26
Najaarsnota 2021
Aan de orde is het debat over de Najaarsnota 2021 (35975,
nr. 1).
De voorzitter:
Dit is een belangrijk debat: de Najaarsnota. Een hartelijk
woord van welkom aan de minister van Financiën. Fijn dat
u bij ons bent. We hebben maar liefst twaalf sprekers van
de zijde van de Kamer. De eerste spreker is de heer Tony
van Dijck van de fractie van de Partij voor de Vrijheid. Hij
heeft zeven minuten spreektijd. Het woord is aan hem.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Dit is waarschijnlijk het laatste debat
met deze minister van Financiën. We gaan hem missen.
Laat ik deze zeven minuten positief beginnen. Het lijkt er
namelijk op dat hij op afscheidstournee is. Hij strooit met
afscheidscadeautjes. Waar hij vroeger nog de zuinige
Scrooge was — we kennen hem allemaal — lijkt hij nu meer
op Santa Claus. Het kan niet op: 7 miljard extra voor klimaat,
5 miljard voor het stikstoffonds om boeren mee uit te kopen,
20 miljard voor een Nationaal Groeifonds — u weet wel,
dat is zo'n "geld zoekt project"-fonds — en 20 miljard als
donatie voor het Europees Herstelfonds. Hij geeft Italië en
Spanje ieder een gift van de Nederlandse belastingbetaler
van maar liefst 4 miljard, gewoon omdat hij in die landen
niet als Scrooge gezien wil worden. Voor 20 miljard gaat
hij ook nog garant staan voor goedkope leningen. Het is
nog maar te bezien of we die ooit terugkrijgen. 10 miljard
geeft hij elk jaar weg aan Brussel. Hij koopt op de valreep
zelfs een schilderijtje van 150 miljoen, gewoon omdat het
kan.
Voorzitter. De miljarden vliegen ons om de oren. Dan heb
ik het niet eens over het aanstaande regeerakkoord, waarin
weer nieuwe miljardenfondsen worden aangekondigd: een
klimaatfonds, een stikstoffonds van 20 miljard en een
woningfonds. Maar in al dit gegooi met geld en in al die
fondsen mis ik het koopkrachtfonds. Deze minister is de
burgers van Nederland helemaal vergeten. Daar zitten we
hier toch voor? De helft van de huishoudens is financieel
ongezond en kwetsbaar, bleek recent uit het onderzoek van
Deloitte. Een derde van de huishoudens heeft moeite om
de rekeningen te betalen. Dat zijn 2,5 miljoen gezinnen.
550.000 huishoudens leven in energiearmoede. 1 miljoen
mensen leven in armoede in Nederland. 160.000 mensen
lopen bij de voedselbank. Dit is Nederland anno 2021. Dat
zou de minister van Financiën zich moeten aantrekken. Dit
probleem wordt met de dag groter. De prijzen rijzen de pan
uit. Nederland wordt voor veel mensen onbetaalbaar. Door
de gigantisch gestegen gasprijs is de energierekening voor
velen inmiddels onbetaalbaar. Door de gestegen olieprijs
betalen we nu meer dan €2 voor 1 liter benzine aan de
pomp. 1 liter bier is goedkoper dan 1 liter benzine. Kunnen
we niet op bier gaan rijden? 1 liter bier kost €1,90.
Voorzitter. Door de toegenomen vraag en de schaarste zijn
de prijzen van voedingsmiddelen omhooggeschoten. De
prijs van olie is met 60% omhooggegaan, die van graan
met 41%, die van suiker met 54% en die van mais met 38%.
Ook de vrachttarieven zijn vertienvoudigd. Dat slaat allemaal

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

door in de inflatie. Die staat nu op 5,6%, maar het CPB gaat
nog uit van 1,9%. Het is de hoogste stand in 40 jaar. Alles
wordt duurder. Dat geldt niet alleen voor boodschappen,
maar ook voor kleding, cosmetica, verzekeringen, bouwmaterialen; het geldt voor alles. Door de schaarste op de
woningmarkt en de lage rente zijn de huizenprijzen ook
skyhigh. Een woning is niet meer te krijgen of niet meer te
betalen. In één jaar tijd steeg de prijs van een woning met
20%. De gemiddelde prijs van een woning was vijf jaar
geleden nog tweeënhalve ton. Inmiddels ligt die boven de
vier ton. Dat zit niet eens in het inflatiecijfer van 5,6%. Hoe
hoog zou de inflatie uitkomen als je de stijging van 20%
van de huizenprijzen mee zou nemen? Dat vraag ik aan deze
minister.
Daar komt nog eens bij dat dit kabinet, deze minister, de
btw op boodschappen twee jaar geleden verhoogde. Onder
tien jaar Rutte verdubbelde de energiebelasting, stegen de
huren met 35% en verloren gepensioneerden 25% aan
koopkracht. Het kabinet gooit dus olie op het vuur, maar
de problemen van de gewone man en vrouw interesseren
deze minister geen snars. Hij is veel te druk bezig met het
klimaat, met stikstof, met het wegpesten van de boeren,
met de Europese Unie, met het opvangen en huisvesten
van tienduizenden asielzoekers en met het overmaken van
miljarden naar Afrika en landen als Italië. De hardwerkende
belastingbetaler is er alleen maar om uitgeknepen te worden. Zij betalen de rekening. De PVV wil dat de Nederlander
weer op één wordt gezet. Het water komt hun tot aan de
lippen. De PVV wil daarom dat de btw op boodschappen
weer omlaaggaat, dat de energiebelasting weer omlaaggaat,
dat de huren weer omlaaggaan en dat het eigen risico wordt
afgeschaft. Ook moeten de gepensioneerden weer worden
geïndexeerd. Het is te schandalig voor woorden hoe onze
ouderen worden behandeld en uitgekleed door dit kabinet.
Daar zal ik straks een motie over indienen. De vraag voor
vandaag is dan ook: hoe gaat de minister ervoor zorgen
dat de koopkracht van de gewone man of vrouw op peil
blijft? Heeft hij voor hen ook een afscheidscadeau of denkt
hij: na mij de zondvloed?
Dank je wel.
De voorzitter:
Dank u wel. We zien natuurlijk uit naar uw motie die u in
de tweede termijn indient om alle auto's op bier te laten
rijden. Dat wordt nog wat! De heer Heinen is afwezig en
daarom gaan we nu al luisteren naar de heer Alkaya van
de fractie van de SP.

De heer Alkaya (SP):
Dank u wel, voorzitter. Het is op z'n minst opmerkelijk dat
de woordvoerder van de grootste partij van het land er niet
is. Wie weet wat de reden daarvoor is.
Voorzitter. 2021 lijkt definitief het jaar te worden van politieke verlamming in Den Haag. Dit kabinet is nu al bijna een
jaar lang demissionair en veel broodnodige hervormingen
die eigenlijk al veel te lang over de datum zijn, zijn al die
tijd niet of nauwelijks besproken, ondanks een meerderheid
in deze Kamer. Ik noem bijvoorbeeld de afschaffing van de
verhuurderheffing en het stimuleren van de volkshuisvesting, de verlaging van de lasten op arbeid en de verhoging
van de lasten op kapitaal of de invoering van een basisbeurs

14 december 2021
TK 34

34-26-1

voor alle studenten en compensatie voor de schuldengeneratie. Ondanks een meerderheid voor deze en andere hervormingen gebeurt er al een jaar lang niets.
Maar de wereld staat niet stil omdat Den Haag stilstaat. Zo
wordt alles duurder door inflatie. De PVV-fractie heeft daar
al aandacht aan besteed. Ik noem de energieprijzen, de
boodschappen en de huren. Dat zijn kosten waar iedereen
mee te maken heeft, maar die voor de een gemakkelijker
te dragen zijn dan voor de ander. Op Prinsjesdag werd nog
een koopkrachtstijging van 0,8% in 2021 voorspeld. Die
0,8% was al een bijstelling naar beneden ten opzichte van
wat mensen een jaar eerder was beloofd. Er werd toen nog
geen rekening gehouden met de hoge inflatie van dit
moment. De inflatie is waarschijnlijk veel hoger dan de 1,9%
waar het Centraal Planbureau toen rekening mee hield. Dat
betekent dat mensen er dit jaar waarschijnlijk helemaal niet
op vooruit zullen gaan en dat ze volgend jaar zelfs flink
zullen inleveren, en dat terwijl de economie flink groeit. Het
kabinet faalt er dus consequent in om de economische groei
in ons land te vertalen naar meer welvaart voor gewone
mensen.
Ook nu wacht het kabinet eerst op de volgende raming van
het Centraal Planbureau, die pas in het voorjaar verschijnt.
Er dreigt dus nog meer verlamming in Den Haag en nog
meer achteruitgang in Nederland. Is het kabinet bereid om
dit te voorkomen door nu met spoed een nieuwe raming
te vragen aan het Centraal Planbureau en om daarbij
meerdere scenario's voor inflatieontwikkeling te laten
opstellen? En wat is het signaal van het kabinet aan de
Europese Centrale Bank, die deze week achter gesloten
deuren weer belangrijke beslissingen gaat nemen over zijn
beleid, wat weer grote gevolgen zal hebben voor de inflatie?
Voorzitter. Ook in de zorg is er werk aan de winkel. Er wordt
weer flink minder uitgegeven dan geraamd, ook in de huidige coronacrisis. Er zijn minder testen via werkgevers
afgenomen dan verwacht: minder testen voor toegang,
minder PCR-testen, minder antigeentesten en minder
ingekochte zelftesten. Bij elkaar opgeteld werd in de zorg
alleen al aan coronatesten zo'n 2 miljard euro minder uitgegeven dan verwacht. Dat is vaker zo: terwijl het in de praktijk
meevalt, worden mensen bang gemaakt voor stijgende
zorgkosten. In de afgelopen dagen kwamen er berichten
naar buiten over ziekenhuizen die nog geen afspraak hebben
kunnen maken met de zorgverzekeraars vanwege deze
overdreven angst voor stijgende zorgkosten. Het Haaglanden Medisch Centrum riep patiënten zelfs op om geen
zorgverzekering te nemen bij een aantal verzekeraars, omdat
zij willen dat dat ziekenhuis midden in deze coronacrisis
10% bezuinigt. Deelt het kabinet de mening dat ziekenhuizen
niet in de problemen mogen komen omdat zorgverzekeraars
de hand op de knip houden terwijl we in een grote zorgcrisis
zitten? Wat gaat het kabinet hieraan doen?
Voorzitter. We hebben gezien dat achtereenvolgende
rechtse kabinetten ons helaas hebben opgezadeld met een
onrechtvaardig systeem, waarin ziekenhuizen wél failliet
kunnen gaan en banken niet. In dat systeem weigeren
multinationals bovendien bij te dragen aan onze samenleving. Shell en ExxonMobil moeten de Staat nog 1,3 miljard
betalen vanwege de versterking en het schadeherstel in
Groningen, maar weigeren dat simpelweg te doen. Shell
betaalde al helemaal geen belasting, maar ook de schade
die ze hebben veroorzaakt, willen ze dus niet herstellen.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

Voorzitter. Dat is natuurlijk schandalig. Als gewone mensen
een betalingsachterstand hebben van een paar honderd
euro bij de Belastingdienst, dan kan de overheid ze het
leven zuur maken, ze uit huis zetten en zelfs hun kinderen
van ze afpakken. Maar diezelfde overheid kan dus niet 1,3
miljard euro innen bij twee multinationals waar Groningers
heel lang alleen tegenover stonden. Het kabinet zegt hierover dat geen juridisch middel onbenut zal worden gelaten
in deze juridische strijd. Welke middelen overweegt het
kabinet dan? Behoort beslaglegging op eigendommen van
Shell en Exxon in Nederland ook tot die mogelijkheden,
aangezien er de afgelopen tijd ook beslag werd gelegd op
zo veel producten, huizen en eigendommen van mensen
die dat helemaal niet konden missen?
Voorzitter, tot slot. Het kabinet maakt nu 10 miljard euro
per jaar over naar Brussel. Ook daar vroeg de PVV-fractie
aandacht voor. Dat wordt straks nog veel meer door het
zogenaamde Herstelfonds. Maar dat is blijkbaar niet genoeg,
want het kabinet heeft zo'n 100 miljoen extra overgemaakt
naar de EU vanwege een naheffing. Voor een deel wordt
daar bezwaar tegen gemaakt, maar wat betekent de uitkomst van deze bezwaarprocedure voor de toekomstige
afdrachten, vraag ik aan de minister. Welk financieel risico
lopen wij?
Voorzitter. Kortom, terwijl onze economie, onze zorg, onze
overheid en onze relatie met Brussel grondig toe zijn aan
hervormingen, gebeurt er al een jaar lang bijna niets. Het
is maar de vraag of Rutte IV, met dezelfde kopstukken als
Rutte III, deze noodzakelijke hervormingen wél zal doorvoeren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Heel goed, dank u wel. Dan de heer Hammelburg van de
fractie van D66.

De heer Hammelburg (D66):
Dat is prettiger zo, voorzitter. Dank u wel voor het
omhoogzetten van de microfoon. Voorzitter. Misschien is
de najaarsnota die we vandaag bespreken wel bijzonder,
zo aan het eind van — zo lijkt het — het formatieproces.
Wellicht is het ook wel de laatste voor deze minister, maar
daar ga ik vandaag maar even geen uitspraken over doen.
Voorzitter. Ik wil vandaag drie grote opgaven voor de korte
en lange termijn in dit huis bespreken. De eerste gaat over
de stijgende energieprijzen, waar ook de PVV het over had,
en de uitvoering van de motie die ik, van D66, samen met
mevrouw Van Dijk van het CDA heb ingediend over gerichte
compensatie voor de armste huishoudens in Nederland.
Ten tweede wil ik het graag hebben over de terugkeer naar
het oude maar betere normaal als het gaat om de financiële
besluitvorming in dit land en deze Kamer. Tot slot wil ik het
ook graag hebben over de houdbaarheid van de zorgkosten,
zoals de heer Alkaya dat ook heeft benoemd.
Voorzitter. Ik begin bij de gerichte energiecompensatie, of
de gerichte compensatie voor de allerarmste huishoudens.
Ik ben echt blij om te horen dat het kabinet zo voortvarend
daarmee aan de slag is gegaan. Nou ja, "voortvarend": het
heeft wel even mogen duren en het is inmiddels ook wel

14 december 2021
TK 34

34-26-2

goed winter. De kachels staan aan en mensen willen duidelijkheid. Dat betekent simpelweg dat de 800.000 allerarmste
huishoudens in Nederland er ongeveer €200 bij gaan krijgen. Ik ben blij met dat resultaat, want dit is ook echt keihard
nodig. We zijn dit najaar tijdens de Financiële Beschouwingen met z'n allen in dit huis heel hard geschrokken van die
stijgende energieprijzen. Ik ben heel blij met het generieke
compensatiepakket, maar de zorg van deze Kamer gold niet
voor niets juist ook die allerarmste huishoudens, en daar
wordt nu iets aan gedaan.
Maar, voorzitter, ik heb daar nog wel een aantal vragen
over. Wanneer kunnen deze mensen de compensatie precies
verwachten? Dat bleek namelijk nog niet helemaal duidelijk
uit de brief. Ik zei al: het is winter, het is koud, mensen
maken zich nu zorgen en willen ook graag weten waar ze
aan toe zijn. Hoe gaat dit de mensen bereiken? Ik begrijp
heel goed dat het voor de niet-werkenden via de gemeente
nu allemaal geregeld of in uitvoering is, maar ik maak me
ook nog wel heel grote zorgen over de werkende armen in
Nederland en hoe die worden bereikt. Want dat loopt niet
via de reguliere kanalen van de gemeenten, maar, zoals in
de brief van de minister staat, specifiek via een voorlichtingscampagne of publiekscampagne. Mijn vraag aan de
minister is hoe dat er nou precies uit gaat zien. Hoe gaan
we deze mensen daadwerkelijk bereiken?
Voorzitter. Dan de terugkeer naar het oude normaal, naar
het oude verbeterde normaal, zoals ik net zei. Ik ben me er
heel erg van bewust dat we de afgelopen anderhalf jaar in
de crisisstand hebben gestaan, ook in dit huis. Dat geldt
natuurlijk ook voor de besluitvorming, dus ook de financiële
besluitvorming. Ik spreek nogmaals mijn waardering uit
voor de crisisstand en het vele crisiswerk dat is verricht
door het kabinet, maar ik wil nog wel even in het bijzonder
stilstaan bij de ambtenaren die dit misschien ook horen en
waarvan we weten dat ze in de afgelopen anderhalf, twee
jaar keihard en onder zware druk hebben gewerkt om dit
land door deze coronapandemie te gidsen. Het wordt te
weinig benadrukt in dit huis. Ik vind dat wij hun daar
erkentelijk voor moeten zijn. Want het is echt niet niets.
Voorzitter. Tegelijkertijd maak ik mij ook wel een beetje
zorgen over de controle en de controlerende functie van
de Kamer als het gaat over de financiële besluitvorming.
In het Verantwoordingsdebat heeft mijn collega de minister
er ook al op gewezen dat de grote hoeveelheid incidentele
suppletoire begrotingen en het grote gebruik van de uitzonderingsclausules in de Comptabiliteitswet in 2020 wel iets
is om van te schrikken. Vorig jaar hadden we 46 suppletoire
begrotingen. De teller staat nu op 60. Bij VWS zijn dat er
dertien op dit moment. Nogmaals begrip, ook richting het
kabinet. Maar ik heb toch een aantal vragen hierover. Kan
de minister aangeven hoe het aantal ISB's zich verhoudt
tot de eerdere toezegging van de minister om hier terughoudend mee om te gaan? Kan de minister vertellen wat
hij het afgelopen jaar heeft gedaan om integrale besluitvorming toch zo veel mogelijk op één moment te organiseren?
Kan de minister aangeven hoe rust en regelmaat kunnen
worden gebracht in de verantwoordingssystematiek op de
lange termijn? Welke lessen kunnen we trekken voor de
crises die ongetwijfeld nog op dit land en op de wereld
gaan afkomen, waarbij we dan weer met dezelfde problematiek te maken krijgen?
Voorzitter. Ook voor de mensen thuis: ISB's, die suppletoire
begrotingen, wat betekent dat? Ik heb een concreet voor-

