8
Sociaal Leenstelsel
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van
de basisbeurs voor studenten in de masterfase in het
sociaal leenstelsel, het verlengen van de terugbetalingsperiode en het efficiënter maken van het stelsel van studiefinanciering (Wet sociaal leenstelsel masterfase) (33680).
De voorzitter:
Ik heet de minister van Onderwijs van harte welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Eindelijk is het zover. Eindelijk spreken we vandaag met elkaar hier in de plenaire zaal over het wetsvoorstel voor het leenstelsel in de masterfase. Ik begin met een
korte anekdote die ik misschien al vaker heb verteld. In 2011
mocht ik op de conventie in Achlum zijn. Daar waren heel
veel politici en publicisten naartoe gelokt met de belofte
dat zij, als zij zouden komen en daar hun kunstje zouden
doen door een lezing te geven, naar Bill Clinton mochten
luisteren. Iedereen zei natuurlijk ja. Wat men niet had
gezegd, was dat het buiten was. Wat men ook niet had
gezegd, was dat het op 28 mei 2011 zou regenen. Het was
aan het gieten. Daar zaten we dan, in de regen. Paraplu's
mochten niet vanwege de veiligheid. In een of andere
zweterige poncho keken we, zittend op stoeltjes, naar Bill
Clinton. Wat een magisch, machtig mooi verhaal wist deze
oud-president te vertellen. Hij had het over zijn werk op dit
moment in de derde wereld en hoe hij daar probeert om
systemen op te bouwen. Hij vertelde hoe makkelijk dat werk
eigenlijk is in vergelijking met de uitdagingen waarvoor we
in de Westerse wereld staan. We hebben hier systemen
opgebouwd, maar de vraag is hoe je die verandert. Als je
met mensen in de Westerse wereld spreekt, zegt iedereen:
"Ja, we moeten veranderen, we moeten het anders doen!
Sterker nog, we gaan het anders doen! Jij eerst!" Dat is ook
iets waaraan we in Nederland hebben te lijden. We hebben
systemen opgebouwd die ooit functioneerden, maar nu
niet meer voldoen. Dat iedereen zegt dat verandering heel
belangrijk is en zegt "jij eerst!", gebeurt ook als het gaat
over het sociaal leenstelsel.
Voordat ik verderga, ben ik klip-en-klaar over de positie van
GroenLinks op dit dossier: wij zijn tegen het wetsvoorstel
zoals het nu voorligt, wij zijn daar vandaag tegen, wij zijn
daar morgen tegen en wij zullen daar tot in de eeuwigheid
tegen blijven. Het voorstel dat er nu ligt, moet wat ons
betreft van tafel. We maken ons zorgen over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. We maken ons er zorgen
over dat met dit wetsvoorstel niet in een keer het gehele
sociaal leenstelsel wordt behandeld, maar alleen de masterfase. We vinden het zorgelijk dat er niet vanaf het allereerste moment wordt geïnvesteerd in de kwaliteit van het
hoger onderwijs. Wij zeggen dan ook nee tegen het voorstel
dat hier nu ligt.

Maar uiteindelijk ben ik voor verandering. Ik ben voor verandering in het sociaal leenstelsel. Dat heeft alles te maken
met rechtvaardigheid. In Nederland is er nog te veel inkomensoverdracht van arm naar rijk in plaats van van rijk naar
arm. Je ziet dat bij pensioenen — daarom is het gerechtvaardigd dat er nu wordt gesproken over de veranderingen
aldaar — maar je ziet het ook als het gaat over de studies.
80% van de subsidies die wij geven aan het hoger onderwijs
komt bij 50% van de rijkste mensen. Als je een hbo-opleiding hebt gevolgd, ga je 28% meer verdienen dan iemand
met alleen lagere school. Als je een wo-opleiding hebt
gevolgd, is dat zelfs 36% meer.
Ik vind het gerechtvaardigd om te bekijken hoe we dat
kunnen omdraaien. Hoe zorgen we ervoor dat het geld dat
we in Nederland uitgeven gaat naar de mensen die het
nodig hebben, zodat niet arm voor rijk betaalt, maar rijk
voor arm? Dat is volgens mij de rechtvaardiging voor welk
sociaal leenstelsel dan ook. Ik vind het dan ook onbegrijpelijk dat er linkse partijen zijn die oppositie voeren tegen een
leenstelsel omdat het een leenstelsel is. Ik vind dat onbegrijpelijk omdat dit rechtvaardigheid in de weg staat. De
oppositie die gevoerd moet worden, wat wij de afgelopen
maanden hebben gedaan en wat wij hier vandaag doen, is
oppositie tegen een voorstel, en niet tegen het principe.
Ik raad de minister aan om dit wetsvoorstel niet door te
duwen. Zij moet het zelf weten, maar als zij het hier in de
Tweede Kamer doorduwt, waar zij volgens mij een meerderheid heeft, is het de vraag of dit echt ooit werkelijkheid
wordt, of dit sociaal leenstelsel er ooit komt. Ik waarschuw
haar ook dat zij niet moet denken dat zij het wetsvoorstel
nu wel even kan terugtrekken en dan een paar weken, een
paar maanden of voor mijn part twee jaar wacht omdat het
standpunt van mijn partij dan wel verandert. Nee, dit is een
slecht voorstel en het moet anders.
Ik zou de minister willen vragen om met een beter en
rechtvaardiger voorstel te komen. Dat moet in ieder geval
de volgende zaken behelzen. In de allereerste plaats moet
er sprake zijn van een aanvullende beurs voor arme studenten, voor studenten met ouders die niet zo veel geld hebben.
Die beurs moet wat ons betreft omhoog. Daarnaast moeten
studenten in het nieuwe stelsel gelijk profiteren van een
betere kwaliteit, van meer geld voor hoger onderwijs. Zij
moeten er gelijk van profiteren dat wij bildung weer meer
centraal gaan stellen in plaats van dat wij het hoger
onderwijs proberen te runnen als een fabriek. Ook het collegegeld moet bij het voorstel worden betrokken. Ik heb
gepleit voor verlaging, maar ik vind dat het experiment met
differentiatie daarom zou moeten worden opgeschort. En
als er dan een nieuw voorstel zou komen, vind ik dat de
bachelor- en masterfase in één voorstel behandeld moeten
worden. We praten er vandaag niet over, maar natuurlijk
moet de ov-jaarkaart wat GroenLinks betreft blijven. We
willen dus niet dat de minister het contract met de NS over
de ov-jaarkaart voor januari, dus voor 2016, opzegt. We
willen ook duidelijkheid over de afbetaling. Het liefst willen
wij dat er een vast percentage van het inkomen wordt
afgedragen, gewoon via de belastingen. Vorige week hadden we een hoorzitting. Toen kwam Bas Jacobs daarmee.
Wij pleiten daar al veel langer voor. Er leek toen een breder
draagvlak te ontstaan voor deze gedachte. We willen dit
dan ook graag aan de minister meegeven.
Wat mij betreft, sneuvelt het voorstel van de minister vandaag, maar ik ben bereid om mee te blijven praten over

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

11 december 2013
TK 35

35-8-1

hoe we Nederland rechtvaardiger kunnen krijgen en hoe
we ervoor zorgen dat niet arm voor rijk betaalt maar rijk
voor arm, dat er meer geld beschikbaar komt voor de kwaliteit van het onderwijs en dat onderwijs niet meer bestaat
uit grote leerfabrieken, maar dat bildung, de ontwikkeling
van individuen, centraal staat. Ik ben meer dan bereid om
dat gesprek de komende tijd te voeren, maar voor nu zeg
ik: stop en niet verder.
De heer Van Meenen (D66):
Dat was een helder betoog van de heer Klaver. Ik heb de
indruk dat hij zegt dat we met het huidige studiefinancieringsstelsel eigenlijk inkomenspolitiek bedrijven, maar niet
op de manier die GroenLinks voor ogen heeft en dat we nu
naar een nieuw stelsel gaan waarmee we op een andere
manier inkomenspolitiek gaan bedrijven. Zouden we dit
niet los moeten maken van dat gegeven? Zouden we het
in plaats daarvan niet echt over onderwijs moeten hebben?
De heer Klaver (GroenLinks):
Bij studiefinanciering heb je het over inkomen voor studenten. Volgens mij gaat het daarbij ook over inkomensoverdrachten. Ik constateer dat dat nu niet goed is geregeld en
ik wil dat omdraaien, omdat het nu onrechtvaardig is. Het
debat over kwaliteit van het onderwijs wil ik op ieder
moment met u voeren, maar vandaag gaat het over het
sociaal leenstelsel en over het inkomen van docenten. Daar
beperk ik mij dan ook toe.
De heer Duisenberg (VVD):
De heer Klaver is principieel zeer voor het leenstelsel. Een
van zijn punten is om de bachelor- en masterfase gelijk te
behandelen. Hij heeft niet toegelicht waarom hij niet wil
dat die behandeling vandaag plaatsvindt en dat de masterfase voor de bachelorfase wordt ingevoerd, voordat er een
heel grote groep gaat komen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Als ik ergens bang voor ben in de politiek, is dat voor een
salamitactiek waarmee alles er beetje voor beetje doorheen
wordt gesleurd. Ik vind het nog niet voldoende goed doordacht. Ik wil graag één duidelijk systeem voor studiefinanciering in plaats van een houtje-touwtjesysteem.
De heer Mohandis (PvdA):
De heer Klaver hield een interessant betoog. Wij hebben in
het verleden, toen wij nog niet in deze Kamer stonden maar
allebei voorzitter waren van een jongerenvereniging, veel
debatten gehad over verschillende vormen van het sociaal
leenstelsel. De heer Klaver refereerde aan de heer Jacobs.
Zegt hij nu ook dat behalve de langere aflostermijnen, er
ook studietaksen et cetera moeten komen of staat hij nog
steeds precies voor wat in het verkiezingsprogramma van
zijn partij staat? Is hij voor een studietaks of pleit hij voor
hetzelfde principe als in het wetsvoorstel is verwoord,
inclusief zijn eigen eisen?
De heer Klaver (GroenLinks):
In ons verkiezingsprogramma staat een sociaal leenstelsel.
Het loonstelsel dat nu wordt voorgesteld, heeft een heel
ander karakter. Dit zit hem bijvoorbeeld in de manier waarop

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

je terugbetaalt. Ik vind een studietaks het mooiste systeem.
Ik zou daarom graag een sociaal leenstelsel zien met zo
veel mogelijk van die elementen. Een ervan noemde ik al,
de terugbetaling via de belastingen. Ik probeer het beste
van twee werelden te combineren.
De heer Mohandis (PvdA):
Dat is een interessante suggestie. De studietaks heeft geen
betrekking op de individuele opgebouwde schuld die je
individueel naar draagkracht aflost. Een zuivere studietaks
is een belastingmaatregel die generiek geldt voor iedereen,
ongeacht de individueel opgebouwde studieschuld. Wil de
heer Klaver het voorstel van de heer Jacobs en het voorstel
van de minister verenigen? Dat is geen zuivere studietaks.
Begrijp ik dat goed?
De heer Klaver (GroenLinks):
Anders hadden wij in ons programma een zuivere studietaks
opgenomen en dat hebben wij niet gedaan. Ik wil een stelsel
dat de rechtvaardigheid herstelt en dat zit niet in het voorstel van de minister. Dat wil ik graag veranderen.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. D66 wil investeren in onderwijs. Daarom, en
alleen daarom zijn wij niet tegen een leenstelsel, maar wij
zijn wel tegen dit leenstelsel. D66 kiest liever voor goed
onderwijs dan voor inkomenssteun. Een leenstelsel dus,
maar wel onder scherpe voorwaarden. In ons verkiezingsprogramma noteerden wij 1,5 miljard euro extra voor
onderwijs, exclusief de opbrengst van een eventueel leenstelsel.
Er is zeer veel onderzocht. Het CPB, ResearchNed, het SCP,
het CBS, Intomart, noem maar op, en alle zeggen dat een
leenstelsel op zichzelf goed kan samengaan met toegankelijk
onderwijs. Het kan dus wel, maar het is de minister nog
niet gelukt, want dit leenstelsel is half werk. Het stelsel heeft
alleen betrekking op de masterfase, het bevat in de ogen
van mijn fractie een aantal cruciale weeffouten, het raakt
sommige groepen te hard en het wordt niet in combinatie
met andere maatregelen bezien.
Ik zet mijn bezwaren op een rijtje. Een grote hervorming
als deze in stukken opknippen, is echt niet wenselijk. Het
wetsvoorstel bevat geen oplossingen voor renterisico's of
voor andere inkomensrisico's die op termijn zouden kunnen
optreden, vele jaren nadat wij dit besluit zouden hebben
genomen. Er wordt geld weggegooid voor een maatregel
die technici niet helpt. De groep studenten die betaalt, merkt
niets van de opbrengsten. Voorzieningen voor studenten
met weigerachtige of onvindbare ouders worden geschrapt
en daarmee wordt een groep onevenredig hard geraakt.
Stel dat wij deze wet zouden aannemen. Dan is er niet
genoeg tijd om de studenten goed voor te lichten. Het is
ook heel belangrijk dat de beslissing over de ov-jaarkaart
niet wordt meegenomen in dit voorstel, terwijl die naar
onze mening zeker in samenhang met dit wetsvoorstel
bekeken zou moeten worden. Er is nog geen begin van een
oplossing voor de mogelijk moeilijke overstap van mbo
naar hbo. Daar gaat dit voorstel ook niet over, maar dat is
nu juist het probleem: dit voorstel gaat over te weinig. De
collegegelddifferentiatie voor honours programs en sowieso

11 december 2013
TK 35

35-8-2

collegegeld wordt niet in samenhang met het totale wetsvoorstel bekeken.

De voorzitter:
Ja, maar toen ging u weer zitten. Ga uw gang.

Ik behandel de bezwaren een voor een. Ik begin met de
hervorming in stukken opknippen. De invoering van een
leenstelsel zou een ingrijpende maatregel zijn. Doen wij dit
slim, dan komt de toegankelijkheid niet in gevaar en spelen
wij veel geld vrij voor onderwijs en voor kennis en wetenschap. Wij moeten dan wel duidelijk zijn. Mijn fractie is
ervan overtuigd dat zaken niet duidelijker worden als wij
dit leenstelsel gesplitst behandelen en invoeren. Eerst
worden studenten in de masterfase ermee geconfronteerd
en vervolgens gebeurt dat alsnog in de bachelorfase. Je
hebt dan tweemaal verstorende effecten. Verschillende
onderzoekers waarschuwen daarvoor. Dat lijkt D66
onwenselijk. Kan de minister ingaan op de keuze voor deze
knip tussen bachelor en master? Welke mogelijkheden ziet
de minister om het leenstelsel in samenhang te bespreken?

De heer Duisenberg (VVD):
Mijn vraag aan de heer Van Meenen gaat nog over het
eerste punt, de gesplitste behandeling, de knip. Ik heb ook
in persberichten kunnen lezen dat de heer Van Meenen
hierover een voorstel wilde doen. Hij zegt de knip niet te
begrijpen en hij stelt een hoop vragen aan de minister.
Waar denkt de heer Van Meenen aan? Als je de knip niet
hebt, stel je de masterfase dus uit. Gaat het dan om een
gemeenschappelijke behandeling, maar dan wel om een
masterfase die direct ingaat? Of denkt hij ook aan een
cohort, waarbij een bachelor en master een geheel cohort
zijn? Dat zou betekenen dat de masterfase pas over vijf of
zes jaar ingaat.

Studenten lenen voor hun studie. Dat is geen nieuws. In
2013 is de gemiddeld schuld na een studie €15.000. Het is
logisch dat studieschulden toenemen. Studenten krijgen
door dit voorstel per jaar €3.000 minder van de overheid.
Wordt het complete leenstelsel ingevoerd, dan gaat het dus
om een verschil van ongeveer €12.000. Met zulke bedragen
wordt rente een belangrijke factor, helemaal nu wordt
voorgesteld om de terugbetaaltermijn te verlengen. Op dit
moment is de rente laag, maar de kans dat die rente twintig
jaar lang laag blijft, is klein. Kan de minister ingaan op het
risico van het stijgen van de rente en de eventuele consequenties daarvan voor studenten? Kan zij vertellen welke
mogelijkheden zij ziet om hier iets aan te doen?
Er zijn meer mogelijkheden om terug te betalen. Prof.
Jacobs had het afgelopen donderdag bij het rondetafelgesprek over het leenstelsel. Hij sprak over een model waarbij
wordt terugbetaald via een vast percentage van het inkomen. Het idee daarbij is dat het maandbedrag volledig
afhangt van het inkomen. Iedereen die een schuld heeft,
moet dan een vast percentage van zijn inkomen afdragen.
Omdat niet iedereen verdient en dus niet evenveel hoeft
terug te betalen, kun je variëren met de lengte van de
betaaltermijn. Iemand die veel leent, is dan bijvoorbeeld
30 jaar bezig en iemand die minder leent, 10 jaar. Zo'n
stelsel zou overigens ook prima door DUO kunnen worden
uitgevoerd. Kan de minister ingaan op dit idee? Welke
mogelijkheden ziet zij om een dergelijke methodiek in te
passen in haar leenstelsel?
De minister-president beloofde het als lijsttrekker in de
campagne van de VVD en nu eindelijk komt de "rug" van
Rutte op tafel. De minister wil studenten die kiezen voor
een technische master, een gedeelte van hun studieschuld,
namelijk €1.000, kwijtschelden. D66 staat kritisch tegenover
dit idee. Mijn fractie is er bepaald niet van overtuigd dat er
op deze manier extra techniekstudenten zullen komen.
Verder voelt mijn fractie eerder voor een oplossing voor
specifieke tweejarige masters. De minister haalt enkel de
technische eruit, terwijl mijn fractie verwacht dat het toekomstperspectief voor hen juist heel goed is. Kan de
minister toelichten op basis waarvan zij tot deze beslissing
is gekomen? Kan zij toezeggen dit punt te heroverwegen
en het geld beter te besteden?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik stond al een tijdje te wachten.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Van Meenen (D66):
Beide zijn in mijn ogen mogelijk. Het is naar mijn mening
in ieder geval volstrekt onlogisch dat de masterfase vooruitloopt op de bachelor. Hierbij gaat men ervan uit dat
degenen die nu al bachelorstudent zijn, toch niet opnieuw
zullen overwegen of ze wel of niet een master zullen gaan
doen. Dat is bijna cynisch gedacht: ze zijn al binnen en ze
hebben geen keuze meer. Het mooiste zou inderdaad een
cohort zijn. Iets minder goed, maar beter dan dit, is een
gemeenschappelijke ingangsdatum en sowieso een integrale behandeling. Dat is mijn grootste punt. Ik wil de zaken
in samenhang kunnen bekijken en dat doen wij hier nu niet.
Het woord "salamitactiek" is al gevallen. Dat suggereert een
tactiek, maar als je een dergelijke verandering in fasen gaat
invoeren, heb je geen zicht meer op de totale gevolgen voor
de studenten van de toekomst.
De heer Duisenberg (VVD):
Dat is in ieder geval een helder antwoord. Of ik het ermee
eens ben, is natuurlijk een tweede. U realiseert zich dat een
uitstel van de masterfase in de eerste versie betekent dat
de investeringen, dus die 133 miljoen, een jaar worden
uitgesteld? En het gaat om een cohort, dus je moet voor
vijf à zes jaar dat bedrag van ruim 100 miljoen elk jaar weer
uitstellen. Dat scheelt cumulatief 500 à 600 miljoen aan
investeringen in het onderwijs. Dat wilt u toch ook niet?
De heer Van Meenen (D66):
Ik begrijp heel goed wat de heer Duisenberg zegt. Ik zal aan
het eind van mijn betoog mijn conclusies trekken. Ik loop
daar nu niet op vooruit, maar het is heel goed mogelijk dat
ik vind dat we nog eens heel goed met elkaar naar het
integrale voorstel zouden moeten kijken. Van mij mag deze
overweging daarbij worden meegenomen.
Nu een fundamenteler punt. Het duurt even voordat de
opbrengsten van het leenstelsel oplopen; die komen immers
pas als de eerste leners gaan terugbetalen. Dat betekent
dat er een flinke groep zal zijn die meer betaalt voor zijn
studie, maar niet wordt beloond met beter onderwijs.
Sterker nog, die groep heeft juist last van de jarenlange
onderinvesteringen in het hoger onderwijs. Kan de minister
daarop ingaan? Hoe wil zij aan deze groep tegemoetkomen?
D66 wil ervoor zorgen dat deze groep studenten wél al tij-

11 december 2013
TK 35

35-8-3

dens de studie iets positiefs merkt als dit leenstelsel wordt
ingevoerd.
Studenten met weigerachtige of onvindbare ouders hebben
nu recht op een aanvullende beurs. Dat lijkt mij zeer logisch.
Ze zitten in exact dezelfde positie als ieder ander die een
aanvullende beurs krijgt. Onder het mom van efficiency wil
de minister deze groep dit recht ontnemen. De minister
schrijft dat dit veel administratieve lasten scheelt, want het
aanvragen is een hoop papierwerk. Ik denk dat de mensen
die van zo'n beurs afhankelijk zijn, met liefde die papierwinkel invullen. Met dit voorstel wordt een kleine groep keihard
geraakt. D66 zal daar volstrekt niet in meegaan. Voor deze
groep is het financiële verschil heel groot en is in ieder
geval de toegankelijkheid in het geding. Het gaat immers
om duizenden euro's extra per jaar, boven op een eventueel
leenstelsel. Kan de minister toelichten waarom zij deze
maatregel voorstelt en welke mogelijkheden zij ziet om deze
terug te draaien?
Nu de voorlichting. De minister wil dat studenten weten
dat het leenstelsel eraan komt. Als we deze wet een week
voor de zomer van 2014 aannemen, zo zegt de minister, is
dat zelfs nog op tijd. Daar wil mijn fractie niet in mee. D66
staat voor hervormingen, maar wel voor zorgvuldige hervormingen. Er moet een redelijke tijd zitten tussen de aanname van de wet en de invoering ervan. Zo kunnen mensen
zich voorbereiden en eventueel hun plannen aanpassen.
Immers, studenten kiezen hun master tijdens hun bachelor;
denk aan een pre-master, die wordt ingevuld in het vrije
deel van de bachelor. Kan de minister ingaan op dit voorbeeld en uitleggen hoe zij voldoende tijd tussen de aanname
en de invoering van de wet wil creëren?
Een mogelijk effect van het leenstelsel is dat studenten
meer en langer thuis blijven wonen. Tegelijkertijd spelen
de vragen rond de ov-jaarkaart. De afschaffing daarvan
betekent dat studenten juist dichter bij hun opleiding willen
wonen. Deze tegengestelde beweging geeft volgens mij de
problemen helder aan. Je kunt deze beslist niet los van
elkaar zien. Daarom wil mijn fractie graag dat de minister
dit in samenhang bekijkt. Ik ontvang van de minister graag
een aanvullende update over de beschikbaarheid van studentenwoningen. Uiteraard speelt deze hierbij ook een rol.
In het onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau
worden weinig problemen voorzien voor jongeren die van
havo of vwo komen en normaal gesproken zouden gaan
studeren. Studeren blijft voor hen de logische stap en dat
is goed nieuws. Eventuele risico's worden voorzien bij de
overstap van mbo naar hbo. Het is goed mogelijk dat daar
forse groepen studenten afzien van een hbo-studie, terwijl
zij daarvoor wel het talent hebben. Dat lijkt mijn fractie niet
wenselijk. In dit wetsvoorstel zit dat natuurlijk nog niet
vanwege de splitsing tussen bachelor en master, maar je
kunt niet een half leenstelsel invoeren zonder hierover na
te denken, laat staan er geen oplossing voor hebben.
Daarom roept mijn fractie de minister op om met concrete
oplossingen voor deze groep te komen.
Ik ga verder over het experiment met collegegelddifferentiatie voor honours programs. De minister wil excellente
studenten meer laten betalen. Ik heb het al vaker in deze
zaal gezegd: D66 vindt dat de omgekeerde wereld; je zou
eerder verwachten dat het voor excellente studenten
goedkoper zou worden om te studeren of dat het in ieder

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

geval even duur zou blijven, in plaats van dat ze een excellentieboete zouden krijgen. Er is toch ook geen prijsverschil
tussen een hbo- en een wo-opleiding? Los daarvan lijkt het
mijn fractie ongelukkig om in korte tijd zowel het collegegeld als de studiefinanciering aan te passen. Ook deze
zouden in samenhang bekeken moeten worden. Misschien
is deze maatregel niet eens meer nodig met de opbrengst
van een leenstelsel. Kan en wil de minister hier toezeggen
dat dit in samenhang met het leenstelsel beschouwd zal
worden en het experiment met collegegelddifferentiatie
voor honours programs uitgesteld wordt tot we eventueel
een nieuw voorstel hebben?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb een vraag over de collegegelddifferentiatie waar de
heer Van Meenen duidelijk over is. Er zijn twee experimenten aangekondigd, een van de Universiteit Maastricht en
een van de Universiteit Utrecht. Er ligt een fantastisch
businessplan voor twee experimenten. De Universiteit
Utrecht loopt zelfs voorop en verlegt grenzen in onderwijs.
Het voorstel van de heer Van Meenen om tot uitstel te
komen, betekent dat we twee pioniers op dit gebied vanuit
de Kamer gaan tegenhouden. Is dat nou wat de heer Van
Meenen wil en is dit nou wat hij bedoelt met "vooruit met
dat onderwijs"? Ik kan dat bijna niet geloven.
De heer Van Meenen (D66):
Dat kan kloppen, want zo is het ook niet. Natuurlijk wil ik
vooruit met het onderwijs en wil ik dat die programma's
doorgaan. Het enige wat ik niet wil, is dat daarvoor de
rekening bij de student wordt neergelegd, want dat verhoogt de drempel juist om dit soort excellente studies te
gaan volgen. Ik wil die discussie overigens nu niet voeren;
ik wil alleen nog zeggen dat we hopelijk toegaan naar een
heroverweging en dat we in ieder geval de zaak integraal
gaan bekijken. In dat geval komt het collegegeld wat mij
betreft aan de orde en dus ook een eventuele collegegelddifferentiatie, want die is er wel op meer terreinen. Mijn
verzoek aan de minister is dan ook om niet nu al dit experiment toe te staan maar om het in de integraliteit van een
nieuw voorstel te bekijken.
De heer Duisenberg (VVD):
De heer Van Meenen zegt dat het ten koste gaat van studenten. Laat nou de studenten en de medezeggenschap
gewoon aan tafel zitten bij deze universiteiten waarbij
gezamenlijk die ambitie vorm wordt gegeven. Ik vind het
echt doodzonde dat wij vanuit de Kamer deze vooruitgang
van het onderwijs tegenhouden. Ik had niet verwacht van
D66 dat zij daar een voorstel voor zou doen.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Duisenberg probeert het opnieuw zo voor te stellen
alsof we de vooruitgang tegen zouden willen houden. Dat
willen we per se niet, we willen alleen niet dat de prijs voor
die vooruitgang volledig bij studenten wordt neergelegd.
Dat is het verschil van opvatting tussen hem en mij.
Ik rond af. Ik heb mijn bezwaren genoemd tegen het voorstel
van de minister. Sommige hiervan zijn wellicht nog op te
lossen maar andere zijn veel fundamenteler van aard. Door
de invoering van een leenstelsel in stukken te knippen, is

11 december 2013
TK 35

35-8-4

de minister een pad ingeslagen waar ze D66 is kwijtgeraakt.
Dat is jammer want mijn fractie is niet principieel tegen een
leenstelsel en zou ook graag extra investeren in het hoger
onderwijs. Daarom rijst de vraag: hoe nu verder? D66 roept
de minister op om terug te keren naar de tekentafel. Kom
met een nieuw voorstel, een voorstel dat tegemoetkomt
aan onze zorgen en aan die van studenten. Ik zie dan ook
graag dat studentenorganisaties bij dat nieuwe tekenen
betrokken worden. Dat zou een nieuw voorstel in mijn ogen
een stuk kansrijker maken.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Volgens mij is dit debat een klucht. Ik heb nu geluisterd
naar GroenLinks en D66, twee belangrijke partijen in dit
debat waar al een jaar lang mee wordt gepraat. Allebei zijn
ze glashelder. Ze zeggen: deze wet willen we niet. Ik ken
nog veel meer partijen die zeggen dat ze deze wet niet willen. En nu zegt zelfs de belangrijke coalitiepartij PvdA de
vorige week: wat ons betreft mag de zaak ook wel uitgesteld
worden. Is de heer Van Meenen het met mij eens dat dit
debat vandaag zinloos is en dat de minister op z'n minst
haar huiswerk moet overdoen door de wetten inzake de
bachelors en de masters samen te voegen?
De heer Van Meenen (D66):
Dat heb ik zojuist gezegd. Althans, ik heb niet gezegd dat
het debat zinloos is, maar wel dat een en ander wat mij
betreft samengevoegd moet worden. Dat lijkt mij een
belangrijke conclusie. Alleen al om die reden vind ik dit
debat niet zinloos. Overigens heb ik de opvatting over het
samenvoegen al begin juli, direct nadat de Kamer dit
wetsvoorstel had ontvangen, gegeven. In die zin is het niets
nieuws. Wij zullen in de Kamer toch een keer moeten constateren hoe wij verdergaan met deze wet. Ik weet niet waar
de heer Van Dijk op uit is. Wil hij mij laten zeggen dat dit
een zinloos debat is? Mij lijkt het juist zeer relevant dat wij
met elkaar die conclusie trekken.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Over het trekken van die conclusie ben ik het met de heer
Van Meenen eens. Volgens mij kunnen wij dat heel snel
doen. De vraag is of wij daarvoor uren met elkaar in debat
moeten gaan. Daarom heb ik bewust gewacht op de bijdragen van de woordvoerders van twee belangrijke partijen
in dit debat, waar haar minister haar hoop al die tijd op
heeft gevestigd, namelijk GroenLinks en D66. Zij zeggen nu
allebei dat zij dit wetsvoorstel niet hoeven. Zegt de PvdA
ook dat het niet op deze manier hoeft? Voorzitter, als u het
mij toestaat, wil ik de heer Mohandis vragen of hij dit debat
wel zinvol vindt. Ziet u het maar als een punt van orde.
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb er geen enkel bezwaar tegen als de heer Van Dijk
afziet van zijn bijdrage aan dit debat. Dat scheelt in ieder
geval wat tijd. Bovendien weten wij wel ongeveer wat de
essentie van zijn bijdrage zal zijn. Hoe lang dit debat gaat
duren, kan ik niet voorspellen. Ik heb het voorlopig tot 19.00
uur in mijn agenda staan. Ik denk dat het relevant is wat de
conclusie van de minister is. Ik ga alleen over mijn eigen
bijdrage en die heb ik zojuist gegeven.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De voorzitter:
De heer Van Dijk heeft een vraag gesteld aan de heer
Mohandis. Doet de heer Van Dijk een voorstel voor een
procedure?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ja, zeker. Het staat de heer Mohandis vrij om te reageren,
maar volgens mij moeten wij met elkaar vaststellen dat wij
hier een toneelstukje spelen. Iedereen heeft het recht om
vandaag een inbreng te leveren, maar wij weten nu al dat
er geen bezwaar is tegen het samenvoegen van twee wetten
en dat de wet die wij nu bespreken, er dus niet gaat komen.
Dit is een punt van orde. Ik vraag met name een reactie van
de Partij van de Arbeid.
De voorzitter:
Er is een lijst van sprekers voor dit debat. Daarop hebben
de woordvoerders, inclusief die van de SP, het gewenste
aantal minuten spreektijd aangegeven. Dat geldt ook voor
de heer Mohandis. Hij kan in zijn eigen inbreng zijn opvatting daarover ventileren, maar als hij nu wil reageren, krijgt
hij daarvoor de gelegenheid.
De heer Mohandis (PvdA):
Een punt van orde gaat over de orde van de vergadering.
Ik moet straks nog spreken en ik wil graag mijn inbreng
leveren. Ik vind het een beetje een raar voorstel. Wij staan
hier ook om van elkaar te horen wat wij van het wetsvoorstel vinden. Laten wij dat op een zorgvuldige manier doen.
De heer Van Meenen (D66):
Mag ik ook nog wat zeggen? Ik ben tenslotte aangesproken,
want er zou hier een toneelstukje worden opgevoerd volgens de heer Van Dijk. Ik speel graag toneel — dat heb ik
vroeger veel gedaan — maar ik begrijp niet waarom de heer
Van Dijk het debat kwalificeert als een toneelstuk. Het is
gewoon een opeenvolging van opvattingen over dit leenstelsel en dit wetsvoorstel. Zo gaat dat hier. Misschien wil
de heer Van Dijk die opvattingen niet horen of komt hem
dat niet goed uit, maar dit is mijn opvatting. Dat is geen
toneelstuk.
De voorzitter:
Helder.
De heer Van Meenen (D66):
Glashelder. Ik ben hier al een halfjaar glashelder over.
De voorzitter:
U kunt gaan zitten, want wij houden nu een ordedebat.
De heer Beertema (PVV):
Ik voel wel met de SP mee. De minister zelf heeft ook een
duit in het zakje gedaan in dit toneelstuk door te zeggen: ik
ga als hoofdrolspeelster in dit schouwspel achteroverleunen
en ik zal afwachten wat het debat brengt. Het debat heeft
nu gebracht wat het brengen moet, namelijk dat D66 en

11 december 2013
TK 35

35-8-5

GroenLinks niet meegaan in het voorstel. Dan stel ik voor
om lekker naar huis te gaan.
De voorzitter:
Mijnheer Beertema, er zijn nog maar twee woordvoerders
aan de beurt geweest. U staat ook op de lijst als spreker.
Wij gaan gewoon kijken of er een meerderheid voor het
voorstel van de heer Van Dijk is.
De heer Rog (CDA):
Ik heb begrip voor het standpunt van de heer Van Dijk, maar
ik wil toch graag het debat voortzetten, en wel omdat ik
zeer benieuwd ben of de PvdA de rug recht houdt en
inderdaad het leenstelsel wil uitstellen. Ik wil mijzelf ook
niet de kans ontnemen om te luisteren naar de reactie van
de VVD op dat voorstel.
De heer Klein (50PLUS):
Op zichzelf is het voorstel van de heer Van Dijk heel goed
en realistisch, alleen komt het te vroeg en zou het eigenlijk
een punt van orde moeten zijn na de eerste termijn.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het gebeurt wel vaker dat er bijvoorbeeld iets wordt uitgewerkt dat in het regeerakkoord staat. Daar is dan een
meerderheid voor. Als wij de redenering van de heer Van
Dijk volgen, zouden wij al die debatten waar een meerderheid voor is ook niet hoeven voeren. Het lijkt mij goed dat
wij nu voortgaan. Ik ben heel benieuwd naar de alternatieven van collega Van Dijk.
De heer Bisschop (SGP):
Het politieke bedrijf bergt toch af en toe nog verrassingen
in zich. Je zit te wachten tot vooral collega Van Dijk buitengewoon gespitst eindelijk publiekelijk, formeel zijn zegje
over het voorliggende voorstel mag doen en nog voordat
hij zelf het woord heeft gevoerd, stelt hij voor om het debat
maar te schorsen. Ik heb mij daar enigszins over verbaasd
en dat ben ik ook niet van hem gewend. Ik zou zeggen: laten
wij dit moment gewoon aangrijpen om onze standpunten
uit te wisselen. Dan kan de minister daarna haar mind
opmaken en krijgt dit ongetwijfeld een verstandig vervolg.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik snap ook wel waar het gevoel bij de heer Van Dijk vandaan komt, alleen had ik mij er zo op verheugd om de bijdrage van de PvdA te horen. Het zou heel jammer zijn als
dat nu toch niet gaat gebeuren. Dus ik stel voor om het
debat nu wel voort te zetten, maar eventueel straks wel te
bekijken wat de stand van zaken is.

