Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 XI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer (XI) en van de
begrotingsstaat van het Waddenfonds voor het
jaar 2009

Nr. 7

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 23 oktober 2008
De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel
van wet, heeft de eer verslag uit te brengen in de vorm van een lijst van
vragen met de daarop gegeven antwoorden.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Koopmans
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

1

Samenstelling:
Leden: Van Gent (GL), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Snijder-Hazelhoff (VVD), ondervoorzitter, Depla (PvdA), Van Bochove (CDA),
Koopmans (CDA), voorzitter, Spies (CDA), Van
der Ham (D66), Van Velzen (SP), Vietsch (CDA),
De Krom (VVD), Samsom (PvdA), Boelhouwer
(PvdA), Roefs (PvdA), Neppérus (VVD), Van
Leeuwen (SP), Jansen (SP), Van der Burg
(VVD), Van Heugten (CDA), Vermeij (PvdA),
Madlener (PVV), Ouwehand (PvdD), Bilder
(CDA) en Wiegman-van Meppelen Scheppink
(CU).
Plv. leden: Vendrik (GL), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Remkes (VVD), Jacobi (PvdA),
Hessels (CDA), Koppejan (CDA), Ormel (CDA),
Koşer Kaya (D66), Leijten (SP), Schreijer-Pierik
(CDA), Kamp (VVD), Timmer (PvdA), Waalkens
(PvdA), Vos (PvdA), Zijlstra (VVD), Langkamp
(SP), Gerkens (SP), Van Beek (VVD), Schermers (CDA), Besselink (PvdA), Agema (PVV),
Thieme (PvdD), Vietsch (CDA) en OrtegaMartijn (CU).

KST123405
0809tkkst31700XI-7
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

1

1
Bent u van mening dat megastallen, die door de provincie Groningen
worden verboden, gesitueerd zouden moeten worden op agrarische
vestigingsterreinen? Zo ja, gaat u beleid ontwikkelen om deze aan te
(laten) wijzen?
Eerder hebben minister Verburg en ik in antwoord op Kamervragen
gewezen op verschillende mogelijkheden van vestiging voor (mega)stallen. De maatvoering van stallen is daarbij geen zelfstandig criterium, het
gaat om de uitwerking van de schaal op diverse voorwaarden op het
gebied van people, planet en profit. Agrarische bedrijfsterreinen en agroparken hebben collega Verburg en ik als mogelijkheden genoemd.
Voor plaatsing van megastallen op agrarische vestigingsterreinen bestaat
geen voorschrift. Provincies en gemeenten geven aan zelf voldoende
instrumenten in handen te hebben om te bepalen of, en zo ja, waar
megastallen zich mogen vestigen. Ik ga ervan uit dat de provincies zich
terdege rekenschap geven van de centrale uitgangspunten zoals genoemd
in de brief van 20 december 2007: zorgvuldige afwegingen inzake ruimte,
logistiek, inpassing in het landschap en duurzaamheid. Voorts zijn uiteraard alle regels op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu van
toepassing. Provincies zullen in overleg met de gemeenten invulling
geven aan deze (rand)voorwaarden naargelang lokale en regionale omstandigheden.
Recent heeft de provincie Groningen (concept Provinciaal Omgevingsplan
POP) besloten om in Groningen geen plaats te bieden voor intensieve
veehouderij en aldus invulling gegeven aan de eigen verantwoordelijkheid.
2
Gaat u beleid voor bedrijventerreinen, windmolens en agrarische
vestigingsterreinen opnemen in nationaal ruimtelijk beleid (AMvB Nota
Ruimte)?
De Amvb Ruimte zal verschijnen in twee zgn. tranches; een beleidsneutrale eerste en een beleidsrijke tweede tranche. In de eerste tranche
van de Amvb Ruimte wordt een deel van het bestaande rijksbeleid uit de
Nota Ruimte en andere PKB’s beleidsneutraal opgenomen. De betreffende
selectie van bestaande rijksbelangen is opgenomen in de zgn. Realisatieparagraaf nationaal ruimtelijk beleid (31 500, nr. 1), die op 6 juni 2008 naar
uw Kamer is gezonden. Voor bedrijventerreinen gaat het bij de beleidsneutrale omzetting in de Amvb Ruimte om het beleid voor «optimale
benutting van bestaand bebouwd gebied, waaronder de zgn. SER-ladder»
en het «locatiebeleid voor bedrijven (en voorzieningen)». Voor windenergie betreft het de aanmerking van groot openbaar belang in relatie tot
het beschermingsregime voor de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). In de
eerste tranche van de Amvb wordt geen beleid voor agrarische vestigingsterreinen opgenomen. De eerste tranche van de Amvb Ruimte wordt u
voor de zomer van 2009 toegezonden. Mogelijk nieuw rijksbeleid op de
door u genoemde terreinen, voor zover daarbij gekozen wordt voor doorwerking in een Amvb, wordt opgenomen in de tweede tranche van de
Amvb Ruimte die een jaar later zal volgen.
3
Kunt u de Kamer informeren over de agrarische gronden die in eigendom
van Fortis zijn?
Als staatsaandeelhouder houden we ons niet actief bezig met specifieke
activa. Bovendien is het de intentie om Fortis op termijn weer te verkopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

2

4
Hoe gaan provincies thans om met het opstellen van structuurvisies? In
hoeverre stellen provincies thans structuurvisies op, die een hoge mate
van gedetailleerdheid kennen? Hoe beoordeelt u in het algemeen het feit
dat provincies gedetailleerde structuurvisies opstellen? Strookt dit met de
Wet ruimtelijke ordening?
De Wro stelt geen eisen aan de gedetailleerdheid van provinciale
structuurvisies. De diepgang en het detailniveau wordt geheel door de
vaststellende overheid bepaald. Het zou ook buitengewoon lastig zijn om
die mate van detaillering in de wet vast te leggen. Van belang is dat de
provincie hard kan maken dat het detailniveau betrekking heeft op provinciale belangen.
Daarbij moet bedacht worden dat structuurvisies als beleidsdocument
slechts een zelfbindende werking hebben. Het zijn de provinciale staten
die primair het aanspreekpunt zijn als het gaat om de mate van gedetailleerdheid van de provinciale structuurvisies.
Alle provincies bezien op dit moment de consequenties van de nieuwe
Wro. Krachtens overgangsrecht zijn bestaande omgevings- en streekplannen gelijkgesteld met provinciale structuurvisies volgens de Wro. De
provincies Groningen, Drenthe, Overijssel, Noord-Holland, Zuid-Holland
en Noord-Brabant bereiden momenteel een nieuwe provinciale structuurvisie voor. De andere provincies, die relatief recente plannen kennen,
volgen op termijn. Het valt nog niet precies vast te stellen hoe gedetailleerd de nieuwe structuurvisies zullen worden.
Uiteraard voer ik pro-actief overleg daar waar nationale ruimtelijke
belangen aan de orde zijn. Tenslotte houd ik door middel van monitoring
bij hoe de nieuwe wet uitpakt.
5
Is het duurzame inkoopbeleid ook van toepassing op het benutten van
duurzame secundaire bouw- en/of grondstoffen in eigen werken? In welke
(nog te ontwikkelen) productgroep past dit?
Ja. In de criteria voor de produktgroepen voor de Bouw en de Grond-,
Weg- en Waterbouw (GWW) zijn of worden dit soort criteria meegenomen. Het gaat hier om de produktgroepen voor gebouwen (nieuwbouw, renovatie, beheer en onderhoud, en sloop) en voor de GWW
(wegennet, start- en landingsbanen, kunstwerken, spoor- en tramwerken
en waterbouwkundige constructies).
6
Is het waar dat de Europese Commissie een verzoek van Nederland heeft
afgewezen voor een experiment dat ter zake niet aan IPPC-bepalingen
hoeft te worden voldaan als gevolg van het hebben van NOx-handel?
Welke gevolgen heeft dit voor de beleidsvoornemens op het gebied van
NOx-handel, mede in het licht van het streven naar een gelijk speelveld
binnen de Europese Unie?
Op dit ogenblik ligt er in het kader van de review van de IPPC geen voorstel voor het implementeren van de NOx-emissiehandel. De Commissie is
zelf overtuigd van het nut en de noodzaak van de NOx-emissiehandel
mede met het oog op het bereiken van de NEC-doelstellingen. Echter
gezien het beperkte draagvlak bij meerdere lidstaten hiervoor heeft de
Commissie gekozen parallel een traject voor een Europese regeling voor
NOx- en SO2-emissiehandel te ontwikkelen. De Commissie verwacht dat
deze regelingen mogelijk gelijktijdig met de review van de IPPC gereed
kunnen zijn. Dergelijke regelingen zullen dan ruimte voor emissiehandel
realiseren. Overigens houdt het kabinet zijn pleidooi voor een experiment
voor NOx-emissiehandel bij de review van de IPPC staande. Het voelt zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

3

hierin politiek gesteund door twee amendementen vanuit het EP ter zake.
Overigens heeft dit geen gevolgen voor de beleidsvoornemens op het
gebied van NOx-emissiehandel. Onlangs zijn er afspraken gemaakt over
een daling van de PSR’s naar 2013 toe, hetgeen de handel moet doen
toenemen. Bij een goedwerkend emissiehandelsysteem werkt dit in het
voordeel van inrichtingen die verregaande maatregelen moeten treffen
onder de IPPC-richtlijn, omdat deze bedrijven emissierechten kunnen
verkopen en deels hun kosten kunnen dekken.
7
Hoe groot is het bedrag aan «groene belastingen» dat door de staat wordt
geïnd? Welk deel van het geïnde bedrag komt ten goede aan het milieubeleid en hoe groot is het bedrag dat naar de VROM-begroting is te
herleiden?
Het geraamde bedrag dat door de staat aan groene belastingen wordt
geind is 18,6 mld euro in 2008. Conform de begrotingsregels is er een
strikte scheiding tussen inkomsten en uitgaven. Daarom is er geen relatie
tussen de inkomsten uit de milieubelastingen en de VROM-begroting.
8
Bij de behandeling van het Jaarverslag 2007 in juni bleek dat het ministerie van VROM wat betreft het stellen van doelen en prestatie-indicatoren
het duidelijk slechter deed dan andere ministeries. Op welke manier is
invulling gegeven aan de toen gedane toezeggingen om hierin verbetering te krijgen?
Bij de opstelling van de ontwerpbegroting 2009 is per operationeel doel
bezien in hoeverre het mogelijk was om de afrekenbaarheid te vergroten.
Dat heeft geresulteerd in enkele nieuwe effect- en/of prestatie-indicatoren,
uitbreiding van enkele bestaande indicatoren en het opnemen van enkele
grafieken en kaarten. In de beleidsagenda zijn bijvoorbeeld opgenomen
een grafische weergave van de realisatie en doelen broeikasgasemissies
vanuit Nederland per jaar 1990–2020, de grafische weergave van de
ontwikkeling van mondiale broeikasgasemissies, een grafische weergave
van zeer openlandschap, een kaart met de Nota Ruimteprojecten en een
indicator over duurzaam inkopen overheid. Daar waar gezien de aard van
het beleid het (nog) niet mogelijk bleek om een verbetering te realiseren,
is in de leeswijzer de «comply or explain paragraaf» opgenomen, waarin,
uitgebreider dan in de begroting 2008, wordt toegelicht waarom en voor
welke zaken, de begroting onvoldoende afrekenbaar is.
De verwachting is dat hiermee de ontwerpbegroting 2009 is verbeterd.
9
U kiest voor samenwerking met degene die met u samen willen werken,
maar wat is de lijn die u voorstaat richting degene die niet mee willen
werken en wat richting de zogenaamde freeriders?
De sectorakkoorden alléén zijn niet voldoende om de doelen te bereiken
en partijen tot actie te bewegen. Daarvoor is de inzet van het totale palet
aan instrumentarium nodig wat in het werkprogramma is gepresenteerd;
van juridische instrumenten als normering tot financiële instrumenten als
subsidies. Niet-deelnemers aan akkoorden zijn daar vanzelfsprekend niet
van uitgesloten.
Het afsluiten van akkoorden met sectoren heeft ten doel om breed draagvlak voor de duurzaamheidsambities te creëren, partijen te mobiliseren tot
actie en helderheid te verschaffen over de afspraken tussen markt en
overheid en marktpartijen onderling. Waar mogelijk is bij de convenanten
gekozen voor het opstellen jaarwerkprogramma’s waar de inspanningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

4

op jaarbasis concreter worden ingevuld. Bij het afsluiten van de akkoorden hebben vrijwel alle grote partijen getekend, zodat er van liftersgedrag
niet noemenswaardig sprake is.
10
Kunt u een overzicht geven met welke partijen uw ministerie convenanten
heeft afgesloten en wat de inhoud is van deze convenanten?
In de voortgangsrapportage Schoon en Zuinig zal deze vraag tevens aan
de orde komen.
Op dit moment zijn 6 convenanten ondertekend. Drie convenanten
moeten nog ondertekend worden. Het convenant met de energiesector zal
op korte termijn ondertekend worden, er wordt hard gewerkt om het
convenant met de verkeer en vervoersector voor het einde van dit jaar te
ondertekenen en voor het klimaatakkoord tussen rijk en provincies wordt
nog onderhandeld.
Energiesector:
Energieconvenant zal naar verwachting op 28 oktober worden afgesloten
met Vereniging Netbeheer Nederland, Nederlandse Vereniging voor
Marktwerking in Energie (VME) en Energiened. In het convenant wordt
gezamelijk uitwerking gegeven aan de klimaat en duurzame energie ambities voor de energiesector.
Agrosector:
Het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren is getekend op 10 juni
2008 door de ministers van LNV, VROM, EZ en Financiën en de belangrijkste partijen uit de sector, waaronder LTO, Federatie Nederlandse
Levensmiddelen Industire en het Productschap Tuinbouw. Het convenant
bevat afspraken over beperken van de uitstoot van broeikasgasemissies,
het besparen van energie en het produceren van duurzame energie, onder
meer met biomassa en windmolens.