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

beeld. Daar heb ik ook vragen over. Dat is het recente
nieuws over de inkoop van mondkapjes door VWS. We
lezen in de berichtgeving dat het ministerie van VWS
eigenlijk een soort mondkapjeskoopman is. Het Rijk heeft
nu welgeteld 704 miljoen chirurgische maskers op voorraad.
Dat zijn er volgens het kabinet te veel. De houdbaarheid
loopt af. Het kabinet zegt dus: daar moeten we vanaf. In de
media lezen we dan ook dat VWS deze maskers voor €5 per
doosje heeft gekocht en deze doorverkoopt voor slechts
€0,64 per doosje. Het gaat over gigantische bedragen. Dat
lijkt me dan ook een ontzettend slechte deal. Mijn eerste
vraag aan de minister is: klopt deze berichtgeving? Zo ja,
wat is hier nou precies misgegaan? Als het niet duidelijk
is, dan zou ik heel graag op zeer korte termijn door de
minister, het ministerie of de opvolger van de minister
worden geïnformeerd. Desnoods gebeurt dat middels een
onderzoek, maar het liefst zo snel mogelijk. Want hier mag
geen onduidelijkheid over bestaan.
Voorzitter. Ik zie dat ik keihard door mijn tijd heen ga. Ik heb
een vraag over de houdbaarheid van de in=uittaakstelling.
Die is gegroeid van 1,3 miljard naar 1,8 miljard. Mijn vraag
aan de minister is: op basis waarvan denkt de minister dat
deze taakstelling nog wel gevuld kan worden?
Voorzitter, bijna tot slot: de grote opgaven van de toekomst.
Ik heb nog tweeënhalve minuut op de teller. Een van die
opgaven betreft de stijgende zorgkosten. Dat zei de heer
Alkaya ook. De Studiegroep Begrotingsruimte vraagt hier
nadrukkelijk aandacht voor en noemt dit ook wel het
bekende "koekoeksjong" dat de andere uitgaven kan verdringen. Dan kan je bijvoorbeeld denken aan de kosten die
wij als Nederland willen maken voor onderwijs, om klimaatverandering tegen te gaan, voor de infrastructuur en voor
de staat van onze scholen en ziekenhuizen. Bij ongewijzigd
beleid zal in 2040 een op de vier mensen in de zorg moeten
werken om te voorzien in de toenemende vraag. Dit is voor
de toekomst simpelweg niet houdbaar en zal dus ten koste
gaan van die andere sectoren. Mijn vraag is: kan de minister
reflecteren op de uitvoeringsvarianten van de Studiegroep
Begrotingsruimte en hoe we daar nu mee omgaan en
moeten omgaan? Ik overweeg hierover een motie in te
dienen.
Voorzitter, tot slot.
De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
Ik zei eigenlijk precies het tegenovergestelde. Ik zei dat de
stijging van de zorgkosten vaak wordt overdreven en in de
praktijk meevalt. Ik heb zojuist nog de meest recente cijfers
geprint: 13,2% van de economie in 2009, 13,2% in 2019. In
die tien jaar zijn de zorgkosten als percentage van de economie helemaal niet gegroeid. Over welk probleem heeft
de heer Hammelburg het dus precies?
De heer Hammelburg (D66):
Als die kosten als percentage van de economie worden
uitgedrukt, dan zeg ik tegen de Socialistische Partij: dat is
leuk, maar als je ziet welk aandeel van de algehele uitgaven
naar de zorgkant gaat, dan zullen we daar toch naar moeten
kijken. Nogmaals, ik draag de zorg een zeer warm hart toe.

14 december 2021
TK 34

34-26-3

De WRR heeft nog niet heel lang geleden heel duidelijk
aangegeven dat dit wel degelijk een probleem is en heeft
dat zelfs op een grootschalige manier aangegeven. Rapport
na rapport geeft dat dus aan. Als ik de heer Alkaya verkeerd
heb begrepen en als de SP daar anders over denkt, dan
neem ik dat in ieder geval niet voor mijn rekening.

om visie, een duidelijke aanpak en het uitwerken van die
onderzoeksvarianten.

De heer Alkaya (SP):
Het probleem is dat de stijging van de zorgkosten vaak in
euro's wordt uitgebeeld. Dan lijkt het heel veel geld. Het is
ook heel veel geld, maar wij verdienen met z'n allen ook
elk jaar meer. Daarom is het belangrijk om ook te kijken
naar de economie. Als percentage van de economie valt
die groei hartstikke mee. Natuurlijk zal het ook als percentage van de economie wel stijgen omdat de bevolking vergrijst, maar het is toch juist goed dat we voor onze ouderen
willen zorgen? Dat mag toch ook wat kosten? Als er hier in
de Tweede Kamer een probleem wordt gemaakt van die
stijgende zorgkosten, verwacht ik dus dat dat beter wordt
onderbouwd: wat is het probleem dan precies? Als de
economie mee blijft groeien als de zorgkosten groeien en
als dat niet met elkaar uit de pas gaat lopen, dan is er dus
helemaal geen probleem. Laten we dan dus ook niet dit
soort suggestieve vragen stellen aan het kabinet, dat er
waarschijnlijk nog maar een dag zit.

De heer Hammelburg (D66):
Ja, ik continueer. Ik was ook bij mijn slot, voorzitter, met
een stukje reflectie, waar ik ook mee begon. Ik markeer dit
punt ook als het einde van een regeerperiode en een hele
lange demissionaire status. Ook in het kader van die
reflectie heb ik nog een vraag aan de minister. Mijn vraag
aan de minister is: waar bent u tevreden over en wat zou
er, als u terugkijkt, misschien nog wel beter kunnen zijn
gegaan? Wat had u beter kunnen doen? Welke lessen trekt
de minister zelf, bijvoorbeeld op het punt van het sturen
op kwaliteit? Dat is een belangrijk speerpunt van deze
minister. De minister heeft eerder aangekondigd dat de
Regeling periodiek evaluatieonderzoek zou worden herzien.
We hebben de herziening pas net ontvangen, volgens mij
een paar dagen geleden, op 8 december. Het moet mij
eerlijk van het hart dat dat natuurlijk niet op tijd is voor dit
debat. Dat vind ik ook wel problematisch. Kan de voorzitter
aangeven waarom we dit zo laat hebben moeten ontvangen? Dan ben ik natuurlijk ook benieuwd naar de eerste
reflectie van de minister hierop.

De heer Hammelburg (D66):
Dit is geen suggestieve vraag. Integendeel, het is een werkelijk en reëel probleem dat door bijna iedereen, behalve
door de SP, wordt onderkend. Ik snap dus niet zo goed waar
de Socialistische Partij dit vandaan haalt. Kijkend naar de
uitgaven en de stijging daarvan en zeker kijkend naar de
toekomst van Nederland, is dit daadwerkelijk een gigantisch
probleem. Ik zeg dat we daar wel echt serieus naar moeten
kijken om het houdbaar te houden, want we hebben nou
eenmaal als overheid een bepaalde hoeveelheid geld. Die
kunnen we maar op een paar manieren uitgeven. We
moeten dat verdelen. Zoals de SP ook wel voorstelt, kan je
de belastingen gigantisch, heel erg, gaan verhogen, maar
zelfs dan haal je het niet. Ik kan er niet heel veel aan doen
dat de Socialistische Partij wegkijkt voor dit grote probleem,
maar ik vind dat wel problematisch.
De voorzitter:
Heel kort.

De voorzitter:
U zei: "Kan de voorzitter aangeven …". Maar bedoelt u niet
de minister?
De heer Hammelburg (D66):
Ja. Zei ik "voorzitter"?
De voorzitter:
Ja.
De heer Hammelburg (D66):
Daar heeft u helemaal gelijk in.
De voorzitter:
Ik schrok al.

De heer Alkaya (SP):
Heel kort, voorzitter. Dat belooft wat voor morgen, voor het
coalitieakkoord. We zullen er streng op toezien dat er niet
wordt bezuinigd op de zorg. Wij zullen geen bezuiniging
op de zorg accepteren. Ik vraag de heer Hammelburg ook
wat hij hier dan wél voorstelt; een bezuiniging op de zorg?
De heer Hammelburg (D66):
Mijn vraag was heel erg simpel. De studiegroep heeft een
aantal varianten uitgewerkt. Die moeten verder worden
vertaald. Daarover gaat de enige vraag die ik nu aan deze
minister stel. U zult morgen ongetwijfeld gaan kijken wat
de plannen voor de komende jaren gaan betekenen, maar
ik had het ook over de doorkijk naar 2040. Dit vraagt echt

Tweede Kamer

De voorzitter:
U continueert.

Najaarsnota 2021

De heer Hammelburg (D66):
Een correctie voor de Handelingen, voorzitter. Ja, u heeft
helemaal gelijk.
Voorzitter, afsluitend. Vandaag is een mooi reflectiemoment
voor deze minister. Dat lijkt mij ook een goede afsluiting
voor het debat over deze Najaarsnota.
De voorzitter:
Prima. Hartstikke bedankt. Dan de heer Nijboer van de
fractie van de Partij van de Arbeid.

14 december 2021
TK 34

34-26-4

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Een begrotingsdebat zonder de VVD;
dat heb ik nog niet eerder meegemaakt. Maar ik geloof dat
zij nog zitten te vergaderen. Als ik de eerste berichten
beluister, heeft mevrouw Kaag daar een hele stapel
meloenen bezorgd die ze daar nu allemaal aan het verorberen zijn. Ik kijk uit naar morgen en ik hoop dat het zo is,
want er moet een boel aan het verkiezingsprogramma van
de VVD worden verbouwd wil dat nog een beetje dragelijk
zijn.
Voorzitter. Ik spreek hier vandaag mede namens GroenLinks, want mijn collega Van der Lee moest als Kamerlid
bij een andere verplichting zijn. Ik begin met de koopkracht.
Die staat er voor volgend jaar ronduit beroerd voor. Het
kabinet heeft best wat maatregelen getroffen, bijvoorbeeld
voor de energierekening. Daar is ook serieus geld voor
beschikbaar gesteld. Maar dat neemt niet weg dat mensen
er gewoon allemaal op achteruitgaan volgend jaar als je
begint op de nullijn voor iedereen in het najaar; in de
begroting van Sociale Zaken wordt die nullijn aangekondigd. Er is namelijk een enorme inflatie en er zijn energieprijsstijgingen en hogere benzineprijzen, zoals de PVV al
zei. Ook zijn er hogere kosten voor boodschappen en gaan
de huren omhoog. Alles wordt duurder. Dan kan je zeggen
"ik ben demissionair en er komt een nieuw kabinet" maar
het volgende kabinet kent precies dezelfde samenstelling.
De economie groeit waarschijnlijk volgend jaar — we
moeten dat even zien met corona, maar we gaan er wel
van uit — en mensen gaan erop achteruit. De PvdA heeft
natuurlijk vooral zorgen om de huurders, de ouderen en de
lage en middeninkomens. Mijn vraag aan de minister is
waarom hij dit niet met het kabinet heeft voorkomen. Dat
is gewoon een politieke keuze. Het had ook nog bij
Najaarsnota gekund. Sterker nog, daar heb ik vorige week
nog met collega Maatoug voor gepleit.
Voorzitter. Mijn tweede hoofdpunt betreft de onderbesteding. Dat is een financiële term, die erop neerkomt dat het
kabinet allemaal plannen had die het niet heeft waargemaakt. Dat komt op de brede begroting voor en het blijkt
nu ook in de Najaarsnota. Over de infrastructuur zou je
kunnen zeggen: nou, er reden heel weinig treinen in het
coronajaar en er gingen heel weinig auto's over de weg en
dat is, hoewel het een ellendige aanleiding is, juist een kans
om extra aan reparatie en onderhoud te doen. Maar niets
is minder waar. Er zijn allemaal onderbestedingen bij
infrastructuur: bij spoor, bij water, over de hele linie.
Ik noem ook Defensie. Het is bekend dat de minister groot
voorstander is van het beschikbaar stellen van extra geld
voor Defensie, maar het wordt niet uitgegeven, niet aan de
krijgsmacht, niet aan materieel, niet aan investering,
eigenlijk aan niks. Over de hele linie wordt niet waargemaakt wat vorig jaar is begroot. Dat vind ik zorgelijk.
Of neem de subsidies voor duurzame energie. Het klimaat
is voor sommige partijen geen probleem, maar voor dit
kabinet wel. Er blijft 365 miljoen op de plank liggen. Er is
al het hele jaar gewaarschuwd door een groot deel van de
oppositie: wees nou sneller duidelijk over wat je wil stimuleren. En nou ligt het gewoon op de plank.

Ik las dit weekend een interview met Anker en Anker, de
bekende strafpleiters uit Friesland. Zij zeiden ook: je doet
het eigenlijk ook gewoon vanuit je sociale betrokkenheid,
maar voor de uren die je erin stopt, kan het natuurlijk nooit.
En dan snap ik er niets van dat tientallen miljoenen voor
de sociale advocatuur gewoon blijven liggen en er niet aan
zijn besteed, terwijl er zulke tekorten zijn.
Of stikstof. Er is een enorm probleem met de woningbouw
en de woningnood; daar hoef ik niemand van te overtuigen.
En er was 133 miljoen beschikbaar voor de uitkoop van
boeren, zeg ik uit m'n hoofd. Dat was niet zozeer om die
boeren uit te kopen, maar om daar woningbouw mogelijk
te maken. Dat is vorig jaar bedacht: dat gaan we doen. Maar
het is niet waargemaakt.
En zoals algemeen bekend is bij de commissie Financiën
en helaas ook bij de toeslagenouders, loopt ook de toeslagencompensatie niet zoals gepland. Ook daar stond geld
voor begroot, om voor 1 december uit te keren aan ouders.
Dat komt dus niet op die plek terecht.
Ik vraag de minister om op al die zeven terreinen in te gaan.
Hoe kan het nou dat het kabinet zulke plannen heeft, maar
die steeds niet worden uitgevoerd?
Voorzitter. Mijn derde en laatste punt betreft zowel Groningen als Limburg. Eerst Groningen. Het is bekend dat de
NAM de rekeningen niet wil voldoen. Hoe zorgt de minister
ervoor dat de NAM tot in lengte van jaren aan haar verplichtingen blijft voldoen? Je ziet de rekening namelijk oplopen.
Het kabinet raamt nu nog dat het het geld volgend jaar wel
krijgt, maar je moet maar zien of ze uiteindelijk betalen. Ik
heb hierover ook nog een wat meer technische vraag. In
de Najaarsnota staat, ik meen in de laatste zin, dat er nog
geen rekening is gehouden met nieuwe aardbevingen. Nou,
ik kan de minister één ding op een briefje geven: er komen
nieuwe aardbevingen in Groningen. Die zijn er nog elke
week. Als dat al niet in de ramingen zit, hoe zorgt hij dan
dat de NAM daarvoor betaalt? En moeten de ramingen niet
worden aangepast?
Voorzitter. Mijn laatste punt: Limburg. Het kabinet heeft
daar, vanwege de overstromingen deze zomer, van gezegd
dat het gaat compenseren. We hebben echt de vraag of dat
voldoende gebeurt met de budgetten die nu beschikbaar
zijn. Ik vraag de minister ook om een reactie daarop.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Heel goed. Dan mevrouw Inge van Dijk van de fractie van
het CDA. Zoals het er nu naar uitziet ga ik schorsen voor
het diner na de eerste termijn van de Kamer.

Wat ik zelf heel verbazingwekkend vond, was de sociale
advocatuur, de rechtsbijstand. Daar zijn enorme tekorten.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. De Najaarsnota geeft een overzicht
van de gevolgen van de begroting ten opzichte van de
informatie die we hadden ten tijde van de Miljoenennota.
Normaal gesproken heb je dan ook goed zicht op wat er
nog komt, maar dat is nu anders. De komende periode, de
lockdown, zal gevolgen hebben voor de inkomsten. Het kan
ook niet anders dan dat dit ook gevolgen gaat hebben aan
de uitgavenkant.