De voorzitter:
Mijnheer Van Dijk, u kunt ook tellen. U hebt kunnen zien
dat er geen meerderheid is voor uw voorstel. Dan gaan wij
verder met het debat.
De heer Rog (CDA):
Ik werd aangesproken door de heer Duisenberg. Dat moet
echt even rechtgezet worden. Voor alle helderheid, het CDA
is ik geloof samen met de SP de enige partij die nimmer in
het verkiezingsprogramma heeft staan dat zij een sociaal
leenstelsel wil. Laat dat heel duidelijk zijn. Dus de heer
Duisenberg moet maar eens even goed gaan nadenken.
De voorzitter:
Dank u. Ik geef nu het woord aan mevrouw Schouten van
de ChristenUnie.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzittter. Om bij het laatste aan te sluiten, de ChristenUnie
is zowel de partij die het nog nooit heeft opgeschreven in
het verkiezingsprogramma alsook de partij die dit nog nooit
heeft uitgedragen in deze Kamer. Volgens mij zijn wij de
enige partij in dit parlement die dat heel consequent heeft
uitgedragen. Dat wil ik nog even gezegd hebben.
Er kijken op dit moment ongetwijfeld veel studenten naar
dit debat. Dat zijn allemaal slimme mensen, maar ik kan
mij niet aan de indruk onttrekken dat zij er zelf ook geen
touw meer aan vast kunnen knopen. Studenten zijn in dit
debat het lijdend voorwerp geworden van opnieuw een
discussie over een variant van het leenstelsel. Het gejojo
met studenten heeft wat ons betreft al lang genoeg geduurd.
Zij weten niet waar zij over acht maanden aan toe zijn. Als
je in september 2014 wilt starten met een master, dan weet
je voor kerstmis nog steeds niet of je een basisbeurs krijgt.
Dat kunnen wij eigenlijk gewoon niet maken. Sinds RutteI hebben wij het over een leenstelsel en telkens is de conclusie dat een meerderheid de voorstellen niet ziet zitten.
Dat er veel alternatieven worden geopperd, roept bij mij
het beeld op dat het leenstelsel aan alle kanten rammelt.
Het standpunt van de ChristenUnie is echter al vanaf het
begin rotsvast. De basisbeurs voor studenten moet
behouden blijven om de toegankelijkheid voor het hoger
onderwijs te waarborgen voor alle studenten.

De heer Duisenberg (VVD):
Ik zou ook graag willen doorgaan. Ik ben ook erg benieuwd
naar de bijdrage van anderen. Ik wil zelf ook nog de kans
hebben om te zeggen wat ik hiervan vind. En ik ben zelfs
benieuwd naar de bijdrage van het CDA, want een jaar
geleden zwabberde die fractie opeens de andere kant uit,
dus je weet maar nooit.

Mijn partij vindt de basisbeurs onmisbaar om het hoger
onderwijs toegankelijk voor iedereen te houden. Vandaag
bleek nog maar eens uit een onderzoek van Kences dat een
kwart van de studenten niet aan een masteropleiding begint
als het leenstelsel er komt. Er zijn grote zorgen over de
doorstroom van mbo naar hbo. Mogelijk 15.000 jongeren
kiezen niet meer voor een hbo-studie. Moeten mbo'ers met
een einddiploma op niveau 4 om financiële redenen niet
doorstromen naar het hbo? Is verdere ontwikkeling van
talent voor deze studenten niet weggelegd? Ik vind dat
onbegrijpelijk. Lang niet alle ouders zijn in staat om een
financiële bijdrage te leveren aan de studie van hun kinderen. Ook is het niet altijd mogelijk om naast de studie extra
te werken of zelf te voorzien in de kosten.

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-6

Daarnaast zal ook de versobering van de ov-studentenkaart,
waar wij mogelijk — wat ons betreft niet — later nog over
komen te spreken, de rekening laten oplopen en de drempel
voor het hoger onderwijs verhogen. De keuzevrijheid in het
onderwijs en de toegankelijkheid komen door de stapeling
van maatregelen verder onder druk te staan.
Met het leenstelsel neemt de gemiddelde studieschuld toe.
Het vervallen van de basisbeurs scheelt over de gehele
studieduur €5.000 voor thuiswonende studenten en €13.000
voor uitwonende studenten. Dat terwijl de gemiddelde
schuld op dit moment al zo'n €15.000 is. Studenten kunnen
met de invoering van het leenstelsel probleemloos geld
lenen. Wat wordt gedaan met de zorgen? Als die er al zijn,
zijn ze voor morgen. Na het voltooien van de studie wordt
immers een baan gevonden waar een mooi salaris aan
verbonden zit en binnen een paar jaar is er van een schuld
geen sprake meer.
Ik vind dit echt te makkelijk gedacht. Ten eerste wordt
gedacht dat studenten hun schuld straks gemakkelijk kunnen
terugbetalen. Net afgestudeerden hebben echter moeite
met het vinden van een baan. Er is nu helemaal geen plaats
voor zekerheid op een baan met een mooi salaris. In
bepaalde sectoren is het niet eenvoudig om een schuld af
te lossen. Niet iedereen wordt later ingenieur, advocaat of
minister. Ik noem een voorbeeld. Een leraar die nominaal
afstudeert met een studieschuld van €22.000 en een nettoinkomen van €1.900 per maand, betaalt straks twintig jaar
lang €180 per maand af. €180 is bijna 10% van het nettoinkomen. Ik begrijp echt niet dat de minister daar zo luchtig
over doet.
Ten tweede wordt er te makkelijk gedacht over lenen door
studenten. De minister schept met het sociaal leenstelsel
het beeld dat lenen heel normaal is. Bij elke lening wordt
gewaarschuwd voor de gevolgen: geld lenen kost geld.
Leningen worden zelfs niet eens verstrekt als het inkomen
het niet kan dragen. Maar studenten kunnen probleemloos
geld lenen, terwijl zij pas na hun studietijd met de gevolgen
worden geconfronteerd. Afgestudeerde twintigers gaan
straks de arbeidsmarkt en de woningmarkt op met een hoge
studieschuld. Ik heb vernomen dat een aantal hypotheekverstrekkers ervan uitgaan dat alle studenten een schuld
hebben. Hierdoor is bij studenten per definitie de kredietwaardigheid lager, terwijl helemaal niet is aangetoond dat
elke student een schuld heeft. Om te waarborgen dat alle
schulden in beeld blijven en afgestudeerden niet te hoge
maandlasten moeten betalen, pleit ik voor een aparte registratie van de studieschuld bij het BKR. Denk aan het voorbeeld van de leraar. 10% van je netto-inkomen voor aflossing van je studieschuld kun je niet negeren.
Ook over de rente bestaat veel onzekerheid. De rente op
studieschuld staat nu historisch laag, maar gaat in 2014
mogelijk weer omhoog. Hoe zit dat over een paar jaar? Die
gevolgen kunnen we nu niet overzien. Het risico op nog
hogere schulden ligt op de loer.

techniekstudies en andere meerjarige masters wordt dus
alsnog €2.200 per jaar hoger ten opzichte van eenjarige
masters. Is dat het antwoord van de minister op de tekorten
in de technieksector en de arbeidsmarktproblemen in onze
kenniseconomie? Eerder heb ik een amendement ingediend
om een extra jaar basisbeurs te verstrekken aan studenten
die een meerjarige masteropleiding volgen, bijvoorbeeld
bij bètastudies. Ik heb gezien dat de heer Van Dijk een
soortgelijk amendement heeft ingediend. Ik steun dat
amendement dan ook van harte.
Tot slot. Het mag duidelijk zijn: de ChristenUnie is, was en
blijft voor het behoud van de basisbeurs, om ieder talent
toegang te geven tot hoger onderwijs, ook mbo'ers die
willen doorstromen naar het hbo, om de schuldenberg
onder net afgestudeerden te voorkomen en om jonge
gezinnen geen molensteen van tienduizenden euro's schuld
om de nek te hangen. Mijn enige oproep is dan ook: stop
hiermee!

De heer Duisenberg (VVD):
Voorzitter. De Solar Challenge, 3000 kilometer dwars door
Australië, is wat mij betreft een inspirerend voorbeeld voor
het onderwijs. Studenten van de TU Delft wonnen dit jaar
met de Nuna7, met een voorsprong van 56 kilometer op de
Japanners. De TU Twente deed ook mee en werd derde.
De TU Eindhoven won in de speciale cruiser-klasse. De
studenten van de TU Delft hadden niet gedacht dat zij van
de Japanners zouden winnen, maar zij wonnen toch. "Those
damned Dutchmen", ze doen het weer. Dit voorbeeld heeft
alles in zich: ambitie, ondernemerschap, kennis en creativiteit. Universiteiten die initiatief aanmoedigen en hier ruimte
voor maken. Studententeams die elkaar inspireren en beter
maken dan zij ooit voor mogelijk hadden gehouden. En de
Nederlandse teams verslaan andere teams uit de hele
wereld. Onze studenten aan de top van de wereld. Alle
grenzen voorbij. Deze studenten gaan letterlijk en figuurlijk
alle grenzen voorbij.
Ik krijg wel eens het gevoel in de Kamer dat, terwijl de studenten alle grenzen voorbij gaan, wij niet eens naar die
grenzen durven te kijken. Als ons onderwijs tot de top
behoort, kunnen leerlingen en studenten zich op de
arbeidsmarkt meten met de wereldtop. Als onze leerlingen
en studenten tot de top behoren, floreren de Nederlandse
samenleving en het bedrijfsleven. De internationale positie
van onze mensen bepaalt onze internationale successen
van de toekomst, zoals dat vandaag het geval is en zoals
het in het verleden het geval was. Die Hollanders en die
Hollandse bedrijven; je ziet ze overal. Dat kleine landje drukt
meer dan zijn gewicht in de wereld.

Voor meerjarige masters wordt een extra financiële drempel
opgeworpen door dit wetsvoorstel. De minister heeft naar
aanleiding van het Techniekpact beloofd om deze studenten
tegemoet te komen. De variant in het wetsvoorstel wordt
gepresenteerd als een mooi cadeau, maar is helaas een
goedkope geste. Terwijl je net te horen hebt gekregen dat
je €3.200 per jaar aan basisbeurs verliest, word je blij
gemaakt met een dode mus van €1.000. De drempel voor

We willen het beste onderwijs, en dan zeg ik eigenlijk: we
willen Veerman. Het sociaal leenstelsel is een essentieel
onderdeel van een beweging naar beter onderwijs, die
gestart is met het rapport van de commissie-Veerman. De
VVD zet met volle overtuiging in op de uitvoering van het
rapport-Veerman en de strategische agenda hoger onderwijs. Meer ambitie, meer differentiatie in structuur en profiel
in onderwijs en onderzoek, een betere aansluiting op de
arbeidsmarkt en meer mogelijkheden voor iedere student
om op zijn of haar niveau alles eruit te halen wat erin zit.
Op bladzijde 8 van het rapport staat: "De commissie is er
van overtuigd dat we dit [de top 5-positie] niet redden, als
we op de huidige voet doorgaan. Het Nederlandse hoger

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-7

onderwijs moet veel en ook snel beter. (...) Het advies is:
geef een krachtige impuls aan de kwaliteit en diversiteit
van het Nederlandse hoger onderwijs." Daartoe doet de
commissie vervolgens tien grote aanbevelingen. De VVD
vindt dat wij deze punten voortvarend moeten oppakken.
Ik noem de prestatieafspraken, met hierin bijvoorbeeld
doelen voor profielvorming en rendement, de Wet Kwaliteit
in verscheidenheid hoger onderwijs met de vorming van
associate degrees, de driejarige hbo-trajecten voor vwo'ers
en de verplichte matching en inschrijving voor 1 mei. Dit
zijn goede voorbeelden van concrete resultaten die al zijn
geboekt.
De heer Bisschop (SGP):
Differentiëren in drievoud, het rapport van de commissieVeerman, is een uitstekend rapport waar je heel veel mee
kunt. Wij moeten dat inderdaad gaan uitvoeren. Het is mij
ontgaan welk nummer de aanbeveling had om een sociaal
leenstelsel in te voeren. Ik heb het wellicht over het hoofd
gezien, maar misschien kan de heer Duisenberg mij uit de
droom helpen.
De heer Duisenberg (VVD):
Dan vervolg ik graag mijn betoog. Dat is namelijk ook
meteen het antwoord. Aan het einde van het rapport, op
bladzijde 59, staat dat de ambities ondersteund moeten
worden met voldoende investeringen. De commissie concludeert in haar rapport: "Als we ervan overtuigd zijn dat
kennis dé concurrentiefactor in de 21ste eeuw is en dat
daarvoor een sterk en toekomstbestendig hoger onderwijsstelsel nodig is, dan moeten we de ambities in dit advies
ondersteunen met voldoende investeringen. (...) De commissie sluit niet uit dat het geld binnen het hoger onderwijs
anders moeten worden ingezet, of dat de verhouding tussen
publieke en private bijdragen verschuift."
De heer Bisschop (SGP):
Dat is een heel boeiend citaat, maar het lijkt mij wat kort
door de bocht om hieraan te ontlenen dat er dus een sociaal
leenstelsel moet worden ingevoerd. Daar komt bij dat het
rapport aanbeveelt om op korte termijn die investeringen
te doen, terwijl de investeringen als gevolg van de
opbrengst van het sociaal leenstelsel pas in 2017 geëffectueerd worden. Dan is die link tussen het rapport-Veerman
en het sociaal leenstelsel toch niet goed te leggen? Die
constructie kunnen wij wel maken, maar dat is net zo ingenieus als die solar drivers die in Australië de race winnen.
De heer Duisenberg (VVD):
De commissie laat de uiteindelijke keuze aan de politiek,
maar geeft wel degelijk een aanzet voor de discussie over
de verhouding tussen publieke en private bijdragen. De
discussie die wij hier voeren, is niet zo heel bijzonder. Zij
wordt in heel veel landen gevoerd. In heel veel landen wordt
gekeken naar een andere, in mijn ogen betere, cost sharing
tussen publiek en privaat, vaak in combinatie met een
leenstelsel.

zijn altijd politieke keuzes. Er zijn partijen die denken dat je
een miljard kunt weghalen bij het mbo en het ho. Er zijn
partijen die een leenstelsel willen invoeren. De VVD is er
daar een van. Is de heer Duisenberg nog steeds een voorstander van dat leenstelsel als hij weet dat 15.000 tot 20.000
studenten daardoor die toegang tot het hoger onderwijs
niet meer hebben?
De heer Duisenberg (VVD):
De VVD en het kabinet investeren in onderwijs. De heer Rog
had het naar ik meen over het weghalen van de basisbeurs.
Ik zie dat als herinvesteren in onderwijs. Ik heb een aantal
rapporten over die toegankelijkheid gezien. Ik denk dat in
het stelsel ook rekening wordt gehouden met een goed
toegankelijk onderwijs. Ik denk dat die afweging heel verantwoord is.
De heer Rog (CDA):
Ik vraag de heer Duisenberg concreet naar zijn mening over
het resultaat van al die onderzoeken: 15.000 à 20.000 studenten minder in het hoger onderwijs als gevolg van het
leenstelsel. Wij vinden elkaar op al die prachtige plannen
van dit en het vorige kabinet als het gaat om loopbaanoriëntatie, matching, selectie aan de poort, een bindend studieadvies en zelfs collegegelddifferentiatie. Het zijn allemaal
maatregelen om ervoor te zorgen dat de juiste student op
de juiste plek terechtkomt. Is de heer Duisenberg bereid
om de prijs te betalen van 15.000 tot 20.000 studenten
minder in het hoger onderwijs?
De heer Duisenberg (VVD):
Die prijs is mij niet bekend, hoewel een van de rapporten
dit getal noemt. De ervaringen in andere landen leren dat
veel effecten tijdelijk zijn. Sommige rapporten wijzen op
veel kleinere effecten. Ik vind het heel belangrijk dat er een
bewustere studiekeuze wordt gemaakt. Die toegankelijkheid
is volgens mij met dit systeem goed geborgd. Veel
belangrijker is die 30% studie-uitval van studenten die verkeerd gekozen hebben. Dat zijn veel grotere aantallen dan
de heer Rog noemt.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Duisenberg spreekt warme woorden over de
noodzaak om te investeren in onderwijs. Die deel ik geheel,
maar waarom verzet zijn partij zich dan bij voortduring
tegen voorstellen buiten het leenstelsel om, zoals D66 het
afgelopen jaar gedaan heeft om te investeren in onderwijs?
Ik herinner aan het tegenstribbelen bij het Herfstakkoord.
De heer Duisenberg (VVD):
Zat u daar aan tafel, mijnheer Van Meenen?
De heer Van Meenen (D66):
Nee, maar wij hadden er wel iemand zitten.

De heer Rog (CDA):
De heer Duisenberg schetst een mooi beeld van wat wij
kunnen bereiken als wij maar genoeg ambitie hebben. Ook
zegt hij dat er geïnvesteerd moet worden. Investeringen

De heer Duisenberg (VVD):
Dit kabinet heeft ervoor gekozen, te investeren in onderwijs,
in een tijd waarin er op alle fronten de broekriem moet
worden aangehaald. Dan zie ik dat er wordt geïnvesteerd

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-8

in onderwijs, dat het bedrag dat aan onderwijs wordt uitgegeven, omhoog gaat en dat we daarnaast — en dat vind ik
heel belangrijk — binnen de begroting zoeken naar alle
mogelijke manieren om onderwijsgeld naar onderwijs te
brengen.
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij heeft dit kabinet niet gekozen voor extra
investeringen in onderwijs naast dit leenstelsel. Dat is
gebeurd door de vijf partijen die het Herfstakkoord hebben
gesloten en onder zware druk van mijn partij. Mijn vraag
blijft dus of het voor de VVD echt de enige mogelijkheid is
en de enige wens om te investeren via een leenstelsel.
De heer Duisenberg (VVD):
De heer Van Meenen en ik hebben samen de begrotingscommissie, de rapporteurscommissie gedaan. Daarin hebben wij ook samen geconstateerd dat er wel degelijk door
dit kabinet en overigens ook door het kabinet hiervoor
geïnvesteerd is in onderwijs. Dat er bij het begrotingsakkoord 500 miljoen bij is gekomen, heb ik ook gezien. Dat is
goed nieuws voor het onderwijs. Ik wil, naast wat er al ligt,
inderdaad ook nog bijna een miljard vrijmaken door dit
leenstelsel. Ik denk dat dit een enorme impuls kan geven.
Er wordt op dit moment 4 miljard aan het hoger onderwijs
uitgegeven. Puur het onderwijsdeel is 4 miljard. Als je daar
1 miljard aan kunt toevoegen, is dat een enorme impuls.
De heer Klaver (GroenLinks):
Voor mijn partij, voor GroenLinks, is vooral de manier van
terugbetalen heel belangrijk. Ik wil niet dat zo'n leenstelsel
een strop wordt voor studenten. Daar hebben we het eerder
over gehad. Vorige week kwam het ook terug in de hoorzitting. Hoe staat de heer Duisenberg tegenover het idee om
te gaan kijken of de terugbetaling via de Belastingdienst
zou kunnen lopen? Of zouden we kunnen kiezen voor
terugbetaling van een vast percentage over een langere
periode? Staat de VVD open voor dat soort zaken?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb dat voorstel ook gehoord. Wij waren als VVD overigens sowieso al voor een verlenging van 15 naar 20 jaar,
zoals nu ook in het voorstel is opgenomen. Dat is een goede
zaak. Dit soort ideeën kan ik alleen maar open en met interesse opnemen, maar ik zou zeggen: dient u vooral uw
ideeën in bij de minister. Zij zal immers moeten bezien
welke ideeën er allemaal zijn. Vervolgens zullen we binnen
de VVD het totaalpakket moeten wegen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vraag dit omdat de Belastingdienst, waar een VVDbewindspersoon aan de touwtjes trekt, de heer Weekers,
ontzettend terughoudend is als het erop aankomt om de
Belastingdienst klussen te geven en te zeggen dat we iets
via de belasting moeten oplossen. Wil je hierin verdere
stappen zetten, dan is het heel erg belangrijk dat ook de
VVD hier in de Kamer zegt dat het via de Belastingdienst
moet lopen als we op deze manier een sociaal leenstelsel
willen construeren dat rechtvaardig is. Ik ben blij dat de
heer Duisenberg daarvoor openstaat en ik hoop ook dat hij

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

die houding wil uitstralen tegenover zijn bewindspersoon
op Financiën.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik zou zeggen: dient u uw voorstel vooral in. Nogmaals, ik
vind het voorstel dat er nu ligt, echt een goed voorstel. Het
liefst zou ik dat voorstel gisteren invoeren. Laat ik daar heel
helder in zijn. Ik begrijp echter dat de minister op zoek is
naar draagvlak. Zij hoort van de Kamer alle suggesties en
ik kan alleen maar zeggen dat ik ze eveneens zal vernemen
en op hun eigen merites zal beoordelen.
De heer Klein (50PLUS):
Ik hoor de heer Duisenberg de hele tijd de mantra "investeren in het onderwijs" uitspreken, maar investeren in het
onderwijs heeft toch twee kanten? Er moeten immers ook
nog mensen zijn die het onderwijs kunnen volgen. Betekent
dat niet dat je ook moet investeren in de andere kant,
namelijk in de studenten? Om te kunnen studeren moet er
bijvoorbeeld een zeker inkomen zijn, dus moeten zij een
basisbeurs hebben. Wil de heer Duisenberg dat de samenleving daarin ook investeert?
De heer Duisenberg (VVD):
De investering die je doet, is het leenstelsel. Het leenstelsel
maakt dat je goedkoop kunt lenen. Ik wil daar straks nog
veel meer over zeggen. Wat hier voorligt, is echt een goed
leenstelsel dat heel erg aantrekkelijk is voor studenten en
dat het studeren toegankelijk maakt. Ik maak mij er geen
zorgen om dat een studie en studeren niet toegankelijk zou
zijn, want dat is voor mij ook echt een belangrijke randvoorwaarde.
De heer Klein (50PLUS):
Dat betekent dus dat we gaan kijken wat de kosten daarvan
zullen zijn. Ik wacht met belangstelling het reclamepraatje
van de heer Duisenberg af over wat er zo leuk en goed is
aan het leenstelsel.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik doe mijn best.
We willen onderwijsgeld naar onderwijs brengen, en
investeren. Het sociaal leenstelsel doet dit. Onderwijsgeld
moet zo veel mogelijk worden gebruikt om te investeren in
de kwaliteit van het onderwijs. Met de toename van het
aantal studenten in het hoger onderwijs komt het in de
toekomst steeds meer in de knel. Het centrale uitgangspunt
voor de VVD in deze discussie is dat studenten een hogere
bijdrage leveren aan de eigen studie. De verhouding tussen
bijdragen van de overheid en de student is scheef. De
overheid betaalt nu verreweg het meest aan de studie van
de student. Neem student Jasper. De overheid betaalt voor
zijn deelname ieder jaar €6.000 aan de universiteit en betaalt
Jasper daarnaast ook nog €3.300 aan basisbeurs. Jasper
zelf betaalt €1.800 aan de universiteit. Voor het onderwijs
van Jasper draagt de overheid dus meer dan 75% bij. En
dan heb ik het nog niet over de basisbeursbijdrage, die hij
ook krijgt, en de aanvullende beurs die hij ontvangt, plus
het feit dat Jasper een langstudeerder is. Als we de basisbeurs, dus alleen de basis, omzetten in een mogelijkheid

11 december 2013
TK 35

35-8-9

tot lenen, dan wordt die verhouding iets minder scheef.
Totaal wordt hierdoor in de masterfase 133 miljoen euro
vrijgemaakt. Ieder jaar weer. En inclusief de bachelorfase
is dat 800 miljoen euro. Ieder jaar weer. Die kunnen we
investeren in onderwijs.
Nu geven we aan hoger onderwijs, exclusief onderzoek, 4
miljard euro uit. Dus bijna 1 miljard euro erbij. Dat is echt
een krachtige impuls voor het onderwijs. Investeren in bijvoorbeeld kleinere groepen, meer begeleiding, internationale uitwisseling, meer en betere leraren. Zo werken we
aan die ambities voor het onderwijs, die ambities uit het
rapport-Veerman, die ambities die voor de toekomst van
onze studenten zijn bedoeld.
We willen dat een studie een investering in de toekomst is,
en dat ze toegankelijk is voor iedereen. Voor ik in de Tweede
Kamer kwam, heb ik in het bedrijfsleven in twintig jaar tijd
vele honderden investeringsbeslissingen moeten nemen.
Persoonlijk heb ik nog nooit — ik herhaal: nog nooit — zo'n
mooie investering gezien. Als je dit leenstelsel voorlegt aan
een willekeurige ondernemer, zou hij geen moment twijfelen. De studie wordt niet duurder, maar door het wegvallen
van de basisbeurs moet de student maximaal €3.000 extra
bijdragen in levensonderhoud per jaar. Als je om dat bedrag
de keuze maakt om niet die masterstudie te doen, dan is er
iets mis met de masterstudie, en dan werkt de prikkel om
bewuster te kiezen zoals het zou moeten. Het weggevallen
bedrag van €1.200 voor thuiswonenden tot €3.000 per jaar
voor uitwonenden kan daarbij door studenten worden
opgevangen door minder uit te geven, of zelf meer te verdienen. Maar het kan ook worden geleend, en dat is tegen
de meest sociale voorwaarden, en met een verzekering.
Dat moet de heer Klein aanspreken. Twintig jaar een aflostermijn naar keuze, een rente op het niveau van de Staat,
vijf aflossingsvrije jaren naar keuze, beginnen met aflossen
na twee jaar, boetevrij vervroegd aflossen en de verzekering, door draagkrachtmaximalisatie en kwijtschelding als
je levensloop anders is dan verwacht en je het niet kunt
aflossen. We willen dat een studie een goede investering
voor eenieder is en dat de toegankelijkheid geborgd is. Dat
is het, daar ben ik van overtuigd.
We willen de studiekeuze meer bewust en de voorlichting
moet beter. Belangrijk positief effect is dat studenten
bewuster gaan kiezen voor een studie. De uitval onder studenten in het eerste jaar van bijna 30% is schrikbarend
hoog. De aansluiting op de arbeidsmarkt moet ook beter.
Dus het is goed als aankomend studenten bewuster kiezen,
rekening houden met hun passie, maar ook met hun perspectieven op de arbeidsmarkt. Maar voorlichting is hiervoor wel cruciaal. Je moet in staat worden gesteld, een
bewuste keuze te maken.
De heer Klein (50PLUS):
Ik dank de heer Duisenberg voor zijn reclamepraatje. Het
is echt een heel mooi verhaal. Ik begrijp echter niet waarom
hij het juist over de studenten in de bachelorfase gaat
hebben. Dit voorstel gaat alleen over de masterfase. In zijn
verhaal geeft de heer Duisenberg in feite al aan dat hij het
sociaal leenstelsel ook voor de bachelorfase wil hebben.
Dient hij daar meteen al een voorstel voor in? En hoe gaat
hij dat dan uitwerken?

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Duisenberg (VVD):
Kunt u uw vraag herhalen? Ik kan het niet plaatsen.
De heer Klein (50PLUS):
Uw verhaal gaat over studenten die beter moeten kiezen.
Ze zouden beter kiezen als er een sociaal leenstelsel zou
zijn. Als zij moeten lenen, zouden zij wellicht beter gaan
kiezen. Maar dat is toch helemaal niet aan de orde in dit
voorstel?
De heer Duisenberg (VVD):
Het bewuster kiezen is een algemeen punt dat ook op de
masterfase van toepassing is. Voor de bachelorfase is het
zeker van belang, en daar zal ik nog een aantal woorden
aan wijden. De studievoorlichting begint wat mij betreft
echter al in de middelbareschooltijd en moet dan al goed
zijn. Ook tijdens de studie moet de voorlichting goed zijn,
want ook in de masterfase kun je verschillende keuzes
maken. Daarom moet je goed weten wat elke keuze betekent
qua perspectief op de arbeidsmarkt.
De heer Klein (50PLUS):
U hebt het over de 30% uitval in het eerste jaar, maar u
koppelt dat ook aan de masterfase. Bachelorstudenten die
kiezen voor de masterfase, doen dat volgens u eigenlijk wat
ongecoördineerd en zonder enige motivatie, omdat er een
basisbeurs zou zijn. Wellicht kunt u die stelling onderbouwen.
De heer Duisenberg (VVD):
Daarin hebt u gelijk. Die 30% heeft inderdaad betrekking
op het eerste jaar van de bachelorfase. Het voorbeeld is
dus niet op zijn plaats voor de masterfase, maar het punt
van het bewuster kiezen geldt wel degelijk ook voor de
masterfase. Maar u hebt gelijk: met die 30% bedoel ik de
bachelorfase.
Voorlichting is cruciaal. Je moet in staat worden gesteld
om een bewuste keuze te maken en bewust bezig te zijn
met de voortgang en invulling van je studie. De matchingen introductiedagen die dit kabinet heeft ingevoerd, zijn
een heel goede stap. Maar hoe zit het met de studiebijsluiter? Heeft de minister plannen voor een verbeterde voorlichting op middelbare scholen? De kwaliteit hiervan is erg
afhankelijk van de persoon die de voorlichting toevallig
geeft. Een voorbeeld: mijn dochter had de afgelopen week
profielkeuzevoorlichting. Bij het profiel natuur en techniek
wordt gezegd dat je met de bijbehorende studies een
technisch beroep gaat uitoefenen. Dat is het, terwijl in mijn
tijd bij McKinsey de studie natuurkunde de grootste leverancier van consultants was. Bij andere bedrijven waar ik
heb gewerkt, werd de helft van de senior directieplekken
door ingenieurs vervuld. De signalen die ik als Kamerlid
krijg over het vak lob zijn overal hetzelfde. Het niveau wisselt.
Het sociaal leenstelsel heeft daarom onze steun. De VVD is
al jaren consistent in haar lijn met een leenstelsel. En er
zijn meer partijen die een leenstelsel in principe steunen.
Ik vind dat we als politiek duidelijkheid moeten geven aan
studenten en onze energie moeten steken in het "hoe", in

11 december 2013
TK 35

35-8-10

de opzet van een goed stelsel, in plaats van te blijven twijfelen over het "of".
De VVD steunt het voorliggende voorstel, maar ik heb nog
wel een aantal vragen aan de minister over het "hoe". Mijn
eerste vraag is als volgt. In de markt kun je rentes afsluiten
voor twintig jaar. Waarom kan de student de rente niet
langer vastzetten dan vijf jaar? Is de minister bereid hierover
met de minister van Financiën in overleg te treden? Daarnaast heeft de minister in het algemeen overleg in april van
dit jaar toegezegd met de minister voor Wonen te gaan
spreken over de behandeling van studieschuld bij hypotheken. Wat was de uitkomst van dat overleg?
Mijn tweede vraag is: wat zijn de plannen van de minister
met betrekking tot de financiële voorlichting? Zo bleek bijvoorbeeld uit het onderzoek van het Sociaal Cultureel
Planbureau dat geen van de ondervraagden wist dat de
aanvullende beurs blijft bestaan.
Mijn derde vraag gaat over de afspraken uit het Techniekpact. Ik wil van de minister weten hoe maatschappelijketekortsectoren zullen worden vastgesteld. Welke compensatie heeft de minister in gedachte en wat gaat het in totaal
kosten? Waarom denkt de minister dat het gaat helpen? Is
het niet veel beter om goede voorlichting over het
arbeidsmarktperspectief te geven in plaats van een korting
van duizend of een paar duizend euro? Mevrouw Schouten
zei dat ook al. Als een student zo'n belangrijke keuze moet
maken op basis van een korting, is dat toch wel erg marginaal. Ik krijg graag een reactie van de minister over nut en
noodzaak hiervan en hoor graag hoe zij dit exact gaat
vormgeven qua afwegingskader.
Mijn vierde vraag gaat over de investeringen die gedaan
gaan worden. Door de invoering van het sociaal leenstelsel
in de masterfase komt 130 miljoen vrij, waarvan een groot
deel in de plannen al in 2016, 2017 en 2018. Welke investeringen worden hiermee gedaan? Hoe en door wie worden
deze investeringen bepaald? Mijn belangrijkste vraag hierover is of we de deelnemers, de studenten, meer invloed
kunnen geven in de kwaliteit van het eigen onderwijs.
Ik rond af. We willen het beste onderwijs. We willen investeren. We willen onderwijsgeld naar onderwijs brengen.
We willen dat een studie een goede investering is voor
iedereen die wil studeren. Daarom zijn wij voor dit leenstelsel.
Mijn kinderen zitten nu op de middelbare school. Als zij
gaan studeren, gaan zij de gevolgen van dit wetsvoorstel
merken. Dat is goed. Ik wens uw en mijn kinderen hun eigen
Solar Challenge. Nederlandse studenten bij de top van de
wereld, dat is mijn ambitie. Ik wil deze stap zetten. Natuurlijk
zijn er altijd onzekerheden als je een dergelijke stap zet. Die
probeer je zo veel mogelijk weg te nemen. Waar nog
onzekerheden zitten, blijf je als Kamer dicht op het proces
zitten en blijf je monitoren of de belangen van alle studenten
goed worden geborgd.

toch niet? Dus ik zeg: aan de slag! Zoals Veerman zei: het
Nederlandse hoger onderwijs moet veel en ook snel beter.
De heer Rog (CDA):
Die winnaars van de Solar Challenge waren studenten van
een technische universiteit die een meerjarige masteropleiding doen. Vorige week hebben we een hoorzitting gehad
waarin duidelijk is geworden dat studenten die dit soort
meerjarige masters doen, de intensieve opleidingen waarbij
mensen ook minder makkelijk kunnen bijverdienen omdat
zij al hun tijd steken in hun studie, makkelijk een schuld van
€50.000 kunnen opbouwen. Vindt de heer Duisenberg die
prijs het waard om te betalen om uiteindelijk die ambities
waar te maken?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik onderschrijf die cijfers niet. Er zijn inderdaad enkele
gevallen waarin je dit theoretisch kunt berekenen, maar er
zitten ook nog wel wat foutjes in de berekeningen. Ik heb
ze gezien en becommentarieerd. Het volgende is het
belangrijkste en de reden waarom ik de vragen van
mevrouw Schouten onderschrijf. Als iemand ervoor kiest
om een meerjarige master te doen, dan doet diegene dat
omdat iets zijn passie heeft maar ook omdat het een
bepaald perspectief geeft. Ik denk dat je meer bereikt met
het neerzetten van een goed arbeidsmarktperspectief en
studenten daarop voor te bereiden dan bijvoorbeeld een
korting te geven van een paar duizend euro. Ik weet dat dit
is afgesproken in het Techniekpact, maar ik vind dat je met
name moet kijken naar het arbeidsmarktperspectief. Het
bedrijfsleven doet daar wel dingen, bijvoorbeeld met
beurzen, maar ik vind dat de instellingen veel beter aan de
voorlichting kunnen werken en het bedrijfsleven misschien
nog meer de handschoen moet oppakken.
De heer Rog (CDA):
De heer Duisenberg maakt zich er wel erg makkelijk van af.
Als ik hem confronteer met de uitvalcijfers, de cijfers van
het aantal studenten dat niet zal gaan studeren als gevolg
van het leenstelsel, bagatelliseert hij dat en zegt hij dat het
niet klopt. Als ik hem confronteer met een schuld van
€50.000 van één jaar boven nominaal voor een meerjarige
master, bagatelliseert hij dat en zegt hij dat hij die cijfers
niet deelt. Dit zijn de cijfers, mijnheer Duisenberg. De vraag
aan u is of u het de prijs van €50.000 waard vindt om dit in
te voeren. De angst is immers dat dit soort studenten straks
niet meer aan dit soort programma's meedoet, omdat zij
kiezen voor een makkelijkere, niet-meerjarige master.