Gebouwde omgeving
In de gebouwde omgeving zijn meer convenanten getekend:
Meer met Minder
Getekend op 23 januari 2008 door ministers van WWI, VROM, EZ en Vereniging Bouwend Nedelrand, UNETO-VNI, Energiened (als vertegenwoordiger van energieretailbedrijven)
Met het convenant wordt beoogd in 2020 een additionele gebouw- en
installatiegebonden energiebesparing in bestaande woningen en andere
gebouwen te realiseren van ten minste 100 PJ. Tot en met 2011 wordt de
energieprestatie van minimaal 500 000 bestaande woningen en andere
gebouwen verbeterd naar energielabel B of met minimaal 2 klassen in het
energielabel.

Lente-akkoord energiebesparing in de nieuwbouw
Getekend op 22 april 2008 door ministers van WWI, VROM en Vereniging
Bouwend Nederland, NEPROM en NVB
De ambitie van de partners is dat per 2011 en per 2015 het gebouwgebonden energiegebruik 25%, respectievelijk 50% minder is ten opzichte van
het gebouwgebonden energiegebruik in gebouwen die gebouwd zijn/
worden conform de op 1/1/07 gelde bouwregelgeving. Het gaat om de
totale nieuwbouwproduktie, dus woningen (excl. sociale huurwoningen),
winkels, kantoren en eventuele andere gebouwen, waarvoor de marktpartners opdrachtgever zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

5

Convenant energiebesparing corporatiesector
Getekend op 10 oktober 2008 door ministers van WWI, VROM en Aedes
en de Woonbond.
In het convenant is afgesproken dat in de komende 10 jaar in de
bestaande bouw ten minste 20% wordt bespaard op gasgebruik. Voor
nieuwbouw is de doelstelling het energiegebruik per 1/1/2011 te verlagen
met 20%, en per 1 januari 2015 met 50%. Aedes en de Woonbond beogen
om bij ingrijpende woningverbetering de woningen op het niveau van
Energielabel B te brengen (of met minimaal 2 labelklassen te verbeteren).
Centraal in de aanpak staat dat het draagvlak onder huurders voor energiebesparing moet worden vergroot. Aedes en de Woonbond geven huurders de garantie dat op wooncomplexniveau de verlaging van de maandelijkese energiekosten als gevolg van de energiebesparende maatregelen,
groter is dan de huurverhoging.

Verkeer en vervoer
Voor de sector Verkeer en Vervoer kan het sectorakkoord naar verwachting
getekend worden in het najaar van 2008. Het convenant zal worden ondertekend tussen de rijksoverheid en de belangrijkste vertegenwoordigers uit
de sector. In het convenant wordt de doelstelling van Schoon en Zuinig
onderschreven en worden afspraken gemaakt met betrekking tot de
uitvoering van het werkprogramma en andere acties die tot doel hebben
het realiseren van de doelen van Schoon en Zuinig.
Industriesector:
Getekend op 1 juli 2008 is het convenant meerjarenafspraak 3 getekend
door ministers van EZ, VROM en LNV, staatssecretaris Financiën, IPO en
ruim 30 brancheverenigingen uit de industrie. MJA3 is een inspanningsverplichting met als belangrijkste elementen:
– 30% efficiencyverbetering in 2020 t.o.v. 2005
– per bedrijf 2% efficiencyverbetering per jaar.
Klimaat en energie akkoord tussen Rijk en provincies:
Over het klimaatakkoord tussen rijk en provincies wordt nog onderhandeld. In het akkoord worden nadere afspraken gemaakt over de acties die
de provincies en rijksoverheid zal ondernemen om deze acties te realiseren.

VNG convenant (klimaatakkoord)
Getekend op 12 november 2007 door ministers van WWI, VROM, EZ,
V&W, LNV, staatssecretaris van Europese Zaken en Financiën en de VNG.
Met het klimaatakkoord bevestigen partijen dat ze zich extra inzetten voor
het klimaat. Gemeenten onderschrijven de ambities van het kabinet:
minder uitstoot van broeikasgassen in 2020, 2% energiebesparing per jaar
en 20% duurzame energie in 2020.
Afspraken in het akkoord zijn onder meer:
• Het Rijk wil in 2010 100% duurzaam inkopen. De gemeenten streven
naar 75% in 2010 en 100% in 2015. De overheid stimuleert hiermee de
markt.
• Er komt een platform duurzame overheden, zodat gemeenten van
elkaar kunnen leren. De VNG draagt in 2012 twintig klimaatneutrale
gemeenten als voorbeeld aan.
• Rijk en gemeenten bevorderen dat het aandeel duurzame energie in
2020 uitkomt op 20%. Dat betekent onder meer een verdubbeling van
het vermogen van windenergie op land in 2011. Ook andere vormen
van duurzame energie zoals biogas worden gestimuleerd. Hiervoor
komt in het voorjaar van 2008 de subsidieregeling Duurzame Energieproductie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

6

•

•

Rijk en gemeenten willen dat in 2020 de nieuwbouw klimaatneutraal is.
Het energieverbruik in woningen en gebouwen moet dan 50% lager
zijn. De VNG wijst minstens tien woonwijken aan waarin geëxperimenteerd kan worden met innovatieve energiebesparende maatregelen en
duurzame energiebronnen.
Gemeenten gaan bij periodieke controles van bedrijven prioriteit
geven aan energiebesparing.

11
Wanneer worden de duurzaamheidsakkoorden met de sectoren verkeer en
vervoer en de energiesector gesloten?
Het akkoord met de sector verkeer en vervoer wordt naar verwachting dit
najaar gesloten. Over het akkoord met de energiesector bestaat overeenstemming over de tekst, de formele ondertekening is gepland op
28 oktober.
12
Kunt u aangeven hoe het advies van de commissie Alders over de uitbreiding van de vluchten op de vliegvelden Schiphol (90 000 extra vluchten
per jaar) en Eindhoven en Lelystad (70 000 extra vluchten per jaar) zich
verhoudt tot de doelstelling van het Kabinet om een reductie van dertig
procent in de uitstoot van broeikasgassen in 2020 ten opzichte van 1990 te
realiseren?
Voor de luchtvaart is een apart emissieplafond op EU niveau vastgesteld
in de richtlijn emissiehandel luchtvaart die neerkomt op het gemiddelde
van de historische CO2-emissies in de jaren 2004–2006. Dit plafond voor
de luchtvaart is onderdeel van de min 20% doelstellingen van de EU. In
2012 wordt, conform de Richtlijn, het plafond op 97% van de historische
emissies gesteld. Vanaf 2013 zal dit 95% worden, al kan dit percentage
nog veranderen als gevolg van de algehele review van het EU ETS. Als de
EU naar een min 30% doelstelling gaat, zal de Commissie voor de luchtvaart een aparte berekening moeten maken waarbij rekening wordt
gehouden met de 5% korting die al is vastgelegd. De groei van het aantal
vluchten op Schiphol, Eindhoven, Lelystad of welk andere Europese luchthaven dan ook, die valt onder emissiehandel luchtvaart, dient plaats te
vinden onder het eerder genoemde emissieplafond waarvoor dus geen
extra emissierechten worden geschapen. Overigens valt de luchtvaart
buiten de doelstellingen voor Schoon en Zuinig.
13
Op welke wijze wordt de maatschappelijke acceptatie van Carbon Capture
and Storage CCS bevorderd?
CCS is een bij het grote publiek redelijk onbekende techniek en derhalve is
communicatie op diverse niveaus nodig om CCS breed geaccepteerd te
krijgen. Er wordt thans gewerkt aan een communicatiestrategie die recht
doet aan de informatiebehoefte in de diverse lagen van de samenleving.
Tegelijkertijd lopen er al lokale projecten die in de lokale context natuurlijk
vragen oproepen bij de burgers en bestuurders. Wij geven extra aandacht
aan deze lokale context omdat – vooruitlopend op de bredere maatschappelijke communicatie – deze burgers nu al moeten worden geïnformeerd
waarom het Kabinet CCS zo belangrijk vindt en hoe daarbij hun veiligheid
zal worden gegarandeerd.
14
Worden in de verkenningen naar CCS ook de koolstofvastleggende functies van olivijn en algen onderzocht? Zo ja, op welke wijze?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

7

Binnen het project CCS wordt met name aandacht besteed aan het
totstandbrengen van de totale keten CO2-afvang-transport-opslag. Technieken die CO2 op een andere manier vastleggen maken strikt genomen
geen deel uit van CCS.
In het kader van breder onderzoek naar CO2-afvangtechnieken en onderzoek naar het terugdringen van CO2 in de atmosfeer, wordt echter ook
onderzoek gedaan naar de mogelijkheden die mineralen zoals olivijn en
organismen zoals algen bieden. In het CATO-onderzoeksprogramma (CO2Afvang, Transport en Opslag) wordt aandacht besteed aan technieken
waarbij CO2 duurzaam door middel van mineralisatie wordt vastgelegd,
bv in olivijn.
De Universiteit Wageningen voert al enkele jaren onderzoek uit naar de
potenties van algen. Recentelijk is in Delfzijl een proefproject gestart om
uit algen duurzame basisgrondstoffen te ontwikkelen voor toepassing in
verven en als biobrandstof. Hiertoe hebben AkzoNobel, Essent, algenproducent Ingrepro en Wageningen Universiteit en Researchcentrum een
consortium opgericht. SenterNovem ondersteunt het initiatief.
15
Hoe gaat u er concreet voor zorgen dat de doelen uit het werkprogramma
Schoon en Zuinig breed worden en blijven gesteund in de samenleving?
Het afgelopen jaar is door overheid en marktpartijen veel tijd en energie
gestoken in het opstellen en afsluiten van convenanten. De komende tijd
zal de nadruk komen te liggen op communicatie over het werkprogramma
Schoon en Zuinig richting burgers. Zo start VROM op 1 december 2008
met een publiekscampagne «Nederland gaat voor een beter klimaat». Een
ander initiatief zijn de straatfeesten die binnen de HIER-campagne tussen
1 oktober en mei 2009 zullen worden georganiseerd. De communicatie
rondom Schoon en Zuinig zal zoveel mogelijk in samenwerking tussen de
departementen worden opgezet en uitgevoerd. Ook de rol van gemeente,
provincies en bedrijven bij het uitdragen van duurzame energiebeleid is
van belang. Met name doordat de activiteiten concreter zichtbaar zijn voor
de burger.
16
Welke maatregelen heeft u achter de hand als de convenanten onvoldoende resultaat hebben?
Convenanten zijn onderdeel van een groter pallet aan instrumenten. De
resultaten van de convenanten zullen dan ook in samenhang moeten
worden bezien met de effectiviteit van het overig instrumentarium. Het
nadenken over verbetering van het instrumentarium is een permanent
proces. In 2010 zal specifiek een tussenevaluatie van het werkprogramma
worden uitgevoerd. Gekeken wordt dan of het programma op koers ligt
voor het halen van de 2020-doelen. Daarbij wordt ook de effectiviteit van
het instrumentarium aan het licht gehouden. Aan de hand van deze
evaluatie kunnen eventuele problemen geanalyseerd worden en passende
oplossingen worden ingevoerd.
17
Hoeveel geld is er met CCS gemoeid op basis van de huidige CO2-prijs en
de in toekomst verwachte CO2-prijs? Hoeveel overheidsgeld is gemoeid
met de twee grootschalige demonstratieprojecten?
Het doel is om CCS vanaf 2020 binnen marktconforme omstandigheden te
kunnen toegepassen. De toekomstige waarde van emissierechten is een
belangrijke factor voor de rentabiliteit van CCS. Het is nog te vroeg om
een inschatting te kunnen maken van het prijsniveau van CO2 in de
periode 2020–2030. Op dit moment zijn de onderhandelingen over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

