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 10.1 in relatie tot bijlage IV m.n. (5) & (9).

196

Richtlijn 2008/56/EG, Art. 2 en 4.

197

Richtlijn 2008/56/EG , Art. 10.1 en Bijlage IV m.n. 6.

198

Report of the OSPAR ICG-MSFD meeting 13-14 December 2011, ICG-

217

environmental status, setting of environmental targets and selecting
indicators for MSFD descriptor 8, indicator 8.2.2. (Draft) (2011).
218

MSFD(4) 11/7/1-E (London, 2012) 3.
199

OSPAR Commission, MIME 11/3/4 Approaches to determining good

Verordening (EG) nr. 1881/2006 tot vaststelling van de maximumgehalten
aan bepaalde verontreinigingen in levensmiddelen, (19 december 2006).

Revised meeting minutes of WG GES meeting 27-28 September 2011, GES

219

8/2012/2/rev. European Commission (Brussel, 2012) 4.

Verordening (EU) nr. 1259/2011 tot wijziging van Verordening (EG) nr.
1881/2006 wat betreft de maximumgehalten voor dioxinen, dioxineachtige
pcb’s en niet-dioxineachtige pcb’s in levensmiddelen, (2 december, 2011).

200

Van der Graaf et al., European Marine Strategy Framework Directive.

201

Europese Commissie, Common Understanding of (Initial) Assessment,

219a

OSPAR Commission, Finding Coommon Ground, 33.

Determination of Good Environmental Status (GES) and Establishment of

220

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Agenda duurzaamheid.

Environmental Targets (Brussel, 2010) chapter 6 and Annex 3 (Approach 3).

221

MSFD GES Technical Subgroup on Marine Litter, Marine Litter Technical

Het document is op 7-9 December 2011 geaccordeerd door het
202

Recommendations for the Implementation of MSFD Requirements (2011) 11.

informele EU-overleg Mariene Directeuren.

222

Deltares Imares, Environmental targets and associated indicators, 69.

OSPAR Commission, North-East Atlantic Environment Strategy, Strategy

223

Ibidem, 72-73.

of the OSPAR Commission for the Protection of the Marine Environment of

224

Ibidem, 70-71.

the North-East Atlantic 2010-2020, OSPAR Agreement 2010-3 (2010) 7,

225

MSFD GES Technical Subgroup on Marine Litter, Marine Litter

12, 15, 19 en 22.
203

204

Technical Recommendations, 62.

OSPAR Commission, Convention for the protection of the marine

226

Ibidem, 64.

environment of the North-East Atlantic (1992) Artikel 13.

227

LEI, Cost-effectiveness and cost-benefit analysis for the MSFD Framework for

ICES levert waarden voor SSB en Bpa en voor F en FMSY voor een

the Netherlands (2011) 96-97.

aantal commercieel beviste soorten in de Noordzee. Er is veel

227a

OSPAR Commission, Finding Coommon Ground, 34.

kennis nodig voor het berekenen van robuuste en goed onder-

228

H.J. Lindeboom et al., „Short-term ecological effects of an offshore

bouwde FMSY- en Bpa-niveaus. Die is slechts voor een beperkt aantal

wind farm in the Dutch coastal zone; a compilation, Environmental

bestanden beschikbaar. Zo is het moeilijk om rekening te houden

Research Letters, Vol. 6 nr. 3 (2011), 6.

met gemengde visserij. MSY-niveaus zijn afhankelijk van

229

Van der Graaf et al., European Marine Strategy Framework Directive, 3-4.

visserijpatronen en technieken. Wanneer deze wijzigen, zouden de

230

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Integraal Beheerplan Noordzee

231

Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit,

MSY-waarden opnieuw moeten worden berekend.

2015 (Den Haag, 2011)

205

Ibidem.

206

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,

207

Wijziging H, betreffende de invoeging van Artikel 8.1.a, lid 4.

Herziening van het gemeenschappelijk visserij beleid, Brief aan de Tweede

232

Kabinetsreactie “Een zee van mogelijkheden”, IENM/BSK-2012/6423.

Kamer referentie nr 224792 (Den Haag, 30 september 2011).

233

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Aanpak

OSPAR Commission, OSPAR‟s MSFD Advice Manual on Biodiversity,

Natura 2000, nr. 230499 Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag, 14

(2012) 59-63.
208

september 2011).

W.M.G.M. van Loon, A.J. Verschoor and A. Gittenberger, Benthic

234

OSPAR Commission, Finding common ground. Towards coherence in

Ecosystem Quality Index 2: Design and calibration of the BEQI-2 WFD metric

implementing the Marine Strategy Framework Directive in the North-East

for marine benthos in Transitional waters, Rijkswaterstaat Waterdienst

Atlantic region through the work of the OSPAR Commission (London, 2012)

rapport 4-5 (Lelystad, 2011).
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 107

108 |

Bronnen

Agreement for cooperation in dealing with pollution of the North
Sea by oil and other harmful substances, 1983, as amended by the
Decision of 21 September 2001 by the Contracting Parties to enable
the Accession of Ireland to the Agreement (Bonn, 2001).
Ainslie, M.A., et al., Assessment of natural and anthropogenic
sound sources and acoustic propagation in the North Sea,
TNO-DV 2009 C085 (2009).
Ainslie, M.A., et al., Standard for measurement and monitoring
of underwater noise, Part I: physical quantities and their units,
TNO-DV 2011 C235 (2011).
Arts, F.A., Trends en verspreiding van zeevogels en zeezoogdieren
op het Nederlands Continentaal Plat 1991 – 2008, RWS
Waterdienst BM 09.08.(2009).
Baretta-Bekker J.G., Bot P., Prins T. & Zevenboom W.,
Report on the second application of the OSPAR Comprehensive
Procedure to the Dutch marine waters, OSPAR EUC 08/2/6-E(L)
(2007).
Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het
Waterbesluit in verband met de implementatie en de uitvoering
van de kaderrichtlijn mariene strategie. Staatsblad nr. 330 (Den
Haag, 2010).
Besluit van het informele overleg van EU Mariene Directeuren,
BRNO (28-29 mei 2009).

Besluit van 4 juli 1994, houdende uitvoering van het hoofdstuk
Milieu-effectrapportage van de Wet milieubeheel (1994).
Besluit van 22 november 2007, houdende regels inzake de kwaliteit
van de bodem Staatsblad nr. 469 (Den Haag, 2007).
Besluit van 12 november 2009, nr. 09.003229 tot vaststelling van
regels inzake de organisatie en de coördinatie van de bestrijding
van schadelijke gevolgen van ongevallen op de Noordzee, (Besluit
Rampenplan voor de Noordzee 2009) Staatscourant nr.
18323 (Den Haag, 2009).
Besluit van 30 november 2009, houdende regels ter uitvoering
van de milieudoelstellingen van de kaderrichtlijn water, (Besluit
kwaliteitseisen en monitoring water 2009) Staatsblad nr.
15 (Den Haag, 2010).
Boon, A.R., et al., Monitoring and researching ecological effects
of Dutch offshore wind farms- Masterplan, Deltares (Delft,
2010).
Bos, O.G., et al, Biodiversity hotspots on the Dutch continental
shelf. A marine strategy framework directive perspective, IMARES
rapport nr. C071/11 (Wageningen, 2011).
Camphuysen C. J., Ensor K., Furness R.W., Garthe S.,
Hüppop O., Leaper G., Offringa H., Tasker M.L., Seabirds
feeding on discards in winter in the North Sea. Final report to the
European Comm., study contr. 92/3505, NIOZ-report no. 8.
Neth. Inst. for Sea Res. (Texel, 1993).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 109

Camphuysen, C.J., Siemensma, M.L., Conservationplan for
the Harbour Porpoise Phocoena phocoena in The Netherlands,
NIOZ Report Royal Netherlands Institute for Sea Research
(Texel, 2011).
CBS, Economic description of the North Sea for the Netherlands,
(Voorburg, 2010).
CBS, Environmental accounts of the Netherlands 2010,
(Voorburg, 2010).
CBS, PBL, Wageningen UR, Gewone en grijze zeehond in
Waddenzee en Deltagebied, 1959 - 2011 (indicator 1231, versie
09, 11 januari 2012). (Den Haag, 2012)
Collie, J.S. et al, ‘A quantitative analysis of fishing impacts
on shelf-sea benthos’, Journal of Animal Ecology, Vol. 69
(2000).
Commissie van de Europese Gemeenschappen, Mededeling
van de Commissie over het voorzorgsbeginsel, COM/2000/1
(Brussel, 2000).
Convention on environmental impact assessment in a
transboundary context, done at Espoo (Finland, 1991).

Deltares, IMARES, Initial Assessment, Implementation of the
Marine Strategy Framework Directive for the Dutch part of the
North Sea Background document1 (of 3) (Delft, 2011).
Deltares, IVM, Microplastic Litter in the Dutch Marine
Environment (Delft, Amsterdam, 2011).
DHV, Projectnota/MER Aanleg en zandwinning Zandmotor
Delflandse kust (Den Haag, 2010).
Die Bundesregierung, Umsetzung der MeeresstrategieRahmenrichtlinie RICHTLINIE 2008/56/EG zur Schaffung eines
Ordnungsrahmens für Maßnahmen der Gemeinschaft im Bereich
der Meeresumwelt (Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie). Entwurf
Anfangsbewertung der deutschen Nordsee, nach Artikel 8
Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie. Stand 14.10.2011 (Bonn, 2011).
Die Bundesregierung, Umsetzung der MeeresstrategieRahmenrichtlinie RICHTLINIE 2008/56/EG zur Schaffung eines
Ordnungsrahmens für Maßnahmen der Gemeinschaft im Bereich
der Meeresumwelt (Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie). Entwurf
Beschreibung eines guten Umweltzustands für die deutsche
Nordsee, nach Artikel 9 Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie. Stand
14.10.2011 (Bonn, 2011).

Council regulation (EC) No 2371/2002 of 20 December 2002 on
the conservation and sustainable exploitation of fisheries resources
under the Common Fisheries Policy (Brussels, 2002).

Die Bundesregierung, Umsetzung der MeeresstrategieRahmenrichtlinie RICHTLINIE 2008/56/EG zur Schaffung eines
Ordnungsrahmens für Maßnahmen der Gemeinschaft im Bereich
der Meeresumwelt (Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie). Entwurf
Festlegung von Umweltzielen für die deutsche Nordsee, nach Artikel
10 Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie. Stand 14.10.2011 (Bonn,
2011)..

Centraal Planbureau, Natuur- en Milieuplanbureau,
Welvaart en Leefomgeving (2006).

Duin, van C.F., et al, MER Winning suppletiezand Noordzee
2008 t/m 2012. Grontmij (Houten, 2010).