De minister is aan zet. Ik zei in mijn inleiding dat de studenten alle grenzen voorbijgaan terwijl wij er niet eens naar
durven te kijken. Maar dan lees ik vanochtend in de Telegraaf de reactie van de minister op dit debat: "We gaan
achteroverleunen en kijken wat de Kamer vraagt." Dit kan

De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb de afgelopen maanden verschillende verhalen langs
horen komen. Ik moet zeggen dat er een hoop paniek wordt
gemaakt. Laten we even sec bekijken waar het om gaat.
Voor de masterfase wordt een leenstelsel ingevoerd. De
aanvullende beurs blijft bestaan en er komt een fantastisch
leenstelsel met de meest fantastische leenvoorwaarden.
We praten over een basisbeurs van €1.000 tot €3.000 voor
de masterfase, dus voor een of twee jaar. Daar wordt al
deze paniek over gemaakt. Hierdoor zouden volgens u, als
een van de paniekzaaiers, heel veel mensen ineens niet
maar gaan studeren. Ik geloof daar helemaal niets van.

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-11

De heer Rog (CDA):
Voorzitter, ik word persoonlijk aangesproken.
De voorzitter:
Ja, u mag een korte reactie geven.
De heer Rog (CDA):
Ja, ik zal daar kort op reageren. Ik vind het debatteerniveau
van de heer Duisenberg beneden alle peil en ik neem het
hem zeer kwalijk dat hij niet inhoudelijk ingaat op de argumenten die zijn genoemd in de hoorzitting, die wij als Kamer
hebben gevraagd.
De voorzitter:
Voordat ik de heer Mohandis het woord geef, schors ik de
vergadering enkele ogenblikken.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De heer Mohandis (PvdA):
Voorzitter. Blijven investeren in het hoger onderwijs om de
kwaliteit op peil te houden, daar gaat dit debat ook over.
Tijdens mijn maidenspeech heb ik gesproken over het persoonlijker maken van het hoger onderwijs. Met bijvoorbeeld
de Wet kwaliteit in verscheidenheid zijn belangrijke stappen
gezet, maar wij hebben meer financiële middelen nodig om
maatwerk mogelijk te maken. Ik noem: kleine klassen,
intensief onderwijs om studenten uit te dagen en blijven
investeren in de kwaliteit van docenten. Als voorzitter van
de Jonge Socialisten en als Kamerlid heb ik heel wat
debatten achter de rug. Die gingen over allerlei vormen van
het sociaal leenstelsel, van studietaks tot een stelsel waarbij
de eigen opgebouwde schuld in allerlei verschillende varianten zou kunnen worden afgelost.
Het voorliggende wetsvoorstel zorgt ervoor dat wij kunnen
investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Wij spreken
nu over de masterfase. Ik zal echter ook aandacht schenken
aan de toegankelijkheid van het hele stelsel bij de behandeling van een wetsvoorstel dat wij volgend jaar tegemoet
kunnen zien.

In het onderzoek zagen wij dat een op de vijf respondenten
van het mbo aangeeft misschien niet te zullen doorstuderen
omdat de basisbeurs wegvalt. Het is bekend dat mbo'ers
vaker uitvallen in het eerste jaar. De heer Duisenberg heeft
daar ook op gewezen. De Partij van de Arbeid zal bij de
behandeling van het wetsvoorstel dat betrekking heeft op
de bachelorfase, inzetten op maximale toegankelijkheid
voor deze groep. Hoe staat de minister tegenover het gericht
inzetten van een verhoging van de aanvullende beurs?
In aansluiting op deze opmerking over de aanvullende
beurs, kom ik op het punt van de kwetsbare groepen. Studenten van wie de ouders weigerachtig of onvindbaar zijn,
moeten recht blijven houden op de aanvullende beurs. Is
het sociaal om deze kwetsbare groep de aanvullende beurs
te ontnemen? Voor mijn partij is dit onverteerbaar. Ik krijg
hierop graag een reactie van de minister.
Voor veel studenten is de ov-kaart van groot belang. Kosteloos van huis naar studie en van huis naar stage kunnen
reizen, is voor hen essentieel. Ik vraag daarom aan het
kabinet hoe het staat met de gesprekken die met vervoersbedrijven worden gevoerd om te zoeken naar alternatieven
voor de ov-kaart. Zal dit nog lukken? Wanneer kan de
minister de studenten duidelijkheid geven over de gang
van zaken?
Morgen staat een debat gepland over het experiment met
collegegelddifferentiatie voor excellentietrajecten. Wil de
minister dit experiment opschorten zolang wij nog praten
over de invoering van het sociaal leenstelsel, vooral in de
bachelorfase?
Nu kom ik op het punt van de aflossingen. Het is goed dat
de aflossingstermijn is verlengd van vijf naar twintig jaar,
inclusief de jokerjaren. Waarop is het getal van twintig jaar
gebaseerd? Kent de minister het voorstel van hoogleraar
Bas Jacobs die pleit voor een langere aflostermijn? Ik krijg
graag een reactie van de minister op dit voorstel.
Een ander voorstel is om de bijverdiengrens af te schaffen
nu de basisbeurs vervalt. Waarom is hier niet voor gekozen?
Zou dit misschien een vereenvoudiging kunnen zijn? Overigens is dit een vereenvoudiging die mijns inziens positief
uitpakt.

Ik ben tevreden over het feit dat het kabinet meer tijd neemt
voor de invoering van de bachelorfase. De Partij van de
Arbeid hecht namelijk grote waarde aan een zorgvuldige
invoering en goede voorlichting van aankomende studenten. Tijdens de hoorzittingen zijn vooral zorgen geuit over
de toegankelijkheid van de bachelorfase en dan specifiek
over de doorstroom van mbo naar hbo. Collega's hebben
daar ook al aan gerefereerd.

De heer Jasper van Dijk (SP):
De heer Mohandis zei iets interessants. Hij vroeg of het
experiment met collegegelddifferentiatie — voor zogenaamde topstudies mag twee keer collegegeld worden
gevraagd, bijna €4.000 — kan worden opgeschort zolang
we nog met dit leenstelsel bezig zijn. Met de collegegelddifferentiatie werp je ook een flinke drempel op voor studenten. Mag ik uit de woorden van de heer Mohandis begrijpen
dat de Partij van de Arbeid daar helemaal niet gelukkig mee
is?

Uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt
dat ondervraagden niet wisten dat de aanvullende beurs
in het wetsvoorstel overeind wordt gehouden. De Partij van
de Arbeid wil dat het kabinet zo snel mogelijk inzet op
betere voorlichting om studenten bewust te maken van het
bestaan van deze financiële ondersteuning. Deze ondersteuning is voor studenten met minder draagkrachtige ouders
van groot belang. Iedere student moet op de hoogte zijn
van het feit dat de aanvullende beurs behouden blijft.

De heer Mohandis (PvdA):
Ik wil de heer Van Dijk nog even meenemen naar het debat
dat wij hebben gevoerd over de Wet kwaliteit in verscheidenheid hoger onderwijs. Hij kent het standpunt van de
Partij van de Arbeid over collegegelddifferentiatie. Wij zijn
daar heel kritisch over. Ik heb zelfs een motie ingediend
waarin juist wordt verwezen naar het sociaal leenstelsel en
de stapeling. Daarin wordt verzocht om te proberen die

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-12

zaken in samenhang te beoordelen. Als we niets doen,
wordt dit in 2014 ingevoerd. Zolang het debat over de
bachelorfase loopt, wil ik geen experiment met collegegelddifferentiatie.
De heer Jasper van Dijk (SP):
"Zolang het debat over de bachelorfase loopt, wil ik geen
experiment met collegegelddifferentiatie."
De heer Mohandis (PvdA):
Laat ik het scherper stellen. Ik zie de heer Van Dijk al gelijk
in de lucht kijken, zo van "wat bedoelt hij precies?" Wat ik
precies bedoel, is dat de invoering in 2014 naar de mening
van de Partij van de Arbeid tijdelijk moet worden opgeschort. Ik ben echter benieuwd hoe de minister hiertegen
aankijkt.
De heer Jasper van Dijk (SP):
De invoering van het experiment met collegegelddifferentiatie moet worden opgeschort. Dat zou in 2014 gebeuren,
maar zolang dit debat over het leenstelsel nog loopt, zou
dat niet in 2014 moeten gebeuren. Nu snap ik het. Oké. Dan
heb ik een vervolgvraag, want de heer Mohandis heeft dat
over iets anders ook gesuggereerd, namelijk over deze wet.
Hij zegt: ik sta er zeker voor open om naar aanpassingen te
kijken, en dat zou dan bijvoorbeeld uitstel van invoering
van het leenstelsel in de masterfase kunnen betekenen. Dat
is de wet die wij vandaag bespreken. Staat de heer
Mohandis open voor uitstel van deze wet? Wil hij dat deze
wet wordt samengevoegd met de bachelors, waardoor
invoering pas in 2015 kan plaatsvinden?
De heer Klein (50PLUS):
Voorzitter, even een puntje van orde. Wij hadden het net
over de behandeling van morgen. Dat is in feite een soort
regeling van werkzaamheden, waarbij de Partij van de
Arbeid dus voorstelt om de differentiatie niet uit te voeren.
Dat is in feite het logische gevolg. Dat hoeft niet aan de
minister te worden gevraagd. De Partij van de Arbeid stelt
voor om de wet niet te behandelen totdat deze wet is
afgehandeld.
De voorzitter:
Mijnheer Mohandis, hebt u dat gevraagd?
De heer Mohandis (PvdA):
Nee. Ik kom straks nog even terug op het punt van de heer
Jasper van Dijk. Ik ga nu even in op het punt van de collegegelddifferentiatie. Voor morgen staat een algemeen
overleg gepland. Ik vraag nu alleen aan de minister hoe zij
dat experiment beziet in het voorstel. Punt. Dat is wat ik nu
vraag aan de minister en ik zie uit naar haar antwoord. Het
punt van de heer Klein, met de regeling en dergelijke, snap
ik niet.
De voorzitter:
Mijnheer Klein, ik zie dat u iets wilt zeggen, maar ik geef
eerst het woord aan de heer Jasper van Dijk.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Jasper van Dijk (SP):
De heer Mohandis zou nog antwoord geven op mijn vraag.
De voorzitter:
Ja, u hebt gelijk.
De heer Mohandis (PvdA):
Ik wilde daar straks nog op terugkomen als laatste punt. Ik
had nog één punt over DUO. Ik wilde eigenlijk dus eerst
even mijn betoog afmaken.
De voorzitter:
Dus uw punt …
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dan houden we deze even te goed.
De voorzitter:
Ja en dat gaat dan niet van uw interrupties af.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Maar dan wil ik wel graag antwoord.
De voorzitter:
Natuurlijk. Dat onthouden we. Daar komt mijnheer
Mohandis op terug.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Het valt ook niet mee, voorzitter. Ik heb de heer Mohandis
veel dingen horen zeggen die niet specifiek van toepassing
zijn op dit wetsvoorstel. Dat kan. Wij zijn allemaal begonnen
over de effecten voor de bachelorfase. De heer Mohandis
had een heel lange aanloop en uiteindelijk kwam hij bij het
wetsvoorstel. Hij had het toen over de aflossingstermijnen
en dat soort zaken, maar het enige wat hij tot nu toe heeft
gedaan, is retorische vragen stellen. Of laat ik het zo zeggen:
ik hoop dat ze retorisch zijn. Ik heb namelijk nog geen enkel
standpunt van de PvdA zelf gehoord over al deze vraagstukken. Ik zou graag willen weten hoe de PvdA er nu in staat,
want tot nu toe hebben we heel veel schriftelijke rondes,
hoorzittingen en AO's gehad. Waar staat de PvdA nu?
De heer Mohandis (PvdA):
Ik wil alle vragen serieus beantwoorden, maar hier breekt
mijn klomp. Alsof het van mij als Kamerlid en woordvoerder
hoger onderwijs niet bekend zou zijn dat ik voor het sociaal
leenstelsel ben. Er ligt hier een wet die we met elkaar
beoordelen. Ik ben nog niet eens klaar met mijn inbreng.
Ik heb ook vragen over de wet, de aflossingstermijnen, de
uitvoerbaarheid en de rol van DUO. Kortom, ik ben voor
het sociaal leenstelsel en voor het principe van eerlijk delen.
Dat ben ik altijd geweest.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Laat ik het dan even wat concreter maken. De heer
Mohandis stelt bijvoorbeeld de vraag: kent de minister het

11 december 2013
TK 35

35-8-13

voorstel van de heer Jacobs over verlenging van de aflossingstermijn? Daar kan ze op antwoorden met ja of nee. Ik
denk zelf dat het antwoord ja is, omdat ze dat voorstel
ongetwijfeld zal kennen. Maar dat is natuurlijk niet de vraag.
De vraag is: wil de PvdA een langere aflossingstermijn, ja
of nee? Zo zijn er nog een aantal van dat soort punten. Ik
wil niet horen van de minister wat ze van die zaken denkt
maar ik wil van de PvdA horen wat ze van die zaken denkt.
Volgens mij is dit het moment in het debat waarop de heer
Mohandis hierop een antwoord zou moeten geven.

Het gaat er mij om, mijnheer Rog, dat wij alles gaan doen
voor die aanvullende beurs. Aan het onderzoek waarnaar
u verwees, deden studenten mee die vaak nog niet wisten
dat die aanvullende beurs als een gift zou blijven bestaan.
Dat is een van de belangrijkste elementen.

De heer Mohandis (PvdA):
Maar wat is uw vraag nu precies? Dan moet u dat wel concreet maken.

In uw onderzoek wordt waarschijnlijk ook specifiek gerefereerd aan de toegankelijkheid van het mbo en het hbo. Ik
doel nu op het SCP-onderzoek waar uit zou blijken dat het
om een op de vijf studenten gaat. Je moet ook kijken naar
de toegankelijkheid. In het algemeen ben ik ervan overtuigd
dat elke gemotiveerde student die wil studeren, kan studeren en dat je bij elke invoering van een stelsel te maken zult
krijgen met een licht dipje. Dat heeft ook te maken met de
keuze van studenten om geen tussenjaar te nemen.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Oké. Heel concreet. Wil de heer Mohandis bijvoorbeeld dat
er een langere aflossingstermijn komt en gaat hij dat hier
nu voorstellen?

Het principe staat! Verder moet je heel serieus kijken naar
de toegankelijkheid. Dat doe ik ook. Ik vraag ook aan de
minister hoe zij tegenover sommige zaken staat. Kortom,
ik deel uw zorgen, maar u shopt selectief in het onderzoek.
En dat onderschrijf ik niet.

De heer Mohandis (PvdA):
Dit is een eerste termijn. Ik stel vragen en dat is mijn goed
recht. Dan heb je een volgende termijn om conclusies te
trekken. Zo gaat dat in een debat. Ikzelf vind de verlenging
van vijftien naar twintig een heel goede stap, als je kijkt
naar de gemiddelde stijging van de studieschulden. Waar
ik wel benieuwd naar ben is het voorstel van de heer
Jacobs. Er zitten elementen in het voorstel die ik interessant
vind, zoals het langer aflossen. Ik zie ook dat we nu jokerjaren hebben. Kortom, ik vraag aan de minister of zij het met
mij eens is dat het bespreekbaar is om die aflossingstermijnen eventueel te verlengen met een lager percentage. Dat
is een vraag die ik stel. Ik vind dat een interessant idee. Heb
ik een uitgewerkt plan op dat specifieke punt? Nee, maar
misschien kom ik daar later op terug.

De heer Rog (CDA):
Ik kan uit zes onderzoeken citeren, want uit al die onderzoeken komen ongeveer dezelfde getallen. Uit die onderzoeken
blijkt verder ook dat juist de groep waarvan ik mij kan
voorstellen dat de PvdA zich daar extra druk over maakt,
daarbij in het geding is. De groep waarop ik doel, zijn de
mensen met lagere inkomens en de lageropgeleiden. Ik
doel verder op gezinnen waar het geen traditie is om te
gaan studeren. Ik vind het, eerlijk gezegd, raar dat u denkt
dat u met een lesje op school scholieren ervan kunt overtuigen dat het niet zo veel uitmaakt of ze wel of geen schulden
maken voor hun studie. U zegt "ga maar lekker schulden
maken" tegen leerlingen die net hebben gehoord dat ze
geen schulden mogen maken. U denkt toch zeker niet dat
u op deze manier die 20.000 studenten kunt overtuigen?

De heer Rog (CDA):
De heer Mohandis probeert de aandacht te verleggen van
het leenstelsel naar collegegelddifferentiatie maar daar
trappen we natuurlijk niet in. Waar we het hebben over de
kwetsbare groepen, mensen uit sociaal lagere milieus, over
mbo'ers die naar het hbo gaan, zien we in diverse onderzoeken, bijvoorbeeld van Intomart GfK, dat maar liefst 20%
van de mbo-studenten twijfelt of ze nog wel gaan studeren
of zelfs denkt af te gaan zien van een studie in het hbo. Als
we kijken naar de onderzoeksresultaten van het CPB, geanalyseerd door de Vereniging Hogescholen, zien we dat
20.000 studenten niet gaan studeren. Mijn vraag aan de
heer Mohandis is dan ook — en kom dan niet aan met een
praatje over voorlichting — wat hij vindt van deze getallen.

De heer Mohandis (PvdA):
Het getal van 20.000 waar de heer Rog naar verwijst, heeft
ook betrekking op de ov-kaart. Als je die kaart er niet bij
betrekt, dan stelt het CPB andere cijfers voor. Laat ik het
anders zeggen: uit al die andere onderzoeken blijkt ook dat
middelbare scholieren uit lagere en hogere inkomensgroepen blijven studeren, omdat het een bewuste investering
moet zijn. Ik ben ervan overtuigd dat die toegankelijkheid
voor de lagere economische klassen blijft bestaan als we
de voorlichting op orde hebben, als iedereen weet dat de
aanvullende beurs gewoon overeind blijft, als iedereen
weet wat de sociale voorwaarden zijn van het lenen. Dat
stelt het onderzoek overigens ook, want daarin staat dat
lagere economische klassen ook bewust lenen voor een
studie. U veronderstelt dat dit niet zo is, maar ik zeg dat dit
wel zo is. Het onderzoek waarnaar u verwijst, refereert er
ook aan. Lagere inkomensgroepen zullen ook blijven studeren en zullen ook bewust gaan lenen.

De heer Mohandis (PvdA):
Ik sta voor het sociaal leenstelsel. Laat ik daarmee maar
beginnen. U shopt selectief in allerlei onderzoeken. Ik kan
namelijk ook het onderzoek aanhalen van het CHEPS,
waaruit blijkt dat lagere inkomensgroepen in andere landen
bewust zullen gaan lenen voor een studie, bewust in een
studie zullen gaan investeren. Kortom, ik kan ook onderzoeken aanhalen die deze cijfers ontkrachten.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Beertema (PVV):
Ik wil natuurlijk niet selectief shoppen in onderzoeken, maar
alle onderzoeken die ik ken, komen eigenlijk op hetzelfde
neer als de onderzoeken waar mijnheer Rog het over heeft.
Maar nu even geen onderzoeken meer, gewoon de laatste
e-mail die ik vanmorgen ontving van een van die mensen

11 december 2013
TK 35

35-8-14

die er problemen mee hebben: "Ik heb twee kinderen op
een technische universiteit zitten, het eerste en tweede jaar,
en hopelijk volgt er nog een." We hebben hier te maken
met ambitieuze mensen. "Ze zijn daar gekomen met hard
werken en vele uurtjes studeren. Wij als ouders hebben
gewoon geld om een studie te bekostigen. Dus ik ben blij
met het huidige stelsel, ook al moeten ze er nu al bij lenen.
Ik kan u melden dat, als alle plannen doorgaan, dus geen
vervoer en alles zelfs betalen, mijn kinderen bij de minste
geringste tegenslag zullen afhaken. Ze moeten nu al elk
dubbeltje omdraaien." Ik leg de Partij van de Arbeid deze
e-mail voor. Uw verhaal is namelijk dat deze mijnheer naar
u moet luisteren en naar uw verhaal over eerlijk delen. Dat
hoor ik u zeggen! Dat de VVD met allerlei boekhoudkundige
oplossingen komt over investeren en zo, dat is de VVD wel
toevertrouwd. Dat vind ik een eerlijk verhaal. Maar dit is
geen eerlijk verhaal van de PvdA. U laat deze mensen
gewoon keihard in de kou staan, want ondanks al uw verhalen over voorlichting gaan deze mensen echt niet meer
studeren. U verklaart ze gewoon voor gek, want u zegt dat
het allemaal gemakkelijk kan. Zo is het echt niet, mijnheer
Mohandis.
De heer Mohandis (PvdA):
Mijnheer Beertema, ik wil u er allereerst aan herinneren dat
u zelf voor een sociaal leenstelsel in de masterfase bent.
De heer Beertema (PVV):
Jazeker, daar ga ik dan ook nog iets over zeggen.
De heer Mohandis (PvdA):
Ik heb de e-mail die u voorleest, ook gelezen. Die e-mail
komt mij ontzettend bekend voor en volgens mij hebben
we die gisteren of vandaag gekregen. Wat mij betreft is het
echter nog steeds een feit dat de overheidsbijdrage groter
is en groter blijft en dat dit niet zal veranderen. Kortom, de
overheid blijft het merendeel bijdragen voor deze studenten.
Dat is een gegeven, een feit. Ik sta voor alles wat ik heb
gezegd over eerlijk delen. Al vanaf 2006, sinds ik in de
politiek zit, zeg ik dat ik voor het principe ben dat wij van
degenen die straks profijt hebben van hun opleiding in het
hoger onderwijs, om een eigen bijdrage mogen vragen.
Dat vind ik eerlijk. Ik zal ook eerlijk terugmailen aan deze
meneer. De heer Beertema veronderstelt dat hij er anders
over denkt maar als je sec naar het wetsvoorstel kijkt, moet
je vaststellen dat hij er zelf ook voor heeft getekend. Hij
moet dus wel bij de feiten blijven.
De heer Beertema (PVV):
Ik trek slechts de treurige conclusie dat de PvdA, blijkbaar
al sinds 2006, een keihard neoliberale partij is en tegen
mensen zegt: zoek het zelf maar uit en betaal er zelf lekker
voor. Dat is het eerlijke verhaal.
De voorzitter:
Mijnheer Mohandis, een korte reactie graag.

sie heb ik hem nooit anders horen praten. Ik wijs hem er
vooral op dat de Partij van de Arbeid in dit dossier altijd
consequent is geweest. Wij hebben altijd gewezen op de
sociale voorwaarden en gezegd dat de aanvullende beurs
van belang is om het inkomenseffect te garanderen. Wij
hebben altijd gezegd dat wij oog moeten hebben voor de
lagere inkomensgroepen. Daar staat deze sociaaldemocraat
voor. De heer Beertema heeft zelf zijn handtekening gezet
— al heeft hij die er later waarschijnlijk weer afgehaald —
onder het wetsvoorstel voor de masterfase. Hij gaat daar
niet op in, maar hij kan niet beweren dat hij daar anders
over denkt.
De voorzitter:
Mijnheer Beertema, u mag kort reageren omdat u een beetje
wordt uitgedaagd.
De heer Beertema (PVV):
Ik "ruik" een beetje een persoonlijk feit. Ik vind het vervelend
dat ik mijnheer Mohandis teleurgesteld heb met al mijn
onzinverhalen. Ik praat niets dan onzin in de onderwijscommissie. Dat nemen wij dan maar voor kennisgeving aan.
Hartelijk dank voor het compliment. Dan doen wij toch iets
goed.
De heer Mohandis (PvdA):
Waarschijnlijk wel.
Voorzitter. Ik wil het nu hebben over DUO, de Dienst Uitvoering Onderwijs. Na de hoorzitting en nadat de Kamer de
brief over de uitvoeringstoets heeft ontvangen, in mijn
herinnering op 26 april, heb ik hierover zorgen gehouden.
In de brief viel mij op dat DUO aangeeft dat deze dienst ten
gevolge van een eerdere taakstelling dit wetsvoorstel
voorlopig moeilijk kan uitvoeren. Hoe kijkt de minister
hiertegen aan? Is DUO er klaar voor? Ook ik ben er niet
helemaal van overtuigd dat DUO de gewenste flexibiliteit
bij het aflossen aan studenten kan bieden. Sneller aflossen
kan bijvoorbeeld niet via een regeling met DUO. Dit kan
alleen als studenten het zelf organiseren. Wij willen een
flexibele uitvoeringsorganisatie.
Ik kom, tot slot, op de knip en kijk daarbij ook naar de heer
Van Dijk. Door velen is hierover al gesproken, in het bijzonder door de collega's Klaver en Van Meenen. In de schriftelijke inbreng heb ik vragen gesteld over de logica achter de
knip. Soortgelijke opmerkingen zijn gemaakt tijdens de
hoorzitting van vorige week. Ik heb argumenten waarom
wij moeten instemmen met dit wetsvoorstel. Ik vind de
investering noodzakelijk; daarom sta ik hier ook. Er is in dit
huis — ik zeg expliciet: in dit huis — ook een meerderheid
om dit mogelijk te maken. Sommige collega's zeggen echter: pak het maar samen. Dat is een interessante suggestie,
waarvoor ik opensta. Dat heb ik ook altijd gezegd. Ik hoor
graag van de minister hoe zij hiertegenover staat.

De heer Mohandis (PvdA):
Wat moet ik hierop antwoorden? Dit is een totaal onzinnig
verhaal van mijn collega Beertema. In de onderwijscommis-

De heer Jasper van Dijk (SP):
Dit is net even te makkelijk. Wij houden nu de eerste termijn
van de Kamer. Daarin willen wij de standpunten van de
verschillende partijen horen. De minister is straks aan de
beurt. Dit is cruciaal. Staat de Partij van de Arbeid ervoor
open om dit wetsvoorstel van tafel te halen en het samen

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-15

te voegen met een wetsvoorstel inzake de bachelors, zodat
de invoering per 2015 gaat gebeuren? Los van de inhoudelijke discussie — de heer Mohandis weet dat de SP staat
voor toegankelijk onderwijs, terwijl de Partij van de Arbeid
samen met de VVD hiervoor een drempel opwerpt, maar
dat terzijde — vraag ik de heer Mohandis: staat u open voor
uitstel? Zegt u nu dus dat u niet gaat dwarsliggen als dat
wordt voorgesteld? Als ik een motie indien om de zaak een
jaar uit te stellen, steunt u die dan, of niet?
De heer Mohandis (PvdA):
Nee, zo'n motie zal ik niet steunen, want de heer Van Dijk
heeft heel andere motieven om uit te stellen. Het gaat mij
erom dat ik naar de partijen kijk, zoals ik tijdens het AO al
heb uitgelegd. Ik vind het belangrijk dat meer partijen constructief blijven meedenken over een wetsvoorstel. Het
grote deel van dit wetsvoorstel, het deel betreffende de
bachelorfase, komt volgend jaar, zoals de heer Van Dijk
weet. Ik heb gezegd dat ik uitstel jammer zou vinden, omdat
het ten koste gaat van investeringen, zoals de heer Duisenberg al onderstreepte, maar ik ga er niet voorliggen als het
een optie zou zijn. Ik vraag de minister hoe zij alle collega's
beoordeelt die zeggen: voeg het samen. Ik heb dus geen
principiële bezwaren tegen samenvoegen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dit is toch van de zotte? Ik doe een voorstel waar Mohandis
het mee eens is, maar zijn reactie is dat hij het niet steunt
omdat mijn motieven niet juist zijn. Dus als GroenLinks of
D66 zegt dat zij de zaak een jaar willen uitstellen, steunt u
het wel, mijnheer Mohandis? Dit kan toch niet? Dit is toch
geen manier van politiek bedrijven? Wat is uw standpunt?
Bent u het met mij eens dat dit wetsvoorstel niet goed is
en dat het moet worden samengevoegd met het voorstel
betreffende de bachelorfase, zoals u vorige week ook zei?
De heer Mohandis (PvdA):
Nee, vorige week heb ik aangegeven dat ik heel serieus
luister naar alle opties en dat, als er wordt voorgesteld om
samen te voegen, ik daar niet voor ga liggen. Zo heb ik het
gezegd.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dus u steunt mijn motie, als ik die indien. U gaat er niet
voorliggen.
De heer Mohandis (PvdA):
Dan moet ik die motie nog eens zien. Dat doe ik altijd; ik
kijk er altijd serieus naar.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik ga hier nog even op door. De heer Mohandis zegt: "als"
het voorstel wordt gedaan. Ik heb naar de inbreng van D66
en GroenLinks geluisterd en zij hebben dit gewoon voorgesteld. Daar kan de heer Mohandis dus wel op reageren. Wat
vindt hij van hun voorstel?

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Mohandis (PvdA):
Ik vind het een heel sympathiek voorstel en ik zal het serieus
wegen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Oké. Hieruit concludeer ik dat de PvdA inderdaad ruimte
laat en in ieder geval wil luisteren naar de oproep van D66
en GroenLinks om het een jaar uit te stellen. Dan vind ik
het wel fair dat we daar nu duidelijkheid over krijgen, juist
voor alle studenten die nu denken: wat nu weer?
De heer Mohandis (PvdA):
Nee, ik heb eerder aangegeven wat ik heb gezegd, ook in
de media. Het gaat erom dat ik het jammer zou vinden als
het wordt uitgesteld. Ik zie echter ook wel in dat er partijen
zijn die daar een serieus voorstel toe doen. Ik laat daar zeker
ruimte voor open, maar dat doe ik pas definitief als ik de
minister heb gehoord. Zo heb ik het gezegd.
De voorzitter:
Bent u klaar met uw inbreng?
De heer Mohandis (PvdA):
Nee, voorzitter.
Tot slot. De PvdA wil fors investeren in de kwaliteit van het
onderwijs. Met het sociaal leenstelsel houden we het
onderwijs toegankelijk via de aanvullende beurs. Ik vind
het gerechtvaardigd dat we vragen aan studenten om meer
te investeren in hun toekomst wanneer de overheid het
merendeel van de studiekosten blijft betalen en studenten
beter onderwijs krijgen. Het hoger onderwijs moet voor
iedereen toegankelijk zijn. Ik blijf mij altijd inzetten opdat
iedere gemotiveerde student die wil studeren, ook kan
studeren.