8

klimaat- en het energiepakket in de EU nog in volle gang. Tevens zijn de
uitkomsten van de klimaatonderhandelingen in Kopenhagen (december
2009) van groot belang voor de ontwikkeling van de toekomstige
CO2-prijs. Vanwege het streven van het Kabinet rond 2015 grootschalige
demonstratieprojecten gereed te hebben (zie vraag 105) en de daarvoor
benodigde voorbereidingstijd, is het streven van alle betrokken partijen
dat in het voorjaar van 2009 besluitvorming over de financiering van die
projecten zal plaatsvinden. Daarbij is de besluitvorming in Europa over
het klimaat- en energiepakket van groot belang, omdat Nederland er op
inzet om grootschalige demonstratieprojecten in ons land door de EU te
laten aanmerken als «flagship-projecten» en daardoor een substantiële
bijdrage uit de EU-middelen beschikbaar te laten stellen.
18
Jaarlijks wordt in september over de voortgang van het werkprogramma
Schoon en Zuinig gerapporteerd. Waarom is de rapportage over 2007–
2008 nog niet verschenen en wanneer kan de Kamer deze alsnog tegemoet zien?
In 2007 is de behandeling van het werkprogramma Schoon en Zuinig
gecombineerd met de behandeling van de VROM-begroting. Het is steeds
mijn voornemen geweest om een soortgelijke aanpak te volgen voor de
voortgangsrapportage en deze te behandelen tezamen met de VROMbegroting. Dit is ook tussentijds met de uw Kamer gewisseld. Uiteindelijk
is de behandeling van de VROM-begroting in de derde week van
november.
Inmiddels is de behandeling van de voortgangsbrief door uw Kamer
geagendeerd voor 3 november a.s. Ik ben bezig de brief zo spoedig mogelijk af te ronden, zodat ik u deze kan toezenden en de behandeling zoals
gepland op 3 november kan plaatsvinden.
19
Hoeveel geld uit de VROM-begroting zal worden besteed aan onderzoeken
naar de ontwikkeling van emissiearm voer en stimulering van precisielandbouw?
Over het budget voor onderzoek naar emmissiearm veevoer en stimulering van precisielandbouw moet nog besluitvorming plaatsvinden. Bezien
wordt of dit kan worden meegenomen bij de uitwerking van de innovatieagenda energie.
20
Voor welke maatregelen ter beperking van de broeikasgasuitstoot in de
landbouw krijgen bedrijven subsidie voor de gemaakte kosten en hoe
hoog is het totale subsidiebedrag?
Er worden projecten gesubsidieerd die gericht zijn op het verminderen
van de uitstoot van niet CO2-broeikasgassen variërend van de korte
termijn tot de lange termijn. Dit geldt ook voor de landbouw, waarbij de
afgelopen jaren subsidie is verleend aan maatregelen zoals mestbe- en
verwerking en diervoeding.Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 21
voor de hoogte van het subsidieplafond.
21
Wat is het maximale subsidiebedrag dat een veehouderij kan krijgen voor
het nemen van maatregelen ter beperking van de broeikasgasuitstoot?
En om hoeveel bedrijven zal het naar verwachting gaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

9

Het maximale subsidiebedrag, dat bedrijven kunnen krijgen, is afhankelijk
het soort project dat wordt ingediend en ligt tussen de 100 000 en 350 000
euro per project. Het is op dit moment nog niet duidelijk hoeveel bedrijven in 2009 een verzoek om subsidie gaan indienen. Het subsidieplafond
is 1,25 miljoen euro.
22
Wordt bij het bepalen van subsidiabele maatregelen ter beperking van de
broeikasgasuitstoot in de landbouw rekening gehouden met de mogelijke
effecten van de maatregelen op het welzijn van dieren? Zo ja, welke?
Zo nee, waarom niet?
Ja. Een aanvraag voor subsidie wordt breed getoetst, voordat deze wordt
verleend. Hierbij wordt het aspect dierenwelzijn meegenomen.
23
Wordt bij het beoordelen van de maatregelen die worden genomen ter
beperking van de broeikasgasuitstoot, criteria op het gebied van dierenwelzijn meegenomen? Zo ja, welke en in welke mate wordt beoordeeld of
het welzijn van dieren door het nemen van deze maatregelen niet wordt
aangetast? Zo nee, waarom niet en hoe wordt dan beoordeeld of het
welzijn van dieren door het nemen van deze maatregelen niet wordt
aangetast?
Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 22.
24
Wordt bij het bepalen van subsidiabele maatregelen ter beperking van de
broeikasgasuitstoot in de landbouw ook maatregelen in de vorm van een
krimp van de veestapel meegenomen? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Het veehouderijbeleid is gericht op het verduurzamen van de productie en
niet op het beperken ervan. Een krimp van de veestapel is dan ook geen
doelstelling van het beleid.Voor beleid gericht op verduurzaming van de
veehouderij verwijs ik u naar de toekomstvisie op de veehouderij die mijn
collega van LNV op 16 januari jl. naar uw Kamer heeft gestuurd.
25
Worden aan de subsidieverlening voor het onderzoek naar emissiearm
veevoer de voorwaarden op het gebied van dierenwelzijn gesteld? Zo ja,
welke? Zo nee, waarom niet en op welke wijze wordt voorkomen dat de
ontwikkeling van emissiearm voer een verslechtering van het welzijn van
de betrokken dieren veroorzaakt?
Het onderzoek naar emissiearm veevoer wordt aanbesteed. Deze aanbesteding vindt plaats via «terms of reference» waarin het aspect dierenwelzijn is meegenomen.
26
Wordt bij de subsidieverlening voor het onderzoek naar emissiearm
veevoer gekeken naar de mogelijke negatieve gevolgen van klimaatverbetering via het voerspoor voor de weidegang van melkkoeien? Zo ja,
op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
De maatregelen zijn gericht op voeding in de stal. Er is geen invloed op de
weidegang van koeien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

10

27
Hoe beïnvloedt de huidige uitbreiding van het melkquotum en de
verwachte afschaffing in 2015 de realisatie van de klimaatdoelstellingen
voor de landbouw?
Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 165.
28
Aan welke ambities en reductiedoelstellingen denkt u bij de opmerking
dat het verminderen van de consumptie van dierlijke eiwitten belangrijk is
om de emissies van overige broeikasgassen te reduceren?
Het verminderen van de consumptie van dierlijke eiwitten, levert een extra
bijdrage aan het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. Op
basis van uitgevoerd onderzoek wordt hiervoor een beleidsvisie ontwikkeld.
29
Waarom is de beïnvloeding van de eiwitconsumptie alleen mogelijk in een
geleidelijk proces? Wat wordt met deze aanname bedoeld en waar is deze
aanname op gebaseerd?
Het veranderen van de eiwitconsumptie is een ingewikkeld proces waar
de overheid maar in beperkte mate greep op heeft. Dergelijke processen
kosten tijd. De overheid kiest niet voor directe aansturing van de consument, maar voor een bewustwordingsproces, waarbij de consument zelf
verantwoordlijk blijft voor zijn handelen.
30
Hoeveel geld wordt beschikbaar gesteld voor het onderzoek naar de
mogelijkheden van een transitie in consumptie van eiwitten, in het
bijzonder de consumptie van vlees.
De verkenning van een transitieproces, uitgevoerd door Drift, wordt
samen met het onderzoek naar de milieueffecten van de consumptie van
eiwitrijke producten naar de Tweede Kamer gestuurd. Het onderzoek heeft
€ 87 277 inclusief BTW gekost.
31
Hoeveel geld wordt beschikbaar gesteld voor de milieu analyse naar de
beste mogelijkheden om eiwitten te vervangen?
Het onderzoek van Blonk Milieuadvies naar de milieueffecten van de
Nederlandse consumptie van eiwitrijke producten is afgerond en wordt
over ongeveer twee weken naar de Tweede Kamer gestuurd. Het onderzoek heeft € 103 371,20 inclusief BTW gekost. Mede op basis van dit
rapport en de verkennende studie naar de mogelijkheden van een
transitieproces zal een beleidsvisie worden ontwikkeld. U wordt hierover
nader geinformeerd bij de aanbieding van de rapporten.
32
Wat worden de kerndoelen in de beleidsvisie over het verminderen van de
consumptie van dierlijke eiwitten?
Zie het antwoord op vraag 28.
33
Wanneer zal er duidelijkheid zijn met betrekking tot de bestemming van
de opbrengst uit veilingen in het kader van de broeikasgasemissiehandel?
Wanneer wordt precies vastgesteld welke sectoren onder de vrijstelling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

11

zullen vallen in verband met «carbon leakage»?
Voor veilingen die plaatsvinden in de periode 2008–2012 is er al duidelijkheid over de bestemming van de opbrengst. Deze wordt gebruikt om de
kleinverbruikers te compenseren voor de hoge elektriciteitsprijzen. Het
kabinet heeft in de Industriebrief aangegeven dat er nog deze kabinetsperiode (bij voorkeur voor eind 2009) duidelijkheid komt over de bestemming van de opbrengsten uit de veiling van emissierechten na 2012. De
vaststelling welke sectoren onder een eventuele vrijstelling zullen vallen is
afhankelijk van het resultaat van de Internationale Klimaatonderhandelingen. Nederland pleit er voor om voorafgaand daaraan in de richtlijn
(eind 2008) de criteria vast te leggen aan de hand waarvan wordt beoordeeld of er een significant risico is op carbon leakage. Na het vaststellen
van de richtlijn kunnen de concrete sectoren aan de hand van de criteria
worden geïdentificeerd. Na de internationale Klimaatonderhandelingen in
Kopenhagen in 2009 wordt bepaald of en op welke wijze compensatie zal
plaatsvinden.
34
Wanneer kunnen de nieuwe duurzaamheidscriteria verwacht worden voor
de tweede generatie biobrandstoffen?
In de begrotingsstukken van VROM wordt aangeven dat Nederland zich
zal inzetten voor duurzaamheidscriteria die bewerkstellingen dat de
ontwikkeling en toepassing van tweede generatie biobrandstoffen wordt
geprikkeld. Daarbij is gedoeld op een inzet in Europees kader. Door steeds
verdergaande normstelling zouden gaandeweg steeds meer tweedegeneratie biobrandstoffen (ook wel betere biobrandstoffen genoemd)
ingezet moeten worden.
Aparte duurzaamheidscriteria voor de 2e generatie biobrandstoffen zijn in
de EU niet voorzien.
Ik verwacht dat nog dit jaar, of begin volgend jaar tussen de Raad en
Europarlement overeenstemming bereikt zal worden over de betreffende
richtlijn, zodat deze in de loop van 2010 geïmplementeerd kan worden. Ik
merk daarbij op dat de inzet in de EU niet het enige is dat Nederland
onderneemt om toepassing van de betere biobrandstoffen te prikkelen. Ik
wijs op de uitwerking van de motie Spies cs. (Kamerstukken II 2007/08,
31 200 XI, nr. 38) en het Subsidieprogramma CO2-reductie Innovatieve
Biobrandstoffen voor Transport. Ter uitwerking van de motie Spies cs.
worden criteria ontwikkeld voor de zwaardere weging van de betere
brandstoffen. Daarbij zullen de hogere CO2-score (60%) en concurrentie
met hoogwaardiger toepassingen een rol spelen. Ik verwacht de betreffende regelgeving voor het einde van dit jaar in conceptvorm aan de
Tweede Kamer te kunnen voorleggen. Ook zal die regelgeving in Europees
kader genotificeerd moeten worden. De uitwerking van de motie Spies cs.
gebeurt vooruitlopend op Europese ontwikkelingen. In het bovenbedoelde
richtlijnvoorstel hernieuwbare energie is namelijk een dubbeltelling opgenomen van biobrandstoffen die gemaakt zijn uit bepaalde grondstoffen,
zoals residuen en afval.
Tevens spelen de duurzaamheidscriteria voor de betere biobrandstoffen
een rol in het Subsidieprogramma CO2-reductie Innovatieve Biobrandstoffen voor Transport van de minister van Verkeer en Waterstaat.
35
Wat is de stand van zaken met betrekking tot de voortgang van duurzaam
inkopen? Voor hoeveel producten zijn de inkoopcriteria klaar? Is hierover
overeenstemming bereikt met het bedrijfsleven? Hoe wordt geborgd dat
inkopers ze toepassen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