Tweede Kamer

14 december 2021
TK 34

Najaarsnota 2021

34-26-5

Voorzitter. Hier begon mijn voorganger vorig jaar de
beschouwingen mee. Deze zinnen kan ik dit jaar helaas
herhalen. Op basis van de Najaarsnota lijkt de begroting in
een rustiger vaarwater te zijn gekomen. Het EMU-tekort is
verbeterd en de EMU-schuldquote is met ruim een procentpunt gedaald. Daarnaast is er sprake van meevallende
belastinginkomsten. Dit was al zichtbaar bij de Miljoenennota, maar dit heeft zich versterkt voortgezet. Maar mooie
slotcijfers zeggen niet alles. Ze zeggen niks over hoe we
daar gekomen zijn en ze bieden geen garanties voor de
toekomst.
Even over die toekomst. Onze economie barst nog steeds
van grote structurele risico's en onzekerheden. Daarbij
komen de recente ontwikkelingen rond de vierde coronagolf
en de oplopende inflatie. Is die inflatie iets tijdelijks of
moeten we net als vroeger weer aan inflatie gaan wennen?
Bijna 40 jaar geleden was de inflatie net zo hoog als nu,
maar de situatie is onvergelijkbaar; er was een hoge werkloosheid, een hoge rente en een in elkaar gedonderde huizenmarkt. Overal verschenen artikelen over een verloren
generatie, de twintigers van toen. De mode was zwart, de
muziek was hard, punk was in en een verloren generatie
was een feit. Het was zoals de Sex Pistols zongen: there's
no future for you, no future for me. Er is inmiddels veel
veranderd, maar de muziek blijft leuk, al zullen de meningen
hierover verdeeld zijn.
Ik ga weer even terug naar de vraag over de inflatie: tijdelijk
of structureel? Ook hier zijn er verdeelde meningen. Het
valt me op dat veel grote economen ook geen antwoord
op deze vraag hebben. Ik hoor economen uitspraken doen
als "dat er meer is dat we niet begrijpen, dan dat we wel
begrijpen". Ik hoor ook woorden als "onverwacht hoog" uit
de mond van de hoofdeconoom van de ECB. Dat geeft iets
aan. Ik kan dan wel simpel zeggen: hoe kunnen wij het als
politiek dan wel weten en de juiste keuzes maken? Maar
dat zou te gemakkelijk zijn. Om te beginnen hoor ik graag
van de minister hoe hij deze ontwikkelingen gaat monitoren.
Is hij bereid om bij de Voorjaarsnota, de Miljoenennota en
de Najaarsnota expliciet aandacht te besteden aan dit
onderwerp? Wat is de huidige stand van zaken? Welke
scenario's ziet de minister voor zich? Welke stappen worden
gezet om hier al dan niet op te anticiperen? Het is voer voor
ons als Kamer om het gesprek daar vervolgens over voort
te zetten met elkaar, want het is gewoon hard nodig.
Voorzitter. Dealen met onzekerheid is van alle tijden en dat
is niet erg. Maar dealen met onzekerheid zonder goed
inzicht is een onverstandige combinatie. De rijksoverheid
geeft geen volledig overzicht van haar bezittingen en de
waarde daarvan. Zicht op bezit en de bijbehorende budgetten voor beheer, onderhoud en vervanging zou de
gewoonste zaak van de wereld moeten zijn. Maar dat is het
niet, blijkt uit een inventarisatie van de Algemene Rekenkamer. Waar moeten we dan aan denken? Het rijksbezit varieert van vastgoed tot voorraden van vaccins, van defensiemateriaal tot ICT-systemen. De exploitatie en het onderhoud
hiervan brengen kosten met zich mee. Nu is vaak niet te
controleren hoe het staat met het onderhoud. Er is dus geen
publieke verantwoording, terwijl alles echt ooit met publiek
geld is gekocht.
Achterstallig onderhoud kan directe gevolgen hebben voor
burgers en bedrijven. Ik heb het hier al vaker gehad over
het gebrek aan onderhoud van de systemen van de Belastingdienst, want dat is exemplarisch en onacceptabel. We

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

weten dat het niet goed zit met het onderhoud van deze
systemen, maar we weten niet hoe erg het is. En wat nog
wel het meest spannende is: we weten niet wat het de
samenleving gaat kosten als we niks doen. Wij vragen of
de minister op dit onderwerp kan reflecteren. Hoe gaat hij
ervoor zorgen dat het inzicht op dit onderwerp verbeterd
wordt? Want als ik heel eerlijk ben, is begroten zonder deze
inzichten net zoiets als via internet een auto van een oud
vrouwtje kopen zonder even onder de motorkap te kijken.
Voorzitter. In de Najaarsnota valt het ons verder op dat van
de gereserveerde middelen voor inkomstenderving van
gemeenten als gevolg van corona voor 2020 312,5 miljoen
euro wordt overgeboekt naar 2022. Van de gereserveerde
middelen voor 2021 wordt 200 miljoen naar 2022 doorgeschoven. Kan de minister aangeven waardoor het komt dat
deze middelen over zijn? Want het lijkt ons toch wel duidelijk dat gemeenten veel kosten maken door corona. Is dat
geld over, omdat ze het niet nodig hadden, loopt de financiële verwerking van gemeentes achter of zijn er uitgaven
van gemeentes die niet gecompenseerd worden, maar wel
beloofd waren? Dan denk ik bijvoorbeeld aan het kwijtschelden van huren van gemeentes aan ondernemers vanwege
corona.
Wij zien ook nog een onderbesteding van de HGIS-middelen
van 94 miljoen euro. Dat geld is niet onnodig als we naar
een recent rapport van de VN kijken, waarin staat dat in
2022 274 miljoen mensen noodhulp nodig zullen hebben.
Ziet de minister mogelijkheden om eenmalig uit de onderbestedingen extra uitgaven aan humanitaire hulp te doen
om op korte termijn ondersteuning te kunnen bieden? Of
kan hij samen met zijn collega's van Buitenlandse Zaken
naar mogelijkheden kijken om samen iets aan dit onderwerp
te doen of om dit door te geven aan een eventueel volgend
kabinet?
Voorzitter. Omdat het bijna het einde van het jaar is, wil ik
toch afsluiten met een overdenking voor 2022. Daarbij werd
ik geholpen door de opinie van de heer Putters en mevrouw
Versantvoort in Het Financieele Dagblad. Zij schrijven dat
we weer moeten uitvinden wat Nederland verbindt. "Verbondenheid is niet gratis, maar vraagt van ieder individu
het vermogen zich in te leven in de ander en niet meteen
te oordelen of onverschillig langs elkaar heen te leven. Het
vraagt om het creëren van een gezamenlijk en verbindend
verhaal. Geen mooiere gelegenheid dan een kerstdiner om
dit op klein gemeenschappelijk niveau te doen. En dan na
het kerstreces voor de samenleving als geheel. Nederland
heeft het nodig." Ik wil de minister bedanken voor zijn inzet
in de afgelopen periode en hem alle goeds toewensen voor
de toekomst. Nu ik hier dan toch sta, zo aan het einde van
het jaar, wil ik ook al mijn collega's in de zaal fijne dagen
wensen de komende week met de mensen die belangrijk
voor hen zijn.
De voorzitter:
Dat vinden we heel aardig, wat leuk. De heer Nijboer.
De heer Nijboer (PvdA):
Bij zulke warme woorden sluit ik me graag aan.
De voorzitter:
Dat dacht ik al.

14 december 2021
TK 34

34-26-6

De heer Nijboer (PvdA):
De sfeer is er ook wel naar. Dat is altijd goed. Dat wens ik
ook mevrouw Van Dijk in het bijzonder toe.
Ik ben een beetje op zoek naar hoe het CDA tegen de
koopkracht van volgend jaar aankijkt. Het CDA is een partij
die altijd zegt: werken moet lonen en we moeten er allemaal
een beetje van meeprofiteren als de economie goed draait.
Ik heb het "beroerd" genoemd. Ik ben wel benieuwd wat
mevrouw Van Dijk er nou eigenlijk van vindt. Vindt ze het
eigenlijk wel goed zo?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik vind het zeker niet goed zo. Ik vind het zorgelijk. Ik vind
vooral dat we het goed met elkaar moeten monitoren. Ik
heb in mijn betoog geprobeerd het volgende aan te geven.
Kijk naar de inflatie. Je hoort zo veel tegenstrijdige geluiden.
We weten het eigenlijk niet precies. Daarom heb ik de
minister opgeroepen en hem om een antwoord gevraagd.
Ik zei: ga nou eens goed monitoren, alle momenten waarop
we hier met elkaar staan, zodat we met elkaar goed het
debat daarover kunnen voeren. Ik mis wel een beetje een
stuk visie van het kabinet, op het moment dat wij hier staan.
Hoe zien zij het nu? Wat stellen zij voor? Welke maatregelen
zouden eventueel nodig zijn om Nederland verder vooruit
te helpen?
De heer Nijboer (PvdA):
Monitoren is altijd verstandig, maar dit is de laatste week
waarin we nog wat kunnen doen. Dit is een financieel
begrotingsdebat. Daarna is er weer een heel jaar niks. 1
januari gaan de belastingtarieven in en stellen we alles vast.
Dat is al bijna. Mijn vraag aan mevrouw Van Dijk is: waarom
doet de huidige coalitie er niets aan, als ze het ook niet goed
vindt? Waarom laat ze het een jaar op z'n beloop en moet
iedereen volgend jaar maar op de blaren zitten omdat de
formatie blijkbaar zo lang duurde? Waarom grijpt ze niet
in?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Om met uw eigen woorden te spreken: dit kabinet zit er
misschien nog maar een dag. Ik zou het een beetje bijzonder
vinden om daar nu op in te grijpen, terwijl ik zelf bij een
van de partijen hoor die mede aan de onderhandelingstafel
heeft gezeten.
De voorzitter:
Kort.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Het CDA stond vroeger bekend als een partij voor de boeren
en het gezin. De boeren worden keihard in de steek gelaten.
Sterker nog, er worden miljarden vrijgemaakt om de boeren
uit te kopen, eigenlijk om ze weg te jagen uit Nederland. U
gaat mee met dat hele linkse klimaat- en stikstofgeneuzel.
De boeren moeten weg: liever geen boeren meer, volgens
het CDA. Daar worden miljarden voor vrijgemaakt.
Het gezin laat het CDA ook keihard vallen, want uit recent
onderzoek blijkt dat 2,5 miljoen gezinnen in Nederland
moeite hebben om hun rekeningen te betalen. Wat hebt u
het afgelopen jaar en het jaar ervoor gedaan voor deze
gezinnen? Zij hebben nu nog meer moeite met de hogere
prijzen. Wat doet u voor de gezinnen? De boeren hebt u al
in de steek gelaten. Maar is er misschien nog iets voor de
gezinnen?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik zou toch het politiek correcte antwoord willen geven,
namelijk de vraag dat morgen even te boordelen op basis
van het stuk dat u krijgt. Kom er dan bij mij op terug. Dan
gaan we er verder over in debat.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dat is morgen. Dat worden weer beloftes, zo van: we gaan
het weer beter doen. Maar het CDA heeft vier jaar aan de
knoppen gezeten. Het resultaat van vier jaar CDA aan de
knoppen is dat 2,5 miljoen gezinnen in de financiële ellende
zitten, dat 2,5 miljoen gezinnen hun rekeningen niet kunnen
betalen, dat 1 miljoen gezinnen in armoede moeten leven.
Ik noem al die kinderen die in armoede moeten leven,
mensen die nu in de kou zitten te kijken. Misschien hebben
ze zelfs de televisie uitgedaan vanwege de elektriciteitsrekening. Dat is vier jaar lang CDA. Nu gaat u weer hopen dat
mensen erin trappen dat het voor de komende vier jaar
beter wordt. Denkt u het zelf?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik ben er zelf bij. Ik heb een controlerende taak als Kamerlid,
dus ik zal zeer strak de vinger aan de pols houden, zoals u
van mij gewend bent.

De heer Nijboer (PvdA):
Tot slot, voorzitter. Ja, het kabinet zit er nog maar net, maar
dat is nou precies mijn probleem. Mensen zijn in maart naar
de stembus gegaan. Die hebben niks te maken met hoelang
het hier allemaal duurt. Maar die zitten op de blaren vanaf
1 januari, of vanaf de 23e, als ze hun salaris of pensioen
krijgen. Waarom heeft u niet ingegrepen? U had toch ook
een meerderheid met de huidige coalitie?

Tweede Kamer

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
We hebben in ieder geval geprobeerd in te grijpen op het
gebied van energiecompensatie. Meneer Hammelburg gaf
het ook al aan: volgens mij hebben we nog een stukje extra
ingegrepen, omdat we niet zomaar iedereen op de blaren
laten zitten. Als er echt iets moet gebeuren, zullen wij ervoor
gaan staan. Dat hebben we ook gedaan.

Najaarsnota 2021

De heer Alkaya (SP):
Een belangrijke reden waarom de koopkracht waarschijnlijk
achteruitgaat in het komende jaar, is de inflatie. Is het CDA
het met mij eens dat we niet moeten wachten op het voorjaar voor een nieuwe raming, maar dat we nu al een nieuwe
inschatting moeten hebben, omdat die inflatie veel sneller
oploopt dan gedacht?

14 december 2021
TK 34

34-26-7

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik ben heel erg genegen om ja te zeggen, maar ik heb mij
de afgelopen weken best wel verdiept in de onderwerpen.
Als nieuw Kamerlid zijn er toch wel heel veel dingen waarbij
je denkt: hoe zit dat nou precies? Wat mij daarbij vooral
opviel, is dat heel veel mensen elkaar continu tegenspreken
over hoe het nou precies zit. Dus ik ben een beetje op zoek,
in de zin van dat als we vandaag iets opvragen, het dan
over twee weken al niet weer achterhaald is. We hebben
hier een aantal vaste momenten om met elkaar te praten
en beslissingen te nemen. Laten we zorgen dat we die
momenten goed gebruiken en laten we op basis van een
goed overzicht, een doorkijk en een visie van het kabinet
met elkaar het debat aangaan. Als u mij vraagt of ik mij
zorgen maak, dan zeg ik: ja. Als u mij vraagt of we er meer
aandacht aan moeten besteden is mijn antwoord: ja. Ik zou
het daarom ook heel strak in het proces willen hebben om
het structureel met elkaar te bezien in plaats van dat nu
alleen maar te doen omdat het eventjes lastig lijkt te zijn.
Ik vind het een onderwerp dat je continu met elkaar op de
agenda moet hebben.
De heer Alkaya (SP):
Ik ben het er helemaal mee eens dat we er structureel meer
naar moeten kijken. Morgen in de procedurevergadering
zal ik het voorstel doen om meerdere hoogleraren te vragen
naar hun visie op de inflatieontwikkeling. Dus dat kunnen
we sowieso doen. Maar het officiële cijfer van het Centraal
Planbureau komt pas in het voorjaar. Dus eigenlijk zegt het
CDA nu: we kunnen nog wel even wachten tot het voorjaar.
Komt het daarop neer?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Nee, dat zeg ik niet. Ik zeg: we moeten continu de vinger
aan de pols houden. Als u morgen met een voorstel komt,
zal ik dat van harte ondersteunen, omdat het een punt is
waar ook wij ons zorgen over maken. Alleen, ik heb een
beetje het gevoel dat als je het aan drie mensen zou vragen,
je drie verschillende antwoorden krijgt.

om zichzelf op te bouwen. Voor ons was politiek een
kwestie van leven of doodgaan".
Voorzitter. Armoede maakt mensen kapot en hier in de
Kamer hebben wij het daar te weinig over. Over hoe
armoede in veel dossiers de bron is waar de vele ongewenste gevolgen uit voortvloeien, mondiaal, continentaal
en nationaal. Mondiaal leidt het tot conflicten en migratie.
Continentaal leidt het tot populisme en nationaal leidt het
tot vijftien jaar minder gezond zijn en zes jaar eerder sterven. De coronacrisis heeft dit allemaal nog maar verergerd,
zo schreef de Volkskrant nog geen jaar geleden. En toen
moesten een jaar extra pandemie en deze koude en dure
winter nog komen. Want ik maak mij zorgen over de
komende winter. Economen breken zich het hoofd over de
oplopende inflatie in Europa, die de bestaansbasis van
steeds meer mensen bedreigt. We weten dat inmiddels
meer dan een half miljoen mensen zich zorgen maken of
ze hun huis nog wel kunnen verwarmen, laat staan dat ze
hun huis kunnen verduurzamen. We lezen ook in de
Najaarsnota hoe kansenongelijkheid in het onderwijs
mensen berooft van een mooie toekomst. Daarnaast wijst
de SER erop dat ons land meer dan een diverse groep van
200.000 werkende armen kent. Maar armoede maakt ook
onze economie en samenleving als geheel kapot. Ze berooft
onze arbeidsmarkt van talent, legt een torenhoog beslag
op onze zorgkosten en zorgt ervoor dat grote transities op
het gebied van klimaat en digitalisering alleen maar lastiger
worden wanneer we mensen niet meenemen in die transities. Daarom pleit Volt voor een integrale armoede-aanpak,
zowel vanuit het belang van de toekomst van ons land in
economisch en financieel opzicht als vanuit medemenselijkheid en rechtvaardigheid, omdat beide een kant van
dezelfde medaille beslaan. Daartoe zal ik mijn aangehouden
motie uit het VWS-begrotingsdebat over een pilot voor
integrale armoedebestrijding binnenkort in stemming laten
brengen. Op die motie zou ik graag van de minister van
Financiën een reactie willen krijgen.
Voorzitter. Om de nodige stappen te kunnen zetten, moeten
we zowel de koek zien te vergroten, het klassieke rechtse
verhaal, als eerlijker verdelen, het klassieke linkse verhaal.

De voorzitter:
Prima, dank u wel. Nee, dat was geen wedervraag, meneer
Alkaya. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is
de heer Grinwis, maar ook hij schittert door afwezigheid.
Wat zou er toch aan de hand zijn met die financiële
woordvoerders van de coalitie? Nou ja, dat gaan we eens
een keer uitzoeken. Dan gaan we nu luisteren naar mevrouw
Gündoğan van de fractie van Volt.

Allereerst moeten we de koek zien te vergroten. Met de
gelden uit het Europees coronaherstelfonds kunnen we een
impuls geven aan digitalisering, fundamenteel onderzoek
en klimaat. We moeten digitalisering in onze economische
vernieuwingsslag veel serieuzer nemen, zeker als Nederland
zijnde, waarin veel digitale infrastructuur die Europa draaiende houdt, samenkomt. Welke investeringen worden er
gedaan om ervoor te zorgen dat onze kenniseconomie en
infrastructuur toekomstbestendig worden gemaakt? Wordt
er al genoeg aangehaakt bij lopende initiatieven en kennis
in de rest van Europa?