Deerenberg, C. Teal, L.R., Beare, D., Van der Wal,J.T.,
Presassessment of the impact of fisheries on de conservation
objectives of Dutch marine protected areas, , FIMPAS project
reportnumber C071/10, IMARES (2010) .

Duren, van, L. et. Al., Plan van aanpak Natuurherstelplan
Waddenzee. Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee. (2009).

‘Cost based Approach’ Europese handreiking economische
analyses KRM, §4.3

Deltares, Hydromorfologische ingrepen in de Nederlandse
kustwateren (2010)
Deltares, IMARES, Determination of Good Environmental Status.
Implementation of the Marine Strategy Framework Directive for
the Dutch part of the North Sea Background document 2 (of 3)
(Delft, 2011).
Deltares, IMARES, Environmental targets and associated
indicators. Implementation of the Marine Strategy Framework
Directive for the Dutch part of the North Sea Background document
2 (of 3) (Delft, 2011).

110 |

Ecorys, Baseline Scenario Marine Strategy Framework Directive
(Rotterdam, 2011).
Essink, K., et al., Wadden Sea Quality Status Report (2004).
EU Working Group on Economic Assessment, Economic and
Social Analysis for the Initial Assessment for the Marine Strategy
Framework Directive: the Guidance document (Brussel, 2010).
EU Working Group on Economic Assessment, Economic and
Social Analysis for the Initial Assessment for the Marine Strategy
Framework Directive: the Guidance document (Brussel, 2010).

European Commission, Communication from the Commission
to the Council and the European Parliament on the role of the CFP
in implementing an ecosystem approach to marine management,
[SEC(2008) 449] (Brussels, 2008).

Franeker, van, J.A., Fulmar Litter EcoQO Monitoring in the
Netherlands 1979-2008 in relation to EU Directive 2000/59/EC on
Port Reception Facilities Report C027/10, IMARES (Wageningen,
2010).

European Commission, Guidance Document No. 23 on
Eutrophication Assessment in the context of European water
policies (2009)57.

Franeker, van, J.A., ‘Monitoring plastic ingestion by the
northern fulmar Fulmarus glacialis in the North Sea’
Environmental Pollution, nr. 159/10 (2011) 2609-2615.

Europese Commissie, Besluit van de Commissie van 1 september
2010 tot vaststelling van criteria en methodologische standaarden
inzake de goede milieutoestand van mariene wateren 2010/477/
EU (Brussel 2010).

Geelhoed, S.C.V., van Polanen Petel, T., Zeezoogdieren op
de Noordzee. Achtergronddocument bij Natuurverkenning 2011.
WOt-werkdocument 258 (Wageningen 2011).

Europese Commissie, Common Understanding of (Initial)
Assessment, Determination of Good Environmental Status (GES)
and Establishment of Environmental Targets. (Brussel, 2010).
Guidance adopted by EU Marine Directors, Warsaw,
7-9 December 2011.
Europese Commissie, Common Implementation Strategy for the
Water Framework Directive (2000/60/EC) Technical Guidance For
Deriving Environmental Quality Standards (Brussel, 2011).
Europese Commissie, Mededeling van de Commissie aan het
Europees Parlement en de Raad voor de instandhouding en het
beheer van het haaienbestand, Commissiebesluit 2009/40, §
3.3, 9 (Brussel, 2009).
Europese Commissie, Aanbeveling van de Commissie
van 17 maart 2010 betreffende de monitoring van
perfluoralkylverbindingen in levensmiddelen (2010/161/EU)
(Brussel, 2010).
Federale overheidsdienst. Volksgezondheid, veiligheid van
de voedselketen en leefmilieu. Initiële beoordeling voor de
Belgische mariene wateren. Kaderrichtlijn Mariene Strategie – Art
8, lid 1a & 1b (Brussel, 2012).
Federale overheidsdienst. Volksgezondheid, veiligheid van
de voedselketen en leefmilieu. Socio-economische analyse
van het gebruik van de Belgische mariene wateren en de aan de
aantasting van het mariene milieu verbonden kosten. Kaderrichtlijn
Mariene Strategie – Art 8, lid 1c (Brussel, 2012).
Federale overheidsdienst. Volksgezondheid, veiligheid van
de voedselketen en leefmilieu. Omschrijving van de Goede
Milieutoestand & vaststelling van Milieudoelen. Kaderrichtlijn
Mariene Strategie – Art 9 & 10 (Brussel, 2012).
European Environment Agency. European habitat type
hierarchical view. EUNIS Website.
http://eunis.eea.europa.eu/habitats-code-browser.
jsp?expand=A#level_A

Gils, van, J. & Friocourt, Y., Doelbereik KRW stoffen in de
Noordzee - deel 2 : scenarioberekeningen, Deltares rapport
Z4441, (Delft, 2009).
Goss-Custard J. D., et al., ‘When enough is not enough:
shorebirds and shellfishing’, The Royal Society (2003).
Graaf, van der, et al., European Marine Strategy Framework
Directive - Good Environmental Status (MSFD GES): Report of the
Technical Subgroup on Underwater noise and other forms of energy
(2012).
Goudswaard P.C., Perdon K.J., Jol J., Kesteloo J.J., van
Zweeden C. & Troost K., Schelpdieren in de Nederlandse
kustwateren. Bestandsopname 2011. Imares rapport C094/11
(2011).
Hislop, J.R.G., Changes in North Sea gadoid stocks, ICES
Journal of Marine Science’, vol. 53, nr. 6 (1996).
HM Government, UK Initial Assessment and Proposals for Good
Environmental Status, Marine Strategy Framework Directive
consultation (London, 2012).
Hueting, R., Nieuwe Schaarste en Economische Groei
(Amsterdam, Brussel, 1974).
ICES Advisory Commission, Report of the Working Group
on Elasmobranch Fishes, ICES CM 2010/ACOM (June 2010,
Portugal).
ICES, Report of the ICES Advisory Committee 2011. Book VI, the
North Sea stocks (2011).
ICES, Report of the Planning Group on Recreational Fisheries
Surveys (PGRFS) ICES CM 2011/ACOM:23 (Spain, 2-6 May
2011).
ICES, Sandeel advice for the North Sea (2011).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 111

International Maritime Organization, Noise from commercial
shipping and its adverse impacts on marine life- Report of the
Correspondence Group, IMO MEPC 61/19 (2010).
International Maritime Organization, International
Convention for the Prevention of Pollution From Ships, 1973 as
modified by the Protocol of 1978 (MARPOL 73/78).
International Maritime Organization, International
Convention for the control and management of ships ballast water
& sediment (London, 2004).
International Maritime Organization, Guidelines for the
Control and Management of Ships’ Biofouling to Minimize the
Transfer of Invasive Aquatic Species (London, 2011).
International Maritime Organisation, Prevention of Pollution
by Garbage from Ships (2011).
Internationale Rijncommissie, Aktionsprogramm ‘Rhein’ 8
Rheinministerkonferenz (Straatsburg,
1987).
Jak, R.G., et al, Instandhoudingsdoelen Natura 2000-gebieden
Noordzee, IMARES rapport nr. C065/09 (Wageningen, 2009).
Kabinetsreactie “Een zee van mogelijkheden”, IENM/BSK2012/6423.
Keijser X., van der Veeren R.J.H.M., Economic and social
analyses for the Marine Strategy Framework Directive. Part 1: Initial
Assessment (2011)
Kaiser, M.J. et al, ‘Modification of marine habitats by
trawling activities: Prognoses and solutions’, Fish and
Fisheries, Vol. 3 (2002).

Lengkeek, W., et al., Een beschermde status voor wrakken in de
Noordzee?, Bureau Waardenburg rapport nr 11-160 (2011).
Lindeboom, H.J., et al., Ecologische atlas Noordzee ten behoeve
van gebiedsbescherming (Wageningen, 2008).
Lindeboom, H.J. et al., Gebiedsbescherming Noordzee:
habitattype, instandhoudingsdoelen en beheermaatregelen, WOt
werkdocument 114 (2008).
Lindeboom, H.J., et al., ‘Short-term ecological effects of an
offshore wind farm in the Dutch coastal zone; a compilation’,
Environmental Research Letters, Vol. 6 nr. 3 (2011).
Lindeboom, H.J., Geurts van Kessel, A.J.M & Berkenbosch,
A., Gebieden met bijzondere ecologische waarden op het
Nederlands Continentaal Plat Rapport RIKZ 2005.008 en
Alterra Rapport nr. 1109, paragraaf 3.5. (2005).
Loon, van, W.M.G.M., Verschoor A. J. and A Gittenberger
A., Benthic Ecosystem Quality Index 2: Design and calibration of
the BEQI-2 WFD metric for marine benthos in Transitional waters,
Rijkswaterstaat Waterdienst rapport 4-5 (2011).
‘Marine Accounts Approach’, Europese handreiking
economische analyses KRM,§2.3.
Ministerie van Defensie, Defensie Duurzaamheidsnota (Den
Haag, 2009)
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, Aanpak Natura 2000, nr. 230499 Brief aan de Tweede
Kamer (Den Haag, 14 september 2011).

Kater, B. et al, Seismisch onderwatergeluid op het NCP, Arcadis
(2011).

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, Herziening van het gemeenschappelijk visserij beleid,
Brief aan de Tweede Kamer referentie nr 224792 (Den Haag, 30
september 2011).

Keijser, X., Van der Veeren, R.J.H.M. Economic and social
analyses for the Marine Strategy Framework Directive. Part 1: Initial
Assessment (2011). 				

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Agenda
Duurzaamheid; een groene groei-strategie voor Nederland, (Den
Haag, 2011).

Koeman J. H., Veen J., Brouwer E., Huisman de Brouwer
L. and Koolen J. L., ‘Residues of chlorinated hydrocarbon
insecticides in the North Sea environment’, Helgol. Wiss.
Meersunters 17 (1968).

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Meer waarde uit
afval. DP 2011048374. Brief aan de
Tweede Kamer (Den Haag, 25 augustus 2011).

KRW-stroomgebiedbeheerplannen 2009-2015.
LEI, Cost-effectiveness and cost-benefit analysis for the MSFD
Framework for the Netherlands (2011).
LEI, The current cost of avoiding degradation of the Dutch North
Sea Environment (Den Haag 2010).
112 |

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Motie en
Toezeggingen Scheepvaart. IenM/BSK-2011/118115. Brief aan de
Tweede Kamer (Den Haag, 26 september 2011).
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Onderzoek VI
kunststof verpakkingsafval uit huishoudens Brief aan de Tweede
Kamer DP2011036919 (Den Haag, 2011).