De heer Jasper van Dijk (SP):
Voorzitter. We spreken over de Wet sociaal leenstelsel
masterfase per september 2014. De basisbeurs is dan geen
gift meer maar een schuld. De wet moet snel worden
behandeld, anders halen we die datum van 1 september
niet. Is die haast echter wel nodig? Volgens coalitiepartner
PvdA mag het ook een jaar later, dus per september 2015.
Volgens mij is er dan een ruime meerderheid voor dat
voorstel: SP, ChristenUnie, CDA, PVV, GroenLinks, PvdA
en D66. Eigenlijk staat de heer Duisenberg zo'n beetje
alleen. Hij vindt dat deze wet vandaag nog behandeld moet
worden, de rest zegt allemaal dat het ook later mag.
Waarom voeren wij dan vandaag dit debat?
Vorige week spraken wij met deskundigen. Allemaal zeiden
zij hetzelfde: deze werkwijze is een rommeltje. De minister
heeft drie opgeknipte wetten, het leenstelsel voor de
bachelors, het leenstelsel voor de masters en de korting op
de ov-kaart, terwijl je deze drie zaken in samenhang met
elkaar moet bezien. Ik snap ook niet waarom de minister
het zo heeft opgeknipt, dat moet ze toelichten. Studenten,
universiteiten, hogescholen, deskundigen, allemaal zeggen
ze hetzelfde: behandel de bachelors en de masters in één
wet. Ik stel voor dat we de minister terugsturen naar het

11 december 2013
TK 35

35-8-16

ministerie, dat zij de wetten samenvoegt en dat we dan
opnieuw bezien hoe verder te gaan. Dit wordt namelijk een
klucht, dat ziet iedereen. Ik heb zojuist al een voorstel in
deze richting gedaan, maar de meerderheid wil het debat
voeren. Dan gaan we vandaag dus ook het debat voeren,
geen enkel probleem.
Er is niet alleen vraag naar uitstel. Het is ook nog maar de
vraag of de wet het überhaupt wel haalt. Het draagvlak is
minimaal. De minister heeft geen meerderheid in de Eerste
Kamer. Al een jaar lang volgen wij de onderhandelingen in
de media. Telkens is de conclusie dat er geen deal is. Dan
moet je op een gegeven moment je knopen tellen. Dan
moet je studenten niet langer in onzekerheid laten zitten;
dat hebben wij al gedaan met de langstudeerboete. Dan
moet je de handdoek in de ring gooien. Waarom doet de
minister dat niet? Dat geldt wat mij betreft ook voor de
partijen die de hoop in stand houden dat er wel een deal
komt, in concreto D66 en GroenLinks. Ook zij worden dan
medeplichtig aan al die onduidelijkheid.
Ik ga nu over naar de inhoud van de wet. De minister wil
de basisbeurs van masterstudenten afnemen. Dit gaat in
per 1 september 2014 voor nieuwe masterstudenten. De
studenten die nu een bachelorstudie volgen, worden hier
dus mee geconfronteerd.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Van Dijk heeft het over medeplichtigheid. Ik ben
graag medeplichtig aan investeringen in onderwijs. Zoals
wel vaker het geval is in debatten over onderwijs, spreekt
de SP hier met twee gezichten. Aan de ene kant stond de
heer Van Dijk zich gisteren, met mij, uitvoerig druk te maken
over de grote klassen en pleit hij voor investeringen in het
onderwijs. Zodra de mogelijkheid zich voordoet om te
investeren in onderwijs, is de SP echter nooit thuis en
gebeurt er niets. Dat geldt niet alleen voor dit debat, maar
voor elk debat dat gaat over investeringen in onderwijs. De
SP heeft nog geen enkel concreet voorstel gedaan. Het is
van tweeën één. Is de heer Van Dijk bereid om te investeren
en andere dingen te laten? Of is de SP-politiek alleen maar
holle retoriek dat er geïnvesteerd moet worden, zonder dat
de SP bereid is om daarvoor wat dan ook op te offeren?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Het antwoord is eenvoudig: ja, wij willen investeren in
onderwijs, maar niet ten koste van studenten. Tot mijn spijt
wil D66 dat wel. D66 roept al sinds jaar en dag: haal die
basisbeurs maar weg bij studenten, dan gaan wij dat geld
voor onderwijs gebruiken! De herfstcoalitie, waarin D66
een redelijk substantiële rol had, heeft gezorgd voor extra
geld voor onderwijs. Daarmee heb ik de heer Van Meenen
gecomplimenteerd bij de begrotingsbehandeling. Desondanks staan wij hier vandaag te praten over het afpakken
van de basisbeurs. Wat is dat voor logica? Er is nu extra
geld voor onderwijs. Waarom kijken we nu niet even hoe
wij de studenten kunnen ontzien? Volgens mij heeft D66
iets met onderwijs. Ik heb dit standpunt dus nooit begrepen.
Waarom zou je de studenten zo hard treffen?

Wat is de bron van investeringen die de heer Van Dijk wil
gebruiken? Of is hij tevreden met de 500 miljoen die D66
in het Herfstakkoord geregeld heeft? Wat wordt het in de
ogen van de SP dan wel?
De heer Jasper van Dijk (SP):
De SP wil graag investeren in onderwijs, niet ten koste van
studenten, maar wel ten koste van managers en bureaucratie. Het kan ook door veel geld weg te halen bij andere
ministeries, bijvoorbeeld Defensie, en door middel van de
vermogenswinstbelasting. Kijk even op SP.nl! Daar vindt
u talloze voorstellen om Nederland eerlijker te maken en
meer te investeren in onderwijs.
Ik wil hier nog één ding over zeggen. In het punt van orde
dat ik net maakte, heb ik gezegd dat D66 en GroenLinks
juist duidelijk waren: zij willen deze wet niet. Dat is heldere
taal. Vervolgens heb ik de conclusie getrokken dat wij dit
debat in dat geval volgens mij voor niets voeren, maar
goed, als een meerderheid door wil gaan, gaan wij door.
Je moet echter niet de hele tijd de schijn wekken dat er
eigenlijk wel een dealtje te maken valt terwijl je ziet dat dit
al een jaar lang vallen en opstaan is, zeg ik tegen beide
partijen. Deelt u de mening dat dit voor de betrokken studenten niet prettig is?
De heer Klaver (GroenLinks):
We hoeven niet eens op de website van de SP te kijken,
want op pagina 157 van Keuzes in Kaart staat dat de SP 1
miljard investeert in onderwijs en 1,8 miljard ombuigt. Dat
resulteert in een netto-ombuiging — en dat is een eufemisme voor een bezuiniging — van 800 miljoen. Vanwaar
die grote woorden van de heer Van Dijk dat de SP investeert
in onderwijs? Dat is namelijk niet terug te zien in de plannen. Dit is grootspraak voor de bühne.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik zou tegen de heer Klaver willen zeggen: doe eens aan
vernieuwing! Dit is een grijsgedraaide plaat die ik al voor
de zestiende keer van hem te horen krijg. Het is een beetje
verouderd en we hebben het er bovendien al talloze malen
over gehad. Wij bezuinigen niet op onderwijs, maar op
bureaucratie en management, in tegenstelling tot GroenLinks, dat hard wil bezuinigen op studenten. Ik stel dezelfde
vraag aan GroenLinks als aan D66: waarom pakt GroenLinks
de studenten zo hard?
De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Van Dijk had de kans om mij te interrumperen en
wat te vragen, maar nu stel ik hem de vragen en ik wens
daar graag een antwoord op te krijgen. Volgens het CPB
gaat het om 800 miljoen bezuinigen. De SP haalt dat geld
weg bij de managers. Dat is hartstikke goed. Het CPB zegt
weliswaar dat dit niet kan, maar ik sta aan de kant van de
SP, die dat dus graag bij de managers wil weghalen. De
centrale vraag is dan: waarom investeert de SP dat geld
niet terug in het onderwijs, zodat er een plus onder de
streep komt te staan?

De heer Van Meenen (D66):
Als je faire politiek bedrijft, moet je ook keuzes maken. Ik
heb die keuze meerdere malen uitgelegd. Ik heb ook mijn
bezwaren tegen dit stelsel vandaag heel duidelijk gemaakt.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

11 december 2013
TK 35

35-8-17

De heer Jasper van Dijk (SP):
Wij investeren 1 miljard in het onderwijs, maar dat leest de
heer Klaver niet voor. Wij halen geld weg bij managers en
wij investeren in het onderwijs, in tegenstelling tot de
GroenLinks-fractie, die bezuinigt op studenten.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wil even doorgaan op dit punt. Ik begon met optellen en
aftrekken: 1 miljard investeren en 1,8 miljard bezuinigen.
Ik noemde die 1 miljard dus wel degelijk. Het punt is dat de
heer Van Dijk hier een grote mond heeft over het feit dat
mijn partij niet zou investeren. Wij investeren netto 2,4
miljard en de SP-fractie bezuinigt gewoon, en dat vind ik
het erge. Bezuinig op al die managers in het onderwijs en
sluis dat dan direct terug naar het onderwijs; dan waren
we bondgenoten geweest. Nu zitten we hier alleen maar
een beetje te schreeuwen over wat anderen mis doen en
heb ik nog geen enkel alternatief gehoord, ook niet voor
het leenstelsel.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Doe eens aan vernieuwing, zou ik tegen de heer Klaver
zeggen. Hij blijft maar met deze interruptie komen. Wij
bezuinigen op managers en wij investeren in onderwijs.
Zolang de GroenLinks-fractie met deze minister aan tafel
blijft zitten met de boodschap dat er wel te praten valt over
dit schuldenstelsel — want daar hebben we het over —
blijven studenten in onzekerheid. De heer Van Dijk zou man
en paard moeten noemen, want dan houdt het een keer op.
Dit debat voeren we wat mij betreft dan ook voor niets.
De heer Mohandis (PvdA):
Ik heb een vraag aan de heer Van Dijk, want hij neemt
anderen graag de maat. Ontkent u dat er in uw programma,
in uw doorrekening daarvan, een min staat voor onderwijs?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Nee, maar dat komt doordat het CPB het hele ministerie,
het hele departement, neemt en ziet dat de SP-fractie heel
veel op managers bezuinigt. Je krijgt dan deze uitkomst.
De heer Mohandis (PvdA):
Ja, maar waarom herinvesteert u dan niet in het onderwijs?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat is precies om wat ik zeg. Wij bezuinigen zo veel op
managers en bureaucratie dat je die uitkomst uit de berekening krijgt.
De voorzitter:
Via de voorzitter, mijnheer Mohandis!
De heer Mohandis (PvdA):
Excuus, mevrouw de voorzitter. Ik stel mijn vraag via u aan
de heer Van Dijk, die ik ken als een scherp debater. Ik vind
zijn antwoord het meest slappe dat ik ooit heb gehoord.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Jasper van Dijk (SP):
Het is een glashelder antwoord en precies het antwoord op
wat de heer Mohandis vroeg.
De heer Mohandis (PvdA):
De heer Van Dijk ontloopt de terechte vraag die hier wordt
gesteld. De SP bezuinigt van ons allemaal het meest op
onderwijs. De SP haalt geld weg waar wij het ernaartoe
willen brengen. Dat is het grote verschil tussen uw en mijn
partij.
De heer Jasper van Dijk (SP):
De heer Mohandis luistert helemaal niet naar mijn antwoord.
De voorzitter:
U ook niet, zo hoorde ik net. U moet elkaar even laten uitpraten.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Wij bezuinigen op managers en bureaucratie en daardoor
krijg je deze uitkomst; dit in tegenstelling tot de Partij van
de Arbeid, die het geld graag weghaalt bij studenten. Dat
lijkt mij een slechte zaak.
De minister wil de basisbeurs van masterstudenten afnemen. Dit gaat in per 1 september 2014 en geldt voor nieuwe
studenten. De huidige bachelorstudenten worden hiermee
geconfronteerd, zoals ik net ook al zei. Is het tegenover de
zittende studenten niet erg onredelijk dat zij hiermee over
een paar maanden, als de wet wordt ingevoerd, worden
geconfronteerd? Zou je die studenten niet moeten ontzien?
Ik krijg daarop graag een reactie.
Dan kom ik bij de drempel. Wij hebben vorige week interessante informatie gekregen van onder andere prof. Jacco
Hoekstra van de TU Delft. Een schuld voor bètastudenten
nadert al gauw de €50.000 exclusief rente en exclusief korting op de ov-kaart. Ga er maar aan staan! Met name
mbo'ers zien af van een hogere opleiding, ongeveer 20%.
Daar gaat je verheffing. De minister probeert deze effecten
met man en macht te bagatelliseren, maar zij kan er niet
omheen: haar voorstel werpt een drempel op. Vanochtend
lazen wij dat 25% van de studenten afziet van een masterstudie. Dat is een enorm aantal. Is dit wat u wilt: dat studenten afzien van een studie vanwege de kosten? Dat past toch
niet bij een PvdA-minister? Als het nu gaat om inhoudelijke
afwegingen, het niveau van de studie, dan valt er met mij
te praten. Maar afzien van een studie vanwege de kosten
vind ik elitair. Dat moet je niet willen. Dan ga je terug naar
de negentiende eeuw.
Dat er een drempel wordt opgeworpen, blijkt ook uit het
voorstel om voor studies met groot maatschappelijk belang
een korting te regelen. Heel komisch! Eerst hoor je dat er
niets aan de hand is en dat de toegankelijkheid in stand
blijft. Vervolgens komt de minister met allerlei reparatiemaatregelen bij studies die zij belangrijk vindt. Knap hoe
je je eigen betoog onderuit kunt halen! Wat is nu die korting
precies? Wordt het een zoethoudertje van €1.000? Dat zet
weinig zoden aan de dijk op een schuld van €50.000. Minder

11 december 2013
TK 35

35-8-18

jongeren zullen een bètastudie gaan volgen, terwijl je die
zo hard nodig hebt.
Hetzelfde geldt voor studenten geneeskunde. Zij volgen
een driejarige masteropleiding. Wat wordt er voor hen
geregeld? Ik heb een amendement ingediend om dit te
repareren. Uiteraard heeft het mijn voorkeur dat er helemaal
geen leenstelsel komt.
Wij weten dat de schulden hoog kunnen oplopen. Er wordt
steeds gezegd dat de afbetaling wel meevalt, maar is dat
echt waar? Een hbo-verpleegkundige verdient ongeveer
€1.500. Als je €100 of €150 per maand moet afbetalen, zit
je al gauw op 7 tot 10% van je inkomen. Niet voor niets zei
Bas Jacobs, groot voorstander van dit leenstelsel, dat dit
stelsel in elk geval geen sociaal leenstelsel is. Die kritiek
moet de minister raken. Ook hij riep op het huiswerk over
te doen. Graag krijg ik hierop een reactie.
De regeling voor weigerachtige en onvindbare ouders wordt
botweg afgeschaft. Studenten moeten dus maar een
oplossing zoeken, ook al ontstaat dit probleem volledig
buiten hun schuld. Hoe sociaal is dat? Ik heb een amendement ingediend om ook dit te repareren.
Het is uiterst ongelukkig om na een schuldencrisis te praten
over een schuldenstelsel ...
De voorzitter:
Bent u met een afronding bezig?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Nee.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb een vraag aan de heer Van Dijk. Voordat ik daaraan
toekom, zou ik graag pagina 157 uit Keuzes in Kaart toevoegen aan de Handelingen. Daar staat: "De SP intensiveert 1
mld euro op onderwijs en buigt 1,8 mld euro om. Per saldo
komt dit neer op een netto ombuiging van 0,8 mld euro."
Wij zijn elkaar voortdurend aan het bestrijden. De heer Van
Dijk gaat niet in op de vragen die ik stel, dus ik zie mij
genoodzaakt om de juiste feiten in de Handelingen van dit
debat te hebben door dit onderdeel eraan toe te voegen.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Jasper van Dijk (SP):
Als de heer Klaver daar gelukkig van wordt, moet hij dat
vooral doen. Ik vraag hem om nog even in het stenografisch

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

verslag terug te lezen wat ik net tegen de heer Mohandis
heb gezegd in antwoord op exact dezelfde vraag.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zei dat ik dit graag aan de Handelingen wilde toevoegen.
Ik heb de volgende vraag aan de heer Van Dijk. Ik begrijp
zijn oppositie tegen dit voorstel. Daarin staan wij namelijk
naast elkaar, want dit is een slecht voorstel. Ik snap echter
niet dat de heer Van Dijk zo veel oppositie voert tegen
überhaupt welke verandering dan ook in het studiefinancieringsstelsel. Op dit moment gaat 80% van de subsidies voor
hoger onderwijs naar 50% van de rijkste Nederlanders. Is
de heer Van Dijk het met mij eens dat wij dat zouden moeten aanpakken en dat wij daarbij zouden moeten samenwerken, juist als twee linkse partijen?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Door dit betoog ga ik altijd twijfelen of GroenLinks wel links
is. De heer Klaver zegt altijd: ik ben hartstochtelijk voorstander van het leenstelsel. Dan raak ik hem kwijt. Het is niet
voor niets dat minister Bussemaker deze wet aan de Kamer
heeft voorgelegd. Minister Bussemaker rekent op GroenLinks en op D66, omdat zij in hun verkiezingsprogramma
en in Keuzes in Kaart glashelder hebben staan: wij willen
een leenstelsel. Nu is GroenLinks al een jaar lang bezig om
een heel verlanglijstje op te noemen en zegt GroenLinks
ook vandaag weer: deze wet wil ik niet. Dat vind ik fijn.
Daarom heb ik ook gezegd: waarom voeren wij dit debat
dan? Maar in essentie heeft zij gelijk als zij zegt: jullie willen
hetzelfde, niet wij. Ik sta voor toegankelijk onderwijs via
een goed stelsel van beurzen. Er valt met mij te praten over
een verhoging van de aanvullende beurs. De heer Klaver
vroeg namelijk ook: wat wil de SP nu eigenlijk? Maar met
mij valt niet te praten over het weghalen van de beurs,
waardoor je een drempel opwerpt voor mbo'ers en ambitieuze jongeren die graag een hogere opleiding willen doen.
De voorzitter:
Het is "de minister" en niet "zij".
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik stel een heel simpele vraag en ik krijg een ongelooflijk
uitgebreid betoog, maar nu even terug naar de kern. 80%
van de onderwijssubsidies gaat op dit moment naar 50%
van de rijkste Nederlanders. Dat betekent dat arm betaalt
voor rijk. Volgens mijn politieke en morele opvattingen is
dat niet eerlijk of rechtvaardig. Wat wil de heer Van Dijk
doen om het studiefinancieringsstelsel beter te maken? Je
komt er niet alleen met het verhogen van de aanvullende
beurs, waar wij ook voorstellen toe doen. Waarover is hij
bereid na te denken? Alleen nee zeggen tegen welke verandering dan ook, helpt Nederland namelijk niet verder en
studenten ook niet.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Het verschil tussen GroenLinks en de SP op dit dossier zit
hem helaas, wat mij betreft, erin dat de heer Klaver gaat
voor het profijtbeginsel en de SP niet. De SP ziet onderwijs
als een algemene voorziening die voor iedereen toegankelijk
moet zijn. De heer Klaver zegt: studeren is voor je persoonlijke profijt, dus je mag er persoonlijk ook meer voor gaan

11 december 2013
TK 35

35-8-19

terugbetalen. Daardoor komt hij elke keer weer met een
studietaks, met een schuldenstelsel en met nog wat aanvullende eisen. Maar als je de studiefinanciering afschaft, wat
GroenLinks in essentie wil, werp je een drempel op. Luister
naar de voorbeelden van de heer Rog, de heer Beertema
en mij. Daar komt de heer Klaver niet uit. Hij werpt een
drempel op. En nu de crux: als je de verschillen tussen arm
en rijk wilt verkleinen — en dat wil ik — dan doe je dat via
de belastingen, niet via een asociaal schuldenstelsel.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Van de opmerking "dat doe je via de belastingen" gaan wij
nog heel veel plezier hebben. Dat betekent dus ook geen
inkomensafhankelijke zorgpremies en dergelijke, zoals ook
de SP voorstelt. Hier gaan wij veel profijt van hebben.
Maar de heer Van Dijk legt mij iets in de mond, namelijk
dat onderwijs alleen voor je persoonlijke profijt is en dat
de overheid daar niet aan zou moeten bijdragen. In onze
voorstellen en zelfs in die van het kabinet wordt nog meer
dan 80% van de kosten voor het hoger onderwijs uit collectieve middelen betaald. Dat is ook terecht. Wat mij betreft
zou dat nog meer kunnen zijn, want onderwijs is niet alleen
van belang voor individuen maar ook voor de samenleving
als geheel. Maar de balans is doorgeslagen. Wij betalen als
collectief te veel voor het individuele profijt dat mensen
daarvan trekken. Ik zoek naar een manier om de rechtvaardigheid iets meer te herstellen. Ik zou willen dat de SP
daarbij aan mijn zijde stond en dat wij samen zouden
bekijken hoe wij ervoor kunnen zorgen dat arm niet voor
rijk betaalt. De heer Van Dijk is gewoon bezig met het
bewaren van de status quo. Daar komt Nederland niet verder mee.
De heer Jasper van Dijk (SP):
De zaak wat rechtvaardiger verdelen, zegt de heer Klaver.
Hij heeft het over: de zaak wat rechtvaardiger maken. Door
het afschaffen van de studiefinanciering? Laat mij niet
lachen. Dat stelt deze minister voor en daar hobbelt de heer
Klaver achter aan. Dat moet hij niet doen.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Het introduceren van het profijtbeginsel is het opwerpen
van een drempel. Dat riedeltje dat wij al €6.000 per student
betalen, gaat over het onderwijs. Dit gaat over de basisbeurs. Dat is een voorziening voor studenten zodat ze niet
zeven dagen per week hoeven te werken of enorme schulden hoeven aan te gaan, maar hun tijd kunnen wijden aan
studeren. Die wil de regering afnemen. De kwaliteit gaat
dus ook achteruit. Ik vind het ook altijd misleidend dat de
suggestie wordt gewekt dat studiefinanciering iets anders
is dan onderwijs, maar die twee zijn inherent aan elkaar.
De student heeft die beurs nodig om te kunnen studeren.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Voorzitter. Het is uiterst ongelukkig om na een schuldencrisis te praten over en schuldenstelsel. Wij hadden juist
geleerd dat wij niet zo veel schulden moesten maken. Toch
wil de regering studenten opzadelen met nieuwe schulden.
Vervolgens wordt er gezegd dat het geld wordt gebruikt
om in onderwijs te investeren; het is natuurlijk hooguit een
ombuiging. Studenten mogen bloeden voor de plannen
van de regering. De minister heeft het lef om te zeggen dat
studenten een bewustere keuze zullen maken. Ze werpt een
drempel op voor lage inkomens en zegt: nu moet je bewust
kiezen. Studenten met rijke ouders hebben hier geen last
van. Erkent de minister dat? De term "sociaal leenstelsel"
is daarom ook misleidend. Het gaat om een asociaal
schuldenstelsel. Wij spreken dan nog niet eens over de
andere plannen: collegegelddifferentiatie voor topstudies
— ik hoor echter dat wij daarvan af zijn en daarin steun ik
de Partij van de Arbeid van harte — forse korting op de ovkaart en torenhoge collegegelden voor een tweede studie.
Studeren wordt er niet leuker op onder dit kabinet. Vanmiddag voerde ROOD — dit zijn de jongeren van de SP — actie
op het Plein. Hun boodschap is duidelijk: doe het niet. Mijn
boodschap is: stop met deze energieverspilling, voorkom
een herhaling zoals met de langstudeerboete en trek dit
wetsvoorstel in.

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. De positie van de PVV ten aanzien van het sociaal
leenstelsel — de SP noemt het terecht "het schuldenstelsel"
— is eigenlijk niet veranderd. In ons verkiezingsprogramma
hebben wij inderdaad het leenstelsel voor de masterfase
opgenomen. We hebben dat à contrecoeur gedaan. Ik zal
meteen even duidelijk maken hoe het zit, zoals ik dat al
vaker heb gedaan. De belangrijkste reden om dit te doen,
was niet dat wij op een heel ingewikkelde manier wilden
investeren in het onderwijs, de kwaliteit van het onderwijs
wilden verhogen en uiteindelijk de rekening bij de student
wilden neerleggen. De belangrijkste reden was voor ons
dat wij ons financieel-economische programma rond
moesten krijgen in deze tijden van crisis. Ik zeg echter
nogmaals: wij hebben dat à contrecoeur gedaan. Ik teken
daarbij aan dat de opbrengsten van die maatregel bij ons
in ieder geval een belangrijke plaats zouden krijgen in ons
grote financiële verhaal, dat in vergelijking met het financiële verhaal van alle andere partijen tot de meeste banengroei en economische groei zou leiden. De ouders van de
studenten en vooral de studenten zelf zouden hiervan het
meest profiteren, zodra zij als jonge professionals tot de
arbeidsmarkt zouden toetreden.
Tegelijkertijd waren en zijn wij geharnast voorstander van
studiefinanciering en de ov-jaarkaart in de bachelorfase,
omdat, ondanks het gegoochel met cijfers en onderzoeken,
heel veel ouders en studenten schroom hebben om geld
te lenen voor een avontuur dat in hun ogen weleens een
onzekere afloop zou kunnen hebben. Vervolgens wordt er
echter gezegd dat het leenstelsel sociaal is, dat de terugbetalingstermijn heel lang is en dat er zelfs mogelijkheden
voor een aanvullende beurs zijn om schulden in de meest
hopeloze gevallen kwijt te raken. Dit is allemaal waar. Dit
zijn allemaal heel rationele argumenten, maar gevoelsmatig
deugt het niet voor de mensen die laag in het loongebouw
zitten, zoals dat heet. Juist die mensen willen hun weg
vinden door zuinigheid, hard werken en vooral door geen
schulden te maken. Zij hebben gelijk, zeker in deze tijd die
wordt gekenmerkt door de schuldencrisis, want dat wordt

11 december 2013
TK 35

35-8-20

echt wel opgepikt. Wij moeten juist onze waardering uitspreken voor die houding. Niet iedereen is gevoelig voor het
neoliberale verhaal van neoliberale linkse partijen, zoals
GroenLinks en D66. En de PvdA, dat vergeet ik bijna te
vermelden.
Met haar toewijding aan deze neoliberale agenda schudt
deze minister die ene ideologische sociaaldemocratische
veer die nog in haar stak, van zich af. De ooit zo trotse
socialistische haan, wie kent hem niet, is bij deze minister
veranderd in een kale kip die meekakelt met de neoliberalen
van GroenLinks en D66. Ouders met lage inkomens die toch
ambities hebben voor hun kinderen, zijn bij de PvdA en alle
andere neoliberale partijen het slechtst uit. De cijfers zijn
dramatisch, hoe je het ook wendt of keert. De HBO-raad
concludeerde dat 14.000 studenten uit de lage inkomensgroepen afzien van een studie in het hoger onderwijs. Wij
vinden vooral de toegankelijkheid van het hbo belangrijk.
Het hbo is altijd de belangrijke emancipatiemotor geweest.
De vrije toegang tot het hbo als het gaat om financiële
draagkracht wordt door de PvdA, GroenLinks en D66
geblokkeerd.
Het hoger onderwijs wordt wel minder druk. Op zich is dat
niet erg, want de massaliteit in het hoger onderwijs komt
de kwaliteit niet ten goede. Maar wat in dat verband wel
erg is, is het feit dat het wordt veroorzaakt door verschil in
draagkracht. Rijke ouders ondervinden nauwelijks problemen en mensen met lage inkomens worden veroordeeld
tot een opleiding op hooguit mbo-4-niveau. Het meest
cynische wat ik de minister in dit verband heb horen uitleggen, is dat mbo-4 prachtig eindonderwijs is. En ja, daarin
heeft de minister het grootste gelijk van de wereld, mbo-4
is prachtig eindonderwijs, voor iedereen, ook voor de zoon
of dochter van de advocaat of de minister. Maar de toegang
tot hoger onderwijs voor al die mbo'ers die het talent en
de ambitie hebben om door te stromen, mogen wij niet
afsluiten op basis van inkomen. Dat is slecht voor de studenten zelf, maar ook voor de toekomst van ons land.
Immers, al dat talent dat juist in die groepen aanwezig is,
hebben wij keihard nodig.
Wij gaan niet akkoord met het sociaal leenstelsel in de
masterfase, omdat de minister niet van plan is om de studiefinanciering en de ov-jaarkaart overeind te houden in
de bachelorfase.
De heer Klaver (GroenLinks):
Is het nu beter gesteld met de toegang tot het hoger
onderwijs voor jongeren uit lagere sociaaleconomische
klassen?

dat ik hier van de heer Beertema hoor, is een pleidooi voor
het behoud van de status quo. Wat wil de heer Beertema
doen om ervoor te zorgen dat de huidige situatie waarin
kinderen uit lagere sociaaleconomische klassen al geen
kans krijgen, verandert zodat deze kinderen wel toegang
krijgen tot het hoger onderwijs?
De heer Beertema (PVV):
Dat is precies dezelfde vraag die zojuist aan de SP-fractie
is gesteld en die uitvoerig is beantwoord. Ik sluit mij daar
helemaal bij aan. De feiten zijn dat de segregatie in het
onderwijs bestaat en dat deze alleen zal toenemen met de
komst van het sociaal leenstelsel. Wat ik zelf wil? Investeren
in het onderwijs op een heel andere manier dan u wilt,
mijnheer Klaver, met uw verhalen over eerlijk delen. Die
mogelijkheden zijn er. Wij kunnen zelfs met minder geld
toe.
Wat willen wij? Grotere klassen — de heer Mohandis sprak
erover — vinden wij niet zo'n heel groot probleem. Allerlei
onderzoek wijst immers uit dat grote klassen en kwaliteit
van onderwijs niet zo heel veel met elkaar te maken hebben,
tenzij je klassen hebt van zestien leerlingen. De heer
Mohandis wil daar kennelijk naartoe. Dat is onbetaalbaar
en dat weet hij zelf ook. Wij zijn dus niet zo rouwig om
grotere klassen. Die lumpsumverdeling van 80% primair
proces versus 20% overhead staan wij voor. Daarmee komt
ontzettend veel geld vrij om te investeren in het onderwijs.
Wij willen toe naar een sobere architectuur. Wij willen die
gigantische paleizen aan de Wibautstraat in Amsterdam
niet meer. Of denk aan zo'n roc in Leiden. Dergelijke paleizen zijn nauwelijks werkbaar voor studenten en staan er
alleen maar als prestigeobjecten van het onderwijswereldje.
Wij willen kleine, overzichtelijke instellingen zonder een
enorme staf, zonder colleges van bestuur, zonder vastgoedmanagers. Wij willen geen shared service centers, wij willen
gewoon een conciërge die het goed doet. Dat is veel
goedkoper dan een shared service center, ook al houden
al die PvdA-managers daar heel andere verhalen over. Wij
willen dat die onderwijskleilaag wordt afgebroken. Wij willen af van de dure sectorraden met al die duurbetaalde
linkse bestuurders. Er is een wereld te winnen en te investeren.
De voorzitter:
Bent u nu bezig met uw antwoord of is dit al het vervolg
van uw betoog?
De heer Beertema (PVV):
Nee, dit was mijn antwoord. Neem mij niet kwalijk.

De heer Beertema (PVV):
Ja.
De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Beertema — ik verwijs nu naar een stuk van het
CPB — vindt het dus prima dat van 60% van de kinderen
op havo en vwo de ouders behoren tot de rijkste 20% van
de samenleving? Dat is dus een prima uitgangssituatie
volgens de heer Beertema. Het probleem in Nederland is
dat het onderwijs al enorm is gesegregeerd. Als je geen
rijke ouders hebt, kom je er op dit moment al bijna niet
tussen. Daar moeten wij iets aan doen met elkaar. Het enige

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Mohandis (PvdA):
Zo kennen wij collega Beertema. Hij zegt heel veel, maar
het heeft niet zo veel betekenis. Er zijn twee elementen …
De heer Beertema (PVV):
Daar maak ik bezwaar tegen! Dit is geen manier van vragen
stellen!

11 december 2013
TK 35

35-8-21

De heer Mohandis (PvdA):
Ik wil overgaan tot mijn twee vragen. De heer Beertema
maakt altijd opmerkingen als iemand een vraag stelt. Nu
maak ik een opmerking en nu ga ik over op mijn vraag. Ik
doe dus niets anders dan wat hij doet.

nog nooit voor de klas hebben gestaan. Never the twain
shall meet, zal ik maar zeggen. Ik zie dat de heer Mohandis
het al kwijtgeraakt is. Ik weet dus niet voor wie ik nog te
praten sta.

De heer Beertema ontloopt een beetje de vraag wat de PVV
netto in het onderwijs investeert, gelet op de doorrekening
van het CPB. Even los van een mogelijk voorstel voor de
bachelorfase, is de heer Beertema voor of tegen het wetsvoorstel, als hij daar sec naar kijkt? Waar staat hij precies
wat betreft de masterfase?

De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik ben het helemaal eens met wat de heer Beertema zei
over kleilagen en managers. Wij hebben daar ook voorstellen voor gedaan. Die zijn zojuist — dat is heel vriendelijk
van hem — door de heer Klaver uitgedeeld. Ik zou zeggen:
kijk daar even naar. Je moet bezuinigen op die managers.