Mevrouw Gündoğan (Volt):
Zo schiet het debat natuurlijk wel op! Dank u wel, voorzitter.
Ik wil graag beginnen met een passage uit het boek "Ze
hebben mijn vader vermoord"' van Édouard Louis. Ik citeer:
"Bij mensen die alles hebben, heb ik nog nooit een gezin
naar zee zien gaan om een politieke beslissing te vieren,
want voor hen verandert de politiek bijna niets. Dat is
vreemd. Zij doen aan politiek terwijl de politiek bijna geen
invloed op hun leven heeft. Voor de heersende klasse is
politiek meestal een esthetische kwestie, een manier om
over zichzelf te denken, een manier om de wereld te zien,

Maar we moeten ook verder kijken dan deze gelden. We
kunnen veel bereiken als we bijvoorbeeld de arbeidsparticipatie van vrouwen vergroten of veel meer de tweedeordeeffecten van investeringen in zowel ongebonden als missiegedreven onderzoek in kaart brengen. Ik heb het al eens
eerder gezegd: McKinsey — het zal de minister niet onbekend zijn — heeft ooit becijferd dat ons bnp met 114 miljard
kan groeien als vrouwen meer gaan werken. Dat lijkt me
nogal een hele mooie manier om de koek te vergroten.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

Voorzitter. De RRF biedt mooie aanknopingspunten om de
koek eerlijker te verdelen, zoals de hervormingen die het

14 december 2021
TK 34

34-26-8

van Nederland vraagt op onze woning- en arbeidsmarkt.
Wat vindt de minister in dit kader van het akkoord dat de
vakbonden en werkgeversorganisaties in het kader van
nulurencontracten en flexwerken afgelopen zomer hebben
gesloten?
Natuurlijk moeten we ook aansluiten bij andere Europese
initiatieven, zoals het voorstel voor verhoging van het
minimumloon of het vergroten van het draagvlak voor de
klimaattransitie door middel van het sociale klimaatfonds.
Hoe kijkt de minister in dit licht naar het Europese plan om
binnen tien jaar woningen en kantoren met een zeer laag
energielabel te renoveren?
Op fiscaal vlak moeten we onverdiend vermogen zwaarder
belasten, zoals de SER aangeeft, door werken lonend te
maken, door de hoge marginale belastingdruk voor mensen
die zich opwerken van een minimumloon naar een modaal
inkomen te verkleinen, en door de complexiteit in het toeslagenstelsel aan te pakken. Hoe kijkt de minister naar de
gedane voorstellen van de SER in het rapport van afgelopen
september?
Voorzitter. Op deze manier zorgen we ervoor dat de lasten
voor de grote, essentiële transities voornamelijk gedragen
worden door degenen met de grootste vermogens en de
baten voornamelijk ten goede komen aan hen die het het
hardst nodig hebben, waarmee juist ook onze economie
als geheel weerbaarder wordt.
Voorzitter. Ik wil afsluiten met dat waarmee ik begon,
namelijk dat politiek voor velen geen esthetische kwestie
is, maar een kwestie van leven of doodgaan. Laten we er
met elkaar als Kamer straks met een nieuw kabinet voor
zorgen dat niemand achterblijft in het aangaan van de grote
transities die we als Nederland en Europa te maken hebben.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Eppink van de fractie van JA21.

De heer Eppink (JA21):
Voorzitter. Hans van Mierlo, voormalig leider van D66, heeft
een begroting ooit als volgt getypeerd: "De begroting is net
als een deken in de winter: als de een hem naar zich toetrekt, ligt de ander in de kou." De oplossing is uiteraard om
het deken zo groot mogelijk te maken, zodat iedereen zich
kan warmen. Maar ook het deken zelf heeft een prijs. De
overheid moet die betalen uit belastinginkomsten. Als het
deken te groot wordt, komen de belastingbetalers in de kou
te staan.

opdraaien en, om met Van Mierlo te spreken, de middenklasse komt in de kou.
De intellectuele eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat parlementen het vaak nog erger maken. Ooit waren parlementen
een machtsmiddel van burgers om de spilzucht van koningen en keizers tegen te gaan. Het begrotingsrecht was het
instrument daartoe. De Tweede Kamer bevocht in de
negentiende eeuw de spilzucht van de diverse Willems van
Oranje in die tijd, Willem I, II en II. Die oorspronkelijke taak,
de burger beschermen tegen spilzucht van de Staat, is
vergeten. Het parlement eist meer geld voor tal van zaken.
Thorbecke, een voorbeeld voor de huidige premier, zei ooit:
de kunst is geene regeringszaak. Hij zei dat in 1863. Een
premier die dat nu zou zeggen, wordt als cultuurbarbaar
de woestijn in gestuurd. Als er geld over is, is de reflex:
besteden, nu! Was er eerder een overschot van 6 miljard,
niet getreuzeld: we gooien dat naar het klimaat. Wat blijkt
in deze Najaarsnota? Er is 3,1 miljard extra belastinggeld
opgehaald dit jaar. Een financiële meevaller. Er is 1,4 miljard
aan onderuitputting ingeboekt op diverse uitgaven. Dat
geld gaat terug naar de pot. Laten we even rustig nadenken
en niet meteen met lijstjes voor bestemmingen voor volgend jaar komen. Denk ook even aan de belastingbetaler
die in deze dagen in de kou staat omdat hij geen deken
meer heeft.
JA21 ziet liever een terugkeer naar het fiscaal conservatisme. Dat betekent verantwoord omgaan met overheidsfinanciën ten behoeve van de Nederlandse burger. Denk
bijvoorbeeld aan lagere lasten. Dan wordt het overschot
teruggegeven. Ik zie echter elk jaar de lasten van burgers
hoger worden. Ik heb daar een paar voorbeelden van. Het
kabinet-Rutte IV, dat zal aantreden, zal 20 tot 30 miljard
uitgeven aan de aanpak van stikstof, en dat terwijl de stikstofdepositie al jaren dalende is, zo erkende ook minister
Schouten. In het Duitse regeerakkoord, minister — u spreekt
goed Duits — komt het woord "Stickstoff" eenmaal, dus
één keer, voor. Van een Stickstoffkrise is al helemaal geen
sprake bij onze oosterburen.
Ook is in 2021 het falen van het asielbeleid duidelijk
geworden. Gemeenten worden nu zelfs gedwongen asielzoekers op te nemen. Dat is een ongekend staatscentralisme. Daarnaast gaat het kabinet-Rutte IV miljarden uitgeven aan klimaat, komend jaar alleen al 6 tot 7 miljard extra.
De middenklasse moet dat ophoesten. Ik vraag daarom de
minister, en de Kamer, om de belastingbetalende burger
niet te vergeten. Anders zal het komende kabinet-Rutte IV
eindigen in de woestijn, bijtend in het zand.
Dank u, voorzitter. De Heer zij met u.
De voorzitter:
Dank u wel. Dat is altijd goed om te horen. Dan de heer
Stoffer van de Staatkundig Gereformeerde Partij.

Onze huidige premier maakte eens een opmerking over
spilzucht. Hij richtte die aan het adres van, naar ik aanneem,
de Partij van de Arbeid. Hij zei: "Als je socialisten het beheer
geeft over de woestijn, is binnen de kortste keren het zand
op." Met het zand bedoelde hij natuurlijk geld. Ik vraag me
echter af of dat verwijt intussen ook de premier zelf treft.
Binnen de EU behoort Nederland al tot de koplopers van
nettobetalers, maar de grootste fiscale golf wordt het klimaatbeleid, met een grote serie aan belastingen, accijnzen
en heffingen. De energietransitie is peperduur en kent vele
oneffenheden in de mix. De belastingbetaler moet daarvoor

De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Ook deze Najaarsnota staat volop in het teken
van corona. Maar in al dat geweld is het van groot belang
om ook oog te houden voor datgene wat niet met corona
te maken heeft, want ook daarover staat genoeg in de
Najaarsnota. De minister zei ooit, niet zo heel lang geleden,
aan het begin van de coronacrisis, dat we de stoelriemen

Tweede Kamer

14 december 2021
TK 34

Najaarsnota 2021

34-26-9

vast moesten maken, want er zouden grote uitgaven aan
komen. Maar inmiddels — dat lijkt toch wel een beetje op
het verhaal van de PVV — lijken de teugels te zijn losgegooid. Dat hoorde ik ook in uw bijdrage, meneer Van Dijck.
Voor alles lijkt geld beschikbaar. Als de signalen kloppen,
worden er vanaf morgen zelfs miljardenfondsen ingesteld
voor allerlei uitgaven. Daar zijn uiteraard fundamentele
bezwaren tegen, maar ik ga ervan uit dat we daar later nog
wel over komen te spreken.
Twee jaar geleden werd de zalmnorm al losgelaten. Uit
deze Najaarsnota blijkt dat er 5,4 miljard euro meer uitgegeven wordt dan afgesproken is, en dat is exclusief de uitgaven aan corona. Maar die begrotingsregels waren er niet
voor niets. Daarom de volgende vragen aan de minister. Is
hij het met mij eens dat stevige begrotingsregels weer hard
nodig zijn? Hoe gaat de minister … Als ik D66 goed begrijp,
komt er een andere minister. Hoe gaat de minister van
Financiën ervoor zorgen dat financieel degelijk beleid weer
in ere hersteld wordt?
Voorzitter. Ook de in=uittaakstelling is heel hoog, ruim 1,8
miljard euro. Is de kans niet heel groot dat die niet helemaal
ingevuld kan worden, waardoor de begrotingsregels nog
meer overtreden worden? Maar voordat ik daar meer over
zeg, voorzitter, zie ik een interruptie. Zal ik even stoppen?
De voorzitter:
Dat moet u eigenlijk even aan de voorzitter overlaten.
De heer Stoffer (SGP):
Ja, dat doe ik, maar …
De voorzitter:
Meneer Hammelburg, het woord is aan u.
De heer Hammelburg (D66):
Ja, toch even voor de Handelingen. Ik opende inderdaad
met de vraag wat deze minister gaat doen en of hij kan
reflecteren op de afgelopen periode, maar ik heb natuurlijk
niets gezegd over de poppetjes van het komende kabinet.
Laten we daar toch even heel helder over zijn.
De voorzitter:
Hè, jammer. We dachten een leuke primeur te hebben.
De heer Stoffer (SGP):
Van mij mag deze minister blijven, als hij het een beetje
degelijk maakt. Verder geen vragen, dus …

Er ligt volgens mij ook nog een claim van honderden miljoenen uit Europa op ons te wachten. Dat ging vorig jaar
fout met de zonnepanelen. Dat was niet zomaar een foutje,
dus mijn vraag is hoe we dat in de toekomst gaan voorkomen. Is daarop nog extra actie nodig?
Voorzitter. Dan een heel ander punt. Er is dit jaar veel meer
uit de reserve duurzame energie gehaald dan verwacht,
maar ondertussen betalen kleine en middelgrote ondernemers zich blauw aan hoge ODE-lasten — dat doen ze overigens al jaren — terwijl ze er nauwelijks de vruchten van
plukken. Vanmiddag is een motie aangenomen die onder
andere vraagt om meer te overprogrammeren. Maar ja, als
er zo veel geld in de pot zit, kan er wat de SGP betreft niet
alleen sprake zijn van overprogrammering, maar moeten
we ook gewoon de belastingdruk voor ondernemers een
stuk lager maken. Mijn vraag is of de minister bereid is om
naast de hogere uitgaven ook te kijken naar een beperking
van de inkomsten. Een verlaging van de ODE-belasting dus,
om het maar even heel concreet te benoemen. Hoe gaat
de minister er daarbij voor zorgen dat ook de kleine en
middelgrote ondernemers veel meer gaan profiteren van
de middelen die in de reserve zitten? Dat is van groot
belang.
Voorzitter. De staatssecretaris van Financiën heeft bij de
behandeling van het Belastingplan toegezegd om de Kamer
te informeren over mogelijkheden om het mkb meer te
ondersteunen bij de verduurzaming. Ik zie daar uiteraard
naar uit. Mijn vraag is heel concreet wanneer we het resultaat daarvan richting onze Kamer kunnen verwachten.
Voorzitter. Dan Defensie, want Defensie kampt al jaren met
grote financiële tekorten. Dat zien we terug in de inzetbaarheid van materieel, maar bijvoorbeeld ook in het onderhoud
van vastgoed, dat stevig achterloopt. Dat daar meer geld
naartoe moet, staat als een paal boven water. Maar het geld
dat er dan naartoe gaat, moet natuurlijk wel volledig worden
ingezet. We zien al jarenlang forse onderuitputting bij
Defensie, oftewel: het geld wordt niet uitgegeven. Mijn
concrete vraag aan de minister is hoe hij ervoor gaat zorgen
dat het geld voortaan ook echt wordt uitgegeven. Moet er
bijvoorbeeld in dit geval ook niet meer overgeprogrammeerd worden? Heel graag een reactie daarop, zodat we
ook voor de toekomst goed gesteld staan.
Voorzitter. Er is sprake van een onderbesteding van de
HGIS-middelen van 94 miljoen euro. Ik heb het dan over
ontwikkelingssamenwerking. Mijn vraag is of de minister
bereid is om dit geld in te zetten om humanitaire noden te
lenigen. In het licht van covid en de vele humanitaire crisissen in landen zoals Afghanistan, Ethiopië en Myanmar is
dat hard nodig. Ook daarop graag een reactie.

De heer Stoffer (SGP):
Ja, ik ga door. Of de minister doorgaat, zien we later; vanavond doet hij dat nog wel, hoop ik. Ja, zo snel zal het toch
niet gaan?

Voorzitter. Tot slot nog één punt dat wellicht niet helemaal
bij dit debat past, maar wel heel belangrijk is. Bij het Verantwoordingsdebat is een motie aangenomen over de versterking van de eigen financiering van maatschappelijke organisaties die subsidie van het Rijk ontvangen. Er kwam recent
een brief over de uitwerking van de moties die bij dit debat
zijn ingediend. Daarin staat kortgezegd dat de minister de
subsidieregels nog eens onder de aandacht brengt van de
subsidieverstrekkende ministeries. Dat is op zich natuurlijk
prima, maar het is niet wat mijn aangenomen motie vroeg.
Mijn laatste vraag aan de minister is dan ook heel simpel.

Tweede Kamer

14 december 2021
TK 34

De voorzitter:
Helder. U continueert.

Najaarsnota 2021

34-26-10

Hoe gaat de minister de motie wél uitvoeren en wanneer
kunnen we de uitwerking daarvan tegemoetzien?

De voorzitter:
Wat een toeval, wat een toeval. Ik schors tot 18.45 uur. Dan
gaan we luisteren naar de antwoorden van de minister.

Daar laat ik het bij, voorzitter. Dank u wel.
De vergadering wordt van 18.02 uur tot 18.45 uur geschorst.
De voorzitter:
Dat is heel mooi. Dank u wel. Ik stelde net vast dat twee
financiële woordvoerders van de coalitiepartijen afwezig
zijn. Ook mevrouw Van der Plas is er niet. Ik weet niet wat
we daaruit moeten afleiden! Misschien is ze aangeschoven
bij het coalitieoverleg; dat weten we niet. Het woord is nu
aan de heer Ephraim van … Ja, waarvan eigenlijk? Van de
Groep Van Haga. Daarna schors ik voor het diner.

De heer Ephraim (Groep Van Haga):
Dank u, voorzitter. De belastinginkomsten vallen mee, de
staatsschuld ontwikkelt zich beter dan verwacht en er komt
een kabinet met kersvers nieuw elan en een nieuwe cultuur.
Kortom, naar Campert: het leven is vurrukkulluk.
Ik zei dat net tegen mijn vriend Godewijn, een theatertechnicus die zich zorgen maakt en wat in de put zat. "Olaf, wat
bedoel je? Ik mocht niet werken, toen kreeg ik Tozo. Daarna
niet meer, want mijn vrouw heeft een baan, en nu wéér
niet. Normaliter heb ik nog de uitlaatklep om 's avonds in
de sportschool met mijn team te trainen, maar de avondklok." Ik zei: maar minister De Jonge weet heus wel wat hij
doet, hoor. Godewijn zuchtte: "Yeah right, en Max Verstappen is een wielrenner. Tuurlijk, maar de kachel brandt er
niet van hè." "Maar waarom ga je niet wat anders doen? Je
kan boer worden en er zijn altijd mensen nodig in de
horeca." Zijn vernietigende blik legde mij het zwijgen op.
"En de euro gaat hartstikke goed joh. Senor Draghi heeft
het zelf gezegd: the EU will do whatever it takes to save
Italy, and believe me, it will be enough." Godewijn keek
somber: "Wil je me helpen?" "Natuurlijk, wil je wat geld
lenen, moet ik uitkijken naar een baan, wil je politicus worden?" "Nee, hou alsjeblieft dit bord even vast terwijl ik het
in de grond sla in de voortuin." Uiteraard hield ik het bord
met "Te koop" vast. "Voordat het huis naar box 3 gaat, de
rente door de tijdelijk — hahaha — stijgende inflatie in de
lift zit en Basel IV de hypotheeknormen verzwaart, verkoop
ik liever nu. En trouwens zou het me niets verbazen als het
nieuwe kneiterlinkse kabinet peperdure warmtepompen of
zonnepanelen gaat verplichten. En Olaf, de kas bij mij is
leeg. Mijn auto verkoop ik ook. Het gerucht gaat dat de VVD
weer door de pomp gaat en rekeningrijden gaat entameren.
Dan houdt het in mijn beroep op." Ik probeerde het nog één
keer: "Geweldig, you will own nothing and …". "Olaf, my
familiy will not be happy. We wonen hier fijn. Mogen we
tijdelijk bij jou slapen en kunnen we een lift krijgen?"
Natuurlijk, zei ik, en ik weende bittere tranen met hem mee.
Voorzitter. Ik wil de minister bedanken voor de interessante
discussies die we door de jaren heen hebben gehad. Ik heb
altijd naar mijn smaak hele goede vragen gesteld die hij
heel slim ontweken heeft. Maar goed, al doende leert men.
Het is overigens de enige bewindsman wiens verjaardag
ik nooit zal vergeten, omdat wij op dezelfde dag jarig zijn.
Hier wil ik het bij laten, voorzitter.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

De voorzitter:
Het woord is aan de minister.