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Toekomstagenda
Milieu en Waterbeleid, Kamerstuk 30 535 en 27 625, nr. 13 Brief aan
de Tweede Kamer (Den Haag, 20 december 2007).
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Vierde Nationaal
Milieubeleidsplan, Kamerstuk 27801 nr. 77 Brief aan de Tweede
Kamer (Den Haag, 29 juni 2011).
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nota van Antwoord Naar aanleiding van de terinzagelegging van de Ontwerp Mariene
Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020 deel I (Den Haag, 2012)
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Biodiversiteit beleidsvoornemen Invasieve Exoten, kamerstuk 26
407 nr. 27 Biodiversiteit, Brief aan de Tweede Kamer (Den Haag,
12 oktober 2007).
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Natura 2000 Doelendocument (Den Haag, 2006).

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat
Dienst Noordzee, Integraal Beheerplan Noordzee 2015.
Mitra, A., Chatterjee C., Mandal, F.B., ’Synthetic Chemical
Pesticides and Their Effects on Birds’ Research Journal of
Environmental Toxicology (2011) Vol. 5.
Mouat, J., Lozano, R.L., Bateson, H., Economic impacts of
marine litter (2010).
MSFD GES Technical Subgroup on Marine Litter, Marine
Litter Technical Recommendations for the Implementation of
MSFD Requirements (2011).
Olsen O.T., The Piscatorial Atlas of the North Sea, English and St.
George’s Channels. Taylor and Francis, (London, 1883).
Oostenbrugge, H. van, Bartelings, H., Buisman, F.C.,
Verspreidingskaarten voor de Noordzee – methodiek en toepassing
Natura 2000-gebieden, Rapport 2010-066 (LEI Den Haag,
2010).
OSPAR Commission, Het verdrag voor de bescherming van
het mariene milieu van de noord-oost Atlantische Oceaan
(het OSPAR verdrag) (Parijs, 22 september 1992).

Ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij,
Profieldocument Natura 2000 (Den Haag, 2008).
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Doelen en maatregelen
Rijkswateren, (Den Haag, 2009) aldaar deeldocumenten
Waterlichamen Zeeuwse kust, Hollandse kust, Noordelijke
Deltakust, Waddenkust en zeekust.
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Noordzeeactieplan,
Nationaal Uitvoeringsdocument Derde
Noordzeeministerconferentie, Tweede Kamer vergaderjaar
1990-1991, 21 884.
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat
Dienst Noordzee, Om kwetsbare zee- en deltagebieden te
beschermen, Capaciteitsnota 2006-2010 (Rijswijk, 2006).
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat
Dienst Noordzee, Samenwerkingsregeling Bestrijding
Kustverontreiniging Rijkswaterstaat-diensten, (Rijswijk, 2007).
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Beheerplan Voordelta,
(Den Haag, 2008).

OSPAR Commission, Trends in atmospheric concentrations
and deposition of nitrogen and selected hazardous substances to
the OSPAR maritime area. Draft CAMP Assessment, ASMO
09/6/2-E (2008).
OSPAR Commission, Assessment of the environmental impact of
underwater noise (2009).
OSPAR Commission, Bergen Statement, §§ 11- 13. Strategy of the
OSPAR Commission for the Protection of the Marine Environment
of the North-East Atlantic 2010–2020, Agreement 2010-3 (2010),
§ 3, §§ 13- 14.
OSPAR Commission, Common Procedure for the Identification
of the Eutrophication Status of the OSPAR Maritime Area.
OSPAR Commission, Convention for the protection of the marine
environment of the North-East Atlantic (1992) Artikel 13.

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Nationaal Waterplan
(Den Haag, 2009).

OSPAR Commission, Finding Common Ground - towards
regional coherence in implementing the Marine Strategy
Framework Directive in the north-east Atlantic region through the
work of the OSPAR Commission (London, 2012)

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat
Dienst Noordzee, Draft Monitoren zwerfvuil, 2005-2010
(2011).

OSPAR Commission, Marine Litter. Preventing a sea of plastic.

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Rijkswaterstaat,
Waterbase (2012) Webapplicatie: http://live.waterbase.nl.

OSPAR Commission, MIME 11/3/4 Approaches to determining
good environmental status, setting of environmental targets and
selecting indicators for MSFD descriptor 8, indicator 8.2.2. (Draft)
(2011).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 113

OSPAR Commission, MSFD advice manual on biodiversity Approaches to determining good environmental status, setting of
environmental targets and selecting indicators for Marine Strategy
Framework Directive descriptors 1, 2, 4 and 6 (2011).
OSPARCommission, North-East Atlantic Environment Strategy,
Strategy of the OSPAR Commission for the Protection of the
Marine Environment of the North-East Atlantic 2010-2020,
OSPAR Agreement 2010-3 (2010).
OSPAR Commission, Nutrients in the Convention Area Assessment of Implementation of PARCOM Recommendations
88/2 and 89/4 (2008).
OSPAR Commission, OSPAR Decision 2000/3 on the Use of
Organic-Phase Drilling Fluids (OPF) and the Discharge of OPFContaminated Cuttings (2000).
OSPAR Commission, OSPAR MSFD Advice document on GES
7- Hydrographical conditions, OSPAR Committee of the
Environmental Impact of Human Activities (EIHA) (London,
2012).
OSPAR Commission, OSPAR’s MSFD Advice Manual on
Biodiversity, (2012).
OSPAR Commission, Overview of the impacts of anthropogenic
underwater sound in the marine environment (2009).

Planbureau voor de Leefomgeving, Noordzee en Waddenzee:
natuur en beleid, Achtergronddocument bij de Natuurbalans
2008 (Bilthoven/Den Haag, 2008).
De Raden voor de Leefomgeving en Infrastructuur, Een
zee van mogelijkheden. Het versterken van de maatschappelijke
betekenis van de Noordzee (Den Haag, 2011).
Report of the OSPAR ICG-MSFD meeting 13-14 December 2011,
ICG-MSFD(4) 11/7/1-E (London, 2012).
Regulation (EC) No 80/2009 of the European Parliament
and of the Council of 14 January 2009 on a Code of
Conduct for computerised reservation systems and
repealing Council Regulation (EEC), No 2299/89 (2009).
Revised meeting minutes of WG GES meeting 27-28 September
2011, GES 8/2012/2/rev. European Commission (Brussel,
2012) .
Royal Haskoning, PlanMER Ontwerp Nationaal Waterplan
(Nijmegen, 2009).
Rijksoverheid website, Bescherming in natuurgebieden
(2012). http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/natuur/
bescherming-in-natuurgebieden (2012).
Rijksoverheid, Atsma pleit voor uniforme meetmethode kunststof
verpakkingsafval binnen EU (Den Haag, 9 februari 2011).

OSPAR Commission, Quality Status Report (2010).
OSPAR Commission, Report on the second application of the
OSPAR Comprehensive Procedure to the Dutch marine waters
(2008).
OSPAR Commission, Towards the 50% reduction target
for nutrients. Assessment of Implementation of PARCOM
Recommendations 88/2 and 89/4, Publication 372/2008
(London, 2009).
OSPAR Commission, Trends in waterborne inputs. Assessment
of riverine inputs and direct discharges of nutrients and selected
hazardous substances to the OSPAR maritime area in 1990-2006,
Publication 448/2009 (London, 2009).
OSPAR Commission, Towards the 50% reduction target
for nutrients. Assessment of Implementation of PARCOM
Recommendations 88/2 and 89/4, Publication 372/2008.,
(London, 2009).
Planbureau voor de Leefomgeving, Natuurkwaliteit en
biodiversiteit van de Nederlandse zoute wateren (Den Haag/
Bilthoven 2010).

114 |

Richtlijn 2000/59/EG van het Europees Parlement en de Raad van
27 november 2000 betreffende havenontvangstvoorzieningen voor
scheepsafval en ladingresiduen (Brussel, 2000).
Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad
tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen
betreffende het waterbeleid (Brussel 23 oktober 2000).
Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad
tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen
betreffende het beleid ten aanzien van het mariene milieu
(Kaderrichtlijn mariene strategie) (Brussel, 17 juni 2008).
Richtlijn 79/409/EEG van het Europese Parlement en de Raad
tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen
betreffende het beleid ten aanzien van het behoud van de
vogelstand (vogelrichtlijn) (Brussel, 2 april 1979).
Richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de
behandeling van stedelijk afvalwater (Brussel, 1991).
Richtlijn 92/43/EEG van het Europese Parlement en de Raad tot
vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen
betreffende het beleid ten aanzien van de instandhouding van de
natuurlijke en wilde flora en fauna (Habitatrichtlijn) (Brussel, 21
mei 1992).

Richtlijn 91/676/EG van de Raad van 12 december 1991inzake de
bescherming van water tegen verontreiniging van nitraten uit
agrarische bronnen (Brussel, 1991).
Richtlijn 96/61/EG van de Raad van 24 september 1996 inzake
geïntegreerde preventie en bestrijding van verontreiniging
(Brussel, 1996).
Richtlijn 96/82/EG van de Raad van 9 december 1996 betreffende
de beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij
gevaarlijke stoffen zijn betrokken (Brussel, 1996).

Taal, C. et al, Visserij in cijfers 2010, LEI rapport 2010-057
(Wageningen, 2010).
Tasker, M.L., et al., Task Group 11 Report Underwater noise and
other forms of energy (JRC/ICES 2010).
Tasker, M.L., et al., ‘The impacts of fishing on marine
birds’, ICES Journal of Marine Science (2000) 531-547.
Tasker, M. L., Furness, R. W., ‘Estimation of food
consumption by seabirds in the North Sea’, ICES Cooperative
Research Report, Vol. 216 (1996).

Richtlijn 2001/42/EG van het Europees Parlement en de Raad van
27 juni 2001 betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het
milieu van bepaalde plannen en programma’s (Brussel, 2001).

Tasker, M.L. et al., Task Group 11 Report Underwater noise and
other forms of energy (JRC/ICES 2010).

Richtlijn 2001/81/EG van het Europese Parlement en de Raad van
23 oktober 2001 inzake nationale emissieplafonds voor bepaalde
luchtverontreinigende stoffen (Brussel, 2001).

TNS NIPO, Beleving van de Noordzee: Een kwantitatieve
consultatie onder Nederlandse burgers over de Noordzee
(Amsterdam, 2011)

Richtlijn 2008/98/EG van het Europees Parlement en de Raad van
19 november 2008 betreffende afvalstoffen en tot intrekking van
een aantal richtlijnen (Brussel, 2008).

TNS NIPO, Enquete zeesportvisserij 2006, Algemene situatie en
zeebaarsvisserij (Amsterdam, 2007).

