8
Begroting Buitenlandse Zaken
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2017 ( 34550-V ).
De voorzitter:
Ik geef de minister het woord.
De algemene beraadslaging wordt hervat.

Minister Koenders:
Voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor hun inbreng in
tweede termijn. Ik zal het echt kort houden, ook op uw verzoek. Ik heb, ondanks verschillen van mening, die er op
allerlei elementen van het buitenlands beleid bestaan, toch
ook het gevoel gekregen dat er een gelijksoortige balans is
in het vinden van realisme en moralisme, zoals het wel
genoemd wordt, een waardengebonden buitenlands beleid
maar zonder naïviteit, ons realiserend dat de geopolitieke
vakantie echt voorbij is. Ik heb het gevoel dat wij daar een
goed debat over gevoerd hebben.
Ik zou in het bijzonder u willen bedanken, mijnheer Van
Bommel, omdat dit voor u het laatste debat is. Wij hebben
een mooie kans gehad om jaren samen te werken als
Kamerleden. Ik zou u ook namens de regering willen
bedanken voor uw grote inzet op het terrein van het buitenlands beleid en voor de inhoud van uw bijdragen aan de
debatten. Die was altijd van grote kwaliteit. Ik dank u daarvoor. Ongetwijfeld is dat een gedeelde visie. U zult worden
gemist, maar ik ben ervan overtuigd dat u uw grote ervaring
weer elders in de samenleving kunt gebruiken.
Dan kom ik gelijk op het eerste punt: een vraag van de heer
Van Bommel. Gelukkig kan ik daar positief op ingaan. Die
betreft de rol van parlementariërs, met name die van de
HDP in Turkse gevangenissen. Het siert de heer Van Bommel dat hij te allen tijde voor hen is opgekomen, net als
vele Kamerleden. Wij hebben enorme zorgen over de aanhoudingen van dertien HDP-parlementariërs. Het opheffen
van de immuniteit is reden tot grote zorg. Dat hebben wij
ook naar voren gebracht samen met de Hoge Vertegenwoordiger. Op het ogenblik zijn wij actief via verklaringen en
voelen wij de noodzaak om daar eensgezindheid in te
houden. Ook is de ambassade er nauw bij betrokken om
een signaal af te geven. Wij zetten ons nu ook in om die
processen te monitoren. Dat geldt overigens ook voor
journalisten en mensenrechtenactivisten, uiteraard op basis
van de principes van goede rechtsgang, democratie, proportionaliteit en mensenrechten.
Er is ook een belangrijke rol voor de Raad van Europa bij
die detenties. Daar kom ik zo nog even op terug naar aanleiding van een motie van de heer Van Bommel. Ik kan nu
al zeggen, ook in de richting van de heer Knops, dat de
publicatie van de rapporten van het antifolteringscomité
uitermate belangrijk zijn. Daar zullen wij ons fors voor
inzetten.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Zaken

De heer Van Bommel vroeg of de regering een internationaal verbod op kernwapens steunt. Laat er geen misverstand over bestaan: Nederland zal inhoudelijk deelnemen
aan de besprekingen over het verdrag voor het verbod op
nucleaire wapens. Dat hebben wij hier toegezegd. Dat is
ook in die motie gevraagd. Daarmee geven wij ook uitvoering aan de motie-Sjoerdsma. Wij zullen ons inzetten voor
een verifieerbaar kernwapenverbod. Wij tekenen niet blind.
Wij doen mee aan die onderhandelingen. De kans op succes
is het grootst als je er ook voor zorgt dat kernwapenbezittende staten meedoen. Dat gaan wij ook proberen. Ik vind
het belangrijk dat wij refereren aan artikel 6 van het nonproliferatieverdrag. De exacte modaliteit waarmee Nederland in maart 2017 — dan begint het — aan zulke onderhandelingen zal deelnemen, evenals de voorwaarden voor
acceptatie van een eindresultaat zijn nog onderwerp van
beraad. Misschien maakt de heer Van Bommel nog net mee
dat wij hem daarover kunnen inlichten.
Er is een vraag gesteld over de financiering van een Deense
moskee door de ambassade van Qatar. Deze thematiek is
herkenbaar voor het kabinet. We hebben daar eerder over
gesproken. De ambassade van Qatar in Den Haag is ook
verantwoordelijk voor Denemarken. Deze kwestie speelt in
die capaciteit en is primair een kwestie tussen Denemarken
en Qatar. De Deense collega's hebben laten weten dat er
geen strafrechtelijke onderzoeken lopen tegen deze moskee.
De ophef over deze moskee is gericht tegen anti-integratief
gedrag. Iets vergelijkbaars is eerder in Nederland gezegd.
We kennen dit gedrag ook in Nederland. De Kamer ontvangt
hierover een brief. Ik moet mijzelf corrigeren, want ik dacht
dat die brief vandaag al gestuurd was, maar die wordt
morgen of uiterlijk maandag verstuurd. Daarin zal nadere
informatie staan.
Een aantal leden hebben vragen gesteld waarmee ze verder
uitweiden over de discussie die we in de eerste termijn
hebben gevoerd over de rol van Turkije en het Ottomaanse
aspect. Volgens mij heb ik die vragen reeds beantwoord.
Dat geldt ook voor de vragen over de noodzaak van een
verscherpte samenwerking tussen de Europese inlichtingendiensten. Ik heb naast de informatie die reeds in de schriftelijke beantwoording naar voren is gebracht geen additionele informatie ten aanzien van de individuele gevallen, zo
zeg ik tegen de heer Sjoerdsma.
Ik zal nu de verschillende moties en amendementen
behandelen. Ik neem aan dat het verzoek uit de motie-Van
Bommel op stuk nr. 19 ook gericht is aan de Kamer zelf. De
Kamer kan immers zelf de Adviesraad Internationale
Vraagstukken om advies vragen. Ik laat het oordeel aan de
Kamer. Zo hoort het denk ik ook.
In zijn motie op stuk nr. 20 verzoekt de heer Van Bommel
de onderhandelingen over de toetreding van Turkije tot de
EU op te schorten. Ik ontraad die motie. Er staan een aantal
belangrijke punten in, maar ik heb vanochtend al aangegeven dat wij op een aantal punten zeer actief bezig zijn om
een aantal kanalen open te houden. Wij vinden het nog net
te vroeg om tot definitieve of zelfs opschortende conclusies
te komen. Ik gaf al aan dat ik gesprekken heb gevoerd met
Jagland en dat de Venetië Commissie vandaag vertrekt.
We zijn daarnaast bezig met decreten samen met de Raad
van Europa en de minister van Justitie. Er zijn tevens tussenmaatregelen mogelijk, zoals associatieraden, om het
direct met Turkije op te nemen. Wat betreft het CPT: ik vind
het belangrijk dat daar een publiek oordeel over geleverd

