JAARRAPPORTAGE 2010

PROGRAMMA NAAR
EEN RIJKE WADDENZEE
[VOORTGANG UITVOERING
CONVENANT MOSSELTRANSITIE EN
NATUURHERSTEL]

PROGRAMMAPLAN NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

1

Inhoudsopgave
+
+
+
Voorwoord - - - - - ---- 3
+
Transitie van de Nederlan
mosselsector, voortgangs dse
2010 - - - - - - - - -rapport
--- 5
+
Programma naar een Rijk
e
Waddenzee, voortgangsrapp
ort 2010
-------29

JAARRAPPORTAGE 2010

2

VOORWOORD
Begin 2010 zijn we vol inspiratie en in het besef van de unieke kans om de Waddenzee
haar veerkracht terug te kunnen geven, gestart met het Programma naar een Rijke
Waddenzee. Nu zijn we 9 maanden verder en kunnen we terugkijken op de eerste
stapjes op weg naar een robuustere Waddenzee met perspectief voor natuur en
economie.

De start van dit programma vond haar directe oorsprong in de afspraken tussen het voormalig
ministerie van LNV, de natuurbeschermingsorganisaties en de mosselsector om op een nieuwe,
constructieve manier samen te werken. Niet meer tegenover elkaar, maar met elkaar. Niet langer
het uitvergroten van de verschillen, maar gericht op de overeenkomsten. De partijen kwamen
daarbij twee zaken overeen:
• toewerken naar een duurzame mosselvisserij;
• opstellen en uitvoeren van een programma voor natuurherstel.
Tegelijkertijd werd in het Beheer- en Ontwikkelingsplan van het Regionaal College Waddengebied
een natuurherstelprogramma aangekondigd. Daarmee sloten de afspraken goed aan bij de regionale
ambitie. Met het gezamenlijke Programma naar een Rijke Waddenzee hebben Rijks- en regionale
overheden, natuurbeschermers en ondernemers elkaar gevonden in het samen behouden, beheren
en ontwikkelen van een springlevend Wad.
Deze nieuwe denk- en werkwijze is voor alle partijen een kwetsbare verbintenis, een risico. Het is
naar mijn mening van grote betekenis dat mensen uit verschillende belangengroepen elkaar kansen
gunnen om nieuwe en andere wegen in te slaan. Het is hoopvol dat mensen die toch vaak nog een
andere taal spreken, zij aan zij nieuwe ideeën willen uitproberen.
Deze voortgangsrapportage begint met de bereikte resultaten van de transitie van de mosselsector
en vervolgt met de progressie in natuurherstel van de Waddenzee. De kracht is dat zij onlosmakelijk
met elkaar verbonden zijn. Zij zijn verbonden door een gezamenlijke filosofie en streefbeeld,
uitgaand boven korte termijn belangen of formele bevoegdheden. Met de steun en waardering
van de regio en de eilanden als fundament, want naast het ministerie van Economie, Landbouw &
Innovatie is het Regionaal College Waddengebied opdrachtgever van het Programma.

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

3

Het Programma naar een Rijke Waddenzee vervult verschillende rollen, afhankelijk van wat nodig
is om daadwerkelijk veranderingen in gang te zetten.
Soms brengen we partijen bij elkaar door themabijeenkomsten of het initiëren van voorbeelden,
soms organiseren we de dialoog,
soms brengen we een realistische visie op natuurherstel in,
soms analyseren we waar stagnatie vandaan komt en hoe we die kunnen doorbreken,
soms leren we in complexe situaties te focussen op wat wél mogelijk is,
soms zetten we kennisvragen uit,
soms regelen we financiering en
soms doen we even niets.
In dit eerste jaar hebben we ons vooral gericht op: inventariseren, analyseren, kennisvragen in kaart
brengen, bijeenbrengen van partijen, bewustwording en gezamenlijke aanpak.
Dat wil niet zeggen dat er nog geen successen te melden zijn. Uiteraard is de mosseltransitie
in uitvoering. De voortgang daarvan is beschreven in het eerste deel van deze rapportage. De
voortgang van de overige thema’s binnen het Programma is beschreven in het tweede deel van
deze rapportage. Beide zijn zelfstandig te lezen en maken onderdeel uit van het gezamenlijke
Programma naar een Rijke Waddenzee.
Wat er allemaal nog meer mogelijk is als we anders gaan varen, anders gaan baggeren, anders gaan
beschermen tegen hoogwater en anders gaan denken, laten we nog even aan de creativiteit, de
innovatiekracht en het veranderingsvermogen van alle meedenkers en -doeners die de Waddenzee
een warm hart toedragen. Ik heb er alle vertrouwen in dat het ons samen gaat lukken vóór 2030
een rijke Waddenzee op tij en tijd terug te winnen. Wij zijn op stoom…

Joan Stam,
Voorzitter Regiekamer Programma naar een Rijke Waddenzee

JAARRAPPORTAGE 2010

4

TRANSITIE
VAN DE
N ED E RL A N D S E
MOSSELSECTOR
VOORTGANGSRAPPORT 2010
PROGRAMMAPLAN NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

5

INHOUDSOPGAVE
1

INTRODUCTIE

7

2

KERNPUNTEN TRANSITIE MOSSELSECTOR: RECAPITULATIE

7

3

STAND VAN ZAKEN TRANSITIE MOSSELSECTOR

8

3.1 Inleiding

8

3.2 Sluiting mosselbanken en oogsten bodemvisserij

8

3.3 MZI oogsten

9

4

10

TUSSENBALANS EN VOORUITZICHTEN

BIJLAGE:
		TOELICHTING BIJ VOORTGANGSRAPPORT TRANSITIE MOSSELSECTOR, 2010
1

INLEIDING

2

HISTORIE EN DOEL EN VAN DE AFSPRAKEN

13
13

2.2 Conflict en convenant

15

2.3 Noodzaak van een Plan van Uitvoering

15

3 	SAMENVATTING VAN HET PLAN VAN UITVOERING EN
STAND VAN ZAKEN PER EIND 2010

16

3.1 De essentie: leren door doen

16

		3.3 Zaadvisserij

6

13

2.1 De tot voor kort gangbare praktijk

3.2 De voortgaande sluiting

VOORTGANGSRAPPORT 2010

13

17
22

3.4 Uitbreiding van alternatieven voor de bodemvisserij

22

4

28

RECAPITULATIE

TRANSITIE VAN DE
NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

1. INTRODUCTIE

Het momenteel belangrijkste alternatief voor de traditionele
bodemvisserij vormen mosselzaad-invanginstallaties (MZI’s). Dit

Dit rapport beschrijft de voortgang van de transitie van de
Nederlandse mosselsector tot en met het jaar 2010, zoals
vastgelegd

in

het

‘Convenant

transitie

mosselsector

en

natuurherstel Waddenzee’. De afspraken uit dit convenant zijn
nader uitgewerkt in het Plan van Uitvoering Transitie mosselsector
d.d. 3 februari 2010. Achtergronden van de transitie worden
behandeld in de bijlage bij deze rapportage. Ook voor toelichting
op de hier vermelde kentallen en indicatoren wordt verwezen naar
de bijlage bij dit rapport.

2. KERNPUNTEN TRANSITIE
MOSSELSECTOR: RECAPITULATIE
Het hoofddoel van de transitie is om de mosselzaadbanken op de

zijn in het water drijvende installaties die bestaan uit drijvers,
met daartussen netten of touwen, waaraan de mossellarven zich
kunnen hechten en uitgroeien tot oogstbaar mosselzaad.
In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat er tussentijds
evaluaties zullen worden gehouden, om te bezien of de doelen
worden behaald en of moet worden bijgestuurd, conform het
adagium ‘leren door doen’. Dit geheel aan afspraken beslaat
de ‘transitie van de (Nederlandse) mosselsector’. Deze wordt
uitgebeeld in de onderstaande figuur.
In 2014 worden de resultaten van de eerste vijf jaar geëvalueerd
en wordt bezien of belangrijke bijsturingsmaatregelen nodig zijn.
De afspraken worden samengevat in de figuur hieronder.

bodem van de Waddenzee de kans te geven zich ongestoord te
laten ontwikkelen, terwijl de mosselsector kan blijven produceren.
‘Mosselzaad’ bestaat uit jonge mosselen, die dienen als
‘grondstof’ voor de kweek van consumptiemosselen. De visserij op
de mosselzaadbanken wordt daarom stapsgewijs verminderd en
vervangen door alternatieve manieren van zaadwinning. Op die
manier kan de grondstofvoorziening voor de mosselsector op peil
blijven.
In het Plan van Uitvoering is hiervoor het volgende mechanisme
overeengekomen:
• De mosselsector vermindert per begin 2009 de bodemvisserij
met 20% van de voorjaarsvisserij.
• De sector krijgt vervolgens de gelegenheid de gederfde
zaadoogsten te compenseren met alternatieve methoden om
aan mosselzaad te komen.
• Zodra de mosselsector de eerste vermindering van de
bodemvisserij heeft gecompenseerd, wordt de volgende stap
gezet: de bodemvisserij wordt met een volgende 20% van de
voorjaarsvisserij gereduceerd en de sector krijgt wederom de
gelegenheid te compenseren.
• En zo verder, tot in 2020 de transitie van bodemzaadvisserij naar
alternatieve zaadwinmethoden is voltooid.
TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

7

3	STAND VAN ZAKEN
TRANSITIE MOSSELSECTOR
3.1 INLEIDING
Zoals hiervoor aangegeven, vormen de belangrijkste onderdelen
van de transitie:
•	De stapsgewijze vergroting van het areaal aan niet-beviste
mosselzaadbanken, zodat de mosselbanken die daar groeien

Tabel 1:
SLUITING VAN MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

de kans krijgen zich te ontwikkelen in een onbeviste situatie.
•	De behaalde mosselzaadoogsten van respectievelijk de
bodemvisserij en de MZI’s.

2009

Totaal areaal

Daarvan

Conditie

zaadbanken

gesloten voor

van de

voorjaar (ha)

visserij (20% in ha) gesloten banken

735

140

Banken voor circa de helft
verdwenen, als gevolg van

De transitie is begonnen in het voorjaar van 2009, toen de

predatie door zeesterren

mosselsector direct een eerste areaal aan zaadbanken heeft
gesloten voor visserij. De eerste opschaling van MZI’s is, hierop
volgend, begonnen in 2010. De resultaten van 2009 en 2010 op

2010

370

70

De

in

2009

gesloten

banken zijn vrijwel geheel

deze onderdelen worden in de tabellen hieronder weergegeven.

verdwenen door predatie,
de in 2010 gesloten bank is

3.2 SLUITING MOSSELBANKEN EN OOGSTEN
BODEMVISSERIJ
In 2009 en 2010 is, conform afspraak, steeds 20% van de in het

geheel intact
Totaal

210

voorjaar aanwezige mosselzaadbanken gesloten. De gesloten
arealen mosselbanken en de conditie van de gesloten banken zijn
weergegeven in tabel 1.
Zoals uit de tabel blijkt, zijn de in 2009 gesloten mosselbanken
inmiddels vrijwel geheel verdwenen. Dit is het gevolg van predatie
door zeesterren; deze bleek in de jaren 2009 en 2010 uitzonderlijk
hoog. De redenen daarvoor zijn niet bekend. De in 2010 gesloten
banken zijn nog volledig intact. Het gebied waarin zij liggen
wordt regelmatig overspoeld door zoetwater, afkomstig van de
spuisluizen in de Afsluitdijk. Dat beschermt de mosselen tegen
zeesterrenvraat, want mosselen kunnen wel tegen een flinke dosis
zoetwater, maar zeesterren niet.
De vangsten uit de bodemvisserij in 2009 en 2010 worden in tabel
2 weergegeven. In het Plan van Uitvoering zijn afspraken tussen
de convenantpartners gemaakt over de algemene voorwaarden
waaraan de visserij moet voldoen. Dit droeg bij aan een betere
stroomlijning van de vergunningverlening. Het verschil in
oogstcijfers tussen de jaren 2009 en 2010 is veroorzaakt door
natuurlijke omstandigheden. Met name het najaar van 2010
kenmerkt zich door een uitzonderlijk lage hoeveelheid mosselzaad.
Het is niet bekend waar dit door komt.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

8

Tabel 2:
OOGSTEN BODEMZAADVISSERIJ (IN MKG),
VOORJAAR (VJR.) EN NAJAAR (NJR.)
Waddenzee

Oosterschelde

Voordelta

Totaal

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

Vjr.

Njr.

totaal

Geheel

2009 12

15

0

17

0

0

12

32

44

2010 13

0

0

0

7

0

20

0

20

3.3 MZI OOGSTEN

minder dan in de Waddenzee, waardoor het opkweken van MZI-

In tabel 3 worden de opbrengsten van de mosselzaad­

zaad in de Oosterschelde niet of veel minder rendeert. Vanwege

invanginstallaties (MZI’s) getoond die dienen ter compensatie van

risico op introductie van invasieve exoten in de Waddenzee, geldt

de sluiting van zaadbanken en daarmee onder het afgesproken

er momenteel een verbod op transport van schelpdieren van

transitietraject vallen. In het jaar 2009 gold nog een interimbeleid,

Oosterschelde daarheen. Zonder deze barrière zou de in 2010

waarbij de MZI’s boven kweekpercelen geplaatst werden. Het

behaalde oogst net boven de limiet voor de eerste opschalingsstap

feitelijke MZI-opschalingsbeleid werd ingezet met inrichting van

(5,5 Mkg) uitgekomen zijn.

geconcentreerde MZI-locaties buiten de kweekpercelen. Het
overeenkomen van deze locaties met de diverse gebruikers was

Op dit moment wordt onderzocht of, en zo ja onder welke

een tijdrovend karwei, zodat de locaties pas per 2010 gebruikt

voorwaarden, MZI-zaadtransporten van Oosterschelde naar

konden worden. De feitelijke opschaling loopt daarmee een jaar

Waddenzee kunnen plaatsvinden, zonder dat het risico op de

achter op het transitiepad zoals geschetst in de bovenstaande

import van invasieve exoten significant verhoogd wordt. Na de

figuur. Het streven is om vanaf 2012 de sluiting en opschaling te

zomer van 2011 wordt hierover door het ministerie van EL&I, na

synchroniseren, zodat de transitie zoals afgesproken per 2020 kan

consultatie van de convenantpartners en andere betrokkenen een

worden afgerond.

besluit genomen. Indien de transporten niet toelaatbaar worden
geacht, zal een strategie worden ontwikkeld om de problemen die
dit voor de transitie veroorzaakt te ondervangen.