Röckmann C., Quirijns F., Overzee H. van, Uhlmann S.,
Discards in fisheries – a summary of three decades of research at
IMARES and LEI. Report number C068/11. Report IMARES
(IJmuiden, Wageningen, 2011).
Rozemeijer, M.J.C., Graafland, M., Effecten van zandwinning
2007 op de Natura2000-gebieden Voordelta en Noordzeekustzone
vanuit het perspectief van de Natuurbeschermingswet. Bijlage
RWS Noord-Holland (2007).
Statement on the Ecosystem Approach to the
Management of Human Activities “Towards an Ecosystem
Approach to the Management of Human Activities”,
First Joint Ministerial Meeting of the Helsinki and OSPAR
Commissions (JMM), Bremen: 25 - 26 June 2003, Record of
the meeting, Annex 5.
Slabbekoorn, H., et al., ‘A noisy spring: the impact of
globally rising underwater sound levels on fish, Trends in
Ecology and Evolution’ Trends in Ecology and Evolution (2010).
Smit, C. J., et al., ‘Birds, mussels, cockles and shellfish
fishery in the Dutch Wadden Sea: How to deal with
low food stocks for eiders and oystercatchers?’ Marine
Biodiversity, Vol. 29, Nr. 1/6 (Frankfurt am Main 1998).
Steenbergen,J. et al., To manage or not to manage? Discussion
Paper on brown shrimp (Crangon crangon) fisheries (IMARES
2011).

Trilateral Seal Expert Group, Aerial surveys of grey seals in the
Wadden Sea in 2010-2011: Continued growth, through birth and
immigration.
Tulp I., Leijzer T., van Helmond A.T.M., Overzicht Wadvisserij
Deelproject A bijvangst garnalenvisserij, IMARES, rapport nr.:
C102/10 (IJmuiden, 2010).
UNEP, About Marine Litter (2011). http://www.unep.org/
regionalseas/marinelitter/about/default.asp
Veeren, van der, R., Dekking, W., Kostenterugwinning van
waterdiensten in Nederland (2008) Wanless S., et al., ‘Low
energy values of fish as a probable cause of a major
seabird breeding failure in the North Sea’ MARINE ECOLOGY
PROGRESS SERIES, Vol. 294 (2005).
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Focusprogramma
Zwerfafval, BAMM/U201000025
Lbr. 10/003 Brief aan de leden t.a.v. het college en de raad
(2010).
Verordening 2371/2002/EG van het Europese Parlement en
de Raad tot vaststelling van een kader voor communautaire
maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van de
instandhouding en duurzame exploitatie van de visbestanden
in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid (het
gemeenschappelijk visserijbeleid) (Brussel, 2002).
Verordening (EG) Nr. 782/2003 Van het Europees Parlement en
de Raad van 14 april 2003 houdende een verbod op organische
tinverbindingen op schepen (Brussel, 2003).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 115

Verordening (EG) Nr. 812/2004 van de Raad van 26 april 2004 tot
vaststelling van maatregelen betreffende de incidentele vangsten
van walvisachtigen bij de visserij en tot wijziging van Verordening
(EG) nr. 88/98 (Brussel, 2004).

De Wilde, P.A.W., Berghuis E.M., en Kok. A., ’Structure and
energy demand of the benthic community of the Oyster
Ground, central North Sea’, Netherlands Journal of Sea
Research, vol. 18(1984).

Verordening (EG) nr. 882/2004. Verordening (EG) nr. 882/2004
van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004
inzake officiële controles op de naleving van de wetgeving
inzake diervoeders en levensmiddelen en de voorschriften inzake
diergezondheid en dierenwelzijn.

www.noordzeeloket.nl

Verordening (EG) nr. 396/2005 van het Europees Parlement en de
Raad van 23 februari 2005 tot vaststelling van maximumgehalten
aan bestrijdingsmiddelenresiduen in of op levensmiddelen en
diervoeders van plantaardige en dierlijke oorsprong en houdende
wijziging van Richtlijn 91/414/EG van de Raad (2005).

http://www.iksr.org/index.php?id=298&L=2.

Verordening (EG) Nr. 396/2005 van het Europees Parlement en de
Raad van 23 februari 2005
tot vaststelling van maximumgehalten aan
bestrijdingsmiddelenresiduen in of op levensmiddelen
en diervoeders van plantaardige en dierlijke oorsprong en
houdende wijziging van Richtlijn 91/414/EG van de Raad.
Verordening (EG) nr. 1881/2006 van de commissie van 19 december
2006tot vaststelling van de maximumgehalten aan bepaalde
verontreinigingen in levensmiddelen.
Verordening (EU) nr. 1259/2011 van de Commissie van 2 december
2011 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1881/2006 wat betreft
de maximumgehalten voor dioxinen, dioxineachtige pcb’s en nietdioxineachtige pcb’s in levensmiddelen.
Verordening (Euratom) nr. 3954/87 van de Raad van 22 december
1987 tot vaststelling van maximaal toelaatbare niveaus van
radioactieve besmetting van levensmiddelen en diervoeders ten
gevolge van een nucleair ongeval of ander stralingsgevaar (Brussel,
1987).
Walkek Strather, J., ‘Shelly clay dredged from the Dogger
Bank’, Quarterly Journal of the Geological Society, Vol. 64 (1912).
Wanless S., et al., ‘Low energy values of fish as a probable
cause of a major seabird breeding failure in the North Sea’,
Marine Ecology Series Vol. 294 (2005).
Wet van 13 juni 1979, houdende regelen met betrekking tot een
aantal algemene onderwerpen op het gebied van de milieuhygiëne.
Wet van 25 mei 1998, houdende nieuwe regelen ter bescherming
van natuur en landschap, (Natuurbeschermingswet 1998).

116 |

www.walvisstrandingen.nl.
www.zandmotor.nl.

Afkortingen

ASCOBANS Agreement on the Conservation of Smal Cetaceans
BDC
Biodiversity convention
BEQI-2
Benthische ecosysteem kwaliteits index-2
Bpa
Spawning Stock Biomass precautionary assessment
BSK
Bestuurskern van IenM
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
CIS
Common Implementation Strategy van de EU voor de KRM
COBAM
Is binnen OSPAR de intersessionele correspondentie groep voor de coördinatie van biologische beoordeling
en monitoring (ICG-COBAM)
CoG
Coordination Group of OSPAR
COMPP
Common Procedure for the Identification of the Eutrophication Status of the OSPAR Maritime Area (2005).
EC
Europese Comissie
EcoQO
Ecological Quality Objective: ecologische kwaliteitstreefwaarde binnen OSPAR
EEG
Europese Economische Gemeenschap
EG
Europese Gemeenschap
EEZ
Exclusieve Economische Zone
EU
Europese Unie
EUCC
Europese Coastal & Marine Union
EUNIS
European Nature Information System
EUROSTAT Eurostat is the statistical office of the European Union situated in Luxembourg.
EL&I
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Ff-wet
Flora en faunawet
FIMPAS
Fisheries Measures in Marine Protected Areas
FMSY
Fish Mortalityat MSY
fte
fulltime equivalent
GES
Good Environmental Status
GMT
Goede milieutoestand
GVB
Gemeenschappelijk Visserijbeleid
HR
Habitatrichtlijn
IB
Initiële Beoordeling
IBN 2015 Integraal Beheerplan Noordzee 2015
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 117

ICES
IDON
IenM
IMO
IPPC
JRC
KRM
KRW
KW
LEI
MARPOL
MER
m.e.r.
MRL
MSFD
MSY
MTR
MW
NAP
NWP
Nb-wet
NCP
NGO
OIM
OWN
OSPAR

International Council for the Exploration of the Sea
Interdepartementaal Directeurenoverleg Noordzee
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
International Maritime Organization
Intergovernmental Panel on Climate Change
Joint Research Centre of the EU
Kaderrichtlijn Mariene strategie
Kaderrichtlijn Water
Kilowatt is 1000 watt
Landbouw Economisch Instituut
International Convention for the Prevention of Pollution from Ships
Milieueffectrapport (het rapport met de beschrijving van de milieueffecten)
milieueffectrapportage (de procedure)
Maximale Residu Limiet
Marine Strategy Framework Directive
Maximal Sustainable Yield / Maximaal Duurzame Oogst
Maximaal Toelaatbaar Risico
Megawatt, 1 miljoen Watt
Nieuw Amsterdams Peil, referentie voor de waterstand in Nederland
Nationaal Waterplan
Natuur beschermingswet 1998
Nederlands Continentaal Plat
Niet-gouvernementele Organisatie
Overleg Infrastructuur en Milieu
Overlegorgaan Water en Noordzee
Oslo-Parijs Conventie. OSPAR-Verdrag: verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan
PAC’s
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
PCB
Polychloorbifenyl
PBL
Planbureau voor de Leefomgeving
Plan-MER Milieueffectrapport (het rapport met de beschrijving van de milieueffecten dat onderdeel is van een milieu
plan of programma)
PUR
Polyurethaan
RWS
Rijkswaterstaat
SSB
Spawning Stock Biomass
TCPM
Tris(4-chlorophenyl)methanol en -methaan
TBT
Tributyltin
UNCLOS
United Nations Convention on the Law of the Sea
UNECE
United Nations Economic Commission for Europe
VHR
Vogel- en Habitatrichtlijn
VN
Verenigde Naties
VR
Vogelrichtlijn
Zbt
Zoute baggertoets

118 |

Bijlagen

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 119

120 |

Bijlage 1 Overzicht van
internationale verdragen
en regelgeving en hun
relatie met de descriptoren
van de KRM

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 121

Internationaal van
kracht (j/n)

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Effect in KRM
descriptor(en)

Effect(en) op goede
milieutoestand

Informele naam

ja

ja

ja

bijna alle

Bevordert de mariene milieudoelen door regulering van
milieutoezicht, activiteiten,
onderzoek etc.

UN Convention on the Law
of Non-Navigational Uses
of International Watercourses.

nee

ja

Instrumentarium
was bij
ratificatie al
afdoende

1,4,5,8,9,10

Bevordert duurzaam gebruik
van rivieren. Dit draagt bij
aan het mariene milieu van
de kustwateren en rest van
de zee.

Convention on Fishing
and Conservation of Living
Resources of the High Seas,
1958.

ja

ja

ja

1,3,4,(6)

Beoogt het mariene eco‑
systeem te behouden voor
de “High Seas”.

Verdrag /
EU-wetgeving

UNCLOS

Verenigde Naties
UN Convention on the Laws
of the Sea, 1982.

International Convention
on Load Lines, 1966.

LL

ja

ja

ja

1,4,6,8

Beschermt het ecosysteem
tegen scheepsrampen en
daardoor indirect tegen
milieurampen.

Convention on the International Regulations for
Preventing Collisions at
Sea, 20-10-1972.

COLREG

ja, 15-071977

ja

ja

1,4,6

Beschermt het ecosysteem
tegen scheepsrampen en
daardoor indirect tegen
milieurampen.

International Convention
for Safe Containers, 1972.