Minister Hoekstra:
Voorzitter, dank u wel. Veel dank aan de leden voor alle
gestelde vragen en gemaakte opmerkingen. Voordat u de
vergadering hervatte, kreeg ik de indruk dat u het kort en
pijnloos wilde maken. Ik zal proberen daar in ieder geval
van mijn kant ook in te bewilligen. Overigens zijn er vooral
veel opmerkingen gemaakt, maar niet eens zo heel veel
vragen gesteld. Dus ik kan daar zeker een poging toe doen.
Ik zal een paar algemene opmerkingen maken en het dan
vrij kort hebben over de overheidsfinanciën, de inflatie, een
paar dingen gerelateerd aan corona en nog wat overige
zaken.
Voorzitter. Even voor de goede orde: we spreken vandaag
over de Najaarsnota, de laatste budgettaire nota van het
lopende jaar. Dat zijn dus de bijstellingen die sinds Prinsjesdag zijn opgenomen in de inkomsten en uitgaven voor 2021.
Er zijn natuurlijk een heleboel andere onderwerpen, die ik
niet allemaal links zal laten liggen. Het gevaar bij dit soort
debatten is echter altijd dat je toch een heel eind van huis
raakt en je zomaar de aanvechting voelt om te kakelen over
dingen waar je helemaal niet over gaat. Die neiging ga ik
proberen te onderdrukken.
Voorzitter. De leden van uw Kamer hebben de hoofdpunten
van de Najaarsnota ongetwijfeld haarscherp op het netvlies.
Het kabinet verwacht in 2021 namelijk zo'n 2,3 miljard meer
belasting- en premieontvangsten dan we op Prinsjesdag
nog vermoedden. Door de hoge inkomsten en lagere uitgaven vallen EMU-saldo en EMU-schuld lager uit dan in de
Miljoenennota. Het EMU-saldo verbetert met 0,9 procentpunt tot 5,1% bbp. Ook de EMU-schuld verbetert. Daarbij
realiseren we ons allemaal dat de definitieve afrekening,
zeker over een jaar met zo veel volatiliteit en ik vermoed
ook een laatste kwartaal met weer veel volatiliteit, pas komt
op het moment dat we de boeken definitief opmaken en
het slot van het begrotingsjaar kunnen zien. U weet dat dat
altijd pas in de loop van volgend jaar is.
De heer Hammelburg en volgens mij ook de heer Stoffer
vroegen naar de overheidsfinanciën. Ze vroegen naar een
evergreen bij dit debat. Dat is de in=uittaakstelling en het
risico dat je dat ding nou zo meteen wel of niet kan invullen.
Die vraag hebben we tijdens de verschillende debatten over
de Najaarsnota in allerlei varianten gehad. Ik kan me herinneren dat de heer Nijboer bij een voorjaarsnota weleens
heeft gevraagd waarom ik toen al een stuk daarvan wenste
in te vullen. Nu hebben we een tegenovergestelde stijlfiguur, namelijk dat hij nog niet helemaal ingevuld is. Is dat
een risico? Ja, in theorie is dat een risico. Tegelijkertijd is
de hoop en de verwachting dat we bij het Financieel Jaarverslag van het Rijk straks kunnen rapporteren dat er voldoende onderuitputting is om die taakstelling in te vullen.
Maar helemaal zonder risico is het niet. Zo heb ik ook bij

14 december 2021
TK 34

34-26-11

vorige begrotingsdebatten betoogd dat dat een reden is
om de in=uittaakstelling ook op eerdere momenten in het
jaar voor een deel wel in te vullen. De reden dat we het niet
gedaan hebben, is natuurlijk ook glashelder. We hebben
namelijk wat dat betreft ook weer een heel bijzonder en
zeer volatiel jaar achter de rug.
Voorzitter. De heer Nijboer vroeg naar de middelen die niet
tot besteding zijn gekomen op de terreinen van Infrastructuur en Defensie. Ook daarbij had ik een déjà vu. De heer
Nijboer voegde daar nu nog aan toe de middelen die niet
tot besteding zijn gekomen op het terrein van subsidies
voor duurzame energie en dat van de sociale advocatuur.
Ere wie ere toekomt: dat verwijt heeft hij het kabinet vaker
gemaakt. En ik heb vaker betoogd dat dat te maken had
met het ambitieniveau, en dat hij zich daar toch in zou
moeten herkennen. Dan zei hij vaak terug dat het allemaal
toch sneller had moeten worden uitgegeven. En eerlijk is
eerlijk: dat is voor een deel wel gelukt, maar voor een deel
ook niet. Dat is een thema geweest aan het begin van de
kabinetsperiode, maar ook weer op latere momenten
waarop we fors extra geld ter beschikking hebben gesteld.
Ik heb eerder betoogd dat bijvoorbeeld de vormgeving van
de begroting van Infrastructuur en die van Defensie, maakt
dat je daar minder een probleem hebt. Je kunt daar namelijk
in de systematiek makkelijker die uitgaven voor je uit
schuiven. En je hebt natuurlijk altijd de eindejaarsmarge.
Maar op zichzelf heeft de heer Nijboer hier natuurlijk wel
weer een punt.
De heer Stoffer vroeg of ik het ermee eens ben dat stevige
begrotingsregels weer hard nodig zijn. Daarna kwam er
een narcistische krenking van formaat, want hij zei ...
De voorzitter:
De heer Nijboer wil nog even een vraag stellen over het
vorige punt.
De heer Nijboer (PvdA):
De minister heeft gelijk: het maakt natuurlijk wel uit waar
het zich bevindt. Bij Infrastructuur en bij Defensie kan het
veel schelen. Als de brug net een maand later wordt betaald,
kan dat veel schelen. Maar ik noem bijvoorbeeld de
rechtsbijstand. Dat is echt ook een toeslagenaffaire. Ik noem
de sociale advocatuur. Ik noem het hele debat in de
samenleving over de vraag wat de rechtsbescherming van
mensen is. Daarbij valt het wel op dat er grof geld blijft
liggen om die zaken te ondersteunen. Het is niet even een
afrondingsverschil. Ik vraag me echt af: hoe kan dat nou?
Minister Hoekstra:
Ik kan hier in algemene zin over zeggen dat het ook te
maken heeft met het gegeven dat het kabinet grof geld ter
beschikking heeft gesteld, in ieder geval gezien vanuit het
perspectief van het kabinet. Dan is het altijd moeilijker om
het op te maken. Het tweede punt is dat ik de collega's in
het kabinet niet heb leren kennen als mensen die het geld
dat ze hadden, niet wilden uitgeven. De dialoog ging vaak
over de vraag of ze nog méér geld zouden kunnen uitgeven.
Ik moet dus verwijzen naar de collega's op de specifieke
onderwerpen, maar het is geen onwil.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

De heer Nijboer (PvdA):
Minister Dekker heeft echt best wel wat problemen opgeworpen voor de sociale advocatuur. Het kabinet is gedurende de rit wat teruggekomen op de visie van "zoek het
zelf maar uit en ontmoedig het een beetje" die hij daarop
had. Maar dat is wel de reden waarom ik daar specifiek naar
vraag. Er zit een minister die zegt dat er te veel juridificering
is en we eigenlijk een beetje van die lieden af moeten —
de heer Van Nispen had het daar ook al over — en het
kabinet zegt er na die toeslagen echt wat aan te gaan doen,
maar het geld wordt niet uitgegeven. Dan komt het daar
dus niet terecht. Is de minister het met mij eens dat dat echt
wel een zorg is en een probleem is?
Minister Hoekstra:
In zijn algemeenheid vind ik — op dat punt ben ik het met
de heer Nijboer eens — dat je het geld zo specifiek mogelijk
moet proberen te begroten. Dat doe je niet met de doelstelling om het vervolgens allemaal in je zak te houden, maar
omdat je verwacht dat dat de reële uitgaven zijn. Twee. Ik
heb hier altijd betoogd — dat vind ik nog steeds — dat dit
de maximale uitgavenkaders zijn. Je hoeft je niet te schamen als je het niet allemaal uitgeeft. Ik snap echt een deel
van de kritiek van de heer Nijboer, maar ik zou de visie van
de heer Dekker toch niet willen versmallen tot — hoe zei
hij het? — "zoek het zelf maar uit". Dat is misschien wat al
te kort door de bocht, al was het maar omdat hij dan ook
namens het kabinet heeft gesproken.
Voorzitter. De heer Stoffer vroeg naar stevige begrotingsregels, zodat het financieel degelijke beleid weer in ere wordt
hersteld. Dat deed natuurlijk een pijn van jewelste, maar ik
heb het zo opgevat dat hij daar verwees naar met name de
coronaproblematiek. Ik ben het, hoe hij het ook bedoeld
heeft, met hem eens. Ik denk namelijk dat dit een van de
redenen is dat we de afgelopen decennia weleens een lastige discussie met elkaar hebben gehad over geld, om niet
te zeggen heel vaak lastige discussies met elkaar hebben
gehad over geld. Het helpt heel erg voor de rust, reinheid
en regelmaat om heldere afspraken te hebben over op welke
momenten in het jaar je onder welke voorwaarden het geld
uitgeeft, over hoe je het doet met de inkomsten en over
hoe je het doet met de uitgaven. Ik zou er dus zeer voor zijn
om daarmee door te gaan. We weten overigens ook allemaal dat dit type onderwerpen met het voortschrijden van
de tijd af en toe verandert. Want anders dan nu weleens
wordt gedacht, was de aanvankelijke zalmnorm met name
bedoeld voor het stabiliseren van de uitgaven. Aan de kant
van de inkomsten zat er veel meer ruimte in. In toenemende
mate zijn we de zalmnorm gaan toepassen op zowel de
inkomsten- als de uitgavenkant van de begroting. Maar in
hoofdlijnen ben ik het er helemaal mee eens.
De heer Hammelburg vroeg nog naar de vele ISB's. Hij
wilde ook terug naar integrale besluitvorming. Ook met
hem ben ik het zeer eens. Ik onderschrijf in de volle breedte
het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. Daar
hebben ik en ambtelijk Financiën allerlei hele dikke strepen
onder gezet. Ik waag het niet om vanavond op het departement terug te keren zonder dat te hebben uitgesproken. Ik
ben het dus met de heer Hammelburg eens. Ik steun overigens ook zeer — dat heb ik hier vaker gezegd — de opvattingen van de Studiegroep.

14 december 2021
TK 34

34-26-12

Voorzitter. Dan een ander groot onderwerp: de inflatie. Als
ik heel eerlijk ben, leent zich dat maar half voor de beraadslaging die we hier hebben. Er is morgen, neem ik aan, ook
nog een specifiek debat over dit onderwerp met, ik geloof,
de staatssecretaris van Sociale Zaken, maar laat ik er een
paar dingen over zeggen. Ik ben het eens met iedereen —
de heer Van Dijck maar ook anderen betoogden dat — die
zegt dat het eerlijke antwoord is dat niemand precies weet
hoelang de hoge inflatie aanhoudt, welke componenten
daarin structureel zijn en tot hoe hoog die zal oplopen. Zo
eerlijk moet je gewoon zijn. Dat heb ik steeds hier in
Nederland betoogd in debat met u. Dat heb ik ook in Europa
betoogd. Dus degenen die met grote stelligheid op eerdere
momenten hebben gezegd dat die inflatie vast weer heel
snel naar beneden gaat, zijn bijna allemaal ingehaald door
de tijd. Het blijkt dus heel lastig om het goed te voorspellen.
Ik verwijs daarbij ook naar de discussies die een jaar geleden onder economen werden gevoerd. Toen kwam je heel
weinig economen tegen die voorspelden wat wij de afgelopen twaalf maanden hebben meegemaakt. Sterker nog, tot
vrij kort voordat de energieprijzen dit najaar explodeerden,
was er vrijwel niemand, ook internationaal niet, die zei: er
komt een enorme piek in de energieprijzen, daarmee inflatie
en daarmee druk op huishoudens. Dat even als eerste
overweging. Ik zie dat iemand naar de microfoon is geslopen, dus ik pauzeer even.
De heer Hammelburg (D66):
Ik had mij bijna bij de neus laten nemen door het heerlijke
compliment van de minister dat hij het met mij eens is,
want dat gebeurt ook niet altijd. Maar mijn vraag over de
ISB's ging wel wat verder dan dat. Nogmaals, ik heb lof
voor het kabinet en erken wat er in de coronapandemie
allemaal is gebeurd, wat dit voor de financiële besluitvorming heeft betekend en hoe ingewikkeld dat is. Ik heb het
ook gehad over de controlefunctie van de Kamer en de
vraag hoe we terugkeren naar het oude … naar een beter
normaal. Wat zijn, gezien het feit dat Nederland in de toekomst te maken zal krijgen met wat voor crises dan ook, de
lessen die de minister heeft getrokken als het gaat over de
financiële besluitvorming, de rol van de Kamer, haar controlefunctie en de integrale beslismomenten?
Minister Hoekstra:
Laat ik er geen totale evaluatie van alle financieel-economische aspecten van het coronabeleid van maken, want dit
debat over de Najaarsnota is daar niet helemaal het moment
voor, maar ook hier geldt dat zo veel mogelijk rust, reinheid
en regelmaat een goed uitgangspunt is. Op het gebied van
de ISB's hebben we met elkaar bijgeleerd. Of ik het nou
leuk vind of niet, de Rekenkamer — daar heb ik me toch toe
te verhouden — heeft natuurlijk gezegd dat dat niet in alle
gevallen goed is gegaan richting de Tweede Kamer en de
Eerste Kamer. Daar hebben we vanuit Financiën dus nog
veel nadrukkelijker op meegekeken, zeker in de laatste
negen maanden, ook omdat we de feedback van de
Rekenkamer ter harte hebben willen nemen. Tegelijkertijd
is de stijlfiguur van de ISB's, van de incidentele supps,
onvermijdelijk als de Kamer en het kabinet gezamenlijk
besluiten dat aan een bepaald onderwerp meer geld uitgegeven moet worden, dus ook als ze besluiten een been bij
te trekken vanwege het coronabeleid. Het heeft iets onvermijdelijks, maar ik ben het met de heer Hammelburg, en

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

overigens ook met de Rekenkamer, eens. Dit blijft relevant,
zeker omdat het niet uit te sluiten is dat we, hoe ongelukkig
ook, nog langer in het coronamoeras blijven rondzwemmen.
Voorzitter, ik dacht de discussie over de inflatie te hernemen, maar ik zie aan de heer Hammelburg dat ik te kort
door de bocht ben.
De heer Hammelburg (D66):
Nogmaals dank aan de minister voor het antwoord, maar
ik weet eerlijk gezegd niet of ik dit wel een echt antwoord
vind. Ja, we hebben geleerd dat het beter kon. Dat heeft de
Rekenkamer ook geconstateerd. Mijn vraag was of de
minister misschien een paar dingen kan noemen van wat
dat dan precies is, want we moeten als Kamer ook leren
hoe we hiermee omgaan voor de volgende crises die wellicht op ons af gaan komen.
Minister Hoekstra:
Dan moet ik toch een soort grotere introspectie gaan doen.
Er zijn allerlei andere dingen waarbij de heer Hammelburg
om reflectie vroeg. Laat ik er één groot onderwerp uit pikken. Grosso modo is het, denk ik, verstandig geweest wat
Wiebes, Koolmees en ik hebben gedaan in de eerste fase
van de crisis. Overigens zijn we daarbij geholpen door de
drie staatssecretarissen en uiteraard door het fantastische
ambtelijke team van de drie ministeries. Allerlei dingen doe
je, of doe ik, niet goed. Maar ik denk dat een van de dingen
die we wel vrij goed en vrij scherp gezien hebben — dat
was ook iets waar ikzelf destijds op heb aangedrongen —
was dat het snel moest, dat het buitengewoon fors moest
en dat we hier niet alleen te maken hadden met de economische realiteit, maar dat we ook op het gebied van vertrouwen zeer stellig moesten zijn. Daar komen de uitspraken
over de diepe zakken vandaan. In een van de eerste weekenden was meteen het overleg waarin we, overigens de
departementen van SZW en EZK in het bijzonder, met de
regelingen aan de gang zijn gegaan.
De heer Hammelburg vroeg: wat is daarin dan niet goed
gegaan? Wij hebben het natuurlijk gemaakt voor een acute
noodsituatie. Achteraf moet je misschien zeggen dat je op
een later moment toch liever met elkaar had gereflecteerd
op de vraag: wat als het niet nog eens twee of drie maanden
extra duurt, maar als je er twee jaar aan vastzit? Er was
bijna niemand die dat toen dacht, maar zouden we dat
hebben gedaan, dan vermoed ik dat iemand zou hebben
gevraagd: "Hoe gaan we op langere termijn dan om met
wie het echt nodig heeft? Hoe gaan we op langere termijn
om met de discussie over maatwerk?" Laten we heel eerlijk
zijn: dat is een discussie die ons tot op de dag van vandaag
achtervolgt — dat kan ik ook mezelf aanrekenen — en waar
misschien geen beter antwoord voor is. Maar daar hadden
we best eerder over kunnen nadenken.
Hoe ga je om met fraude of met oneigenlijk gebruik? Er zijn
heel veel terugbetalingen. Dat is in heel veel gevallen juist
geen fraude en geen oneigenlijk gebruik, maar er zijn ook
situaties waarvan ik echt denk: was het geld van de belastingbetaler nou daarvoor bedoeld? Eigenlijk niet. Zo zijn er
ook ondernemers — we spreken die allemaal — die aan de
ene kant tevreden zijn dat ze het geld krijgen, maar aan de
andere kant zeggen: "Wanneer kan ik weer open? Want los
van alle goede bedoelingen is dit niet genoeg om te kunnen