Tabel 3:
MZI AREALEN EN OPBRENGSTEN: REGULIERE TRANSITIE

Naast het reguliere MZI-areaal is er ook oppervlak gereserveerd
voor experimentele MZI’s. Oppervlakken en behaalde oogsten

Waddenzee

Oosterschelde

Voordelta

Totaal

zijn weergegeven in tabel 4. De in 2009 belegde arealen zijn niet

Areaal Opbr.

Areaal Opbr.

Areaal Opbr.

Areaal Opbr.

eenduidig bepaald, zodat daarvoor geen cijfer is ingevuld. In 2010

(Mkg)

(ha)

(Mkg)

(ha)

(Mkg)

(ha)

(Mkg)

zijn de experimenteerlocaties voor het merendeel ondergebracht

2009 64

1,3

90

2,6

0

0

154

3,9

bij de reguliere opschalingslocaties. Een klein deel (17 ha) bevindt

96

3,6

67

1,8

4

0,2

168

5,6

zich nog op mosselkweekpercelen, in zowel Waddenzee als

(ha)
2010

Oosterschelde.

Tabel 4:
Uit tabel 3 blijkt het volgende:

MZI AREALEN EN OPBRENGSTEN:
EXPERIMENTEERDERS

•	Het in 2010 belegde areaal bedraagt 168 ha, ofwel 80% van
het vergunde areaal van 209 ha.

Waddenzee

Oosterschelde

Voordelta

Areaal Opbr.

Areaal Opbr.

Areaal Opbr. Areaal Opbr.

(ha)

(Mkg)

(ha)

(Mkg)

(ha)

(Mkg) (ha)

(Mkg)

2009

-

2,8

-

1,0

-

0,3

-

4,1

2010

69

3,2

19

0,4

8

0,2

95

3,8

•	De opbrengsten per hectare in 2010 bedroegen gemiddeld
33.000 kg; dit is een flinke stijging in vergelijking met het

Totaal

gemiddelde van 2009 (25.000 kg per ha).
Dit zijn goede resultaten voor het eerste jaar van de reguliere
opschaling, zowel voor de bezetting van het vergunde areaal
als voor de oogstcijfers. Het betreft hier immers een voor de
mosselkwekers nieuwe werkwijze en techniek, die bovendien
grote investeringen vergt.
In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat het mosselzaad dat

Uit de tabel blijkt dat in 2010 de gemiddelde oogst bij de

ingevangen wordt in de Oosterschelde en Voordelta, pas meetelt

experimenteerders 40.000 kg per ha bedroeg. Het gemiddelde van

in de transitie, en dus ook voor de bepaling van de volgende

de reguliere transitie ligt daar, met zijn 33.000 kg per ha, nog wel

sluitingsstap, wanneer dat in de Waddenzee mag worden

enigszins vanaf, maar lijkt er wel snel naartoe te gaan.

opgekweekt. De groei van mosselen in de Oosterschelde is namelijk

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

9

In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat ook de oogst van

4. TUSSENBALANS EN VOORUITZICHTEN

de experimenteerders niet meetelt in de transitie. Dit kan er
namelijk toe leiden dat er al een nieuw gebied gesloten wordt voor

De belangrijkste bevinding van 2010 is dat de transitie van de

de bodemzaadvisserij terwijl de mosselkwekers de voorgaande

mosselsector technisch gezien goed op koers ligt: de sluiting van

sluiting nog niet hebben kunnen compenseren met MZI-zaad.

mosselzaadbanken verloopt conform de planning en de invang via
MZI’s zelfs boven verwachting. In die zin is de transitie in 2010 suc-

De minister van LNV heeft in augustus 2009 voor de afbouw

cesvol verlopen. Er is echter nog wel een belangrijk knelpunt: het

van de experimenten een overgangsregeling afgekondigd. Deze

niet naar de Waddenzee mogen transporteren van MZI-zaad uit

houdt in dat de betrokken ondernemers de gelegenheid krijgen

Oosterschelde en Voordelta. Daardoor is de transitie nog niet toe

om nog 4 jaar door te gaan en daarmee hun investeringen terug

aan de volgende stap.

te verdienen. De experimenten worden zodoende per 1 januari
2014 beëindigd. Hiervoor is een oppervlak gereserveerd van 120

In 2010 is tevens gebleken dat voor een succesvol verder verloop

ha (83 ha in de Waddenzee, 30 ha in de Oosterschelde en 7 ha

van de transitie een aantal vraagstukken moet worden opgelost,

in de Voordelta). In een aanvullend besluit, van 29 september

c.q. dat zich een aantal knelpunten kunnen gaan voordoen die om

2010, heeft de minister van LNV (inmiddels: EL&I) bepaald dat een

bijsturing vragen. Deze worden nader toegelicht in de bijlage van

uitzondering wordt gemaakt voor het bedrijf West 6, dat vanaf

dit voortgangsrapport. De belangrijkste zijn:

2014 in aanmerking komt voor een soortgelijke vergunning als
voor de transitiebedrijven.

•	Ecologische grenzen aan de MZI-opschaling. Het is vooral de
vraag in hoeverre de ecologische draagkracht van Waddenzee

De experimentele MZI’s worden uiteraard wel meegenomen in de

en Oosterschelde voldoende is. Als de draagkracht onvoldoen-

bepaling van de ecologische effecten in Waddenzee, Oosterschelde

de is, kan het leiden tot onacceptabele verdringing van andere

en Voordelta.

schelpdierpopulaties door MZI-mosselen. Er zijn indicaties dat
met name in de Oosterschelde de draagkracht beperkt is. Voor
de Waddenzee is dit nog onduidelijk. Het lopende draagkrachtonderzoek zal pas eind 2011 volledig uitsluitsel kunnen geven.
• 	MZI-opschalingslocaties: in 2010 is gebleken dat de MZI-locaties niet alle optimaal gekozen zijn, bijvoorbeeld doordat de
gekozen vorm van begrenzing veel loze ruimte creëert. Kleine
wijzigingen zijn in 2010 al doorgevoerd, maar grotere wijzigingen zijn mogelijk nog nodig, vooral om de volgende transitiestappen te kunnen doen.
•	Bezwaren tegen de sluiting van mosselzaadbanken en opschaling van MZI’s, met name van de kant van de garnalensector
in de Waddenzee. Om te pogen de bezwaren tegemoet te
komen is overleg geopend met de garnalensector. Dit overleg
wordt gaandeweg uitgebreid met andere belanghebbenden.
•	Effecten van paalankers. Het aantal paalankers neemt toe,
omdat ze weinig ruimte innemen en bovendien de meest betrouwbare en veilige MZI-verankeringsmethode vormen. Daar
staat tegenover dat ze een landschappelijk effect hebben,
omdat ze, conform de geldende veiligheidsvoorschriften, te
allen tijde 1,5 meter boven het wateroppervlak dienen uit te
steken. Bovendien mogen ze in de winterperiode niet blijven
staan, zodat ze ieder voorjaar moeten worden aangebracht en
in het najaar weer worden weggehaald. Dit kan ecologische
effecten veroorzaken die nader dienen te worden onderzocht

JAARRAPPORTAGE 2010

10

en zo nodig gemitigeerd.

•	Innovatie van andere alternatieven voor mosselzaadwinning:

aan het onderzoeken wat de optimale kweekcondities voor

hierbij wordt gezocht naar alternatieven voor MZI’s op Wadden-

MZI-zaad zijn, aangezien dit mosselzaad mogelijk andere eisen

zee, Oosterschelde en Voordelta. Dit is van belang om Wadden-

stelt aan kweek dan het reguliere bodemzaad. Enige jaren erva-

zee, Oosterschelde zoveel mogelijk te ontzien en om de transitie

ring met de kweek van MZI-zaad is daardoor nodig voordat de

niet louter van het welslagen van deze techniek afhankelijk te

herijking aangevat kan worden.

maken. Doordat de MZI-opschaling in 2010 veel aandacht heeft
gevraagd van alle betrokkenen, en bovendien veel investeringen

•	En uiteraard moet ook de effectiviteit van MZI’s op de langere

heeft gevraagd van de mosselsector, is er afgelopen jaar minder

termijn nog blijken. Bezien moet worden in hoeverre deze tech-

inzet gepleegd op dit innovatietraject.

niek in de komende jaren stabiele opbrengsten gaat leveren en
hoe de kweekrendementen van MZI-zaad en bodemzaad zich

•	Herijking van kweekpercelen: in de Waddenzee is er van diverse

verhouden.

kanten behoefte om ligging en areaal van de kweekpercelen te

In de onderstaande tabel wordt aangegeven hoe deze vraagstukken

optimaliseren. Mosselkwekers zijn op dit moment echter nog

de komende tijd worden aangepakt.

Tabel 5:
SIGNALERING EN AANPAK VAN VRAAGSTUKKEN IN DE TRANSITIE VAN DE MOSSELSECTOR
ONDERDEEL

VRAAGSTUK

AANPAK EN PLANNING

Opschaling MZI’s

Transport van MZI-zaad van Oosterschelde
naar Waddenzee is niet toegestaan.

Gewerkt wordt aan vormgeving van beleid terzake d.m.v.:
•	ontwerp van isolatieroutes en bestrijdingsmaatregelen ter beperking van
het risico van insleep van exoten in de Waddenzee;
•	vermindering van de insleep van exoten naar Nederlandse kustwateren
met importen;
•	normstelling: welke risico’s moeten als significant beschouwd worden?
In de 2e helft van 2011 zal het ministerie van EL&I, na consultatie van de
convenantpartners en andere betrokkenen, beslissen over de toelaatbaarheid
van de MZI-zaad transporten, en zo ja, onder welke voorwaarden. Indien de
transporten niet toelaatbaar worden geacht, zal in 2011 een strategie worden
ontwikkeld om dit te ondervangen, opdat de transitie voort kan gaan.

Opbrengsten en kweekrendement van MZIzaad onzeker.

Leren door doen: invang en kweek worden gevolgd en geoptimaliseerd waar
nodig en mogelijk.

Ecologische draagkracht: limiterend voor
opschaling?

Eerste indicatie: draagkracht is een probleem in de Oosterschelde, in de Waddenzee is dit nog onduidelijk. Het onderzoek wordt in 2011 voortgezet, opdat
begin 2012 duidelijk wordt of draagkracht-limitatie daadwerkelijk een knelpunt
vormt. Vervolgens wordt naar bevind van zaken gehandeld.

Beschikbaarheid en bruikbaarheid MZIlocaties: onvoldoende?

Vanaf 2012 (2e opschaling) kunnen problemen ontstaan. In 2011 worden deze
nader onderzocht en worden zo mogelijk en in overleg met andere gebruikers
aanpassingen doorgevoerd.

Effecten op landschap: wel of niet acceptabel?

Nader te onderzoeken en mitigerende maatregelen te ontwerpen in 2011.

Effecten inbrengen en weghalen paalankers.

Effecten worden in 2011 onderzocht en zo nodig worden mitigerende maatregelen ingezet.

Acceptatie opschaling door andere
gebruikers?

Een eerste stap naar meer acceptatie, door overleg met de garnalensector, is
gezet in 2010. Dit wordt doorgezet in 2011 en de jaren daarna.

De ontwikkeling van alternatieven voor MZI’s in Waddenzee,
Oosterschelde en Voordelta is nog niet gecoördineerd ter hand genomen.

Medio 2011 nemen de convenantpartners een besluit over een samenhangend
innovatietraject en welke partijen dit gaan dragen.

Herijking van de kweekpercelen in de Waddenzee: dit ligt stil,
door onzekerheid t.a.v. de bruikbaarheid van percelen voor MZI-zaad.

De herijking kan naar verwachting in de tweede helft van 2013 worden ontworpen, omdat er dan 4 jaar ervaring is opgedaan met de grootschalige
kweek van MZI-zaad. De herijking wordt in 2014 uitgevoerd.
TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

11

VOORTGANGSRAPPORT 2010

12


TOELICHTING
BIJ VOORTGANGSRAPPORT
TRANSITIE MOSSELSECTOR, 2010
1. INLEIDING
Deze

notitie

Het zaad dat voor de kweek wordt gebruikt is voor het

vormt

de

onderlegger

van

de

overgrote deel afkomstig uit de Waddenzee. Soms kan er ook
in de Oosterschelde, Voordelta of Westerschelde op mosselzaad

voortgangsrapportage van 2010 van de transitie van de

worden gevist. Dit zaad mag echter niet naar de Waddenzee

Nederlandse mosselsector. De gemaakte afspraken en

worden verplaatst. Dit ter voorkoming van het verplaatsen van

geboekte voortgang worden daartoe samenhangend

exoten via mosseltransporten naar de Waddenzee. De Zeeuwse
Delta, met name de Oosterschelde is namelijk relatief rijk aan

weergegeven, ter onderbouwing en uitleg van de

exoten. Mosseltransporten vanuit de Waddenzee naar de

voortgangsrapportage.

Oosterschelde zijn om die reden wel toegestaan.
De afgelopen decennia heeft zich een heftige controverse
ontwikkeld over de schadelijkheid van de mosselcultuur voor
de natuurwaarden van de Waddenzee. Dit leidde ertoe dat in

2. HISTORIE EN DOEL VAN DE AFSPRAKEN

1993 de zaadvisserij op de droogvallende platen dusdanig zwaar
werd gereguleerd, dat deze visserij feitelijk niet meer mogelijk
is. Maar ook de visserij in permanent onder water staande

2.1 DE TOT VOOR KORT GANGBARE PRAKTIJK

gebieden (het ‘sublitoraal’) is controversieel gebleken. Vanuit de

De traditionele Nederlandse mosselcultuur onderscheidt zich van

natuurbescherming zijn met name de volgende twee argumenten

kweekmethoden in de meeste andere landen doordat mosselzaad

ingebracht:

van de langs natuurlijke weg ontstane mosselbanken op de bodem
wordt opgevist en daarna wordt verplaatst naar zogenaamde

•	De visserij op natuurlijke zaadbanken zou het uitgroeien

kweekpercelen, die ook op de bodem liggen. In andere landen

daarvan, tot volwassen mosselbanken, in de weg kunnen staan.

worden meestal touwen of palen gebruikt om de mosselzaadjes

Van die volwassen banken wordt verwacht dat ze rijke habitats

in te vangen en daar ook op te laten groeien, of wordt er alleen

voor bodemleven vormen en dat daarop weer allerlei dieren

gevist en dus niet gekweekt.