CSC

ja, 6-91977

ja

ja

1,4,6,8

Bescherming van het
mariene ecosysteem door
voorkoming van milieurampen door slechte / lekkende
etc. containers.

International Convention
for the Safety of Life at Sea,
01-11-1974.

SOLAS

ja, 25-051980

ja

Ja

1,4,6

Beschermt het ecosysteem
tegen scheepsrampen en
daardoor indirect tegen
milieurampen.

Convention on the International Maritime Satellite
Organisation, 03-09-1976.

INMERSAT

ja, 16-071979

ja

nee

1,4,6

Beschermt met navigatievoorschriften het ecosysteem
tegen scheepsrampen en
daardoor indirect tegen
milieurampen.

The Torremolinos International Convention for
Safety of Fishing Vessels,
1977.

SFV

nee

ja

Ja

1,4,6

Beschermt het ecosysteem
door veiligheidvoorschriften
aan boord van grotere vissersschepen tegen scheepsrampen en voorkomt daardoor indirect milieurampen.

122 |

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Effect in KRM
descriptor(en)

Effect(en) op goede
milieutoestand

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Internationaal van
kracht (j/n)
ja, 28-041984

ja

ja

1,4,6

Veiligheid door geschoold
personeel op schepen kan
scheeps- en milieurampen
voorkomen.

International Convention
on Standards of Training,
Certification and Watchkeeping for Fishing Vessel
Personel, 07-07-1995

STCW-F

ja

ja

ja

1,4,6

Veiligheid door geschoold
personeel op schepen kan
scheeps- en milieurampen
voorkomen.

Convention concerning the
Protection of the World
Cultural and Natural Heritage, 1972.

World
Heritage
Convention

ja, 17-121975

ja

ja

1,4,6,(7)

Bevordering behoud van cultureel en natuurlijk erfgoed.

Convention on Wetlands of
International Importance
especially Waterfowl Habitat, 12-02-1971.

Verdrag van
RAMSAR

ja, 21-121975

ja

ja

1, 10

Vooral vogels in de territoriale kustwateren. Vogelbeschermingsgebieden.

ja

nee

nee

-6

Bescherming historische
onderwater vindplaatsen,
wrakken.

UN Frammework Convention on Climate Change
(UNFCCC, 1992.

ja, 21-031994

ja

ja

1,4

Bevordert stabilisatie van het
broeikaseffect en daarmee
het mariene milieu.

Kyoto Protocol to the
UNFCCC, 1992.

ja, 16-022005

ja

ja

1,4

Bevordert stabilisatie van het
broeikaseffect op mariene
milieu.

Convention on Biological
Diversity,1992.

ja, 29-121993

ja

ja

1,3

Bevordert het mariene
ecosysteem en o.a het duurzaam gebruik van biologisch
materiaal (ook vis)

Cartegena Protocol on Biosafety to the Convention on
Biological Diversity, 2000.

ja, 11-092003

ja

ja

1,3,4

Gaat negatieve effecten van
biotechnologie op zee tegen.

ja, 01-111983

ja

ja

1,(4)

Beschermt trekkende dieren
o.a. vogels.

Informele naam
STCW

Verdrag /
EU-wetgeving
International Convention
on Standards of Training,
Certification and Watchkeeping for Seafarers, 1978.

UNESCO

Treaty on the Protection
of Underwater Cultural
Heritage, 2001.

UNEP

Convention on the Conservation of Migratory Species
of Wild Animals, 1979.

Verdrag van
Bonn / CMS

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 123

Effect(en) op goede
milieutoestand

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

ja

ja

1,2
(indirect)

Beschermt bijzondere soorten en beperkt introductie
van exoten

Basel Convention of the
Protection of Transboundary Movements of
Hazardous Wastes and
their Disposals, 1992.

Basel convention

ja, 05-051992

ja

Via
EU-recht

1,4,8,9, 10

Beschermt het mariene
milieu tegen lozingen en
afval.

Vienna Convention for the
Protection of the Ozone
layer, 1985.

ja, 22-091988

ja

Via
EU-recht

1,4

Beschermt het mariene
milieu.

Montreal Protocol to the
Vienne Convention on
Substance that Deplete the
Ozone Layer, 1987.

ja, 01-011989

ja

Via
EU-recht

1,4

Beschermt het mariene
milieu.

ja, 17-052004

ja

ja

1,4,8,9

Beschermt het mariene
milieu tegen de effecten
van POP (Persistent Organic
Pollutant)

ja, 24-022004

ja

Via
EU-recht

1,4,8,10

Beschermt het mariene
milieu tegen gevaarlijke
stoffen.

Convention on Long-Range
Trans-boundary Air Pollution, 1979

ja, 16-031983

ja

ja

1,4,8

Beschermt het hele milieu
inclusief het mariene.

Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary
Context, Espoo verdrag of
EIA), 1991.

ja, 10-041997

ja

Ja

1,4,7

Regelt MER’s en het informeren en consulteren van staten
onderling voor activiteiten
op zee.

ja, 06-101996

ja

Ja

1,4,8

Richt zich op nationale
maatregelen ter versterking
van ecologische beheer van
grensoverschrijdend oppervlaktewater.

ja, 19-042000

ja

Ja

1,4,6,8

Beschermt het milieu bij
negatieve grensoverschrijdende industriële ongevallen.

Stockholm Convention
on Persistent Organic Pollutants, 2001.

Stockholm
convention

Rotterdam Convention on
the Prior Informed Consent
Procedure for Hazardous
Chemical and Pesticides in
International Trade, 1998.

Effect in KRM
descriptor(en)

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Internationaal van
kracht (j/n)
ja, 01-071975

Informele naam
CITES

Verdrag /
EU-wetgeving
Convention on International Trade in Endangered
Species Wild Fauna and
Flora, 1973.

UNECE

Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses
and International Lakes,
1992.
Convention on the Transboundary Effects of Industrial Accidents, 1992.

124 |

Helsinki
verdrag

Internationaal van
kracht (j/n)

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Effect in KRM
descriptor(en)

Effect(en) op goede
milieutoestand

Informele naam

ja, 30-102001

ja

Ja

1,4

Is van invloed op de relatie
burger - overheid mede in
het milieurecht.

ja, 01-061982

ja

Ja

Alle

Opm. Zorgt op voor faciliterende acties zoals onderwijs
etc. ten behoeve van het
behoud van flora en fauna.

International Plant Protection Convention, 1977.

ja, 04-041991

ja

Ja

2

Beschermt het milieu tegen
import van exoten.

Code of Conduct for Responsible fisheries, 1995.
Straddling Stocks.

ja, 11-122001

ja

Niet
direct, wel
inspiratie
voor NL en
EU-beleid

3

Bevordert duurzame visserij.

ja, 02-101983

ja

Ja

1,4,6, 8,10

Bedoelt verontreinigingen
vanaf schepen te reguleren.

ja, 06-051975

ja

Ja

1,4,6,8

Reguleert het recht van
staten om bij olie verontreinigingen in te grijpen.

Verdrag /
EU-wetgeving

Aarhus
Convention

Convention on Access to
Information, Public Participation in Decision-making
and Access to Justice Environment Matters, 1998.
Council of Europe
Convention on the Conservation of European Wildlife
and Natural Habitats.

FAO

Verontreiniging van het
Milieu
International Convention
for the Prevention of Pollution from Ships, 1973,
modified by protocol of
1978.

MARPOL

International Convention
Relating to Intervention
on the High Seas in Cases
of Oil Pollution Casualties
(INTERVENTION), 1969.
Convention on the Prevention of Marine Pollution by
Dumping of Wastes and
Other Matter (LC), 1972.

London
Convention

ja, 30-081975

ja

Ja

1,4,6, 8,10

Bedoelt verontreinigingen
vanaf schepen te reguleren.

International Convention
on Oil Pollution Preparedness, Response and
Cooperation, 1990.

ORPC

ja, 13-051995

ja

Ja

1,4,6, 8

Reguleert de samenwerking
tussen partijen en lidstaten
bij milieurampen.

International Convention
on the Control of Harmful
Anti-Fouling Systems on
Ships, 2001.

AFS

ja

ja

Ja

1,2,4,6, 8

Beschermt het milieu door
verbod op enige anti-fouling
stoffen etc. wat gerelateerd
is aan aanvoer van exoten.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 125

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Effect in KRM
descriptor(en)

Effect(en) op goede
milieutoestand

Internationaal van
kracht (j/n)

ja

Ja

2

Beschermt het milieu tegen
de komst van exoten.

Convention relating to
Civil Liability in the Field
of Maritime Carriage of
Nuclear Meterial,17-121971.

NUCLEAR

ja, 15-071975

ja

nee

1,4,6

Regelt de aansprakelijkheid
voor schade bij vervoer van
radioactieve stoffen.

Convention on Limitation
of Liability for Maritime
Claims, 1976.

LLMC

Ja

1,4,6

Regelt de aansprakelijkheid
voor schade afhankelijk van
het scheepstonnage.

Informele naam

nee

Verdrag /
EU-wetgeving

Ballastwater verdrag

International Convention for the Control and
management of Ship’s Ballast Water and Sediments,
2004.
Aansprakelijkheid (er zijn
meer onder IMO)

Regionale maritieme
verdragen
Convention for the
Protection of the Marine
Environment of the NorthEast Atlantic, 1992.

OSPAR

ja, 25-031998

ja

ja

Alle

Bevordert het hele mariene
ecosyteem door het verschaffen van o.a. een juridisch kader.

Agreement for Cooperation
in Dealing with Pollution
of the North Sea by Oil an
other harmful Substances,
1983.

Bonn Overeenkomst

ja, 01-091989

ja

ja

1,4,6,8

Regelt de opsporing en
samenwerking tussen landen
bij olie- en andere verontreinigingen.

Agreement on the Conservation of Seals in the Wadden Sea, 1990. Onderdeel
Bonn Overeenkomst

Overeenkomst
Zeehonden
Waddenzee

ja, 01-101991

ja

ja

1

Draagt bij aan de biodiversiteit en instandhouding van
de soort.

Agreement on the Conservation of Small Cetaceans,
1992. Onderdeel Bonn
Overeenkomst.

ASCOBANS

ja

ja

ja

1

Draagt bij aan de biodiversiteit en instandhouding van
de soort.

Agreement on the
Conservation of AfricanEurasian Migratory
Waterbirds,15-08- 1996.
Onderdeel Bonn Overeenkomst.

EAWA

ja

ja

ja

1

Draagt bij aan de biodiversiteit en instandhouding van
de soort.