24 november 2016
TK 27

27-8-1

wordt. Ik zal het oordeel over die motie straks aan de Kamer
laten. Ik verwijs ook naar de vele verzoeken van de oppositie
in Turkije om dit nog niet te doen. Ik noemde reeds de krant
Cumhuriyet en een aantal mensen die vanmorgen in de
media zijn geweest. We hanteren een harde lijn — laat daar
geen misverstand over bestaan — met betrekking tot de
opschorting van de IPA II-gelden. Ik noem daarnaast de
rode lijn van de doodstraf. Enfin, dat zijn een aantal redengevingen die in het debat naar voren zijn gekomen. Ik ontraad daarom de motie.

Dan de motie-Van Bommel op stuk nr. 22 over de erkenning
van de Palestijnse staat. Ik moet hem op dit punt enorm
teleurstellen. Dat weet ik, maar ik stel het op prijs dat hij
deze motie heeft ingediend. Ik hoop dat hij ziet dat ook deze
minister geen tegenstander van erkenning is. Ik weet dat
we van mening verschillen over het punt van het strategisch
moment. Dat is wat mij betreft, gezien het debat in eerste
termijn, nog niet aangebroken. Dat komt heus wel, maar ik
ben bang dat ik deze motie in ieder geval op dit moment
toch moet ontraden.

Ik kom op de motie-Van Bommel op stuk nr. 21 over het
opschorten van wapenleveranties aan Turkije.

Dat geldt niet voor de motie-Knops op stuk nr. 23. Ik denk
dat het belangrijk is om te pleiten voor het betrekken van
het CPT-rapport bij de voortgangsrapportage van de Commissie. Dit is een van de dingen die ik echt belangrijk vind
voor de volgende maand, als we verder naar de relatie met
Turkije kijken. Ik zeg er wel bij dat we echt uitgaan van de
benchmark zelf. Dit is geen 73ste benchmark, zo lees ik de
motie niet. Maar ik begrijp het punt van de heer Knops wel
dat in het visumliberalisatietraject de Commissie gebruik
moet kunnen maken van al die relevante informatie.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik heb een vraag aan de minister over de motie-Van Bommel
op stuk nr. 20. Die vraag is relevant voor het stemgedrag
van mijn fractie. In de motie wordt gerept over het
opschorten van de onderhandelingen. Ik heb mij laten vertellen dat het begrip "opschorten" in de context van de
Europese onderhandelingen een heel specifieke betekenis
heeft, ook procesmatig en procedureel. Als je die onderhandelingen daarna weer zou willen opstarten, zouden alle
lidstaten daarmee opnieuw moeten instemmen. Dat zou
het schier onmogelijk maken om weer opnieuw tot onderhandelingen te komen. Klopt dat? Moet er een verschil
worden gemaakt tussen de term "opschorten" zoals je die
in het dagelijks taalgebruik hanteert, in de betekenis van
"stilleggen", en zoals je die in het formeel taalgebruik hanteert?
Minister Koenders:
De heer Grashoff noemt een belangrijk punt. De term
"opschorten" of "bevriezen" heeft op zichzelf geen juridische
betekenis in de Europese Unie. Je kunt natuurlijk wel
daartoe besluiten, maar dan moet je je er inderdaad
rekenschap van geven dat als je vervolgens opnieuw wil
onderhandelen, er andere besluitvormingsmechanismes
gelden. Dat is juist. Er wordt in de motie gerept over
"opschorten", maar in het oordeel van het Europees Parlement gaat het over "bevriezen" en daarbij wordt een
bepaalde periode genoemd. Dat is ook iets anders. Het klopt
dat heel veel beginselen van de rechtsstaat en democratie
aan de orde zijn, maar juist daar wordt, ook in de motie van
bijvoorbeeld het parlement, eerst gekeken naar wat er nog
zou moeten gebeuren om dat te onderzoeken. De formulering is onhandig gekozen, maar los daarvan zou ik sowieso
vanwege het feit dat we nog een aantal stappen aan het
nemen zijn om die communicatie open te houden, op een
zeer kritische manier, de motie willen ontraden.
De motie-Van Bommel op stuk nr. 21 gaat over het
opschorten van de wapenleveranties aan Turkije. Die motie
wil ik ook ontraden. De aanvragen van exportvergunningen
voor wapens voor Turkije worden getoetst aan de acht criteria van het gemeenschappelijk standpunt. Daar zijn risico's
ten aanzien van mensenrechten of interne en internationale
conflicten in opgenomen. Daar weeg ik ook op. We hebben
ook een aantal wapenleveranties tegengehouden. We
toetsen zeer kritisch, mede naar aanleiding van recente
ontwikkelingen. Dat doen we samen met andere landen.
Nederland is geen voorstander van het tegengaan van alle
wapenleveranties, dus van een embargo tegen Turkije als
NAVO-bondgenoot.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Zaken