(vogels, vissen) kunnen fourageren. Met name de zaadvisserij
in het voorjaar staat daarbij bloot aan kritiek, omdat deze

De kweekpercelen zijn aangegeven in figuur B.1 (volgende

plaatsvindt op banken die de winter overleefd hebben en

pagina). Hun ligging is zo gekozen dat het mosselzaad beschut

dus een relatief grote kans hebben tentoongespreid om uit te

ligt tegen stormen en hoge stroomsnelheden, terwijl er wel

groeien tot volwassen mosselbanken.

toevoer van voedingsstoffen is. De beste groeiomstandigheden
zijn te vinden in de (westelijke) Waddenzee, en daarom vindt daar

•	De hoeveelheid voedsel voor vogels zou door de mosselcultuur

de meeste mosselcultuur plaats. Ook in de Oosterschelde liggen

verminderd

kweekpercelen, maar de groeiomstandigheden zijn daar duidelijk

zorgt de mosselcultuur, door de goede overlevings- en

kunnen

worden.

Gemiddeld

genomen

minder. De kweekcyclus, vanaf de zaadval tot en met de afvoer

groeiomstandigheden op de kweekpercelen, voor een toename

van volwassen mosselen voor de verkoop, duurt in de Waddenzee

van de hoeveelheid mosselen in de Waddenzee. Maar na een

2 tot 3 jaar. In de Oosterschelde is dat enige jaren langer. Na het

aantal aaneengeschakelde jaren van slechte zaadval kan de

voltooien van de kweekcyclus worden de mosselen afgevoerd

afvoer van mosselen van de percelen naar Yerseke leiden tot

naar de veiling in Yerseke.

schaarste.

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

13

FIGUUR B.1: LIGGING KWEEKPERCELEN, MZI-LOCATIES EN GESLOTEN GEBIEDEN VOOR BODEMBEROERENDE
VISSERIJ IN DE WADDENZEE. DE KAART IS OPGESTELD DOOR BUREAU MARINX EN GEACTUALISEERD TOT EIND 2010.

Bruin:

Mosselkweekpercelen

Blauw:

Opschalingslocaties voor MZI’s inclusief experimenteerlocaties (blauw omlijnd), met daarin de locaties zoals in gebruik
genomen in 2010 (blauw gearceerd)

Oranje Gearceerd: sinds 2009 gesloten gebied voor mosselvisserij
Dubbel gearceerd: artikel 20 gebied (sinds 2009 formeel gesloten voor alle bodemberoerende visserij)
VOORTGANGSRAPPORT 2010

14

bron: Marin X, 2010

2.2 CONFLICT EN CONVENANT
Het conflict liep in 2008 hoog op, toen de Raad van State de
natuurbeschermingsorganisaties in het gelijk stelde in hun
beroepszaak tegen de vergunning voor de voorjaarsvisserij. Dit
sloeg een groot deel van de bodem onder de Nederlandse mosselcultuur weg, maar bracht ook de vergunningverlener, het toenmalige ministerie van LNV, in een lastig parket. Het conflict is opgelost
doordat de mosselkwekers, de natuurbeschermingsorganisaties
en het ministerie van LNV afspraken konden maken over een geleidelijke overgang van bodemzaadvisserij naar alternatieve vormen
van zaadinvang en -kweek. Deze afspraken zijn vastgelegd in het
’Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee’
dat op 21 oktober 2008 is ondertekend door:
• 	Het ministerie van LNV (inmiddels opgegaan in het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie)
• 	PO Mosselcultuur
• 	De

natuurbeschermingsorganisaties

Natuurmonumenten,

Stichting WAD, Vogelbescherming en Waddenvereniging
Het convenant is een afsprakenkader op hoofdlijnen met als centraal doel dat het bevissen van natuurlijke banken wordt afgebouwd, maar wel op zo’n manier dat het voor de mosselsector
mogelijk blijft de mosselcultuur voort te zetten, door inzet van alternatieve bronnen voor mosselzaad. Dit wordt aangeduid met ‘de
transitie van de mosselsector’ (of kortweg ’transitie’).

2.3 NOODZAAK VAN EEN PLAN VAN UITVOERING
De intenties van het convenant moesten vervolgens worden uitgewerkt tot concrete afspraken. Vragen die daarbij moesten worden
beantwoord waren onder meer:
•

Welke alternatieven voor de bodemvisserij in te zetten?

•	Hoe de geleidelijke overgang van bodemvisserij naar alternatieven te regelen? In hoeveel stappen en via welk mechanisme?
•	Hoe vindt controle en handhaving op de uitvoering van afspraken plaats?
Daarop aansluitend diende een systeem van monitoring van
effecten en terugkoppeling daarvan naar de betrokken partijen te
worden ontworpen.
De benodigde afspraken zijn vastgelegd in het Plan van Uitvoering
van het convenant, dat op 4 maart 2010 tussen de convenantpartners overeengekomen is. De hoofdlijnen daarvan worden hieronder uiteengezet, samen met de stand van zaken per eind 2010.

1 Long Lines bestaan uit dikke kabels met veel zijlijntjes, waarop het zaad wordt ingevangen.

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

15

3. SAMENVATTING VAN HET PLAN VAN
UITVOERING EN STAND VAN ZAKEN
PER EIND 2010

bijsturingsmaatregelen wordt daarom gewacht tot 2014, het jaar

3.1 DE ESSENTIE: LEREN DOOR DOEN

waarin de convenantpartners op directieniveau vertegenwoordigd

In deze paragraaf worden de hoofdzaken van het Plan van Uitvoering en de samenhang daartussen weergegeven.
Afgesproken is dat de bodemvisserij per 2020 beëindigd zal zijn
en de oogst van mosselzaad dan dus geheel ‘los van de bodem’
zal plaatsvinden. Daardoor krijgen de van nature ontstane mosselbanken een grotere kans om uit te groeien tot volwassen mosselbanken. De omvang van het totale mosselbestand (wild + kweek)
neemt daarbij naar verwachting toe en daardoor stijgt ook de hoeveelheid voedsel voor vogels. Parallel hieraan is de vergunningverlening voor de (afnemende) zaadvisserij vergemakkelijkt, om op den
duur overbodig te worden.
Het alternatief voor de bodemvisserij waar in de transitie als eerste op wordt ingezet zijn mosselzaad-invangsinstallaties (MZI’s), te
plaatsen in Waddenzee, Oosterschelde en de Zeeuwse Voordelta.

waarin een tussenbalans wordt opgemaakt.
Alle beslissingen over de algehele koers, en dus ook over bijsturingsmaatregelen, worden genomen door een Bestuurlijk Overleg
zijn. Het Bestuurlijk Overleg wordt bij toerbeurt door een der leden
voorgezeten; de zittingsperiode van de voorzitter is 1 jaar. Van november 2010 tot november 2011 wordt het voorzitterschap bekleed
door een lid uit de geledingen der natuurbeschermingsorganisaties.
Het Bestuurlijk Overleg wordt bijgestaan door een Projectgroep
waarin de inhoudelijk experts van de convenantpartners zitting
hebben. De Projectgroep houdt toezicht op de praktische gang van
zaken van de transitie en bereidt de besluitvorming in het Bestuurlijk Overleg voor. Voorzitter van de Projectgroep is de coördinator
van de transitie; in 2010/2011 is dat Hein Sas.
Figuur B.2 geeft de grote lijnen van de afspraken weer. In het hiernavolgende worden de onderdelen hiervan toegelicht.

MZI’s zijn installaties van netten of ‘long lines’1, die in het bovenste
deel van de waterkolom worden gehangen en waar de mosselzaadjes op terechtkomen. Aan het eind van het groeiseizoen worden

FIGUUR B.2: DE GROTE LIJNEN VAN HET PLAN VAN
UITVOERING
Voortgaande sluiting:

ze daarvan afgehaald en naar de kweekpercelen gebracht. MZI’s

zaadvisserij op natuurlijke banken
wordt verminderd (einddoel: algehele
beëindiging per 2020)

worden alleen geplaatst in het zomerhalfjaar, in de winterperiode
worden ze uit het water genomen.
In het Plan van Uitvoering is afgesproken om ruimte voor MZI’s
te maken in de Waddenzee en, voor een kleiner deel, ook in
de Oosterschelde en de Zeeuwse Voordelta. Omdat MZI’s als
verstorend kunnen worden ervaren voor het landschap en ook een

Volgende afbouwstap
zaadvisserij: bij bereiken van
afgesproken mijlpalen in de oogst
volgt verdere vermindering van de
zaadvisserij

belasting kunnen vormen voor het ecosysteem, is overeengekomen
dat naar andere, minder storende of belastende technieken

Opbouw van alternatieven:

zal worden gezocht en dat deze bij gebleken technische en

alternatieven voor zaadvisserij worden verder ontwikkeld en uitgebreid

economische realiseerbaarheid worden ingezet. De belangrijkste
opties zijn kweek op het land en plaatsing van MZI’s op open zee.
Essentieel bij alle stappen in het transitieproces is het adagium ‘leren door doen’: stappen zetten, kijken wat daarvan de effecten zijn
en beoordelen of deze overeenkomen met de verwachtingen. Zo

Registratie van oogst
en kweekrendement van de
alternatieven

niet, dan wordt de uitgezette koers bijgesteld. Een cyclisch proces
dus, waarin voorafgaande ervaringen het fundament vormen voor
de volgende stappen. Daarom wordt ook elk jaar een voortgangs-

Opschalingstraject:

Innovatietraject:

rapport opgesteld, waarin de bereikte resultaten worden geboek-

MZI-opschaling in Waddenzee en
Oosterschelde

ontwikkeling andere technieken
t.b.v. zaadinvang/kweek

staafd. Indien die niet in lijn zijn met de beoogde doelstellingen,
bijvoorbeeld als de opschaling van de alternatieven, of de ontwikkeling van de mosselbanken tegenvalt, kan worden bijgestuurd. Daarbij is natuurlijk wel enig geduld nodig. Met eventuele ingrijpende
VOORTGANGSRAPPORT 2010

16

Invoering en opschaling van
alternatieven (op termijn)

3.2 DE VOORTGAANDE SLUITING

visareaal in het daaropvolgende jaar met een extra 20% van de

Het doel van de voortgaande sluiting van de zaadvisserij is om

voorjaarsvisserij gesloten.

de natuurlijke ontwikkeling van mosselbanken in de Nederlandse

En zo verder, iedere keer met stappen van 20% van de

Waddenzee zoveel mogelijk kansen te geven. Aan mosselbanken

voorjaarsvisserij, ofwel 5,5 Mkg. Aan het eind van het traject komt

kunnen belangrijke natuurwaarden verbonden zijn: organismen die

ook de najaarsvisserij aan de beurt, die in twee stappen wordt

habitat vinden in en op de mosselbanken, en vogels en vissen die

beëindigd. De gehele bodemzaadvisserij wordt zodoende in 7

op de mosselen en de daaraan geassocieerde organismen foura-

stappen vervangen door alternatieven. In het eindstadium van de

geren.

transitie wordt gemiddeld jaarlijks 40 Mkg mosselzaad via deze
alternatieven binnengehaald.

Het mechanisme van de voortgaande sluiting werkt als volgt:

Het mechanisme wordt in figuur B.3 verbeeld (hieronder).

De stapgrootte van de transitie is vastgesteld op 20% van het areaal
aan bevisbare zaadbanken die zich in het voorjaar van ieder jaar in

Dit mechanisme is zelfsturend: doordat de sector op voorhand

het sublitoraal van de westelijke Waddenzee bevinden.

steeds een deel van het zaadgebied sluit, en de gederfde opbrengst

De mosselsector heeft reeds per 2009 afgezien van bevissing van

vervolgens moet inhalen met alternatieven, wordt men gestimu-

20% van het areaal aan zaadbanken van dat voorjaar.

leerd om die alternatieven daadwerkelijk op te schalen en ook

Het sluiten van 20% van de zaadbanken is als volgt omgerekend

steeds een volgende stap in de transitie te zetten.

naar het verlies aan vangstmogelijkheden voor de visserij. Op basis van historische gegevens wordt uitgegaan van een gemiddelde

De op basis hiervan verwachte voortgang als functie van de tijd

jaarlijkse bodemzaadoogst van 40 Mkg. De voorjaarsvisserij be-

wordt in figuur B.4 weergegeven. De MZI-lijn is hierin niet door-

draagt gemiddeld 2/3 daarvan. 20% van de voorjaarsvisserij komt

getrokken tot 2020, aangezien afgesproken is dat op enige termijn

dus neer op (afgerond) 5,5 miljoen kg zaad.

ook andere invang- of kweektechnieken worden ingezet. Parallel

Zodra die 5,5 miljoen kg (Mkg) jaarlijks via MZI’s, of andere alterna-

aan de MZI-opschaling wordt daarom onderzoek verricht naar an-

tieven voor de bodemvisserij, is gecompenseerd, wordt het zaad-

dere methoden, zoals kweek op het land en invang op open zee.

FIGUUR B.3: DE GROTE LIJNEN
VAN HET PLAN VAN UITVOERING

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

17

Figuur B.3: Het mechanisme van de overgang van bodemvisserij naar alternatieven

bodemvisserij
(mln kg)

Globaal transitietraject
40
Traject bij afgesproken
stapgrootte
32

24

16

Globaal
opschalingstraject MZI’s

8

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

tijd
Figuur B.4:
Figuur
B.4: De vermindering van de bodemzaadvisserij tegenover de uitbreiding van het MZI-areaal
De vermindering
de bodemzaadvisserij
alsvan
functie
van de tijd tegenover de uitbreiding van het MZI-areaal als functie van de tijd
De ontwikkeling van de kweek op het land, zowel in laborato-

De sluiting van zaadbanken geldt voor alle bodemberoerende acti-

riumcondities als in open vijvers, is door de schelpdiersector ter

14
viteiten, dus zowel voor de mossel- als de garnalenvisserij. Vaarver-

hand genomen. Voorbeelden daarvan zijn de hatchery-nursery van

keer is uiteraard niet bodemberoerend en kan daarom vrijelijk door

Roem van Yerseke en het pilotproject Zeeuwse Tong. Hieruit is ech-

de gesloten gebieden heen bewegen.

ter gebleken dat, bij de huidige verkoopprijs, mosselen niet rendabel op het land te kweken zijn. Vooralsnog wordt daarom door de

Afgesproken is dat eenmaal gesloten mosselbanken dicht blijven.

sector bij kweek op het land vooral ingezet op schelpdieren met

Elk voorjaar wordt, bij de schelpdiersurvey, gekeken waar de zaad-

een hogere verkoopprijs, bijvoorbeeld Sint-jakobsschelpen.

banken liggen, om van die banken het op dat moment geldende
percentage te sluiten. Dat betekent dat er ieder jaar een nieuw

Bij de invang op open zee zijn er in Nederland momenteel minder

deel van de zaadvisserij wordt gesloten. Mocht de zaadval voor

ontwikkelingen. Daarom wordt momenteel een strategie ontwik-

meer dan het geldende percentage in de reeds gesloten gebieden

keld om deze methode nader te onderzoeken en, zo mogelijk, op

plaatsvinden, dan wordt de mosselsector hiervoor in latere jaren

de Noordzee uit te proberen.

gecompenseerd.