126 |

Internationaal van
kracht (j/n)

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Effect in KRM
descriptor(en)

Effect(en) op goede
milieutoestand

Informele naam

Verdrag /
EU-wetgeving

SALVAGE

ja

ja

ja

1,4,6

Regelt beloning v minimaliseren van milieuverontreinigingen bij scheepsongelukken.

nee

ja

ja

1,4,6

Regelt de verwijdering van
scheepswrakken die een
negatief effect hebben op het
milieu.

ja

4, 8, 9

Beschermt mariene milieu
tegen kans op incidentele
vervuiling met gevaarlijke
stoffen

Diversen
28-04-1989 IMO Salvage

Nairobi International
Convention on Removal of
Wrecks, 2007.

International Maritime
Dangerous Goods Code.

IMDG Code

EU-wetgeving
Verordening (EG) nr.
1881/2006

ja

ja

ja

4, 9

Beschermt mariene milieu
tegen vervuiling i.h.a. en
commerciële visproducten voor consumtie in het
bijzonder

Verordening (EU)
nr. 1259/2011

ja

ja

ja

4, 9

Beschermt mariene milieu
tegen vervuiling i.h.a. en
commerciële visproducten voor consumtie in het
bijzonder

Verordening (EG)
nr. 396/2005

ja

ja

ja

4, 9

Beschermt mariene milieu
tegen vervuiling i.h.a. en
commerciële visproducten voor consumtie in het
bijzonder

Verordening (Euratom)
nr. 3954/1987

ja

ja

ja

4, 9

Beschermt mariene milieu
tegen vervuiling i.h.a. en
commerciële visproducten voor consumtie in het
bijzonder

EU Commissiebesluit
2010/477/EU

ja

ja

ja

Alle

Beschermt mariene milieu
tegen vervuiling i.h.a. en
commerciële visproducten voor consumtie in het
bijzonder

EC Council regulation
2371/2002

ja

ja

ja

3

Bevordert duurzame visserij

EU Commissiebesluit
2009/40

ja

ja

ja

1

Beschermt bedreigde haaien
soorten

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 127

Effect(en) op goede
milieutoestand

Effect in KRM
descriptor(en)

Vastgelegd in NL
wetgeving (j/n)

Door Nederland
geratificeerd (j/n)

Internationaal van
kracht (j/n)

Informele naam

Verdrag /
EU-wetgeving
Richtlijn 2000/60/EG (KRW)

Kaderrichtlijn Water

5, 8, 9

Beschermt o.m. mariene
milieu tegen vervuiling en
eutrofiering

Richtlijn 2006/7/EG

Zwemwaterrichtlijn

5, 8

Helpt marien milieu te
beschermen tegen vervuiling

Richtlijn 2008/56/EG (KRM)

Kaderrichtlijn mariene
strategie

ja

ja

ja

alle

Betreft volledige bescherming van het mariene milieu

Richtlijn 79/409/EEG, 1979

Vogel
richtlijn

ja

ja

ja

1,6

Beschermt biodiversiteit/
soorten

Richtlijn 92/43/EEG, 1992

Habitat
richtlijn

ja

ja

ja

1, 6

Beschermt biodiversiteit/
soorten en habitats

128 |

Bijlage 2 Internationale
afstemming Mariene Strategie

Na aanvaarding van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie in
2008 heeft Nederland het initiatief genomen om in OSPAR
de discussie op gang te brengen over hoe de structuur en
werkwijze van de OSPAR-Commissie kunnen worden
verbeterd en aangepast. Het doel was te kunnen voldoen
aan de eis in de richtlijn dat lidstaten binnen regionale zee‑
verdragen de implementatie met elkaar afstemmen en op
dat vlak ook samenwerken met derde landen. Hierover zijn
afspraken gemaakt tijdens de OSPAR-Ministersconferentie
op 23-24 september 2010 in Bergen, Noorwegen. Dit heeft
geresulteerd in een hergroepering van thematische
comités en in een nieuwe OSPAR-Coördinatiegroep. Die
Coördinatiegroep stuurt, en voert de regie bij ‘horizontale’
onderwerpen, waaronder de samenwerking voor en
afstemming van de KRM-implementatie. Nederland heeft
zich hiervoor sterk ingezet en veel initiatieven ontplooid,
onder andere bij de totstandkoming van het OSPAR Quality
Status Report 2010. In 2010 en 2011 organiseerde Nederland
workshops voor afstemming rond zwerfafval op zee, en
over biodiversiteitsindicatoren en -monitoring, onder‑
werpen die erg in ontwikkeling zijn. Eerder al – in 2009
– werd in Nederland een workshop gehouden over de
ecosysteembeoordeling van cumulatieve effecten van
menselijke activiteiten op zee.

werkgroepen zorgen voor de afstemming tussen de 27
lidstaten van onderwerpen die van belang zijn voor de
implementatie van de richtlijn. De activiteiten zijn vooral
gericht op een gezamenlijk begrip van het vormgeven van
de goede milieutoestand, de milieudoelen en de rappor‑
tages aan de Europese Commissie, en op het uitvoeren van
sociaal-economische analyses. Ook kennisontwikkeling en
monitoring zijn belangrijke onderwerpen voor
toekomstige stappen in de implementatie van de richtlijn.
Nederland is op alle gebieden actief geweest in de EU
CIS-groepen. Nederland heeft menskracht en geld ingezet
om de beleidsontwikkelingen voor onder andere onderwatergeluid en zwerfvuil in goede banen te leiden.
Daarnaast kent de EU de formele besluitvorming in het
regelgevend comité ex. Art. 25, KRM. Daarin heeft
Nederland met toepassing van een risk-based approach een
belangrijke bijdrage geleverd aan de uitwerking van het
begrip goede milieutoestand.
Het onderstaande overzicht markeert de belangrijke
stappen die in beide internationale kaders zijn gezet en
waaraan Nederland actief heeft bijgedragen.

Een ander traject dat van belang is voor de internationale
afstemming, is de totstandkoming van de Common
Implementation Strategy (CIS) van de Europese Commissie en
de lidstaten van de KRM. Het informele EU marienedirecteurenoverleg stuurt dit proces aan. De strategische
mariene coördinatiegroep en de daaronder ressorterende
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 129

Periode

Actie

Juni 2008

Naar aanleiding van een door Nederland geïnitieerde workshop in mei 2008 besloot de OSPARCommissie een proces in gang te zetten voor de herziening van de OSPAR-structuur en werkwijze in
verband met de gecoördineerde implementatie van de KRM.

Mei 2009

Oprichting EU Common Implementation Strategy onder het informele mariene-directeurenoverleg.

September 2010

OSPAR-Ministersconferentie in Bergen Noorwegen. Aanvaarding van de ministersverklaring en NorthEast Atlantic Environment Strategy, en aanpassing van de werkstructuur van de OSPAR-Commissie om als
platform te kunnen dienen voor de internationale afstemming van de implementatie van de KRM in
de mariene regio en subregio.235 Publicatie OSPAR Regional Implementation Framework for the EU Marine
Strategy Framework Directive, MSFD Road Map.
Publicatie OSPAR Quality Status Report 2010 mede als basis voor de afstemming van door landen op te
stellen KRM initiële beoordelingen van de huidige milieutoestand.
EU: aanvaarding Commissiebesluit criteria en methodologische standaarden voor de omschrijving van
de goede milieutoestand met inbegrip van een kader waarbinnen de criteria worden toegepast.

Oktober 2010

Eerste bijeenkomst OSPAR-Coördinatiegroep (CoG) en Intersessionele Correspondentiegroep KRM in
verband met de organisatie van het werk voor internationale afstemming.

Juni 2011

OSPAR: ontwikkeling door comités en werkgroepen, en rapportage via CoG aan de OSPAR-Commissie
van adviesdocumenten over methoden voor de omschrijving van de goede milieutoestand, het vaststellen van milieudoelen en de selectie van daarbij behorende indicatoren.
EU: rapportage aan Mariene Directeuren van een handreiking voor methoden van economische en
sociale analyse benodigd voor de initiële beoordeling van de toestand van het mariene milieu.

Augustus – december
2011

Informele bilaterale afstemming met de buurlanden België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk over
de in ontwikkeling zijnde Nederlandse Mariene Strategie en de strategieën van onze buurlanden.

December 2011

OSPAR: voorlopige afronding van adviesdocumenten voor alle kwalitatief beschrijvende elementen
voor de omschrijving van de goede milieutoestand, het vaststellen van milieudoelen en de selectie
van daarbij behorende indicatoren.

Februari – maart 2012

Afronding eerste afstemmingsronde tussen OSPAR-verdragspartijen over ontwerpomschrijvingen van
goede milieutoestand en ontwerpmilieudoelen en bijbehorende indicatoren.
EU: aanvaarding door Mariene Directeuren van een handreiking voor het gemeenschappelijk begrip
van de initiële beoordeling, de omschrijving van de goede milieutoestand en de vaststelling van
milieudoelen (Artikelen 8, 9 en 10, KRM).
Verdere afronding van eerder genoemde OSPAR-adviesdocumenten en een aanzet tot een afgestemde ‘high level’ tekst voor de omschrijving van de goede milieutoestand op het niveau van de mariene
regio. Tevens een aanzet voor verder werk in OSPAR in de tweede implementatieronde 2012-2018 van
de KRM.

Juni 2012

OSPAR-rapport over de resultaten van de regionale coördinatie implementatie KRM.236

235
OSPAR Commission, Bergen Statement, §§ 11- 13. Strategy of the OSPAR Commission for the Protection of the Marine Environment of the North-East Atlantic2010–2020,
Agreement 2010-3 (2010), § 3, §§ 13- 14.

OSPAR Commission, Finding Common Ground - towards regional coherence in implementing the Marine Strategy Framework Directive in the north-east Atlantic region through the
work of the OSPAR Commission (London, 2012)
236

130 |

Bijlage 3 Overzicht
participatieproces

De manier van participeren is hieronder per groep kort
beschreven.

netsbesluit. Van alle Noordzeesectoren zijn belanghebbenden vertegenwoordigd: de visserij, scheepvaart, natuur en
milieu, waterbouwers, offshore industrie en recreatie. In
2010 zijn ook nog drie workshops met een brainstorm‑
karakter gehouden over de initiële beoordeling en de
goede milieutoestand, om deskundigen met zoveel mogelijk kennis en expertise te laten discussiëren over deze
onderwerpen. Daarnaast is waar nodig bilateraal overlegd
met afzonderlijke belanghebbenden.