Dan de motie-Servaes c.s. op stuk nr. 24 over ratificatie van
het facultatief protocol bij het Internationaal Verdrag inzake
economische, sociale en culturele rechten. Ik laat het oordeel over deze motie aan de Kamer. Ik zal dit mee moeten
nemen naar het kabinet, omdat wij hier nog geen eindoordeel over hebben. Het belang van wat hier staat, is echter
duidelijk. Er zitten een aantal juridische elementen in die
moeten worden gewogen. Vandaar dat het enige tijd heeft
geduurd. We moeten kijken in hoeverre dit aanvaardbaar
is. Deze motie roept ons op om, nadat ik eerder al a heb
gezegd, hom of kuit te geven in de maand december. Ik laat
in dat licht het oordeel aan de Kamer.
Wat betreft de motie-Servaes/Kerstens op stuk nr. 25 wil ik
er in zijn algemeenheid op wijzen dat door de goede dialoog
die we op een groot aantal punten hebben met Qatar, we
echt als het gaat om financiering, maar ook als het gaat om
arbeidsomstandigheden, belangrijk werk met hen doen. Ik
wil dat onderstrepen. Niettemin vind ik deze motie van
belang. Ik wil er nog wel over zeggen dat wat betreft de
klachtzaak het verzoek inmiddels al gehonoreerd is. Die
zaak wordt nu behandeld door de Beheerraad van de ILO,
waar Nederland plaatsvervangend lid van is. Wij zijn er dus
nauw bij betrokken. In die zin is aansluiten dus eigenlijk
niet meer nodig. Ik wil wat betreft de civiele zaak van de
FNV graag meewerken op de manier zoals in de motie staat.
Ik laat over de motie als geheel het oordeel aan de Kamer.
Ik heb er sympathie voor, om het zo maar te zeggen.
De motie-De Roon/Wilders op stuk nr. 26 gaat over het
verplaatsen van de ambassade van Ten Aviv naar Jeruzalem. Die motie wil ik ontraden. De heer De Roon geeft dit
elk jaar aan en ik geef elk jaar aan dat terugkeer voor
Nederland pas mogelijk zal zijn, nadat er een alomvattend
vredesakkoord ligt, met een oplossing voor Jeruzalem,
inclusief duidelijkheid over de grenzen.
Dan de motie-De Roon op stuk nr. 28 waarin wordt gevraagd
om de relatie met de Palestijnse gebieden stop te zetten. Ik
heb eerder al gezegd dat we juist door de relatie met beide
kanten, investeren in een goede benadering van het MOVP.
Daarbij dragen wij bij aan een opbouw van een levensvatbare Palestijnse staat. Het stopzetten van deze steun zou
hier haaks op staan. Ik moet deze motie dan ook ontraden.