De heer Beertema (PVV):
Ik zal het nog maar een keertje uitleggen, hoewel ik dat net
al heb gedaan. Binnen ons grote financieel-economische
verhaal past inderdaad een sociaal leenstelsel voor de
masterfase. Wij hebben dat contrecoeur gedaan, niet omdat
wij daar het verheven verhaal bij hebben dat het zo goed
is voor de studenten, zoals de heer Mohandis dat afsteekt
of zoals de partijen die er voorstander van zijn, dat doen.
Wij hebben gekozen voor een heel pragmatische oplossing.
Het financiële plaatje moest rond. Daarom zijn wij op dit
vervelende, nare punt uitgekomen. Ik wil het niet mooier
maken dan het is. Zodra je de masterfase losknipt van de
bachelorfase, gebeuren er vreselijke dingen. Dat gaat niet
werken. Eigenlijk kunnen wij niet akkoord gaan. Dat kunnen
wij alleen doen, om de heer Mohandis even tegemoet te
komen, als de bachelorfase overeind blijft, de studiefinanciering plus de ov-jaarkaart. Dan nog moet het passen binnen het hele financieel-economische verhaal van ons. Daar
hoort ook bij dat er btw-verlagingen komen en zo. Met ons
is dus geen deal te sluiten, zoals met D66, GroenLinks en,
wie weet, misschien wel het CDA.
De heer Mohandis (PvdA):
Daarover ging mijn vraag niet. Ik wilde gewoon van de heer
Beertema weten waar hij staat wat betreft het wetsvoorstel
over de masterfase. Dan heb ik nog een vraag over …
De heer Beertema (PVV):
Daar ben ik tegen. Dat is duidelijk.
De voorzitter:
Mijnheer Beertema, de heer Mohandis is aan het woord.
De heer Mohandis (PvdA):
Die vraag gaat over de bezuinigingen op het onderwijs in
het verkiezingsprogramma van de PVV. Waarom kiest de
heer Beertema ervoor om geld weg te halen bij de masterstudenten en het niet te herinvesteren in het onderwijs,
zoals de partijen voorstellen die voor zijn?
De heer Beertema (PVV):
Ook dat heb ik net al vrij uitvoerig uitgelegd. Wij halen dat
geld op een heel andere manier weg bij het onderwijs en
herinvesteren dat op een heel andere manier. Dat is gewoon
niet de wereld van de heer Mohandis. Zijn wereld is de
wereld van de bestuurders, van de kleilagen en van al die
managers die dat alles in bepaalde banen leiden, terwijl ze

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Nu kom ik op mijn vraag. Ik snap het standpunt van de PVV
niet meer. Vanochtend stond op NU.nl: Beertema is voorstander van een leenstelsel in de masterfase maar tegen
een leenstelsel in de bachelorfase. "Omdat hij het hele
pakket in één keer wil behandelen zal zijn fractie daarom
toch niet voor het master-voorstel stemmen." Dat kan ik
niet volgen. De heer Beertema zegt dat hij het wil samenvoegen, en dan wil hij weer alleen de masters eruit hebben.
De heer Beertema (PVV):
Ik kijk nu even bestraffend naar de mensen van NU.nl, die
in mijn directe lijn zitten.
De voorzitter:
Die kunnen niet reageren. Dat is niet helemaal eerlijk.
De heer Beertema (PVV):
Die kunnen inderdaad niet reageren. Naar mijn smaak heb
ik het wel duidelijk uitgelegd, ook aan NU.nl en ook aan
andere media. We gaan niet akkoord met dit voorstel, omdat
daaruit ongetwijfeld zal voortvloeien dat ook de bachelorfase eraan zal moeten geloven. In ons programma vonden
we het op dat moment en binnen ons grote financieel-economische kader verantwoord om die masterfase wel op te
zadelen met het sociaal leenstelsel. Dat was echter à contrecoeur, zo zeg ik nog een keer. We vonden dat geen mooie
exercitie. Het was echter nodig om de uitdagingen van de
economische crisis het hoofd te bieden. Dat is een totaal
andere wereld dan de wereld die de coalitie nu schetst:
eerst de masterfase invoeren en dan zullen we daarna wel
zien wat we met de bachelorfase doen. Nee, natuurlijk niet!
Daar trappen wij niet in.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dan rest mij slechts de conclusie te trekken dat de PVV ook
in het kamp zit dat zegt dat deze wet niet deugt en van tafel
moet, en dat inderdaad alleen de heer Duisenberg, samen
met de minister, hier nog zegt dat deze wet er moet komen.
Alle andere partijen zeggen: niet doen, pak het anders aan
en dan zien we later wel weer verder.
De heer Beertema (PVV):
Ik denk dat de heer Van Dijk gelijk heeft. Ik denk dat er bij
de interruptiemicrofoon een heel eenzame mijnheer staat.

11 december 2013
TK 35

35-8-22

De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb een punt van orde. Er is net een bladzijde van het
programma van de SP aan het verslag toegevoegd. Ik verzoek u om ook blz. 116 van Keuzes in Kaart toe te voegen.
Dat betreft het programma van de PVV. Dat is hetzelfde
ontkennende gedrag. Ik wil graag de feiten juist hebben.
De PVV bezuinigt voor 1,9 miljard euro op onderwijs. Het
allerinteressantste is dat dit het enige onderwijsprogramma
is waardoor het bruto binnenlands product zelfs krimpt
door het onderwijs. Dat is een prestatie. Het is nog slechter
dan dat van de SP. Als je het slechter doet dan de SP, dan
doe je echt knap.
De voorzitter:
Dan moet u uw iPad inleveren, mijnheer Duisenberg. Het
moet op papier.
De heer Beertema (PVV):
Daar staat wel tegenover dat ons programma de meeste
banengroei genereerde, evenals de meeste economische
groei en het meeste consumentenvertrouwen. Dat moeten
toch kreten zijn die een econoom als de heer Duisenberg
als muziek in de oren klinken. Ik begrijp dus niet dat hij bij
de verkeerde partij zit.

De heer Bisschop (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Als u mij tenminste het woord hebt
gegeven …
De voorzitter:
U hebt het woord.
De heer Bisschop (SGP):
Dank u wel. Er was een tijd waarin de overheid bijdroeg
aan de studiekosten van studenten door vrijstelling van de
bieraccijns te verlenen. Ik geef toe dat die tijd al een poosje
achter ons ligt. Vanaf 1986 kennen we de basisbeurs en
vanaf 1991 kennen we de ov-studentenkaart. Als je dat op
je laat inwerken — ik geef toe: die studiefinanciering door
middel van vrijstelling van het bieraccijns heeft het een
paar eeuwen uitgehouden — dan is dit in deze snel wisselende tijden geen slechte score. Neem 1986 of 1991 als
begin, maar we werken gemiddeld zo'n 25 jaar met het
huidige stelsel, met ondertussen wat aanpassingen hier en
daar. Laten we wel wezen, dat is zelfs volgens de maatstaven van een relatief conservatief persoon als ik toch een
behoorlijke score. Er zijn politieke thema's die een veel
kortere doorlooptijd hebben. Het is dan ook niet zo vreemd
dat we het studiefinancieringsstelsel en alles wat daaraan
annex is, eens tegen het licht houden. Laten we wel wezen,
het hoger onderwijs barst uit zijn voegen. In de grafiekjes
en tabelletjes is te zien dat er in de afgelopen tien jaar
170.000 studenten bij zijn gekomen. Als je daartegen het
aantal medewerkers aan universiteiten afzet, dan zie je dat
dat aantal vrijwel gelijk is gebleven. Dan begint er toch iets
te wringen. De overheid en de instellingen moeten zich
zorgen maken over de kwaliteit, de inrichting en de
samenstelling van het hoger onderwijs. In dat verband komt
dan ook de studiefinanciering in beeld. Nogmaals, de SGP-

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

fractie vindt het op zich geen gekke gedachte om daarover
vandaag te spreken.
Ik heb mijn inbreng verder opgebouwd langs twee thema's.
Ik wil eerst even stilstaan bij de knip tussen de bachelor en
de master. In de tweede plaats wil ik het een en ander zeggen over de opbrengsten en de kwaliteit. Tot slot heb ik
nog enkele kleinere puntjes.
Allereerst de knip bachelor-master. Bij het voorstel om de
gift van de basisbeurs om te zetten in een lening, is een
knip aangebracht tussen de bachelor en de master. De SGPfractie steunt het uitgangspunt om de bachelor en de master
als gescheiden trajecten te zien. De student moet voor de
master straks opnieuw een bewuste keuze maken. Daarbij
gaat het niet alleen om de vraag welke master wordt
gekozen, maar ook of een master eigenlijk wel de beste
keuze is. Bij die keuze kan de vraag of er voor de master
een gift of een lenig geldt een rol spelen. De vraag die wij
aan de minister willen stellen, luidt: speelt die functie van
het leenstelsel, zoals hier wordt voorgesteld, voor de regering ook mee, namelijk om studenten onder andere hierdoor
te bewegen echt uit overtuiging en niet uit een zekere vanzelfsprekendheid te kiezen voor een master?
De SGP-fractie plaatst vraagtekens bij de planning in het
voorstel om al in 2014 met een lening voor de masters te
beginnen. Naar ons oordeel is de tijd tot 1 september
behoorlijk kort. Dat wordt dringen, met als gevolg dat de
onzekerheid aanhoudt. Bovendien zijn de huidige omstandigheden op de arbeidsmarkt en in de economie niet het
gunstigst om een maatregel als het leenstelsel in te voeren.
De collega's hebben hieraan al op verschillende manieren
gerefereerd. Ik zie graag een reactie van de regering op dit
punt tegemoet. Dat wat betreft de knip.
Het tweede punt betreft de opbrengst en de kwaliteit. Het
is begrijpelijk dat studenten zich de vraag stellen wat ze
terugzien voor het geld wanneer zij financieel meer zelf
moeten bijdragen. Tot nu toe zijn daarvoor globaal wat
richtingen aangeduid, maar over een aantal plannen, die
deels al worden uitgevoerd, is de SGP-fractie veelal kritisch.
Ik zeg het maar eerlijk. De afgelopen jaren hebben we herhaaldelijk aangegeven dat de, in onze ogen, dirigistische
koers in het hoger onderwijs niet veel hoop op een betere
toekomst geeft. De betrokkenheid van professionals bij
toetsing en examinering wordt bijvoorbeeld beperkt door
de centrale toetsing op de pabo. Zolang er op zulke punten
geen perspectief op verbetering komt, blijft bij de SGPfractie een dubbel gevoel bestaan bij wetsvoorstellen als
deze.
De SGP-fractie vindt dat criteria voor kwaliteit, bekostiging
en profilering zoveel mogelijk objectiveerbaar moeten zijn.
Wij zijn er daarom niet van gecharmeerd dat het ministerie
van Onderwijs in onze beleving in toenemende mate stuurt
op de samenstelling en inhoud van het onderwijsaanbod.
De beslissingsbevoegdheid wordt inmiddels op allerlei
terreinen subjectiever gemaakt. Ik denk aan de prestatieafspraken, het verhoogde collegegeld voor speciale trajecten,
het experiment met een verdergaand bindend studieadvies
en de onbetaalbaar geworden tweede studies. Ik heb eerlijk
gezegd — dat leg ik als een verzuchting bij de minister neer
— bij de voorbereiding en het op een rijtje zetten van wat
er allemaal speelt, soms sterk het gevoel dat er heel selectief
wordt geshopt of is geshopt in het rapport Differentiëren

11 december 2013
TK 35

35-8-23

in drievoud van de commissie-Veerman. Bepaalde zaken
komen goed van pas. Daar beginnen wij mee. Ik zou veel
meer voor een integrale benadering zijn. Dan kun je over
een breed front een kwaliteitsslag maken. De ontwikkeling
zet zich in dit wetsvoorstel door. De minister moet bijvoorbeeld gaan bepalen welke opleidingen van maatschappelijk
belang zijn. De SGP-fractie ziet liever een objectievere
regeling voor meerjarige masters. De gedachte achter het
amendement van de heer Van Dijk, dat inmiddels voorligt,
spreekt ons wel aan. Voor de studieduur die in punten uitgedrukt meer dan 60 ECTS bedraagt, geldt dan een gift. Dat
voorkomt een hoop rompslomp en waarborgt de toegankelijkheid van het onderwijs voor al deze opleidingen. Die
toegankelijkheid is voor de SGP-fractie van wezenlijk belang.
Wij stellen een reactie op prijs. Die zal zeker ook naar aanleiding van het amendement komen, maar ook naar aanleiding van deze beschouwing nodigen wij de minister daartoe
uit.
Door het wegvallen van de gift in de masterfase neemt het
belang van de aanvullende beurs toe. Die beurs bepaalt
namelijk tot welk inkomen er nog recht op financiële
ondersteuning is. De SGP vraagt zich af of de huidige grens
van €46.000 nog toereikend is na invoering van het leenstelsel. Juist hogere middeninkomens met lerende en studerende kinderen krijgen het financieel vaak zwaar voor de
kiezen. Het is dus verstandig om de afbakening van de
aanvullende beurs te betrekken bij de wijziging van andere
inkomensafhankelijke regelingen. De regering werkt aan
de nieuwe huishoudentoeslag. Kan de minister toezeggen
dat de hoogte van de aanvullende beurs hier ook bij
betrokken wordt?
Dan kom ik op mijn laatste inhoudelijke punt, namelijk de
relatie met de kinderbijslag. De SGP heeft dit onderwerp al
vaker naar voren gebracht, maar dit lijkt me ook een
geschikt moment om dit punt te benoemen. Het is al jaren
duidelijk dat er een probleem ligt in de aansluiting tussen
de studiefinanciering en de kinderbijslag. Studenten die bij
aanvang van hun studie nog geen 18 jaar zijn, krijgen pas
op 1 oktober recht op studiefinanciering. Daardoor moeten
zij bijvoorbeeld hoge reiskosten in september zelf ophoesten. Ik heb een amendement ingediend om hiervoor een
praktische oplossing te bieden. Daarmee kom ik ook tegemoet aan terechte bezwaren die eerder door de regering
zijn geuit. Ouders en studenten kunnen in het voorstel kiezen voor het ontvangen van studiefinanciering per 1 september wanneer zij daarover overeenstemming hebben en
dat uit eigen beweging melden. Ik ontvang graag een
reactie op dit voorstel.
Inmiddels wordt steeds duidelijker dat er grote twijfels zijn
of het wetsvoorstel de door de regering beoogde haven zal
bereiken. We hebben dat ook gezien in de gedachtewisselingen die hier deze middag hebben plaatsgehad. De SGP
vindt dat studenten in ieder geval niet voor onbepaalde tijd
in onzekerheid gehouden moeten worden als gevolg van
politieke discussies en onduidelijkheden. Het zou weleens
zo kunnen zijn dat duidelijkheid over het vervolgtraject de
grootste winst is van de gedachtewisselingen van deze
middag. Bij de verdere uitwerking zou ik ook graag de kosten van de alternatieven voor de ov-studentenkaart
betrokken willen hebben. Er moet namelijk weer een pakketje komen waarmee de politiek én de studenten de
eerstvolgende 25 jaar vooruit kunnen.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Duisenberg (VVD):
Ik hoor de heer Bisschop iets zeggen waarmee ik het hartgrondig eens ben. Hij ziet namelijk met lede ogen aan dat
er selectief in het rapport-Veerman wordt geshopt. Ik ben
het met hem eens dat we die aanbevelingen volledig zouden
moeten doorvoeren. Daar moet je ambitieus in zijn. Tegelijkertijd pleit de heer Bisschop echter ook voor uitstel van
de regeling. Beseft hij wel dat hij met uitstel ook bezig is
met het niet volledig doorvoeren van de aanbevelingen van
Veerman? Dan zijn we weer niet of pas later aan het investeren. We zijn het dan zelf ook aan het afzwakken. Dat
bedoel ik eigenlijk. Beseft de heer Bisschop dat hij daaraan
bijdraagt?
De heer Bisschop (SGP):
Dank voor deze vraag en voor de gelegenheid om verheldering te bieden. Dat realiseer ik me heel goed. Ik realiseer
me ook dat we in het Herfstakkoord mogelijkheden hebben
geschapen voor het hoger onderwijs om een begin te
maken met bepaalde investeringen. Dat haalt de eerste druk
van de ketel. Het maakt het echter niet overbodig; dat zeg
ik er onmiddellijk bij. Dat geeft ook de lucht die we eigenlijk
nodig hebben om nog eens goed te kijken naar het pakket
van die tien maatregelen. Laten we die nou eens op een
rijtje zetten. Laten we nou eens in beeld brengen wat er al
loopt en waaraan we moeten beginnen. Dan hebben we
een integraal pakket waarvan studiefinanciering en de
aanpassing van het leenstelsel wat mij betreft een onderdeel
kan zijn. Ik moet mezelf altijd een beetje overwinnen — dat
zeg ik in alle eerlijkheid — als ik het gevoel heb dat er sprake
is van een soort salamistrategie: eerst dit, dan dat en wat
niet lekker is laten we er gewoon uit. Hetzelfde heb ik gezien
naar aanleiding van het rapport van de commissie-Dijsselbloem over het vo. Bepaalde aanbevelingen daaruit zijn
met een zekere gretigheid uitgevoerd en daarover werd de
vlag van Dijsselbloem gehesen. Maar bepaalde andere
zaken die beleidsmakers op de een of andere manier niet
welgevallig waren, liggen daar nog steeds te verstoffen.
Dat gevoel heb ik op onderdelen van het rapport van de
commissie-Veerman. Ik zou dit jaar dus graag benutten om
alle aanbevelingen, inclusief de financiering van de reiskosten en de studiekosten, in hun totaliteit te bezien. Dan krijgen wij volgens mij een beter resultaat.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik volg het antwoord van de heer Bisschop. Hij vindt mij
volledig aan zijn zijde als hij de ambities van Veerman op
een rij wil zetten en wil zien wat wij doen en met welke
snelheid.
De heer Bisschop (SGP):
Dank voor de uitgestoken hand. Misschien is het aardig om
daar een coproductie van ons tweeën te maken.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik heb ook goed geluisterd naar de heer Bisschop en ik hoor
op dit moment toch meer twijfel in zijn stem over de wenselijkheid van de invoering van het sociale leenstelsel dan
hij in voorgaande debatten heeft geuit. Klopt dat?

11 december 2013
TK 35

35-8-24

De heer Bisschop (SGP):
Een maand of vijf weken geleden hebben wij hier ook
gesproken over het leenstelsel. Er wordt geschermd met
een kwaliteitsslag en ik heb heel concreet gevraagd wat
dan die kwaliteitsslag zou zijn. Er moet een kwaliteitsimpuls
komen, maar waaruit bestaat die? Daar zaten behartigenswaardige dingen bij, maar voor ons was het niet toereikend
om onze steun uit te spreken aan de invoering van een
leenstelsel ten behoeve van de bachelorfase. Dat heeft de
mogelijkheid opengelaten om door te spreken over de
invoering van een leenstelsel in de masterfase. Daar staan
wij ook wat anders in. Ik realiseer mij echter dat de
opbrengsten daar wat minder zijn, waardoor ook minder
in kwaliteit kan worden geïnvesteerd. Het totale pakket van
de commissie-Veerman kent echter andere dimensies en
daar heb ik niet zo veel zorgen over. In dat kader wil ik graag
meepraten over een leenstelsel voor de masterfase. Ik sta
daar dus niet principieel afwijzend tegenover.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dat is al wat duidelijker, al moet ik heel hard nadenken om
erachter te komen wat nu precies de randvoorwaarden voor
de SGP zijn. Maar misschien komen wij daar later over te
spreken, al ligt het wetsvoorstel wel voor en moeten wij al
dan niet een keuze maken. Mijn fractievoorzitter was de
vorige week op de Theologische Universiteit Apeldoorn.
De heer Bisschop zal die ongetwijfeld heel goed kennen.
De heer Bisschop (SGP):
Nu, heel goed? Ik ken de universiteit uiteraard, maar ik ken
ook de Universiteit Utrecht.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Er zijn er meer, maar hij was in dit specifieke geval in
Apeldoorn. Daar werd hem te kennen gegeven dat er grote
zorgen waren juist op het terrein van de mastersopleidingen
in de theologie. De heer Bisschop weet ook dat dit meerjarige opleidingen zijn, terwijl het salaris van de gemiddelde
predikant niet de pan uitrijst en niet zomaar al die investeringen rechtvaardigt. Dat kan in ieder geval best lastig
worden. Wat zegt de heer Bisschop tegen al die theologiestudenten die zich daarover zorgen maken, terwijl hij ook
zegt niet afwijzend te staan tegenover een leenstelsel in de
masterfase?
De heer Bisschop (SGP):
Dat is niet mijn overweging geweest. Om misverstanden
te voorkomen: ik sta hier niet om een deel van de achterban
van de SGP te bedienen. Ik sta hier om het hoger onderwijs
in de volle breedte te dienen. Een van de redenen om het
amendement van collega Van Dijk te steunen, heeft onder
andere te maken met het gegeven dat nogal wat technische,
medische en theologische studies meerjarig zijn. Beperk je
het leenstelsel in de masterfase tot de standaard van een
jaar en maak je de rest tot gift, dan heb je het probleem
opgelost.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dat deel ik. Ik heb dat amendement inmiddels ook medeondertekend. Dat was ook een van onze afwegingen, namelijk
dat het breder getrokken moet worden dan alleen de theo-

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

logiestudies. Als ik de heer Bisschop echter goed beluister,
wil hij straks de ruimte laten om het leenstelsel ook voor
de bachelorstudies in te voeren. Dan wordt de drempel
voor dit soort studies eigenlijk alleen maar hoger. Wat was
de afweging van de heer Bisschop op dit punt? Ik zie in
dezen namelijk een ommezwaai bij de SGP. Vroeger was
de SGP meer uitgesproken tegen het leenstelsel dan nu. Ik
zoek naar de reden voor deze move. Waardoor kan het nu
ineens wel bij de SGP, indachtig al deze gevolgen?
De heer Bisschop (SGP):
Toen het leenstelsel vorig jaar aan de orde kwam — dat
was het eerste moment waarop ik dat bewust heb meegemaakt — heb ik gezegd dat ik hierover wilde meedenken.
Helaas is de langstudeerdersmaatregel op een merkwaardige manier om zeep geholpen. Die is namelijk ingevoerd
en vervolgens weer ingetrokken. De SGP was voorstander
van de invoering van die maatregel, maar die is nu passé.
Als je dan toch ruimte wilt creëren om in kwaliteit te
investeren, kijk je naar alternatieven. Vanuit die optiek zijn
wij vanaf vorig jaar bereid om mee te denken en te praten
over het leenstelsel, hoewel het niet onze eerste keuze is
en het ook niet in ons verkiezingsprogramma staat. Dat
heeft de vorige keer geresulteerd in een afwijzing ten aanzien van de bachelorstudie. Daarin speelde ook het selectief
winkelen mee, dat ik zojuist al benoemde. Er is intussen
een aantal maatregelen genomen waartoe in het rapportVeerman de mogelijkheid geopend is. Wij zijn het er allemaal over eens dat je een kwaliteitsslag moet maken in het
onderwijs, alleen al vanwege het enorm gegroeide aantal
studenten ten opzichte van het beschikbare personeel, want
daar zijn knelpunten. Als je daar een slag in wilt maken,
moet je dat in de volle breedte doen. Binnen die kaders wil
ik opnieuw meepraten over de invoering van een leenstelsel
voor de master en ook wel voor de bachelor, maar dat is
naar mijn overtuiging meer een basale voorziening dan de
master. Maar goed, daar kun je het wat mij betreft over
hebben.
De voorzitter:
Ik dank de heer Bisschop voor zijn inbreng. Voor de mensen
op de publieke tribune, maar ook voor de mensen van de
Dienst Verslag en Redactie en voor de bodes is het misschien belangrijk om te weten dat wij na de volgende twee
sprekers gaan schorsen voor een dinerpauze van drie
kwartier.

De heer Rog (CDA):
Voorzitter. De klap van de financiële schuldencrisis dreunt
nog na. Nederland en andere Europese landen steunen
Griekenland en andere kwakkelende economieën. Wat een
ironie! Griekenland mag geen schulden maken en wij
behandelen hier een wetsvoorstel dat een complete generatie toekomstige studenten met forse schulden zal opzadelen. Hebben wij dan niets geleerd? Het maken van schulden
is toch niet normaal? Dat heeft de recente geschiedenis ons
toch geleerd?
Met het leenstelsel komt de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs onder druk te staan, nemen de kansen voor jongeren uit armere gezinnen af en worden intensievere
meerjarige masterstudies onaantrekkelijk. Bovendien wordt

11 december 2013
TK 35

35-8-25

de toekomstige generatie studenten opgezadeld met
torenhoge schulden.
Studenten in het hoger onderwijs worden door de minister
geframed als toekomstige grootverdieners. Het zou rechtvaardig zijn om hen te laten investeren in zichzelf. Op dit
moment — zo stellen de voorstanders van het leenstelsel
— betaalt namelijk de bakker voor de studie van de zoon
van de chirurg. Deze voorstanders van het leenstelsel vergeten echter dat de chirurg in het genivelleerde Nederland
zijn eigen studie nu al terugbetaalt via de belasting en ook
de studie van de zoon van de bakker betaalt via het progressieve belastingstelsel. Niet iedereen die studeert, wordt
echter een grootverdiener. Ach, stelt de minister, dan betaal
je ook minder terug! Als je echter 84% van het minimuminkomen verdient, is het terugbetalen van een paar tientjes
per maand ook heel erg veel geld. Die kun je dan niet missen. En je zit wel opgezadeld met een enorme schuld! De
verpleegster of de leraar, van wie we er straks zo veel nodig
hebben, verdienen bij de start maar een paar honderd euro
boven het minimumloon. Dat zijn toch geen grootverdieners? Maar zij moeten wel twintig jaar lang €160 per maand
aflossen.
Nog rampzaliger zijn de gevolgen voor mbo'ers en studenten met een meerjarige master, zoals veel studenten met
een bètastudie. Mbo'ers, zeker zij die uit een gezin komen
waar het geen traditie is om te gaan studeren, zullen het
meest van alle groepen afzien van een studie in het hoger
onderwijs. 15.000 tot 20.000 potentiële studenten zullen
een negatieve keuze maken en niet gaan studeren. Met
name mbo'ers en jongeren uit de lagere inkomensgroepen
zullen die keuze maken. Deze minister heeft bij meerdere
gelegenheden gezegd dat zij het niet erg vindt dat zij afzien
van een studie. Het CDA vindt dat wel erg. Wij vinden het
erg dat jongeren uit onzekerheid en als gevolg van financiële barrières de keuze maken, af te zien van de ontplooiing
van hun talenten.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben blij dat de heer Rog dit erkent, maar waarom was
het toen wel gerechtvaardigd om een leenstelsel in de
masterfase in te voeren en nu niet? Overigens waren wij
er toen ook op tegen om een leenstelsel in te voeren voor
de masterfase. Wat is er in de tussentijd veranderd?
De heer Rog (CDA):
Hierbij spelen twee aspecten een rol. Ten eerste is toen de
keuze gemaakt voor uitsluitend de masterfase. Alles wat er
inmiddels achteraan is gekomen, wat toen niet aan de orde.
Ten tweede was het geen primaire keuze van het CDA om
deze keuze te maken. De Partij van de Arbeid en de VVD
weten er alles van, maar ook mijn fractie heeft toen in een
totale uitruil in moeten stemmen met bepaalde punten,
ondanks het verzet van het CDA. Toen het kabinet viel en
deze maatregelen niet werden uitgevoerd, hebben wij een
duidelijk programma gemaakt, een programma waarin het
leenstelsel geen rol speelt, noch in de bachelorfase noch
in de masterfase. De heer Klaver die zo kikt op het KiK,
verwijs ik rustig naar onze KiK, de Keuzes in Kaart, want
daaruit blijkt dat wij dat niet hebben opgenomen.
De voorzitter:
Het is voor mij nieuwe terminologie.
De heer Rog (CDA):
De heer Klaver heeft het de hele tijd over Keuzes in Kaart
en …
De voorzitter:
Het is mij duidelijk. De heer Mohandis heeft het woord, ook
voor zijn laatste interruptie.

De voorzitter:
Mijnheer Klaver, u bent intussen door al uw interrupties
heen. U mag toch een korte vraag stellen.

De heer Mohandis (PvdA):
Dat klopt, maar volgens mij is de heer Rog de laatste spreker.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, dank voor de coulance. Ik zal heel kort zijn. In de
vorige periode was het CDA nog voor een leenstelsel in de
masterfase. Wellicht dat de heer Rog even stil kan staan bij
de draai die het CDA heeft gemaakt. Het CDA doet een soort
JSF'je. Waarom toen wel en nu niet?

De voorzitter:
Nee, dat is de heer Klein van 50PLUS.

De heer Rog (CDA):
Het CDA heeft nimmer in het verkiezingsprogramma
opgenomen dat wij voorstander zijn van een leenstelsel, in
welke fase van de studie dan ook. Dat waren we toen niet
en dat zijn we nu niet. Dat blijkt ook uit ons nieuwe verkiezingsprogramma, het programma dat na de val van het
vorige kabinet is gepubliceerd. Als de heer Klaver mij vraagt
of het CDA daarmee in de totale uitruil van punten voor dat
kabinet heeft ingestemd, dan moet ik zeggen: ja, dat is
inderdaad het geval geweest.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Mohandis (PvdA):
Mijnheer Klein, mijn excuses. Hoe kan ik u overslaan? De
heer Rog geeft in zijn betoog aan hoe hij tegen het sociaal
leenstelsel aankijkt.
De heer Rog (CDA):
Het leenstelsel!
De heer Mohandis (PvdA):
Nou ja, ieder zijn eigen woorden. Wat van belang is om te
weten is dat het CDA de langstudeerboete heeft gesteund,
een boete zonder cohortgarantie en zonder sociale voorwaarden. Studeer je iets te lang, dan krijg je gewoon een
rekening op de deurmat! Ik ken heel veel studenten die dat
is overkomen. Hoe staat u daartegenover? Is dat een plan
dat in uw optiek nog steeds mogelijkheden biedt? U was

11 december 2013
TK 35

35-8-26

voor. Daarna was u tegen. Vervolgens was u weer voor. Ik
weet daardoor niet wat u wilt.
De heer Rog (CDA):
De heer Mohandis weet wel wat ik wil. Iets meer dan een
jaar geleden mocht ik hier mijn maidenspeech houden en
die ging over de langstudeerboete. Het is waar dat er haken
en ogen zaten aan die boete. Dat heeft er ook toe geleid dat
in de campagne voor de laatste verkiezingen het voorstel
van toenmalig staatssecretaris Zijlstra — een voorstel dat
door zijn eigen politiek leider in de campagne al om zeep
was geholpen — uiteindelijk ook door het CDA is verworpen. Mijn maidenspeech ging over de langstudeerboete.
Het CDA heeft ingestemd met het intrekken van die wet,
laat dat duidelijk zijn.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Mohandis.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb even een punt van orde.

maatregel en de onzekerheid die daarmee voor studenten
is veroorzaakt, heeft in de Kamer een blamage plaatsgevonden, waarvoor de Kamer zich moet schamen, zoals de VVDfractie ook tijdens het debat heeft gezegd. Deze blamage is
gestart met een populistisch biertje van het CDA in Utrecht.
Daar is het zwalken begonnen. Dat wil ik heel duidelijk
gesteld hebben.
De voorzitter:
Een korte reactie, mijnheer Rog.
De heer Rog (CDA):
Ik neem afstand van de woorden van de heer Duisenberg.
Het was zijn politiek leider die, terwijl zijn eigen staatssecretaris, Zijlstra, het plan had ingediend, het in de campagne
had over "die vermaledijde langstudeerboete", waar we
van af zouden moeten. Het is waar dat later het CDA zich
in dat kamp heeft geschaard.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik weet niet of ik het nog een paar keer moet corrigeren.
Maar wij gaan zo schorsen. Ik zou dus zeggen: daar staat
het bier.

De voorzitter:
U krijgt zo het woord.
De heer Rog (CDA):
Ik zou zeggen: van de frisse, mijnheer Duisenberg.
De heer Mohandis (PvdA):
Na mij misschien. Ik stel nog één korte vraag. Het is verstandig dat het CDA het voorstel om dit in te trekken, uiteindelijk
steunde. Vanwaar echter die draai in de campagne? De
rekening lag al op de deurmat. Het voorstel werd ingetrokken. Dat kostte ook geld. Ik ben benieuwd waar het CDA nu
staat in verband met de langstudeerboete. De heer Rog
suggereert dat hij niet meer vraagt van studenten als het
gaat om hun studieperiode. Maar ook het CDA vraagt toch
een extra bijdrage, of heb ik dat verkeerd?
De heer Rog (CDA):
Nee, dat hebt u niet verkeerd. Het CDA maakt een andere
keuze dan dit kabinet. Het kabinet, evenals de PvdA en de
VVD in de Kamer, maakt een keuze voor een generiek
leenstelsel, dat leidt tot vele tienduizenden euro's schuld
voor alle studenten. Dat is niet wat het CDA wil. Het CDA
maakt een andere keuze. Eerder heb ik de minister opgeroepen om dit voorstel in de prullenbak te gooien en in gesprek
te gaan over alternatieven. Ook het CDA is bereid om
daarover na te denken. Bij meerdere gelegenheden heb ik
gezegd — ik grijp graag de kans om het nog een keer uit te
leggen — dat het CDA het reëel vindt dat voor studenten
in wie de samenleving investeert maar die voor die investering niet leveren en in enig jaar minder dan 80% van hun
studiepunten halen, de gift geheel of gedeeltelijk wordt
omgezet in een lening. Wij vinden dat reëel, want je investeert als samenleving maar vraagt daar ook iets voor terug.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb toch even een punt van orde. Ik hoor namelijk de ene
onjuistheid na de andere van de heer Rog. Hij citeert
selectief en gaat als een volksmenner met zaken om. Laat
ik dit duidelijk stellen: met het debat over de langstudeer-

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik heb nog een puntje ter verheldering. Ik ben heel blij dat
het CDA weer de goede kant op is gedraaid.
De heer Rog (CDA):
Kijk!
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
De heer Klaver werd zonet verweten dat hij KiK — voor de
voorzitter: Keuzes in Kaart — niet goed had gelezen en dat
het CDA dit niet in Keuzes in Kaart had staan en ook niet in
het verkiezingsprogramma. Maar wat stond er in het conceptverkiezingsprogramma van het CDA?
De voorzitter:
Kort.
De heer Rog (CDA):
Tegen mevrouw Schouten kan ik zeggen dat wij met één
verkiezingsprogramma naar buiten zijn gegaan en dat dat
verkiezingsprogramma geen leenstelsel kende, noch in de
masterfase noch in de bachelorfase. Dat is het verkiezingsprogramma, mevrouw Schouten. U weet dat er in iedere
partij discussie is, ook in de onze. Wij hebben na lang discussiëren de keuze gemaakt om inderdaad volledig afstand
te nemen van de keuze die wij in overleg met de VVD en
op haar verzoek hadden gemaakt voor het leenstelsel in de
masterfase. Ik ben daar erg blij mee en wij willen daar dus
niet naar terug.

