Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 661

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 19 juli 2017
De vaste commissie voor Economische Zaken en de vaste commissie voor
Europese Zaken hebben op 15 juni 2017 overleg gevoerd over:
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 2 juni
2017 met de geannoteerde agenda Energieraad 26 juni 2017
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 647);
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 2 juni
2017 met het verslag van de informele Energieraad 18 mei
2017 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 648);
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 16 mei
2017 inzake het Vierde Nationaal Energie-Efficiëntie Actieplan
(NEEAP4) en het jaarverslag 2017 Europese richtlijn energieefficiëntie (EED) (Kamerstuk 31 209, nr. 213);
– de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 24 mei
2017 met de kabinetsreactie op het onderzoek van ECN over
de herziening Europese richtlijn energie-efficiëntie (Kamerstuk
34 663, nr. 11).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De fungerend voorzitter van de vaste commissie voor Economische
Zaken,
Ziengs
De fungerend voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Azmani
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Nava

kst-21501-33-661
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

1

Voorzitter: Ziengs
Griffier: De Vos
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Kröger, Agnes Mulder, Anne
Mulder, Van Veldhoven, Wassenberg en Ziengs,
en de heer Kamp, Minister van Economische Zaken.
Aanvang 10.31 uur.
De voorzitter:
Hartelijk welkom. We spreken een spreektijd van drie minuten af. Twee
woordvoerders, mevrouw Kröger van GroenLinks en de heer Mulder van
de VVD, zijn formeel geen lid van deze commissie. De procedure is dat we
dan aan de overige aanwezige leden vragen of zij akkoord gaan met de
aanwezigheid van deze leden aan deze tafel.
De heer Wassenberg (PvdD):
Geen enkel bezwaar.
De voorzitter:
Kijk, die hebben we al binnen. Ik heb van mevrouw Van Veldhoven
begrepen dat ook zij daar geen bezwaar tegen heeft. Daarmee is de
aanwezigheid van mevrouw Kröger en de heer Mulder gerechtvaardigd.
Naast de spreektijd van drie minuten spreken we ook af dat elke woordvoerder maximaal twee keer mag interrumperen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Welkom aan mijn nieuwe collega’s; we hopen ze nog vaker
terug te zien. Met een aantal collega’s hebben we net op het Plein een
petitie in ontvangst genomen van Milieudefensie, of eigenlijk van een
heleboel mensen die een brief hadden geschreven aan Milieudefensie,
met de vraag om het kappen van het regenwoud te stoppen en niet langer
palmolie en soja in de tank te verbranden. Dat is een onderwerp waarover
we op dit moment een schriftelijk overleg voeren met elkaar. Ik zal het
daar dus verder behandelen. Maar het signaal dat werd gegeven over de
wereldwijde verknoping van alles wat wij hier doen en wat er in de rest
van de wereld gebeurt, is iets wat we steeds voor ogen moeten hebben.
Daarom vind ik het toch belangrijk om het even te noemen.
Het Parijsakkoord is de context van alles wat we op deze Raad met elkaar
bespreken. Belangrijke punten zijn de richtlijn voor energiebesparing, het
ambitieniveau en de governance.
De schoonste en goedkoopste energie is de energie die je niet gebruikt,
dus is het belangrijk dat we ook aan energiebesparing doen. De doelstelling van bindend 30% in 2030 op EU-niveau en in ieder geval 1,5%
energiebesparing per jaar voor de lidstaten, lijkt een aantal lidstaten te
willen afzwakken naar 1,4%. Kan ik erop vertrouwen dat Nederland blijft
inzetten op die 1,5%? We hebben nog zo veel te doen, dus laten we niet
beginnen met het afzwakken van de energiebesparingsverplichting.
Het Maltese voorstel dat alle besparingsmaatregelen met een levensduur
van meer dan 23 jaar meetellen alsof het nieuwe besparingen zijn, zou
ervoor zorgen dat een groot deel van wat wordt meegeteld in 2021–2030
niet meer additioneel is. Het gaat dus niet alleen om het percentage zelf,
maar ook om de vraag hoe hard dat percentage is. Zijn we niet bezig met
een enorme verwateringsslag waardoor er uiteindelijk de facto heel erg
weinig overblijft van wat er elk jaar extra structureel bespaard wordt?
Daar heeft mijn fractie grote zorgen over. Hoe kijkt de Minister daartegenaan?
Met het laten meetellen van de switch van fossiele naar duurzame energie
als energiebesparing rekenen we ons eigenlijk ook rijk, omdat we dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

2

dubbel tellen. Dan tellen we én de energiebesparing én we laten het
meetellen voor duurzame energie. We besparen echter niet twee keer
zoveel CO2 door het in twee staatjes mee te tellen. Dus ook daarover heeft
mijn fractie zorgen.
Het meest zorgwekkende is misschien wel dat al deze rooskleurige
rekenregels bij elkaar kunnen zorgen voor een enorme verwatering van de
uiteindelijke ambitie. Terwijl we allemaal weten dat de ambitie omhoog
zal moeten ten opzichte van wat Europa in Parijs heeft neergelegd. Het zal
namelijk niet voldoende zijn. Dat weten we nu al. Laten we daarom niet
beginnen met ons rijk te rekenen.
De voorzitter:
Wilt u afronden?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ja, ik heb nog één punt. Duitsland en Zweden willen ervoor zorgen dat
niet alleen bij de industrie, maar ook in de transportsector energie
bespaard wordt en zij willen de richtlijn uitbreiden met transport. Hoe
denkt de Minister hierover?
Minister Kamp:
Zou mevrouw Van Veldhoven dat punt nog een keer willen noemen?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Jazeker. Duitsland en Zweden willen ervoor zorgen dat niet alleen bij de
industrie en gebouwen, maar ook in de transportsector energie wordt
bespaard en zij willen de richtlijn dan ook uitbreiden met transport. Dat
zou veel energie extra kunnen besparen. Hoe denkt de Minister hierover?
Heeft hij dit met zijn collega van I en M besproken?
In het artikel over de governance staat dat lidstaten hun doelstellingen
kunnen bijstellen, zoals het ook een beetje in het Parijsakkoord geformuleerd is, maar alleen als het ambitieniveau omhooggaat. Ik begreep dat
Nederland zich in de Raadswerkgroep kritisch heeft uitgelaten over dat
artikel en dat mogelijk zou willen afzwakken, waardoor een aantal
Oost-Europese landen, die met een heel andere intentie zorgen hebben
over dat artikel, Nederland in een keer terzijde stonden. We hoeven
natuurlijk niet in het openbaar in te gaan op alle exacte individuele
onderhandelingsinzetten, maar ik wil wel de verzekering hebben dat ook
wat Nederland betreft de governance hard moet zijn en dat ambities
alleen naar boven kunnen worden bijgesteld. Is de Minister het daarmee
eens?
De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter. Dank voor de kans om vandaag te debatteren in deze commissie. Ik vervang André Bosman, onze energiewoordvoerder. Europa biedt
ons de kans om samen te werken op de grote grensoverschrijdende
problemen. Duurzame energie en de transitie zijn typisch onderwerpen
die je niet als Nederland alleen, maar grensoverschrijdend moet
aanpakken. Dat moet je samen doen. Mijn fractie is dus blij dat daar in de
energie-unie werk van wordt gemaakt. Duurzame energie kunnen we
delen en ervaringen kunnen we uitwisselen.
De VVD is echter ook kritisch. De stappen die Europa neemt, zijn niet altijd
het beste voor ons. De standpunten van Oost- en West-Europa lopen
soms uit elkaar. In Oost-Europa heeft men nog fossiele energie, is men
nog afhankelijk van gas uit Rusland en investeert men niet echt in duurzaamheid. Andere landen doen dat wel. We moeten ervoor oppassen dat
we landen die eigenlijk te weinig doen, gaan helpen met internconnectiviteit. Dan gaan we namelijk Europees geld, en dus ook Nederlands geld,
brengen naar landen die zelf te weinig doen en daardoor nog minder
gestimuleerd worden om wat te doen. Graag hoor ik de reactie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

3

Minister op dit punt. Ik vraag de Minister dus om de Nederlandse
belangen op dat punt te bewaken. Met gepaste trots zeg ik dat wij het in
Nederland tamelijk goed op orde hebben. Wij moeten niet de dupe
worden van wat andere landen doen, want Nederland verwacht dat elk
land zijn eigen verantwoordelijkheid neemt.
Tot slot. Europa moet ook niet sturen op meerdere doelen. Er is een
probleem, namelijk CO2-uitstoot, en dat moeten we aanpakken. We
moeten ons niet laten voorschrijven hoe we dat moeten doen, wel dát we
het moeten doen. Hoe we het doen, moeten we als land echter zelf
bepalen.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Voor mij als klimaatwoordvoerder is het een genoegen om dit
onderwerp te bespreken. Nederland doet het slecht als het gaat om
energiebesparing en duurzame energie. In 2016 is het aandeel duurzame
energie slechts met 0,1% gegroeid naar 5,9%. Het zou lachwekkend zijn
als het niet zo’n serieuze zaak was. Naast het feit dat we te weinig hebben
geïnvesteerd in duurzame energie, is de beperkte energiebesparing ook
een belangrijke oorzaak. Immers, alle energie die we niet gebruiken
hoeven we ook niet op te wekken.
Dit brengt me bij de Energieraad. Een belangrijk punt op de agenda is de
herziening van de Richtlijn Energie-efficiëntie. Er lijkt een compromis te
zijn voor een indicatief energiebesparingsdoel van 30%. Dit is een
afgezwakte versie van het oorspronkelijke voorstel van de Europese
Commissie. Nederland zet zich helaas niet in voor een bindend doel.
Terwijl het vanuit het oogpunt van een gelijk speelveld juist in het belang
van Nederland is om dit doel bindend te maken. Zo voorkom je namelijk
dat andere lidstaten maar wat aanrommelen omdat het toch niet zo veel
uitmaakt. Wij vragen de Minister dan ook om in te zetten op een bindend
energiebesparingsdoel van 30%.
Ik ben blij dat de Minister wil inzetten op het energiebesparingsdoel van
1,5% per jaar en niet op 1,4%. Daar is volgens ECN (Energieonderzoek
Centrum Nederland) wel beleid voor nodig met een dwingend karakter, in
combinatie met stimulerend beleid. Wat voor maatregelen met een
dwingend karakter heeft de Minister in gedachten om dit doel te behalen?
Wij delen de zorg van D66 over de verdere verwatering van dat energiebesparingsdoel.
Het kabinet wil aansturen op het instellen van een besluit om te komen tot
een algemene oriëntatie tijdens deze Energieraad. Een van de redenen die
wordt gegeven is dat er goed moet worden gekeken naar de gerelateerde
onderdelen binnen het voorstel voor de governance van de energie-unie.
Waar moet precies naar worden gekeken? Kan de Minister dit uitleggen?
Klopt het dat het kabinet hierop wil wachten omdat de positie van
Nederland afhangt van de vrijblijvendheid van de nog te vormen
energie-unie? Met andere woorden: als de energie-unie weinig strikt is,
wil het kabinet ambitieuze doelen, maar als de energie-unie wel tanden
heeft, dan is dat ongewenst voor het kabinet. Klopt deze analyse?
Ik kom op de update van de Renewable Energy Directive. De Minister
geeft aan dat voor Nederland de duurzaamheidscriteria voor biomassa
een belangrijk punt vormen. Ook ik was bij de uitreiking door Milieudefensie van de brieven van bezorgde mensen over de kap van tropisch
regenwoud en ons klimaatbeleid. Deelt de Minister de mening van de
rapporteur van het Europees parlement dat het gebruik van hele bomen
voor biomassa moet worden uitgesloten en dat er sterke sturing moet
komen op de indirecte landgebruikemissies veroorzaakt door biomassa?
Minister Kamp:
Het gebruik van wat?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