24 november 2016
TK 27

27-8-2

Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 29. Wel degelijk
draagt RNW bij aan de vrijheid van meningsvorming in een
aantal belangrijke regio's die vandaag aan de orde zijn
geweest. Deze omroep is daar overigens ook succesvol in,
met miljoenen bezoekers. Die bijdrage is overigens al flink
afgebouwd, van 56 miljoen naar 34 miljoen. Deze afbouw
is ook logisch, gezien de geschiedenis van de organisatie.
Na 2020 is de RNW een gewone niet-gouvernementele
organisatie.
Dan kom ik bij de motie op stuk nr. 30. Ik begrijp de zorgen
van de heer Sjoerdsma over Russische beïnvloeding, gericht
op het verzwakken en uit elkaar spelen van de Europese
Unie. Daarom hebben we juist ook het voortouw genomen
bij de EU-maatregelen om de weerbaarheid tegen Russische
desinformatie te vergroten, bijvoorbeeld door de strategische communicatie binnen EDEO te versterken, en door
steun te geven aan onafhankelijke Russischtalige media.
Zoals vervat in het openbare jaarverslag van de AIVD heeft
Russische beïnvloeding de aandacht van onze diensten.
Over de precieze inzet van de diensten kan ik in het openbaar geen nadere mededelingen doen. De Kamer wordt via
geëigende kanalen geïnformeerd. Dit geldt ook voor de
eventuele uitwisseling van informatie met andere diensten.
Zoals gesteld in de schriftelijke beantwoording, heeft het
kabinet op dit moment geen kennis van concrete gegevens
of feiten met betrekking tot actieve beïnvloeding dan wel
financiële ondersteuning van politieke partijen in Nederland
vanuit Rusland. Er zijn dus geen feiten waartegen op dit
moment moet worden opgetreden. Daarom ontraad ik de
motie.
Dan de motie op stuk nr. 31. Dat is een lastige. Ik heb er wel
sympathie voor, gelet op het belang van economische
diplomatie en havens, maar om daarover een goed oordeel
te kunnen vellen, moet ik dat echt eerst met de collega's
van I en M en EZ bespreken. Ik ben uiteraard zeer bereid
om de heer Sjoerdsma daarover voor de stemmingen in te
lichten. Ik hoor dat hij daarmee akkoord gaat.
Het onderwerp van de motie op stuk nr. 32 is eerder door
de Kamer besproken. Over de inhoudelijke standpuntbepaling hoef ik nu niet te spreken. Ik heb wel heel goed geluisterd, ook naar de indrukwekkende bijdrage van de heer
Servaes op dit punt. Ik laat deze motie over aan het oordeel
van de Kamer.
De motie op stuk nr. 33 verklaar ik als overbodig, omdat
wij de Tweede Kamer een brief over dit onderwerp hebben
geschreven. Ook ben ik het niet eens met een aantal overwegingen. Ik heb de Kamer net een aantal cijfers gegeven,
maar los daarvan is dat al in een brief aan de orde geweest
die verder in behandeling is.
De voorzitter:
Wat is uw oordeel?
Minister Koenders:
Het oordeel is: ontraden. Excuses voorzitter. De motie op
stuk nr. 34 zou ik ook willen ontraden. Het zijn niet regeringen maar bedrijven die gas inkopen voor meerdere landen.
De oplossing zit niet in het sturend optreden in de gasmarkt,
maar in vasthoudend beleid ten aanzien van de energietransitie en in diversificatie, en wel zo spoedig mogelijk. In dat

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Zaken

licht wijs ik op het beleid van de regering. Daarover verschillen we van mening, maar in die zin zou ik de motie willen
ontraden.
Dan kom ik bij de motie op stuk nr. 35 van de heer Grashoff.
Ik doe hem een suggestie, maar ik weet niet of hij het
daarmee eens is. Ik vind het namelijk wel een belangrijk
onderwerp. Die discussie wordt ook actief geëntameerd
door Nederland in Genève. Wij spelen een actieve rol in de
discussie over autonome wapens. Daar zitten inderdaad
allerlei elementen aan vast die we zorgvuldig moeten
bekijken. Op dit moment zijn wij geen voorstander van een
moratorium op verdere ontwikkelingen, maar wij wijzen de
ontwikkeling en inzet van volledig autonome wapens zonder
betekenisvolle menselijke controle af. In de organisatie van
het werk zijn we er nog helemaal niet aan toe om nu al met
restricties te beginnen. Daarmee zouden we vooruitlopen
op een conclusie. Als de heer Grashoff het dictum zou veranderen in "beheersing van productie en inzet van autonome wapens", dan zou ik dit aan het oordeel van de Kamer
kunnen laten. Als het woord "restricties", dat ik op dit
moment voorbarig vind, blijft staan, moet ik de motie ontraden.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ga daar even over nadenken. Ik kan dit niet zo heel snel
beoordelen, maar ik zal hierover nadenken, met dit antwoord in het achterhoofd.
De voorzitter:
U hebt tot dinsdag de tijd om hierover na te denken.
Minister Koenders:
Dank u wel, mijnheer Grashoff.
De motie op stuk nr. 36 zou ik willen ontraden. Ik heb volgens mij helder gemaakt dat het kabinet geen activiteiten
financiert die BDS tegen Israël propageren. Het pleiten voor
BDS valt op zich binnen de vrijheid van meningsuiting. De
motie is volgens mij erg ingewikkeld en subjectief en zal
leiden tot een eindeloos terugkerende discussie over de
mate waarin een organisatie wel of niet tegen de regeringsdoelstelling ingaat. Ik denk dat we echt terug moeten naar
de kern: Nederland subsidieert geen activiteiten die BDS
tegen Israël propageren. Wij willen ook niet de vrijheid van
meningsuiting beperken over een niet-strafbaar feit of
schending van mensenrechten. Ik moet deze motie dan ook
ontraden.
De motie op stuk nr. 37 gaat over het beschermen van
mensenrechtenverdedigers in het kader van het Strafhof.
Ik vind deze motie sympathiek, maar ik moet haar vanwege
het dictum toch ontraden. Uiteraard komen wij op voor die
mensenrechtenverdedigers. Zoals de Kamer weet — daar
heb ik de Kamer over ingelicht — zijn daar nu ook allerlei
activiteiten voor bezig. Ik wil niet dat ik de Kamer elke keer
wanneer er iets is, vertrouwelijk moet informeren. Dat
kunnen wij niet doen bij allerlei zaken die er zijn. Dat gaat
veel te ver, maar ik zeg in ieder geval toe dat we het eerste
deel van deze motie doen en gaan versterken.
Ik ondersteun de motie op stuk nr. 38 van de heer Kuzu over
de positie van de Rohingya's. Dat vind ik een goede motie.

