Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

29 398

Maatregelen verkeersveiligheid

Nr. 221

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VERKEER EN WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 april 2010
Verkeersveiligheid betekent dat mensen blijven thuiskomen. Dat is in het
verkeer helaas nog steeds niet vanzelfsprekend. Daarom zet ik me samen
met de andere overheden en tal van maatschappelijke organisaties in
voor een blijvende verbetering van de verkeersveiligheid. Twee lijnen
staan daarin centraal: bescherming van de kwetsbaren en aanpak van de
veroorzakers.
Kinderen horen bij de kwetsbaren. De aandacht voor deze kwetsbare
groep verkeersdeelnemers richt zich naast bescherming vooral op
voorlichting, educatie en ondersteuning.
Tijdens het Algemeen Overleg Verkeersveiligheid op 23 september 2008
(Kamerstuk 29 398, nr. 123) heb ik u toegezegd de effecten van fietshelmgebruik bij kinderen te onderzoeken. Hiernaast informeer ik u over mijn
toezegging die ik heb gedaan tijdens het Algemeen Overleg Verkeersveiligheid op 16 december 2009 (Kamerstuk 29 398, nr. 203) om in overleg te
treden met maatschappelijke organisaties over voorlichting met
betrekking tot fietshelmgebruik onder kinderen.
De Stichting Consument en Veiligheid heeft voor mij de effectiviteit van de
fietshelm in relatie tot ernstig hoofd- en hersenletsel bij kinderen en
jongeren van 0 tot 19 jaar onderzocht1. Enerzijds is een (inter-)nationale
literatuurstudie over de effectiviteit van het fietshelmgebruik uitgevoerd.
Anderzijds zijn data uit onder andere het Letstel Informatie Systeem (LIS)
geanalyseerd. LIS is een database waar slachtoffers geregistreerd worden
die na een ongeval op een Spoedeisende Hulp afdeling zijn behandeld.
Omdat het hierbij om een representatieve steekproef van ziekenhuizen in
Nederland gaat is een schatting van cijfers op nationaal niveau mogelijk.
Over de resultaten van het onderzoek kan ik u het volgende berichten:

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

kst-29398-221
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 398, nr. 221

1

Resultaten literatuuronderzoek
De fietshelm is bedoeld om de kans op hoofd- en hersenletsel te
verkleinen. Een fietshelm voorkomt geen ongevallen, maar beoogt de
ernst van letsel met name bij eenzijdige ongevallen te beperken. De
fietshelm en haar effectiviteit in de preventie van letsel is een veel
onderzochte en besproken maatregel. Zo bestaat er veel discussie rondom
het bewijs voor de beschermende werking van de fietshelm, maar ook
rondom de mogelijkheid dat een fietshelm leidt tot minder fietsgebruik.
De fietshelm kent voor- en tegenstanders:
• Voorstanders geven aan dat uit casus-controlestudies blijkt dat het
dragen van een fietshelm effectief is in de preventie van hoofdletsel.
Volgens deze buitenlandse studies, waar letsels van fietsslachtoffers
met en zonder helm worden vergeleken, daalt de kans op hoofd- en
hersenletsel met ongeveer 45% bij gebruik van een fietshelm.
• Tegenstanders dragen de zogeheten populatiestudies aan. Bij deze
studies wordt bijvoorbeeld gekeken naar het letselpatroon bij
fietsslachtoffers voor en na de invoering van een wettelijke verplichting of vrijwillige promotie. Buitenlands onderzoek laat zien, dat na een
verplichting het fietshelmgebruik stijgt, maar het aantal hoofdletsels
bij fietsers minder sterk daalt dan verwacht mag worden. Hiernaast
ontmoedigt volgens sommige studies een draagplicht mensen om de
fiets te pakken.
Wat betreft vrijwillige promotie stijgt het helmgebruik vooral bij jonge
kinderen en er mag een positief effect worden verwacht op de letselpreventie. Naast het gunstige effect van fietshelmen op letsel, rapporteren
sommige buitenlandse studies dat fietsers met een helm mogelijk zelf
meer risico’s nemen of anders benaderd worden door automobilisten.
Hierdoor bestaat de mogelijkheid van een (ongunstig) effect op de
ongevalsbetrokkenheid door gedragsadaptatie.
De betekenis van deze uitkomsten voor de Nederlandse situatie is niet
duidelijk. De effecten kunnen niet een op een over worden genomen,
omdat het fietsgedrag in Nederland zeer afwijkend is ten opzichte van
andere landen. In Nederland is het gebruik van de fiets niet alleen voor
recreatie en sport zeer populair, maar ook voor woon-werkverkeer,
winkelen en vervoer van kinderen.
Resultaten cijferanalyse
Uit de analyse van de cijfers kan voor de Nederlandse situatie worden
vastgesteld dat meer dan de helft van alle fietsongevallen onder kinderen
en jongeren in de leeftijd van 0 tot 19 jaar eenzijdige ongevallen zijn. De
meeste letsels bij kinderen onder de 10 jaar ontstaan door vallen: 80% bij
0 tot 4 jaar, 76% bij 5 tot 9 jaar.
Jaarlijks worden circa 450 fietsers in de leeftijd van 0 tot 9 jaar op een
Spoedeisende hulpafdeling van een ziekenhuis behandeld aan hoofdletsel
als gevolg van een eenzijdig fietsongeval. Bij de ziekenhuisopnamen is
sprake van 220 personen in de leeftijd van 0 tot 9 jaar door een eenzijdig
fietsongeval.
Volgens Stichting Consument en Veiligheid weten ouders dat hun kind
een risico loopt bij het fietsen. Wel wordt de kans op hoofd- en hersenletsel als gevolg van eenzijdige ongevallen duidelijk onderschat. Stichting
Consument en Veiligheid beveelt aan om het vrijwillig gebruik van de
fietshelm onder ouders van kinderen in de leeftijd van 4 tot 7 jaar te
promoten. Op deze leeftijd leren kinderen fietsen en wordt het dragen van
een helm vooral beïnvloed door de houding van de ouders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 398, nr. 221