4

Van hele bomen.
De voorzitter:
Wilt u afronden?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ja, ik kom bij mijn laatste punt. Frontier Economics heeft in opdracht van
het Ministerie van EZ de economische effecten van het uitfaseren van
kolencentrales in Nederland in kaart gebracht. In het referentiescenario
kijkt Frontier ook naar de ontwikkeling van de netto-import van elektriciteit
in Nederland. Dit rapport is in januari 2017 naar de Tweede Kamer
gestuurd en Frontier trekt een heel andere conclusie over de netto import
van elektriciteit dan in de NEV (Nationale Energieverkenning) staat.
Nederland gaat volgens Frontier veel minder stroom importeren, meer
stroom zelf opwekken en meer stroom exporteren. Als het Frontiermodel
gebruikt was voor het opstellen van de Nationale Energieverkenning dan
zou de NEV niet uitkomen op 23% broeikasgasreductie in 2020, maar op
16% reductie. Dat is een gat van 9% met het Urgendadoel. Kan de Minister
het PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) opdracht geven om op korte
termijn een notitie te leveren met zijn inschatting over het halen van het
Urgendavonnis, vooruitlopend op de NEV 2017, uitgaande van deze
nieuwe inzichten? Het is van groot belang, ook in de context van het
Europees klimaatbeleid, dat dit zo snel mogelijk duidelijk wordt, zodat op
tijd kan worden bijgeschakeld.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter. Ons energieverbruik stijgt nog altijd. Die stijging is zo groot dat
het aandeel duurzame energie bijna helemaal teniet wordt gedaan.
Mevrouw Kröger zei dat net ook al. In één jaar tijd is het aandeel
duurzame energie gestegen met 0,1%; dat is 1 promille. Ik heb dat even
uitgerekend op de achterkant van een sigarenkistje: als we in dit tempo
doorgaan, hebben we de doelstelling voor 2020 – 14% duurzame energie –
over 81 jaar bereikt. Dan staan we op de drempel van de 22ste eeuw, dus
op deze manier gaat het niet lukken. We moeten meer doen. Met alleen
investeren in duurzame energie komen we er niet als het totale energieverbruik zo toeneemt. Energiebesparing is de meest logische stap om de
doelen van het klimaatakkoord te kunnen behalen. Want, mevrouw Van
Veldhoven en mevrouw Kröger zeiden het ook al, energie die je niet
gebruikt, hoef je niet op te wekken, hoef je niet uit de grond te halen.
Energie die je niet gebruikt, belast het milieu niet en verandert het klimaat
niet.
Op de agenda staat een ernstig afgezwakt voorstel voor de herziening van
de energiebesparingsrichtlijn, dat voorzitter Malta op 9 juni heeft uitgebracht. Malta is een van de slechts presterende jongetjes uit de Europese
klimaatklas. Uit het voorstel van Malta is niet af te leiden dat dit land van
plan is om grote sprongen op energiegebied te maken. Sterker nog: dit
nieuwe voorstel zal volgens groene maatschappelijke organisaties de
energiebesparing flink verminderen, tot misschien wel 80%. De Partij voor
de Dieren vindt dat er van dit afgezwakte voorstel geen enkele stimulans
uitgaat voor een goed energiebesparingsbeleid in Europa. Staat de
Minister nog achter zijn uitspraak dat er fors moet worden ingezet op
energiebesparing? Is de Minister met mij van mening dat het voorstel van
Malta die energiebesparing niet dichterbij brengt? En is de Minister bereid
om zich tijdens de Energieraad uit te spreken tegen dit voorstel?
Uit onderzoek van ECN blijkt dat Nederland een groot besparingspotentieel heeft, en dat een ambitieuzer energiebesparingsbeleid resulteert in
nationale baten en een minder ambitieus beleid in nationale kosten.
Waarom pleit de Minister in de Raad niet voor een stevige energiebesparingsdoelstelling? Want de flexibiliteit die hij wil inbouwen om de
energiebesparingsdoelen te halen, kan de ambities juist ondermijnen. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

5

ben heel bang dat die maximale flexibiliteit kan leiden tot het omzeilen
van echte maatregelen. Ik hoop dat de Minister mij gerust kan stellen.
We moeten het oude denken loslaten en vol inzetten op energiebesparing.
Is de Minister het met mij eens dat een ambitieuzer energiebesparingsbeleid met verplichtende maatregelen in alle sectoren noodzakelijk is? Dus
dat we ook moeten kijken naar besparingsmogelijkheden die nu onbenut
blijven, zoals het afbouwen van de productie en het gebruik van kunstmest?
De voorzitter:
Wilt u afronden?
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja. Tot slot wil ik het nog heel even hebben over de richtlijn voor duurzame energie. De Europese Commissie stelt een EU-brede doelstelling
van 27% duurzame energie voor. Dat is nog gebaseerd op het besluit van
de Raad uit oktober 2014. Sindsdien is duurzame energie, zoals offshore
wind, veel goedkoper geworden. De Minister weet dat als geen ander.
Moeten we die achterhaalde doelstelling niet aanpassen aan de nieuwe
omstandigheden? De rapporteur van het Europees parlement pleit voor
een doelstelling van 35%; ngo’s pleiten zelfs voor 45%. Kan de Minister
daarop een reactie geven?
De voorzitter:
Ik vergat zojuist te melden dat mevrouw Van Veldhoven de vergadering
straks verlaat. Zij heeft een andere verplichting, maar een medewerker
van haar zal meeluisteren en meeschrijven tijdens de beantwoording.
Het woord is aan mevrouw Mulder namens het CDA.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn voortvarende brief van afgelopen
dinsdag over het afschaffen van de gasaansluitplicht. Ik denk dat dat een
brede wens van de hele Kamer is. Ik ben heel blij dat hij daar net als het
CDA vaart mee wil maken.
Uit de media maak ik op dat de nieuwe Franse president bondgenoten
zoekt om verdere stappen te zetten met het klimaatakkoord van Parijs. Zo
zou president Macron met Duitsland spreken over een minimumprijs voor
CO2 voor energiecentrales van rond de € 30. Het CDA is voorstander van
zo’n minimumprijs voor CO2 voor energiecentrales. Het Verenigd
Koninkrijk en Zweden kennen dat al. Ten behoeve van een gelijk speelveld
is het van belang dat we hierin samen optrekken met onze buurlanden,
vooral de landen waarmee we export- en importrelaties hebben. Is de
Nederlandse overheid ook benaderd door een van de buurlanden over
een mogelijke minimum-CO2-prijs voor die energiecentrales? Uit de
media hebben we vernomen dat president Macron daarmee bezig is. Als
dat zo is, hoe beoordeelt de Minister dan het voorstel om met een aantal
Europese landen een dergelijke minimum-CO2-prijs in te voeren voor
energiecentrales? In hoeverre ziet de Minister mogelijkheden om samen
met Frankrijk op te trekken op dit vlak? Ik zeg dat omdat dit mogelijk in de
kantlijn van deze Energieraad ter sprake komt. En misschien is het al ter
sprake gekomen.
In de geannoteerde agenda lezen we dat als er druk wordt gezet in de
Raad om een algemene oriëntatie op de herziening van Richtlijn Energieefficiëntie, de EED, aan te nemen, de Minister dan gaat inzetten op een
doelstelling van 30% energie-efficiency in 2030. Het CDA steunt deze inzet.
Sterker nog: de Minister hoeft wat mijn fractie betreft niet te wachten
totdat hij gedwongen wordt om daar zijn voorkeur voor uit te spreken.
Kan de Minister aangeven hoe de verhouding is tussen voor- en tegenstanders van het doel van 30%? Misschien wordt het door de positie van
Nederland juist mogelijk om te komen tot een oriëntatie op 30% energie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

6

efficiency in 2030? Kan de Minister daarop ingaan? Hoe schat hij dat in?
Kan hij ook een toelichting geven op de door hem beoogde flexibiliteit en
kosteneffectieve invulling, en op hoe hij wil omgaan met draagvlak in ons
land?
Het winterpakket voor een energie-unie doet ook voorstellen voor
hernieuwbare energie. Kan de Minister aangeven in hoeverre hij in het
kader van dat pakket ook pleit voor maatregelen die mogelijkheden
bieden om de participatie van inwoners bij de energietransitie te
vergroten? Het CDA is van mening dat de betrokkenheid van onze
inwoners uiteindelijk zal bepalen of de transitie succesvol zal verlopen.
Dat sluit aan bij punt 8 van het impactassessment, om de consument
centraler te stellen.
De voorzitter:
Keurig binnen de tijd.
De Minister gaat zonder schorsing antwoorden. Het zou uniek zijn
geweest als we hadden moeten schorsen bij deze Minister.
Minister Kamp:
Voorzitter. Het is fijn om met nieuwe woordvoerders te maken te hebben,
hoewel ik met de vorige woordvoerders altijd heel prettig heb samengewerkt.
Tijdens de komende Energieraad zijn een aantal verschillende onderwerpen aan de orde. Malta probeert op twee punten tot algemene
oriëntatie te komen. De Kamer weet hoe het in Europa gaat. Landen
moeten eerst proberen het met elkaar eens te worden; dat gebeurt in
vakraden. De bereikte overeenstemming komt tot uitdrukking in een
zogenaamde algemene oriëntatie. De Europese Commissie heeft ook een
standpunt. Met die algemene oriëntatie en het standpunt van de Europese
Commissie ga je naar het Europees parlement. Dat heeft ook een standpunt. Vervolgens krijg je een onderhandeling tussen drie partijen, een
zogenaamde triloog, en daar vloeit uiteindelijk het Europese standpunt uit
voort. Op twee onderwerpen wil het Maltees voorzitterschap tot een
algemene oriëntatie komen: de herziening van de Richtlijn Energieefficiency en de herziening van de Richtlijn Energieprestaties gebouwen.
Over dat laatste hebben woordvoerders zich niet uitgelaten.
Het voorzitterschap wil de Raad ook nog op een aantal andere punten
informeren. Daarbij gaat het om de herziening van de Richtlijn
Hernieuwbare energie, een voorstel voor een verordening over de
governance van de energie-unie, een voorstel voor drie verordeningen en
een richtlijn over een nieuw marktontwerp voor de elektriciteitsmarkt. Het
gaat in die Raad alleen om die eerste twee punten. Over die andere
punten krijgen we informatie, en daar kunnen we onze mening over
geven. Daarover zijn nog onderhandelingen gaande in de Raadswerkgroepen, maar dat is allemaal voorbereidend werk voor een volgende
vergadering van de Energieraad, waarbij geprobeerd gaat worden om ook
op die punten tot een algemene oriëntatie te komen.
De woordvoerders hebben behalve opmerkingen over deze punten die ter
informatie op de agenda staan, nog een paar andere opmerkingen
gemaakt. Daar kan ik op dit moment niet zo veel mee, omdat dat niet
geagendeerd wordt. Iets anders is tijdens de Energieraad ook niet aan de
orde. Voor mij zijn de opmerkingen van de Kamerleden natuurlijk wel
interessant, omdat wij voortdurend bezig zijn om ons standpunt voor
Europa voor te bereiden en over een en ander na te denken. Daar zullen
we de inbreng van de Kamerleden zeker bij betrekken, maar het is niet
direct relevant voor de aanstaande Energieraad.
Ik begin met het eerste onderwerp waarover alle woordvoerders iets
hebben gezegd, namelijk de herziening van de Richtlijn Energie-efficiency.
Het voorzitterschap zal daarover met een algemene oriëntatie komen,
althans, wij verwachten dat het daarmee zal komen. Ik heb nog geen tekst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