24 november 2016
TK 27

27-8-3

Er is een serieus probleem met de Rohingya's. Ik heb het
gebied ook zelf bezocht en ook vandaag hebben we weer
berichten gekregen over de ernstige situatie ter plekke. Er
is nu ook spanning met Bangladesh. Enfin, er is heel wat
aan de hand. Dat betekent dat ik dit een belangrijke motie
vind. Het oordeel laat ik dus over aan de Kamer.

dekking. De post "Nominaal en onvoorzien" is geen onderdeel van de BZ-begroting. Het is geld van alle HGIS-departementen. Ik kan dus niet in mijn eentje beslissen over de
besteding daarvan. Daarbij is er ook geen enkele ruimte op
dit artikel. In 2017 is alleen geld gereserveerd voor de
noodzakelijke loon- en prijsbijstelling.

De motie op stuk nr. 39 over excuses voor het slavernijverleden moet ik wel ontraden. Zoals bekend heeft de toenmalige Nederlandse regering al diepe spijt betuigd over het
Nederlandse slavernijverleden. Latere regeringen hebben
dit meermaals herhaald. Dit kabinet en ook ikzelf nemen
dezelfde positie in. In die zin vinden we de motie overbodig.
We weten dat slavernij een zeer betreurenswaardig en triest
onderdeel van onze geschiedenis is. We moeten er alles
aan doen om ervoor te zorgen dat de verschrikkingen van
het slavernijverleden nooit vergeten of herhaald worden.
Daar zet het kabinet zich ook voor in. Ik heb in het Caraïbisch
gebied niet lang geleden uitgebreid met de leiders daarover
gesproken.

Ik kom op het amendement op stuk nr. 13. Dit amendement
moet ik ontraden. Er wordt al maximaal ingezet op de
dienstverlening aan Nederlanders in het buitenland. Er is
heel veel in gang gezet. Ik heb een groot aantal punten
genoemd. De mogelijkheid om in het buitenland — het
amendement gaat over dienstverlening in het buitenland
— een DigiD aan te vragen, is juist vergroot, in een
samenwerking van de Belastingdienst, de SVB en BZK. Op
22 vertegenwoordigingen worden briefstembureaus ingericht voor de komende parlementsverkiezingen, speciaal
voor Nederlanders zonder internet en postfaciliteiten in het
buitenland. Daarnaast, zo zeg ik met alle respect, is de
dekking in het amendement niet goed. Het is technisch niet
mogelijk om bij een amendement te wachten met een
invulling tot de komende voorjaarsnota. Er moet nu een
haalbare dekking worden aangegeven. Het dekkingsvoorstel
is wel sympathiek. Ik begrijp het ook allemaal wel, maar de
maatregelen vergen behoorlijk wat afstemming met andere
departementen. Ook gaan vakbonden en ondernemingsraden daarover, want het gaat om personele vergoedingen.
Het is daarom meer iets voor een toekomstige kabinetsformatie. Ik moet dit amendement dus ontraden.