14 december 2021
TK 34

34-26-13

overleven." Dat zit er allemaal aan vast. Ik hoop dat dit in
ieder geval meer een begin van een antwoord is. Ik zie dat
de heer Hammelburg zit te glunderen en te kirren in zijn
stoel, dus ik ga door met de inflatie.
Ik had net uitgelegd, of nee, toegelicht — zo moet ik het
formuleren — waarom het mijn perspectief is dat het heel
lastig is om stellige uitspraken te doen over de hoogte en
de duur van de inflatie. Dat staat er nog los van dat ik het
meer aan centrale bankiers en aan economen vind dan aan
mijzelf. Ik denk dat het verstandig is als iedereen die met
een perspectief komt, daar ook aan toevoegt dat dit geen
exacte wetenschap is en dat dit met veel onzekerheid
omgeven is.
De heer Van Dijck vroeg waarom de huizenprijzen niet in
de inflatiecijfers zijn meegenomen. Dat is volgens mij ook
een echo van een debat dat we eerder gehad hebben. Dat
is echt aan het CBS en aan bijvoorbeeld Eurostat. Het
inflatiecijfer van het CBS kent wel een waarde toe aan het
gebruik van een eigen huis. Dat is natuurlijk net wat anders,
dus ik weet dat de heer Van Dijck mij straks gaat uitleggen
dat dat minder dan een half antwoord op de vraag is, maar
dat moet ik mij dan laten aanleunen.
De voorzitter:
Het viel me op dat u net al een soort virtueel debat voerde
met de heer Nijboer, inclusief vragen en antwoorden. Dat
doet u nu ook met de heer Van Dijck.
De heer Tony van Dijck (PVV):
De inflatie werd vorige maand geschat op 5,6%. Dat holt
de koopkracht van mensen gigantisch uit. Alles wordt veel
duurder en mensen voelen dat, in de supermarkt, de kleding, de energierekening, aan de pomp en noem maar op.
Deze minister berust daar een beetje in en zegt: ja, we zullen
kijken wat de inflatie doet. Hij doet alsof de inflatie een soort
spook is, iets wat hem zomaar overkomt, maar hij kan
natuurlijk wel degelijk ingrijpen. Toen de inflatie laag was
ging de rente naar nul en heeft de centrale bank alles uit
de kast getrokken om de inflatie omhoog te krijgen. Dat
lukte niet, maar ze hebben wel alles uit de kast getrokken.
Nu is de inflatie hoog en kan deze minister ook dingen uit
de kast trekken, zoals het verlagen van de bpm zodat een
auto goedkoper wordt, het verlagen van de accijnzen op
benzine zodat een liter benzine aan de pomp goedkoper
wordt en het afschaffen van de energiebelasting zodat die
rekening weer omlaaggaat en dus ook de inflatie omlaaggaat. Waarom doet deze minister dat niet? Waarom berust
hij in dat inflatiecijfer? Hij staat erbij en kijkt ernaar. Misschien is het volgende week wel 6% en de week daarna 8%.
Mensen hebben niet eens geld om op een houtje te bijten.
Minister Hoekstra:
Het moet mij van het hart dat het nog genuanceerder ligt
dan de heer Van Dijck nu poneert. Ik wilde hem sowieso
nog bedanken voor alle complimenten die hij in de eerste
twintig seconden van zijn termijn heeft gemaakt. Ik heb hier
juist steeds betoogd dat we hier wel degelijk wat aan
moeten doen. Het kabinet heeft overigens, mede op instigatie van de Kamer, een paar maanden geleden zeer fors
in de buidel getast hiervoor en gezegd: we gaan iets generieks doen, maar omdat we juist ook de mensen met een

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

kleine beurs willen helpen en omdat we zien hoe groot het
probleem is, komen we ook nog met dingen die weliswaar
geen maatwerk zijn maar die die groep wel extra helpen.
Ik zal het even in perspectief plaatsen. Wat wij toen gedaan
hebben, was factoren hoger, factoren meer, dan wat bijvoorbeeld onze zuiderburen hebben gedaan. Die hebben overigens ook weer een ander systeem. Zij hebben ongetwijfeld
andere verstandige dingen gedaan, maar om in de beeldspraak te blijven die de heer Van Dijck aanspreekt: het was
geen klein bier.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Nee, het was geen klein bier, maar het bier bij de zuiderburen is nog steeds goedkoper dan in Nederland. En ook de
benzine bij de zuiderburen is goedkoper dan in Nederland.
Voor de oosterburen geldt precies hetzelfde. De halve
grensstreek doet zijn boodschappen en tankt bij onze buren.
We lopen allemaal accijnzen mis. Deze minister zegt: we
doen het zo goed. Hij plakt een pleister op de hoge energierekening en dat is het dan. Wat doet hij aan de benzineprijs?
Wat doet hij aan de hoge btw?. Onze oosterburen hebben
geen 21% btw, hoor. Die hebben 19% btw. U zou de btw
kunnen verlagen. Dat doet iets met de inflatie. Dat haalt de
inflatie naar beneden, maar dat doet u niet. U denkt eerder:
hoe kunnen we de btw nog hoger maken? Het gevolg
daarvan is nog meer inflatie en nog meer betalingsproblemen.
Minister Hoekstra:
Ook de heer Van Dijck weet dat dit niet redelijk is en dat dit
niet aansluit bij wat hij eerder aan mij heeft gevraagd in
debatten. Ik begrijp en waardeer in zekere zin ook deze
stijlfiguur, maar ik denk ook dat hij weet wat mijn antwoord
daarop is.
De heer Alkaya vroeg nog om een nieuwe raming. Ik ben
het met de heer Alkaya eens dat het inflatiebeeld natuurlijk
onderhevig is aan verandering, maar het is wel echt aan
het CPB als onafhankelijk orgaan om daarover te rapporteren. Ik heb begrepen dat men dat in ieder geval weer in het
voorjaar zal doen. Bij het CEP in maart zal er een nieuw
inflatie- en koopkrachtbeeld zijn. Ik heb zelf geen mogelijkheden om in de tussentijd wat anders te doen, los van de
algemene bronnen die we natuurlijk allemaal tot onze
beschikking hebben. Daarmee heb ik ook de vraag van de
heer Van Dijck beantwoord. Het kabinet zal in ieder geval
bij de Voorjaarsnota, of zoveel eerder via het CPB, rapporteren dat de gegevens beschikbaar zijn.
De heer Alkaya (SP):
Ik herinner mij nog dat we in het prille begin van de
coronacrisis scenario's kregen van het Centraal Planbureau
over wat er met de economie en de rijksfinanciën gebeurt
op het moment dat er een tweede golf of geen tweede golf
komt, of op het moment dat er een derde golf komt of niet.
Zegt de minister nu dus dat hij zo'n verzoek niet kán neerleggen bij het Centraal Planbureau?
Minister Hoekstra:
Nee. Ik heb de afgelopen vier jaar steeds — dat was zo bij
de Studiegroep en bij de planbureaus — in de Kamer
betoogd dat het wat mij betreft verstandig is dat zij, gegeven

14 december 2021
TK 34

34-26-14

hun onafhankelijkheid, zelf over hun agenda gaan, maar
dat er geen bezwaar tegen is dat ik ze wijs op de notulen
van de beraadslagingen die hier hebben plaatsgevonden.
Daar kunnen zij dan al dan niet hun voordeel mee doen.
Dus daar ben ik ook in dit geval graag toe bereid, maar het
ligt noch in mijn macht, noch is het mijn bedoeling om het
CPB een opdracht te geven.
De heer Alkaya (SP):
Formeel kan dat kloppen. Maar als de minister inderdaad
aangeeft dat hij met de Tweede Kamer heeft gesproken en
zegt dat die zich zorgen maakt over de inflatie in Nederland,
dat er veel onzekerheid is en dat de Kamer niet tot het
voorjaar wil wachten maar nu al wil kijken naar scenario's
voor hoe dat zich zou kunnen ontwikkelen, dan is het Centraal Planbureau wel zo gevoelig en sensitief dat het dat in
overweging neemt, denk ik. Dat de minister dat toezegt,
staat genoteerd. We horen het graag als de minister naar
ons zou willen terugkoppelen wat het Centraal Planbureau
heeft geantwoord. Want we krijgen natuurlijk morgen een
coalitieakkoord. Op een gegeven moment komt er een
regeerakkoord, en het zou toch echt potsierlijk zijn als daar
in de doorrekeningen van de koopkrachtcijfers van uit wordt
gegaan dat er weer een inflatie is van 1,9%. Dat klopt dan
niet met de realiteit. Dan moeten wij zelf inschattingen gaan
maken van wat het daadwerkelijk is. Dat moet de minister
toch ook niet willen?
Minister Hoekstra:
Ik neem de bespiegelingen even voor kennisgeving aan. Ik
ga ervan uit dat de toekomstige minister-president zich in
ieder geval verheugt op de gedachtewisseling met de SPfractie over dit onderwerp.
De heer Alkaya vroeg ook nog wat nou het signaal was van
het kabinet aan de Europese Centrale Bank. Hij had ook nog
een redenering over het achter gesloten deuren vergaderen.
Dat vond ik eerlijk gezegd … Vanzelfsprekend vergadert
men daarover achter gesloten deuren. Vervolgens geeft
men daar wel vaak een toelichting op. Ik wil graag nog een
keer herhalen dat de ECB verantwoordelijk is voor de
prijsstabiliteit in het eurogebied en ook in volstrekte onafhankelijkheid opereert. Het is uiteraard aan Kamerleden om
daar stellingen over in te nemen, maar ik vind het tot het
bittere eind van deze kabinetsperiode ingewikkeld om dat
zelf te doen. Dat is teleurstellend voor de heer Alkaya, maar
in ieder geval consistent. Dat zal hij hopelijk ook beamen.
De heer Hammelburg vroeg nog naar het moment van
compensatie. Daar kan ik over zeggen dat de oplossing die
de staatssecretaris van SZW met de gemeenten heeft
besproken de zogenaamde categoriale bijzondere bijstand
zou moeten zijn. Dat houdt in dat gemeenten ambtshalve,
dus zonder aanvraag, een tegemoetkoming kunnen overmaken aan de doelgroepen die zij in beeld hebben.
Mevrouw Gündoğan, en ik denk ook de heer Nijboer, vroegen naar de positie van armen en hun koopkracht. Het is
zeer terecht dat ze daarnaar vragen. Dat is ook exact de
reden geweest dat we met die drietrapsraket zijn gekomen.
Dat was in oktober, dacht ik, kort na het herfstreces. Het
eerste gedeelte betrof een generieke tegemoetkoming, het
tweede een specifieke reparatie aan de onderkant en het
derde een bedrag — ik meen dat de minister van BZK daar

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

de directe verantwoordelijkheid voor heeft — om geld uit
te geven voor hele praktische dingen op het gebied van
isolatie. Denk daarbij aan deurdrangers en dat soort zaken.
Zo hebben we geprobeerd — omdat het allemaal snel moest
— de hele samenleving, maar in het bijzonder de onderkant,
te bedienen.
Voorzitter. Dan waren er een paar vragen over corona.
Mevrouw Van Dijk vroeg naar de coronacompensatie voor
gemeenten. In dat kader is bij Najaarsnota ruim 84 miljoen
overgemaakt naar gemeenten en een paar miljoen naar
provincies als compensatie voor hun inkomstenderving.
We hebben bij elke compensatieronde steeds heel nadrukkelijk ook gekeken naar wat hetgeen er aan de hand is,
betekent voor gemeenten. Zeker de leden die hier al langer
zitten, herinneren zich dat we daar in het begin zelfs helemaal in hebben meegenomen hoe bijvoorbeeld parkeergelden in gemeenten opeens onder druk kwamen te staan. Al
met al zijn we ook op een verstandig en afgewogen recept
richting de medeoverheden uitgekomen.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dus eigenlijk zegt u: de bedragen die nu nog openstaan,
zijn niet nodig?
Minister Hoekstra:
Dat is wel heel erg kort door de bocht. Ik zou daar echt even
naar moeten kijken. Ik weet dat er bij Najaarsnota 84 miljoen
is overgemaakt. We hebben nu sowieso net een nieuw
steunpakket afgekaart, waarvan een deel ook weer via
gemeenten loopt. Maar om van onderdelen te kunnen
zeggen of die wel of niet nodig zijn, zou ik het echt even
goed moeten bestuderen. Als ik zou zeggen "ja, het klopt;
het is niet nodig", dan moet ik dat wel zeker weten, anders
heb ik niet alleen ruzie met de minister van BZK maar
potentieel ook met de — hoeveel gemeentes hebben we
nog? — ongeveer 359 gemeentes die ons land rijk is. Daar
moet ik even een pas op de plaats maken.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Maar ik kan het antwoord later eventueel schriftelijk wel
tegemoetzien?
Minister Hoekstra:
Dat wil ik graag toezeggen. Dat ga ik dus bij dezen in orde
maken.
De heer Alkaya vroeg nog of de ziekenhuizen in de problemen komen doordat verzekeraars tijdens de covidcrisis de
hand op de knip houden. Dat is bepaald niet mijn beeld.
Tijdens de crisis zijn allerlei meerkosten voor de covidzorg
vergoed. Er zijn ook afspraken gemaakt over inhaalzorg.
Daarnaast is omzetderving van ziekenhuizen ook vergoed
door verzekeraars.
De heer Hammelburg vroeg nog naar de berichten over de
inkoop en verkoop van mondkapjes. Als het goed is, heeft
de Kamer naar aanleiding van deze berichtgeving afgelopen
vrijdag een brief ontvangen waar ik naar zou willen verwijzen.

14 december 2021
TK 34

34-26-15

Voorzitter. Dan nog een aantal dingen — ik wil niet zeggen
dat het losse flodders zijn — in de categorie overig. Dat zijn
er overigens nog best wat. De heer Hammelburg vroeg of
ik kan aangeven waarom de Kamer de informatie over de
Regeling periodiek evaluatieonderzoek, de zogenaamde
RPE, zo laat heeft ontvangen. Die regeling is geactualiseerd
op basis van de ervaringen met het programma Inzicht in
Kwaliteit. Er is ook een advies van de Algemene Rekenkamer uitgebracht. Vervolgens is het concept afgestemd met
de vakdepartementen. Dat ligt nu voor bij uw Kamer. Dat
zijn de stappen die we hebben moeten doorlopen. We
moeten dat natuurlijk ook allemaal in de goede volgorde
doen. Maar als de heer Hammelburg zegt "de volgende keer
wil ik het niet alleen goed, maar ook sneller", dan ga ik
proberen dat in het ambtelijk geheugen te laten opslaan.
Voorzitter. De heer Stoffer vroeg naar zijn motie over
maatschappelijke organisaties. Hij zei dat ik de motie wel
moest gaan uitvoeren en vroeg wanneer we de uitwerking
tegemoet kunnen zien. Ik kijk even naar hem om te zien of
ik het goed samenvat. Het antwoord is dat mijn collega's
de afwegingen maken over het versterken van de eigen
financiering door subsidieontvangers. Wat ik hun toezeg,
en wat ik zal doen, is dat ik vanuit mijn stelselverantwoordelijkheid in de diverse gremia aandacht zal vragen voor
de versterking van de eigen financiering door subsidieontvangers. Ik kom in de tweede termijn nog even terug op
een preciezere termijn, want die heb ik niet scherp. Als de
heer Stoffer mij dat gunt, dan kom ik daar in de tweede
termijn nog kort op terug.
De heer Nijboer vroeg naar een ander dossier dat terecht
ons aller aandacht verdient, namelijk de gang van zaken
rondom de gaswinning. Hij zoomt hier overigens specifiek
in op de NAM en op de vragen wie de rekening betaalt bij
nieuwe bevingen en of de ramingen moeten worden aangepast. Het kabinet ziet erop toe dat alle kosten waarvoor
de NAM aansprakelijk is, ook daadwerkelijk in rekening
kunnen worden gebracht. Dat geldt bijvoorbeeld voor kosten die voortvloeien uit nieuwe aardbevingen. Denk ook
aan zaken als schadeherstel. Als het goed is, heb ik in de
bijlage van de Najaarsnota ook gemeld dat die ramingen
in het voorjaar van 2022 worden geactualiseerd. Ik meen
dat het daar ook in staat.
De heer Nijboer vroeg nog … Nee, deze heb ik gehad. Ik
dacht dat de heer Nijboer nog een vraag stelde over de
aardbevingen. Even kijken of ik die snel kan vinden. Ik dacht
dat hij twee vragen aan mij had gesteld. Als ik dat niet meer
helemaal scherp heb, dan kom ik daar in de tweede termijn
ook even op terug. Anders vrees ik dat hij me eraan gaat
helpen herinneren wat het was.
De heer Nijboer (PvdA):
Wat mij zo verbaasde, stond op pagina 27 van de Voorjaarsnota: zo zijn bijvoorbeeld effecten van eventuele nieuwe
aardbevingen niet in deze raming meegenomen. Dan denk
ik: hoe kun je nou schade en versterkingskosten ramen als
die niet zijn meegenomen? Elk jaar zijn er vele tientallen en
soms honderden aardbevingen. Hoe zit dat? Dat was mijn
ene vraag. Hier kreeg ik een antwoord op, maar daar vraag
ik nu op door. De andere vraag is: hoe zorgt het kabinet
ervoor dat de NAM tot in lengte van jaren voor die schade
garant staat en dat de boel niet afgezonken wordt?

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

Minister Hoekstra:
Op die eerste vraag: ik maak die ramingen niet zelf, dus ik
weet eerlijk gezegd niet welke elementen daar allemaal bij
betrokken worden. Ik weet wel dat men elke keer zeer
gedegen kijkt welke elementen je daarin mee moet nemen.
Laten we heel eerlijk zijn: die ramingen zijn overigens met
regelmaat veranderd. Die zijn vaak verhoogd, gegeven
nieuwe ontwikkelingen; zie ook wat er het afgelopen jaar
weer is gebeurd. Ik vind het verstandig dat je die ramingen
blijft bijstellen.
Wat de tweede vraag betreft: juist omdat dit ook een juridisch conflict is, wil ik dicht bij de exacte formulering blijven. Daar kom ik dus in de tweede termijn op terug. Ik heb
die vraag gezien, maar ik wil daar niet over freewheelen.
Dat vind ik altijd onverstandig, gegeven lopende rechtszaken
of conflicten, zeker als de Staat daar partij in is. Dat moet
niet al te frivool. Ik zeg de heer Nijboer dus toe dat ik daarop
terugkom.
Voorzitter. Mevrouw Van Dijk vroeg nog naar het rapport
van de Rekenkamer over het bezit van de overheid. Zij zou
daar graag meer regie op willen. De aanbevelingen in het
rapport van de Rekenkamer, Zicht op rijksbezit, worden ook
betrokken bij de evaluatie van het verslaggevingsstelsel.
Die evaluatie loopt op dit moment en komt in het eerste
kwartaal van 2022. Ik zou bijna willen zeggen: die komt dan
"to a theatre near you", maar zij komt gewoon naar de
Kamer. Daar zou ik het dus aan willen koppelen.
Voorzitter. De heer Alkaya en volgens mij ook de heer
Stoffer vroegen naar de claim vanuit Europa. Dat ging over
de zonnepanelen. Het is vrij overzichtelijk: dat is een rekening die we wel hebben betaald, maar ook hebben betwist.
Daar zijn we dus over in gesprek, omdat het vanuit de
positie van de Staat beter is om eerst die rekening te betalen
en daarmee de oplopende rente te stoppen en om vervolgens te proberen het eens te worden. Nogmaals, wij
betwisten de claim, maar je wil niet dat je het zo meteen
verliest en dan ook de rente nog moet terugbetalen. Vandaar dat er gekozen is voor deze route.
De heer Stoffer (SGP):
Op zich is dat niet onverstandig, maar als je het op die
manier insteekt, zou je dus ook de uitkomst kunnen verwachten dat de claim inderdaad gerechtvaardigd blijkt te zijn.
Mijn tweede vraag hierbij was of we hier ook iets van leren.
Eigenlijk heb ik het strakker gesteld: moeten we hier niet
ook actie op ondernemen? Mijn vraag is dus: wordt er ook
serieus gekeken om te voorkomen dat we weer in een
situatie komen waarin we dit soort discussies met Europa
krijgen en misschien ook best wel heel veel moeten betalen?
Minister Hoekstra:
Dat laatste gebeurt absoluut. Je probeert natuurlijk altijd
te reflecteren op dit soort systematiek, ook ten aanzien van
die zonnepanelen. Ik heb destijds ook zelf gevraagd: leg mij
eerst eens uit hoe dat zit, hoe dit nou kan, waarom de
Commissie dit anders inschat dan wij en waarom wij uiteindelijk vinden dat onze mening de verstandigere is van de
twee. Dat probeer je natuurlijk altijd uit te zoeken. Dit keer
gaat het ook om relatief groot geld. Maar over het algemeen
denk ik dat wij en men bij de fiscaliteit en Douane dit
behoorlijk accuraat doen, want het is niet een stijlfiguur die

14 december 2021
TK 34

34-26-16

we heel vaak aan de hand hebben. Ik heb hier dus zelf wel
naar gevraagd. Dat had men overigens helemaal niet nodig,
want men had ook zelf die behoefte aan, zoals de heer
Hammelburg zou zeggen, reflectie: waarom is dit gelopen
zoals het is gelopen? Maar over het algemeen gaat dit wat
mij betreft echt zeer accuraat. En ik vind het dus ook verstandig in verband met de rente, die maar doorloopt en
waarbij het de vraag is of je die rente-inkomsten terugkrijgt
als je het wint. Daar zit ook een deel van de catch. Dan kan
je maar beter betalen, zonder dat je daarmee je verlies
erkent in het hoofddispuut.

geacteerd. De verwachting is dat in 2021 100 miljoen wordt
uitgegeven voor de zogenaamde WTS-regeling. Voor 2022
is er nog 200 miljoen geraamd.