7

gezien. Er wordt verschillend over gedacht. Er werd al gezegd dat we daar
in 2014 een standpunt over hebben ingenomen, namelijk 27% energiebesparing in 2030. Dat is pas drie jaar geleden. Nogal wat landen willen
daaraan vasthouden, namelijk het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Polen,
België, Cyprus, Kroatië, Slovenië en Bulgarije. Die landen vormen met
elkaar een blokkerende minderheid. Als die landen het niet willen, gaat de
algemene oriëntatie niet door. Andere landen, waaronder Duitsland,
Frankrijk, Ierland, Zweden, Denemarken en Italië, willen dat er wel
verandering komt, namelijk een doelstelling van 30%. Dat zou dan tevens
een bindende doelstelling moeten zijn. Dat zal rechtstreeks doorvertaald
moeten worden naar de landen.
Nederland vindt de zaak nog niet rijp voor besluitvorming. Wij hebben
geprobeerd om het proces te ondersteunen en tot een algemene
oriëntatie te komen. Aangezien er momenteel echter nog geen compromistekst van Malta voorligt, waarin die twee standpunten zijn verenigd, en
de relatie met de governance van de energie-unie niet duidelijk is, omdat
daarover ook nog geen concreet voorstel voorligt, denken wij dat het te
vroeg is. Bovendien hebben wij het PBL gevraagd om te onderzoeken hoe
al die zaken met betrekking tot energiebesparing en hernieuwbare energie
goed ingepast kunnen worden in waar het uiteindelijk om gaat: de
vermindering van de uitstoot van broeikasgassen, dus voornamelijk CO2.
Het gaat niet om zoveel procent energiebesparing, het gaat niet om zoveel
procent hernieuwbare energie, maar het gaat erom dat je uiteindelijk de
bedreiging van het klimaat in de wereld als gevolg van de uitstoot van
broeikasgassen effectief aanpakt. Natuurlijk is daarvoor energiebesparing
nodig en natuurlijk moeten we overgaan op hernieuwbare energie, maar
hoe dat precies moet en in welke verhouding, moet de komende tijd
blijken. Het is nu 2017. Die doelstelling is voor 2050, dus op grond van
ervaring en nieuwe ontwikkelingen moeten we een zo goed mogelijke mix
van maatregelen kiezen. Dat is zo belangrijk omdat het allemaal verschrikkelijk veel geld gaat kosten. Die rekening moet wel betaald worden. Het
geld daarvoor kan dus niet voor andere dingen gebruikt worden die we
ook belangrijk vinden. Nederland wil dus graag dat we die doelstelling
halen, dat we dat op een kosteneffectieve manier doen en dat subdoelstellingen dat niet in de weg staan. Wat dat betreft ben ik het dus eens met de
heer Mulder.
Wij vinden het nu te vroeg voor die algemene oriëntatie. Malta is nog niet
met een compromisvoorstel gekomen en daarom kunnen we daar op dit
moment ook nog geen standpunt over innemen. De relatie met de
governance is nog niet duidelijk. Dus wat mij betreft komt er geen
algemene oriëntatie tot stand bij die Energieraad. Mocht er toch een
voorstel worden gedaan en mocht het ernaar uitzien dat dat voorstel het
gaat halen, dan is het reëel om te verwachten dat het een doelstelling van
30% voor 2030 wordt. Ook is te verwachten dat dit een Europese
doelstelling is, die dus voor geheel Europa geldt, en dat Europees
bronbeleid bij de maatregelen gaat meetellen. Dat is niet zo als je het
allemaal rechtstreeks naar landen vertaalt en er allemaal nationale
doelstellingen van maakt. Dan moeten de landen het allemaal zelf
waarmaken. Als je er een Europese doelstelling van maakt, dan telt ook
het daaruit voortvloeiende Europese bronbeleid mee. Het compromisvoorstel houdt waarschijnlijk dus in dat er een Europese doelstelling van
30% komt, die indicatief is en dus niet verplicht moet worden doorvertaald. Dat lijkt me realistisch. Een indicatieve doelstelling betekent dat
individuele landen de mogelijkheid hebben om te bekijken of ze in
bepaalde situaties op een bepaald punt wat minder bijdragen maar op
andere punten wat meer bijdragen, waardoor landen weliswaar hun
gehele bijdrage leveren maar op een bepaald punt wat soepelheid kunnen
betrachten. Ik denk dat dat heel verstandig is, gelet op wat ik al heb
gezegd: ieder land moet uitgaande van de eigen situatie bekijken hoe het
zijn doelstelling kan behalen en hoe het dat op een kosteneffectieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

8

manier kan doen. Met «de doelstelling» bedoel ik de grote CO2-doelstelling voor 2050. Alles richting 2050 moeten we op kosteneffectiviteit
beoordelen.
Tot zover de 30%-doelstelling. Het is mijn lijn om nu geen beslissingen te
nemen en geen algemene oriëntatie te doen, want het voorwerk is nog
niet klaar. Mocht het er toch naar uitzien dat die oriëntatie er gaat komen,
dan zal de uitkomst er wat mij betreft als volgt uit moeten zijn: Europees,
indicatief, 30%. Het zou kunnen zijn dat dat de uitkomst is, maar ik weet
het niet.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik begrijp dat de Minister ons klimaatbeleid schetst in de richting van een
einddoel in 2050. Het zou me echter zorgen baren als dit betekent dat er
nu wordt gewacht met het stellen van bepaalde doelen, omdat 2050 nog
zo ver weg lijkt. Laten we helder zijn: we lopen hopeloos achter met ons
klimaatbeleid. We halen niet de doelen die nodig zijn om op koers te
blijven om het akkoord van Parijs te halen, waarbij zicht op de 1,5°C
cruciaal is. Het is op dit moment cruciaal om subdoelstellingen te stellen
die nodig zijn om het doel van 2030 voor Europa te halen. Hoe staat de
Minister tegenover de noodzaak om een level playing field te creëren, om
ervoor te zorgen dat alle landen worden aangespoord om fors op
energiebesparing in te zetten? Er mogen namelijk geen enorme discrepanties ontstaan tussen landen die dat wel doen en landen die misschien
wat aanrommelen.
Minister Kamp:
In een Europese Unie van 28 landen heb je altijd landen die dingen
belangrijker vinden dan andere landen. Je hebt altijd landen die vooroplopen en landen die achterlopen. De landen die achterlopen, lopen
misschien voorop bij andere dingen. Oost-Europese landen bijvoorbeeld
hebben een heel andere voorgeschiedenis dan Nederland, waardoor het
minder gemakkelijk is om bepaalde dingen voor elkaar te krijgen. Het
mooie van de Europese samenwerking is juist dat je er dan toch met
elkaar probeert uit te komen en dat je gezamenlijke analyses maakt.
Landen die met goede redenen achterblijven, moet je helpen. Landen die
achterblijven zonder goede redenen, moet je corrigeren. Je moet
benchmarks organiseren, waardoor landen zich met elkaar kunnen
vergelijken en je moet gezamenlijke afspraken proberen te maken. Dat
vind ik een heel goede en effectieve manier van werken in Europa.
Bij al die doelstellingen kan het om hoge kosten gaan. Het kan daarbij
gaan om kosten die uiteindelijk minder effectief zijn om de einddoelstelling van 80% tot 95% CO2-reductie in 2050 te halen. ECN heeft
bijvoorbeeld doorgerekend dat, als we het energie-efficiencydoel in 2030
keihard neerzetten en direct doorvertalen naar Nederland, dat alleen maar
benaderbaar is met zeer drastische maatregelen die 10 miljard euro per
jaar kosten. 10 miljard euro per jaar zouden Nederlandse burgers alleen
voor die doelstelling moeten betalen. Dat is verschrikkelijk veel geld. Als
je dat geld daaraan uitgeeft, kun je het niet aan iets anders uitgeven. Ik wil
die einddoelstelling halen en ben positief over de tussendoelstellingen,
maar ik wil een zekere mate van flexibiliteit inbouwen om verstandige
keuzes te kunnen maken, zodat we het einddoel halen zonder de kosten
voor burgers en bedrijven te hoog te laten oplopen. Daarbij moeten we
ons realiseren dat de kosten voor bedrijven aan de burgers worden
doorberekend, dus uiteindelijk komt alles voor rekening van die burgers.
Ik heb voor deze lijn gekozen en die heb ik de afgelopen vierenhalf jaar
volgehouden. Ik ga daar geen veranderingen meer in aanbrengen, want ik
ben nu demissionair Minister. Ik houd dit gewoon vast. We kunnen zien
wat er in de volgende kabinetsperiode gebeurt. Of het verhaal van
GroenLinks daarin doorklinkt, hangt er natuurlijk van af of GroenLinks
deelneemt aan een nieuw kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