Met betrekking tot de motie op stuk nr. 40 van de heer
Bontes verwijs ik naar mijn oordeel over de motie van de
heer Van Bommel op dit punt. Definitief beëindigen gaat
nog een stap verder en is helemaal onomkeerbaar. Die kaart
kun je maar één keer spelen. Het werkt contraproductief. Ik
zou deze motie dus willen ontraden.
Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 41. De regering
financiert de PFLP niet. De regering heeft tevens geen enkel
bewijs dat Al-Haq, Addameer of andere door Nederland
gesteunde mensenrechtenorganisaties zich schuldig maken
aan terrorisme of terrorismeondersteuning. Ik zou die motie
willen ontraden.
Ik ga nu in op de ingediende amendementen, allereerst op
het amendement op stuk nr. 8 van de heren Voordewind
en Van der Staaij om 1 miljoen te heralloceren binnen het
Mensenrechtenfonds. Zoals al eerder gezegd, onderschrijf
ik het belang van die verzoeningsprojecten, juist in deze
periode van politieke impasse. Het kabinet zet daarom
structureel in op het versterken van gematigde krachten
aan weerszijden. Op basis van het vorige amendement,
over 2015-2016, wordt al substantieel steun verleend. Soms
is het best wel moeilijk om kwalitatief goede projecten te
identificeren. We gaan daarmee door. Ik zie, zo zeg ik nogmaals, die 1 miljoen waarover het hier gaat, als een goede
zaak. Het is een doelbedrag waarvoor ik mijn uiterste best
zal doen. Ik kan me voorstellen dat een deel van de besteding over 2017 heen gaat, maar we gaan het proberen. Ik
laat het oordeel over dit amendement dus aan de Kamer.
Ik kom op het amendement van de heren Sjoerdsma en
Van Bommel over een verhoging van de uitgaven voor het
Mensenrechtenfonds met 10 miljoen. Het verzoek is om 10
miljoen toe te voegen aan het Mensenrechtenfonds.
De voorzitter:
Dit is het amendement op stuk nr. 10.

Ik kom op het amendement op stuk nr. 42. Dat gaat over
1,5 miljoen.
De voorzitter:
Voordat u verder gaat, heeft de heer Sjoerdsma een interruptie.
De heer Sjoerdsma (D66):
De minister heeft het nu weer over een ondeugdelijke dekking. Die dekking komt uit een staalkaart van het ministerie
van Financiën. Volgens mij valt er wel degelijk een mouw
aan te passen. Ik wil de minister een overweging meegeven.
Misschien moet hij er nog maar even op kauwen. Ik begrijp
natuurlijk goed dat het ook begrotingen van andere ministeries betreft. Dat maakt het wel een stukje lastiger. Maar
kauw er nog eens op. Misschien kan het ministerie van
Financiën nog eens bekijken hoe het precies zit met de
begrotingen van de andere ministeries. Ik snap dat er tijd
voor nodig is. De minister zei dat er cao's aan vastzitten. Ik
snap heel goed dat je die niet van vandaag op morgen kunt
wijzigen. Dat moet wel een zorgvuldig proces zijn. Maar
volgens mij is het best mogelijk om het in 2017 te doen.
Mijn amendement ziet structureel op een toename van 6
miljoen. Ik gebruik daar zelfs maar 4 miljoen van. Dan zou
je voor volgend jaar eventjes 2 miljoen uit het bedrag voor
daarna naar voren kunnen halen. Dan heeft de minister de
tijd om het goed te regelen — het lijkt me terecht dat hij
dat vraagt — maar kunnen we dit al wel doen. Dat lijkt me
noodzakelijk.

Minister Koenders:
Ja. De voorgestelde dekking is gevonden in de HGIS-post
(Homogene Groep Internationale Samenwerking) "Nominaal
en onvoorzien". Ik ontraad dit amendement vanwege de

Minister Koenders:
Ik ben bang dat ik toch … De heer Sjoerdsma vraagt om er
nog eens over na te denken. Wat hij in het amendement