Ad1 De belanghebbenden
De bij de Noordzee betrokken partijen zijn officieel vertegenwoordigd in het Overleg Infrastructuur en Milieu (OIM,
tot 2011 Overlegorgaan Water en Noordzee OWN geheten),
een rijksbreed belanghebbendenoverleg over water en
Noordzeezaken, waarvan het ministerie van Infrastructuur
en Milieu het secretariaat voert. In het OIM regulair geven
belanghebbenden eenmaal per jaar advies over de KRMproducten. Dit advies gaat naar de staatssecretaris.
In maart 2010 is in het OIM een oproep gedaan om een
kerngroep KRM op te richten, met belanghebbenden die
meer in detail willen meedenken en praten over de totstandkoming van de initiële beoordeling, goede milieutoestand, milieudoelen en indicatoren. Deze kerngroep is
vanaf 6 mei 2010 zeven keer bijeengekomen om de voortgang, producten en beleidslijn van de Mariene Strategie
te bespreken. Dit proces was gericht op joint fact finding
gedurende de totstandkoming van de wetenschappelijke adviezen van Deltares en IMARES voor de verschillende componenten van de Mariene Strategie Deel I, en op
goede afstemming tijdens het vervaardigen van het kabi-

Ad 2 De burgers
De vereniging Kust & Zee is een samenwerkingsverband
van de Nederlandse en Belgische leden en lidorganisaties
van de Europese Coastal & Marine Union (EUCC). Kust & Zee
wil een rijke, gezonde en aantrekkelijke kust en zee voor
zowel mens als natuur realiseren, waar behoud, gebruik,
beheer en ontwikkeling samengaan. De vereniging beheert
in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu
een tentoonstelling over de KRM op de Pier van
Scheveningen. Elke twee maanden wisselt het onderwerp.
Over de onderwerpen worden films gemaakt en speciale
filmavonden gehouden. Tijdens vakanties zijn er speciale
themadagen, bijvoorbeeld een strandopruimdag in de
zomer of een duurzame kerstmarkt. De tentoonstelling
heeft ook vaste onderdelen en er is zeer veel educatief
materiaal voor kinderen.
TNS-NIPO heeft een onderzoek uitgevoerd over de beleving van de Noordzee door burgers. In het onderzoek
Beleving van de Noordzee: Een kwantitatieve consultatie onder
Nederlandse burgers over de Noordzee zijn 600 burgers geënquêteerd. In de steekproef zijn hun kennis van en affiniteit

Aan het participatieproces voor de totstandkoming van de
Mariene Strategie Deel I nemen drie groepen deel:
1. De belanghebbenden
2. De burgers
3. De ‘insprekers’

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 131

met de Noordzee bekeken. Ook kregen zij verschillende
milieuproblemen voorgelegd met de vraag prioriteiten aan
te geven in mogelijke oplossingen voor die problemen en
consequenties daarvan.
Ad 3 Insprekers
Van 25 mei tot en met 5 juli 2012 heeft de Mariene Strategie zes weken ter inzage gelegen. Tijdens dit proces kregen
burgers en buurlanden de mogelijkheid kennis te nemen
van het document en eventueel hun zienswijze in te brengen op de Mariene Strategie.
De vergaderingen/gebeurtenissen van het proces tot nu
toe, zijn hieronder weergegeven. Indien er een verslag
bestaat, is dit per gebeurtenis aangegeven.

Kalendarium
Datum

Vergadering / gebeurtenis

Verslag

19-01-10
03-03-10
06-05-10
10-06-10
06-07-10
27-09-10
25-11-10
27-01-11
11-03-11
01-05-11
26-05-11
02-09-11
22-09-11
18-11-11
29-02-12
25-05-12

Workshop over de initiële beoordelin
OWN regulier: voorstel voor OWN-kerngroep
OWN kerngroep: bespreken commentaar advies Deltares/IMARES IB
1e workshop GMT
OWN kerngroep: bespreken commentaar advies Deltares/IMARES IB
2e workshop GMT
OWN kerngroep: bespreken advies Deltares/IMARES GMT
OWN regulier: bespreken Mariene Strategie en economische analyse
OWN kerngroep: bespreken Mariene Strategie en economische analyse
Opening KRM-tentoonstelling Pier van Scheveningen
OWN kerngroep: bespreken advies Deltares/IMARES IB en GMT
Uitkomen rapport TNS-NIPO Beleving van de Noordzee
OWN kerngroep: bespreken Mariene Strategie versie 1
OWN kerngroep: bepreken Mariene Strategie versie 2
OIM regulier: bespreken conceptontwerp-Mariene Strategie
Terinzagelegging Mariene Strategie

V
V
V
V
V
V
V
V
V

132 |

V
V
V
V
V
V

Bijlage 4 Initiële beoordeling
in buurlanden

België237,238
In vergelijking met het Nederlandse deel van de Noordzee
(ruim 57.000 km2) is het Belgische deel van de Noordzee
klein (3.454 km2). Het open Belgische deel van de Noordzee kenmerkt zich door drukke internationale zeeroutes.
Verder wordt het intensief gebruikt voor haven‑
activiteiten, windmolenparken, visserij, zand- en grindwinning, maricultuur, baggeren en verspreiden van
baggerspecie, militaire activiteiten, pleziervaart, enzovoorts. De diepte is maximaal 45 m en de bodem bestaat
uit sediment in langgerekte zandbanken, met enkele
schelpen- en grindbanken. Het kustwater staat onder
invloed van de rivieren Seine, Schelde, Rijn en Maas.
De leefgemeenschappen van sedimentbodems vertonen
grote jaarlijkse veranderingen. In de laatste twee decennia
zijn door introductie van exoten belangrijke verschui‑vingen opgetreden in de samenstelling van het bodemleven.
Grindbanken vertonen van oudsher een hoge biodiversiteit. De soortensamenstelling is door bodemberoerende
menselijke activiteiten aanzienlijk veranderd. Op kunstmatige harde substraten, zoals kustverdedigingswerken en de
palen van windmolens, leeft een (verarmde) afspiegeling
van de soorten van de Franse en Engelse Kanaalkusten.

De gehalten aan voedingsstoffen zijn hoger dan de
OSPAR-beoordelingswaarden, hoewel het fosfaat belangrijk is afgenomen. Afname van stikstof zal moeten voortkomen uit verdere reductie van aanvoer vanaf het land,
met behulp van bestaand beleid. De kustwateren van het
Belgische deel van de Noordzee zijn volgens de criteria van
OSPAR een eutrofiëringsprobleemgebied door hoge algenconcentraties.
Voor een groot aantal chemische stoffen liggen de concentraties in water van het Belgische gedeelte van de
Noordzee beneden de grenswaarden. Uitzonderingen zijn
TBT en sommige PAK’s. In sediment is de toestand van de
gemeten stoffen in 86 procent van de gevallen goed en in
14 procent ongunstig. In 55 procent van de gevallen is geen
enkele trend te zien en in 38 procent een duidelijke neergaande trend. Voor mariene organismen is de toestand
voor de gemeten stoffen goed in 64 procent van de gevallen en ongunstig in 36 procent. In 86 procent van de gevallen is er geen trend, en voor de zes PCB’s is er een afname
van de concentraties in de spierweefsels van bot. De waargenomen aanvoer van gevaarlijke stoffen vanaf land vertoont duidelijk een dalende trend. De illegale lozingen van
koolwaterstoffen door schepen zijn in tien jaar tijd met de
helft verminderd.

Federale overheidsdienst. Volksgezondheid, veiligheid van de voedselketen en leefmilieu. Initiële beoordeling voor de Belgische mariene wateren. Kaderrichtlijn Mariene
Strategie – Art 8, lid 1a & 1b (Brussel, 2012).
237

Federale overheidsdienst. Volksgezondheid, veiligheid van de voedselketen en leefmilieu. Socio-economische analyse van het gebruik van de Belgische mariene wateren en de aan de
aantasting van het mariene milieu verbonden kosten. Kaderrichtlijn Mariene Strategie – Art 8, lid 1c (Brussel, 2012).
238

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 133

De visserij gebruikt voornamelijk de boomkor en is gericht
op platvissoorten. De visserij-inspanning is de laatste
decennia gedaald. Voor het kabeljauwbestand bestaat een
herstelplan, maar de Belgische vloot vist slechts een fractie van het quotum op, als bijvangst. Anadrome vissen die
op de lijst staan van de Habitatrichtlijn zijn sterk achteruit
gegaan in Belgische wateren, vooral door problemen in de
rivieren.
De Belgische kust is te veel verstoord om zeehonden‑
kolonies te kunnen herbergen, al komen gewone en grijze
zeehonden wel voor in de Belgische wateren. De aantallen
bruinvissen zijn in de laatste decennia toegenomen. Bijvangst in staand want wordt beschouwd als de belangrijkste menselijke bedreiging voor deze soort.
Visetende zeevogels die niet afhankelijk zijn van visserijafval zijn tussen 2005 en 2008 toegenomen, wat duidt op
een betere beschikbaarheid van prooivissen.
In de Belgische kustwateren zijn zo’n honderd soorten
exoten gesignaleerd. Vier soorten blijken echte invasieve
soorten, die tegenwoordig dominant aanwezig zijn in de
mariene kusthabitats: de Amerikaanse zwaardschede Ensis
directus, de Japanse oester Crassostrea gigas, de NieuwZeelandse zeepok Elminius modestus en het muiltje Crepidula
fornicata.
Menselijke activiteiten waaraan een grote invloed op de
kwaliteit van het ecosysteem wordt toegeschreven, zijn
vooral bodemverstorende activiteiten zoals visserij, aggregaatwinning, baggeren en baggerstort, en kunstmatig
hardsubstraat, zoals windturbineparken. Deze parken hebben overigens ook positieve effecten op de productiviteit
en biodiversiteit van het ecosysteem.

Populaties zeezoogdieren zijn relatief stabiel. De meeste
zeevogelsoorten hebben geprofiteerd van beschermingsmaatregelen in de tweede helft van de vorige eeuw.
Momenteel gaat het broedsucces van enkele soorten die
ver op zee foerageren door een combinatie van factoren
achteruit.
Effecten van diverse menselijke activiteiten op bodem‑
habitats, vooral op sediment, zijn wijdverbreid. De intensiteit van de activiteiten is weinig veranderd in de laatste
tien jaar. Plankton wordt beïnvloed door temperatuur‑
stijging en niet zozeer door direct menselijk ingrijpen.
Ongeveer zestig soorten exoten hebben zich in de wateren
van het Verenigd Koninkrijk gevestigd; het is onduidelijk
welk deel significante invloed heeft op de kwaliteit van het
ecosysteem.
Eutrofiëring is beperkt tot enkele kleinere gebieden, waar
overigens wel maatregelen gelden om de problematiek
terug te dringen.
Concentraties van gevaarlijke stoffen zijn in het algemeen
gedaald, maar zijn in kustgebieden vaak nog boven beoordelingswaarden waarbij risico’s voor organismen niet zijn
uit te sluiten. Vaak zijn dit historische verontreinigingen,
maar ook worden nieuwe synthetische stoffen gevonden.
Volgen van de concentraties in de tijd is nodig om even‑
tueel signalen te kunnen afgeven dat additionele maatregelen gewenst zijn. Olielozingen van productieplatforms
zijn gedaald door maatregelen voor productiewater.
Onbedoelde lozingen komen onregelmatig voor en grotere
lozingen maakten opruimacties noodzakelijk. Zwerfvuil op
stranden wordt als een probleem gezien. Er is relatief
weinig bekend over afval op de zeebodem en in de waterkolom, al worden als gevolg van stroming en wind ophopingen gevonden.