12

De voortgang verloopt volgens planning. U ontvangt binnenkort de toegezegde halfjaarlijkse voortgangsrapportage. Op dit moment zijn voor
31 productgroepen de inkoopcriteria vastgesteld.
Het proces van criteriaontwikkeling is niet gericht op het krijgen van overeenstemming met de stakeholders, waaronder het bedrijfsleven. Wel
wordt betrokkenheid en draagvlak actief nagestreefd. Breed commentaar
van de stakeholders wordt altijd meegewogen, maar kan niet altijd
worden verwerkt vanwege de voorwaarden die voor de criteria worden
gehanteerd, zoals juridische en praktische toepasbaarheid, politieke en
kostenaspecten.
Om te zorgen dat inkopers ze toepassen worden enerzijds de criteria zo
goed mogelijk op de uitvoeringspraktijk toegesneden en vindt anderzijds
een breed traject van invoeringsondersteuning plaats. Dit implementatietraject wordt beschreven in de genoemde voortgangsrapportage. Uit de
tweejaarlijkse monitor moet blijken of inkopers daadwerkelijk de criteria
toepassen. Hierover zal vervolgens verantwoording moeten worden afgelegd aan de Tweede Kamer (rijksoverheid) danwel de verschillende raden
bij de andere overheden.
36
Welke afwegingen rechtvaardigen het voor gemeenten om bepaalde
criteria voor duurzaam inkopen niet toe te passen, aan wie zullen ze zich
moeten verantwoorden voor die keuze en welke doorzettingsmacht heeft
die laatste partij?
Het is aan elke organisatie, dus ook aan de gemeenten, om eigen afwegingen te maken. Er is geen landelijkde limitatieve lijst van afwegingen.
Aan de Kamer zijn enkele mogelijke overwegingen aangegeven (30 300 XI,
nr. 134): het onvoldoende beschikbaar zijn van duurzame producten, het
substantieel duurder zijn of aspecten die betrekking hebben op veiligheid.
In de landelijke Monitor Duruzaam Inkopen wordt de gelegenheid geboden om aan te geven waar en waarom van criteria wordt afgeweken. De
afwijkingen van departementen zullen via de rapportage over de monitor
aan de Kamer worden gemeld. Gemeenten kunnen op vergelijkbare wijze
verantwoording afleggen aan de eigen gemeenteraad. Deze heeft de
gebruikelijke doorzettingsmacht.
37
Op welke wijze heeft u het noodzakelijk maatschappelijk draagvlak in acht
genomen bij de invoering van de nieuwe vergroeningsmaatregelen per
1 januari 2009?
Bij elke (groene) belasting wordt rekening gehouden met het maatschappelijke en politieke draagvlak. Het kabinet heeft in aanloop naar de door
de staatssecretaris van Financiën aan uw Kamer gestuurde brief over
fiscale vergroening (Kamerstukken II 2007/08, 31 492, nr. 1) overleg
gevoerd met diverse branche-organisaties en de milieubeweging. De in de
brief aangekondigde maatregelen zijn mede op basis van deze overleggen
tot stand gekomen. Vervolgens zijn deze maatregelen met uw Kamer
besproken. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de voorstellen die onderdeel
zijn van het bij uw Kamer ingediende wetsvoorstel Belastingplan 2009
(Kamerstukken II 2007/08, 31 704).
38
Wordt bij het stimuleren van duurzame consumptie en productie (doelstelling 22) ook aandacht besteed aan het verminderen van de consumptie
van dierlijke eiwitten? Zo ja op welke wijze? Zo nee, waarom niet en hoe
verhoudt dit zich tot de doelstellingen voor het werkprogramma Schoon
en Zuinig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

13

Tot op heden wordt in Nederland bij het stimuleren van duurzame
consumptie en productie nog geen aandacht besteed aan het verminderen van de consumptie van dierlijke eiwitten. Inmiddels zijn er twee
onderzoeken naar de eiwittransitie uitgevoerd, die binnenkort aan de
Kamer worden aangeboden. Op basis daarvan zal een verdere lijn worden
bepaald.
Indien het verminderen van het consumeren van dierlijke eiwitten leidt tot
een afname van de veestapel in Nederland, dan zal dit een positief effect
hebben op het halen van de doelstellingen voor Schoon en Zuinig. De
doelstellingen van Schoon en Zuinig hebben namelijk betrekking op de
broeikasgasemissies in Nederland. Of deze vermindering van Nederlandse veestapel ook daadwerkelijk gaat plaatsvinden is niet met zekerheid te zegggen, omdat een belangrijk deel van de Nederlandse productie
van dierlijke eiwitten wordt geexporteerd. En een deel van de binnenlandse consumptie wordt geimporteerd. Zie ook vraag 31.
39
Wordt bij het stimuleren van duurzame consumptie en productie (doelstelling 22) ook aandacht besteed aan dierenwelzijnsaspecten van productie
en consumptie? Zo ja, op welke wijze en met welke insteek? Zo nee,
waarom niet en hoe wordt voorkomen dat duurzame consumptie
stimuleringsmaatregelen het welzijn van dieren zullen bijten?
Het beleid inzake de integrale verduurzaming van de veehouderij is
gericht op het verminderen van de milieudruk (zoals de uitstoot van
ammoniak, mineralen, fijn stof en broeikasgassen) alsmede het verbeteren van dierenwelzijn. Het meest recent bent u daarover geïnformeerd
in de toekomstvisie op de veehouderij die mijn collega van LNV op
16 januari jl. naar uw Kamer heeft gestuurd. Dit beleid draagt bij en is
onderdeel van de kabinetsinzet naar het stimuleren van duurzame
productie en consumptie.
40
Wordt bij het stimuleren van duurzame productie en consumptie ook
gekeken naar de milieu, klimaat, en dierenwelzijnsaspecten van de
veehouderij? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Het beleid inzake de integrale verduurzaming van de veehouderij is
gericht op het verminderen van de milieudruk (zoals de uitstoot van
ammoniak, mineralen, fijn stof en broeikasgassen) alsmede het verbeteren van dierenwelzijn. Het meest recent bent u daarover geïnformeerd
in de toekomstvisie op de veehouderij die mijn collega van LNV op
16 januari jl. naar uw Kamer heeft gestuurd. Dit beleid draagt bij en is
onderdeel van de kabinetsinzet naar het stimuleren van duurzame
productie en consumptie.
41
Biedt de doelstelling «stimuleren van duurzame consumptie en productie»
(doelstelling 22) de duurzaamheidswinst van een krimp van de veestapel
meegenomen? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Het veehouderijbeleid is gericht op het verduurzamen van de productie en
niet op het beperken ervan. Een krimp van de veestapel is dan ook geen
doelstelling van het beleid.
Voor beleid gericht verduurzaming van de veehouderij verwijs ik u naar de
toekomstvisie op de veehouderij die mijn collega van LNV op 16 januari jl.
naar uw Kamer heeft gestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

14

42
Hoe is de ontwikkeling van de in 2009 voorziene duurzame ruimtelijke
hoofdstructuur aan de Kamer aangekondigd? Bestaat er een relatie met de
motie Van Bochove-Depla naar de ruimtelijke gevolgen van een «worstcase klimaatscenario»?
Het vaststellen van de uitgangspunten en randvoorwaarden voor een
klimaatbestendige ruimtelijke hoofdstructuur is in het Beleidsprogramma
van het Kabinet reeds aangekondigd. Een en ander zal plaatsvinden in het
kader van de uitvoering van het advies van de Deltacommissie en in
beantwoording van de motie Van Bochove-Depla.
43
Behelst Mooi Nederland behalve herstructurering van bedrijventerreinen
en verspreid glas ook de landschappelijke inpassing daarvan? Is er ook
geld en aandacht voor landschapselementen, groen langs de wegen en
andere elementen die Nederland in de ogen van de burger mooi maken?
(blz. 17)
Mooi Nederland behelst naast de herstructurering van bedrijventerreinen
en verspreid glas ook de landschappelijke inpassing daarvan. Kern van de
opgave bij bedrijventerreinen blijft het herstructureren van bestaande
bedrijventerreinen en een zorgvuldige planning en behoefteraming zodat
de ruimte gespaard kan worden. Wanneer nieuwe terreinen noodzakelijk
zijn, is van belang dat gekozen wordt voor een goede locatie (mede op
basis van landschappelijke overwegingen) en landschappelijke inpassing.
In pilots en in het toekomstige innovatieprogramma van Mooi Nederland
worden middelen ter beschikking gesteld die innovatieve initiatieven
steunen voor landschappelijke inpassing. Te denken valt aan groene en
blauwe elementen, architectonisch interessante ontwerpen op zichtlocaties en een duurzame inrichting van bedrijventerreinen. De Visie Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp beoogt in dit verband ook de rol van het
ontwerp te versterken. Voor geld en aandacht voor landschapselementen,
groen langs de wegen en andere elementen brengt het kabinet in
november de Agenda Landschap uit. In deze kabinetsnota zal tevens
worden ingegaan op het advies van de Taskforce Financiering Landschap
Nederland. Het kabinet heeft deze Taskforce gevraagd advies uit te
brengen over mogelijke financieringsconstructies voor het landschap in
Nederland om het landschapsbeleid meer te kunnen richten op benutting
van private middelen.
44
Windmolens komen in concentratiegebieden. Welke zijn dit? Zou deze
functie gecombineerd kunnen worden met agrarische vestigingsterreinen? (blz. 17)
Op dit moment is nog niet te zeggen waar concentratiegebieden komen.
Concentratiegebieden zijn gebieden waar in de periode 2012–2020 windmolens geleidelijk zullen worden geconcentreerd in de vorm van
windmolenparken. Welke concentratiegebieden op termijn mogelijk zijn
zal moeten blijken uit verkenningen die de komende maanden worden
uitgevoerd met provincies, gemeenten, bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties. Medio 2009 zal dit uitmonden in een Ruimtelijk Perspectief.
Op basis hiervan zullen ook afspraken worden gemaakt over bestuurlijke
verhoudingen tussen overheden en over een uitvoeringsstrategie.
Plaatsing van windturbines is altijd locatieafhankelijk, maar in principe
kunnen concentratiegebieden van windturbines worden geplaatst in agrarische gebieden mits deze landschappelijk inpasbaar zijn en op een gebiedsgerichte wijze worden ontwikkeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

15

45
Hoeveel geld is gemoeid met het stopzetten van de verrommeling?
Op welke wijze kunnen we u hierop afrekenen? Welke ontwikkelingen
worden stopgezet?
Het tegengaan van verrommeling gebeurt via verschillende sporen
(Samenwerkingsagenda Mooi Nederland, ruimtelijke kaders, inspireren en
ook door middel van het beschikbaar stellen van middelen). Er is
20 miljoen euro gemoeid met het innovatieprogramma Mooi NL. Verder
heeft het kabinet middelen beschikbaar op de begrotingen van LNV en EZ
die een belangrijke bijdrage leveren aan Mooi Nederland, zoals de Topperregeling op de begroting van het ministerie van EZ. Het is dus zaak om
bestaande middelen effectief te benutten om de verrommeling tegen te
gaan. Ik zet daarbij in op het open houden van onze waardevolle landschappen, een inhaalslag bij de herstructurering van bedrijventerreinen,
betere aansluiting van vraag en aanbod naar bedrijventerreinen en het
tegengaan van onnodige veroudering van bedrijventerreinen. Op deze
wijze wil ik ongewenste ontwikkelingen ombuigen. Om de verrommeling
van het landschap tegen te gaan zal het kabinet voorts in het najaar de
Agenda Landschap uitbrengen. Deze Agenda gaat tevens in op het nog te
verschijnen rapport van de Taskforce Financiering Landschap Nederland.
De Agenda Landschap moet de waardering voor het landschap verhogen,
minder verrommeling en vereenvoudiging van de uitvoering. In de
beleidsartikelen van de samenwerkende departementen zijn de concrete
doelstellingen geformuleerd waarop wij afgerekend kunnen worden, zoals
het verkorten van de doorlooptijd van herstructurering met 10% in 2014.
Ook heeft de MR op 10 oktober jl. de Structuurvisie voor de Snelwegomgeving «Zicht op mooi Nederland» vastgesteld. Met deze visie wil het
Rijk samen met de provincies de bebouwde en onbebouwde omgeving
van snelwegen verbeteren en de waardering voor ons landschap vergroten. Ook selecteert het Rijk negen Nationale Snelwegpanorama’s – open
gebieden met unieke landschappelijke kwaliteiten die bijzonder kwetsbaar
zijn voor verrommeling. De panorama’s bieden stuk voor stuk zicht op
prachtige landschappen die herkenbaar zijn als typisch Nederlands.
46
Kunt u in relatie tot uw opvattingen hierover een reactie geven op de
kritiek van het Bureau voor de Leefomgeving, geformuleerd in de Milieubalans 2008 pagina 37, op de Cradle to Cradle filosofie? (blz. 17)
De grote kracht van het C2C concept ligt in het innovatieve, mobiliserende
en inspirerende karakter. VROM grijpt het momentum aan van de maatschappelijke opleving van duurzaamheid via het begrip C2C. Het is technisch gezien geen nieuw concept, zoals ook door het Planbureau is aangegeven, het sluit goed aan bij duurzaamheidsbeleid en verschillende
onderdelen daarvan in de vorm van kringloopbeleid, ketenbeleid, productenbeleid, maatschappelijk verantwoord ondernemen etc. Het is echter
niet een benadering die alle milieuthema’s in één keer aanpakt en oplost,
er zal ook energiebeleid en beleid voor behoud van biodiversiteit moeten
blijven. Wel kan de C2C benadering bij verdere uitwerking meehelpen aan
verbeteringen van de energiehuishouding en verminderen van het beslag
op de biodiversiteit omdat partijen zich door het concept aangesproken
voelen.
47
Wat zijn de concrete voornemens als het gaat om bundeling en herstructurering van woonlocaties? Wat stelt u zich daarbij voor?
Bundeling van woonlocaties is ruimtelijk beleid dat is vastgelegd in de
Nota Ruimte. Daartoe zijn bundelingsgebieden aangegeven en is bepaald