De heer Alkaya (SP):
Ik vroeg de minister ook of het gevolg hiervan kan zijn dat
er structureel meer afgedragen moet worden en dat er dus
ook een rekenwijze aangepast moet worden, wat structurele
gevolgen heeft. Of is het echt alleen maar incidenteel?

De heer Stoffer en mevrouw Van Dijk vroegen of ik wil kijken
naar de onderuitputting op HGIS en die wil inzetten voor
humanitaire noden. Dat is een terechte vraag over een
buitengewoon relevant onderwerp. Het is belangrijk om
het volgende even heel goed uit elkaar te trekken. Er is geen
onderuitputting binnen het deel van HGIS dat gericht is op
ontwikkelingssamenwerking, dus echt ODA, waar ook de
noodhulp onder valt. En alle ODA-middelen voor 2021 zijn
uitgegeven. De onderuitputting waarvan ik vermoed dat de
vragenstellers erop doelen, betreft de non-ODA-budgetten.
Die werden bijvoorbeeld gebruikt voor de beveiliging van
de post in Kabul, toen die nog vol in gebruik was, maar ook
voor de renovatie van het Vredespaleis. De minister van
Buitenlandse Zaken heeft mij laten weten dat hij deze middelen gaat opvragen via de eindejaarsmarge, om zo in de
komende jaren de beschikking te hebben over dit geld.
Overigens wordt daarover pas besloten in het voorjaar van
2022, bij de Voorjaarsnota.

Minister Hoekstra:
Dat laatste is mijn indruk. Mocht dat anders zijn, dan herstel
ik dat nog gedurende dit debat dan wel schriftelijk.
Dan de vraag van mevrouw Gündoğan over de pilot integrale armoedebestrijding: kan ik reageren op de bij het
debat over de begroting van VWS aangehouden motie?
Wat zich daarbij wreekt, is dat in de vraagstelling staat dat
dat motie is aangehouden en dat bij het antwoord staat dat
het demissionaire kabinet de motie heeft ontraden. Daar
moet ik me dus nog even toe verhouden voordat ik daar
iets onverstandigs of verstandigs over zeg. Ik zie mevrouw
Gündoğan kijken op zo'n manier dat ze me dat gaat vergeven en dat ze me daar in de tweede termijn alle ruimte voor
gaat geven.
Voorzitter. Dan de ondersteuning van de mkb-klimaattransitie. Ik ben daarmee terug bij de heer Stoffer, die vroeg
naar iets wat de staatssecretaris van Financiën bij de
behandeling van het Belastingplan heeft toegezegd,
namelijk om de Kamer te informeren over de mogelijkheden
om het mkb meer te ondersteunen bij verduurzaming. Ik
weet dat mijn collega op Financiën contact heeft gezocht
met zijn collega van Economische Zaken en Klimaat, en dat
er begin november door het kabinet een brief over gestuurd
is. Ik zou dus hopen dat die brief ook de heer Stoffer zelf
bereikt heeft.
Voorzitter. Dan vroeg mevrouw Gündoğan nog naar het
Europese plan om binnen tien jaar woningen en kantoren
met een zeer laag energielabel te renoveren. We hebben
op dit moment zelf nog erg weinig informatie over dat plan.
Je zou denken: wie kan er tegen de ambitie zijn om zaken
te renoveren als dat financieel uit kan en het verstandig is
vanuit het oogpunt van milieu, duurzaamheid en de portemonnee? Maar uw Kamer wordt hierover via de gebruikelijke route geïnformeerd, namelijk via het BNC-fiche.

Dan ben ik weer bij de heer Stoffer. Ik had me helemaal niet
gerealiseerd dat hij zo veel vragen had gesteld. Hij vroeg
ook nog naar het uitgeven van het geld op het gebied van
Defensie. Dat is een vraag die ik van hem herken, maar ik
moet tegen hem zeggen dat het besluit of er meer geld voor
Defensie bij komt, echt aan een volgend kabinet is. Niemand
weet wanneer dat nieuwe kabinet er is, dus daarbij moet
ik even een pas op de plaats maken.

Dan vroeg mevrouw Gündoğan nog naar het akkoord van
vakbonden en werkgevers in het kader van het nulurencontract. Het is sowieso buitengewoon belangrijk dat sociale
partners het over dit soort zaken eens worden; dat is een
groot goed in Nederland. Het is bijna uniek in de wereld
hoe dat hier gaat, waarbij ze niet alleen samen aan tafel
willen zitten maar ook nog tot afspraken komen. Dat is een
van de redenen waarom we in Nederland zo weinig stakingsdagen hebben en überhaupt zo relatief veel arbeidsrust.
Dat is van groot belang voor werkgevers en werknemers.
Ik vind het alleen ingewikkeld om specifiek in te gaan op
de verschillende maatregelen uit het advies.
Mevrouw Gündoğan vroeg ook nog naar de SER-verkenning
Werken zonder Armoede. Die verkenning heeft de SER
gedaan op verzoek van mijn collega van SZW. Het rapport
laat zien dat de groep werkende armen divers is, maar er
zitten ook wel degelijk aanknopingspunten voor nieuw
beleid in. Mijn voorstel aan mevrouw Gündoğan zou zijn
om de gedachten te structureren, de messen te slijpen en
de complimenten op een rijtje te zetten voor de nieuwe
minister of staatssecretaris van SZW. Ik heb geen idee wie
dat gaat worden, maar die staat straks ongetwijfeld te
popelen om hierover met haar in debat te gaan.

Dan vroeg de heer Nijboer of er in Limburg voldoende
wordt gecompenseerd. Ik zou nog eens willen benadrukken
dat we ons volgens mij allemaal, dus iedereen in de Kamer
maar ook in het kabinet, zeer bewust zijn van de grote
schade die daar geleden is. Velen van ons zijn daar zelf ook
geweest. Ik ben daar ook geweest. Het is echt tranentrekkend wat je op sommige plekken aantreft. Mijn waarneming
is overigens dat we ook royaal op die schade hebben

Dan vroeg mevrouw Gündoğan nog welke investeringen
worden gedaan om ervoor te zorgen dat onze kenniseconomie toekomstbestendig wordt gemaakt. Het is zeer terecht
dat ze daarnaar vraagt. Het is een onderwerp dat mij ook
van het begin tot het eind van deze kabinetsperiode zeer
nauw aan het hart heeft gelegen en blijft liggen. We doen
dat via de OCW-begroting, de EZK-begroting en natuurlijk
ook het Nationaal Groeifonds. Eén van de gedachten was
namelijk dat je onze exposure naar kennisontwikkeling,

Tweede Kamer

14 december 2021
TK 34

Najaarsnota 2021

34-26-17

naar infrastructuur en naar innovatie en R&D stelselmatig
zou moeten vergroten, omdat je, als je nadenkt over waar
je in de toekomst je boterham aan verdient als Nederland,
één ding zeker weet: dat gaat anders zijn dan hoe het in het
verleden was. Die kenniseconomie is dan een van de beste
dingen om op in te zetten. Dat ben ik dus zeer met mevrouw
Gündoğan eens.

Dat is veel kleiner en veel concreter, terwijl Financiën, zoals
we allemaal weten, vaak heel groot en heel abstract is. Maar
soms doe je iets wat ook direct impact heeft.

Dan vroeg de heer Stoffer nog om te kijken naar de ODEbelasting. Ook dat is een gedachte die ik van hem herken.
Ik zie alleen niet de ruimte voor mezelf, in deze absolute
staat van het demissionaire bestaan, om dat nog bij deze
Najaarsnota te organiseren. Ik hoop daarbij op zijn
inschikkelijkheid.

De voorzitter:
Hartelijk dank daarvoor. Ik kijk even of er belangstelling is
voor en behoefte bestaat aan een tweede termijn. Dat is
het geval. Dan geef ik graag het woord aan de eerste spreker
van de zijde van de Kamer, de heer Tony van Dijck van de
fractie van de Partij voor de Vrijheid.

De heer Hammelburg vroeg nog naar reflectie. Ik ben
eigenlijk altijd van de lijn geweest dat het aan anderen is,
in de eerste plaats aan de Kamer, om te beoordelen wat
bewindspersonen wel en niet goed doen en daar ook niet
al te uitgebreid zelf bij stil te staan. Ik ben helemaal allergisch voor al te veel zelffelicitatie, al was het maar omdat
die stijlfiguur in de politiek altijd wijdverbreid is. Maar nu
de heer Hammelburg hier toch naar vraagt, zou ik er het
volgende over willen zeggen. Laat ik proberen een antwoord
te geven waar ik ook zelf van denk: daar ligt gewoon nog
werk of daar moet je kritisch over zijn. Wie mij een beetje
kent, weet dat ik over het algemeen optimistisch in het leven
sta, maar ook vaak kritisch ben en óók altijd zeer kritisch
ben over wat ik zelf nog meer moet doen. Ik denk dat je
daarover kunt reflecteren zonder daarin volledig te willen
zijn of zonder dingen te willen markeren als de belangrijkste
punten. Wat in ieder geval bij mij opkwam toen ik hier in
de pauze over nadacht, was dat er heel veel goed is gegaan
met de steunpakketten, maar dat je daar ook echt graag
dingen anders had willen doen. Je had misschien eerder
moeten interveniëren. Dat heb ik net al even genoemd.
Ik maak mij verder niet minder zorgen over de zekerheden
en de financiële ademruimte van de middenklasse dan vier
jaar geleden. Dat is dus een belangrijk punt. Dat is in ieder
geval iets waarvan ik me weleens heb afgevraagd: hebben
we daar nou eigenlijk wel voldoende aan gedaan? Dat is
ook een belangrijke opdracht voor een volgend kabinet. Ik
vind dat we een goede weg zijn ingeslagen als het gaat om
het vergroten van de koek, de innovatie, de duurzaamheid
en de R&D, maar daar moet Nederland ook nog echt een
flinke stap op maken. Wij hadden daar misschien wel eerder
aan moeten beginnen.
De heer Hammelburg was zelf kritisch over wat operatie
Inzicht in Kwaliteit gebracht heeft. Ik ben tevreden over die
operatie, maar ik vind nog steeds dat, als je geld van de
belastingbetaler uitgeeft, je zeker moet weten dat je er
verstandige dingen mee doet. Ik vind dat we nog een lange
weg te gaan hebben. We moeten daar kritischer op zijn naar
onszelf. Daar hebben we veel aan gedaan. We hebben op
dat vlak echt het een en ander bereikt, maar daar had ik
graag meer op willen doen.
Waar ben ik dan tevreden over? Ik zal twee dingen noemen.
Grosso modo ben ik tevreden over hoe we de ondernemingen en de mensen in het land in financieel-economisch
opzicht corona hebben laten doorstaan, met alle ellende
die daar overigens verder natuurlijk ook een rol speelt. Een
klein, concreet ding dat mij persoonlijk veel vreugde heeft
gebracht, is het schone-leiprincipe voor ex-kankerpatiënten.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

Voorzitter. Deze reflectie brengt mij tot het einde van mijn
eerste termijn.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter, dank. Dank aan de minister voor de beantwoording. Ik heb drie moties. De eerste twee moties gaan over
meer koopkracht en de derde motie gaat over de huizenmarkt.
De eerste motie gaat over gepensioneerden. Ik zei al dat de
PVV het een grof schandaal vindt hoe er met gepensioneerden in dit land wordt omgegaan. Ze hebben inmiddels 25%
van de koopkracht op hun pensioen moeten inleveren,
doordat ze niet geïndexeerd zijn, terwijl de pensioenfondsen, zoals we allemaal weten, bomvol met geld zitten. Het
gaat om bijna 1.700 miljard. Nog geen tien jaar geleden
was dat minder dan de helft. Er is dus geld genoeg, maar
de gepensioneerden worden op een misdadige manier
afgeknepen. Daarom dien ik de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat gepensioneerden sinds 2008 al 20% tot
25% aan koopkracht op hun pensioen hebben ingeleverd;
verzoekt de regering alles in het werk te stellen om de
pensioenen in 2022 volledig te indexeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Tony van Dijck en
Léon de Jong.
Zij krijgt nr. 2 (35975).
De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter. Dan heb ik nog een motie. Zoals ik al zei, wordt
de koopkracht met de hoge inflatie gigantisch uitgehold.
De koopkracht was in september 0,8. Dat was al heel schamel. Dat was een heel klein plusje, maar dat wordt nu een
dikke min; vandaar de volgende motie.

Motie

14 december 2021
TK 34

34-26-18

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat door de extreem hoge inflatie van 5,6%
het in september beloofde koopkrachtplusje volledig
omslaat in een dikke min;
overwegende dat daardoor miljoenen Nederlanders nog
moeilijker of zelfs helemaal niet meer kunnen rondkomen;
overwegende dat een herstel van koopkracht keihard nodig
is;
verzoekt de regering de verhoging van de btw op boodschappen terug te draaien, de huren te verlagen en het
eigen risico af te schaffen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Tony van Dijck en
Léon de Jong.
Zij krijgt nr. 3 (35975).
De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter. Dan nog een motie over de woningmarkt. Er is
weinig over gezegd door deze minister; ik geloof zelfs
helemaal niets. Het is een heel groot debacle. Er is geen
fatsoenlijk huis meer te krijgen. Je moet volgens mij twee
keer modaal verdienen. Dan kom je nét in aanmerking voor
een gemiddelde woning. Daarom de volgende motie.

De voorzitter:
Dank dat u me hier even uit hebt gered.
De heer Alkaya (SP):
Ja, ik ben van de SP, voor alle duidelijkheid. Ik heb één
motie en nog één vraag. Laat ik beginnen met de motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de huurprijzen tussen 1990 en 2020 met
162% explosief zijn gestegen en dat huren hiermee 1,8 keer
zo snel stegen als de inflatie;
constaterende dat de huren gekoppeld zijn aan de inflatie
en wij nu te maken hebben met een recordinflatie;
overwegende dat honderdduizenden huurders in zowel de
sociale als de vrije sector nu al financieel helemaal klem
zitten;
verzoekt de regering om de huren voor de komende kabinetsperiode in zowel de sociale als de vrije sector te
bevriezen,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de gemiddelde prijs van een koopwoning
het afgelopen jaar met bijna 20% is gestegen tot boven de
€400.000;
constaterende dat de NHG-grens op €325.000 staat en dus
veel te laag is;
verzoekt de regering de NHG-grens op te hogen tot
€400.000,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Tony van Dijck en
Kops.
Zij krijgt nr. 4 (35975).
Hartstikke goed. Dan de heer Alkaya van de fractie van de
VVD. Nou ja, een andere partij dan. Hij mag het zelf rectificeren.

Tweede Kamer

De heer Alkaya (SP):
De wortels van het liberalisme en het socialisme liggen
natuurlijk allebei in de Franse Revolutie. In dat opzicht snap
ik de verwarring. Maar we zijn al eeuwen uit elkaar
gegroeid.

Najaarsnota 2021

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Alkaya.
Zij krijgt nr. 5 (35975).
De heer Alkaya (SP):
De minister sprak in zijn terugblik op de vorige kabinetsperiode over de positie van de middenklasse. Daar horen
mensen met een laag inkomen ook zeker bij, zou ik zeggen.
Hij heeft eerder geconstateerd dat hij erachter kwam dat
veel mensen niet eens een kapotte koelkast zouden kunnen
vervangen, dat ze in zo'n slechte financiële positie zitten.
Dat is helaas na drie kabinetten-Rutte alleen maar verergerd,
en waarschijnlijk na het vierde kabinet-Rutte ook. Een
huurverlaging zou daar in ieder geval bij kunnen helpen,
maar daar is natuurlijk veel meer voor nodig.
De vraag die is overgebleven, ging over de juridische middelen die het kabinet bereid is in te zetten tegenover Shell
en Exxon bij het incasseren van de 1,3 miljard euro die ze
ons nog zouden moeten betalen. Als de opvolger van deze
minister zou overgaan tot beslaglegging bij die multinationals, zou de SP dat van harte steunen, kan ik hierbij alvast
toezeggen.