11 december 2013
TK 35

35-8-27

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Dat klopt. In het conceptverkiezingsprogramma van het
CDA stond het sociaal leenstelsel in de masterfase namelijk
wel degelijk. De leden van het CDA, die ik daarvoor persoonlijk wil bedanken, hebben ervoor gezorgd dat het eruit is
gegaan. Dat was zeker niet de eerste inzet van de programmacommissie. In die zin vind ik dat de heer Rog wel grote
woorden heeft gebruikt tegen de heer Klaver, toen hij zei
dat het nooit in het verkiezingsprogramma heeft gestaan.
In alle discussies vooraf heeft het CDA het hartstochtelijk
verdedigd. Het is slechts te danken aan de leden van het
CDA dat het niet in het programma is gekomen. Enige
nuance zou dus op zijn plek zijn.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Rog.
De heer Rog (CDA):
Voor meerjarige masterstudenten geldt dat zij met deze
voorstellen echt volop de klos zijn. Uit de hoorzitting is
gebleken dat een meerjarige masterstudent die nominaal
plus één jaar loopt, zonder blikken of blozen gemiddeld een
studieschuld opbouwt van €50.000. En dat bedrag is nog
zonder de versobering van de ov-jaarkaart en zonder rente.
Slechts voor een enkele tekortstudie komt de minister met
een piepklein doekje voor het bloeden. Je zult als bètastudente in Delft maar je vriendje daar treffen en gaan
samenwonen. Samen heb je meer dan een ton schuld. Je
krijgt nooit een hypotheek.
Naast de persoonlijke financiële drama's die de afschaffing
van de basisbeurs teweeg zal brengen, lopen we ook
maatschappelijk grote risico's. Kan de minister bevestigen
dat de studieschuldenlast voor huishoudens als gevolg van
het leenstelsel in 2030 zal oplopen tot 40 à 50 miljard? Deelt
de minister de angst van de CDA-fractie dat zo'n schuldenberg waar de overheid garant voor staat, de kredietwaardigheid van ons land verder kan verslechteren?
Het is genoegzaam bekend dat het CDA de leenstelselplannen van het kabinet afwijst. Al meer dan een jaar roep ik
de minister op om deze plannen naar de prullenbak te verwijzen en in gesprek te gaan met de Kamer, studentenorganisaties en het hoger onderwijs om te komen tot een alternatief waarvoor wél maatschappelijk draagvlak bestaat. In
dat licht was de uitkomst van de hoorzitting vorige week
ook voor het kabinet van grote betekenis. Alle deelnemers,
voorstanders en tegenstander, studenten, hogescholen,
VSNU, Vereniging Hogescholen, allemaal bepleitten ze daar
dat de leenstelselplannen van het kabinet in samenhang
besproken moeten worden. Ik spreek de wens uit dat de
minister dit appel serieus in overweging neemt en verneem
graag haar reactie hierop.
Totdat wij weten of de minister bereid is om haar plannen
integraal te behandelen en openstaat voor alternatieven,
behandelen wij vandaag hier deel één van een tragisch
drieluik: de wet die strekt tot afschaffing van de basisbeurs
in de masterfase. Een kwart van alle studenten zal als gevolg
van deze plannen afzien van een masterstudie, zo bleek
vanochtend uit onderzoek. Als deze cijfers werkelijkheid
worden, kan de minister in ieder geval tevreden zijn dat
haar beleid nog meer geld zal opleveren, maar het zou een
ramp zijn voor de samenleving.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Naast afschaffing van de basisbeurs in de masterfase regelt
het voorliggende wetsvoorstel nog een aantal zaken waar
ik de vinger bij wil leggen. Ten eerste is dat de afschaffing
van de aanvullende beurs voor studenten met weigerachtige
of onvindbare ouders. Het kabinet vergoelijkt deze maatregel met de opmerking dat hiermee "pijnlijke procedures
worden voorkomen". Me dunkt. Maar het resultaat is wel
dat 17.000 kwetsbare studenten die buiten hun schuld om
geen ouderlijke bijdrage ontvingen, als gevolg van dit
voorstel zowel geen basisbeurs meer zullen krijgen als geen
aanvullende beurs. Voor het CDA is dit niet acceptabel.
Het tweede punt waarbij ik de vinger wil leggen betreft de
versobering van de aanvullende beurs. Ook hier bedient
de minister zich van eufemismen, als zou het slechts een
"vereenvoudiging" betreffen. Wie kan daar nou niet voor
zijn? In werkelijkheid, echter, betreft het nóg een extra lastenverzwaring voor gezinnen, boven op de 0,5 miljard aan
bezuinigingen op de kindregelingen van dit kabinet. Ik leg
twee rekenvoorbeelden voor aan de minister en vraag haar
of deze kloppen. Rekenvoorbeeld 1. Een vader die ambtenaar is, €33.000 verdient, een moeder die geen baan heeft,
één uitwonend kind en één kind van 14 jaar op het havo.
Vader betaalt €100 per maand studieschuld af. Nu zouden
studerende kinderen €50 per maand aanvullende beurs
krijgen, straks krijgen zij niets meer. Over een gemiddelde
studieduur spreken we dan van een extra last voor gezinnen
van €3.000. Rekenvoorbeeld 2. Een alleenstaande moeder,
lerares basisschool, verdient een modaal salaris. Zij betaalt
ongeveer €50 per maand studieschuld af. Nu krijgen haar
twee studerende kinderen elk €134 aanvullende beurs.
Straks krijgen zij €94. De totale extra last voor deze alleenstaande moeder is €4.800 over een gemiddelde studieduur
van vijf jaar. Kan de minister bevestigen dat deze berekeningen kloppen en dat deze nog bovenop de overige
bezuinigingen van meer dan een half miljard euro op kindregelingen komen? Kan de minister ook aangeven hoeveel
ouders als gevolg van deze vereenvoudigingen te maken
krijgen met deze extra lastenverzwaring? Het CDA staat
voor toegankelijk hoger onderwijs en een lage drempel om
je talenten maximaal te ontplooien. Het CDA zal daarom
deze kabinetsplannen afwijzen.

De heer Klein (50PLUS):
Voorzitter. Onze samenleving heeft belang bij goed opgeleide mensen. Daarom wil 50PLUS ook goed investeren in
de volgende generaties. Dat betekent dat wij ook voor een
goed onderwijssysteem willen zorgen. De samenleving
moet ook investeren in mensen. Het onderwijs is daarbij
geen doel, maar een middel om jonge mensen zich te laten
ontwikkelen en zich te laten voorbereiden op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarkt is van belang om onze samenleving
verder te laten groeien en verder te kunnen onderhouden.
Het onderwijs is afhankelijk van zowel de studieaanbieder,
de instelling, als de studievrager, de student. De kosten
voor het Rijk zijn in onze ogen dan ook voor beiden bedoeld.
Daarom is er ook een beurs ingevoerd als inkomensondersteuning, de basisbeurs. Daarachter zit een heel logische
redenering. Goed onderwijs betekent goed investeren in
het aanbod, de instellingen, en investeren in de jonge
mensen om het mogelijk te maken dat zij gaan studeren.
Daarbij valt niet alleen te denken aan de studiematerialen
en het collegegeld, maar ook aan het feit dat zij in hun
levensbehoeften kunnen voorzien, voor zover dat mogelijk

11 december 2013
TK 35

35-8-28

is. De basisbeurs voor uitwonenden en thuiswonenden is
namelijk op zich volstrekt onvoldoende om van te kunnen
leven. Dat geeft al aan dat wij in feite te maken hebben met
een gedeelde verantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid
vanuit de samenleving en de overheid, die wordt genomen
door de basisbeurs beschikbaar te stellen, en de verantwoordelijkheid van de student om met een aanvulling te komen.
Dat kan een gift zijn of een aanvulling uit een ouderlijke
bijdrage, maar ook een bedrag uit een leenstelsel dat al
bestaat. Het is dus niets nieuws dat er geleend wordt. Er is
al een gedeelde verantwoordelijkheid. Een leenstelsel van
100% is dan echter ten principale onjuist. Daarmee ontken
je namelijk dat je als samenleving wilt investeren in mensen
en in de basisbeurs. Vandaar dat wij het als 50PLUS volstrekt onjuist vinden om het helemaal te scheiden en de
basisbeurs geheel te laten verdwijnen.
Een ander verhaal is het algemene principe van het sociaal
leenstelsel. Een deel daarvan bestaat al. Het specifieke
voorstel van de minister om alleen in de masterfase een
leenstelsel in te voeren, is een aanvullend probleem. Het
is namelijk onlogisch om de masterfase anders te behandelen dan de bachelorfase als je al ten principale vindt dat de
basisbeurs een lening zou moeten zijn. Het idee achter een
onderscheid is in feite dat de bachelor een afronding is,
een volwaardig diploma. Het systeem van het wetenschappelijk onderwijs in Nederland functioneert echter niet zo.
Een wetenschappelijke opleiding wordt pas als afgerond
gezien als je je master hebt. Een knip tussen de bacheloren de masterfase is alleen maar aan de orde als dat maatschappelijk geaccepteerd en wenselijk is vanuit het oogpunt
van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Wij
zien dat dit nu eigenlijk niet het geval is. Hoe denkt de
minister dat systeem te verbeteren en hoe denkt zij daaraan
daadwerkelijk inhoud te kunnen geven, zodat er een betere
situatie wordt gecreëerd voor de bachelorstudent op de
arbeidsmarkt? Dat heeft ook te maken met de kwalificatie
van het bachelordiploma versus het masterdiploma. We
zien dat nu dus niet, reden waarom die knip onlogisch is.
Het is onlogisch om de basisbeurs voor de masterfase te
vervangen door een leenstelsel. Bovendien is het niet
rechtvaardig. De student heeft namelijk geen keuze in de
zin van: dan ga ik maar stoppen met studeren. Nee, je moet
door en je moet toch minstens de masterfase afronden. Dat
betekent dat je verplicht bent om te lenen. Bovendien komt
het geld dat op een gegeven ogenblik vrijkomt — en waarvoor in de voorstellen ook staat dat het eventueel wordt
geïnvesteerd in het andere deel van het onderwijs — helemaal niet ten goede aan de huidige groep masterstudenten.
Er zullen extra lasten ontstaan voor met name de studenten
van wie de ouders niet kunnen bijpassen: de ouders met
de lagere inkomens. Wij vinden dat zeer onrechtvaardig
ten opzichte van de andere groepen. Bovendien is het erg
raar want het is algemeen beleid om schulden tegen te
gaan en hypotheken af te lossen. Recent hebben we een
algemeen overleg gehad over het schuldenbeleid. Dat ging
er alleen maar over hoe je kunt voorkomen dat mensen in
een schuldenpositie terechtkomen. Hoe kun je voorkomen
dat zij aan schuldsaneringsprogramma's moeten deelnemen? Wij willen dus dat mensen juist geen schulden hebben. Maar wat doen we met dit voorstel? Juist het tegenovergestelde, namelijk het bevorderen dat mensen wel in
een schuldensituatie terechtkomen. We kunnen daarvoor
allerlei mitigerende maatregelen nemen, zoals kwijtschelding of wat dan ook, maar men blijft ten principale wel in
die schuldenpositie zitten, met alle consequenties van dien,
bijvoorbeeld richting BKR.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Ook vinden wij dat er heel nadrukkelijk een samenhang
moet zijn met de OV-studentenkaart. Juist in de masterfase
is deze belangrijk. Afschaffen van de OV-studentenkaart in
de masterfase, in combinatie met het leenstelsel, betekent
een extra lastenverzwaring voor de student. In de bachelorfase heeft men alleen te maken met universiteit A, terwijl
in de masterfase veel meer verschuivingen plaatsvinden:
men gaat naar een andere universiteit en moet daarvoor
reizen. De OV-studentenkaart is daarvoor een heel goed
middel en je moet die dan ook behouden, juist ten behoeve
van de kwaliteit van het onderwijs.
50PLUS'ers hebben verantwoordelijkheid voor nieuwe
generaties en verantwoordelijkheid voor goed onderwijs.
We moeten dan ook investeren in studenten. Investeren is
ook het zorgen voor een goede inkomensondersteuning,
zodat studenten kunnen studeren. Daarom wenst 50PLUS
het voorstel zoals het er nu uitziet, af te wijzen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
De laatste zin was overduidelijk, maar voor alle helderheid
heb ik nog even een vraag, want je weet maar nooit.
50PLUS is dus tegenstander van een leenstelsel, in welke
vorm dan ook, zoals de heer Nagel eveneens heeft gezegd?
De heer Klein (50PLUS):
50PLUS is tegen een leenstelsel.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt van 18.01 uur tot 18.50 uur geschorst.
De voorzitter:
Voordat ik de minister het woord geef, wil ik de heer
Mohandis verontschuldigen. Hij moest ons verlaten om bij
de geboorte van zijn eerste kind aanwezig te zijn. Ik hoop
dat alles goed gaat en alles goed komt. De heer Van Dam
zal namens de PvdA het debat vanavond overnemen.

Minister Bussemaker:
Voorzitter. Ik zal u eerst vertellen hoe ik de beantwoording
wil doen. Misschien is het goed voor uw Kamer om dat te
weten.
Ik wil beginnen met een algemene inleiding. Ik heb er zelf
behoefte aan om nog eens kort uiteen te zetten waarom
wij meer geld van publiek naar privaat willen brengen om
vervolgens meer geld te investeren in de kwaliteit van
onderwijs en waarom wij dat willen doen via een leenstelsel
en niet op een andere manier. Vervolgens wil ik een aantal
vragen beantwoorden die met de toegankelijkheid te maken
hebben, omdat dit onderwerp wel heel erg raakt aan het
principiële karakter van het leenstelsel. Daarna zal ik ingaan
op de vraag naar de samenhang tussen de master en de
bachelor. Daarbij zal ik ook de ov-kaart betrekken, want die
onderwerpen zijn door velen gezamenlijk besproken. Dan
kom ik bij een aantal meer specifieke vragen die te maken
hebben met de masters. Die zijn meer technisch van aard:

11 december 2013
TK 35

35-8-29

regelingen voor terugbetaling, voorlichting en nog een
kopje overige vragen.
Ik dank de Kamer voor de mogelijkheid om vandaag met
haar te debatteren over het sociaal leenstelsel. Dat zeg ik
echt oprecht. Het is lang geleden dat wij met elkaar over
de inhoud hebben gedebatteerd. Er is vooral in de media
gedebatteerd. Er is zijdelings bij begrotingen iets over
gezegd, maar over het leenstelsel zelf hebben wij het nog
maar heel weinig met elkaar gehad: een hoofdlijnendebat,
een algemeen overleg naar aanleiding van een rapport,
maar veel meer eigenlijk niet. Ik heb echt belangstellend
en goed geluisterd. Enkele sprekers hebben gerefereerd
aan een artikel in De Telegraaf waarin stond dat ik achterover zou leunen. Niets van dat alles is het geval. Dat komt
niet uit mijn mond. Ik heb juist heel lang uitgekeken naar
dit debat en hecht er dan ook aan. Het heeft mij ook veel
opgeleverd. Eigenlijk zien wij nu voor het eerst waar iedereen staat, waar de verschillende fracties staan, en wel in
een direct debat en niet via de media. De heer Klaver zei:
eindelijk hebben wij nu een debat. Ik ben dat met hem eens.
Het idee om de kosten van een diploma voor het hoger
onderwijs anders te verdelen tussen de student en de
overheid, staat eigenlijk al decennia hier op de agenda. Wat
dat betreft, bespreken wij geen nieuw thema. Of het nu gaat
over een sociaal leenstelsel, een studietaks of een academicibelasting, het gaat allemaal uit van het nemen van een
voorschot op het inkomen dat een student later gaat verdienen en van een terugbetaling die gekoppeld is aan het
inkomen. Als wij dit nog wat breder bekijken en de langstudeermaatregel erbij nemen, die ook uitgaat van een hogere
eigen bijdrage van studenten om te investeren in beter
onderwijs, zien wij dat nagenoeg alle fracties vinden dat er
wat dat betreft iets in het hoger onderwijs moet gebeuren.
Het zal geen verbazing wekken dat ik vind dat het leenstelsel
daarvoor de beste methode is, maar ik vind het ook
belangrijk om te constateren dat wij dat uitgangspunt hier
eigenlijk heel breed delen en dat het erop aankomt hoe wij
een manier kunnen verzinnen die politiek en maatschappelijk op een zo breed mogelijk draagvlak kan rekenen.
Het leenstelsel is naar mijn idee goed, omdat het een goede
afspiegeling kan zijn van het maatschappelijke en private
profijt dat door het volgen van hoger onderwijs wordt verkregen. Ik noem nadrukkelijk allebei, privaat en maatschappelijk. De invoering van een sociaal leenstelsel doet daarmee meer recht aan de verdeling van de maatschappelijke
en de private opbrengst. Als je dan kijkt naar het verleden,
waaraan ik net refereerde, zie je al dat ten tijde van de
invoering van de prestatiebeurs in 1994 door een aantal
Kamerleden is gepleit voor een alternatief in de vorm van
een academicibelasting en een studietaks. Ik denk onder
onderen aan de heer Poppe van de SP samen met de heer
Rabbae van GroenLinks. De commissie-Hermans uit 1997
heeft gepleit voor een soortgelijke regeling in De kost gaat
voor de kennis uit. De commissie-Vermeend uit 2003 had
het daarover in Leren investeren; investeren in leren. De
LSVb hield in 2003 samen met de Kamerleden Van Dam
van de PvdA en Vendrik van GroenLinks een pleidooi voor
een studietaks en een academicibelasting, al dan niet met
een begrenzing op de lengte van de terugbetaling. In de
vorige kabinetsperiode wilden VVD, CDA en PVV een leenstelsel in de masterfase invoeren. Ook staat het sociaal
leenstelsel bij VVD, PvdA, D66 en GroenLinks in die woorden in het verkiezingsprogramma.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Potentieel is er dus brede steun. Gelukkig, naar mijn idee,
want het leenstelsel is ook principieel en goed te verdedigen. Ik ben dan ook blij dat ik van een aantal partijen die
dat in hun verkiezingsprogramma hebben staan, zoals D66
en GroenLinks, vandaag een constructieve houding heb
gehoord. De argumenten over het principe delen wij met
elkaar, want wij willen dat er geen overdrachten plaatsvinden van lage naar hoge inkomens. De belastingbetaler, die
bijdraagt aan de studiekosten, hoeft dat niet ook nog eens
te doen aan het levensonderhoud. De slager hoeft niet te
betalen voor het levensonderhoud van de toekomstige
advocaat.
Een investering vooraf in hogere inkomsten later is wat het
leenstelsel behelsd. Gezien de persoonlijke opbrengsten
van een diploma in het hoger onderwijs, naast de maatschappelijke opbrengsten, is het vanzelfsprekend om die
lasten eerlijker te verdelen tussen de student en de
samenleving. Het is ook een manier om simpelweg geld
vrij te spelen om te investeren in de kwaliteit van het
onderwijs. Dat zei de heer Van Meenen heel nadrukkelijk.
Dat maakt deze structurele hervorming anders dan bijna
alle andere hervormingen waar dit kabinet voor staat, want
die zijn vaak vooral gericht op het dempen van de kosten
op een bepaald beleidsterrein. Dat is hier niet het geval.
Alle kosten die wij vrijspelen, kunnen wij herinvesteren in
de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
Ik zie ook geen alternatieven voor een leenstelsel als wij
willen investeren in onderwijs. De heer Duisenberg heeft
heel pregnant verwezen naar het rapport van de commissieVeerman, dus dat ga ik niet meer overdoen, maar dat gaat
over de grote behoefte om nu, vandaag en de komende tijd
ervoor te zorgen dat wij middelen hebben om Nederland
in de toekomst een land met een hoog kennisniveau te laten
zijn. Alternatieven zie ik niet, want de langstudeerdersmaatregel heeft de Kamer vorig jaar zelf afgeschoten. Die zie ik
ook niet zomaar terugkomen. Voor alternatieven als een
structurele grote verhoging van collegegelden of vergaande
collegegelddifferentiatie, zie ik ook niet een-twee-drie een
Kamermeerderheid. Dus als wij willen investeren en daarvoor binnen de begroting van OCW middelen vrij willen
maken, dan zullen wij dat op deze manier moeten doen. De
vraag is dus: willen wij investeren in het hoger onderwijs
en kwaliteitsverbetering of willen wij dat niet? Dat is wat
mij betreft een retorische vraag, want ik wil investeren en
ik constateer dat een aantal partijen hier dat ook willen.
Als wij dat gezegd hebben, is de volgende vraag: waarom
het leenstelsel en waar doen wij het dan allemaal voor?
Waarom is het zo nodig om te investeren in het hoger
onderwijs? Dat is nodig om de kwaliteit van het onderwijs
te verbeteren, maar wij doen al heel veel binnen het budget
dat wij nu hebben. Dat zeg ik ook tegen de heren Klaver en
Van Meenen, die zich afvragen of de eerste generatie wel
van dat leenstelsel profiteert. Dat doet zij niet in letterlijke
zin, omdat die middelen pas over een paar jaar vrijkomen.
Maar wij doen er nu alles aan om het onderwijs te verbeteren binnen de financiële grenzen die wij nu hebben.
Daar kunnen wij echt een aantal stappen in zetten. Gelukkig
deelt de Kamer die stappen. Zo hebben wij prestatieafspraken gemaakt met onderwijsinstellingen: minimaal twaalf
contacturen per week in het eerste jaar, dus intensiever
onderwijs, beter aanbod voor verschillende groepen studenten, driejarige hbo-opleidingen voor vwo'ers, associate
degrees in het hbo, bijscholing van docenten en profilering

11 december 2013
TK 35

35-8-30

van hogescholen en universiteiten. Wij hebben, ook met
steun van de Kamer, de Wet kwaliteit in verscheidenheid
hoger onderwijs. Volgens deze wet wordt de aanmelddatum
vervroegd en zal je je vanaf 2014 voor 1 mei moeten
inschrijven. Daarna is er de studiekeuzecheck en kun je
nagaan of de studie die je hebt gekozen, bij je past. Er wordt
een studiebijsluiter gemaakt, getiteld: de juiste student op
de juiste plek. Daarnaast wordt de overgang van mbo naar
hbo verbeterd. Tegelijkertijd constateren wij dat wij veel
kunnen binnen het budget dat wij hebben, maar dat de
ambities omvangrijker zijn dan de financiële middelen op
de lange termijn zullen toestaan. Wij raken aan de grens
van wat mogelijk is of, zoals de heer Bisschop zei, de voegen van het systeem gaan barsten. Er zal dus iets moeten
gebeuren. Wij willen dat het studiesucces beter wordt, het
onderwijs intensiever en de studiecultuur ambitieuzer.
Daarnaast moet het opleidingsaanbod in het hoger onderwijs worden versterkt via onder meer profilering, verhoging
van de arbeidsmarktrelevantie en meer differentiatie. De
Solar Challenge waarover de heer Duisenberg sprak, is een
mooi voorbeeld van een vorm van uitdagend onderwijs dat
je voor alle studenten mogelijk zou willen maken.
Als wij meer willen bereiken, is daar zonder investeringen
simpelweg geen mogelijkheid toe. Wij moeten dat met
elkaar erkennen. Iedereen die nu zegt het leenstelsel niet
te willen en geen alternatieven te zien, aanvaardt daarmee
ook dat we ongeveer aan de grenzen zitten van wat wij aan
kwaliteitsverbetering kunnen bieden. Als wij meer willen,
moeten wij zorgen voor onderwijsvernieuwing, digitalisering, onder andere met MOOCs, en internationalisering.
Dat kost geld. Ik geef een paar kleine voorbeelden. Als wij
echt de groepsgrootte willen verkleinen, in het tweede jaar
van de bacheloropleiding bijvoorbeeld, van gemiddeld 22,5
studenten naar 15 studenten zoals dat bij University Colleges het geval is, kost dat jaarlijks 170 miljoen. Juist zo'n
kleine groep is cruciaal om tot verbetering te komen, want
dan heb je kleiner en intensiever onderwijs met bijvoorbeeld
wekelijkse contacten en opdrachten. Als je mentoren wilt
aanstellen om jongere studenten te begeleiden en je rekent
met één mentor op elke 60 studenten in het eerste of tweede
jaar van de bacheloropleiding, heb je er 2.000 nodig en dat
kost 150 miljoen per jaar. Als je het praktijkgericht onderzoek in het hbo wilt versterken met jaarlijks 100 lectoren,
kost dat 30 miljoen. Als je de Sirius Programma's wilt
behouden die wij nu tijdelijk hebben, kost dat zo 15 miljoen.
Kortom, als wij ambities waar willen maken, hebben wij
meer middelen nodig. Temeer omdat wij dat moeten doen
tegen een achtergrond van aanhoudende groei van studentenaantallen. Dit is op zich heel goed nieuws. Verschillende
sprekers hebben hierop gewezen.
De deelname aan het hoger onderwijs zal volgens de meest
recente raming toenemen tot ruim 690.000 studenten in
2025. De toename van het aantal studenten in het hoger
onderwijs vanaf 2000 tot nu is gigantisch. De deelname aan
het hoger onderwijs is met maar liefst 40% gegroeid, van
ruim 460.000 naar ruim 640.000 studenten. De groeiende
diversiteit van de studentenpopulatie stelt ook nog eens
extra uitdagingen aan het hoger onderwijs. De instroom in
het hbo vanuit het mbo is met circa 30% gegroeid. Er zijn
10% meer deeltijdstudenten. Er is sprake van een verdrievoudiging van het aantal niet-westers allochtonen sinds
1995. Dit zijn allemaal heel goede ontwikkelingen, maar ze
dreigen wel de kwaliteit onder druk te zetten.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Ik neem vast de vraag van de SGP mee of wij dit nu al nodig
hebben. Wij hebben dit inderdaad nu nodig, want wij hebben investeringen uit het regeerakkoord en uit het Herfstakkoord tot onze beschikking, maar er gaat maar een gering
aantal middelen naar het hoger onderwijs. Verder hebben
wij het op termijn nodig, want wij doen nu al alles binnen
het huidige systeem.
Wij spelen middelen vrij om te investeren in onderwijs en
in onderwijsgebonden onderzoek. De heer Van Meenen zei
het goed. Hij zei dat wij als overheid nu in totaal al 7 miljard
uitgeven aan het hoger onderwijs, exclusief het onderzoeksdeel van het wetenschappelijk onderzoek en de bekostiging
van de academische ziekenhuizen. Hiervan gaat 3 miljard
naar studiefinanciering voor studenten; niet naar onderwijs
dus, maar naar inkomensondersteuning. De overige 4 miljard geven wij wel uit aan bekostiging van hoger onderwijs.
Wij moeten dan niet net doen — de heer Klein maakte deze
opmerking terecht — alsof wij uit een situatie komen waarin
een student helemaal niets leent en de overheid alles betaalt
in tegenstelling tot een toekomstige situatie waarin hij
opeens moet gaan lenen voor zijn levensonderhoud. Dat
is niet het geval, de overheid stelt nu per student per maand
een fiks bedrag beschikbaar voor levensonderhoud,
namelijk €996 voor een uitwonende student voor de nominale periode. Ook nu ga je direct lenen als je over je nominale periode heengaat. Je hebt dan immers geen basisbeurs
meer. €272 is een gift, ofwel 28%. De rest bestaat uit een
ouderlijke bijdrage c.q. aanvullende beurs van 26% en uit
de optie om te lenen, namelijk 54%. In het vijfde en zesde
jaar maken studenten nu ook al gebruik van een volledig
leenstelsel. Het gaat dus echt om een verschuiving van een
klein deel van de middelen die nu als basisbeurs beschikbaar worden gesteld. Dat deel wordt bovenop wat studenten
nu al lenen, in de toekomst ook geleend, om zo opnieuw
te kunnen investeren in de kwaliteit van onderwijs.
Door de gift als mogelijke lening aan te bieden spelen wij
dus maximaal zo'n 800 miljoen vrij. Daarmee kunnen wij
blijven investeren in meer onderwijs, zelfs meer dan wij nu
doen. Naar mijn idee is dat een sociale keuze. Immers,
mensen die niet de mogelijkheden of de capaciteiten hebben om te studeren, bijvoorbeeld mensen die een modaal
inkomen verdienen, betalen nu mee aan de geweldig
enerverende studententijd van een student medicijnen,
terwijl die later anderhalf tot twee keer zoveel verdient. Ik
zeg dan ook tegen de heer Van Dijk dat dit elementen zijn
die naar mijn idee sociaal en solidair zijn. Je vraagt immers
naar draagkracht wat mensen kunnen investeren in wat zij
later gaan verdienen. Mochten zij dat later niet gaan verdienen, dan hoeven zij het ook niet terug te betalen. Sterker
nog, als de periode van afbetaling is afgelopen en zij nog
steeds een schuld hebben, dan neemt de overheid die over.
Nederland is internationaal gezien een buitenbeentje. Wij
geven relatief ongeveer hetzelfde uit aan hoger onderwijs
als bijvoorbeeld Duitsland, maar dit geld komt in Nederland
voor een veel groter deel terecht bij inkomensondersteuning
dan in Duitsland. Naar mijn idee is het relevant en terecht
om hierin een verschuiving aan te brengen.
Dat brengt mij bij het thema toegankelijkheid. Dit is een
belangrijk thema, ook voor de principiële keuze voor een
leenstelsel.

11 december 2013
TK 35

35-8-31

De heer Jasper van Dijk (SP):
Wij hebben een heel verhaal gehoord over wat de minister
wil doen, inclusief argumenten. Met veel punten ben ik het
niet eens, maar daar is het politieke debat voor. Eén puntje
vond ik eerlijk gezegd platte demagogie, namelijk dat partijen die niet voor het leenstelsel zijn, ook niet zouden kiezen
voor investeren in onderwijs, laat staan in hoger onderwijs.
Dat is natuurlijk gewoon een politieke keuze. Dat kan de
minister toch niet menen? Het Herfstakkoord heeft nota
bene ook bewezen dat er extra geld voor onderwijs kan
komen, meer dan 500 miljoen. Dat heeft deze coalitie niet
gewild, andere partijen hebben geholpen. Het kan dus, waar
een wil is, is een weg. Ook de SP heeft voorstellen, bijvoorbeeld om geld weg te halen bij defensie en dat te investeren
in onderwijs. Deelt de minister mijn mening dat die redenering niet klopt?
Minister Bussemaker:
Ik heb de indruk dat ik net toch iets anders heb gezegd. Als
wij binnen de begroting van OCW meer middelen willen
vrijmaken voor een kwaliteitsverbetering van het onderwijs,
dan zie ik geen andere opties. Dat heb ik gezegd. Ik ben ze
langsgelopen. Ik heb net als u verkiezingsprogramma's
gelezen. Ik heb net een interessant interruptiedebatje tussen
u en de heer Klaver gevolgd. Daarin ging het om de vraag
wat de SP eigenlijk bezuinigt op onderwijs. Kortom, ik zie
zo gauw geen andere manieren. Ik heb geconstateerd dat
er in het Herfstakkoord middelen zijn vrijgekomen voor
onderwijs, maar dat vraagt wel dit soort onderhandelingen.
Het ging mij om het volgende. Als we binnen de begroting
van OCW iets willen doen, als we daarin naar een verschuiving toe willen die naar mijn idee terecht is en als er, zoals
ik in het begin heb geconstateerd, binnen dat kader draagvlak in de Kamer is om wat meer te vragen van studenten
om te herinvesteren in de kwaliteit van het onderwijs, dan
zie ik geen andere methode. Belangrijker is dat ik het principieel goed vind om een leenstelsel in te voeren. Ik vind
het, zoals ik net ook probeerde uit te leggen, ook een buitengewoon verantwoorde manier om met publieke middelen om te gaan.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik vind het principieel verkeerd om studenten te laten
bloeden voor plannen van de minister. Daar komt het met
dit wetsvoorstel wel op neer. Ik heb nu nog een andere
vraag. Ik begrijp dat in de media al berichten circuleren "dat
de kogel door de kerk is", dat de minister heeft besloten tot
uitstel van het leenstelsel voor de masterfase. Kan ze dat
bevestigen? Staat ze erachter dat dit wetsvoorstel kan
worden uitgesteld?
Minister Bussemaker:
Ik was nog meer net aan het begin van mijn betoog. Ik heb
net aangegeven dat ik een aantal blokjes wil behandelen.
Ik kom vanzelf bij een aantal vragen. Ik zal alle vragen van
de Kamer beantwoorden. Ik doe dat echter op mijn manier.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik wil dat best afwachten, maar dit is wat ik bedoel met "een
toneelstukje". Volgens mij zit iedereen hier wel op te
wachten. Het zou misschien sportief zijn als de minister
zegt: ja, inderdaad, dit wetsvoorstel gaat er zo niet komen,

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

we gaan het anders doen. Volgens mij is dat het belangrijkste punt van dit debat. Moeten we daar nog een uur op
wachten, of niet?
Minister Bussemaker:
Het verbaast me dat de heer Van Dijk het debat niet lijkt te
willen. Ik ben begonnen met te zeggen dat dit eigenlijk het
eerste echt inhoudelijke debat is dat we met elkaar voeren
over het leenstelsel. Ik zou de Kamer er geen recht mee
doen — de woordvoerders hebben hier allemaal uren staan
praten en hun argumenten verwoord — als ik nu zou zeggen: laat maar. Dat zou toch een rare manier van doen zijn?
Laten we met elkaar het debat voeren!
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat is niet wat ik vroeg. Ik ben altijd voor een debat. Dat
weet de minister heel goed. Ik wil wel de hele nacht doorgaan. Dat vind ik allemaal prima. Mijn punt is dat de media
weer, voor de zoveelste keer, dingen eerder weten dan de
Tweede Kamer, waar het hoort te gebeuren. Als dit wetsvoorstel wordt uitgesteld, dan lijkt het me wel fijn als de
minister dat nu zegt. Dan gaan we daarna nog heel lang
debatteren.
Minister Bussemaker:
Ik heb net, aan het begin, aangegeven dat ik er echt aan
hecht. Ik hecht er ook aan om iets te zeggen over mijn
beweegredenen, om aan te geven waarom ik in dit wetsvoorstel geloof. De woordvoerders hebben allemaal zeer
nadrukkelijk vragen gesteld over de toegankelijkheid. Ik
denk dus dat het goed is. Ik zou geen wetsvoorstel kunnen
verdedigen als ik zou denken dat het de toegankelijkheid
in gevaar zou brengen. Ik denk dus toch dat het goed is om
iets te zeggen over de relatie tussen privaat en maatschappelijk profijt, evenals — ik was immers nog aan het begin
van mijn algemene betoog — over de vraag waarom we
denken dat het principe van een leenstelsel zo kan.
Verschillende woordvoerders hebben gezegd, en naar ik
meen de heer Bisschop deed dat heel pregnant, dat het
volgen van hoger onderwijs zowel private opbrengsten als
publieke baten heeft voor de samenleving. Het gaat niet
alleen om wat het een individu brengt, maar ook om wat
het de samenleving brengt. Een student investeert in een
studie, in persoonlijke ontwikkeling en in een goede positie
op de arbeidsmarkt met bijbehorend salaris. Een student
die studeert, investeert echter ook in de samenleving. De
samenleving profiteert ervan, onder andere door een grotere productiviteit van werknemers, mogelijke spillovereffecten van die grotere productiviteit en hogere belastinginkomsten. Uit de literatuur is ook te concluderen dat de
maatschappelijke baten de private baten overstijgen. Dat
rechtvaardigt publieke investeringen in het hoger onderwijs.
Als de overheid dat niet zou doen, zou volgens de economische theorieën een te lage deelname aan het hoger onderwijs het gevolg zijn. Ik benadruk nog een keer dat de overheid een groot deel van de kosten van het hoger onderwijs
betaalt en blijft betalen, ook na de invoering van het leenstelsel. Aan de middelen verandert niks. Er verandert alleen
iets aan het doel waaraan je het dan betaalt. Er gaat
namelijk meer naar de kwaliteit van het onderwijs.