De convenantpartners beraden zich op een strategie om innovaties

Met de uitvoerders van andere bodemberoerende activiteiten, met

op deze gebieden te versnellen. In 2011 zullen hierover nadere af-

name de garnalenvisserij, wordt overlegd over de keuze van de

spraken worden gemaakt.

te sluiten mosselbanken. Daarbij wordt zoveel mogelijk rekening

VOORTGANGSRAPPORT 2010

18

gehouden met belangrijke garnalenvisbe-

Figuur B.5:

stekken, maar helaas kan niet altijd iedereen

Het in 2009 voor bodemberoerende activiteiten gesloten gebied (rood omlijnd,

tevreden worden gesteld (zie ook onder).

de ligging van de mosselzaadbanken is blauw gearceerd)

Tevens is in het Plan van Uitvoering afgesproken dat gewerkt zal worden aan verbetering
van de inhoudelijke basis voor de sluiting van
mosselbanken. Dit vergt enerzijds verbete-

Artikel 20
Artikel 20

ring van de stabiliteitskaart, waarop wordt
aangegeven wat de relatieve kans is dat mosselbanken de winter overleven, anderzijds
een kaart waarop de kans op hoge biodiversiteit van ontstane banken wordt aangegeven. Beide kaarten worden gebaseerd op de
gegevens uit het PRODUS-onderzoek. Deze
komen rond de zomer van 2011 beschikbaar.
Gezien de benodigde doorlooptijd voor de
analyse van gegevens en productie van de
kaarten zullen deze medio 2012 gereed zijn.
Zodra gereed, zullen zij ook met de garna-

Afspraak met sectoren

lensector worden besproken.

Figuur B.5: Het in 2009 voor bodemberoerende activiteiten gesloten gebied (rood omlijnd; de ligging
van de mosselzaadbanken is blauw gearceerd)

De monitoring van de niet beviste mossel-

Figuur B.5: Het in 2009 voor bodemberoerende activiteiten gesloten gebied (rood omlijnd; de ligging
van de mosselzaadbanken is blauw gearceerd)

banken wordt uitgevoerd door Imares. Voor

Afspraak met sectoren

een belangrijk deel valt dit binnen het bereik
van het Mosselwad- en PRODUS-project.
Het andere deel wordt uitgevoerd in opdracht, en op budget, van EL&I.
In het voorjaar van 2009 bleek uit de survey
dat er 735 ha sublitorale mosselbanken in de
Waddenzee lagen. Het geldende sluitingspercentage was 20%, dus er diende 147 ha
gesloten te worden. De zaadbanken in het
gebied De Vlieter bedroegen tezamen 140
ha (zie figuur 1 voor de globale ligging daarvan). Mede omdat de samenhang in het te
sluiten gebied van groot belang wordt geacht en er geen andere banken in aanmerking kwamen, werd dit door de convenantpartners voldoende geacht om de afspraken
na te komen. De gesloten arealen en de
wijze van sluiting zijn aangegeven in figuur
B.5 (hiernaast).

Figuur B.6: Het in 2010 voor bodemberoerende activiteiten gesloten gebied (blauw omlijnd: gesloten
voor de mosselvisserij, zwart omlijnd: gesloten voor de garnalenvisserij; rood gearceerd:
zaadbanken; blauw gearceerd: oudere mosselbanken)
Figuur
FiguurB.6:
B.6:Het in 2010 voor bodemberoerende activiteiten gesloten gebied (blauw omlijnd: gesloten
voor
de De
mosselvisserij,
zwart
omlijnd: gesloten
voor de
garnalenvisserij;
rood gearceerd:
Voor
dat
deel
van
Vlieter waar
de activiteiten
grootste
mosselbank,
met
de
grootste
dichtheid
ligt, is
Het in
2010
voor
bodemberoerende
gesloten gebied
(blauw
omlijnd:
zaadbanken;
blauw gearceerd:
oudere
artikel 20 van
de Natuurbeschermingswet
1998mosselbanken)
toegepast. Voor de andere deelgebieden

gesloten
voor dehiervoor
mosselvisserij,
niet.
De redenen
zijn dat:zwart omlijnd: gesloten voor de garnalenvisserij,
Voor dat deel van De Vlieter waar de grootste mosselbank, met de grootste dichtheid ligt, is
rood
gearceerd:
zaadbanken,
blauw gearceerd:
oudere mosselbanken)
artikel 20 van de Natuurbeschermingswet
1998 toegepast.
Voor de andere deelgebieden
niet. De redenen hiervoor zijn dat:
16
TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

19

16

Voor dat deel van De Vlieter waar de grootste mosselbank, met de

sector als die van natuur en andere visserij is in voorbereiding. Het

grootste dichtheid ligt, is artikel 20 van de Natuurbeschermings-

is echter in 2010 niet mogelijk gebleken daarmee aan te vangen.

wet 1998 toegepast. Voor de andere deelgebieden niet. De rede-

Dat komt vooral doordat er nog weinig ervaring is met de groei-

nen hiervoor zijn dat:

condities voor MZI-zaad, zodat momenteel niet goed kan worden

bij algehele artikel 20 sluiting de grenzen om het gehele gebied

vastgesteld welke percelen daar het meest geschikt voor zijn. Het

zouden komen te liggen, waardoor belangrijke doorvaartroutes

zal nog enige jaren duren voordat dit duidelijk is; tot die tijd zal

van de garnalenvissers tussen de verschillende banken zouden

er op het punt van de herijking geen voortgang geboekt kunnen

worden geblokkeerd;

worden.

de garnalenvissers zullen proberen om mosselbanken die ouder
zijn dan een half jaar te vermijden, omdat ze er met hun netten in

Afgesproken is dat alle elementen van de transitie van de

vastlopen.

mosselsector die andere Waddenzeegebruikers aangaan (inclusief
de MZI-opschaling, zie par. 3.4) in voor- en najaar met deze

Met de mossel- en garnalenvisserij is afgesproken dat ze in de niet

gebruikers zullen worden doorgesproken. In 2010 is prioriteit

formeel gesloten gebieden niet vissen. Dat wordt voor de mossel-

toegekend aan overleg met de garnalensector. Het eerste overleg

vissers bijgehouden, via de black-box registratie van de PO Mos-

heeft plaatsgevonden op 15-11-2010. De volgende bevindingen en

selcultuur. De garnalensector beschikt nog niet over een dergelijk

afspraken zijn daaruit voortgekomen:

plaatsbepalingssysteem, maar men zal de mosselbanken uit eigen-

• Het regulier overleg wordt gecontinueerd en minimaal 2 maal

belang vermijden.

per jaar (voor- en najaar) gehouden.
• Alle MZI-ankers worden in de winterperiode verwijderd.

In 2010 bleek uit de survey dat er 370 ha sublitorale mosselbanken
in het voorjaar lagen. Het geldende sluitingspercentage is nog altijd 20%, dus er diende 74 ha gesloten te worden. Bij Breezanddijk
is een samenhangend stelsel van banken gevonden ter grootte van
70 ha (zie figuur B.6). De 70 ha werd door de convenantpartners
voldoende geacht om de afspraken na te komen.

• Optimalisatie van MZI-locaties en -systemen zal plaatsvinden in
nauw overleg met de garnalensector.
• De garnalensector steunt de voorkeur van de mosselsector voor
paalankers als MZI-verankeringsmiddel.
• De mosselsector zal de garnalenvisserij tijdig informeren over de
globale tijdstippen van plaatsing en verwijdering van MZI’s.

Andere aangetroffen zaadbanken waren second best, omdat die in

In tabel B.1 worden de kentallen weergegeven van de twee

een minder stabiel gebied lagen. Dit tot grote teleurstelling van de

sluitingsstappen die tot dusver zijn gezet (beide onder het

garnalenvissers, aangezien de zaadbanken bij Breezanddijk in een

regime van sluiting van 20% van de voorjaarsvisserij).

belangrijk visgebied liggen.
Dit gebied is met toepassing van artikel 20 gesloten. De mosselvisserij mag er in het geheel niet vissen. Voor de garnalenvisserij
ligt er tussen het gesloten gebied en de Afsluitdijk een belangrijke
vaargeul. Een deel van de gesloten mosselbank ligt in de geul. Bij

Tabel B.1:
SLUITING VAN MOSSELBANKEN
IN DE WADDENZEE

de sluiting is vastgelegd dat de garnalenvissers hier wel doorheen
mogen varen, maar er niet in vissen.

Totaal areaal

Daarvan gesloten

Conditie van de gesloten

zaadbanken

voor visserij

banken

voorjaar (ha)

(20%, in ha)

2009

735

140

B anken voor circa de helft
verdwenen, als gevolg van
predatie door zeesterren

2010

370

70

 e in 2009 gesloten banken
D
zijn vrijwel geheel verdwenen
door predatie, de in 2010
gesloten bank is geheel intact

TOTAAL

210

Inmiddels hebben de garnalenvissers bij het ministerie van EL&I
protest en een verzoek tot schadevergoeding ingediend tegen zowel de sluiting van mosselbanken als tegen de MZI-plaatsingen,
omdat zij daardoor visgebied verliezen.
Mede in dit licht is herijking van de kweekpercelen van belang.
Hierdoor kunnen mogelijk visgronden vrijkomen voor de garnalenvisserij. Een optimalisatieplan van het perceelareaal, waarin
rekening gehouden wordt met zowel de belangen van de mosselVOORTGANGSRAPPORT 2010

20

Zoals uit de tabel blijkt, zijn de in 2009 gesloten mosselbanken

De kleine punten in deze figuur geven aan waar naar mosselbanken

inmiddels vrijwel geheel verdwenen. Dit is het gevolg van predatie

gezocht wordt, bij de halfjaarlijkse surveys. Zoals de figuur laat zien,

door zeesterren; deze bleek in de jaren 2009 en 2010 uitzonderlijk

zijn in minder dan de helft hiervan ooit mosselzaad of meerjarige

hoog. De redenen daarvoor zijn niet bekend. De in 2010 gesloten

mosselen aangetroffen.

banken zijn nog volledig intact. Dat komt waarschijnlijk doordat de
zeesterrenvraat daar minder is. Het gebied waarin zij liggen wordt

In figuur B.7 is ook aangegeven hoe vaak op de onderzoeksstations

regelmatig overspoeld door zoetwater, afkomstig van de spuisluizen

mosselzaad (linker figuur) dan wel meerjarige mosselen (rechter fi-

in de Afsluitdijk. Mosselen kunnen daar vrij goed tegen, maar

guur) zijn aangetroffen in de periode 1992 - 2007. Het linker figuur

zeesterren niet.

geeft dus de kans op zaadval weer. Dit zaad overleeft het eerste

Gebleken is dat de omvang van deze sluitingen de vraag oproept:

vaak niet, hetgeen het verschil tussen het linker en rechter figuur

hoe kan het zijn dat 20% van de voorjaarsvisserij maar zo’n klein

verklaart en daarmee illustreert waar de instabiele gebieden liggen.

deel van de westelijke Waddenzee beslaat? 20% van het oppervlak

Voor de transitie is vooral het rechter figuur interessant, omdat deze

van de westelijke Waddenzee is zo’n 20.000 ha, dus het momenteel

aangeeft waar de kans relatief groot is dat oude mosselvoorkomens

gesloten gebied bedraagt slechts 1% ervan. Het antwoord hierop is

ontstaan. Dit is met name langs de Afsluitdijk en bij Harlingen, in

dat de jaarlijkse, bevisbare mosselzaadval slechts in een beperkt deel

het Molenrak. Deze gebieden zullen naar verwachting als eerste

van de westelijke Waddenzee plaatsvindt. Dit wordt geïllustreerd

gesloten worden voor mosselzaadvisserij. Uiteindelijk zal per 2020

door figuur B.7.

nergens meer op mosselzaad mogen worden gevist.

Figuur B.7:
Aantal keren dat op onderzochte locaties
in de westelijke Waddenzee in de periode
1992-2005 visbare dichtheden mosselzaad (links) en meerjarige mosselen
(rechts) zijn aangetroffen.

De handhaving van de sluiting is als volgt:

mosselvissers door middel van de black-box registratie. Men seint

•H
 et ministerie van EL&I past artikel 20 van de Natuur­

EL&I in indien een overtreding wordt gesignaleerd en kan tevens

beschermingswet 1998 toe om de sluiting van de kerngebieden

ook zelf een sanctie (boete) opleggen aan de betreffende vissers.

wettelijk te regelen.
• De contouren van deze gebieden worden boven water gemarkeerd met boeien, geplaatst door Rijkswaterstaat.

Mocht er toch in het gesloten gebied gevist worden, dan is de kans
groot dat dit achteraf wordt waargenomen door het onderzoek dat

• Over gebieden die (om redenen hierboven besproken) niet geslo-

Imares doet om de ontwikkeling van de gesloten mosselbanken te

ten zijn door middel van artikel 20, maar die niet mogen worden

volgen. Als het een mosselvisser is, dan kan de overtreder via de

bevist, zijn afspraken gemaakt met de mossel- en de garnalen-

black-box registratie alsnog worden opgespoord en beboet. Dit is

sector.

momenteel nog niet mogelijk bij garnalenvissers. Eventueel achteraf

• Visserijkundige ambtenaren van EL&I houden er toezicht op dat

geconstateerde schade kan uiteraard niet worden gerepareerd, maar

er geen visserij-activiteiten binnen de boeien plaatsvinden, als on-

mocht het vaker voorkomen, dan moet de handhaving worden

derdeel van hun reguliere taak.

geïntensiveerd. Eventueel kunnen een compensatieregeling (sluiting

• PO Mosselcultuur bewaakt de scheepsbewegingen van de

elders) of andere maatregelen worden afgesproken.
TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

21

3.3 ZAADVISSERIJ
Bij de survey van najaar 2010 is gebleken dat er zeer weinig

3.4 UITBREIDING VAN ALTERNATIEVEN
VOOR DE BODEMVISSERIJ

mosselzaad op de bodem van de westelijke Waddenzee ligt.