9

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
De opmerking die je wist dat zou komen. Ik heb nog een specifieke vraag
over de kostenramingen in het ECN-rapport. De kosten van het niet
nemen van klimaatmaatregelen en de kosten van klimaatverandering zijn
daarin niet verdisconteerd. Zou de batenkant er dus niet anders uitzien als
je de maatregelen niet neemt?
In de Nederlandse context, in het energieakkoord, waren energiebesparingsdoelstellingen opgenomen. Uiteindelijk moesten er bindende
maatregelen worden genomen voor de energie-intensieve industrie, om
de energiebesparingsdoelen daadwerkelijk te kunnen halen. Hoe kijkt de
Minister, met die ervaring in het achterhoofd, aan tegen de noodzaak om
bindende maatregelen voor energiebesparing te nemen?
Minister Kamp:
Uiteindelijk moet het bindend zijn. De doelstelling voor CO2-reductie in
2050 moeten we halen, niet alleen omdat we dat in Parijs hebben
afgesproken maar ook omdat het verstandig is om dat te doen. Het zou
onverstandig zijn om dat niet te doen. Om dat doel te bereiken, moet je
een heleboel dingen doen. De ene keer moet je maatregelen doordrukken.
In het kader van het energieakkoord is door de industrie beloofd dat zij 9
petajoule extra zou besparen. Uiteindelijk lukte dat echter niet. Dat is dan
jammer, want de afspraak is gemaakt en ik wil dat die afspraak wordt
nagekomen, en dus heb ik doorgedrukt. Je kunt echter niet telkens weer
nieuwe doelstellingen stellen en doordrukken. Nee, je moet je einddoelstelling in beeld houden, je moet bekijken hoe de tussendoelstellingen
voor 2030 en 2040 daarbij kunnen helpen, je moet bekijken of je die
tussendoelstellingen Europese of nationale doelstellingen laat zijn, en je
moet bekijken of het indicatief of bindend is. «Indicatief» wil niet zeggen
dat we het niet moeten halen, maar dan betreft het een doelstelling
waarbij het verband met andere doelstellingen gezocht kan worden. Als
een land volgens de Europese Commissie op een bepaald punt niet levert
maar op een ander punt extra levert, waardoor uiteindelijk toch de
bijdrage aan de hoofddoelstelling voor 2050 geleverd kan worden, dan is
het dus ook goed. Je moet het vooral verstandig doen. Dat zijn we
verplicht aan onze burgers die uiteindelijk die rekening moeten betalen.
Wij doen er alles aan om die rekening zo laag mogelijk te houden. Ik heb
vanmiddag een debat in de Kamer over de verdeling van de energielasten. Daarin zal ik de Kamer in geuren en kleuren voorrekenen dat wij er
in Nederland in slagen om de rekening laag te houden en eerlijk te
verdelen. Nederland is in de afgelopen vierenhalf jaar zowel intern alsook
als onderdeel van Europa op een verstandige manier bezig geweest. Dat
wil ik graag tot het eind van deze kabinetsperiode volhouden.
Mevrouw Kröger heeft kritiek op het rapport van ECN. Ik vind het heel
goed om kritiek te uiten op het ECN-rapport, want niemand is onfeilbaar.
Maar ons beleid kent een paar ankers. Een van die ankers is de Nationale
Energieverkenning, die op een bepaalde manier wordt opgesteld. Dat
gebeurt van jaar tot jaar, zodat we vergelijkingen kunnen maken. Ook het
Planbureau voor de Leefomgeving en ECN komen met hun analyses en
rapporten, die openbaar worden gemaakt. Iedereen kan daarover meepraten en de volgende keer kan daar rekening mee worden gehouden. Ik
ga een rapport van ECN echter niet opzijleggen omdat GroenLinks zegt
dat er te weinig naar de baten is gekeken. Ik ga ook niet de Nationale
Energieverkenning opzijleggen, omdat GroenLinks zegt dat Frontier
Economics een bepaald rapport heeft gemaakt. Dat zal allemaal wel, maar
ik moet zorgen voor continuïteit. Ik werk met de Nationale Energieverkenning, het Planbureau voor de Leefomgeving en met ECN. Ik denk dat
dat de manier is om het te doen; daar zit de deskundigheid. Daar kunnen
we ons het beste op richten. Als de anderen ook bijdragen leveren,
moeten we bezien hoe we daar de volgende keer gebruik van kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

10

maken. Maar ik switch niet zomaar van de ene naar de andere, want dan
krijg je zigzagbeleid.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat met uw betoog.
Minister Kamp:
Ik was bezig met de 30%-doelstelling, maar misschien kan ik overgaan
naar de 1,5%-doelstelling. De doelstelling van 1,5% energiebesparing per
jaar is bedoeld om ervoor te zorgen dat de 30%-doelstelling voor het jaar
2030 wordt behaald. Voor de periode tot en met 2020 geldt al een doelstelling van 1,5%, en Nederland haalt die doelstelling ook. Nederland is
van plan om die doelstelling tussen 2021 tot 2030 vast te houden, dus
geen 1,4% maar 1,5%. Wij denken ook dat het goed is om dat te doen,
mits daar een zekere flexibiliteit aan gekoppeld is. Gesteld dat er landen
zijn die in de periode tot en met 2020 heel goede maatregelen hebben
genomen, die ook in de periode na 2020 doorwerken, en dat andere
landen tot 2020 te weinig hebben gedaan. Als de landen die tot 2020 te
weinig hebben gedaan na 2020 diezelfde maatregelen nemen en dat
mogen meetellen, terwijl de landen die eerder zijn begonnen dat niet
mogen meetellen voor die periode daarna, dan doe ik daar niet aan mee.
Ik vind dat je redelijk moet zijn met zo’n 1,5%-doelstelling. Nederland
betracht die redelijkheid. Wij willen dus meetellen wat redelijkerwijs
meegeteld moet worden. Wij willen dingen die doorwerken uit de vorige
periode ook redelijkerwijs laten doorwerken. Ook hierbij gaat het ons om
flexibiliteit. Wij hanteren die doelstelling wel, maar hechten zeer aan de
manier waarop en aan de redelijkheid. Tot zover de algemene oriëntatie
over de Richtlijn Energie-efficiëntie, die herzien zou moeten worden.
De woordvoerders hebben niet gesproken over de herziening van de
Richtlijn Energieprestatie gebouwen, dus ik neem aan dat ik mijn positieve
benadering daarvan kan uitdragen bij de Europese Raad.
De andere opmerkingen zal ik apart moeten behandelen, want die zijn niet
te koppelen aan geagendeerde onderwerpen. Ik begin met mevrouw Van
Veldhoven. Ik heb haar vragen beantwoord over de 1,5% en het meetellen
van maatregelen tot en met 2020. Daarop ben ik net ingegaan.
Het dubbel tellen moet ook worden gezien in het licht van de uiteindelijke
doelstelling, de CO2-reductie. Als je bepaalde maatregelen neemt die
leiden tot energiebesparing en die er bovendien toe leiden dat je overgaat
van fossiele naar duurzame energie, dan draag je met die maatregelen bij
aan beide tussendoelen. Die beide tussendoelen dragen uiteindelijk bij
aan het einddoel, namelijk de CO2-reductie in 2050. Het is heel terecht dat
als je maatregelen neemt die op zowel het een als het ander effect
hebben, je allebei meerekent. Dat doen we dus ook, zeg ik in reactie op
hetgeen mevrouw Van Veldhoven naar voren bracht.
Mevrouw Van Veldhoven zei dat het transport meegenomen zou moeten
worden. Zij had het over een voorstel van Frankrijk en Duitsland. Dat
voorstel is er niet op gericht om het transport te laten meetellen, want dat
kunnen we nu al. Nee, Frankrijk en Duitsland hebben gezegd dat de
scheepvaart en de luchtvaart niet meegeteld zouden moeten worden. Als
wij dat doen, dan zal de energiebesparingsopgave voor Nederland nog
eens 30% hoger worden dan die op dit moment al is. Dat is niet realistisch. Ik heb al gezegd dat wij echt ons best moeten doen om die 30% op
een kosteneffectieve manier te realiseren. Ik heb gesproken over «indicatief» en over «Europees». Het lijkt mij echter niet realistisch om nu met
zo’n aanpassing onze opgave nog verder te verzwaren. Ik ben daar niet
toe bereid.
Mevrouw Van Veldhoven zei dat alle wijzigingen van het voorstel van de
Europese Commissie over de governance en het eventuele voorstel dat te
zijner tijd van het voorzitterschap komt, alleen maar normen naar boven
moeten bijstellen en geen verzwakking van normen moeten zijn. Ik weet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

11

dat niet. Ik vind dat er een krachtige governance moet komen. Als je
afspraken maakt, moet je er ook voor zorgen dat die afspraken worden
nagekomen. Of dat nou indicatief is, Europees, nationaal of bindend: ik
vind het allemaal prachtig, maar uiteindelijk moet je afspraken nakomen
om de einddoelstelling te halen. Nederland zal daarvan uitgaande ook
over de governance praten. We kunnen echter niet van tevoren zeggen dat
geen enkele wijziging tot een neerwaartse bijstelling van een tussendoelstelling kan leiden. Als je van een bindende doelstelling een indicatieve
doelstelling maakt die uiteindelijk beter bijdraagt aan het eindresultaat,
dan moet dat mogelijk zijn. Ik wil er graag op die manier tegen aankijken.
De heer Mulder heeft een tweetal punten naar voren gebracht. Op zijn
eerste punt, de tussendoelen, ben ik al ingegaan. Zijn tweede punt betreft
de situatie in Oost-Europa, de opstelling van die landen en de verschillen
tussen Oost- en West-Europa. Die analyse is op zich juist, maar ik begon
mijn inbreng met de opmerking dat het zo belangrijk is dat wij in Europa
de Oost-Europese landen met hun eigen voorgeschiedenis toch erbij
betrekken en meeslepen. Dat spel wordt in de hele wereld gespeeld. Als je
de Parijse afspraken maakt en vervolgens naar de heer Trump kijkt, dan
heb je een probleem. Als je naar China kijkt, waar ze bijvoorbeeld
kernenergie als duurzaam aanmerken, dan zou je ook een probleem
kunnen hebben. Als je naar China kijkt, dat op dit moment heel veel doet
voor duurzame energie maar nog steeds meer dan 60% van alle energie
uit kolen haalt, dan heb je daar ook een groot probleem waar wij op een
heel andere manier tegen aankijken. Wij moeten steeds proberen om niet
vanuit de Nederlandse situatie te kijken: doen wij het goed, dan komt het
wel goed. Nee, Nederland moet in Europa en ook in de wereld proberen
ervoor te zorgen dat alle landen eraan bijdragen en dat door de bijdragen
van al die landen het uiteindelijke doel wordt gehaald. Mijn houding
tegenover Oost-Europese landen is niet negatief. Ik probeer ze mee te
trekken. Ik richt mij daarbij met name op Polen, waar men heel uitgesproken opvattingen heeft. Ik doe mijn best om goede werkrelaties met
hen op te bouwen en hen te houden bij wat wij willen bereiken, namelijk
dat onze ambitieuze milieu en klimaatdoelstellingen worden gerealiseerd.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Mulder.
De heer Anne Mulder (VVD):
Ik begrijp dat de Minister dit zegt. Hij wil de Oost-Europese landen erbij
houden, want dat is belangrijk. Maar zijn die stimulansen dan goed? Moet
je hen helpen met Europees geld en dus ook Nederlands belastinggeld?
Of moet je hen prikkelen om zelf in actie te komen? Als wij willen dat ze
duurzamer worden, dan kunnen we daar geld heen brengen. Maar
moeten ze dat niet vooral zelf doen?
Minister Kamp:
Het antwoord is ja, maar bij dat «zelf doen» moet je wel geholpen worden.
Dat doen we ook. Er is een brede verschuiving gaande binnen Europa van
geld van West-Europa naar Oost-Europa. Oost-Europa heeft een achterstand en West-Europa heeft niet alleen belang bij stabiliteit en veiligheid,
maar ook bij het vergroten van het Oost-Europese deel van de Europese
markt. Als dat een grote, sterke en koopkrachtige consumentenmarkt is,
dan geeft dat ons bedrijfsleven nog meer mogelijkheden om daar zaken te
doen. Wij hebben er belang bij dat de Europese Unie een sterke Europese
Unie is vanwege alle landen die deelnemen en sterk zijn. Wij hebben er
geen belang bij dat de bestaande verschillen groot blijven. Dat betekent
dat je in de eerste plaats moet doen wat de heer Mulder zegt, namelijk
ervoor zorgen dat zij zichzelf inspannen en dat zij zelf allerlei dingen doen.
In de tweede plaats vind ik wel dat je hen moet helpen om daarin te
kunnen slagen en zo snel mogelijk bestaande achterstanden in te halen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