11 december 2013
TK 35

35-8-32

Alle woordvoerders vragen om een integrale benadering.
Daarbij werd ook verwezen naar heel veel onderzoeken die
zijn uitgevoerd, zoals van het CPB, het SCP, CHEPS en het
CBS. Ik ga die hier niet allemaal herhalen, want de Kamer
heeft die informatie ook. In algemene zin wordt in al die
onderzoeken aangegeven dat de toegankelijkheid gewaarborgd blijft en dat er na de invoering van het leenstelsel
een kleine, tijdelijke verschuiving kan zijn in het aantal studenten, maar dat dat niet langer duurt dan één à twee jaar.
Het SCP meldt dat alle havisten en vwo'ers aangeven dat
ze willen blijven studeren en dat alleen wat uitval kan
plaatsvinden in een kleine groep uit de sociaal-economische
status via het mbo naar het hbo. Ik hecht er echt aan te
zeggen dat heel veel getallen die ik hier heb gehoord niet
op goed onderzoek gebaseerd zijn. 15.000 studenten die
niet zouden gaan studeren, 20.000 studenten die niet zouden
gaan studeren. Dat kan ik echt niet op grond van onderzoek
beargumenteren. Ik heb wel het onderzoek van het CPB,
waarover wij veel met elkaar hebben gesproken. Dat geeft
aan dat 2.500 studenten per jaar minder zouden gaan studeren. Dat valt eigenlijk in het niet vergeleken met het
aantal studenten dat nu al met name in het hbo tijdens het
eerste jaar uitvalt. Dat zijn zo'n 13.000 studenten, terwijl er
misschien bij een leenstelsel mogelijkerwijs 2.500 minder
zouden gaan studeren. Ik denk dat met de maatregelen die
wij nemen de toegankelijkheid echt gewaarborgd is.
We moeten wel blijven communiceren dat de aanvullende
beurs blijft bestaan. Uit het SCP-onderzoek is mij heel duidelijk geworden dat een deel van degenen die de vragen
beantwoordden niet eens wist dat er een aanvullende beurs
was, laat staan dat ouders dat wisten. Ik had vanochtend
vier studenten van het vmbo op bezoek die stage lopen bij
het ministerie. Die vroegen: wat gaat u nu eigenlijk doen
met het studiestelsel? Die zaten op het vmbo en wilden
naar het mbo en dachten ook dat ze moesten gaan betalen.
Dat is niet waar. Ze zeiden dat ze misschien naar het hbo
wilden. Mijn antwoord was: dan kunnen jullie in aanmerking
komen voor een lening, het leenbedrag blijft hetzelfde en
als jullie ouders minder verdienen, is er een aanvullende
beurs. Daarna zeiden ze binnen vijf minuten: u hebt eigenlijk
groot gelijk, het is een heel goed stelsel. Dat was misschien
wel een korte en snelle overtuiging, maar het principe van
het stelsel kun je ook aan jonge mensen heel goed duidelijk
maken, vooral gekoppeld aan een sociale terugbetaling,
een lage rente, een lange terugbetaalperiode en een
draagkrachtregeling. Dat zijn allemaal knoppen waaraan je
kunt draaien. Dat kunnen we ook allemaal doen als de
Kamer dat wil. Het gaat echter wel om het principe dat je
investeert in je eigen toekomst en dat je terugbetaalt wat
je kunt terugbetalen. Daarmee is de toegankelijkheid voor
een belangrijk deel ook in de toekomst geborgd.
De voorzitter:
De heer Klein wil interrumperen. Ik neem aan dat dit blokje
is afgerond?
Minister Bussemaker:
Ik wil daarover nog enkele dingen zeggen, voorzitter.
De voorzitter:
Dan geef ik u de gelegenheid om dat eerst te doen.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Minister Bussemaker:
Verschillende leden hebben verwezen naar uitspraken van
Kences vandaag in een krant, dat 25% van de studenten
vanwege het leenstelsel zal afzien van een master. Ik hecht
eraan dit ook te corrigeren. Het onderzoek is nog niet
afgerond en niet publiek beschikbaar. De uitspraken van
de directeur van Kences zijn voorlopige bevindingen. Hij
zegt wel iets over 25%, maar wat blijkt: het aantal studenten
dat is ondervraagd zijn alle studenten. Natuurlijk gaat een
heel groot deel van de hbo-studenten geen master volgen.
Die willen de arbeidsmarkt op. Die willen aan de slag. Het
is dus van belang dat wij ons in de gesprekken die wij met
elkaar voeren zoveel mogelijk op feiten baseren. Nogmaals,
ik ga niet al die onderzoeken langs, maar ik vind wel dat ik
in een aantal media-uitlatingen wel eens heel grote woorden
hoor. Ik denk dat die niet terecht zijn. Dit betreft met name
het mbo en het hbo. Daarover gaan heel veel discussies,
ook in de media.
De heer Van Meenen vroeg wat we doen om de mbo'ers
de stap naar het hbo te laten maken. Dat vind ik een heel
terechte vraag, want mbo'ers die dat willen en kunnen,
moeten die stap kunnen maken. Ik herken me dus niet in
de opmerking van de heer Rog dat ik zou zeggen dat
mbo'ers helemaal niet meer hoeven door te studeren. Hij
vergat de komma. Daarna zei ik namelijk: het is niet erg als
ze een bewuste keuze maken om met hun vakdiploma aan
de slag te gaan, maar als ze willen en kunnen moet ook
voor hen de mogelijkheid bestaan om door te studeren. Ik
geloof ook dat wij er de afgelopen tijd heel veel aan hebben
gedaan om dat mogelijk te maken. Wij hebben ervoor
gezorgd dat er meer varianten bij het hoger onderwijs
komen. Je kunt tegenwoordig bijvoorbeeld als mbo'er ook
een associate degree gaan volgen. Dit is het gevolg van de
Wet kwaliteit in verscheidenheid. Je hoeft dan niet meteen
vier jaar te studeren, maar je kunt dat twee jaar doen. Dat
is een mooie tussenvorm. De commissie-Rinnooy Kan komt
binnenkort met een advies over een Leven Lang Leren. Wij
gaan bekijken of wij specifiek beleid kunnen ontwikkelen
voor de positie van mbo'ers, want ook voor hen is het van
belang dat ze vaak beter kunnen doorleren als ze een aantal
jaren hebben gewerkt en dan een hbo-diploma gaan halen.
Dat past vaak ook beter bij hun werkoriëntatie. Dan gaan
we bekijken hoe we mbo'ers beter kunnen begeleiden naar
het hbo. Dat hebben we gedaan met de Wet Kwaliteit in
verscheidenheid hoger onderwijs en met de studiekeuzecheck. We gaan werken aan de studiebijsluiter. De heer
Duisenberg heeft daarnaar gevraagd. Vanaf komend voorjaar is er op alle hogescholen een studiebijsluiter die bijdraagt aan een gerichte studiekeuze. We gaan bij zeven
doorstroomcombinaties van mbo naar hbo aanvullende
eisen stellen, zoals ik vorige week aan de Kamer berichtte.
Voor mbo 4 geldt dat de Nederlandse taal meetelt voor het
examen per 2014 en 2015 en rekenen per 2015 en 2016,
zodat die studenten met betere voorkennis naar het hbo
komen. De kans dat ze uitvallen, wordt daardoor kleiner. In
overleg met de koepels en jongerenorganisaties bereid ik
voorlichting en loopbaanoriëntatie voor. Misschien kan er
nog meer. Ik houd me zeer aanbevolen voor suggesties.
Het is echter wel van belang om te erkennen dat we al heel
veel doen. Wellicht kan er nog meer binnen het leenstelsel.
Sommige woordvoerders hebben gesproken over verhoging
van de aanvullende beurs. Het kan allemaal, maar het kost
wel meer geld. Ik denk dat we hier al heel veel mee doen
om de overgang van mbo naar hbo in goede banen te leiden. Voorzitter, dit is wat ik over de toegankelijkheid wilde
zeggen.

11 december 2013
TK 35

35-8-33

De heer Klein (50PLUS):
Dit is een debat, dus dat betekent dat we ook even terugkijken naar wat de minister naar voren brengt. Dat gaat niet
alleen over toegankelijkheid. Ik draai even de film terug
naar de verhouding tussen de publieke en de private
investeringen. De minister maakte een opmerking die mij
triggerde. Zij zei: als wij nu investeren, dan zullen we later
ook extra belastingopbrengsten krijgen omdat mensen
hogere inkomens hebben en de Nederlandse economie er
extra door ondersteund wordt. Maar dat is nu net het punt
waarom je het andersom moet doen. Wil de minister dat
in ogenschouw nemen? Zei zij dat we moeten vermijden
dat de bakker voor de toekomstige advocaat gaat betalen.
Het is juist een omslagstelsel waarin de advocaat meer
belasting betaalt en daarmee in feite gaat betalen voor de
studenten die op dat moment aan de gang zijn.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Klein (50PLUS):
Zit daar geen tegenstelling in? Enerzijds zullen er hogere
belastingopbrengsten ontstaan omdat we goed opleiden
en omdat mensen meer gaan verdienen. Anderzijds verdedigt de minister het sociaal leenstelsel met het argument
dat de bakker niet voor de toekomstige advocaat hoeft te
betalen.
De voorzitter:
Dat was bijna één minuut, mijnheer Klein. Dat is lang voor
een interruptie.
De heer Klein (50PLUS):
Dat klopt, maar ik moest ook even een inleiding geven.
De voorzitter:
Nee, dat is echt niet nodig.
De heer Klein (50PLUS):
Dat kwam omdat u nog een heel verhaal over mbo en hbo
— heel belangwekkend overigens — toestond, terwijl het
eigenlijk ging om de principiële discussie over de verhouding tussen de publieke en de private samenwerking.
De voorzitter:
Nu zit u op twee minuten.
Minister Bussemaker:
In de passage waarnaar de heer Klein verwijst, had ik het
heel nadrukkelijk over zowel de individuele opbrengsten
voor de student als de opbrengsten voor de samenleving.
Die zijn er allebei. Daarom is het van belang dat we als
samenleving via belastinggeld blijven investeren in onderwijs. Ik lees nog veel te vaak dat het leenstelsel bedoeld is
als bezuiniging. Dat is geenszins het geval. Het is een
maatregel om meer geld vrij te spelen voor de kwaliteit van
het onderwijs. Het gaat er dus om een andere balans te
vinden tussen investeren in onderwijs en investeren in

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

levensonderhoud. Het is ook niet meer dan dat, want er
wordt nu ook al geleend. Dat dit dan ook maatschappelijke
opbrengsten met zich meebrengt, maakt mij alleen maar
gelukkig. Daarom blijven we ook investeren. Ik zie die
tegenstelling dus eerlijk gezegd niet.
De heer Klein (50PLUS):
Dan komen we weer bij de verwarring die er ook was aan
het begin van het betoog van de minister. Het gaat over
twee doelstellingen. De eerste is hoe je gaat zorgen voor
een verantwoorde financiering voor het levensonderhoud
van de student en een verantwoorde bekostiging daarvan.
Daarnaast is er dus de discussie over het niveau en de
financiering van de kwaliteit van het onderwijs. Dat zijn
twee verschillende dingen. De principiële discussie over de
toegankelijkheid van het onderwijs en daarmee ook de
inkomenspositie is een andere discussie dan de discussie
over de manier waarop we de kwaliteit van onderwijs
financieren. Ik denk dat het wel goed is om die twee dingen
gescheiden te houden.
Minister Bussemaker:
Daarom heb ik aangekondigd dat ik ze als twee onderdelen
zou behandelen en ben ik begonnen met mijn algemene
verhaal over het principiële punt waarom een leenstelsel
naar mijn idee verantwoord is. Ik heb geconstateerd dat dit
in brede kring in deze Kamer wordt gedeeld. Vervolgens
heb ik aangegeven dat dit naar mijn idee heel goed kan
samengaan met toegankelijkheid. Natuurlijk wil ik dat de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs geborgd is. Daar
wil ik absoluut niet aan tornen, maar ik vind wel dat we
daarvoor ook van studenten iets mogen vragen. Studenten
die echt goed nadenken over hun studiekeuze lopen drie
tot vier keer zo'n laag risico om uit te vallen. Daar mag je
dus ook naar vragen, zolang het er maar niet toe leidt dat
een bepaalde groep categorisch niet meer voor hoger
onderwijs in aanmerking zou komen.
De heer Rog (CDA):
De minister lijkt het feit dat er veel uitval is in het hoger
onderwijs als argument te gebruiken om het leenstelsel
acceptabel te vinden. Dan is de drempel hoger en zullen
studenten dus langer en beter nadenken. Tegelijkertijd komt
de minister met een waaier aan maatregelen van vorige
kabinetten en van dit kabinet, die ook de hartelijke steun
hebben van het CDA. Dan gaat het om loopbaanoriëntatie,
social degree programma's, matching, eerdere inschrijving,
selectie aan de poort, en zo verder. Is het dan niet juist
verstandig om die maatregelen de kans te geven zich te
bewijzen en te voorkomen dat 11.200 studenten — volgens
het CPB-rapport — zullen afzien van een studie? Het gaat
om 7.700 hbo-studenten en 3.500 wo-studenten. Dat is door
het CPB uitgerekend. Daarbij gaan we uit van vier jaar
thuiswonend en geen ov-kaartbezuiniging, dus vermoedelijk
is het aantal nog hoger.
Minister Bussemaker:
Nee, dat klopt echt niet. De CPB-cijfers gaan over vier jaar
en dus moet je die door vieren delen. Dat zijn er dus zo'n
2.500 per jaar. Daar staat tegenover dat in het hbo alleen
al in het eerste jaar 13.000 studenten uitvallen. Ik gebruik
dat niet als argument om die 2.500 te verdonkeremanen,

11 december 2013
TK 35

35-8-34

want ik zou liever hebben dat er helemaal niemand uitviel.
Wel zeg ik dat we studenten bewuster moeten maken van
de keuze die zij doen. Dan moeten we ook de loopbaanoriëntatie bevorderen, zodat zij weten waar zij aan beginnen.
Zo kunnen ze een dag meelopen en proefstuderen en kunnen ze iemand van een hogeschool misschien al op het
mbo krijgen. Dat is allemaal heel belangrijk en dat moeten
we ook vooral blijven doen. Tegen die achtergrond is naar
mijn mening de invoering van een leenstelsel voor deze
groep ook heel goed uit te leggen. Overal waar ik kom, kan
ik dat ook heel goed aan mbo-studenten uitleggen, want
zij begrijpen heel goed dat zij er beter van worden als zij
nog een vervolgopleiding doen.
De heer Rog (CDA):
Met alle respect voor de minister en haar gesprek met een
enkele student die zij kan overtuigen, maar ik houd mij maar
even vast aan de onderzoeken die ook in opdracht van de
minister zijn gedaan. Dan kom je inderdaad op 11.200 studenten in vier jaar. Dat betekent dat het op 16.000 komt
wanneer het over de reële termijn van vijf jaar, uitwonend
en de ov-kaart gaat. Dat zijn 4.000 studenten per jaar. Ieder
jaar 4.000 studenten: is dat de collateral damage die deze
minister bereid is te accepteren?
Minister Bussemaker:
Nee, dat is absoluut geen collateral damage. Mag ik wat
andere cijfers noemen? Over de uitval in het eerste jaar heb
ik zojuist al gesproken, namelijk 15%. De uitval over meerdere jaren ligt tussen 25%-30%. Als wij daar nu eens iets
zouden kunnen doen en ervoor kunnen zorgen dat we de
studenten die bewust aan een studie beginnen ook bewust
laten kiezen. Vervolgens moeten we ervoor zorgen dat ze
niet allemaal switchen naar andere opleidingen en dat zij
dus geen andere dingen gaan doen, maar dat zij weten
waar zij aan beginnen. Volgens mij maken wij dan echt een
stap naar het voorkomen van uitval.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik wil een vraag stellen over de voorgaande discussie, want
misschien bestaat een deel van die 2.500 die volgens het
onderzoek eventueel zou uitvallen wel uit uitvallers die
anders pas na een jaar of na twee jaar afhaken. Dan is het
een heel positief effect.
Minister Bussemaker:
Dat zou heel goed kunnen. Het kan ook zijn dat het studenten zijn die nu meer de bewuste keuze maken om eerst aan
het werk te gaan en van daaruit een social degree te behalen
of een deeltijdstudie te volgen. Deze studenten slagen vaak
beter voor een opleiding dan wanneer zij direct van het
mbo doorgaan naar het hbo. Als het die groep studenten
is, vind ik het niet erg als ze niet doorstromen. Dat heb ik
ook eerder in interviews gezegd, maar ik merk dat dit naar
mijn idee niet helemaal juist geciteerd wordt. Die studenten
maken namelijk de bewuste keuze om eerst hun vakmanschap te tonen en misschien daarna nog bij te leren. Dat
past helemaal bij een lerende samenleving.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Jasper van Dijk (SP):
Dit gaat allemaal veel te gemakkelijk. De vraag was of de
minister erkent dat er jongeren zijn die zullen afzien van
een studie door het leenstelsel. Mogelijk zijn dat er zelfs
4.000 per jaar. Wat doet de minister dan? Zij begint over
andere cijfers, over uitval et cetera. De vraag is: erkent de
minister dat er jongeren zijn die door haar voorstel afzien
van een studie, omdat zij een drempel opwerpt?
Minister Bussemaker:
Dat is een te harde conclusie. Ik constateer dat er verschillende soorten onderzoeken zijn en dat in andere landen
ervaringen hiermee zijn opgedaan. Uit die ervaringen weten
wij dat er een of twee jaar lang soms wel een daling kan
zijn van het aantal studenten, maar dat zich dat vervolgens
weer corrigeert. Wij hebben verschillende onderzoeken.
Het CPB hanteert een rekenregel en komt daarmee tot 7.700
studenten in het wo en 3.000 studenten in het hbo. Dat zijn
dus iets meer dan 10.000 studenten. Dit aantal moet je door
vier delen, want dit gaat over vier jaar. Verder is er het SCPonderzoek. Daarin staat dat het voor bepaalde categorieën
studenten met een lagere sociaaleconomische status kan
betekenen dat ze er toch voor kiezen om met een goede
startpositie aan de slag te gaan in plaats van voor een vervolgstudie te kiezen. Wij hebben dus geen harde cijfers. Wij
hebben geen harde feiten, maar wij hebben wel een aantal
onderzoeken. Ik probeer een integrale benadering te zoeken
waar de Kamer zo aan hecht, zoals ik in verschillende bijdragen heb gehoord. Ik probeer een totaalbeeld te creëren.
Daarom haal ik die andere cijfers erbij en constateer ik dat
het vooralsnog niet tot zeer verontrustende conclusies leidt.
De heer Van Dijk weet ook dat de motie-Slob er ligt.
Bovendien hebben wij al lang en breed gezegd dat wij zullen
blijven monitoren en heel goed in de gaten zullen houden
of er zich ergens toch nog problemen zouden kunnen
voordoen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Er zijn heel veel verschillende onderzoeken en veel verschillende cijfers. Dat heb je altijd bij een maatregel die je in de
toekomst gaat invoeren. Dat is helder. In de onderzoeken
van de minister zelf — en daar hebben wij het nu over —
staan deze cijfers. Daar zit ook bij dat er in het mbo misschien 20% uitval zal zijn. Dat is een vijfde. Zoiets is toch
buitengewoon pijnlijk? Dat kun je toch niet wegredeneren
met het argument dat dit misschien jongeren zijn die toch
wel zouden stoppen met studeren? Die woorden probeerde
de woordvoerder van de VVD de minister net in de mond
te leggen. Dat is toch onaanvaardbaar? Dit stelsel kan dus
tot uitvallers leiden, tot mensen die afzien van een studie.
Dat vind ik erg onwenselijk.
Minister Bussemaker:
Het huidige stelsel leidt ook tot heel veel uitvallers. Alle
studenten die in het eerste jaar uitvallen, zijn ook uitvallers.
30% van de Nederlandse studenten valt op een gegeven
moment uit. 30%! Dat zijn ook uitvallers. De heer Van Dijk
maakt er een karikatuur van. Dit zijn de feiten die wij wel
hebben. Laten wij beginnen om daar werk van te maken.
Het leenstelsel zou daarbij kunnen helpen, omdat het de
studenten meer bewust maakt van waar ze aan beginnen.

11 december 2013
TK 35

35-8-35

Ik ga naar het blokje over de fasering van het leenstelsel.
Ik doe dit in samenhang met de ov-kaart en de collegegelddifferentiatie bij honours tracks. Veel leden der Kamer
hebben hier integraal bij stilgestaan. Iedereen heeft daar
opmerkingen over gemaakt. Een aantal fracties uit duidelijk
de voorkeur om het stelsel integraal te behandelen. Die
fracties geven er de voorkeur aan om de masterfase, die
wij voor 2014 willen invoeren, samen te nemen met de
bachelorfase. Dan zullen die allebei een jaar later ingevoerd
moeten worden, dus in 2015. Ik zie dat andere fracties — ik
kijk hierbij naar de woordvoerder van de SGP — meer
voelen voor de masterfase en minder voor de bachelorfase.
Bovendien heb ik gehoord dat de heer Beertema zegt:
contrecoeur ben ik wel voor de masterfase, maar wil ik geen
bachelor. Er zijn dus verschillende smaken. Laten wij het
daar maar op houden. Degenen die een integrale benadering van het bachelor- en masterleenstelsel willen, zeggen
dat dit de transparantie kan vergroten en de communicatie
over het leenstelsel kan vergemakkelijken. Dat begrijp ik.
Ik constateer dat dit ook bij anderen leeft. Ik heb namelijk
gehoord wat hierover vorige week bij een rondetafelgesprek
is gezegd. Allereerst wil ik duidelijk maken waarom ik voor
deze gefaseerde invoering heb gekozen en waarom er nu
een mastervoorstel voorligt en nog geen bachelorvoorstel.
Laat ik beginnen met de opmerking dat dit niets met tactiek
te maken heeft. Er zit geen enkele gedachte aan een salamitactiek achter, want ik wil de Kamer echt niet beetnemen.
Het heeft eigenlijk een heel praktische achtergrond.
Begin dit jaar hebben we ervoor gekozen om het leenstelsel
in de bachelor met een jaar uit te stellen, omdat het gewoon
praktisch onmogelijk bleek om het wetsvoorstel op tijd klaar
te hebben. Het kon daardoor dus niet per 1 september 2014
worden ingevoerd. Ik prijs me er verder zeer gelukkig mee
dat de Kamer heeft ingestemd met de wet Kwaliteit in verscheidenheid, maar die wet haalt wel de inschrijfdatum
naar voren, namelijk van 1 september naar 1 mei. Dat
betekent dat het wetsvoorstel nog eerder af had moeten
zijn. Het had dan allang door de Kamer behandeld moeten
zijn. Het wetsvoorstel moet echter nog geschreven worden.
We hebben er verder vaker over gesproken dat het onze
wens is dat studenten heel goed worden voorgelicht over
waaraan ze beginnen. Juist voor de nieuwe groep, de groep
die nog moet gaan studeren, is het heel belangrijk dat ze
weten wat we gaan doen. Toen we besloten om het
bachelorvoorstel met een jaar te verschuiven naar 1 september 2015, besloten we ook om aankomende bachelorstudenten de kans te geven om te profiteren van de wetswijziging die het gevolg is van de wet Kwaliteit in verscheidenheid, bijvoorbeeld het recht op een studiekeuzecheck.
Verder bood uitstel ons ook de mogelijkheid om de groep
goed voor te lichten.
Voor de masterfase hebben we dat niet gedaan. Waarom
niet? We hebben dat niet gedaan, omdat er al een wetsvoorstel lag, namelijk het voorstel van het vorige kabinet,
gesteund door VVD, CDA en PVV. Dat wetsvoorstel hoefde
ik dus niet te maken en hoefde ook niet langs de Raad van
State. Dat laatste moest natuurlijk wel, maar ik kon het veel
sneller in een nieuwe vorm langs de Raad van State sturen.
Daardoor zou ik dus ook heel snel kunnen beginnen met
de noodzakelijke investeringen. Ik weet dat er veel partijen
zijn die dit kabinet erop aanspreken dat wij tempo moeten
maken met de hervormingen en de maatregelen. We willen
namelijk allemaal dat het een beetje opschiet.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Toen we dat constateerden, dachten we dat we niet langer
hoefden te wachten met de invoering van het masterfasevoorstel. We wisten verder dat er ook partijen waren, bijvoorbeeld het CDA, die indertijd een mastervoorstel hebben
gesteund. De heer Rog zei zojuist eerlijk dat dit in coalitieonderhandelingen is besloten, maar blijkbaar staat zijn
fractie ook weer niet zo ver van dit voorstel af dat mijn
voorstel in principe niet op de steun van deze fractie zou
kunnen rekenen. Potentieel zou het voorstel dus met een
steun van een meerderheid van ruim 100 zetels door de
Kamer getrokken moeten kunnen worden.
Daar komt nog bij dat over dit voorstel uitgebreid is geadviseerd, onder andere door de Onderwijsraad. En dat advies
van de Onderwijsraad was positief over een masterfase
voor het leenstelsel. Men gaf daarbij wel aan dat goed
beargumenteerd moet worden wat er met de publieke en
private bijdragen gebeurt en welke kwaliteitsimpuls we
hiermee denken te geven. Daaruit hebben we leering
getrokken. Tegelijkertijd weten we dat studenten die een
overgang van bachelor naar master maken, niet meer de
bewuste keuze hoeven te maken tussen wel of niet studeren.
Die studeren immers al. Daardoor wordt het iets makkelijk
om een vervolgkeuze te maken. Je hebt ook iets minder
tijd nodig om ze daarover goed voor te lichten, want je kunt
ze beter vinden doordat ze al op een hbo of een universiteit
zitten.
Dat alles heeft ons op de gedachte gebracht dat we de vaart
erin zouden kunnen houden door de masterfase nu al te
doen. We kunnen die invoeren en we kunnen daar ook mee
experimenteren. Het jaar daarop zouden we dan de
bachelorfase kunnen invoeren. Maar goed, ik ben ook niet
doof. Het waren dus vooral praktische overwegingen om
het zo te doen. Ik heb gehoord wat hier gezegd is. Ik heb
ook gehoord dat er verschillen zijn. Zo ziet de SGP die
gefaseerde invoering juist wel als een belangrijk thema. Ik
hoor andere partijen zeggen: doe het nou in een keer, want
dan kunnen we het ook in een keer behandelen. Daar is
verder ook niet zo heel veel op tegen, behalve dat de middelen om te investeren in de kwaliteit van het onderwijs
dan ook pas een jaar later beschikbaar komen.
Ik ben nu bezig met het bachelorvoorstel. Dat voorstel zal
ik over enige tijd naar de Kamer sturen. Ik ben dan ook wel
blij met dit debat, want dat heeft mij geleerd op welke
hoofdpunten ik dat voorstel misschien moet aanpassen. Ik
heb er echt niet veel op tegen om een integraal voorstel te
maken. Dan verwerk ik de masterfase in het bachelorvoorstel waarmee ik nu bezig ben en neem ik daarin tegelijk een
aantal wensen van de Kamer mee, wensen die ik nu voor
het eerst luid en duidelijk heb gehoord. Dit betekent wel
dat wij het voorstel voor de masterfase ook een jaar
opschuiven. Bovendien weten wij met elkaar dat de middelen om te investeren dan ook voor de masterfase een jaar
later komen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dit is belangrijk nieuws. Als de staatssecretaris aangeeft
dat zij bereid is om ...
De voorzitter:
De minister.