In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat voorlopig MZI’s als

PO Mosselcultuur heeft daarom besloten om in najaar 2010 en

belangrijkste alternatief voor de bodemzaadvisserij gelden. De lijn

voorjaar 2011 geen zaadvisserij te houden. Er bestaat een kans dat

die gevolgd wordt voor ontwikkeling van andere alternatieven is

er in voorjaar 2011 toch wat jonge mosselen worden aangetroffen.

hierboven al besproken, daarom beperkt deze paragraaf zich tot

De convenantpartners hebben theoretisch de mogelijkheid om

de MZI-opschaling.

daar 20% van te sluiten. Hierover zal in het voorjaar van 2011
worden overlegd, ook met de garnalensector.

Het ministerie van EL&I heeft, na brede raadpleging van andere
betrokkenen in Oosterschelde, Voordelta en Waddenzee, in

In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat gewerkt zal worden

augustus 2009 een aantal gebieden aangewezen waar in het

aan een verdere stroomlijning van de vergunningverlening.

zomerhalfjaar MZI’s kunnen worden neergelegd. Het gaat om:

Vanwege de geringe zaadval van 2010 en omdat er in het Plan van

• 500 ha in de Waddenzee (9 locaties)

Uitvoering al goede basisafspraken over de te volgen procedure

• 200 ha in de Oosterschelde (4 locaties)

gemaakt zijn, is daaraan in 2010 geen prioriteit gegeven. Voorzien

• 30 ha in de Zeeuwse Voordelta (1 locatie)

is dat deze afspraak in de tweede helft van 2011 wordt ingevuld.
Tezamen dus 730 ha. Dit is inclusief de locaties voor experimentele
De oogsten van de bodemzaadvisserij van 2009 en 2010 zijn

MZI’s; dit zijn er twee in de Waddenzee, een in de Voordelta en

weergegeven in tabel B.2.

een in de Oosterschelde.
Zo mogelijk komt er in de Waddenzee op termijn nog 160 ha op
kweekpercelen bij. Momenteel is er al een aantal MZI-vergunningen

Tabel B.2:
OOGSTEN BODEMZAADVISSERIJ (IN MKG),
VOORJAAR (VJR.) EN NAJAAR (NJR.)

voor kweekpercelen uitgegeven: 8 in de Oosterschelde en 6 in de
Waddenzee. In totaal bedraagt het oppervlak daarvan circa 20
ha. Deze zullen, ook op termijn, binnen de beoogde 160 ha op de
kweekpercelen vallen.

Waddenzee
Vjr.
Njr.

Oosterschelde
Vjr.
Njr.

Voordelta
Vjr.
Njr.

Totaal
Vjr.
Njr.

Geheel
Totaal

2009 12

15

0

17

0

0

12

32

44

De locaties in de westelijke Waddenzee, het
belangrijkste gebied, zijn reeds aangegeven in
figuur B.1.

2010 13

0

0

0

7

0

20

0

20

Uit de experimenten is tot dusverre gebleken dat met MZI’s een
zaadopbrengst van 30.000 tot 40.000 kg per hectare per jaar
behaald kan worden. Het op termijn toe te wijzen areaal kan
daarmee een jaarlijkse totaalopbrengst van 27 tot 36 Mkg zaad
opleveren. Kortom, hiermee wordt de beoogde totaalopbrengst
van 40 Mkg zaad per jaar nog niet behaald. Dat houdt in dat tegen
het eind van het traject een belangrijk deel van de opbrengsten
inderdaad uit andere alternatieven zal moeten komen.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

22

FIGUUR B.8:
DE MECHANISMEN DIE DE MZI-OPSCHALING BEPALEN

Opschaling MZI’s

Overleg met andere
gebruikers

Waddenzee

Volgende opschalingsstap
aanvaardbaar?

Onderzoek naar effecten op
natuur en landschap

Oosterschelde

Voordelta

Bepaling zaadopbrengst
Bepaling zaadopbrengst en
kweekrendement
Zaadtransport naar Waddenzee
mogelijk?
Jaarlijkse totaalbalans:
oogst en kweekrendement
Volgende sluitingsstap zetten?

Indien ja: ook volgende
opschalingsstap

De overgang van bodemvisserij naar MZI’s is een complexe

sluitingsstap aan de orde is, en daarmee ook de volgende

operatie. Figuur B.8 illustreert waarom. Ook deze figuur is cyclisch

opschalingsstap.

van aard: de opgedane ervaringen uit de opschalingsstappen
worden gebruikt om te bepalen wanneer de volgende stap gezet

In de ‘tak naar boven’ van figuur B.8 worden de effecten op natuur

moet worden en op welke manier dat gerealiseerd kan worden.

en landschap bepaald. Het onderzoek naar effecten op de natuur

De belangrijkste onderdelen zijn:

richt zich ten eerste op verstoring van beschermde diersoorten en op

•	Het onderzoek en de monitoring van ecologische en

verontreinigingen die verspreid worden door de MZI’s. Vooralsnog

landschappelijke inpassing: mochten de grenzen van de

zijn hier geen belangrijke effecten gevonden. Ten tweede richt

inpasbaarheid voortijdig bereikt zijn, dan kan de volgende

het zich op meer indirecte effecten, en dan met name op de

transitiestap niet worden gezet en moet de transitie een

concurrentie om voedsel die MZI-mosselen andere organismen

andere richting inslaan.

kunnen aandoen. Dit kan leiden tot verdringing van natuurlijke

•	De registratie van oogst en kweekrendement van het MZI-

populaties, wat een serieus ecologisch effect zou zijn, samengevat

zaad. Aan de hand daarvan wordt bepaald of de volgende

onder de term ‘aantasting van de ecologische draagkracht’. Dit
TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

23

is gecompliceerd onderzoek, dat zowel laboratoriumproeven,

Voor de bepaling van de oogsten is een registratiesysteem

veldmetingen als modelleerwerk vergt. Eind 2011 moet hieruit

ingevoerd. De basisregistratie wordt uitgevoerd door de

duidelijk geworden zijn wat de draagkrachtgrenzen zijn in

kwekers zelf. Aan het eind van het invangseizoen doen ze op

Waddenzee, Oosterschelde en Voordelta. Met de huidige kennis

een standaardformulier opgave van alle oogsten. Dit wordt

wordt verwacht dat de draagkrachtgrenzen in de Oosterschelde

ingediend bij EL&I, ter controle. Daarna gaan de formulieren

al ongeveer bereikt zijn, in de Waddenzee waarschijnlijk nog

naar PO Mosselcultuur, die ze laat omwerken tot een totaal-

niet, maar dat dat bij verdere opschaling wel vrij snel zou kunnen

jaarrapportage. Indien een volgende grens van 5,5 Mkg oogst

gebeuren, en in de Voordelta in het geheel niet.

per jaar bereikt is (gecorrigeerd voor toevallige fluctuaties), moet
een volgende sluitingsstap in de bodemvisserij gezet worden.

Het landschappelijk onderzoek vindt plaats aan de bestaande

Daarom is afgesproken dat de oogstrapportage per 1 februari van

opschalingslocaties. Eerste bevindingen wijzen uit dat vooral

elk jaar gereed is, dat wil zeggen ruim voordat de beslissing over

paalverankeringen van MZI-locaties, die enige meters boven

een volgende sluitingsstap van de voorjaarsvisserij moet worden

het wateroppervlak uitsteken , als een landschappelijke inbreuk

genomen.

2

gezien worden. Voor de kwekers blijkt deze ankermethode echter
veel beter dan de eerder gebruikte lijnankers: de verankering is

De oogstregistratie van de kwekers wordt op twee verschillende

stabieler, waardoor schade en potentieel gevaarlijke incidenten

manieren gecontroleerd:

met wegdrijvende MZI-onderdelen worden voorkomen en

•	Steekproefsgewijs, door visserijkundige ambtenaren van EL&I.

bovendien nemen paalankers minder plaats in dan lijnankers,

Daartoe moeten de kwekers het uitzaaien van MZI-zaad3

waardoor de toegewezen MZI-ruimte effectiever kan worden

melden aan deze ambtenaren. Deze kunnen dan besluiten of

benut. Om deze redenen en vanwege hun duidelijke zichtbaarheid

ze het oogstcijfer komen controleren.

genieten de paalankers ook bij garnalenvissers de voorkeur.

•	In de totaalbalans: aan het eind van elk groeiseizoen worden
door Imares bestandsopnames van de kweekpercelen gemaakt.

In 2011 wordt onderzocht hoe de landschappelijke effecten van

Tevens wordt de oogst van de bodemvisserij bepaald. Het

MZI’s, en met name van de paalankers, kunnen worden beperkt.

verschil daartussen moet de totale MZI-oogst van dat seizoen

Hierbij wordt overlegd met Rijkswaterstaat en diverse gebruikers.

zijn. Zo niet, dan klopt er iets niet met de registratie.

Ook wordt specifiek gekeken naar de ecologische effecten van
het aanbrengen en weghalen van paalankers, in de maand maart,
respectievelijk november. De paalankers mogen namelijk in de
winterperiode niet blijven staan, omdat ze dan gevaar en hinder

Het verloop van de MZI-arealen en opbrengsten is
samengevat in tabel B.3.

voor scheepvaart en garnalenvisserij kunnen opleveren.
In de ‘tak naar beneden’ van figuur B.8 wordt de effectiviteit van
de MZI’s bepaald. Het kweekrendement kan een rol spelen omdat
op voorhand niet duidelijk is of er uit MZI-zaad met evenveel
succes volwassen mosselen kunnen worden gekweekt als uit

Tabel B.3:
MZI AREALEN EN OPBRENGSTEN:
REGULIERE TRANSITIE

het traditionele bodemzaad. Hier wordt door Imares onderzoek
naar verricht. Mocht blijken dat het rendement van MZI-zaad

Waddenzee
Areaal Opbr.
(ha)
(Mkg)

Oosterschelde
Areaal Opbr.
(ha)
(Mkg)

Voordelta
Totaal
Areaal Opbr. Areaal Opbr.
(ha)
(Mkg) (ha)
(Mkg)

2009

64

1,3

90

2,6

0

0

154

3,9

2010

96

3,6

67

1,8

4

0,2

168

5,6

systematisch afwijkt van dat van bodemzaad, dan worden de
opbrengsten hiervoor gecorrigeerd. Omdat er in de eerste jaren
nog weinig ervaring is opgedaan met de kweek van MZI-zaad,
is vooralsnog aangenomen dat de kweekrendementen van
bodemzaad en MZI-zaad gelijk zijn.

2 Conform de geldende veiligheidsvoorschriften dienen de paalankers minimaal
1,5 meter boven gemiddeld hoogwaterpeil uit te steken.
3 Eerst werd gewerkt met een melding van de oogstmomenten. Dat bleek niet
haalbaar, omdat de oogstperiode enige dagen kan duren. Uitzaaien duurt korter. De
methode wordt in 2011 nader uitgewerkt.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

24

Hieruit blijkt:
•	Het in 2010 belegde areaal is met een totaal van 168 ha al 80%

Gebleken is dat er voor een aantal MZI-houders knelpunten optre-

van het vergunde areaal (205 ha); dit is hoog, aangezien de

den bij de aangewezen MZI-locaties. Deze zijn in 2010, voor zover

investeringen aanzienlijk zijn en er sprake is van een geheel

praktisch mogelijk, opgelost door kleine herschikkingen van de MZI-

nieuwe techniek die de meeste kwekers nog moesten aanleren.

locaties uit te voeren. In 2011 wordt bezien in hoeverre er knelpunten

•	De opbrengsten per hectare van 2010 bedroegen gemiddeld

optreden voor de tweede en daarna komende opschalingsstappen.

33.000 kg; dit is een flinke stijging in vergelijking met het ge-

De huidige verwachting is dat er in 2011 inderdaad nog knelpunten

middelde van 2009 (25.000 kg per ha).

moeten worden opgelost. Hiervoor zal begin 2011 een planproces

•	Zonder de barrière voor mosselzaadtransporten van Ooster-

worden opgezet. Naast het MZI-areaal voor opschaling zoals die

schelde naar Waddenzee (zie onder) zou de behaalde oogst al

voortvloeit uit de transitie is er een areaal gereserveerd voor experi-

boven de limiet voor de eerste opschalingsstap (5,5 Mkg) uitge-

mentele MZI’s. De bijbehorende arealen en oogstgegevens worden

komen zijn.

weergegeven in tabel B.4. De arealen voor 2009 zijn niet opgegeven,
aangezien er in dat jaar nog geen eenduidige registratie bestond.

In het jaar 2009 gold nog een interimbeleid, waarbij de MZI’s op
kweekpercelen gelegd werden. De eerste stap van het feitelijke
opschalingsbeleid is gezet in 2010, met het aanwijzen van geconcentreerde MZI-locaties buiten de kweekpercelen. Dat dit niet eer-

Tabel B.4:
MZI AREALEN EN OPBRENGSTEN:
EXPERIMENTEERDERS

der dan in 2010 kon, heeft te maken met de complexiteit van de

Waddenzee

besluitvorming rondom MZI-locaties: met veel verschillende belang-

Areaal Opbr. Areaal Opbr.

Areaal Opbr. Areaal

Opbr.

hebbenden diende overlegd te worden en compromissen te worden

(ha)

(Mkg) (ha)

(Mkg)

(ha)

(Mkg) (ha)

(Mkg)

2009

-

2,8

-

1,0

-

0,3

-

4,1

2010

69

3,2

19

0,4

8

0,2

95

3,8

Oosterschelde

Voordelta

Totaal

gesloten. De feitelijke opschaling loopt daardoor een jaar achter op
het transitiepad geschetst in figuur B.4. Voor de komende jaren zullen gebiedssluiting en opschaling meer worden gesynchroniseerd,
waardoor de transitie conform plan afgerond moet kunnen worden
in 2020.