12

Zij hebben heel grote achterstanden. Polen graaft de kolen nog zelf op en
verstookt ze in de kolencentrales. Wij kunnen wel zeggen dat dat niet mag,
maar dat betekent dat honderdduizenden mensen daar hun werk verliezen
en dat zij geen alternatieve energie-infrastructuur beschikbaar hebben. Wij
moeten zorgen voor interconnectiviteit en helpen met vervangende
investeringen in hernieuwbare energie. Als je alleen maar zegt dat zij dat
niet meer mogen en je hen vervolgens niet helpt met dat andere, dan
komen zij er niet uit.
De heer Anne Mulder (VVD):
Met die interconnectiviteit krijgen ze gas uit West-Europa in plaats van gas
uit Rusland. Dan krijgen ze duurzame energie uit West-Europa, maar
daarmee prikkel je ze niet om dit zelf op te wekken.
Minister Kamp:
Het moet allebei gebeuren. Zij moeten het zelf doen. Maar als je alleen
maar zegt dat zij het zelf moeten doen en je hen niet helpt, dan lukt het
niet of duurt het veel te lang. Wij hebben er ook zelf belang bij dat het wel
lukt en dat het niet te lang duurt. Daarom vind ik dat wij hen moeten
helpen. We hebben niet alleen interconnectiviteit met Oost-Europa, maar
bijvoorbeeld ook met het Iberisch Schiereiland. Portugal en Spanje
hebben een heel slechte interconnectiviteit met Frankrijk, waardoor zij
eigenlijk op een eiland zitten en het zelf maar moeten uitzoeken. Wij
helpen die landen met die interconnectiviteit. Vervolgens worden zij
onderdeel van de Europese energiemarkt. Dat heeft ook voordelen voor
Frankrijk en andere landen. Je moet niet het ene doen en het andere laten,
maar je moet allebei doen.
De voorzitter:
Ik stel voor dat de Minister doorgaat met de beantwoording van de
vragen.
Minister Kamp:
Mevrouw Kröger begon met te zeggen dat Nederland het slecht doet. Het
leek wel alsof zij het leuk vond om te zeggen dat Nederland het slecht
doet. Ik weet niet of zij zich realiseert wat er allemaal gaande is. Wij
hadden aan het begin van de kabinetsperiode 4% aan duurzame energie
en zitten nu 50% hoger op bijna 6%. Wij gaan verplichtingen aan voor vele
miljarden per jaar. Ik ga op dit moment verplichtingen aan voor 10 miljard
per jaar om duurzame energie te stimuleren. Het gaat om honderden
projecten in het land, bijvoorbeeld voor zonnepanelen die op grote schaal
worden neergezet, voor mestvergisting, windenergie op land en voor
biomassa. Wij hanteren de strengste voorwaarden ter wereld voor
biomassa. Ik noem windmolens op zee. Wij bouwen in vijf jaar de vijf
grootste windparken van de wereld en in de zeven jaar daarna gaan we
zeven nog grotere windparken bouwen. Wij hebben op dit moment
evenveel windmolens op zee als China en in 2020 is dat nog het geval. Wij
zijn bezig met een plan om de hele Noordzee in te zetten voor windmolens, samen met de omliggende landen. Als je ziet wat wij allemaal
doen voor de overgang van fossiele naar duurzame energie, dan vind ik
het echt belachelijk om te zeggen dat Nederland het slecht doet. Neem mij
niet kwalijk, maar dat is echt onzin. Wij doen het heel goed. Wij zijn zeer
ambitieus. Wij geven er heel veel aan uit. De doelstelling is om 14% in het
jaar 2020 te halen. Alle partijen van het energieakkoord, inclusief Natuur &
Milieu en Greenpeace, hebben gezegd dat we met de maatregelen die we
in de afgelopen vierenhalf jaar hebben genomen die 14% in het jaar 2020
kunnen halen. Waarom moeten we dan tegen elkaar zeggen dat we het
slecht doen? Dat klopt gewoon niet.
De heer Wassenberg (PvdD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

13

Omdat ook ik dit aan de orde heb gesteld, ben ik zo vrij om hierop te
reageren. Mijn punt was niet zozeer dat er te weinig gebeurt op het gebied
van duurzame energie. Ik weet dat er is geïnvesteerd in de offshoreparken, de windenergie. Ik zeg dat die stijging in de duurzame energie, die
inderdaad goed is – complimenten daarvoor – bijna helemaal wegvalt, als
je het vergelijkt met de stijging in de niet-duurzame, fossiele energie. Ik
doe het heel even uit mijn hoofd. Misschien zit ik er een paar petajoule
naast, maar ik had begrepen dat van 2015 tot 2016 het aandeel fossiele
brandstof in absolute cijfers met 100 petajoule is gestegen, dus inderdaad
met die 4%. Ik dacht dat het bij duurzame energie om 5% of zo ging. Dat is
een mooi cijfer, maar omdat het aandeel niet-duurzame, fossiele energie
zo verschrikkelijk is gestegen, is het aandeel duurzame energie heel erg
achtergebleven. Dat is mijn punt. De stijging van het aandeel duurzame
energie is prima, maar steekt toch een heel klein beetje schril af tegen de
stijging van het aandeel niet-duurzame energie. Dat was in elk geval mijn
punt.
Minister Kamp:
Ik sloeg in de eerste plaats aan op de opmerking dat Nederland het slecht
doet. Ik vind die opmerking onterecht. Dan draai je de mensen een rad
voor de ogen. Bovendien is het heel demotiverend voor al diegenen die
zich er ontzettend voor inspannen dat wij de overgang van fossiele naar
duurzame energie maken. Ik weet dat wij in het afgelopen jaar van 5,8%
naar 5,9% duurzame energie zijn gegaan, maar daarbij spelen twee
dingen. In de eerste plaats is in Nederland de economische groei hoger
dan in Europa, hoger dan in Engeland, in Duitsland en in Frankrijk. Twee
weken geleden kwam The Economist met een staatje waarin het eerste
kwartaal van 2017 werd vergeleken met het eerste kwartaal van 2016.
Volgens dat staatje zou de economische groei in Nederland het dubbele
zijn van die in de ons omringende landen. Dat betekent dat er in
Nederland veel meer wordt geproduceerd en dat er ook veel meer energie
wordt verbruikt. Hoewel wij vorig jaar een economische groei van 2,5%
hebben gehad en hoewel wij in het eerste kwartaal van 2017 ten opzichte
van het eerste kwartaal van 2016 3,4% erop vooruit zijn gegaan, zijn wij er
toch in geslaagd om het aandeel duurzame energie op te krikken van 5,8%
naar 5,9%. Natuurlijk komt daardoor het halen van de doelstelling weer
onder druk. Het is dus belangrijk dat wij de afspraken om de 14% in 2020
te halen daadwerkelijk realiseren. Wij moeten voortdurend blijven
bekijken of er tussentijds misschien nog wat extra moet worden gedaan
om die 14% te halen. Maar benader het positief, vraag ik mevrouw Kröger.
De heer Wassenberg (PvdD):
De Minister zegt dat het toch heel goed is dat de duurzame energie van
5,8% naar 5,9% is gegaan, gelet op een aantal factoren zoals de economische groei. Maar 2020 is over drie jaar. Wil je die 14% halen, dan moet
er nog 8,1% bij. Als je die 5,9% nu als basis neemt, moeten we anderhalf
keer zo veel duurzame energie in drie jaar tijd realiseren. Dat is gigantisch.
Ik heb net gekscherend gezegd dat we er in dit tempo 81 jaar over zouden
doen. Ik hoop dat het sneller kan, omdat het aandeel duurzame energie
wel stijgt. Ik hoop ook dat het aandeel van de niet-duurzame, fossiele
energie kan dalen. Ik kan er toch moeilijk razend enthousiast over worden
dat we in dit tempo van 5,8% naar 5,9% zijn gegaan, zeker omdat 2020
bijna op de stoep staat. Nog drie jaar en het is zover.
Minister Kamp:
Alleen al de vijf grote windparken die wij binnen vijf jaar voor de kust
gaan bouwen, zijn goed voor het energieverbruik op dit moment van vijf
miljoen Nederlandse huishoudens. Daarna komt er nog een hele klap
overheen. De vijf die wij gaan bouwen, zullen voor een groot deel ook
meetellen voor het jaar 2020. We gaan nog een heleboel andere maatre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