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

16

dat bij het toevoegen van nieuwe woningen de bundeling tenminste gelijk
moet blijven. Dat beleid wordt primair door de provincies uitgevoerd. De
monitor Nota Ruimte (2008) geeft aan dat met de woningbouw tussen
2004 en 2006 de bundeling ongeveer gelijk is gebleven. Voor de komende
periode zal de nadere concretisering van de bundelingsdoelstellingen aan
de orde komen bij de verstedelijkingsafspraken voor de periode 2010–
2020, die thans worden voorbereid. Herstructurering van de woningvoorraad maakt deel uit van het stedenbeleid van het kabinet. Omdat
herstructurering in het algemeen per saldo geld kost, subsidieert het
ministerie de herstructurering middels het Investeringsbudget Stedelijke
Vernieuwing. Daarover zijn afspraken gemaakt met provincies en gemeenten.
48
Kan het Cradle to Cradle concept ook een stimulans zijn vor de verduurzaming van de veehouderij? Zo ja, hoe wordt hier op ingezet? Zo neen,
waarom niet?
In het Beleidsprogramma van het kabinet is de doelstelling opgenomen
van 5% integraal duurzame stallen in 2011, met duidelijk perspectief op
verdergaande toepassing in de jaren erna. Daartoe worden op dit moment
innovatieve stalconcepten ontwikkeld en geoptimaliseerd waarin ondernemers de komende jaren fors moeten investeren.
Naast de harde investeringen gaat de minister van LNV een impuls geven
aan cradle to cradle pilots, demo’s en experimenten (gericht op verder
sluiten van kringlopen). Deze zullen breder gaan dan sec de veehouderij,
aangezien «gesloten» agrosystemen alleen realiteit kunnen worden vanuit
een effectieve samenwerking tussen alle delen van het agrarisch domein
(veehouderij, akkerbouw, tuinbouw, vis- en/of algenkweek). Bij de impuls
aan c2c pilots, demo’s en experimenten ligt een focus op de duurzame
stallen omdat deze een startpunt zijn voor de duurzaamheidssprong naar
integraal duurzame houderijsystemen.
49
Hoort de veehouderij ook tot een van de sectoren waar het Cradle to
Cradle concept al door de branche organisatie actief wordt uitgedragen
naar de leden? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
De branche-organisaties in de veehouderij dragen nog niet C2C actief uit.
Het ministerie van LNV is in gesprek met deze sector hoe dit voor de
toekomst te organiseren.
50
Op pagina 17 staat dat vanaf 2009 1000 tot 1500 hectares bedrijventerrein
geherstructureerd gaat worden. Op 18 staat dat er in dit kader sprake is
van vijf pilotprojecten? Is dat een en hetzelfde programma?
De genoemde pilotprojecten hebben betrekking op ruimtelijke kwaliteit.
Het zijn pilots waarin goede voorbeelden worden gezocht van meer ruimtelijke kwaliteit in het bedrijventerreinenbeleid (het kwaliteitssysteem van
Overijssel, de toepassing van de SER-ladder in Oss en de herstructurering
van een oud terrein tot een duurzaam en kwalitatief hoogstaand bedrijventerreinen in Zutphen, de herstructureringsaanpak van Zaanstad en regionale samenwerking in Groningen-Assen). Door deze pilots wordt weliswaar de doelstelling van 1000 tot 1500 ha te herstructureren bedrijventerrein dichterbij gebracht, maar er is een landelijke aanpak nodig om de
doelstellingen daadwerkelijk te behalen. Over de bredere aanpak van
herstructurering zullen mijn collega van EZ en ik u informeren bij de
kabinetsreactie op het rapport van de taskforce (her)ontwikkeling
bedrijventerreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

17

51
Sluit de planning in aantallen hectares te herstructureren bedrijventerreinen aan bij de Taskforce Noordanus? Zo nee, kunt u aangeven hoe
paragraaf 5a wordt aangepast, eventueel na het vaststellen van de
kabinetsreactie?
Ja, de taskforce heeft alleen de opgave preciezer in beeld gebracht. Het
uitgangspunt is dat van een terrein niet alles is verouderd (terwijl wel het
hele terrein is opgenomen in de 31 000 ha uit de begroting), maar slechts
een gedeelte. Daarom komt de taskforce tot een kernopgave van 15 800
ha. Dit is, uitgaande van de termijn tot 2020, vrijwel gelijk aan de doelstelling van het kabinet (1500 ha per jaar).
52
Wanneer kunnen wij de lijst met locaties van de te herstructureren
hectares bedrijventerrein tegemoet zien? Op welke begrotingspost kunnen
we de kosten terugzien?
Gemeenten en provincies kennen de concrete opgaven het best, het
kabinet werkt niet met een lijst van dergelijke locaties. Het Integrale
bedrijfsinformatie systeem (IBIS) geeft wel een beeld van deze opgave en
daarnaast heeft de Taskforce Noordanus de opgave kwalitatief in beeld
gebracht. De huidige budgetten voor herstructurering van bedrijventerreinen zijn: Topper-regeling (begroting EZ), een onderdeel van de BDU
GSB en budget voor pilots op artikel 2 van de VROM-begroting. Daarnaast
vindt herstructurering ook plaats in een aantal projecten waaraan het
kabinet subsidie verstrekt in het kader van het Nota Ruimte budget.
53
Wat kan de Kamer precies terugzien van de verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit?
Het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit in Nederland is de kern van het
programma Mooi Nederland, als ook van de Architectuurnota «Een
cultuur van ontwerpen», de Nota Ruimtebudgetprojecten, Agenda Landschap en ook van lange termijnvisies als Randstad 2040. Ook via de
Structuurvisie Zicht op Mooi Nederland en de AMvB Ruimte wordt
concreet gewerkt aan verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Via het
Innovatieprogramma Mooi Nederland worden inspirerende en innovatieve projecten en plannen om de ruimtelijke kwailteit in Nederland nog
deze kabinetsperiode te verbeteren. Het eerste jaar komt speciale
aandacht voor groene zones voor de stad, identiteit en werklandschappen.
Als onderdeel van het programma Mooi Nederland zijn bijvoorbeeld vijf
nationale pilotprojecten ruimtelijke kwaliteit bedrijventerreinen uitgeroepen die de komende jaren volop in de schijnwerpers staan. De resultaten die in deze projecten bereikt worden hebben een voorbeeldkarakter
voor heel Nederland. Via de Samenwerkingsagenda worden concrete
afspraken gemaakt het provincies en gemeenten om de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren: bijvoorbeeld over de kernkwaliteiten van de Nationale
Landschappen, over Rijksbufferzones, over bedrijventerreinen.
In de Agenda Landschap worden aansprekende projecten benoemd om
gebieden open te houden en toegankelijk te maken.
In de Architectuurnota is kwaliteit bij stedenbouw en regionaal ontwerp in
de planvormingsfase belangrijk.
Binnen de Nota Ruimtebudgetprojecten staat integrale duurzame ontwikkeling met ruimtelijke kwaliteit hoog op de agenda.
In Randstad 2040 is één van de principes: kwaliteit maken door een
sterkere wisselwerking groen, blauw en rood. Nieuwe accenten zijn
genoemd als «ontwikkelen van excellent groen in de buurt van de stad».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

18

Kortom: de Kamer gaat veel verbetering van de ruimtelijke kwaliteit zien:
zowel op de korte termijn in de vorm van zichtbare projecten als lijnen die
worden uitgezet voor verbetering van de ruimtelijke kwaliteit ook in de
toekomst.
54
Kunnen de uitgewerkte kernkwaliteiten van nationale landschappen per
provincie verschillen over wat er wel en niet in gebouwd of aangelegd
mag worden? Kunnen kernkwaliteiten ook tegengesteld zijn per provincie?
Voor elk van de 20 Nationale Landschappen zijn in de Nota Ruimte in
globale termen de kernkwaliteiten benoemd. Om de kernkwaliteiten ook
daadwerkelijk sturend te laten zijn voor ruimtelijke ontwikkelingen is in de
Nota Ruimte aan de provincies gevraagd om de kernkwaliteiten verder uit
te werken en te concretiseren. Daarbij zullen dezelfde kernkwaliteiten per
landschap verschillend kunnen worden uitgewerkt omdat bij de uitwerking maatwerk vereist is. Zo is voor meerdere Nationale Landschappen
«grote mate van kleinschaligheid» als kernkwaliteit genoemd, terwijl het
landschappelijk karakter van bijvoorbeeld de Noordelijke Wouden duidelijk verschilt van dat van de Graafschap. Het is aan de provincie om de
uitwerkingingen toe te spitsen op de specifieke karakteristieken en identiteit van deze landschappen. Dit werkt vervolgens door naar het ruimtelijk
afwegingskader waarmee de mogelijkheden voor (nieuwe) ruimtelijke
ontwikkelingen worden geregeld. Het rijk stimuleert dat er provinciale
afstemming plaatsvindt bij Nationale Landschappen die in meerdere
provincies zijn gelegen.
55
Welke inspanningen verricht u om deskundigheid en slagkracht van de
gemeenten en provincies te vergroten met betrekking tot de inzet van
beleidsinstrumenten voor ruimtelijke ordening, zodat zij optimaal
belangen kan behartigen?
Voorafgaande aan de inwerkingtreding van de nieuwe Wet ruimtelijke
ordening op 1 juli 2008 heeft door VROM een uitgebreide invoeringsbegeleiding plaatsgevonden. Er heeft in het najaar van 2007 en in de
eerste helft van 2008 een ronde langs alle provincies plaatsgevonden
waarbij gemeenten werden geïnformeerd over de nieuwe wet. De doelgroepen van die bijeenkomsten waren bestuurders, strategische én
uitvoerende ambtenaren.
Voorts zijn in de afgelopen jaren bij gemeenten en provincies door VROM
tientallen presentaties over de nieuwe Wro verzorgd; daarbij is ook specifiek aandacht besteed aan het onderdeel grondexploitatie. Er zijn door
VROM (en met betrokkenheid van VROM) vele publicaties verzorgd over
de nieuwe regelgeving.
Sinds 1 april 2008 is er een helpdesk in de lucht die inmiddels al een paar
duizend vragen van gemeenten en provincies heeft beantwoord.
Speciale aandacht wordt besteed aan de begeleiding en implementatie
van de digitale paragraaf van de nieuwe Wro die met ingang van 1 juli
2009 in werking treedt. Deze begeleiding is een vervolg op het programma Digitale uitwisseling van ruimtelijke plannen (DURP) dat door VROM
samen met IPO, VNG en de Unie van waterschappen tussen 2002 en 2007
heeft plaatsgevonden.
Sinds september 2008 kan in regionaal verband door gemeenten een
beroep worden gedaan op VROM-experts op het terrein van digitalisering
in de ruimtelijke ordening die gemeenten behulpzaam zijn bij de implementatie.
Momenteel wordt door VROM met de VNG overlegd op welke wijze door
VROM verdere ondersteuning kan worden geboden in de deskundigheids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