14 december 2021
TK 34

34-26-19

Dank u wel.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Nijboer van de fractie van de Partij
van de Arbeid.

De voorzitter:
Dank u wel. De heer Hammelburg van de fractie van D66.

De heer Hammelburg (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb nog één vraag openstaan en
ik heb nog een motie. Ik begin bij mijn vraag. Die gaat over
de mondkapjes. De brief van VWS is inderdaad vrijdag naar
ons toe gekomen. Ik dacht: ik kijk er nog maar eens goed
naar om te zien of ik me vergis. Maar er staat geen verkoopprijs in van de mondkapjes. Nogmaals, de berichtgeving in
de pers heeft het duidelijk over €5 per doosje voor de inkoop
en €0,64 voor de verkoop. Daar maken we dus behoorlijk
verlies op. Ik wil heel graag weten hoe dit precies zit. Zijn
dit nou indianenverhalen in de pers, of staat er iets niet in
de brief dat er misschien wel in zou mogen staan? Mijn
vraag aan het kabinet is dan om nog een tweede brief te
sturen om dat nog even te verduidelijken. Ik kan mij zo
voorstellen dat de minister daar nu ook niet direct een antwoord op heeft. Als hij dat wel heeft, dan zou dan dat
natuurlijk ook mooi zijn.
Dan de motie die ik samen indien met mijn collega Paulusma.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat zowel de WRR als de Studiegroep
Begrotingsruimte adviseert om in de communicatie ten
aanzien van het basispad de automatisch stijgende zorguitgaven beter voor het voetlicht te brengen;
overwegende dat de politieke besluitvorming over de zorg
gebaat is bij het in kaart brengen van de gevolgen van zowel
beleidsaanpassingen als de beleidseffecten in het basispad;

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb in eerste termijn al voldoende
gezegd over de koopkracht, met name dat ik het graag
anders had gezien. De PvdA zal wel de motie van de SP
steunen om vooral voor huurders de komende jaren stijgingen te voorkomen, want het dreigt bar en boos te worden.
Dat geldt overigens ook voor de ouderen, als ik zo de eerste
berichtgeving lees, maar daar komen we nog verder over
te spreken.
Ik dank de minister voor de beantwoording, ook voor de
erkenning dat als je zelf begroot, het toch ook wel de
bedoeling is dat je het besteedt aan de gestelde doelen
maar dat dit op een behoorlijk aantal terreinen niet lukt. Ik
hoop dat dit geen voorbode wordt voor de komende jaren.
Als ik zie dat er tientallen miljarden voor klimaat, stikstofreductie en andere mooie doelen worden beloofd maar ze
uiteindelijk niet waargemaakt worden en ze daar niet aan
worden uitgegeven, dan komt er eigenlijk van al die mooie
plannen niets terecht. Daar zullen we ook de komende jaren
scherp op blijven letten.
Tot slot krijg ik nog graag antwoord op mijn vraag over
Groningen. Ik snap best dat de minister die ramingen niet
zelf maakt, maar ik stel hem wel vragen over de ramingen
in de Voorjaarsnota. Als daarin staat "we houden geen
rekening met nieuwe aardbevingen", dan vraag ik mij wel
af hoe dat dan in elkaar zit. Dus naast het punt van de
garantstelling dat de NAM blijft betalen, vraag ik de minister
om ook op dat punt in te gaan.
Tot slot … Ja, voorzitter, u wil graag vroeg naar huis en dat
wil ik ook wel, maar ik heb nog tijd genoeg.
De voorzitter:
Ja, maar u zegt steeds: mijn laatste punt, nog één ding. Dus
ik dacht dat u klaar was.

verzoekt de regering samen met het CPB zo goed mogelijk
uitvoering te geven aan de WRR- en SBR-adviezen over de
communicatie over de zorguitgaven;

De heer Nijboer (PvdA):
Ik zie u zo zuchten, maar dat geeft niet.

verzoekt de regering voorts concrete uitvoeringsvarianten
uit te werken voor de WRR- en SBR-adviezen om de stijging
van de zorguitgaven gelijk te behandelen aan uitgaven op
andere beleidsterreinen, en deze voor het jaarverslag van
VWS aan de Kamer te sturen,

De voorzitter:
Nee, ik luister met plezier naar u. Gaat uw gang.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hammelburg en
Paulusma.
Zij krijgt nr. 6 (35975).
De heer Hammelburg (D66):
Dank u wel.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

De heer Nijboer (PvdA):
Tot slot. Dit is, denk ik, het laatste debat dat wij als Kamer
hebben met deze minister van Financiën. We hebben aardig
stevig de degens gekruist de afgelopen jaren. We waren
het ook best wel vaak oneens en dat hoort, denk ik, ook wel
zo; een scherpe oppositie scherpt ook een coalitie. Ik dank
de minister voor de debatten van de afgelopen jaren. En
wie weet tref ik hem de komende jaren in een andere hoedanigheid wel weer of wellicht zelfs in dezelfde hoedanigheid als ik de kranten mag geloven, maar daar weet de
minister meer van dan ik.

14 december 2021
TK 34

34-26-20

De voorzitter:
Heel goed. Dan mevrouw Inge van Dijk van het CDA.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb drie kleine puntjes. Dank voor
de toezegging met betrekking tot het antwoord over de
gemeenten en de coronagelden. Dat antwoord zie ik graag
tegemoet.
De heer Nijboer vroeg terecht naar de waterschade in Limburg. Ik wil dat dan nog aanvullen met Brabant en delen
van Gelderland. Helaas is het probleem namelijk groter dan
Limburg alleen. Dat wil ik dus even benoemd hebben.
Dan heb ik nog een motie en die heeft te maken met inzicht
in de bezittingen. De minister heeft wel iets van een toezegging gedaan, maar die vond ik toch niet stevig genoeg.
Vandaar de motie.

Mevrouw Gündoğan (Volt):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb twee moties.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat armoede een van de meest hardnekkige
maatschappelijke problemen is, die tevens grote gevolgen
heeft voor andere beleidsterreinen als zorg en onderwijs,
evenals voor grote transitievraagstukken omtrent klimaat,
energie en digitalisering;
overwegende dat armoedebestrijding vraagt om een integrale, domeinoverstijgende aanpak;
constaterende dat Nederland volgens de SER een grote
groep van circa 200.000 werkende armen kent;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat volgens de huidige verslaggevingsregels
ministeries een groot deel van hun bezittingen niet in hun
jaarverslag hoeven op te nemen;
overwegende dat de Kamer daarom geen inzicht heeft in
die bezittingen van het Rijk, terwijl dit toch om met publiek
geld gefinancierde maatschappelijke voorzieningen, middelen voor collectieve dienstverlening, IT-systemen en rijksvastgoed gaat, die waarde hebben en beheerd en onderhouden moeten worden;
overwegende dat door dit gebrek aan inzicht onvoldoende
beoordeeld kan worden of beleidsvoornemens haalbaar
zijn en of er in de begroting voldoende geld wordt uitgetrokken voor beheer en onderhoud, en dat dit mogelijk grote
maatschappelijke gevolgen kan hebben;
verzoekt de regering te onderzoeken hoe de aanbevelingen
van de Algemene Rekenkamer in het rapport "Zicht op
rijksbezit" met betrekking tot bestaande en nieuwe bezittingen van het Rijk en de uitgaven voor beheer en onderhoud
die daarbij horen, opgevolgd kunnen worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Inge van Dijk.
Zij krijgt nr. 7 (35975).
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan mevrouw Gündoğan van de fractie van
Volt.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

verzoekt de regering een meerjarig, integraal actieplan op
te stellen ter terugdringing van langdurige armoede onder
werkenden en groepen die herhaaldelijk terugvallen in
armoede;
verzoekt de regering om dit actieplan op rijksniveau te
coördineren, met daaraan gekoppeld concrete doelstellingen, en de voortgang tussentijds te monitoren en evalueren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Gündoğan.
Zij krijgt nr. 8 (35975).
Mevrouw Gündoğan (Volt):
Dan de andere.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat uit onderzoek van de SER blijkt dat er
200.000 werkende armen in Nederland zijn;
constaterende dat (alleenstaande) vrouwen, naast zelfstandigen, mensen met een niet-westerse migratieachtergrond
en flexwerkers, hiervan een substantieel deel uitmaken;
overwegende dat verhoging van de arbeidsparticipatie
onder vrouwen een substantiële bijdrage kan leveren aan
het uit de armoede halen van werkende vrouwen, evenals
een substantiële bijdrage levert aan de economie;
verzoekt de regering te onderzoeken hoe opdrachtgevers
en werkgevers urenuitbreiding onder werkende vrouwen
kunnen faciliteren en kunnen bijdragen aan het substantieel

14 december 2021
TK 34

34-26-21

en structureel verhogen van de arbeidsparticipatie onder
vrouwen,

van de winning uit het Groningenveld. Daarmee heb ik de
vraag van de heer Nijboer beantwoord, denk ik.
Dan nog één laatste ding over de ramingen.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Gündoğan.
Zij krijgt nr. 9 (35975).
Mevrouw Gündoğan (Volt):
In de laatste twintig seconden wil ik kort nog even het volgende zeggen. Wij hebben het hier vaak over begrotingen
et cetera, maar we zouden integraler en op een langere
termijn naar voren moeten kunnen kijken. In de zorg gaan
de kosten uit de pan rijzen. Hoe gaan we dat bestrijden? De
WRR is erover uit: op preventie inzetten. Die zit in de
armoedehoek. Daar wilde ik dus toch even deze laatste
seconden voor gebruiken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Bij dezen.
Ik schors zes minuten, en dan gaan we luisteren naar de
minister.
De vergadering wordt van 19.47 uur tot 19.53 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de minister.

Minister Hoekstra:
Voorzitter, dank u wel. Ik had nog een paar dingen laten
liggen. De heer Alkaya herinnerde mij eraan dat er nog een
vraag lag over welke juridische middelen het kabinet overweegt ten aanzien van de schadeclaims bij Shell en Exxon
en hoe dat geld te innen. De NAM heeft onlangs bekendgemaakt dat men in arbitrage wil gaan over de facturen voor
de schade- en versterkingsoperatie. Het kabinet is van
mening dat die kosten echt terecht aan de NAM zijn doorbelast; daarover zijn duidelijke afspraken gemaakt. Daarom
zien wij de arbitrage met vertrouwen tegemoet. We hebben
in het kabinet afgesproken dat de ministers van Binnenlandse Zaken en Economische Zaken de Kamer zullen
informeren over vervolgstappen. Ik moet het even op die
manier doen zolang dat arbitragetraject loopt.
Voorzitter. Dan vroeg de heer Nijboer — dat lijkt hierop —
hoe het kabinet garandeert dat de NAM aan haar verplichtingen in Groningen blijft voldoen. Wat het kabinet betreft
draagt de NAM een risicoaansprakelijkheid ten aanzien van
schade die is ontstaan door de winning uit het Groningenveld. De NAM heeft hiervoor ook financiële reserves opgebouwd. Daarnaast hebben de aandeelhouders van de NAM,
namelijk Shell en Exxon, garanties afgegeven voor het geval
de NAM niet meer aan haar verplichtingen zou kunnen
voldoen. Dat is theoretisch, maar het is belangrijk om dat
toch te noemen. Die garanties gelden tot de beëindiging

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

De voorzitter:
De heer Nijboer nog even.
De heer Nijboer (PvdA):
Dat is net het probleem, want op den duur stopt de winning
in Groningen — sterker nog, dat gebeurt dit jaar of volgend
jaar al — maar de aardbevingen gaan nog wel tien of
twintig jaar door. Dat is nou net het probleem met wat het
Rijk heeft afgesproken met Shell en Exxon, want wie draait
er dan voor op? Dat is nog wel een behoorlijke vraag die
voorligt.
Minister Hoekstra:
Zoals ik het begrijp, hebben Shell en Exxon zich verplicht
in het zogenaamde akkoord op hoofdlijnen. Daar heeft de
heer Nijboer volgens mij ook weleens een debat over
gevoerd met de minister van Economische Zaken, en dan
zeg ik het eufemistisch. Daarin is afgesproken dat er, voorafgaand aan het vervallen van de garanties, vervangende
passende zekerheden zullen worden gesteld voor de periode
daarna. Dat is wat ik er nu over kan zeggen. Ik denk dat het
daarmee dicht zit, maar de heer Nijboer kijkt alsof hij geïnspireerd is om het debat misschien op een ander moment
te hernemen, wat ik hem uiteraard niet kan ontzeggen.
Voorzitter. Ik heb nog één ding gecheckt, want de heer Nijboer vroeg ook hoe het nou zit met toekomstige aardbevingen. Dat heeft toch te maken met onzekerheid over hoeveel
er daarvan zullen zijn en wat de impact daarvan zal zijn. De
effecten daarvan kunnen niet precies worden voorspeld.
Daarom blijft het voornemen om de raming jaarlijks te
actualiseren. Dat zullen we zo goed als mogelijk doen. In
het voorjaar van 2022 — dat is dus al zeer binnenkort —
komt de volgende actualisatie.
Ik was de heer Stoffer nog een specificatie schuldig ten
aanzien van zijn motie. De heer Stoffer heeft het gebouw
verlaten, zie ik, maar het zal hem deugd doen dat dat al in
het eerste kwartaal van 2022 plaatsvindt.
Dan heb ik nog één vraag liggen, namelijk de vraag van
mevrouw Gündoğan. Die vraag lijkt op de door haar
opnieuw ingediende motie. De ingewikkeldheid daarbij,
met alle waardering voor de problematiek die zij aansnijdt,
is: als ik ooit in redelijkheid kon volhouden dat de dagen
van dit kabinet geteld zijn, dan is dat wel vandaag, gezien
wat er morgen op het programma staat, zoals ik in de krant
lees. Ik denk dat mevrouw Gündoğan de motie zal moeten
aanhouden als ze daarmee door wil. Anders zal ik de motie
moeten ontraden. Ik kom er zo meteen nog langs, maar ik
vrees dat het even niet anders is, met alle waardering voor
de precisie op dit grote en belangrijke onderwerp.
Voorzitter. Er is één amendement. Ik meen dat dat van
mevrouw Wuite van D66 is.
De voorzitter:
Ja.

14 december 2021
TK 34

34-26-22

Minister Hoekstra:
Daar zal de heer Slob schriftelijk op reageren. Ik heb
begrepen — dat heb ik niet gecheckt, maar wel begrepen
— dat de Kamer zich daarmee heeft verenigd.
De voorzitter:
Helder.
Minister Hoekstra:
Voorzitter. Dat brengt mij bij de moties. De eerste motie,
op stuk nr. 2, van de heer Van Dijck, moet ik ontraden,
hoewel die natuurlijk wel is ingediend samen met Léon de
Jong.
De motie op stuk nr. 3 moet ik ook ontraden, want daarin
gaat het ook weer om grote bedragen en dat is niet aan de
orde bij de Najaarsnota.
Voor de derde motie, op stuk nr. 4, heeft de heer Van Dijck
de heer Kops zo gek gekregen om mee te tekenen, maar
ook die motie moet ik ontraden, want er is afgesproken hoe
we met die systematiek omgaan. Er is nu geen reden voor
een aanpassing.
De motie-Alkaya op stuk nr. 5 moet ik ontraden, want dat
is echt aan het volgende kabinet.

De heer Hammelburg.
De heer Hammelburg (D66):
Ik had nog één vraag openstaan over de mondkapjes en de
verkoopprijs door het ministerie. Ik had al aangegeven dat
ik het begrijp als de minister daar nu nog geen antwoord
op heeft, maar ik zou dan wel op korte termijn een aanvullende brief willen van de minister van VWS.
Minister Hoekstra:
Ik ga de romantische ontboezeming die ik aan het einde
van het debat heb gedaan, nu niet verpesten met een slecht
antwoord over de mondkapjes. Iemand in het kabinet, ik
weet niet wie, gaat dit van een goudgerand antwoord
voorzien.
De voorzitter:
U ziet het: we blijven scherp tot het einde.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Donderdag stemmen wij over de moties en over het
amendement. Hartelijk dank aan de minister voor zijn aanwezigheid. Ik sluit de vergadering van 14 december.

De motie op stuk nr. 6 kan ik oordeel Kamer geven, zonder
toelichting.
Hetzelfde geldt voor de motie op stuk nr. 7: oordeel Kamer,
zonder toelichting.
Dan nog de motie op stuk nr. 8 van mevrouw Gündoğan,
waar ik net naar verwees. Ik zou haar willen suggereren om
die motie aan te houden. Anders moet ik de motie ontraden.
Datzelfde geldt voor de motie op stuk nr. 9.
Voorzitter. Misschien nog een paar afsluitende woorden,
los van wat de toekomst brengt en los van wat de beste
manier is om met elkaar in dialoog te gaan. Laat ik het
eerlijk zeggen: ik heb vaak zeer genoten van de debatten.
Ik vond ze ook vaak inhoudelijk zeer plezierig. Ik vond wel
dat we het heel vaak deden. Ik heb me daar weleens van
afgevraagd of dat altijd de maximale toegevoegde waarde
had voor de democratie die wij allen dienen. Dat allemaal
gezegd hebbende, wil ik richting de woordvoerders vooral
zeggen dat ik het een uitzonderlijke eer vond om met hen
hier in debat te gaan en met elkaar van gedachten te wisselen. Soms waren we het eens, soms waren we het half eens
en soms waren we het volstrekt oneens, maar dat hoort bij
het debat. Ik dank hen allen dus zeer voor de gedachtewisseling. Ik wens hun alle goeds toe. Of ik hen tegenkom en,
zo ja, in welke hoedanigheid, ligt in de toekomst besloten.
Dank u wel.
De voorzitter:
U bedankt. Ik weet zeker dat ik namens de hele Kamer
spreek als ik zeg dat wij allen het contact met u als bijzonder
plezierig hebben ervaren. We wensen u uiteraard het allerbeste voor de toekomst.

Tweede Kamer

Najaarsnota 2021

14 december 2021
TK 34

34-26-23