14

gelen nemen. De inzet van biomassa heeft ook een groot effect. Alle
maatregelen die we genomen hebben, ook extra maatregelen voor
energiebesparing in de industrie en extra maatregelen voor energiebesparing in de bebouwde omgeving, zijn op een rijtje gezet door de
borgingscommissie voor het energieakkoord. Bij het energieakkoord zijn
alle partijen betrokken: producenten, vakbonden, consumentenorganisaties, natuur- en milieuorganisaties; alles zit erbij. Die hebben in
december een brief aan ons geschreven waarin zij zeiden dat de
doelstelling voor het jaar 2020 en de doelstelling voor het jaar 2023 op
grond van het ingezette beleid gehaald kunnen worden. Ik zeg niet dat dat
einde discussie is. Ik zeg dat het moeilijk is. Ik zeg dat we het voortdurend
moeten blijven bekijken. Als het nodig is om het beleid aan te scherpen,
dan moeten we het aanscherpen. Die doelstellingen zijn harde doelstellingen en moeten gehaald worden.
Ik wil de verschuiving van 5,8% naar 5,9% nog even nuanceren. Er is een
verschuiving geweest in de elektriciteitsproductie in Europa. Nederland
heeft minder elektriciteit uit andere landen ingevoerd, meer elektriciteit in
eigen land geproduceerd en ook meer naar andere landen uitgevoerd. Het
effect daarvan is dat er meer elektriciteit is geproduceerd met Nederlandse gascentrales, die heel efficiënt zijn, of met Nederlandse kolencentrales, die ook veel efficiënter zijn. Zelfs de twee wat oudere centrales uit
de jaren negentig horen bij de 10% meest efficiënte kolencentrales in heel
Europa. De drie nieuwste kolencentrales in Nederland zijn de efficiëntste
in heel Europa. Als er in Nederland meer elektriciteit wordt geproduceerd,
dan leidt dat weliswaar tot meer CO2-uitstoot in Nederland, maar tot
minder CO2-uitstoot in Europa. Het klimaatprobleem is geen Nederlands
probleem en zelfs geen Europees probleem, maar een globaal probleem.
Laten we vooral dat brede plaatje steeds in beeld houden. Tot zover het
eerste punt van mevrouw Kröger.
Ik heb zojuist al gesproken over de 30% en ook over de 1,5% energiebesparing. Dat hebben we gehaald in de afgelopen jaren met de maatregelen die we hebben genomen en dat zullen we ook de komende jaren
gaan halen.
Mevrouw Kröger vroeg waarop we zitten te wachten bij de governance.
Het gaat bij de governance om een paar dingen. De Europese Commissie
gaat ervan uit dat we in een rechte lijn moeten komen naar 2050 om de
beperking van de CO2-uitstoot te realiseren. Voor Nederland is het
aantrekkelijk om in de komende jaren wat minder te doen, omdat wij die
rechte lijn vrij gemakkelijk kunnen halen. Maar als wij dat doen, dan zullen
we het onszelf moeilijker maken in de jaren na 2030. Wij hebben een heel
energie-efficiënte industrie, vergeleken met andere landen in Europa en
wij hebben al heel veel maatregelen genomen. Wij proberen bij de
governance een zodanige formulering te vinden dat wij, uitgaande van de
Nederlandse situatie, die maatregelen nemen die kosteneffectief zijn,
waardoor de burgers niet op te hoge kosten worden gejaagd en waardoor
we uiteindelijk toch onze doelstelling en onze bijdrage aan de Europese
doelstelling halen. Wij willen daarom dat er de nodige flexibiliteit in de
governance is.
Het tweede punt waarover wij willen spreken, is dat de Europese
Commissie een verplicht fonds wil waaruit investeringen in Europa
gefinancierd kunnen worden. Wij denken dat zo’n verplicht fonds geen
goede prikkel geeft aan verschillende landen. De heer Mulder zei al dat hij
vindt dat landen het in de eerste plaats zelf moeten doen. Ik heb gezegd
dat vervolgens moet worden bekeken hoe je die landen kunt helpen. Wat
wij nu hebben gezien over dat verplichte fonds, vinden wij niet goed
onderbouwd. Wij zien niet hoe dat een goede bijdrage kan leveren.
Wij willen dat in het governancevoorstel vooral tot uitdrukking komt wat
ik in het begin al heb gezegd. Zorg dat die governance zodanig is dat alle
landen het halen, maar geef landen wel de gelegenheid om dat op een
kosteneffectieve manier te doen. Wij hebben nog geen stuk gezien waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

15

dat naar onze indruk goed is verwoord. Zolang dat nog niet het geval is,
wachten wij af wat daar uitkomt voordat we over de doelstelling van 30%
energiebesparing voor het jaar 2030 besluiten. Wij hebben het daarover
gehad. Het is mogelijk dat er desondanks toch een voorstel van het
voorzitterschap komt dat voldoende steun krijgt. Dan zullen wij bekijken of
dat zodanig vorm krijgt dat wij daarin kunnen meegaan.
Mevrouw Kröger zei dat bij biomassa geen gebruik mag worden gemaakt
van hele bomen. Ik denk niet in hele of halve bomen. Als je een hele boom
hebt, een klungel van een boom die meer op een struik lijkt, waar je
verder niets aan hebt en die ook voor het ecosysteem geen betekenis
heeft, dan ga ik niet zeggen dat dat niet mag. Wij formuleren duurzaamheidscriteria. Over de duurzaamheidscriteria die wij hebben geformuleerd,
is overeenstemming bereikt met de natuur- en milieuorganisaties. Dat zijn
de meest verregaande duurzaamheidsdoelstellingen van de hele wereld.
Er wordt gekeken naar zo’n gebied waar die biomassa vandaan komt.
Wordt die biomassa daar zodanig gewonnen dat het ecosysteem niet
wordt verstoord? Is het niet zelfs een verbetering van het ecosysteem
zoals wij eigenlijk willen? Wordt het gebied niet leeggehaald, maar maak
je op een verantwoorde manier gebruik van de natuurlijke aanwas in het
gebied? Op die manier hebben wij die duurzaamheidscriteria geformuleerd. Ik vind het veel beter om die zorgvuldig geformuleerde duurzaamheidscriteria te gebruiken dan te zeggen dat er geen hele bomen mogen
worden gebruikt.
De voorzitter:
Er is nog een interruptie van mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik heb een vraag over de duurzaamheidscriteria voor vaste biomassa. De
Minister zegt dat er overeenstemming is met de milieuorganisaties en de
sector. Ik neem aan dat hij doelt op het convenant rond het energieakkoord. Ik begreep dat daar nog discussie was over de toepassing van
zaagsel uit een bepaalde context, of die wel of niet gebruikt mag worden
als duurzame biomassa. Er ligt daar dus nog een discussiepunt. Eigenlijk
zegt de Minister dat de duurzaamheidscriteria die in het convenant rond
het energieakkoord zijn vastgelegd, de inzet zijn van Nederland in Europa
in de discussie over Europese verplichtende duurzaamheidscriteria voor
biomassa.
Minister Kamp:
Dat laatste is het geval. Wij hebben als een van de 28 landen onze inbreng
daarbij. Wij kunnen het niet dicteren, maar wij hebben het voor onszelf
goed geregeld. Wij maken in Nederland gebruik van de mogelijkheid om
biomassa te gebruiken en wel op grote schaal: 25 petajoule. Wij vinden
dat we dat op een nette manier moeten doen. Daarom hebben wij dat
convenant en die duurzaamheidscriteria. Wij vinden het ook belangrijk dat
er Europese duurzaamheidscriteria komen. Wij zijn overtuigd van wat wij
hebben gedaan, brengen dat in Europa in en zullen proberen zo ver
mogelijk te komen.
Mevrouw Kröger zegt dat er nog discussie is over onderdelen van het
convenant over duurzaamheidscriteria. Zij spreekt over zaagsel. Dat is
terecht, maar ik kan haar verzekeren dat ik iedere dag discussies heb over
het energieakkoord. Er zijn afspraken gemaakt, maar het schuurt bij alle
partijen. De ene vindt dit niet zo prettig, de andere wil hier wat anders en
weer een andere wil daar wat anders. Ik houd steeds vast aan dat akkoord.
Als er verschillen van mening zijn, dan probeer ik die te laten overbruggen
door de betrokken partijen, in dit geval de eigenaren van de elektriciteitscentrales en de natuur- en milieuorganisaties. Die moeten proberen het er
samen over eens te worden. Als zij het er niet over eens worden, moet ik
op een gegeven moment de knoop doorhakken. Ik ben daar voortdurend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

16

mee bezig. Dat er over een onderdeel discussie is, wil niet zeggen dat
Nederland niet de meest verregaande duurzaamheidscriteria voor
biomassa heeft. Ik ben daar trots op.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Mag ik het antwoord van de Minister zo interpreteren dat er geen
overeenstemming is over die duurzaamheidscriteria, aangezien er nog
een discussiepunt is met betrekking tot het rond hout, dus de hele
bomen? Op dit moment importeren wij snippers, gemaakt van hele
bomen in Europa, om te verbranden. Wij verbranden dus bossen van
elders. Is een carbon debt in de koolstofhuishouding uiteindelijk echt een
klimaatoplossing? Vandaar ook mijn vraag of het uitsluiten van het
verbranden van rond hout, van hele bomen niet onderdeel zou moeten
zijn van die duurzaamheidscriteria.
Minister Kamp:
Er is wel overeenstemming over het convenant, want het convenant is
afgesproken en ligt er dus. Als de ene partij dat zus en zo uitlegt en de
andere partij zegt dat dat niet goed is, dan moeten die partijen daar
samen over praten. Dat is ook gaande. Ik heb er zelf met die partijen over
gesproken. Als men het op een onderdeel niet eens is en er duidelijkheid
moet zijn, zal ik zo nodig zelf de knoop doorhakken. Maar het convenant
ligt er en die overeenstemming is er. Die afspraak is gemaakt en wij
hebben die duurzaamheidscriteria. Je kunt er ook iets uitpikken voor hele
bomen en voor rond hout. Ik begrijp dat een van de partijen dat kan doen,
maar ik ga hierover geen aparte uitspraken doen. Als wij zeggen dat
biomassa wordt gebruikt voor duurzame energie, dan is dat voor mij
duurzame energie. Ik snap wel dat die biomassa aan redelijke criteria
moet voldoen. Als je die criteria kunt afspreken, dan zijn die criteria er.
Dan ga ik niet vervolgens bekijken hoe ik nog een probleem kan creëren
wat betreft de uitleg van wat een ronde of een kromme boom is en of iets
wel of niet als zaagsel moet meetellen. Ik ben er niet om problemen te
maken. Ik ben er om te zorgen dat we stappen vooruit zetten, dat er
afspraken worden gemaakt, dat er convenanten komen, dat er akkoorden
komen, dat die worden nageleefd en dat het doel wordt gerealiseerd.
De voorzitter:
Een interruptie van mevrouw Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik begrijp het betoog van de Minister. Tegelijkertijd denk ik ook dat op de
lange termijn alleen maar het bijstoken van biomassa niet de eindoplossing richting 2050 kan zijn. Daarvoor kun je beter andere, misschien
kosteneffectievere maatregelen nemen. De vraag is natuurlijk wat de lijn
van Europa nu is. Is het heel duurzaam om die houtsnippers bij te stoken,
van welk type boom het dan ook komt en welke biomassa het ook is?
Uiteindelijk is het geen ideale oplossing. Deelt de Minister met de
CDA-fractie dat het voor Europa op de lange termijn beter zou zijn om
andere typen oplossingen daarbij te betrekken?
Minister Kamp:
Bij het beleid moet ik uitgaan van wat er is afgesproken. Dat is heel
belangrijk. Als een van de 28 landen in de Europese Unie moet Nederland
proberen afspraken te maken. Als je die hebt, moet je ze koesteren en
moet je ervoor zorgen dat ze nageleefd worden. Als in Europa wordt
gezegd dat kernenergie geen duurzame energie is, dan kan mevrouw
Mulder daar een idee over hebben en kan ik er een ander idee over
hebben. Maar ik ga daar niet moeilijk over doen. Dat heeft geen zin. Het is
gewoon afgesproken in Europa: kernenergie telt niet mee voor duurzame
energie. Ik laat het dus ook niet meetellen. Als in Europa wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