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

25

Uit de tabel blijkt dat in 2010 de gemiddelde oogst bij de

door te gaan (dus tot en met 2013) en daarmee hun investeringen

experimenteerders 40.000 kg per ha bedroeg. Het gemiddelde

terug te verdienen. Het hiervoor gereserveerde oppervlak is 120

van de reguliere transitie ligt daar, met zijn 33.000 kg per ha, nog

ha (83 ha in de Waddenzee, 30 ha in de Oosterschelde en 7 ha

wel enigszins vanaf, maar kruipt er snel naartoe. Het lijkt er dus

in de Voordelta). De experimenten worden daarna beëindigd.

op dat de mosselkwekers zich de MZI-techniek snel eigen maken.

Omdat de Tweede Kamer heeft ingebracht dat deze regeling niet
rechtvaardig zou zijn voor de pioniers van het eerste uur is over

In het Plan van Uitvoering is afgesproken dat de oogst van de

het besluit van de minister met alle betrokkenen overlegd. Bij

experimenteerders niet meetelt in de transitie. De voornaamste

besluit van 29-09-2010 heeft de minister van EL&I bepaald dat de

reden daarvoor is dat de experimentele MZI’s bestonden vóór de

oorspronkelijke regeling wordt gehandhaafd, met uitzondering

datum van afsluiting van het convenant. Zij kunnen daardoor niet

van het bedrijf West 6, dat vanaf 2014 in aanmerking komt voor

gelden als compensatie voor de sluiting van de bodemzaadvisserij.

een gelijke vergunning als de transitiebedrijven. Bij overleg met

Als dit wel zo zou zijn, zou dit ertoe leiden dat er al een nieuw

de staatssecretaris van EL&I is eind 2010 een motie ingediend

gebied gesloten wordt voor de bodemzaadvisserij terwijl de

door een aantal Tweede Kamer fracties, waarin gevraagd werd

mosselkwekers de voorgaande sluiting nog niet hebben kunnen

om ook andere experimenteerders meer ruimte te gunnen.

compenseren met MZI-zaad.

Aangezien deze motie de transitie in ernstige mate zou verstoren
heeft de staatssecretaris de motie afgeraden. Ook hebben

De minister van LNV heeft in augustus 2009 voor de afbouw

de natuurbeschermingsorganisaties die partner zijn van het

van de experimenten een overgangsregeling afgekondigd. Hierin

convenant er bij de indieners op aangedrongen de motie in te

krijgen de betrokken ondernemers de gelegenheid om nog 4 jaar

trekken. Als gevolg hiervan is de motie aangehouden en vervallen.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

26

Gegeven de vergunning voor West 6 vanaf 2014 moet nog be-

problemen die dit voor de transitie veroorzaakt te ondervangen.

paald worden of, en zo ja hoe, de oogsten van dit bedrijf onder

De bovenstaande overwegingen gelden ook voor het zaad dat

de transitie gebracht moeten worden. Gezien de overgangstijd tot

in de Voordelta wordt ingevangen, want dat wordt na de oogst

2013 is daar echter geen haast mee.

tijdelijk naar de Oosterschelde gebracht.

Vanzelfsprekend telt al het experimenteel gevangen mosselzaad

Intussen wordt het verbod op Oosterschelde - Waddenzee

wel mee in de bepaling van de ecologische effecten van MZI’s en

transporten als volgt gehandhaafd. Zodra er aanwijzingen zijn

grenzen die daaraan gesteld moeten worden voor Waddenzee,

dat een kwekersschip in de Oosterschelde mosselzaad opvist en

Oosterschelde en Voordelta.

richting noorden vaart, wordt het schip aangehouden en, in geval
er mosselen aan boord zijn, wordt een dwangsom opgelegd aan

Een belangrijke schakel in de opbrengsttak van figuur B.8 is ook

de betreffende kweker, die verbeurd verklaard wordt indien de

de vraag of zaadtransport vanuit de Oosterschelde naar de Wad-

schipper doorvaart en uitzaait. De dwangsom bedraagt €100.000

denzee mogelijk is. In het Plan van Uitvoering is overeengekomen

per overtreding. Voorts zal de kweker (of indien er meerdere bij

dat, zolang de transporten niet mogelijk zijn, het MZI-zaad dat in

betrokken zijn: alle betrokken kwekers) het huurrecht op zijn of

de Oosterschelde geoogst wordt niet meetelt in de totaaloogst en

hun percelen in de Waddenzee kunnen kwijtraken.

dus ook niet in de transitie.
Dat zit zo: zoals in par. 2.1 werd uitgelegd, zijn de groeiomstandigheden in de Oosterschelde matig. Daar komt wel
verandering in doordat er in de toekomst meer zoet water zal
worden ingelaten, maar dat duurt nog zeker enige jaren. In
de tussentijd is de opkweek in de Oosterschelde door de bank
genomen weinig rendabel. Hier komt bij dat het MZI-zaad ruimte op
kweekpercelen inneemt, en die ruimte is schaars. Daarom zouden
de kwekers het MZI-zaad naar de Waddenzee willen brengen. De
moeilijkheid is echter dat het risico bestaat dat er met dergelijke
transporten invasieve exoten meekomen. Het exotenbestand in de
Oosterschelde is namelijk duidelijk groter dan in de Waddenzee,
onder andere door de internationale schelpdiertransporten die
naar de Oosterschelde hebben plaatsgevonden.
De opgave is om de MZI-zaadtransporten zo te ontwerpen dat
de risico’s op insleep van invasieve exoten in de Waddenzee niet
significant worden vergroot ten opzichte van de huidige situatie.
Hiertoe worden methoden uitgewerkt om het MZI-zaad zoveel
mogelijk geïsoleerd te houden van de rest van het Oosterscheldeecosysteem, bestrijding tijdens de transporten uit te voeren en de
toevoer van exoten naar de Oosterschelde via schelpdierimporten
in te dammen. Een en ander in het kader van de ontwikkeling
van een algeheel exotenbeleid voor de Waddenzee en andere
Nederlandse kustwateren. In de zomer van 2011 wordt door het
ministerie van EL&I, na consultatie van de convenantpartners en
andere betrokkenen, besloten of transporten van MZI-zaad van
Oosterschelde naar Waddenzee toelaatbaar zijn, en zo ja, onder
welke voorwaarden. Indien de transporten niet toelaatbaar
worden geacht, zal een strategie worden ontwikkeld om de

4 De UNESCO heeft bij de aanwijzing van de Waddenzee als Werelderfgoed ook gewezen op
de noodzaak van beleid ter voorkoming van de introductie van invasieve exoten.

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

27

4. RECAPITULATIE
Uit het voorgaande blijkt dat de transitie goed op koers ligt.

In het kader van het ‘leren door doen’ wordt door

In 2009 is een zaadbank ter grootte van 140 ha gesloten en in

de convenantpartners de vinger aan de pols van

2010 is daar nog 70 ha bijgekomen. Ook de opschaling van MZI’s

de transitie gehouden en wordt, na overleg met

verloopt op zich voorspoedig, evenals de oogsten, zij het dat er

andere belanghebbenden, ingegrepen daar waar

uiteraard nog vraagstukken over zijn. Het belangrijkste vraagstuk

nodig. Op het merendeel van deze onzekerheden

vormt het MZI-zaadtransport van Oosterschelde naar Waddenzee:

zijn ingrepen reeds gepland voor 2011. Alleen de

dit is momenteel nog een belangrijke barrière voor de transitie. In

herijking van kweekpercelen vergt een langere

de 2e helft van 2011 wordt hierover een besluit genomen door het

adem: pas in 2013 zijn er naar verwachting vol-

ministerie van EL&I, na consultatie van de convenantpartners en

doende ervaringen met de kweek van MZI-zaad

andere betrokkenen.

opgedaan om het herijkingsproces in gang te zetten. Het uitvoeren daarvan kan dan in 2014 vol-

De overige vraagstukken zijn:

gen.

•

De effecten van MZI’s:

	

- Worden de beoogde oogsten ook in toekomstige jaren wel

Uiteraard geldt er een inherente onzekerheid voor

behaald?

natuurlijke processen als de ontwikkeling van de

- Gaat de kweek van MZI-zaad tot volwassen mosselen goed?

niet-beviste mosselbanken en de mosselzaadval,

- Wat is invloed van MZI’s op landschap en ecosysteem? Ten

zowel op de bodem als op de MZI’s. Inderdaad

eerste kan het effect op de ecologische draagkracht een

is gebleken dat zich op deze punten verrassingen

belemmering worden voor de opschaling. Dit speelt nu vooral

kunnen voordoen, zoals de slechte zaadval in 2010

in de Oosterschelde, maar gaat mogelijk ook optreden in de

en de zeesterrenpredatie op de gesloten mossel-

Waddenzee. Ten tweede zijn er vragen gerezen rondom de

banken in De Vlieter. Vooralsnog is er echter geen

landschappelijke en ecologische effecten van met name de

reden om op grond hiervan het transitiepad te

paalankers.

herzien. Een slechte zaadval onderstreept het be-

- De bruikbaarheid van de aangewezen MZI-locaties op de

lang van alternatieven voor de bodemzaadvisserij.

langere termijn (2012 en verder) en de daarmee verbonden

De intensieve predatie van een niet beviste mos-

eventuele noodzaak tot verdere optimalisatie in 2011.

selbank onderstreept onze gebrekkige ervaring

- De acceptatie van de MZI-opschaling en de sluiting van

met ecologische processen in het onbeviste subli-

mosselbanken door andere gebruikers, met name in de

toraal. En meer ervaring kan alleen worden opge-

Waddenzee.

daan met het doorzetten van het transitieproces.

•	De ontwikkeling van alternatieven anders dan MZI’s in
Waddenzee, Oosterschelde en Voordelta, zoals invang op
open zee en/of kweek op het land. Deze alternatieven zijn
op langere termijn wenselijk, maar kunnen ook op kortere
termijn noodzakelijk blijken om de transitie op stoom te
houden, bijvoorbeeld als blijkt dat de MZI’s minder opbrengen
dan gehoopt, de MZI-opschaling om de een of andere reden
stagneert, en/of MZI-zaadtransporten van Oosterschelde naar
Waddenzee niet tot de mogelijkheden gaat behoren.
•	Het herijken van locaties en oppervlak van kweekpercelen, onder meer in het licht van de eisen die de kweek van MZI-zaad
stelt.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

28

PROGRAMMA
NAAR
EEN RIJKE
WADDENZEE
VOORTGANGSRAPPORT 2010

TRANSITIE VAN DE NEDERLANDSE MOSSELSECTOR

29

INHOUDSOPGAVE
1. RESUMÉ: OPDRACHT, DOEL EN FILOSOFIE

31

2. VOORTGANG 2010 EN VOORUITBLIK

32

2.1 Voedselweb in evenwicht & aanwezigheid biobouwers

32

Transitie mosselsector

32

Brede Visie op een Duurzame Visserij in de Waddenzee

32

Handkokkelvisserij

33

Kennisontwikkeling biobouwers

34

Exoten

35

2.2 Schoon en helder (genoeg) water

36

Natuurlijk bereikbaar & anders varen

36

Integrale agenda Eems-Dollard

37

2.3 De Waddenzee als veilige plek: natuur en veiligheid hand in hand

VOORTGANGSRAPPORT 2010

30

36

Kennis rond slib

37

De Afsluitdijk

37

Overgangen vaste land – natte wad & dynamiek

38

2.4 Ingebed in de internationale keten

38

Internationale trekvogelroutes

38

Leren van ervaringen elders: kombergingen

39

3 ORGANISATIE EN FINANCIËN

40

3.1 Organisatie

40

3.2 Financiën

41

4. NAWOORD

42

1. RESUMÉ:
OPDRACHT, DOEL EN FILOSOFIE
Met een bijzondere startbijeenkomst op 4 maart 2010 hebben

Het zoeken naar synergie tussen natuur en gebruik vraagt van

de voormalig Minister van LNV en de voorzitter van het

overheden, natuurorganisaties en gebruikers dat ze ook samen tot

Regionaal College Waddengebied de opdracht gegeven voor de

een agenda voor natuurherstel en een duurzaam gebruik komen.

uitvoering van het Programma naar een Rijke Waddenzee. Dit

Dat gaat verder dan afstemmen alleen. De uitkomsten van zo’n

vanuit de gezamenlijke ambitie van Rijk, regionale overheden,

aanpak staan in veel gevallen niet exact vast. Er is sprake van

natuurorganisaties en gebruikers om te streven naar een

leren door doen. Partijen zetten stappen die, met de kennis van

Waddenzee met een robuuste natuur en een duurzame toekomst

nu, nodig zijn. De effecten daarvan voor ecologie en economie

voor de gebruikers van het gebied. Want: zonder vis geen visserij.

bepalen welke nieuwe stappen vervolgens nodig zijn.

Zonder waardevolle natuur geen recreatie. Maar zonder draagvlak
ook geen natuurherstel. Een rijke Waddenzee dus voor natuur en

De rol van het programma is daarbij om partijen bijeen te

mens.

brengen, partijen te ondersteunen, inhoudelijke kennis aan te
dragen, initiatieven te bundelen en waar mogelijk te versnellen

De opdracht voor het programma luidt als volgt:

of nieuwe trajecten te initiëren. De verantwoordelijkheid voor de
daadwerkelijke uitvoering van deze initiatieven en maatregelen

• het stroomlijnen, bundelen, (waar nodig) versnellen en richting

blijft primair liggen bij de bestaande organisaties in het gebied.

geven van bestaande initiatieven vanuit het gezamenlijke
streefbeeld naar een Rijke Waddenzee;
• het ontwikkelen van nieuwe projecten en maatregelen om
het natuurherstel een impuls te geven vanuit het gezamenlijke

De betrokken partijen werken samen toe naar een streefbeeld
voor het natte deel van de Wadden, dat is opgebouwd uit vijf
kernthema’s:

streefbeeld;
• het aanjagen en faciliteren van coalities gericht op natuurherstel

1 Voedselweb in evenwicht

in combinatie met een duurzame toekomst voor het gebruik van

2 Grootschalige aanwezigheid biobouwers

het gebied;

3 Schoon en helder (genoeg) water

• het realiseren van kansen voor financiering van projecten.