2

Het maatschappelijke krachtenveld
Naar aanleiding van de onderzoeksresultaten en het advies van Stichting
Consument en Veiligheid ben ik met betrekking tot voorlichting van
vrijwillig fietshelmgebruik in contact getreden met diverse maatschappelijke organisaties, zoals Veilig Verkeer Nederland (VVN), de Fietsersbond,
de ANWB en de SWOV. Hierover kan ik u het volgende berichten:
• VVN is tegen een helmplicht, maar voorstander van het vrijwillig
gebruik van een fietshelm met name door jonge kinderen die nog in de
leerfase zijn. Wel wijst VVN erop, dat veel nadruk leggen op het gevaar
van fietsen averechts kan werken omdat daardoor ouders hun
kinderen minder zullen laten fietsen. VVN wil juist graag dat kinderen
veel fietservaring opdoen, omdat er een moment komt dat ze
zelfstandig op de fiets grote afstanden moeten gaan afleggen.
Kinderen die in het verleden weinig hebben geoefend, bijvoorbeeld
omdat ouders fietsen te gevaarlijk vinden, lopen dan ineens veel meer
gevaar in het verkeer.
• De Fietsersbond zet vraagtekens bij een campagne om het fietshelmgebruik onder kinderen te promoten. Zij benadrukken dat een
fietshelm bij een aanrijding met een motorvoertuig nagenoeg geen
bescherming biedt en het gevaar bestaat dat ouders en kinderen zich
van deze schijnveiligheid niet bewust zijn. Dit leidt tot risicocompensatie bij kinderen en ouders, maar ook bij andere weggebruikers ten
opzichte van de helmdrager. Daarnaast vreest de Fietsersbond dat
campagnes leiden tot minder fietsgebruik en dat het dragen van een
helm het fietsen onterecht een gevaarlijk imago geeft.
• De ANWB is voorstander van het dragen van een fietshelm, maar wel
op basis van vrijwilligheid. Volgens de ANWB is het effectief om
ouders de voordelen van een fietshelm te laten inzien. Daarom ziet de
ANWB bij de vrijwillige promotie van de fietshelm onder kinderen een
belangrijke rol weggelegd voor ouders. In het nieuw gelanceerd Junior
Lidmaatschap promoot de ANWB het dragen van een fietshelm onder
kinderen. Zij hebben in dit kader diverse producten ontwikkeld, zoals
bijvoorbeeld een website met fietshelmtips en een film «Zo kiest u de
juist fietshelm».
• De SWOV is voorstander van helmgebruik onder fietsers in het
algemeen. Na het bestuderen van de (inter-)nationale literatuur komt
de SWOV tot de conclusie dat een fietshelm al met al een effectief
hulpmiddel is om je als fietser te beschermen tegen hoofd- en
hersenletsel. De SWOV benadrukt vooral het hoge aantal hoofd- en
hersenletselgevallen onder jonge kinderen door eenzijdige ongevallen.
Door fietshelmgebruik kan volgens de SWOV aanzienlijk letsel worden
voorkomen.
De hierboven geschetste standpunten van enkele maatschappelijke
organisaties laten zien, dat er ook in Nederland voorstanders en tegenstanders van de fietshelm en van vrijwillige promotie zijn.
Ik vind het belangrijk dat het aantal hoofd- en hersenletselgevallen onder
kinderen door eenzijdige fietsongevallen wordt gereduceerd. Daarom sta
ik in beginsel positief tegenover het vrijwillig stimuleren van fietshelmgebruik onder kinderen en ben ik geïnteresseerd in de effecten voor de
Nederlandse situatie.
De provincie Zeeland heeft een brede integrale aanpak voor het vrijwillig
stimuleren van fietshelmgebruik onder kinderen uitgewerkt. Uitgangspunt
is het creëren van draagvlak voor de fietshelm door middel van informatie
en educatie. Bij het project zijn scholieren, ouders en leerkrachten
betrokken. Zo ontvangen de scholieren van groep drie en vier in de
projectlocaties niet alleen een fietshelm, maar is er ruimte gemaakt in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 398, nr. 221

3

lespakket om aandacht te besteden aan het belang van het dragen van
een fietshelm, zijn er voor de kinderen werkbladen en tekenpakketten
ontwikkeld en worden ouders onder andere door een folder geïnformeerd.
Zo krijgen ook ouders inzicht in de mogelijkheden om hoofd- en hersenletsel bij hun kinderen als gevolg van eenzijdige fietsongevallen te
voorkomen. Om naast de korte termijn ook de lange termijn effecten van
het fietshelmgebruik in kaart te kunnen brengen kent het project een
looptijd van vijf jaar.
Mijn inziens is het project in Zeeland een uitgelezen kans om de effecten
van het vrijwillig stimuleren van fietshelmgebruik in de Nederlandse
situatie te onderzoeken. Daarom ben ik voornemens het project
gedurende de hele looptijd te gaan monitoren.
Kortom: de voor- en tegenstanders overwegende ben ik tegen een
draagplicht van de fietshelm voor kinderen. Bij een verplichting bestaat
een aanzienlijk risico dat minder kinderen zullen gaan fietsen, kinderen
zelfs niet op vroege leeftijd leren fietsen en we zo uiteindelijk het
fietsgedrag in Nederland verstoren.
Wel ben ik geïnteresseerd in de korte en lange termijn effecten van het
vrijwillig stimuleren van het fietshelmgebruik in de Nederlandse situatie.
Daarom ga ik de fietshelmproef van de provincie Zeeland, zoals gezegd,
gedurende de hele looptijd monitoren.
Ik vertrouw er op u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.
De minister van Verkeer en Waterstaat,
C. M. P. S. Eurlings

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 398, nr. 221

4