17

afgesproken dat biomassa wel meetelt voor duurzame energie en als ik
dat absoluut nodig heb om die 14% te kunnen halen, dan maak ik gebruik
van die biomassa. Als mevrouw Mulder vraagt of ik dat het mooiste
voorbeeld van duurzame energie vind, is mijn antwoord nee. Zou die
biomassa toch waardevol kunnen zijn in de toekomst? Ik denk het wel, als
we er op een betere manier dan nu gebruik van maken. Nu laat je die
biomassa komen en verbrand je die. Het lijkt mij veel beter om er eerst
andere dingen mee te doen, om er stoffen uit te halen die je kunt
gebruiken. Daarvoor zijn technieken. In mijn geboorteplaats Hengelo staat
een fabriek die een soort olie uit biomassa haalt. Die olie wordt vervolgens met een tankwagen naar een fabriek gebracht in Borculo, waar ik 27
jaar gewoond heb. Die heel grote fabriek in Borculo draait helemaal op de
olie die uit die biomassa is gehaald. Ik denk dat die biomassastroom in de
komende jaren in gang blijft, maar dat er veel beter gebruik van wordt
gemaakt en dat alleen een eindproduct waaruit niets meer kan worden
gehaald, in kolencentrales wordt verstookt. Het is beter om iets wat groeit
en vernieuwt in kolencentrales te verstoken dan iets wat je diep uit de
grond haalt wat alleen maar leidt tot extra CO2-belasting van het milieu. Ik
ben dus terughoudend over biomassa. De afspraak ligt er nu. Er kan best
wat beters komen in de toekomst. Ook de Europese Commissie ziet dat. Er
zijn op dat punt veranderingen gaande.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder, nog even kort. Ik wijs overigens even op de tijd, ook in
verband met de beantwoording. Er zijn nog een paar blokjes en we willen
straks toch nog even een tweede termijn van een minuutje gebruiken. Ik
wil in ieder geval een voorwaarschuwing geven.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik ben blij met het antwoord van de Minister. Hij geeft aan dat er een
beweging gaande is om minder biomassa op deze manier te verstoken.
Dat is ook de roep die vanuit de Tweede Kamer komt. Ik hoop dat de
Minister zich daarvoor inzet in Europa. Het CDA ziet juist die toegevoegde
waarde, zoals geschetst in de steden waar Onze Minister vroeger heeft
gewoond. Wij vinden het heel belangrijk dat je de toegevoegde waarde
van producten goed benut. Er kan soms een heel rare financiële prikkel
ontstaan, als het aantrekkelijker is om dat niet te doen, maar om het mee
te stoken in de centrales. Ik ben blij dat de Minister daar oog voor heeft en
dat hij zich daarvoor wil inzetten – althans, zo begrijp ik het – in Europa,
ook tijdens deze Energieraad, om te voorkomen dat we het op een
verkeerde manier gebruiken.
De voorzitter:
Zo klonk het antwoord in ieder geval wel.
Minister Kamp:
Zoals mevrouw Mulder het zegt, zo doe ik het.
Mijnheer Wassenberg, laten we de tegenstellingen tussen ons niet groter
maken dan ze zijn. U hebt gevraagd waarom ik pleit voor flexibiliteit, of ik
wel vind dat we uiteindelijk ambitieuze maatregelen moeten nemen en of
die 27%-doelstelling niet achterhaald is. Ik hoop dat u de afgelopen jaren
hebt gemerkt dat wij met volle overtuiging werken aan het oplossen van
de klimaatproblematiek. Wij vinden dat Europa voorop moet lopen. Wij
vinden dat Nederland in Europa voorop moet lopen. Wij zijn zeer gemotiveerd, maar we proberen ook om bij die enorme transitie van fossiele
naar duurzame energie de kosten in de gaten te houden. We willen
voorkomen dat er te veel geld wordt uitgegeven. Ik zal vanmiddag in de
Kamer duidelijk maken dat dat tot dusver gelukt is. De rekening voor de
burgers voor de energie is niet hoger, maar lager geworden. We doen het
een stuk beter dan de andere landen in Europa. Dat krijgt u van mij te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

18

horen. Ik probeer allebei te doen, namelijk zowel de kosten te beheersen
als de doelstellingen te halen. Nederland hangt niet aan de rem in Europa.
Nederland hoort bij de voorhoede en wil op een kosteneffectieve manier
met benutting van flexibiliteit het uiteindelijke einddoel zo snel mogelijk
halen.
Mevrouw Mulder sprak over een minimumprijs voor CO2 voor energiecentrales. De allerbeste oplossing voor beperking van de CO2-uitstoot
door de industrie is volgens mij dat het ETS goed werkt. Het ETS werkt
ook wel goed. Er is een bepaalde grens aan gesteld, de grens voor
CO2-uitstoot gaat ieder jaar naar beneden en alle doelstellingen die we
daarvoor geformuleerd hebben, worden ook gehaald. Alleen moet er
inmiddels meer gepresteerd worden. Het hele systeem zou meer moeten
opleveren, maar dat doet het op dit moment niet. Nederland is een groot
voorstander van verbetering van het ETS. Het geheel moet meer onder
druk worden gezet om ervoor te zorgen dat de prijs van CO2 in het ETS
omhoog gaat, waardoor er sneller vooruitgang wordt gerealiseerd. Dat
proberen wij voor elkaar te krijgen. Lukt dat niet, dan moeten we
openstaan voor andere maatregelen. Die zijn niet zo goed, omdat
marktwerking altijd het beste is. Als je iets door de markt voor elkaar kunt
laten krijgen, dan krijg je het beste, het snelste en het meest structurele
voor elkaar. Als je dat met overheidsmaatregelen moet afdwingen,
controleren enzovoorts, dan is het allemaal een stuk lastiger. Mocht het
nodig zijn omdat we er met het ETS niet komen en zou er toch op de een
of andere manier een minimumprijs voor CO2 moeten komen, dan zeg ik
daar niet bij voorbaat nee tegen. Ook nu gaat het mij weer om het doel. Ik
wil het doel bereiken. Ik zie het ETS als een middel. Het werkt, maar nog
niet genoeg. Het moet aangescherpt en verbeterd worden. Lukt dat niet,
dan moeten we openstaan voor iets anders, want uiteindelijk gaat het
erom dat we het doel halen. Ik zeg dit in reactie op wat mevrouw Mulder
hierover zei. Ik denk dat zij dat op dezelfde manier benadert.
Op de flexibiliteit ben ik ingegaan. Ik ben ook ingegaan op de verhoudingen wat de energiebesparingsdoelstelling betreft, 27% of 30% in
Europa.
Mevrouw Mulder sprak over het grote belang van de betrokkenheid van
bewoners bij de transitie naar duurzame energie. Dat kan niet genoeg
nadruk krijgen. De bewoners betalen uiteindelijk de rekening. Dus de
bewoners die, behalve met de rekening, in hun woonomgeving ook
worden geconfronteerd met de gevolgen van de opbouw van nieuwe
infrastructuur voor duurzame energie, moet je daar zo veel mogelijk bij
betrekken. Dat lukt niet goed genoeg. Zij zijn er op dit moment niet erg in
geïnteresseerd. Dat zal dus beter moeten. Mogelijkheden om dat beter te
doen, zijn beter communiceren en meer financieel belang geven. Een
voorbeeld is de provincie Limburg. Daar blijven ze achter met windmolens
op land, maar ze zijn wel bezig met een aantal projecten waarbij ze ook
coöperaties van bewoners willen inschakelen, die dan financieel belang
krijgen bij die windmolens. Die bewegingen zullen in de toekomst alleen
maar versterkt worden: meer communicatie, meer betrokkenheid en meer
financieel belang. Ik ben het eens met het accent dat mevrouw Mulder
daarop legt.
Het zou kunnen zijn dat ik rond ben. Mocht dat niet zo zijn, dan hoor ik dat
zo.
De voorzitter:
We hebben nog een tweede termijn, waarvoor inmiddels wat tijd is
gecreëerd met een spreektijd van een minuut. Het woord is aan de heer
Mulder.
De heer Anne Mulder (VVD):
Voorzitter. Ik wil graag nog iets zeggen over Polen en Hongarije. Ik begrijp
dat de Minister zegt dat je die landen moet helpen. Maar als je iets breder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

19

kijkt dan energie in Europa, dan zie je dat Polen en Hongarije veel vragen
in Europa, maar weinig geven. Als het gaat om de rechtsstaat, zwaaien ze
vriendelijk naar Europa; ik wil niet zeggen dat ze een middelvinger
opsteken. Ze weigeren asielzoekers op te nemen. Maar als het gaat om
budgetten, de meerjarige financiële begroting, zijn ze de grote nettoontvangers. Deze landen mogen dus best aangespoord worden om iets te
doen. We hoeven niet alleen maar te zeggen: u hebt een moeilijkere jeugd
gehad en we helpen u. Nee, zij willen bij de Europese Unie. Dan moet je
meedoen en solidair zijn. De Minister hoeft dus niet zo mild te zijn voor
deze landen.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Ik begin met een verduidelijking. We zijn in Nederland bezig
met een inhaalslag op het gebied van duurzame energie, maar we
bungelen nog steeds onder aan de lijstjes in Europa. Vandaar mijn
opmerking aan het begin van mijn inbreng.
Ik heb twee opmerkingen. Gezien de ervaringen in Nederland met de
energie-intensieve industrie – de Minister geeft duidelijk aan dat je wel
degelijk die stok nodig hebt om ervoor te kunnen zorgen dat bedrijven in
actie komen – blijft mijn zorg dat we echt bindende energiebesparingsdoelstellingen nodig hebben in Europa.
Mijn tweede opmerking gaat over het verder verwateren van de al
afgezwakte doelen rond energiebesparing. De zorgen daarover zijn ook
door mevrouw Van Veldhoven geuit. Wat mij betreft, blijven de zorgen
bestaan over het feit dat er zo veel loopholes komen in die doelen dat het
uiteindelijk een stuk minder voorstelt.
Ten slotte wil ik reageren op de opmerking dat wij als GroenLinks diverse
rapporten opzij zouden willen zetten. De expliciete vraag betreft een
update van de NEV in de context van het Frontieronderzoek, dat in
opdracht van het eigen Ministerie van de Minister is uitgevoerd. Het lijkt
ons heel belangrijk lijkt, zowel in de Europese context als in de Nederlandse context, om die update te hebben om goed beleid te maken.
Met betrekking tot ECN gaf de Minister aan dat de kosten erg hoog zijn.
Onze vraag is of de baten ook voldoende zijn meegenomen. Zou dat een
volgende keer niet verstandiger zijn?
De voorzitter:
Wilt u de tijd in de gaten houden?
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Tot slot vragen wij graag een VAO aan.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter. Ik wil nog heel even ingaan op het debatje dat ik met de
Minister had over energiebesparing versus duurzame energie. Het is
prima dat er van alles gebeurt op het gebied van duurzame energie. De
Minister zegt dat over enkele jaren de energie komt van de windmolenparken die straks worden gebouwd. Dat is hartstikke goed. Maar als
dadelijk het aandeel duurzame energie in absolute cijfers met enkele
petajoules per jaar stijgt – laat het nog wat meer zijn; laat het 10 à 12
petajoule zijn – terwijl het aandeel fossiele energie met tientallen
petajoules blijft stijgen, dan blijven we dat probleem toch houden? Dan
halen we die doelstelling toch niet? Het is prima dat er nu wordt ingezet
op duurzame energie, maar hoe gaan we ervoor zorgen dat ook bij
bedrijven het aandeel fossiele energie minder wordt? Kan de Minister
daar inzicht in geven? Dat kan ook later in een brief. De Minister zegt dat
er van alles is gedaan. Ik wil weten wat er is gedaan en ook hoe we
kunnen stimuleren dat het aandeel fossiele energie omlaag gaat. Dan pas
gaan we stappen maken: fossiele energie omlaag en duurzame energie
omhoog, maar niet allebei omhoog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