4 De Waddenzee als veilige plek
5 Optimaal ingebed in de internationale keten

Het Programma naar een Rijke Waddenzee is gebaseerd op
een streefbeeld, niet als vaststaand einddoel, wel als richting

Deze rapportage beschrijft in het kort de voortgang op de

waarlangs we natuurherstel willen vormgeven. Een streefbeeld

verschillende thema’s.

dat afhankelijk van de leerervaringen van maatregelen waar nodig
aangepast kan worden.
Uitgangspunt voor dit streefbeeld is een rijke Waddenzee in 2030:
niet alleen voor de natuur, maar ook voor een gezonde toeristische
sector, een gezonde visserijsector en andere economische
sectoren. Sectoren die de natuur benutten om meerwaarde te
generen voor hun product. Een rijke zee voor de natuur, maar ook
voor een sterke waddeneconomie.

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

31

2. VOORTGANG 2010
EN VOORUITBLIK
2.1 VOEDSELWEB IN EVENWICHT & AANWEZIGHEID
BIOBOUWERS

TransiTie van de mosselsecTo

r

PLAN VAN UITVOERING
[eindr appo rt]

Transitie Mosselsector
De coördinatie van de uitvoering van de transitie van de
mosselsector vindt plaats vanuit het Programma naar een Rijke
Waddenzee (vanuit het cluster Voedselweb). Vandaar dat de
voortgangsrapportage van deze transitie één geheel vormt
met het voortgangsrapport van het Programma naar een Rijke
Waddenzee (PRW). In voorgaande rapportage is de voortgang van
de mosseltransitie uitgebreid beschreven.
Het hoofddoel van de transitie is om de mosselzaadbanken op
de bodem van de Waddenzee de kans te geven zich ongestoord
te ontwikkelen, terwijl de mosselsector kan blijven produceren.
De visserij op de mosselzaadbanken wordt daarom stapsgewijs
verminderd en vervangen door alternatieve manieren van
zaadwinning. Op die manier kan de grondstofvoorziening voor de
mosselsector op peil blijven.

EIND RAPP ORT PLAN VAN

UITVO ERIN G TRAN SITIE

De transitie is begonnen in het voorjaar van 2009, toen de
mosselsector direct een eerste areaal aan zaadbanken heeft
gesloten. In 2009 en 2010 is, conform afspraak, steeds 20% van
de in het voorjaar aanwezige mosselzaadbanken gesloten. Helaas
zijn de in 2009 gesloten mosselbanken inmiddels vrijwel geheel
verdwenen. Dit is het gevolg van predatie door zeesterren; deze

Brede Visie op een Duurzame Visserij in de Waddenzee

bleek in de jaren 2009 en 2010 uitzonderlijk hoog. De redenen

In 2010 is onder leiding van gedeputeerde Hollenga de Brede Visie

daarvoor zijn niet bekend. De in 2010 gesloten banken zijn nog

op een Duurzame Visserij in de Waddenzee tot stand gekomen. De

volledig intact.

visie schetst een streefbeeld van een waddenvisserij die in 2020 in
balans is. Met de natuur, maar ook in balans in maatschappelijk,

De belangrijkste bevinding van 2010 is dat de transitie van de

sociaal en economisch opzicht. De kracht van de visie ligt onder

mosselsector voor een groot deel goed op koers is: de sluiting van

meer in het feit dat door vertegenwoordigers vanuit de visserij

mosselzaadbanken verloopt conform de planning en de invang via

samen met de natuurorganisaties en (regionale) overheden gezocht

MZI’s zelfs boven verwachting. In die zin is de transitie in 2010

is naar mogelijkheden voor een duurzame waddenvisserij in de

succesvol verlopen. Er zijn echter nog wel belangrijke knelpunten.

toekomst in combinatie met natuurherstel van de Waddenzee.

Deze zijn in de voorgaande rapportage beschreven.

Daarmee past de visie goed in het streven naar een rijke Waddenzee
voor natuur en gebruikers.
Het PRW speelt voorlopig een coördinerende rol in de verdere
uitwerking van de visie. Het samenwerkingsverband van
visserijorganisaties VisNed heeft hiervoor een aanvraag bij het
Europees Visserij Fonds ingediend, samen met andere vissers en
natuurorganisaties. Het budget is inmiddels toegekend.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

32

M

In 2011 worden de speerpunten van de visie samen verder

betere spreiding van de handkokkelvisserij. Daarmee werken de

uitgewerkt. Ten eerste wordt er een nieuw systeem voor

betrokken partijen aan een duurzame toekomst voor de visserij

vangstrechtenbeheer en wet- en regelgeving ontwikkeld.

en een rijkere Waddenzee door het ontzien van voor de vogels

Dit systeem moet in de toekomst beter in kunnen spelen op

belangrijke kokkelbanken.

veranderingen in de markt en de visbestanden. Het tweede
speerpunt is een gezondere bedrijfseconomische basis voor

In 2010 zijn onder begeleiding van het PRW afspraken gemaakt

met name kleine gemengde bedrijven. Verbetering van het

over sluiting van sommige gebieden voor deze visserij, voor een

imago van de waddenvisserij is daarbij van groot belang,

planmatige uitgifte van visrechten en voor beperking van de totaal

evenals de ontwikkeling en vermarkting van kwalitatief

te vangen hoeveelheid kokkels. Daarbij wordt rekening gehouden

hoogwaardige streekproducten.

met de continuïteit van de sector, ook in magere jaren. Hierna kon
de Provincie Fryslân de vergunning voor 2010 verlenen.

Handkokkelvisserij

Naar verwachting kunnen de partijen het afsprakenkader in mei

De handkokkelvisserij is een relatief kleine sector, zeker

2011 gezamenlijk vaststellen als basis voor de vergunningverlening

vergeleken bij de eerdere mechanische kokkelvisserij.

voor de komende jaren.

De vissers richten zich uiteraard het liefst op gebieden
met hoge dichtheden kokkels. Die zijn echter ook voor
sommige

vogelsoorten,

waaronder

de

scholekster,

van levensbelang. Rond deze gebieden ontstonden de
afgelopen jaren conflicten tussen natuurbeheerders en
vissers. In opdracht van de provincie Fryslân werkt PRW
samen met de kokkelvissers, het ministerie van EL&I en
de natuurorganisaties aan meerjarige afspraken over een

MOSS ELSECTOR

1

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

33

Kennisontwikkeling biobouwers

hiaten. Dat is nodig om doeltreffende maatregelen te kunnen

Biobouwers (bijvoorbeeld zeegras en schelpdierbanken) staan

nemen. Kortom hier is sprake van ‘leren door doen’.

in het centrum van de belangstelling in de waddenwereld. Dat

Samen met de Waddenacademie en andere partners heeft het

komt omdat ze in staat zijn hun eigen groeicondities te creëren

PRW zich het afgelopen jaar ingezet om bestaande kennis en hiaten

en tegelijkertijd de condities van andere belangrijke soorten

in beeld te brengen door partijen - ook trilateraal - bij elkaar te

positief te beïnvloeden. Biobouwers kunnen mogelijkerwijs

brengen. Hierdoor hebben zowel onderzoekers als beleidsmakers

ook droogvallende platen extra weerstand bieden tegen de

meer overzicht gekregen over de manieren waarop biobouwers

erosiekracht van het water. Dit laatste is van belang vanwege de

zich in de verschillende deelgebieden gedragen. Op een aantal

verwachte versnelling van de zeespiegelstijging.

punten blijken er sterke overeenkomsten, zoals de verspreiding
van exoten, maar op andere juist opvallende verschillen, zoals

De laatste jaren constateren we met name in de oostelijke

het herstel van zeegras in de Duitse Waddenzee tegenover het

Waddenzee herstel van mosselbanken op de droogvallende

wegblijven daarvan in de Nederlandse Waddenzee.

wadplaten en ook het zeegras lijkt voorzichtig terug te komen.
In de westelijke Waddenzee zien we dit minder. Hoewel er

In 2011 zet het PRW zich specifiek in op het in kaart brengen

toenemend inzicht is in de oorzaken van dit verschil, zijn er

van kansrijke plekken voor natuurherstel, coördinatie van

ook nog grote hiaten in kennis over biobouwers. Lopende

experimenten met biobouwers en onderzoek naar de verspreiding

onderzoeksprogramma’s zoals Mosselwad en Waddensleutels

en functie van de Japanse oester in het ecosysteem van de

richten zich met kennisontwikkeling en proefprojecten op deze

Waddenzee.

VOORTGANGSRAPPORT 2010

34

Exoten

In 2010 is door de UNESCO bij de aanwijzing van de Waddenzee

Uitheemse organismen kunnen een bedreiging vormen voor het

tot Werelderfgoed geconstateerd dat er voor de trilaterale

ecosysteem in de Waddenzee. De binnenkomst van uitheemse

Waddenzee geen exotenbeleid gevoerd wordt. Dat betekent dat

soorten gebeurt in de natuur, zeker in het mariene milieu, maar

er te weinig gekeken wordt naar de exoten die er al zijn, naar

ook de mens kan ervoor zorgen dat soorten binnenkomen die daar

de manieren waarop ze binnen kunnen komen, welke risico’s ze

langs natuurlijke weg geen kans op zouden maken. Voorbeelden

meebrengen en wat daartegen te doen is. Daarom hebben de

daarvan zijn de Japanse oester, de Amerikaanse zwaardschede,

drie Waddenzeelanden afgesproken hieraan te gaan werken. Het

de wolhandkrab en de blaasjeskrab. Het wordt problematisch als

beleid moet er in 2013 staan.

dergelijke soorten ‘invasief’ zijn, dat wil zeggen dat ze in korte tijd
belangrijke delen van het ecosysteem overnemen. Het is echter

Vanuit het PRW is, in het verlengde van het Plan van Uitvoering

niet realistisch om ze weer weg te vangen zonder ernstige schade

mosseltransitie, een audit schelpdiertransporten gestart. Andere

aan het ecosysteem toe te brengen. Gelukkig leveren ze soms ook

aspecten die hierbij een rol spelen zijn het transport van exoten via

een positieve bijdrage aan het ecosysteem. In opdracht van het

ballastwater en de aanhechting van soorten aan scheepsrompen,

PRW is daarom een project gestart om die balans voor de Japanse

met name van recreatieschepen. Over de route via scheepsrompen

oester te onderzoeken, zodat in het beheer beter ingespeeld kan

is nauwelijks iets bekend. Om de kennis hierover in beeld te

worden op zowel de goede als de slechte kanten van deze oester.

brengen werkt het PRW nauw samen met de partners uit de
visserijsector, het trilaterale waddensecretariaat (CWSS) en het
ministerie van EL&I.
PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

35

2.2 SCHOON EN HELDER (GENOEG) WATER
Kennis rond slib

Natuurlijk bereikbaar & anders varen

De slibhuishouding van de Waddenzee is één van de belangrijkste

Schippers varen in de Waddenzee in water van wisselende (on)

processen die het systeem in stand houden. Slib zorgt voor

diepte, door geulen die regelmatig dichtslibben en waar dus

ophoging van de bodem en voor voedingsstoffen. Slib zorgt ook

baggerwerk nodig is. Het baggeren heeft gevolgen voor de

voor het opvullen van vaargeulen en havens, waardoor baggeren

natuur (hoewel de precieze effecten en relaties grotendeels

noodzakelijk wordt. De hoeveelheid slib bepaalt ook het doorzicht

onbegrepen zijn) en brengt uiteraard hoge kosten met zich mee.

in het water dat mede bepalend is voor allerlei planten zoals

Na de Slibconferentie heeft het PRW in kaart gebracht welke

zeegras.

mogelijkheden er zijn om kleinschalige experimenten te starten
waarmee winst voor de natuur is te boeken en die de kans bieden

Er liggen belangrijke vraagstukken, o.a. over de integrale aanpak van

meer praktijkkennis te verzamelen.

de Eems-Dollard, het baggeren voor vaarroutes en in mondingen

Een sprekend voorbeeld is de vaargeul van Holwerd naar

van havens, maar tegelijk is er weinig wetenschappelijke en

Ameland. Dit is één van de geulen die permanent behoorlijke

praktijkkennis over slib beschikbaar. Daarom heeft Rijkswaterstaat

baggerinspanningen vereist, omdat de geul zich steeds verlegt

samen met de Waddenacademie en in afstemming met PRW

en zich vult met slib. Met de belanghebbende partijen zoals RWS,

in juni 2010 de conferentie ‘Helder over Slib’ georganiseerd.

Wagenborg, de gemeenten Ameland en Dongeradiel is verkend

Aanwezig waren naast de wetenschap ook baggerbedrijven,

hoe het anders zou kunnen. In opdracht van het PRW is een

waterbeheerders, natuurorganisaties en havenbeheerders. Die

voorverkenning uitgevoerd. De goed bezochte en afsluitende

conferentie heeft geleid tot meer regie op de kennisontwikkeling

bijeenkomst leverde 3 zoekrichtingen voor de toekomst op, waar

over slib. Ook is een aantal concrete onderzoeksvragen uitgezet,

alle partijen op de bijeenkomst het over eens waren. Daarmee

zoals het ontwikkelen van een monitoringplan samen met

introduceert dit project heel andere oplossingen, waar eerder al

marktpartijen en het maken van een overzicht van ontbrekende

snel naar een technologische aanpak gezocht zou worden.

gegevens voor het monitoren, data-informatie en modellering van
de slibhuishouding op de Waddenzee.
In 2011 verwacht het PRW duidelijkheid te hebben over wat er
precies onderzocht en gemeten moet worden aan het slib in de
Wadden. Deze kennis is cruciaal voor de verdere voortgang in het
ontwikkelen van ‘anders varen’ alsmede voor de ontwikkeling
van een integrale aanpak van het Eems-Dollard gebied. In 2011 is
het position paper van de Waddenacademie gereed, waarin ook
concrete projecten en kennishiaten zullen zijn benoemd.

JAARRAPPORTAGE 2010

36

2.3 DE WADDENZEE ALS VEILIGE PLEK:
NATUUR EN VEILIGHEID HAND IN HAND
Integrale agenda Eems-Dollard

De Afsluitdijk

De Eems en de Dollard vormen samen de laatste grote riviermonding

De Afsluitdijk wordt opgeknapt. De dijk voldoet niet meer aan de

in de Nederlandse Waddenzee met een open verbinding naar zee.

eisen van deze tijd, ook niet in ecologisch opzicht. Het kabinet

Daarom is dit gebied voor de natuur van erg groot belang: er komen

heeft besloten dat er een integraal plan moet komen in de vorm

dieren en plantensoorten voor die aan brak water gebonden zijn.

van een Structuurvisie.