19

bevordering van gemeenten en provincies voor de inzet van beleidsinstrumenten voor ruimtelijke ordening. Zo wordt momenteel samen met de
VNG een RO-netwerk van gemeenten ingericht, met als doel om bijtijds
knelpunten te ontdekken bij de uitvoering van de AmvB-Ruimte.
56
Bedoelt u met belangen die optimaal moeten worden behartigd specifiek
het algemeen belang?
Met deze passage wordt gedoeld op de mogelijkheden die de nieuwe Wro
biedt aan gemeenten, provincies en rijk om elk hun eigen algemene
belangen te behartigen. Het rijk heeft recent zijn nationale belangen vastgelegd in de zogenoemde Realisatieparagraaf Nationaal ruimtelijk beleid
en daarbij aangegeven op welke wijze het Rijk deze wil verwezenlijken.
Ook de verschillende provincies zijn bezig (geweest) hun provinciale
belangen expliciet neer te leggen in provinciale sturingsdocumenten.
57
Hoeveel fte stelt u beschikbaar voor ondersteuning en deskundigheidsbevordering van gemeenten en provincies van de inzet van beleidsinstrumenten voor ruimtelijke ordening?
Ik verwijs hier graag naar mijn antwoord op uw vraag inzake de inspanningen die ik verricht om deskundigheid en slagkracht van gemeenten en
provincies op het vlak van RO beleidsinstrumenten te vergroten (vraag
55). Het is lastig om deze inspanningen, die tijdelijk van aard zijn en een
beroep doen op de flexibiliteit van mijn departement, in een precies aantal
fte’s te vatten.
58
Op welke wijze kunnen gemeenten en provincies een beroep doen op de
kennis en ondersteuning die uw ministerie aanbiedt bij de inzet van
beleidsinstrumenten voor ruimtelijke ordening? Zijn daar voor gemeenten
en provincie kosten aan verbonden?
Gemeenten en provincies kunnen op verschillende manieren een beroep
doen op kennis bij en ondersteuning door het ministerie van VROM. Ik
verwijs hier graag naar mijn antwoord op uw vraag inzake de inspanningen die ik verricht om deskundigheid en slagkracht van gemeenten en
provincies op het vlak van RO beleidsinstrumenten te vergroten (vraag
55). Aan de bovengenoemde activiteiten zijn voor alle betrokken overheden (gemeenten en provincies en departementen) geen kosten verbonden. Bovendien lopen alle bovengenoemde activiteiten op het vlak van
invoeringsbegeleiding door tot eind 2009.
59
Hoe groot is het gebrek aan kennis en menskracht bij gemeenten en
provincies voor uitvoering van beleidsinstrumenten voor ruimtelijke ordening? Bij welke gemeenten komen deze gebreken voor?
De VROM-Inspectie heeft op basis van haar VROM-brede gemeenteonderzoeken in de periode 2003–2008 niet het beeld dat er bij gemeenten
een gebrek is aan kennis op het terrein van de ruimtelijke ordening. Het
gaat meer om het tekort aan capaciteit en om doorzettingskracht, met
name bij handhaving. Dit speelt met name bij kleinere gemeenten.
Gemeenten kiezen voor het goed uitvoeren van de verzoeken om vrijstellingen van het bestemmingsplan (de burger bedienen) en voor de opstelling van bestemmingsplannen (vooral daar waar economisch relevante en
voor de gemeenten interessante ontwikkelingen spelen). Voor overige
taken zoals het actueel houden van bestemmingsplannen, het reguliere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

20

toezicht en waar nodig handhaving hebben gemeenten vaak onvoldoende
capaciteit gereserveerd. Voor deze taken zijn via het gemeentefonds wel
middelen beschikbaar gesteld. De besteding van middelen uit het
gemeentefonds en daarmee de allocatie van menskracht over het gehele
gemeentelijke takenpakket is echter een direct gevolg van gemeentelijke
besluitvorming.
60
Wat wordt verstaan onder een «hogere ruimtelijke kwaliteit» van bedrijventerreinen? Hoe kunt u daadwerkelijk bevorderen dat bedrijventerreinen
een «hogere ruimtelijke kwaliteit» krijgen?
Een «hogere ruimtelijke kwaliteit» kan bereikt worden als een bedrijventerreinen wordt ingepast in de omgeving. Dat levert verschillende resultaten op. Een binnenstedelijk terrein moet er anders uitzien dan een
distributieterrein in een open landschap. Ook binnen een enkel terrein kan
het begrip «ruimtelijke kwaliteit» verschillende resultaten opleveren. Zo
kan de gewenste ruimtelijke kwaliteit van gebouwen op zichtlocaties
afwijken van gebouwen die middenin staan. Aspecten die in elk geval de
ruimtelijke kwaliteit van een terrein verhogen zijn een goed vervoers- en
parkeermanagement, voldoende gemeenschappelijke voorzieningen,
sociale veiligheid, de architectuur van de gebouwen, aandacht voor
groene en blauwe elementen in het ontwerp en parkmanagement. Het
kabinet beziet op dit moment de mogelijkheid om parkmanagement op
bedrijventerreinen te verplichten. Er zijn vijf nationale pilotprojecten uitgeroepen die de komende jaren volop in de schijnwerpers staan (zie ook
antwoord op vraag 50). De resultaten die in deze projecten bereikt worden
hebben een voorbeeldkarakter voor heel Nederland. Tevens hebben locale
overheden belang en verantwoordelijkheden als het gaat om een «hogere
ruimtelijke kwaliteit» van hun terreinen. Verder start begin 2009 het Innovatieprogramma Mooi Nederland waarin via een tenderregeling middelen
ter beschikking worden gesteld om innovatieve kwaliteitsingrepen te
stimuleren (zie ook antwoord op vraag 53). Ruimtelijke kwaliteit van
bedrijventerreinen is ten slotte onderwerp van de besprekingen over de
afspraken die per provincie worden gemaakt over het bedrijventerreinenbeleid.
61
Is er een verschil tussen provincies als het gaat om de leegstand van
bedrijventerreinen? Zo ja, wat zijn die regionale verschillen?
Verkennende onderzoeken laten zien dat over het algemeen de langdurige
leegstand meevalt. verschillende factoren als ruimtedruk en economische
groei zijn hier aanleiding voor. Ik heb echter geen overzicht van de
leegstandcijfers per provincie.
62
Hoe wordt de regionale afstemming over de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen daadwerkelijk verbeterd?
De toepassing van de SER-ladder dient bij de nieuwe uitleg van bedrijventerreinen te worden gemotiveerd. Dit leggen wij zo vast in een Algemene
Maatregel van Bestuur (AMvB). Gemeenten zullen bij het bepalen van de
noodzaak van een nieuw bedrijventerrein ook verder moeten kijken dan
de gemeentegrenzen. Verder kijken mijn collega van EZ en ik, in overleg
met provincies en de VNG, of er aanvullend instrumentarium moet
worden ingezet om regionale afstemming te verbeteren. Op 24 oktober
2008 heb ik samen met de minister van Economische Zaken hierover weer
bestuurlijk overleg met IPO en VNG gehad. In de kabinetsreactie op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

21

advies van de Taskforce Noordanus zullen wij u over de uitkomsten van
dit overleg informeren.
63
Hoe luiden de afspraken die in 2008 per provincie zijn gemaakt als het
gaat om de behoefte aan nieuwe bedrijventerreinen?
In de voortgangsbrief Mooi Nederland (31 500, nr. 2) heb ik u, samen met
de minister van Economische Zaken, geïnformeerd over de voortgang van
de afspraken per provincie over de behoefteraming voor bedrijventerreinen. In deze brief hebben wij aangeven dat om te komen tot goede en
gedragen afspraken met provincies, het tijdspad van juni 2008 niet haalbaar is gebleken. Wij hebben beloofd om u hierover eind november 2008
te informeren. Dit gebeurt via de kabinetsreactie op de Taskforce Noordanus. In het bestuurlijk overleg met VNG en IPO van 24 oktober 2008
staan deze afspraken inclusief een bijbehorend tijdspad op de agenda.
Over de uitkomsten zal ik u informeren (zie ook vraag 62).
64
Wat is de reactie van het kabinet op het rapport van de Taskforce (her-)
ontwikkeling bedrijventerreinen?
De reactie op het genoemde advies kunt u eind november 2008
verwachten.
65
U gaat in overleg met de G27 over de ontwikkeling in stedelijke gebieden
van bedrijventerreinen. Gaat u ook in overleg met de landelijke gemeenten om te voorkómen dat er nog meer bedrijventerreinen in de groene
ruimte worden gepland?
De minister van EZ en ik hebben toegezegd om met de G27 in gesprek te
gaan over functiemenging. Verder maken de minister van EZ en ik
bestuurlijke afspraken met provincies om te komen tot een realistische
behoefteraming per provincie met een regionaal afgestemde planning van
bedrijventerreinen. De realistische behoefteraming is nodig om overaanbod te voorkomen. Niettemin zullen nieuwe bedrijventerreinen ook de
komende jaren nodig zijn. Bij het aanwijzen van locaties voor deze ruimtebehoefte moeten decentrale overheden de SER-ladder toepassen
(aantonen noodzaak, in de behoefte voorzien door herstructurering en
intensivering in het bestaand bebouwd gebied en dan pas nieuwe aanleg).
Dit beleid gaat gelden voor heel Nederland. De SER-ladder zullen wij
opnemen in een AMvB.
66
Is een goede en tijdige ontsluiting bij ruimtegebruik ook te vertalen naar
«eerst bewegen dan bouwen»? Met ander woorden eerst moet de infrastructuur en het openbaar vervoer op orde zijn alvorens bouwactiviteiten
plaatsvinden Zo nee, hoe is die goede en tijdige ontsluiting dan bedoeld?
Bij nieuwbouw is het zaak dat de nieuwe bewoners ook beschikken over
een goede bereikbaarheid over de weg en met het openbaar vervoer. Ik
streef ernaar om een belangrijk deel van de nieuwbouw binnen bestaand
bebouwd gebied te realiseren. Voor deze lokaties geldt dat zij van de
bestaande weg- en OV-ontsluitingen vanaf het begin gebruik kunnen
maken. Daarnaast heb ik in de Nota Ruimte aangegeven dat bij nieuwe
uitbreidingen van steden en dorpen gestreefd kan worden naar een optimale benutting van de bestaande infrastructuur en van de potenties van
knooppunten in deze infrastructuur. Ook hiervoor geldt dat bij de start van
deze ontwikkelingen al gebruik gemaakt kan worden van bestaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

22

ontsluitingen. Voor nieuwe uitleglokaties geldt dat, vanwege de aanvoer
van bouwmaterialen, de weginfrastructuur reeds bij de start van de bouw
zal worden aangelegd. Gaande het bouwproces ontwikkelt zich zodoende
het wegennetwerk en de wegontsluiting van de bouwlokatie. Voor wat
betreft het openbaar vervoer geldt hier dat een aanvaarbaar exploitatieniveau er voor zorgt dat het openbaar vervoer pas op een later moment
beschikbaar kan komen.
67
Wat is het referentiekader waaraan u de groeiende tevredenheid van
Nederlanders over landschap toetst?
De beleving van het landschap wordt gemonitord in de zogenaamde
Belevingswaardenmonitor die op verzoek van VROM door het PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) wordt uitgevoerd. De nulmeting heeft
plaatsgevonden in 2006 (Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte 2006;
Nulmeting landschap en groen in en om de stad. Crommentuijn et al.,
MNP 2007). In deze nulmeting is vastgesteld dat de burger het Nederlandse landschap gemiddeld een 7,3 geeft. In 2009 zal, in beperkte vorm,
de eerste vervolgmeting plaatsvinden als onderdeel van de WoONenquete (Woon Onderzoek Nederland) van VROM. De analyse zal
wederom plaatsvinden door het PBL.
68
Maakt de mogelijkheid van de inzet van restwarmte voor stadsverwarmingsprojecten ook deel uit van het pilotproject met betrekking tot restwarmte? Wordt daarbij in het licht van de positieve kabinetsreactie op het
WRR rapport «Sturen op infrastructuren, een investeringsopdracht» ook
de opvatting meegenomen om als overheid verantwoordelijkheid te
nemen voor een infrastructuur voor restwarmtelevering? Op welke
manieren wordt investeerders een positieve prikkel gegeven voor restwarmtelevering?
Binnen het uit te voeren pilotproject «kwaliteit bedrijventerreinen» gaat
het om toepassing van restwarmte op de bedrijventerreinen zelf, dus niet
om stadsverwarmingsprojecten buiten de bedrijventerreinen. Maar
binnen het kader van het interdepartementale Aanvalsplan Warmte zal de
levering van restwarmte wel worden gestimuleerd, ook waar mogelijk in
combinatie met de genoemde pilotprojecten. De verantwoordelijkheid van
de warmtenetten wordt geadresseerd in de ontwerp warmtewet, waarin
de leveringszekerheid van een wettelijke basis wordt voorzien. Concrete
positieve prikkels voor investeerders liggen in lijn met het Werkprogramma Schoon en Zuinig, waaronder heldere afwegingscriteria, stimulerende
wetgeving, kennisontwikkeling- en verspreiding en financiële prikkels. Zo
wordt geen belasting geheven op restwarmte en kan gebruik worden
gemaakt van de Energie Investerings Aftrek. Dit pakket wordt gebundeld
in het Aanvalsplan Warmte. Dit wordt op korte termijn naar de Tweede
Kamer gestuurd.
69
Welke relatie bestaat er tussen de rijks- en provinciegelden voor de
aanpak van verspreid liggend glas?
De aanpak voor verspreid liggend glas is tweeledig. Het gaat om het
verder concentreren van de glastuinbouw op specifieke locaties én de
rechtstreekse aanpak van verspreid liggend glas. Via het Investeringsbudget Landelijk Gebied en het Nota Ruimte budget ligt er een relatie
tussen de rijksgelden en provinciale gelden. De inzet van rijksgelden is
gericht op integrale projecten die de verdere concentratie van glastuinbouw bevorderen (via herstructurering en ontwikkeling van duurzaam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