20

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording. Ik zou het
waarderen dat op het moment dat landen om ons heen ons benaderen
om te kijken naar die minimum-CO2-prijsvariant voor energiecentrales, de
Minister daar dan ook positief op reageert. Dat zou kunnen gebeuren bij
de Energieraad. De Minister hoeft daar nu niet verder op in te gaan, maar
mocht dat gebeuren, dan zou ik willen voorkomen dat wij later denken:
daar hadden we misschien bij kunnen aanhaken, maar dat hebben we niet
gedaan. Dat wil ik de Minister dus even meegeven.
Ik bedank hem er ook voor dat hij met het CDA van mening is dat we de
inwoners er nog veel beter bij moeten betrekken. Ik ga daar vanmiddag
verder op in bij het debat over het klimaat.
De voorzitter:
Ik kijk naar de Minister voor de beantwoording.
Minister Kamp:
Voorzitter. Ik kan mij heel veel voorstellen bij de toon van de heer Mulder
over Polen en Hongarije. Eigenlijk ben ik het gewoon met de heer Mulder
eens, maar ik moet ervoor zorgen dat we in het Europa met al die landen
tot gezamenlijke conclusies komen. Dat is de truc in Europa. Er zijn grote
verschillen. Je hebt Finland en Malta en je hebt Polen en Ierland.
Nederland zit daartussenin. De verschillen zijn heel erg groot. Er moet
toch iedere keer worden geprobeerd om tot iets positiefs te komen waar
je iedereen in mee kunt trekken. Als je een gezamenlijke conclusie trekt
waar enkele landen het niet mee eens zijn, dan moeten die landen zich
daarin schikken omdat de gekwalificeerde meerderheid ergens toe
besloten heeft. Dat zijn Europese verplichtingen die uitgevoerd moeten
worden. Europa moet er dus voor zorgen dat ook de landen die de heer
Mulder heeft genoemd, hun verplichtingen nakomen. Het gaat soms om
financiële verplichtingen, soms om inhoudelijke verplichtingen maar het
gaat soms ook om de benadering van de rechtsstaat of de communicatie
met de bevolking. Daarover zijn ook afspraken gemaakt in Europa.
Kortom, ik begrijp waarom de heer Mulder het op deze manier zegt, ik ben
dat ook met hem eens, maar ik hoop ook dat hij begrijpt dat ik moet
proberen om vanuit Nederland eraan bij te dragen dat we het in Europa
eens blijven en dat de afspraken die we in Europa maken, ook door alle
landen in Europa uitgevoerd worden.
Mevrouw Kröger en de heer Wassenberg gingen in op het gebruik van
fossiele energie. Zij spreken heel terecht over 5,8% en 5,9%. Ze zien dat de
economie het goed doet, dat er meer fossiele energie wordt gebruikt en
zeggen: daar schieten we natuurlijk weinig mee op. Het is wel mooi dat
we die windmolens neerzetten, maar als we ondertussen ook nog meer
fossiele energie gaan gebruiken, dan heeft dat geen zin. Ik zeg tegen
allebei dat, als we die doelstellingen van 14% en 16% halen – en die
moeten en gaan we ook halen – dat verdringing van de fossiele energie
inhoudt. We hadden een situatie waarin sprake was van 96% fossiele
energie. In het jaar 2020 mag dat nog maar 86% zijn en in het jaar 2023
mag het nog maar 84% zijn. Op die manier heb je dus een verdringing van
de fossiele energie. En daar gaat het uiteindelijk om. Het moet gaan
gelden voor de elektriciteitsproductie, voor het personen- en goederentransport en voor de lage- en hogetemperatuurverwarming. Voor zover er
in 2050 nog fossiele energiedragers nodig zijn, bijvoorbeeld voor
bepaalde processen in de industrie, zal die CO2 opgevangen moeten
worden. Die CO2 zal vervolgens opgeslagen moeten worden onder de
grond. Dat is het hele complex waar we mee bezig zijn. Wat dat betreft,
ben ik het dus met beide sprekers eens. Die fossiele energie moet
teruggebracht worden. Dat gaat dus gebeuren door het halen van de
doelstellingen die we hebben voor duurzame energie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

21

Mevrouw Kröger heeft voorts haar zorgen uitgesproken over het
verwateren van doelstellingen. Ik doe niet mee aan het verwateren van
doelstellingen. De Nederlandse inzet zal er nooit op gericht zijn om via
achterdeurtjes en slimmigheidjes de doelstellingen te laten verwateren.
Nee, wij willen dat die doelstellingen gehaald worden, maar wij willen wel
dat dat op een redelijke en betaalbare manier gebeurt. Daar is flexibiliteit
voor nodig. Ik zal ook iedere keer bij de Kamer verantwoording afleggen
over de wijze waarop wij dat hebben ingevuld, op welke punten wij
flexibiliteit wilden en op welke wijze dat juist heeft bijgedragen aan het
halen van het gewenste eindresultaat.
Dan wat betreft het Frontieronderzoek. Ik blijf toch bij mijn lijn. Ik heb te
maken met de Nationale Energieverkenning, met het PBL en met ECN.
Ondertussen komen er rapporten beschikbaar. Dat is prachtig en die
moeten ook vooral bij de volgende Nationale Energieverkenning weer
gebruikt worden. Maar op grond van wat er nu aan informatie ligt, is er
gezegd, ook in de Nationale Energieverkenning, dat wat de Urgendadoelstelling van 25% CO2-reductie in 2020 betreft, er 23% gehaald zal worden.
Vervolgens hebben we extra maatregelen genomen. Daarna hebben we
kunnen vaststellen dat met die extra maatregelen de 25% wordt gehaald.
Daar ben ik blij mee. Dan hebben we die rechterlijke uitspraak nageleefd
en wordt die uitgevoerd. Dat is goed. Als er ondertussen van verschillende kanten nieuwe informatie en nieuwe inzichten komen, moeten die
vooral betrokken worden bij het opstellen van de Nationale Energieverkenning. Dan zie ik straks weer hoe dat uitpakt.
De heer Wassenberg (PvdD):
Misschien heb ik de Minister verkeerd verstaan, maar hij zei twee minuten
geleden dat het aandeel fossiele brandstof omlaaggaat en dat dit gaat
lukken door het halen van de doelstelling van 2020. Maar het is natuurlijk
precies andersom. We willen die doelstelling van 2020 halen. Dat kan
alleen als het aandeel fossiele brandstof omlaag gaat. De Minister kan niet
zeggen: het gaat omlaag, want we gaan het in 2020 halen. Ik heb gezegd
dat ik me er zorgen over maak dat we het juist niet gaan halen. Ik vraag
niet van de Minister om een uitspraak dat we het gaan halen, omdat het is
afgesproken. Ik wil weten hoe we het gaan halen, omdat we nu heel kleine
stapjes hebben gezet. Maar we moeten dadelijk, in drie jaar tijd, 8% meer
reduceren, en dan nog een keer in drie jaar tijd 1% per jaar. We moeten nu
een gigantische stap gaan zetten. Het antwoord dat we het gaan halen,
omdat het binnenkort 2020 is, is wat mij betreft dus wat onbevredigend.
De voorzitter:
Volgens mij heeft de Minister daar wel een antwoord op gegeven. Ik geef
hem graag de gelegenheid om het nog even toe te lichten.
Minister Kamp:
Bij uitzondering krijg ik het idee dat de heer Wassenberg het nu in het
belachelijke probeert te trekken. Ik heb gezegd: als wij erin slagen om in
2020 14% duurzame energie te hebben als onderdeel van onze totale
energieconsumptie, dan blijft er nog maar 86% over voor fossiele energie.
Dat betekent dus dat er minder fossiele energie wordt gebruikt. De heer
Wassenberg vraagt of dat wel haalbaar is. Daar hebben we nou het
energieakkoord, de borgingscommissie en de Nationale Energieverkenning voor. Op grond van alle informatie die we hebben gekregen,
hebben we het beleid aangescherpt en extra maatregelen genomen boven
op de maatregelen die al genomen waren. De conclusie in december 2016
van de borgingscommissie was dat we zowel de doelstelling voor 2020 als
die voor 2023 kunnen gaan halen. Ik denk dat we daar ieder jaar bij de
Nationale Energieverkenning weer kritisch naar moeten kijken. Tegen de
heer Wassenberg zeg ik – wat ik al eerder heb gezegd – dat als het nodig is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

22

om wat extra’s te doen, we wat extra’s doen, want die doelstellingen
moeten gehaald worden.
De voorzitter:
Ik zie dat mevrouw Kröger hierop wil reageren, maar ik sta dat niet toe.
Dan lopen we uit de tijd. Ook zij heeft inmiddels twee interrupties gehad.
We houden dat hier heel zuiver bij. Ik stel voor dat de Minister doorgaat
met de beantwoording. Dan kunnen we keurig netjes binnen de tijd
afsluiten.
Minister Kamp:
Ik ben toe aan het laatste punt: de CO2-prijs. Ik weet niet helemaal zeker
wat mevrouw Mulder van mij verwacht. Ik wil dat het ETS beter gaat
functioneren. Dat is het beste. Daar doe ik dus ook mijn best voor. Mocht
het zo zijn dat het ETS niet genoeg oplevert, dan zal er wat anders moeten
komen. Dat zou ook een minimum-CO2-prijs kunnen zijn. Ik zal over beide
zaken niet moeilijk gaan doen in Europa. Ik zal erg pleiten voor het ETS en
probeer daar andere landen in mee te krijgen. Mocht het nodig zijn, dan
ga ik niet alleen maar niet dwarsliggen bij die minimum-CO2-prijs maar
dan denk ik ook dat het iets is wat we nodig hebben om het doel te
bereiken. Op die manier zal ik mij in in Europees verband gedragen.
De voorzitter:
Ik kijk nog even naar mevrouw Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ook het CDA wil dat in eerste instantie gewoon het ETS gaat werken. Dat
delen de Minister en ik dus. Tegelijkertijd heb volgens mij heel goed
verstaan wat de inzet van de Minister is op het moment dat zich binnen
Europa een bredere coalitie zou aftekenen die wel wat meer zou willen
doen. Ik bedank hem daarvoor.
Minister Kamp:
Ja, zo is het. Je spreekt een maatregel af, je bent daar een paar jaar mee
bezig en dan ga je weer een nieuwe maatregel afspreken. Ik ben er in
algemene zin wel beducht voor dat je voortdurend bezig bent met
maatregelen, maar dat je je einddoel niet bereikt. Als je ergens voor
gekozen hebt, moet je dat tot een succes maken. Op het moment dat blijkt
dat dat niet lukt, moet je er tijdig voor zorgen dat je iets anders doet
waardoor je het einddoel wel haalt. Ik geloof niet dat er een verschil van
mening is met mevrouw Mulder.
De voorzitter:
Dan zijn beide partijen het eens. Dank u wel.
Er is een VAO aangevraagd door mevrouw Kröger. Dat zal ongetwijfeld
ergens volgende week op de plenaire agenda terechtkomen. Ik dank u
allen hartelijk.
Sluiting 11.59 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-33, nr. 661

23