Verenigd Koninkrijk239
Het zeegebied van het Verenigd Koninkrijk is groot
(867.400 km2) en fysisch, chemisch en biologisch bijzonder
gevarieerd. De huidige kennis is veelal ontoereikend. De
Initiële beoordeling is gebaseerd op de nationale gebiedsevaluatie Charting Progress 2. Het zeegebied is in acht
subregio’s opgedeeld.
Visbestanden zijn verbeterd door reductie van de visserijdruk, maar de meeste bestanden zijn nog niet op veilige
niveaus. Gevoelige soorten, zoals kraakbeenvissen, diepzeevissen en trekvissen staan in het bijzonder onder druk.
239

Over onderwatergeluid is nog te weinig bekend om een
goede beoordeling te maken. Toegenomen bouwactiviteit
op zee heeft wel geleid tot hogere belasting van impulsief geluid. Het is niet bekend of met veranderingen in de
intensiteit van zeescheepvaart ook het achtergrondgeluid
is veranderd.

Duitsland240
Het Duitse deel van de Noordzee beslaat een oppervlakte
van 41.300 km2, dat is iets kleiner dan het Nederlandse

HM Government, UK Initial Assessment and Proposals for Good Environmental Status, Marine Strategy Framework Directive consultation (London, 2012).

Die Bundesregierung, Umsetzung der Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie RICHTLINIE 2008/56/EG zur Schaffung eines Ordnungsrahmens für Maßnahmen der Gemeinschaft im
Bereich der Meeresumwelt (Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie). Entwurf Anfangsbewertung der deutschen Nordsee, nach Artikel 8 Meeresstrategie-Rahmenrichtlinie. Stand 14.10.2011
(Bonn, 2011).
240

134 |

deel. Geomorfologisch vertoont het overeenkomsten met
het Nederlandse deel en ook dit deel van de Noordzee
wordt intensief gebruikt. Het Duitse deel van de Waddenzee valt onder de werkingssfeer van de KRM; dit geldt niet
voor het Nederlandse deel.
De Duitse Initiële beoordeling is gebaseerd op bestaande
rapportages onder de VHR, KRW, OSPAR en Trilateral
Wadden Sea Cooperation. Deze kunnen, vanwege kennishiaten, niet alle aspecten van de gevraagde toestandsbeoordeling onder de KRM afdekken. Er is een semikwantitatieve en beschrijvende beoordeling gemaakt van
de huidige toestand: het Duitse deel van de Noordzee
heeft in het algemeen de goede milieutoestand nog niet
bereikt.

den gezien als de belangrijkste factoren die de populaties
onder druk zetten.
Voor de beoordeling van zeevogels heeft alleen het TWSC
een toetsingskader en hieruit blijkt dat het oordeel overwegend ‘slecht’ is. Visserij, scheepvaart, zwerfvuil en jacht
zijn de belangrijkste invloeden.
Exoten en microbiële ziekteverwekkers kunnen momenteel niet worden beoordeeld.

Niet alle beschermde gebieden, uitgezonderd de wad‑
platen, verkeren in een gunstige staat van instandhouding.
Dit komt hoofdzakelijk door de effecten van bodemberoerende visserij en aanrijking met nutrienten.
Het Duitse deel van de Noordzee is aangemerkt als probleemgebied of potentieel probleemgebied voor wat
betreft eutrofiëring, veroorzaakt door toevoer van
nutriënten. De concentraties van gevaarlijke stoffen en
ook de biologische verstoring zijn nog te hoog. Klimaatverandering is een van de belangrijke invloeden op phytoplankton, zoöplankton en visbestanden. Voor de toestand
van het zoöplankton is geen wetenschappelijk onderbouwd beoordelingskader voorhanden.
Macrofyten in de kustwateren, met name zeegrasvelden,
vertonen niet hun natuurlijke verbreiding, vanwege nutriëntenbelasting en bodemverstorende visserij.
Volgens de beoordeling van de KRW wordt het macrozoöbenthos overwegend als ‘matig’ gekwalificeerd. Van de
Rode Lijstsoorten is 15,7 procent bedreigd of verdwenen.
Het is moeilijk veranderingen toe te schrijven aan afzonderlijke oorzaken. Verrijking met nutriënten en bodemberoerende visserij vormen de belangrijkste belastingen.
Vele commerciële visbestanden en Rode Lijstsoorten
verkeren in een ongunstige of slechte toestand. Daarbij
voldoen leeftijds- en grootteverdeling van enkele commerciële bestanden niet aan de vereisten van de goede
milieutoestand. Visserij, klimaatverandering en nutriëntenaanrijking hebben de meeste invloed op de ontwikkeling van bestanden en samenstelling en verspreiding van
de vissoorten.
Afhankelijk van het gebruikte toetsingskader wordt de
populatieomvang van zeehonden beoordeeld als ‘goed’ of
‘matig’; van bruinvissen als ‘matig’. De populaties nemen
toe. Visserij, gevaarlijke stoffen en onderwatergeluid worMariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 135

136 |

Bijlage 5 De uitzonderingspositie
voor militaire activiteiten en
nationale veiligheid
241

Artikel 2 van de KRM geeft het toepassingsgebied van de
richtlijn aan. In het tweede lid is een uitzonderings‑
positie opgenomen voor ‘activiteiten die uitsluitend
de landsverdediging of de nationale veiligheid dienen’,
zoals de operaties van oorlogsschepen van de Koninklijke Marine. Deze uitzondering voor oorlogsschepen in
de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie is gebaseerd
op het VN-Zeerechtverdrag. Op grond van het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties genieten oorlogsschepen
immuniteit. Nederland kan bijvoorbeeld geen eisen stellen
aan buitenlandse oorlogsschepen. Deze immuniteit van
oorlogsschepen is internationaal aanvaard en is
opgenomen in relevante Europese richtlijnen en verordeningen over de scheepvaart.
De genoemde vrijstelling is echter geen volledige vrijstelling: de lidstaten dienen wel na te streven dat ‘dergelijke
activiteiten verricht worden op een wijze die verenigbaar
is met de doelstellingen van de richtlijn, voor zover dat
redelijk en uitvoerbaar is’. Dus ook bij militaire activiteiten
wordt rekening gehouden met de doelstellingen van de
richtlijn. Voor zover redelijk en praktisch mogelijk worden
passende maatregelen genomen die niet belemmerend
zijn voor bijvoorbeeld de operationele mogelijkheden van
marineschepen of de bedrijfsvoering van Defensie.
Bij de nationale implementatie van de richtlijn wordt de
invulling van de eis ‘zover redelijk en uitvoerbaar’, net als
bijvoorbeeld bij de implementatie van MARPOL, formeel
aan de beleidsvrijheid van het ministerie van Defensie
overgelaten. Bij het MARPOL-verdrag, waarin technische
241

eisen voor zeeschepen zijn opgenomen, is die beleidsvrijheid noodzakelijk, omdat aan de bouw en de uitrusting
van een oorlogsschip nu eenmaal andere eisen worden
gesteld dan aan de bouw en uitrusting van koopvaardijschepen. Een oorlogsschip moet snel en wendbaar zijn
en heeft vaak veel bemanning, militaire apparatuur en
wapens aan boord. Vooral voor de kleinere eenheden als
mijnenvegers en onderzeeboten is de afweging zeer kritisch. Daarnaast kan het voorkomen dat het in bepaalde
gebieden en bij bepaalde operaties niet mogelijk is om
een haven in de buurt aan te doen. Flexibiliteit en beoordelingsvrijheid zijn dan noodzakelijk. Dat geldt gezien de
zojuist genoemde argumenten zowel in oorlogstijd als
in vredestijd. Dit onderscheid is tegenwoordig overigens
steeds moeilijker te maken, denk aan surveillance-operaties, afdwingen van een embargo, anti-piraterij of andere
operaties, inclusief het noodzakelijke oefenen hiervoor.
Op land is Defensie gebruiker en beheerder van grote
gebieden die deels natuurterrein zijn. Defensie profileert
zich als goede beheerder van die terreinen; ook op zee,
waar het van belang is dat de oefenmogelijkheden van de
Koninklijke Marine en de Koninklijke Luchtmacht intact
blijven, zal Defensie zorgvuldig met de omgeving omgaan.
Waar overigens voor Defensie-activiteiten op goede gronden een uitzonderingsmogelijkheid geldt, wordt deze
alleen gebruikt als de doelstellingen van de richtlijn niet
verenigbaar zijn met de operationele bedrijfsvoering van
Defensie. In praktijk betekent dit dat oorlogsschepen bij
oefeningen en vrijwel alle operaties geen lozingen uitvoe-

Ministerie van Defensie, Defensie Duurzaamheidsnota (2009).
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 137

ren die volgens het MARPOL-verdrag niet zijn toegestaan.
Ook zou het weinig zinvol zijn bij monitoring van milieubelastingen, bijvoorbeeld bij thema 11, ‘luid impulsief onderwatergeluid’, alleen civiele activiteiten (zoals heien, seismisch onderzoek) mee te nemen en selectief een deel van
de belasting (zoals marinesonars en explosievenruiming)
niet mee te tellen. Voor deze activiteiten (gebruik van
sonarsystemen en explosievenruiming) zijn regels vastgesteld om deze verantwoord uit te voeren. Het ministerie
van Defensie investeert in kennis om toekomstig verantwoord gebruik zeker te stellen.

138 |

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel I | 139

Colofon
Dit is een publicatie van het Ministerie
van Infrastructuur en Milieu in
samenwerking met het Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie.
Meer informatie over de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie is te vinden op het
Noordzeeloket: www.noordzeeloket.nl. Op
dit loket is ook een pdf-versie van dit
document te downloaden.
Tekstredactie
Communicatiebureau BCP | de Lynx
Vormgeving		
Molotov Grafische Vormgeving
Fotografie		
Udo van Dongen (94)
Joop van Houdt (24, 36, 53)
Imares (50, 70)
Robbert Jak (omslag)
Arjan Jongeneel (34)
Harry van Reeken (44)
Beeldbank Rijkswaterstaat (22, 29, 39,
41, 42, 43, 48, 52, 62)
Stichting de Noordzee (2, 6, 33)
Wouter-Jan Strietman (35)
Wim van Urk (16, 86)
Oktober 2012

140 |

Dit is een publicatie van

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Postbus 20901 | 2500 ex Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ienm
In samenwerking met

Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
www.rijksoverheid.nl/eleni
Oktober 2012