Tweede Kamer

24 november 2016
TK 27

Begroting Buitenlandse Zaken

27-8-4

vraagt, vind ik niet nodig. Daarmee ben ik begonnen. De
heer Sjoerdsma vraagt in het amendement om uitbreiding
van de mogelijkheden om in het buitenland een DigiD aan
te vragen. Er wordt gesproken over de verkiezingen. Op
beide punten bedient het ministerie de mensen goed. Daar
hebben we goede mensen voor. We hebben het uitgebreid.
Het is prima in orde. Ik heb er dus geen geld voor nodig,
om te beginnen. Ik zou ook niet weten wat ik ermee moet
doen. En verder vind ik de dekking echt niet goed. Dan hoef
ik er eigenlijk ook niet naar te kijken. Mocht het echt
belangrijk zijn om dat punt van de verschillende departementen nog eens aan te pakken, dan moet degene die daar
ooit over gaat, dat tijdens een kabinetsformatie maar
beoordelen.
Ik kom op het amendement op stuk nr. 42, dat een eerder
amendement vervangt. Het is een nieuw amendement, met
een nieuw dekkingsvoorstel. De dekking wordt gerealiseerd
door verschuiving van middelen binnen het apparaatsartikel. De strijd tegen huwelijkse dwang is iets waar het
ministerie van BZ stevig op inzet. Ik zie het amendement
als een stevige steun in de rug. De extra middelen op de
BZ-begroting zullen we binnen de kaders die daarvoor gelden, inzetten op de belangrijke punten die zijn genoemd
om ervoor te zorgen dat de taskforce op een nog veel activistischere manier gaat werken dan nu het geval is. Dat kan
op verschillende manieren. Daar moeten we nog even
precies naar kijken, maar ik denk aan de capaciteit op posten
en het versterken van de samenwerking. De indiener had
het over tickets en dergelijke. Ik laat het oordeel aan de
Kamer.
Ik kom op het amendement-Voordewind c.s. op stuk nr. 15,
dat regelt dat er 1 miljoen uit het Mensenrechtenfonds
besteed wordt ten behoeve van godsdienst en vrijheid van
levensovertuiging. Dit is hetzelfde amendement als vorig
jaar. Ik steun dat; ik vind dit een belangrijk amendement.
Godsdienstvrijheid blijft een van onze prioriteiten. Ik ben
niet zo heel erg voor al die schotten, maar dit komt terug.
Ik laat het oordeel aan de Kamer.
Het amendement-Voordewind/Van der Staaij op stuk nr. 16
gaat over het ophogen van het Mensenrechtenfonds met
€817.000, te dekken uit de rechtsstaatontwikkeling op de
begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, om daarmee de PA het signaal te geven dat betaling van uitkeringen aan gevangenen onacceptabel is. Dit
komt herhaaldelijk terug. De indieners hebben dit vorig jaar
zelf met president Abbas besproken tijdens het bezoek. Zij
hebben ook gehoord hoe hier vanuit Palestijns perspectief
tegen aan wordt gekeken. De kwestie is een symptoom van
een veel grotere zaak. Wij zijn tegen die betalingen aan
gevangenen; dat is juist. Daar zet ik me ook voor in. We
willen ook dat het systeem hervormd wordt. Op verzoek
van de Kamer hebben wij dat ook met andere lidstaten
besproken. Dat neemt niet weg dat dit amendement naar
mijn smaak niet de methode is om dit aan te pakken. Het
zal op geen enkele manier effectief zijn. Ik ben met een
ander spoor bezig. Tot slot betreft de dekking van het
amendement ODA-gelden op de begroting van collegaminister Ploumen en niet mijn begroting.
Ik kom op het amendement op stuk nr. 17 van de heer Servaes, waarmee wordt beoogd om 2 miljoen toe te voegen
aan het Mensenrechtenfonds. Het geld dient in elk geval
ten dele ingezet te worden ter bevordering van sociale

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Zaken

rechten, zoals het tegengaan van uitbuiting van arbeidsmigranten en het bevorderen van vakbondsvrijheid. De voorgestelde dekking komt uit een verlaging van de uitgaven
volgens artikel 4, over consulaire belangenbehartiging en
het internationaal uitdragen van Nederlandse waarden. We
hebben vorige week uitgebreid het belang besproken van
mensenrechten. Ik heb ook laten zien dat de IOB-evaluatie
door de bank genomen positief is, ook al zijn er wat verschillen van mening. Die extra middelen kunnen de zaak op een
aantal punten versterken, dus ik zou het oordeel over het
amendement aan de Kamer willen laten.
De heer Sjoerdsma (D66):
Voor de positiebepaling van mijn fractie is het volgende
wel prettig om te weten, aangezien mijn fractie van mening
is dat het met de consulaire dienstverlening bepaald niet
goed is gesteld. Het zou althans een stuk beter kunnen. Dit
amendement haalt 2 miljoen af van het budget voor consulaire dienstverlening. Voordat ik mijn fractie om een oordeel
vraag, zou ik van minister Koenders willen weten: waar
gaat dat van af?
Minister Koenders:
Daar zal ik u over inlichten voordat u dinsdag gaat stemmen.
Dat is geen probleem. Ook het internationaal uitdragen van
Nederlandse waarden en belangen …
De heer Sjoerdsma (D66):
Als het geen probleem is om dat te doen en de minister het
al weet, dan kan hij het misschien nu met de Kamer delen.
Minister Koenders:
Als ik het nu wist, zou ik het u zeggen. Ik heb u net gezegd
dat ik u daarover schriftelijk zal inlichten.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik constateer ook iets anders. Zo-even zei de minister dat
hij geen behoefte heeft aan extra geld voor consulair, maar
met de erkenning van dit amendement en zijn stemadvies
daarbij, geeft de minister zelfs aan dat hij het prima vindt
als er minder geld aan consulair wordt uitgegeven. Als ik
het amendement goed heb begrepen, gaan we dat geld
aan vakbonden op de wereld uitgeven.
Minister Koenders:
En uw vraag is?
De heer Ten Broeke (VVD):
Of ik die conclusie terecht trek.
Minister Koenders:
Dat denk ik niet. Ik zal u inlichten over de precieze dekking.
In ieder geval hebben wij gezien dat daar op het ogenblik
geen probleem ligt. Ik zeg nogmaals dat ik me echt zorgen
maak over het feit dat Kamerleden nu een paar keer hebben
gezegd dat wij op het ogenblik consulair achterlopen, dingen niet goed doen of meer geld nodig hebben. Dat is niet
het geval.