23

ingerichte bundelingsgebieden). In de Samenwerkingsagenda Mooi
Nederland is afgesproken dat provincies hun inzet en opgave voor de
aanpak van verspreid liggend glas en bebouwing dit jaar inventariseren.
Met deze inventarisatie kan het rijk in overleg met de provincies en
gemeenten bepalen welke aanvullende inzet er nodig is. Binnen het
verband van Greenport(s) Nederland wordt hierover ook met het tuinbouwbedrijfsleven gesproken.
70
Kan worden uiteengezet hoe het doel van behoud van een bepaald
percentage zeer open gebied aansluit bij de ideeën van burgers over mooi
landschap? Welk onderzoek ligt daaraan ten grondslag? Zou de (her-)introductie van groene beplanting langs dijken en straten in de momenteel als
zeer open landschap gekwalificeerde gebieden aan die gebieden deze
kwalificatie kunnen ontnemen? Zo ja, is onderzocht of de ontwikkeling van
een coulisselandschap in momenteel zeer open landschappen door
burgers niet juist als kwaliteitsverbetering zou worden ervaren?
Nederlanders waarderen de landschappen in de zandgebieden van Noorden Oost Nederland, de kustzone (duinen, strand) en het Heuvelland het
meest. Natuurlijke historische kenmerkendheid heeft eveneens een positieve invloed op de waardering. Ook blijkt dat de meeste Nationale Landschappen, waaronder ook zeer open landschappen, aantrekkelijker
worden gevonden dan Nederland gemiddeld en dat de variatie tussen
open en gesloten landschap hoog wordt gewaardeerd. Het PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) heeft dit in de Belevingswaardenmonitor
(Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte 2006; Nulmeting landschap en
groen in en om de stad. Crommentuijn et al., MNP 2007) onderzocht. Voor
de landschappelijke openheid zal een (her-)introductie van groene beplanting in de landschappelijk zeer open gebieden de openheid aantasten.
Hierbij dient wel onderscheid gemaakt te worden naar landschappelijke
openheid en openheid in de zin van «geen verstening». Uiteraard is bij
beplanting echter geen sprake van een toename van de verstening van
het buitengebied. De ontwikkeling van een coulissenlandschap in zeer
open landschappen tast in deze gebieden de historische kenmerkendheid
aan welke ook vanuit internationaal perspectief uniek zijn (bijvoorbeeld
droogmakerijen en veenweidegebieden). Of de burger deze ontwikkeling
desondanks wenselijk vindt, is niet onderzocht.
71
Bedoelt u met campings, recreatieparken? Zo nee, wat is de reden om hier
specifiek van campings te spreken?
Nee, omdat campings net als kassen en zendmasten voorbeelden zijn van
functies die een negatief effect kunnen hebben op de openheid van het
landschap. Dit geldt echter ook voor recreatieparken.
72
Op welke wijze is het zeer open landschap beschermd? Hoe garandeert u
dat die 119 000 ha wordt gehandhaafd? Komt dit in een structuurvisie vast
te liggen?
De zeer open landschappen liggen allemaal in Nationale Landschappen
waar openheid als kernkwaliteit is genoemd. In de AMvB Ruimte zal het
rijk opnemen dat provincies deze kernkwaliteit geconcretiseerd en gelokaliseerd in de verordening moeten opnemen. Deze vormt vervolgens het
kader voor bestemmingsplannen. Er komt geen afzonderlijke structuurvisie voor het beschermen van zeer open landschap. Het beleid is
tenslotte al in de Nota Ruimte vastgelegd die, sinds het inwerking treden
van de nieuwe Wet Ruimtelijke Ordening op 1 juli 2008 de status van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

24

structuurvisie heeft. In oktober is wel de structuurvisie Snelwegomgeving
door het kabinet vastgesteld. In de structuurvisie zijn negen nationale
snelwegpanorama’s aangewezen. Deze panorama’s ligen alle negen in
delen van Nationale Landschappen waar openheid een belangrijk eigenschap is. Het rijk vraagt de provincies om de zichtbaarheid van deze
gebieden te borgen in het hoofdstuk Nationale Landschappen van de
AMvB ruimte.
73
Waar wordt aan gedacht als het gaat om het vereenvoudigen van het
stelsel voor de landschappen van nationaal belang, zoals Rijksbufferzones
en Nationale Landschappen?
De stapeling van beleid leidt tot een complexe uitvoering en verduidelijking van de kaders is nodig. Het is in de uitvoering niet altijd duidelijke
welke uitwerking de verschillende kaders moeten krijgen als deze elkaar
overlappen. De vereenvoudiging van gebiedscategorieën is nodig om de
effectiviteit van het beleid te vergroten en de inspanningen van overheden
gezamenlijk te bundelen. De stapeling van gebiedscategorieën staat een
goede ontwikkeling van groene recreatiegebieden, cultuurlandschappen
en natuurgebieden in de weg. De doelen en instrumenten voor deze
gebieden zijn sterk met elkaar verbonden. Daarom gaat het kabinet samen
met provincies en gemeenten verkennen op welke wijze belemmeringen
in de uitvoering door de stapeling van beleid in ruimtelijke en financiële
zin kunnen worden weggenomen. Het Rijk heeft al een stap genomen
voor een vereenvoudiging van de gebiedscategorieën voor het cultuurlandschap via de integratie van Nationale Snelwegpanorama’s, Werelderfgoederen met Nationale Landschappen. De volgende stap zal genomen
worden voor het ruimtelijke kader voor die gebieden die het bevorderen
van groene recreatie als doel hebben, zoals rijksbufferzones, metropolitane parken, recreatie om de stadgebieden en regionaal groen. Het instrumentarium voor alle groene recreatiegebieden waar het Rijk aan meewerkt of meebetaalt wordt geïntegreerd in één duidelijk kader en helder
ruimtelijk regime in 2009.
74
Waar wordt aan gedacht als het gaat om het actualiseren van de
Samenwerkingsagenda Mooi Nederland?
De uitgangspunten voor de actualisatie van de Samenwerkingagenda
Mooi Nederland zijn:
• Die acties waar nauwe samenwerking van de partijen vereist is;
• De acties hebben betrekking op de relevante onderwerpen binnen
Mooi Nederland; bedrijventerreinen, bufferzones, nationale landschappen, snelwegomgeving, bebouwing buitengebied, de innovatieregeling, windenergie en zo mogelijk ook verstedelijkingsafspraken;
• De acties strekken zich uit over het jaar 2009, met eventueel uitloop
naar de eerste helft van 2010;
• zoverre acties van de huidige agenda nog niet zijn afgerond worden ze
meegenomen om tot een complete samenwerkingsagenda voor 2009
te komen.
Er wordt gedacht aan de volgende actualisatie.
Voor Nationale Landschappen en snelwegomgeving worden afspraken
gemaakt hoe gezamenlijk gewerkt kan worden aan het verder operationaliseren en planologisch borgen van de kernkwaliteiten. Voor bufferzones
zijn vervolgafspraken nodig om tot een nadere uitwerking te komen van
het te hanteren ruimtelijk regime en visievorming op de ontwikkeling van
deze zones. Ook worden er naar verwachting vervolgafspraken gemaakt
over de sanering van verrommeling met name gericht op glas. Ten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

25

aanzien van de snelwegomgeving is het eventueel mogelijk om via de
samenwerkingsagenda te bepalen welke ondersteuning de provincies
nodig hebben bij het opstellen van een provinciale structuurvisie.
Met IPO en VNG vindt overleg plaats over de inzet van de drie overheden
op herstructurering, kwaliteit van bedrijventerreinen, en de implementatie
van de afspraken over behoefteraming en planning en regionale afstemming. De uitkomsten van dit overleg zijn een deel van de actualisatie van
de samenwerkingsagenda.
Alle windenergie projecten waar provincies en gemeenten zich in deze
kabinetsperiode voor in willen zetten worden de komende maanden individueel onderzocht. Bekeken wordt of de technische knelpunten zoals
radar, geluid, etc opgelost kunnen worden. Voor wat betreft ondersteuning van lokale projecten zullen windteams worden ingezet. Daarnaast zal
samen met IPO, VNG, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties een
gezamenlijke communicatiestrategie worden opgesteld. Samen met IPO,
VNG, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties wordt voor eind
2008 een gezamenlijk plan van aanpak opgesteld voor lange termijn visie.
De eerste stap in dit plan van aanpak is het opstellen van een ruimtelijk
perspectief. Dat wil zeggen, op basis van verkenningen, een voorstel voor
waar concentratiegebieden (windmolenparken) en vides (gebieden waar
geen windmolens komen) kunnen komen. Daarna zal discussie worden
gevoerd over bestuurlijke verhoudingen en uitvoering. De afspraken over
gezamenlijke acties worden opgenomen in de geactualiseerde Samenwerkingsagenda Mooi Nederland.
75
Op welke wijze wordt bij de klimaatbestendige inrichting en de prestaties
die voorzien zijn voor 2009 rekening gehouden met de aanbevelingen van
de Deltacommissie?
Voor zover deze prestaties betrekking hebben op de aspecten hoogwaterveiligheid en strategische zoetwatervoorziening zullen de aanbevelingen
van de Commissie Veerman een belangrijk uitgangspunt vormen. Het
geldt in ieder geval voor de de prestatie: uitgangspunten en randvoorwaarden voor een klimaatbestendige inrichting van Nederland, de handreiking (Klimaatwijzer).
76
Waarom worden de aanpassingsstrategieën van bijvoorbeeld Rotterdam
en Haaglanden door het Rijk ontwikkeld en niet primair door de provincie?
Hoe verhoudt zich deze keuze tot de afgesproken taakverdeling in de Nota
Ruimte?
De ontwikkeling van klimaatadaptatiestrategieën voor ondermeer de
regio’s Rotterdam en Haaglanden is bij uitstek een voorbeeld van een
«bottom up», vraaggestuurde aanpak. In het kader van noodzakelijke
kennisontwikkeling ten behoeve van klimaatadaptatie heeft het kabinet op
voorspraak van de minister van VROM € 50 mln. beschikbaar gesteld. De
Stichting «Kennis voor Klimaat» waarin een aantal universiteiten en
kennisinstellingen zich hebben verenigd, zal zorgdragen voor de verdeling
van het geld over 8 geselecteerde nationale «hot spots» en een nog nader
te bepalen, beperkt aantal internationale «hot spots». De nationale «hot
spots», waaronder Rotterdam en Haaglanden, hebben zelf een coördinator aangesteld die leiding geeft aan een regionaal «hot spot team».
De samenstelling daarvan staat open voor alle bij de te ontwikkelen adaptatiestategie belang hebbende instanties dus ook voor de provincies.
Voorbeelden van aan de «hotspotteams» deelnemende partijen zijn
gemeenten, waterschappen, provincies, bedrijven en onderwijsinstel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