11 december 2013
TK 35

35-8-36

De heer Klaver (GroenLinks):
De minister, hoe kan ik me vergissen! De minister geeft aan
dat zij bereid is om het voorstel voor de masterfase een
jaar uit te stellen en met een nieuw voorstel te komen,
samen met de bachelor. Dat is belangrijk nieuws. Mijn vraag
is wat dit betekent voor de ov-jaarkaart. Betekent dit ook
dat de minister, zoals ik in mijn bijdrage vroeg, het contract
met de NS voorlopig niet zal opzeggen, zodat echt een
integrale behandeling kan plaatshebben?
Minister Bussemaker:
Wij hebben aan de ene kant het leenstelsel en aan de andere
kant de ov-kaart. Die dienen hetzelfde doel, namelijk: minder
geld geven voor inkomens- en reisondersteuning om meer
geld vrij te spelen voor kwaliteit voor onderwijs. De ov-kaart
is wel een ander soort traject. Het is namelijk geen wetsvoorstel. Het gaat om onderhandelingen met ov-partijen.
Dat zijn er nogal wat: de spoorwegen, het streekvervoer,
het stadsvervoer en allerlei andere betrokken organisaties.
De afspraak in het regeerakkoord hierover was dat, wilden
wij een ander systeem per 1 januari 2016, het contract met
de partijen voor 1 januari aanstaande moest worden
opgezegd. Daarover hebben wij de afgelopen tijd behalve
met de ov-partijen ook met studenten en mbo-deelnemers
gesproken. Wij hebben geconstateerd dat ook dat buitengewoon complexe onderhandelingen zijn. Het gaat immers
over nogal iets. Dit is ook voor de ov-bedrijven van heel
groot belang.
Ik heb in het overleg met deze partijen, evenals hier in de
Kamer, gehoord dat er een duidelijke wens is om de studentenreisvoorziening in samenhang met de invoering van het
leenstelsel te zien. Dat snap ik, want beide treffen studenten.
Ik heb gezegd dat ik bereid ben om de master te integreren
in het bachelorvoorstel. Het zou raar zijn als ik de Kamer
nu voor een voldongen feit zou plaatsen door toch dat ovcontract op te zeggen. Daarbij komt dat die onderhandelingen ook in zichzelf ingewikkeld en complex zijn. Ik zie dat
het goed is om ze in samenhang, ook met de kwaliteitsimpuls, te bespreken. Ik zal dat contract met de ov-partijen
dus niet voor 1 januari opzeggen. Dat betekent dat het
contract direct nog een jaar langer doorloopt. Het contract
gaat namelijk per jaar. De opzegging verschuift dus van 1
januari 2014 naar 1 januari 2015. Daardoor kunnen wij in
ieder geval datgene wat wij doen met het ov betrekken bij
de behandeling van het gehele leenstelsel. Dat vind ik ook
een terechte wens van de Kamer.
Ik ben best al ver met het voorstel voor de bachelor. Ik hoop
dat ik dit in het voorjaar naar de Kamer kan sturen en dat
wij daarover dan het gesprek kunnen voeren. Ik voeg eraan
toe dat er binnen het contract nog wel mogelijkheden zijn,
zaken die nog wel voor die tijd zouden kunnen. Het traject
blijft voor een deel ook echt anders, aangezien het een
onderhandelingstraject is en geen wetgevingstraject. Er zal
wel wetgeving uit volgen, maar op een andere wijze. Over
de ins en outs zal ik nog een brief sturen, maar ik zeg de
Kamer nu dat ik het contract niet opzeg voor 1 januari.

maken. Misschien mag ik daartoe gelijk overgaan, voorzitter.
Als de minister aangeeft dat zij bereid is om voorstellen
samen te voegen en met een beter en nieuw voorstel te
komen en om uiteindelijk ook de ov-kaart daarbij te
betrekken, vraag ik me op dit moment in het debat af of wij
nu met elkaar moeten doorvergaderen. Moeten wij het
debat niet voortzetten op het moment dat er een nieuw
voorstel is? Dat zou mijn punt van orde zijn.
De voorzitter:
Oké, maar dan wil ik toch eerst de heer Van Meenen en de
heer Bisschop het woord geven.
De heer Van Meenen (D66):
Bedoelt u over het ordevoorstel, voorzitter? Ik zou namelijk
eerst nog graag mijn interruptie plaatsen, voordat we aan
de orde toekomen. Dan kan het antwoord op die interruptie
wellicht in de beoordeling worden meegenomen.
De voorzitter:
Dat is de bedoeling. U stond ook al bij de interruptiemicrofoon.
De heer Van Meenen (D66):
Ik vind het een wijs besluit van de minister. Ik ben er blij
mee en mijn partij is er blij mee. Het is, denk ik, ook het
enig mogelijke besluit om uiteindelijk wellicht tot een brede
steun in deze Kamer te komen voor een vorm van investeren in het hoger onderwijs, laat ik het eens positief noemen.
Ik wil aan hetgeen de minister heeft toegezegd nog twee
vragen toevoegen. De eerste betreft de honours tracks. Wij
komen in de integraliteit ongetwijfeld nog te spreken over
de collegegelden. Ik wil de minister vragen om ook zo
genereus te zijn om dit voorstel met een jaar uit te stellen
en het te bekijken in de totaliteit van het nieuwe voorstel.
Minister Bussemaker:
Ik was net aan dit onderwerp toe in mijn beantwoording.
Het is een ander onderdeel van de integrale benadering.
Wij zouden daar morgen met elkaar over debatteren, er
staat een debat gepland. Ik denk dat het van belang is dat
we het onderwerp van de honours tracks bij dit geheel
betrekken. Dat hebben we overigens eigenlijk al eerder
gedaan, en wel bij de collegegelddifferentiatie. Het zit in de
Wet kwaliteit in verscheidenheid. Ik heb gezegd dat ik het
pas ga activeren op het moment dat er duidelijkheid is over
het leenstelsel. Dan hebben we het over nogal wat; het
heeft betrekking op een verhoging van vijf keer het reguliere
collegegeld. Het gaat dus over nogal forse bedragen.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ook dat is zeer heuglijk nieuws. Voor mijn partij is het altijd
belangrijk geweest dat de ov-kaart blijft en dat die in ieder
geval in samenhang met het hele pakket wordt behandeld.
De minister zo horende, zou ik wel een punt van orde willen

Als u mij toestaat, voorzitter, wil ik wel uitleggen waarom
we nu dit experiment met de collegegelddifferentiatie voor
honours tracks willen uitvoeren. Er zijn door mijn voorganger afspraken gemaakt met de hogescholen en universiteiten om tot beter onderwijs te komen, de zogenaamde
prestatieafspraken. Mijn voorganger heeft daarbij toegezegd
dat er mogelijkheden komen om voor de honours tracks
het collegegeld te differentiëren. Er is dan ook een aantal
instellingen dat zegt de prestatieafspraken te willen gaan
halen door voor de honours tracks een ander collegegeld
te innen. Omdat ik, en het kabinet met mij, zeer hecht aan

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-37

de kwaliteit en de toegankelijkheid van de honours tracks
voor iedereen die er op grond van talent en ambitie voor
in aanmerking komt, heb ik gezegd dat we het dus niet
regulier gaan doen maar via een pilot, onder zeer stringente
voorwaarden. Het reguliere traject moet altijd voor iedereen
mogelijk zijn, er moet een tegemoetkoming zijn voor studenten uit lagere inkomensklassen en het moet via de
medezeggenschap. Dat zijn drie van de vier voorwaarden
bij het experiment.
De heer Van Meenen vraagt mij nu om dit experiment met
de honours tracks aan te houden. Dat kan ik doen, maar
alleen als ik de instellingen een andere oplossing kan bieden. De heer Duisenberg had het hier al over. Hij vroeg zich
af welke instellingen het betreft. Die instellingen wil ik wel
houden aan hun prestatieafspraken. Als de Kamer dat wil,
kan ik het verzoek tot een experiment met de honours tracks
aanhouden. Dan stuur ik het dus niet naar de Raad van
State zolang ik met de Kamer in gesprek ben over het
sociaal leenstelsel. Dan doe ik dus eigenlijk hetzelfde als ik
wat ik al heb toegezegd betreffende de algemene collegegelddifferentiatie. Voordat ik deze toezegging kon doen,
heb ik wel even contact opgenomen met de VSNU, want ik
wilde weten hoeveel universiteiten die honours tracks
hanteren. Dat blijken er twee te zijn, de universiteiten te
Utrecht en Maastricht. Maastricht heeft zelfs al gezegd toch
niet per 1 september 2014 de honours tracks te willen
invoeren. Zij hebben zich recent bedacht en gaan naar een
invoering per 2015. Maastricht heeft ook gezegd de ambities
uit de prestatieafspraken ten aanzien van de studenten in
de honours tracks onverminderd voort te zullen zetten.
Mochten instellingen door het aanhouden van het experiment in de problemen komen met het realiseren van hun
ambities, hebben we afgesproken dat de instellingen op
het moment van de midterm review, dat is in 2014, aan
kunnen geven welke randvoorwaarden van invloed zijn op
de realisatie van hun prestatieafspraken.
Ik zeg hier wel iets bij. Mocht er geen leenstelsel komen,
dan zal de druk vanuit de universiteiten om tot collegegelddifferentiatie over te gaan heel scherp vergroot worden. Dit
geldt zowel voor de honours tracks, waar het gaat om
tweemaal het reguliere collegegeld, als voor het algemene
collegegeld, waar het gaat om een verhoging tot vijf keer
het reguliere collegegeld, wat we eerder besproken hebben
bij de Wet kwaliteit in verscheidenheid. De universiteiten
zullen namelijk zeggen dat zij anders de investering in het
onderwijs niet kunnen waarmaken. Daarmee komen wij
weer terug bij het beginpunt: hoe zorgen wij ervoor dat wij
middelen hebben om echt tot kwaliteitsverbetering te
komen?
De heer Van Meenen (D66):
Mag ik dit beschouwen als een lang, maar bevredigend
antwoord op mijn verzoek om de honours tracks mee te
nemen in die integrale afweging? En komt er dus uitstel?
Dat brengt mij op een ordevoorstel om ook het debat voor
morgen via de daartoe geëigende procedure te cancellen.

De voorzitter:
Dat kan kort, denk ik.
Minister Bussemaker:
Absoluut. Het antwoord is namelijk dat wij dat vanzelfsprekend doen.
De heer Bisschop (SGP):
Ik dank de minister voor de opening die zij biedt. Als wij
het beperken tot bijvoorbeeld de ov-jaarkaart of de discussie
over het leenstelsel, blijven wij over de financiële kant praten. In mijn bijdrage in eerste termijn heb ik proberen aan
te geven dat wij terug moeten gaan naar de basis en als
vertrekpunt onder andere het rapport van de commissieVeerman moeten nemen. Daarin staan tien punten die
aangeven wat er zou moeten gebeuren. Aan al die punten
kun je een prijskaartje verbinden. Dit gaat bijvoorbeeld over
een dubbele tarifering voor honours tracks, de tweede studie die peperduur wordt en een andere financiering, bijvoorbeeld met de gelden die je vrijspeelt door het leenstelsel.
Dan pas krijg je een integraal overzicht. Mijn pleidooi is om
dat als vertrekpunt te nemen. Wat moet er gebeuren, wat
kost het en welke keuzes hebben wij gemaakt? Zijn wij
bereid om die keuzes eventueel te heroverwegen? Dan heb
je een traject waarin je alle betrokkenen kunt meenemen,
zowel de politieke dimensie als het veld als de studenten.
Laat het dan maar een jaartje langer duren; daarvan ligt
uiteindelijk niemand wakker. Dan heb je wel een toekomstbestendige aanpak en kunnen wij de eerstvolgende 25 jaar
— bij leven en welzijn, zoals mijn moeder er altijd bij zegt
— vooruit.
De voorzitter:
U dacht: laat ik er een tweede termijn van maken.
De heer Bisschop (SGP):
Dank voor uw milde houding, voorzitter.
Minister Bussemaker:
Ik ben het met de heer Bisschop eens. Daarom heb ik in
mijn betoog ook veel woorden gewijd aan de prestatieafspraken. Dat was de eerste stap. De tweede stap is kwaliteit
in verscheidenheid. Wij willen op veel punten binnen de
huidige financiële structuur tot verbetering komen. De derde
stap is dat er ook andere financieringsvormen komen, die
in zichzelf een prikkel tot verbetering kunnen zijn, maar ook
meer geld opleveren om structureel te kunnen investeren.
Wij stellen alles uiteindelijk één jaar uit ten opzichte van
het regeerakkoord, maar komen daarmee wel tot een beter
gedragen voorstel. Dat kan mede doordat wij een deel heel
goed hebben binnengehaald. Ik denk bijvoorbeeld aan de
vervroegde inschrijving.

Ik heb een tweede vraag. Wij zijn vandaag een hoop wijzer
geworden van elkaar. Wij gaan nu een nieuwe zoektocht
in. Mijn suggestie in eerste termijn was om daar ook de
studentenorganisaties bij te betrekken. Ik zou daarop graag
de reactie van de minister horen.

Ik relativeer dit ook maar, want ik heb nog eens teruggekeken naar het verleden. Toenmalig minister van Onderwijs
Arie Pais stuurde in 1980 het wetsvoorstel over de studiefinanciering naar de Kamer. Uiteindelijk kwam dat stelsel er
in 1986 onder minister Deetman. Zij hebben er zes jaar over
gedaan. Ik hoop dat wij het in wat kortere tijd kunnen doen,
maar als wij het met iets meer uitstel zorgvuldiger en met

Tweede Kamer

11 december 2013
TK 35

Sociaal Leenstelsel

35-8-38

een breder politiek en maatschappelijk draagvlak kunnen
doen, doe ik dat graag.
De heer Bisschop (SGP):
Om de anekdote af te ronden: de invoering van de studiefinanciering in 1986 ging uiteraard gepaard met passend
protest van studenten.
Minister Bussemaker:
Dat zouden we bijna vergeten.
De heer Duisenberg (VVD):
Het punt van de collegegelddifferentiatie ligt mij zwaar op
de maag. Ik begrijp dat een aantal mensen hier glimlachend
rondlopen. Dat zijn de partijen van de status quo. Ik kijk
bijvoorbeeld naar de mensen hier aan mijn rechterzijde. Er
zitten er ook een paar op de tribune. Ik vind het jammer,
want veel partijen doen inderdaad de oproep om tempo te
maken met hervormingen en stappen te zetten. Collegegelddifferentiatie is weer zo'n voorbeeld waarbij wij ambities
hadden die toch weer zijn uitgesteld. Eerst is het afgezwakt:
het zou in de wet komen, toen werd het een experiment en
vervolgens kon er twee keer collegegeld gevraagd worden.
Ik kom op mijn vraag. In het schriftelijk overleg heb ik eerder
al om de bevestiging gevraagd dat in ieder geval de prestatieafspraken niet in gevaar zouden komen. Dat is toen
bevestigd en de minister bevestigt het nu weer. Ik vind het
wederom jammer dat het niet gebeurt, want het had een
zeer behapbaar experiment kunnen zijn. Kan de minister in
een brief aan de Kamer bevestigen dat de prestatieafspraken
niet in gevaar komen door, wederom, deze verandering?
Minister Bussemaker:
Ik constateer dat er bij de universiteiten ook veranderingen
plaatsvinden. De universiteit die eerder zei er snel mee te
beginnen, zegt nu wat te vertragen omdat men binnen de
universiteit ook hecht aan een goed en zorgvuldig proces.
Ik heb met de instellingen, zowel de universiteiten als de
hogescholen, afgesproken dat ze bij de midterm review in
2014 gebruik kunnen maken van de mogelijkheid om aan
te geven in hoeverre veranderende financiële en juridische
randvoorwaarden van invloed zijn op de realisatie van de
prestatieafspraken. Dat lijkt me ook het moment om dat te
doen, want het kan per instelling verschillend zijn en het
heeft ook betrekking op andere afspraken die we hier hebben gemaakt. Vooralsnog zeg ik de Kamer toe dat het niet
op grote schaal tot het ter discussie stellen van de prestatieafspraken leidt. Ik herhaal verder dat de VSNU mij recent
heeft bevestigd dat de instellingen zich gecommitteerd
voelen aan de prestatieafspraken. Ook de twee instellingen
die met de differentiatie van collegegeld voor de honours
tracks wilden werken, hebben bevestigd dat ze hun ambities
uit de prestatieafspraken ten aanzien van de studenten in
de honours tracks, onverminderd voortzetten. Duidelijker
kan ik bijna niet zijn.
De heer Duisenberg (VVD):
Bij dezen ligt dat vast, maar inderdaad niet op grote schaal.
Het gaat erom dat afspraak afspraak is, dat we ons hieraan
houden en dat we dit in volledigheid proberen uit te voeren.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Minister Bussemaker:
Ik zeg er wel bij dat de druk van universiteiten en hogescholen, maar vooral van universiteiten, zal worden verhoogd.
Zij willen aan de slag en hebben daarvoor ook middelen
nodig. Gezien het feit dat ook zij zien wat voor discussies
hier plaatsvinden, dat het van belang is het integraal te
benaderen en dat zij zelf ook heel veel werk hebben met
alles wat ze moeten doen in het kader van prestatieafspraken en kwaliteit in verscheidenheid, denk ik, alles overziend,
dat dit nu verantwoord is, maar dat het daarmee nog niet
van de baan is.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik zal eerlijk zijn. Ik had vanmiddag al een beetje verwacht
dat deze wet van tafel zou gaan. Het feit dat daarnaast de
bezuiniging met betrekking tot de ov-kaart wordt uitgesteld,
evenals de differentiatie van het collegegeld voor topstudies, maakt dat mijn dag kan niet meer kapot kan. Ik zou
zeggen: chapeau, minister, ga zo door! Volgend jaar staan
we hier weer en stellen we het weer uit, totdat we definitief
besluiten tot afstel. Het is alleen een beetje zuur voor één
iemand, de heer Duisenberg.
De voorzitter:
Mijnheer Van Dijk, niet pesten.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik bied hem een borrel aan en die betaal ik.
De voorzitter:
Dit was dus geen vraag van de heer Van Dijk, maar een
statement.
De heer Rog (CDA):
Ik wil drie dingen zeggen. Ik begin met twee teleurstellingen
en ik eindig positief. Ik vind het buitengewoon jammer dat
de overheid andermaal rondom de prestatieafspraken en
de honours tracks geen betrouwbare partner is geweest
voor de universiteiten. We hebben afspraken gemaakt en
komen daar nu op terug. Ik vind dat jammer. Vanuit politiek
oogpunt begrijp ik de wens om partijen, die niets liever
willen dan het leenstelsel invoeren, de ruimte te geven om
langer met de minister over de voorwaarden te praten,
maar naar de universiteiten toe vind ik het onverstandig.
Mijn fractie stemt daar dan ook niet mee in. Dat is één.
Voorzitter. Het tweede punt dat ik wil maken en dat ik, met
uw welnemen, hier toch even gezegd wil hebben, is dat ik
het een rare gang van zaken vind dat we hier luisteren naar
een minister en ondertussen op internet, op Twitter en in
de media al zien wat de minister ons twintig minuten later
vertelt. Ik wil dat hier gezegd hebben, omdat ik vind dat het
debat hier, met de Kamer, hoort plaats te vinden.
Mijn derde punt is dat ik de minister een compliment wil
maken voor het feit dat zij nu wel heeft geluisterd, na een
jaar proberen om het leenstelsel door te zetten. Mijn dank
daarvoor. Ik vind het verstandig. Het is ook goed om dit nu
integraal te behandelen. Ik juich dat toe en wens de minister
verder veel succes. Ik ben hiermee ingegaan op het ordevoorstel van de collega.

11 december 2013
TK 35

35-8-39

De voorzitter:
Goed. Ik ben het met iedereen eens die zegt dat het debat
hier hoort plaats te vinden in plaats van dat wij het nieuws
via de media moeten vernemen, mocht dat het geval zijn.
Misschien kan de minister dat toelichten.
Minister Bussemaker:
Laat ik er dan direct op reageren. Ik vind ook dat het debat
hier moet plaatsvinden. Ik zeg uit de grond van mijn hart
dat het niet van mij komt en ook niet van mijn departement.
Ik heb niet voor niets zo uitgekeken naar dit debat. Ik heb
niet voor niets gezegd dat wij niet moeten willen dat wij
het debat alleen via de media en in de achterkamertjes
voeren. Ik ben ook veel wijzer geworden van dit debat, want
het is voor het eerst dat verschillende fracties luid en duidelijk hun positie hebben bepaald. Dat betekent dat wij met
elkaar, ik voorop, kunnen bekijken hoe wij verder kunnen
en hoe wij in de toekomst die betrouwbare partner kunnen
zijn. Daarom zei ik net dat het wel wordt uitgesteld, maar
dat het daarmee nog niet van de baan is. Het is wel een
onderdeel van de afspraken. Ik prijs mij er gelukkig mee
dat wij verstandige instellingen hebben die zeggen: ook al
zien wij dat het zo loopt, wij voelen ons wel gebonden aan
de prestatieafspraken, ook voor de honours tracks.
De voorzitter:
Ik kijk even rond, niet uitnodigend. Als er geen behoefte is
om te interrumperen, moet u dat vooral niet doen. Er zijn
twee ordevoorstellen gedaan.
De heer Van Dam (PvdA):
Voorzitter. Wij hebben een soort rondje dat leidt tot inhoudelijke conclusies en een reactie op het ordevoorstel. Ik ben
het met de minister eens dat het goed is dat wij dit debat
hebben gehad. Soms heb je een debat nodig om ook in de
Kamer te kunnen vaststellen wat iedereen wel vermoedde.
Wij hadden wellicht voorafgaand aan het debat mogen
rekenen op de consistentie van het CDA of de PVV. Dat was
geen grapje. Het leidde er in het debat helaas toch toe dat
men nu niet meer voor de voorstellen is waar men anderhalf
jaar geleden nog voor was. Dat hebben wij in dit debat
kunnen vaststellen.
Wij hebben ook kunnen vaststellen dat in elk geval vier
fracties in de Kamer constructief verder willen kijken naar
het sociaal leenstelsel voor zowel de bachelorfase als de
masterfase. Mijn fractie heeft met instemming kennisgenomen van de voorstellen die de minister over het leenstelsel
heeft gedaan: uitstel met een jaar, het integraal maken van
het totale voorstel met de ov-kaart. Dat betekent dat het
ordevoorstel van de heer Klaver ook een heel logisch
ordevoorstel is.

conclusies getrokken die je normaal in een tweede termijn
trekt. Prima, wij doen het gewoon op deze manier.
Laat ik vooropstellen dat ik blij ben dat dit plan nu wordt
uitgesteld. Wat mij betreft, wordt het ook afstel. Daar zit
geen woord Spaans bij. Ik hecht er wel aan om op een later
moment nog te spreken over de ov-kaart, het honours
programme en alle afspraken die daarover zijn gemaakt.
Dat zullen wij ongetwijfeld doen op het moment dat het
wetsvoorstel er ligt.
Ik betreur het wel dat de studenten weer de klos zijn. Dat
zagen wij misschien al aankomen, maar het wetsvoorstel
is hier gewoon ter bespreking voorgelegd. Studenten weten
nu weer een jaar niet waar zij aan toe zijn. Die onzekerheid
duurt al ongeveer drie jaar. Ik hoor graag hoe de minister
daaraan een draai gaat geven, ook met het voorstel om dit
weer een jaar uit te stellen. Hoe gaat zij al die studenten
bereiken die nu echt niet meer weten waar zij aan toe zijn,
maar straks wel een studiekeuze moeten maken en graag
weten waar zij aan toe zijn?
Minister Bussemaker:
Laten wij het probleem niet groter maken dan het is.
Waarom zijn wij begonnen met de masterstudenten? Het
wetsvoorstel was hier al een keer aan de orde geweest en
het kon snel. Bovendien studeren die studenten al en zijn
ze redelijk makkelijk te vinden. Je kunt pas aan een master
beginnen als je je bachelor hebt afgerond. Dat is echt anders
dan wanneer studenten nog helemaal moeten beginnen.
Dan heb je veel meer voorlichting nodig. Ik begrijp dat het
vervelend voor hen is, maar het is ruim een halfjaar voordat
zij echt moeten beginnen aan die master. Ik denk dan ook
dat zij vooral opgelucht zullen zijn. Nu ik een aantal dingen
opschuif, kunnen wij die integraal behandelen. Daarbij
moeten wij met elkaar zorgen voor duidelijkheid voor zowel
studenten als andere partijen, bijvoorbeeld de instellingen
in het hoger onderwijs zelf, zo zeg ik ook tegen de Kamer.
De voorzitter:
Wij moeten inventariseren wie voor het ordevoorstel is,
tenzij de heer Klein nog een andere vraag heeft.
De heer Klein (50PLUS):
Wij zijn toch een rondje aan het doen, voorzitter?
De voorzitter:
Wat zegt u?
De heer Klein (50PLUS):
U bent een rondje aan het doen, dus u hebt al een inventarisatie.

De voorzitter:
Daarover wilde ik iedereen het woord geven.
De voorzitter:
Ja, dat is prima. Het is goed.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik wil reageren op het ordevoorstel en ook een
samenvattende reactie geven. Het wordt een wat wonderlijk
debat. Juist in de termijn van de minister worden nu allerlei

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Klein (50PLUS):
De minister heeft in haar beantwoording heel wijs gehandeld. Dat spreekt 50PLUS natuurlijk aan. Het uitstel is heel

11 december 2013
TK 35

35-8-40

verstandig. Studenten kunnen blij zijn dat ze niet de klos
zijn, want het gaat alleen maar om de masterfase. Voor de
mensen die nu in de bachelor zitten en volgend jaar naar
de master gaan, is het juist heel positief. De beginfase van
het verhaal van de minister is heel belangrijk. Dat zal ik
straks nog eens goed bekijken in de Handelingen. Daarin
heeft zij het over de vraag hoe je omgaat met studenten en
de toegang tot het onderwijs. Die discussie kan nog verder
worden gevoerd. Daarmee kunnen wij ervoor zorgen dat
er andere mogelijkheden komen en dat uitstel niet leidt tot
afstel, maar tot een verandering, een betere toegankelijkheid
tot het onderwijs.
De voorzitter:
De minister.
De heer Klein (50PLUS):
Dus geven wij steun aan het voorstel van de heer Klaver.
De voorzitter:
Dat begrijp ik.
Minister Bussemaker:
Dank. Mag ik daar zelf ook nog enkele woorden over zeggen?
De voorzitter:
Ja.
Minister Bussemaker:
Ik wil nog even samenvattend aangeven wat ik van plan
ben te doen, hoe het proces verder loopt en hoe ik misschien aan een en ander tegemoet kan komen, want ik heb
nog een heleboel vragen niet beantwoord. Het betekent dat
ik verzoek het voorliggende wetsvoorstel ter invoering van
een masterleenstelsel en enkele vereenvoudigingen aan te
houden. Ik zal de Kamer dit voorjaar een nieuw voorstel
sturen, namelijk een geïntegreerd voorstel waarin ik de
masterfase integreer in het wetsvoorstel over de bachelorfase waar ik nu aan werk. Dat wordt dus een integraal
bachelor-mastervoorstel. Daarin worden ook vereenvoudigingen opgenomen, maar gehoord wat de Kamer daarover
heeft gezegd, zullen die worden ingevoerd per 1 januari
2016 in plaats van 1 januari 2015. In de systematiek verschuift dat ook. Een aantal dingen die hier ook gezegd zijn,
zal ik bij de integrale verwerking daarvan meenemen.
Het huidige contract met de ov-bedrijven zal nog een jaar
langer van kracht blijven: tot 1 januari 2015 in plaats van 1
januari 2014. Dat betekent wel dat ik het leenstelsel en de
ov-trajecten in samenhang bezie. Daarbij blijft het ov-traject
een apart onderhandelingstraject, maar na die onderhandelingen wordt het een apart wetstraject. Dat betekent in ieder
geval dat het kabinet, voordat wij het leenstelsel integraal
met elkaar hebben besproken, geen besluit neemt dat de
Kamer voor een voldongen feit stelt.
Die honours tracks zijn geregeld per AMvB. Die zal ik dan
dus niet tekenen, want dan zou die in werking treden.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

Ik heb veel wensen gehoord. Ik zal bekijken wat ik daarvan
in het nieuwe voorstel kan verwerken, maar veel van die
wensen kosten geld. Dat kan, maar dat gaat dan af van de
middelen om te investeren in de kwaliteit van het onderwijs.
Die afweging moeten wij de komende tijd dan blijven
maken. Dat neemt niet weg dat ik hoop dat wij ook bij het
volgende traject de verschuiving van publieke naar private
financiering kunnen creëren, omdat wij daarmee een kwaliteitsverbetering en een ander evenwicht kunnen krijgen.
Ik hecht aan een maatschappelijke basis en aan steun, het
liefst in beide Kamers. Ik streef naar een brede meerderheid,
ook in de Tweede Kamer. Ik vind het zeer de moeite waard
om het te proberen en stel het dus graag uit, want het
alternatief is niets doen, de status quo behouden, alles bij
het oude laten en dus niet werken aan een kwaliteitsverbetering. Misschien helemaal tot slot. De thema's waarop ik
dan terugkom, zijn de samenvoegingwetsvoorstellen
bachelor-master met daarin ook de meerjarige master, de
aflossingsvoorwaarden, de voorstellen van onder anderen
Bas Jacobs die hier zijn genoemd, de toegankelijkheid
aanvullende beurs, de doorstroom mbo-hbo, waarover ik
al veel heb gezegd, de honours tracks — maar dat stellen
we uit — de weigerachtige en onvindbare ouders waarover
door vele sprekers ook is gesproken, de voorlichting en de
ov-kaart.
Omdat er ook nog veel technische vragen zijn, vind ik het
belangrijk om de vragen op een of andere manier te
beantwoorden. Ik ben graag bereid om dat nu nog te doen,
maar ik kan dat ook schriftelijk doen. Willen wij het hier niet
bij laten en willen wij kijken hoe wij integraal tot een ander,
beter en breder gesteund voorstel kunnen komen, dan is
het wel van belang, die informatie met elkaar te wisselen.
Wat kosten bijvoorbeeld bepaalde dingen? Wat zijn de vooren nadelen van het breder maken van de terugbetalingstermijn, van het flexibiliseren van de rente of van het vaststellen van de rente? Alles kan, maar alles heeft voor- en
nadelen.
De voorzitter:
Ik kijk even rond, met name in verband met de laatste
opmerking van de minister om de resterende vragen
schriftelijk af te handelen of ze vanavond hier te behandelen.
Minister Bussemaker:
Als ik de vragen schriftelijk afhandel, wordt het wel medio
januari, want dan wil ik de antwoorden netjes en zorgvuldig
op een rijtje zetten.
De voorzitter:
Ik concludeer dat het schriftelijk kan worden afgehandeld.
Heeft nog iemand een procedurele opmerking?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik heb een vraag over wat de minister net zei. De minister
doet een nieuw voorstel. Ik ben het overigens eens met
mevrouw Schouten, die zei dat de onzekerheid blijft
bestaan. Klopt het dat de minister zei dat ze aan een nieuw
wetsvoorstel gaat werken, een leenstelsel voor de bachelors
en de masters, en wat is dan het beoogde jaar van inwerkingtreding?

11 december 2013
TK 35

35-8-41

Minister Bussemaker:
Dat klopt. De inwerkingtreding zal 1 september 2015 zijn,
want dat is nu al de beoogde inwerkingtreding voor de
bachelor. Wij gaan de master die wij een jaar eerder zouden
invoeren, alleen een jaar later laten invoeren; dus allebei
per 1 september 2015.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik dacht dat ik de minister 2016 hoorde noemen.
Minister Bussemaker:
Dan heb ik het verkeerd gezegd, want het is 1 september
2015.
De heer Bisschop (SGP):
Dat is een stap vooruit, maar ik denk dat het verstandig is,
dan te redeneren vanuit de behoeften die er zijn. Als de
minister schriftelijk aangeeft wat een en ander kost, kan dit
ook worden gedaan met de ambities die er zijn. Daaruit
volgen dan logisch de opbrengsten van een leenstelsel.
Redenerend vanuit de aanbevelingen uit het rapport van
de commissie-Veerman kom je bij het wetsvoorstel uit. Ik
wil de minister in overweging geven, in het voortraject dit
ook nadrukkelijk te doen.
Minister Bussemaker:
Begrijp ik de heer Bisschop goed dat hij zegt: uitgaan van
het rapport-Veerman, de aanbevelingen aflopen en bekijken
welke zaken geld kosten, waar geld vandaan kan worden
gehaald en hoe deze onderdelen zich tot elkaar verhouden?
De heer Bisschop (SGP):
Ja, zo zou je het goed kunnen samenvatten. Ik realiseer me
dat sommige dingen al in werking zijn gezet en al het nodige
opbrengen. Dat is prima en dat kunnen wij daarin meenemen. Om ook iedereen optimaal in het proces mee te
nemen, helpt het volgens mij om te laten zien welke
bedragen benodigd zijn om die ambities te verwezenlijken.
Vervolgens krijg je het verhaal en zo komen wij aan dat
geld.
Minister Bussemaker:
Daarom heb ik ook een aantal ambities genoemd, inclusief
de kosten. Dat telt best hard op. Je bent zo bij 800 miljoen.
Alles wat je daarna weer wilt verzachten met weigerachtige
ouders, verhoging van de aanvullende beurs, rentepercentages en dergelijke kan allemaal, maar gaat wel weer af van
die 800 miljoen. Ik wil de Kamer hierin meenemen de
komende tijd en ik hecht er dan ook aan om die technische
vragen wel te beantwoorden. Anders staan wij straks weer
ergens en krijgen wij het niet voor elkaar om in een debat
al die ingewikkelde technische kwesties te bespreken.
De voorzitter:
Ik wil eigenlijk gaan afronden. Elke vraag roept weer een
nieuwe vraag op.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

De heer Bisschop (SGP):
Ik wilde de minister eigenlijk een complimentje maken voor
deze benadering.
De voorzitter:
Dat mag altijd.
De heer Bisschop (SGP):
Ik zal dat zo breed mogelijk doen. Dat biedt de beste kansen,
denk ik.
De voorzitter:
Ook een compliment, mijnheer Duisenberg?
De heer Duisenberg (VVD):
Dat is een goede vraag. Nee, dat zeker niet. Ik wil even op
het ordevoorstel reageren. Dat zou iedereen immers doen.
Ik ben teleurgesteld. Het moge duidelijk zijn dat de VVD dit
wetsvoorstel graag had doorgevoerd, nu al, en wel om twee
redenen. De minister gaf ze al aan. De eerste reden is dat
je dan snel kunt investeren en hervormen. Nu worden de
investeringen vertraagd. In mijn inbreng heb ik aangegeven
dat de Kamer voor een deel ook debet is aan die vertragingen. Dit is weer zo'n voorbeeld. De tweede reden om het
snel te doen gaf de minister zelf al en ik ben het met haar
eens. Met die masterfase had je namelijk een heel goede,
vroege implementatie gehad, vooruitlopend op de bachelor,
waar weer heel andere haken en ogen aan zitten. Ik ben
dus teleurgesteld, maar ik tel ook mijn zegeningen. Ik
hoorde toch veel steun voor het leenstelsel. Ik wens de
minister veel succes toe bij het omzetten van deze steun in
een succesvol wetsvoorstel in het voorjaar.
De voorzitter:
Dank u wel. Er lag nog een voorstel van de heer Van Meenen over een algemeen overleg dat morgen zou plaatsvinden. Dat zou geannuleerd worden in verband met dit debat.
Begrijp ik u goed, mijnheer Van Meenen? Als u dit even
toelicht, kijk ik vervolgens rond of er meerderheid voor dit
voorstel is. De commissiegriffier steurt dan een e-mail rond
om dit af te handelen.
De heer Van Meenen (D66):
Dat klopt. Dat gaat over het debat over de collegegelddifferentiatie voor excellente opleidingen.
De voorzitter:
Het voorstel is om het AO morgen niet door te laten gaan.
Is iedereen het daarmee eens?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik vind dat op zich prima, maar krijgen wij dan wel een brief
over het vervolg? Wordt het uitgesteld? Ik krijg het voorstel
graag op papier.

11 december 2013
TK 35

35-8-42

Minister Bussemaker:
Daar kan ik heel simpel over zijn. Het is een AMvB. Die
treedt pas in werking als ik hem teken. Dan gaat hij naar de
Raad van State. Ik zeg de Kamer nu toe dat ik de AMvB niet
naar de Raad van State stuur. Voorlopig zal er dus niets
gebeuren.
De voorzitter:
Het algemeen overleg gaat morgen dus niet door. De griffier
zal dat alsnog via de mail, via de commissie, kortsluiten
met misschien nog andere woordvoerders, die hier vandaag
niet waren.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Hiermee zijn we gekomen aan het einde van dit debat. Ik
dank iedereen die dit debat op de publieke tribune of via
internet heeft gevolgd. Ik dank de minister hartelijk voor
haar aanwezigheid en voor haar bereidheid om de eerste
termijn van de Kamer uitvoerig te beantwoorden.

Tweede Kamer

Sociaal Leenstelsel

11 december 2013
TK 35

35-8-43