24 november 2016
TK 27

27-8-5

De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb die bewering niet gedaan. Ik deel wel degelijk de
zorgen van de heer Sjoerdsma. Ik heb de redenering van
de minister aangehoord dat het consulair allemaal prima
gaat en dat hij geen extra geld nodig heeft, en daar geen
commentaar op geleverd. Maar ik kom wel uit mijn stoel
nu de minister met zijn positieve advies over het amendement-Servaes impliciet en trouwens ook expliciet aangeeft
dat hij het ook met 2 miljoen minder kan. Dan is er daar
kennelijk te veel geld.
Minister Koenders:
Het antwoord is: nee, er is niet te veel geld. De dekking zal
worden gevonden binnen een aantal zaken die niet dit jaar
worden uitgegeven. Ik zal u daar preciezer over inlichten.
U weet hoe het gaat met betalingen. Wij bekijken heel precies welke eisen er worden gesteld aan de consulaire dienst
en hoeveel geld we daarvoor nodig hebben. We bekijken
vervolgens of er geld over is bij bepaalde artikelen om zo
snel mogelijk een dekking te vinden. Dat betekent niet dat
we ineens de kwaliteit gaan verminderen.
De heer Servaes (PvdA):
Ik zie met interesse dat allerlei collega's zich over mijn
amendement buigen. Ik heb het zelf ingediend, inclusief de
dekking natuurlijk. Het laatste wat ik zou willen, is dat de
indiening van dit amendement voor extra geld voor mensenrechten ten koste zou gaan van de consulaire dienstverlening van gedetineerden of van DigiD's of wat dan ook.
Het gaat specifiek om de subcategorie daarbinnen die toeziet op publieksdiplomatie. Ik heb begrepen dat daar sprake
is van onderuitputting. Ik kan de collega's geruststellen. Dit
gaat niet ten koste van de zaken waarvoor Sjoerdsma bijvoorbeeld aandacht gevraagd heeft. Ik steun hem daarin.
Het gaat om een andere categorie daarbinnen, waar budgettaire ruimte zit.

gewoon meedingen. Nederland financiert bijvoorbeeld de
versterking van vrouwenorganisaties als Karama via subsidieraamwerken als FLOW en het Nationaal Actieplan
Vrouwen, vrede en veiligheid. Die programma's zijn overigens niet bedoeld om steun te verlenen aan organisaties
met geringe financiële middelen. Het gaat altijd om de
kwaliteit van de voorstellen. Misschien is het ook goed om
te verwijzen naar mijn collega Ploumen. Zij heeft 40 miljoen
euro extra gereserveerd naar aanleiding van de motie-Van
Laar over de financiering van zuidelijke vrouwenorganisaties. Voor de MENA-regio loopt deze financiering via het
African Women's Development Fund. Karama zou bijvoorbeeld begin volgend jaar mee kunnen doen in deze subsidietender en daardoor toch haar programma's kunnen
voortzetten.
Daarmee ben ik gekomen aan het einde van de behandeling
van de amendementen.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Voordewind heeft nog een vraag.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb nog een kleine correctie. Mijn motie op stuk nr. 16
wordt volgens de minister gedekt met ODA-middelen uit
de begroting van zijn collega Ploumen, maar ik verlaag juist
een bedrag en voeg een bedrag toe.
Minister Koenders:
Dat is toch een amendement?
De voorzitter:
Ja. Het amendement op stuk nr. 16, geen motie.
Minister Koenders:
Daar moet ik even naar kijken. Ik dacht dat het artikel 4.3
van de begroting BuHa-OS is. Los daarvan ontraad ik dit
amendement sowieso, want ik ben niet voor dit middel.

De voorzitter:
Helder.
Minister Koenders:
Misschien is het goed als ik er ook nog wat over zeg, want
de minister gaat over zijn eigen begroting. Bij de consulaire
dienstverlening en de publieksdiplomatie zijn een aantal
onderuitputtingen. Wij zullen bekijken hoe dit het verstandigst kan worden uitgegeven. Als er bedragen voor projecten zijn, hetzij bij consulaire dienstverlening hetzij bij de
publieksdiplomatie, die niet uitgegeven gaan worden in de
komende periode, is dat natuurlijk een dekking. Ik verbaas
me er een beetje over dat daar zo veel zorgen over zijn. Ik
heb net gezegd dat we altijd meer geld kunnen gebruiken
in de consulaire dienstverlening voor alle posten, maar niet
voor DigiD en andere zaken die in dit amendement zijn
genoemd.

De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Wij stemmen volgende week dinsdag over de ingediende
moties. Ik dank de minister en zijn ambtenaren.
De vergadering wordt van 14.52 uur tot 15.32 uur geschorst.
Voorzitter: Elias

Ik kom bij het amendement op stuk nr. 18 van de heer Knops
over 1,5 miljoen binnen het Mensenrechtenfonds voor de
ngo Karama. Dat amendement moet ik helaas ontraden. Er
is zeer veel waardering voor het werk van Karama. Ons
ministerie heeft eerder activiteiten van de organisatie
veelvuldig ondersteund. Ik kan niet vooraf toezeggen individuele ngo's te steunen. Men moet net als andere ngo's

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Zaken

24 november 2016
TK 27

27-8-6