Vanwege de teruglopende kwaliteit van natuur, landschap en
economie is een impuls voor het gebied onmisbaar. Zeer veel

Het PRW heeft in 2010 op basis van de eerder opgestelde

partijen, Nederlandse en Duitse, zowel overheden, bedrijven

bouwstenen de bestaande kennis over de ecologische effecten

als natuurorganisaties, zijn nu al betrokken bij de verschillende

van de Afsluitdijk in beeld gebracht en ingebracht in de

plannen. Wat echter ontbreekt is een gezamenlijk streefbeeld

projectorganisatie Afsluitdijk. Tevens zijn criteria ingebracht die

als ‘punt op de horizon’ wat daarvoor qua natuurherstel moet

vanuit het streven naar een rijke Waddenzee van belang zijn.

gebeuren. Voorwaarde is ook dat er consensus bestaat over de
problemen.

De Structuurvisie zal ruimte en tijd geven om kansrijke ambities
voor de Afsluitdijk door te ontwikkelen. Op verzoek van het

Vanuit de partners in de Regiekamer heeft het PRW de vraag

Ministerie van I&M worden nu voor de Structuurvisie, samen met

gekregen om een gezamenlijk streefbeeld te formuleren op basis

o.a. de Coalitie Wadden Natuurlijk, de Vereniging Bescherming

van de kenmerken van het ecosysteem van het estuarium, in

IJsselmeer en de provincie Fryslân de ambities vanuit natuur voor

combinatie met duurzame economische ontwikkelingen. Dit dient

de Afsluitdijk in beeld gebracht. Onderwerpen zijn het spuiregime

mede als input voor het op te stellen Integraal managementplan

en -capaciteit, mogelijke zoet-zoutovergangen, vispassages en de

(IMP) dat onlangs van start is gegaan onder regie van EL&I, I&M/

aanleg van brakwaterzones en kwelders.

RWS en de provincie Groningen.
Eerste stap daarin is het bijeen brengen van de beschikbare kennis

Samen met de deelprogramma’s IJsselmeer en Waddengebied

en kennisvragen over de toestand van het Eems-Dollard estuarium.

van het Deltaprogramma wordt in 2011 verder gewerkt aan de

Dit gebeurt nu onder meer op basis van de eerder opgestelde

criteria voor de beoordeling van de effecten van spuien, voor de

bouwstenen voor het programmaplan. Parallel hieraan wordt op

Deltabeslissing over het peilbeheer in het IJsselmeer.

basis van de verschillende visies op het systeem en de inzichten
over het functioneren van een ‘gezond’ estuarium, gewerkt aan
een gezamenlijk streefbeeld.

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

37

Overgangen vaste land - natte wad & dynamiek

2.4 INGEBED IN DE INTERNATIONALE KETEN

De overgang van het natte wad naar de vastelandskust is nu op
veel plaatsen hard en scherp. Denk aan de lange, harde dijken,

Internationale trekvogelroutes

de sluizen en de spuien. Er valt veel natuurwinst te behalen als

De Waddenzee is een belangrijke schakel in de Oost - Atlantische

die overgangen geleidelijker zouden verlopen, minder hard, met

vogeltrekroute. Miljoenen vogels maken gebruik van het Wad

bredere gradiënten. Er zijn langs de randen van het natte wad veel

tijdens hun lange trektochten. Sommigen helemaal van de

partijen actief en er zijn veel lopende initiatieven. Er lijkt echter

Arctische toendra, via de Waddenzee, naar de kustgebieden in

weinig samenhang tussen de initiatieven te bestaan.

West- en zuidelijk Afrika. Veel soorten trekvogels staan onder druk
door verlies aan rust -en foerageerplekken langs de trekroute,

In 2010 heeft het PRW alle bestaande projecten langs de

jacht en vervuiling. Dit is zorgwekkend, temeer omdat gezonde

Waddenzeekust en op de eilanden in kaart gebracht. In totaal zijn

populaties trekvogels een essentieel onderdeel zijn van het

er langs de randen van het Wad bijna 50 projecten die een relatie

waddenecosysteem. Het is dus van groot belang dat partners

hebben met de doelstellingen van het PRW. In dit overzicht staan

in de verschillende landen langs de trekroute samenwerken in

behalve projecten in voorbereiding en projecten in uitvoering, ook

bescherming en monitoring. Ook vanuit het UNESCO World

vastgelopen projecten. Dit overzicht is onmisbaar om te kunnen

Heritage Comittee ligt er de opdracht om de samenwerking tussen

bepalen hoe de samenhang kan worden versterkt en waar kansen

de landen voor de trekvogels te versterken.

voor natuurherstel liggen. Daarnaast is het overzicht een goede
basis om thema’s en locaties voor natuurherstel te identificeren die

In 2010 zijn de meest kansrijke initiatieven hiervoor in beeld

versterking behoeven.

gebracht. In het verlengde hiervan wordt nu gewerkt aan een
aantal knelpunten. Zo moet eind 2011 onderzoek en monitoring

Met de verkenning van middelen uit het Waddenfonds voor de

langs de trekroute geharmoniseerd zijn. Ook moet de capaciteit

realisatie van vispassages wordt een belangrijke bijdrage geleverd

van de verschillende AEWA-partners (de officiële partners van

aan de doelen voor een rijke Waddenzee. Ook kijkt het programma

‘African-Eurasian Waterbird Agreement’) de komende jaren

o.a. met de gemeente Texel hoe dijkversterking en natuurherstel

flink verbeteren. Het PRW draagt bij door relevante partners en

elkaar kunnen versterken. Ook op andere eilanden doen zich

financiering bij elkaar te brengen voor verbeterde internationale

wellicht mogelijkheden voor. Aangezien natuurherstel en veiligheid

samenwerking.

langs de randen van het wad deels hand in hand gaan, wil het PRW
dat doen in afstemming met het Deltaprogramma. Dit geldt ook
voor initiatieven voor dynamisch kustbeheer.

JAARRAPPORTAGE 2010

38

Leren van ervaringen elders: kombergingen
Een komberging is het gebied dat van water wordt voorzien door
één van de zeegaten. Binnen zo’n komberging is meer ‘eenheid
van water’ en ‘eenheid van slib’ dan met de gebieden daarbuiten.
In het trilaterale waddengebied zijn 39 kombergingen. Tussen de
kombergingen zijn grote verschillen (maar ook overeenkomsten)
in fysische omstandigheden, visserijdruk, beheer en baggerwerk.
Het idee is dat er veel te leren valt door het vergelijken van deze
kombergingsgebieden, hun natuurwaarden en het beheer ervan
(en de relatie daartussen).
Eén van de voorgenomen activiteiten uit het programmaplan is het
opstellen van een ‘kombergingsatlas’ voor de Nederlandse,
Duitse en Deense gebieden. Het verzamelen en uitwerken
van gegevens is echter een omvangrijke klus. Door het PRW
is een voorstudie uitgevoerd om vast te stellen of er voldoende
draagvlak is voor een ‘kombergingsbenadering’ die voldoende
aansluit bij de beleidsvragen van het programma. Daarnaast
is gekeken of er voldoende gegevens beschikbaar zijn voor de
verschillende kombergingsgebieden in de trilaterale Waddenzee.
De tussenresultaten van deze voorstudie zijn gepresenteerd op het
in december 2010 gehouden symposium van de Waddenacademie
‘Naar een trilaterale kennisagenda’ en positief ontvangen. Op basis
van het eindrapport van de voorstudie zal begin 2011 worden
besloten of en hoe een kombergingsatlas kan worden ontwikkeld.

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

39

3. ORGANISATIE EN FINANCIËN
3.1 ORGANISATIE

Omdat veel organisaties met een relatief beperkte inzet betrokken
zijn in het programmabureau zal in 2011 gekeken worden in

In het Programma naar een Rijke Waddenzee werken veel partijen

hoeverre het programmabureau intern efficiënter en gerichter

samen. Vanuit deze gedachte dragen de verschillende partijen ook

georganiseerd kan worden.

bij aan de programmaorganisatie. Zowel in het programmabureau
als in de Regiekamer is er bewust voor gekozen te zoeken naar

In de Regiekamer hadden in 2010 zitting:

een brede vertegenwoordiging van partijen. Niet zodanig

•

dat alle partijen ‘met mandaat vertegenwoordigd’ zijn in het

•	H. Oosterveld / J. Verhulst (ged. opdrachtgever namens de

programmabureau of in de Regiekamer, maar wel dat de leden
werken vanuit de doelen van het programma, maar met kennis en

J. Stam - extern voorzitter
Minister van LNV/EL&I)

•	D. Hollenga (ged. opdrachtgever namens het Regionaal College

het netwerk van de organisaties waar zij bij betrokken zijn.

Waddengebied
•

Y. Heijsman (RWS)

Eind 2010 bestond het programmabureau uit circa 8 fte:

•

H. van Kersen (namens de Coalitie Wadden Natuurlijk)

-	Programmasturing, secretariaat, communicatie, etc - ca. 2,5

•

W. Alblas (namens de Coalitie Wadden Natuurlijk)

•

F. Wouters (namens de Coalitie Wadden Natuurlijk)

•

D. van Doorn (met kennis en netwerk visserij, tot medio 2010)

•

S. Engelsman (met kennis en netwerk recreatie)

-	Cluster Water en Morfologie - ca. 0,6 fte (RWS en CWN)

•

D. van Tuinen (met kennis en netwerk economie)

-	Cluster Randen van het Wad - ca. 1,4 fte (DLG, CWN en EL&I)

•

F. Giskes (namens de eilandgemeenten)

-	Cluster Internationaal - ca. 1,0 fte (CWSS, CWN en EL&I)

•	A. van der Werff / M. van Beek (namens de vaste wal

fte (EL&I, CWN, provincies, DLG)
-	Cluster Voedselweb - ca. 1,8 fte (externe inhuur, projectleider
mosseltransitie en CWN)

-	Adaptief management en kennis - ca. 0,8 fte (extern en CWN)

JAARRAPPORTAGE 2010

40

gemeenten)

Naast de sturing van het programma (zoals vaststelling van de

3.2 FINANCIËN

Uitvoeringsagenda 2010-2011) heeft de Regiekamer vooral een
regierol door het gezamenlijk bespreken en afstemmen van

De verschillende partners van het programma dragen via het

de strategie voor het realiseren van een Rijke Waddenzee. De

leveren van capaciteit op verschillende manieren bij aan de

Regiekamer heeft en ambieert geen besluitvormende bevoegdheid.

programmaorganisatie. Daarnaast heeft het Ministerie van

In 2011 zal de effectiviteit van de Regiekamer intern worden

EL&I een jaarlijkse bijdrage van 2 mln. in mensen en middelen

geëvalueerd, met als doel de rol zo nodig verder aan te scherpen.

voor de periode t/m 2014 toegezegd. Deze bijdrage is bedoeld
voor de programmaorganisatie en het aanjagen of versnellen
van initiatieven en projecten voor natuurherstel en duurzaam
gebruik. De inzet van de verschillende partners is beschreven in
het ‘Afsprakenkader Programma naar een Rijke Waddenzee’ (juli
2010) tussen de voormalig Minister van LNV en de voorzitter van
het Regionaal College Waddengebied als opdrachtgevers, en de
programmamanager als opdrachtnemer.
Onder meer vanwege het feit dat het programma pas in maart
2010 daadwerkelijk is gestart en het een ‘opstartjaar’ betrof, is op
het toegezegde budget een uitputting gerealiseerd van circa 50%
(circa 55% voor organisatie, communicatie, huisvesting en
diversen en 45% vanuit het ‘versnellingsbudget’ voor projecten
en onderzoek). De bedragen zijn inclusief de bijdrage aan de
mosseltransitie.

PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

41

4. NAWOORD
Het Programma naar een Rijke Waddenzee werkt aan natuurherstel in het natte wad. Er is een
streefbeeld en er zijn heldere ambities geformuleerd. Binnen deze ambities is een uitvoeringsagenda
opgesteld met verschillende concrete projecten. We weten wat ons te doen staat!
Sleutelbegrippen bij de uitvoering van het programma zijn: ‘leren door doen’, betrekken van anderen,
ontwikkelen van relaties, versnellen en richten. Naast het opzetten van de organisatie heeft het PRW in
2010 gewerkt aan een inhoudelijke basis onder praktische projecten, het bijeenbrengen van partijen,
aan de organisatie van symposia of het ontwikkelen van een gezamenlijk proces. Vaak gaat het dan
om projecten waarvan andere partijen de ‘eigenaar’ zijn. De resultaten die in de projecten worden
geboekt zijn zeker niet alleen aan het Programma naar een Rijke Waddenzee toe te schrijven. Meestal
biedt het programma slechts de steuntjes in de rug, de speldenprikken of de smeerolie die anderen
helpt van hun projecten een succes te maken.
Het programma heeft stevige relaties met overheden (Rijk, het Regionaal College Waddengebied,
provincies) en met natuurorganisaties (Coalitie Wadden Natuurlijk), zowel in de Regiekamer onder
leiding van mw. Joan Stam, als in het programmateam. De betrokkenheid van gebruikers moet, naast
de huidige betrokkenheid van de visserij in verschillende trajecten, worden uitgebreid. Met grotere
betrokkenheid kan het PRW ambitieuzer én doelgerichter worden.
Na dit eerste jaar is meer focus nodig. Focus op projecten met impact op de kwaliteit van het
Waddensysteem waar grote winst te halen is. Voorbeelden zijn de Afsluitdijk en het Eems-Dollardgebied, maar wellicht ook projecten gericht op bodemherstel in de westelijke Waddenzee of het
versterken van dynamiek op de eilanden in combinatie met het handhaven van de veiligheid.
Daarbij is ook de opgave de koppeling te leggen tussen het Programma naar een Rijke Waddenzee en
het Deltaprogramma Waddengebied.
Tenslotte: op dit moment spelen verschillende discussies over de bestuurlijke organisatie, de
decentralisatie van het natuurbeleid en het Waddenfonds
Van belang is daarbij te blijven beseffen dat alleen dankzij een blijvende gezamenlijk inzet en
verantwoordelijkheid van overheden, natuurorganisaties en gebruikers, de realisatie van een rijke
Waddenzee voor natuur en duurzaam gebruik mogelijk is.
Het programma is dus ook niet alleen van het programmateam, of van de Regiekamer, maar van de
gezamenlijke partijen in het Waddengebied.

JAARRAPPORTAGE 2010

42

Maart 2011
Programma
naar een Rijke Waddenzee
Postbus 2003
8901 JA Leeuwarden
www.rijkewaddenzee.nl

PROGRAMMAPLAN NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

43

JAARRAPPORTAGE 2010

44