26

lingen. De gemeente Rotterdam en het samenwerkingsverband Haaglanden treden op als de coördinatoren van hun «hotspotteams». De
«hotspotteams» stellen zelf een onderzoeksprogramma op dat uiteindelijk
de bouwstenen moet opleveren voor de regionale adaptatiestrategie. Met
andere woorden: voor het opstellen van een plan van aanpak waarmee de
betrokken regio klimaatbestendig kan worden gemaakt. Dit onderzoeksprogramma wordt ingediend bij de Stichting «Kennis voor Klimaat». De
nationale «hot spots» vormen met elkaar in zekere zin «modelregio’s». Dat
betekent dat de met het programma te ontwikkelen kennis inzake klimaatadaptatie ook voor andere, vergelijkbare, regio’s van nut kan zijn. Daarin
wordt voorzien door de oprichting van een «Kennistransfer» waarmee de
kennis, in beginsel zonder kosten, ter beschikking gesteld kan worden van
andere provincies, gemeenten en regio’s. Tevens draagt de ontwikkelde
kennis bij aan de nadere invulling van de generieke, nationale adaptatiestrategie ruimte en klimaat.
De hier verwoorde aanpak van het programma past uitstekend binnen de
in de Nota Ruimte afgesproken taakverdeling. Het programma zal starten
op het moment dat de Europese Commissie het programma heeft genotificeerd (naar verwachting binnen enkele maanden) en heeft een doorlooptijd tot eind 2013. Namens het rijk ziet het ministerie van VROM toe op een
ordentelijk verloop van het programma.
77
Welke begrotingsposten zijn gemoeid met investeringen in een klimaatbestendige inrichting van Nederland. Hoe verhouden zich de bedragen
van 2009 tot 2008?
De enige twee posten die rechtstreeks hieraan gerelateerd zijn, staan
vermeld in tabel 8.1 op pagina 110. Dit betreft de posten FES Kennis voor
Klimaat en FES Klimaatbuffers. Zoals u in de tabel kunt zien is het bedrag
gestegen van € 10 miljoen in 2008 naar € 13 miljoen in 2009 door het
project Klimaatbuffers. Het totaalbedrag van het programma «Kennis voor
klimaat» is gelijk gebleven (€ 50 miljoen).
78
Heeft de de Kamer een beslissende stem in de vaststelling van de vijf
iconen? Zo nee, waarom niet?
Iconen van klimaatbestendig ruimtegebruik zijn een toonbeeld voor het
uitdragen van kennis, innovatie en praktijkgerichte toepassingen van
klimaatbestendig ruimtegebruik.
Met iconen kunnen wij laten zien hoe op een slimme, creatieve wijze
klimaatbestendig ruimtegebruik in praktijk gebracht kan worden.
Iconen zijn projecten in de stedelijke en in de landelijke omgeving die van
de nood (aanpassing aan veranderende klimatologische omstandigheden)
een deugd (benutten van kansen, creëren van meer ruimtelijke kwaliteit)
maken.
Het bestaande instrumentarium zal zo goed mogelijk worden benut om de
iconen daadwerkelijk inhoud te geven. Waar mogelijk zal ik, in overleg
met uw Kamer, extra instrumenten inzetten om de voorbeeldfunctie en de
uitstraling van de iconen zo effectief mogelijk te maken. Tegen die achtergrond zie ik geen aanleiding om voor de vaststelling van alle aan te wijzen
iconen de Kamer de beslissende stem te geven. Wel zal ik de Kamer informeren over de gekozen iconen.
79
Welke knelpunten en randvoorwaarden ten aanzien van windenergie
zullen opgelost worden in 2009? Hoe verhoudt de doelstelling van 2000
MW extra op land en 450 MW op zee zich tot de bestaande capaciteit en
de prestaties en doelstellingen van andere landen in Europa? Hoeveel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

27

capaciteit is inmiddels vergund?
Voor wat betreft knelpunten en randvoorwaarden voor windenergie
projecten op land moet een onderscheid worden gemaakt in politiekmaatschappelijke en meer technische knelpunten en randvoorwaarden.
Tot de politiek-maatschappelijke knelpunten en randvoorwaarden behoren
ondermeer gebrek aan kennis, twijfelen aan nut en noodzaak van windmolens, zorgen over de eigen woonomgeving en als gevolg daarvan
onvoldoende draagvlak en betrokkenheid. In 2009 zal een intensieve
communicatiecampagne starten voor windenergie en er zal op verzoek
meer en betere, dat wil zeggen informatie die aansluit bij de praktijk,
worden verschaft. Daarnaast kunnen individuele windenergieprojecten
ondersteund gaan worden door inzet van «windteams».
Afgelopen jaar zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar meer technische
knelpunten zoals radar, geluid en veiligheid. De komende maanden zal
ondermeer voor alle windenergieprojecten waarvoor bij provincies en
gemeenten draagvlak is, individueel worden nagegaan of voor deze knelpunten een maatwerkoplossing kan worden gevonden. Voor radar zal
Defensie in 2009 aanvullend onderzoek uitvoeren naar toetsingsnormen
voor storing van radar. Besluitvorming over radar wordt medio 2010 voorzien. Ook wordt gewerkt aan een AmvB windturbines waarin regels over
geluid, slagschaduw en technische veiligheidseisen beter worden afgestemd op de praktijk. Deze zal in 2010 in werking treden. Bezien wordt, of
het verantwoord is om gemeente toe te staan te anticiperen op de nieuwe
Amvb.
Er is geen actueel gezaghebbend overzicht van doelstelingen en realisatie
van windenergie in andere Europese landen. Wat wind op land betreft
hebben Duitsland en Spanje het grootste geplaatste vermogen. Dit
vermogen zal via opschalingsbeleid nog doorgroeien. Nederland is een
middenklasser in de Europese landen, wanneer het grondoppervlak wordt
meegerekend. Over de Noordzee zijn iets betere cijfers beschikbaar. In het
Nederlandse deel van de Noordzee staat 228 MW windenergetisch
vermogen. De korte-termijndoelstelling is 450 MW extra; het doel voor
2020 is 6000 MW.
In de andere aan de Noordzee gelegen landen, is de situatie niet wezenlijk
anders. Nederland doet met wind op zee dus volwaardig mee. In onderstaand tabelletje worden cijfers over onze buurlanden gegeven:
Land

Gerealiseerd

Gepland

Doelstelling 2020

Duitsland
Verenigd Koninkrijk

12 MW
404 MW

Enkele honderden MW
Enkele duizenden MW

Denemarken
België

414 MW
30 MW

800 MW
600 MW

20 000 MW
25 000 MW
800 MW (maximale capaciteit
4 600 MW)
Circa 1 000 MW

In het Verenigd Koninkrijk vinden naar verhouding veel bouwactiviteiten
plaats voor wind op zee; dit kan worden verklaard uit de daar ingevoerde
wettelijke plicht voor energiedistributiebedrijven om een bepaald percentage duurzame elektriciteit te verkopen.
Op 1 december 2008 sluit de indieningstermijn voor aanvragen van een
SDE subsidie. Inmiddels is 103 MW aan aanvragen bij het ministerie van
EZ ontvangen. Voor wind op land zal dit relatief lage aangevraagde
vermogen naar verwachting volledig worden goedgemaakt in 2009.
Met de aanvragen die in 2009 worden voorzien zal het committeerde
vermogen in de jaren 2008 en 2009 naar verwachting uitkomen op 1100
MW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

28

80
Wat wordt verstaan onder het opstellen van een «ruimtelijk perspectief»
voor windenergie? Waarop baseert u dat er in streek- en omgevingsplannen en in gemeentelijk beleid voldoende ruimte is om windenergie
tot stand te brengen?
IPO en VNG hebben zelf aangegeven voor welk deel van de capaciteit
voor windenergie die aanwezig is in ruimtelijke plannen en gemeentelijk
beleid, zij zich in willen zetten in deze kabinetsperiode (een prestatiegerichte inspanningsverplichting). Zij hebben hierbij aangegeven dat wel
aan een aantal randvoorwaarden moet worden voldaan en knelpunten
moeten worden opgelost. Hier zal ik, samen met mijn collega’s van EZ,
LNV en Defensie, de komende maanden hard aan gaan werken.
Parallel daaraan worden gezamenlijk, met IPO, VNG, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties verkenningen uitgevoerd naar gebieden
waar windenergie door kan groeien en welke gebieden in de toekomst
gevrijwaard zullen worden van windmolens: het ruimtelijk perspectief.
Onder een «ruimtelijk perspectief» versta ik een toekomstvisie over hoe
plaatsing van extra windenergievermogen in de periode 2012–2020 ruimtelijk kan worden vormgegeven en wordt voorkomen dat door te veel
gespreide plaatsing een verrommeling van het landschap ontstaat.
81
Hoe kunnen ontstane ruimtelijke knelpunten rond het plaatsen van windturbines op land wordt opgelost? Komt de doelstelling van 500 Mw in
gevaar als gevolg van deze knelpunten. Op welke wijze biedt het instrumentarium uit de nieuwe Wet ruimtelijke ordening doorzettingsmacht?
Voor wat betreft ruimtelijke knelpunten moet een onderscheid gemaakt
worden in politiek-maatschappelijke knelpunten en technische knelpunten. Voor wat betreft de politiek-maatschappelijke knelpunten moet
worden geconstateerd dat veel Nederlanders vóór windenergie zijn maar
dat het plaatsen van windmolens «in de achtertuin» op verzet stuit. Het
realiseren van windmolenlocaties is in het kader van de BLOW afspraken
in 2001 neergelegd bij lagere overheden. Lokale bestuurders zien zich nu
genoodzaakt om nationale doelstellingen af te wegen tegen lokale
belangen. Dit moet een gezamenlijk proces zijn. Dit zal gebeuren door
actievere informatieverstrekking en ondersteuning van individuele
projecten. Voor wat betreft technische knelpunten zal enerzijds vervolgonderzoek plaats vinden (o.a. radar, AmvB windturbines) en anderzijds, in
overleg met initiatiefnemer, gemeenten en provincie, worden gekeken
naar maatwerkoplossingen. Steeds zal het echter gaan om een belangenafweging: normen voor bescherming van burgers versus plaatsing van
windmolens. De ambitie van het kabinet voor deze kabinetsperiode, 2000
MW extra vergund, dus niet geplaatst, zou in gevaar komen wanneer
knelpunten onvoldoende worden opgelost. Dit geldt ook voor het aantal te
vergunnen windmolens in 2009. Daarom wordt hard gewerkt aan het
inventariseren hoe groot de knelpunten zijn en hoe ze kunnen worden
opgelost. Voor de korte termijn blijven de bestuurlijke verhoudingen voor
windenergie zoals afgesproken in Bestuursovereenkomst Landelijke
Ontwikkeling Windenergie. Dat betekent dat provincies en gemeenten zelf
beslissen om het nieuwe instrumentarium uit de nieuwe Wro te gebruiken. Inzet door provincies kan in een aantal gevallen lokale bestuurders
helpen. Door de inzet hoeven ze de afweging wel of geen windmolens niet
alleen te maken. Voor wat betreft de technische knelpunten is dat echter
geen oplossing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

29

82
Wie nemen zitting in de ondersteuningsteams? Op wiens bevel c.q.
verzoek worden zij ingezet? Op welke projecten in de pijplijn worden zij
ingezet?
Momenteel wordt nagegaan welke expertise opgenomen moet worden in
de ondersteuningsteams. Op hoofdlijnen moet een onderscheid gemaakt
worden in kennis op het gebied van procedures en regelgeving, ondersteuning bij het begeleiden van planprocessen zodat iedereen (onder
andere omwonenden) tijdig en volledig worden geïnformeerd, en bestuurlijke steun. Als dit beeld helder is zal bepaald worden wie in de ondersteuningsteams zitting moeten nemen.
In het kader van BLOW is het voortouw voor het realiseren van windmolenlocaties gedecentraliseerd naar gemeenten en/of provincies. Zij kunnen
verzoeken om inzet van ondersteuningsteams. Voor ondersteuning komen
die projecten in aanmerking waarvoor provincies en gemeenten zich in
willen zetten tot en met 2011. Hierbij zal, voor wat betreft intensievere
begeleiding, in eerste instantie worden gekeken naar de projecten die een
substantiële bijdrage kunnen leveren aan het bereiken van de doelstellingen.
83
Betekent concentreren van windmolenparken dat de taaktelling per
provincie komt te vervallen? Zo nee, waarom niet?
Voor wind op land maken we een onderscheid tussen korte termijn (deze
kabinetsperiode) en lange termijn (periode 2012–2020). Tot nu toe (huidige
BLOW afspraken) werd gewerkt met een prestatie per provincie. Dit blijft
ook zo in deze kabinetsperiode. Het overstappen op een strategie gericht
op concentratie van windmolens geldt voor de periode daarna. Het
werken met concentratiegebieden zal het beeld van waar met name grote
windmolens in Nederland worden geplaatst geleidelijk aan veranderen en
heeft daarmee ook gevolgen voor de verdeling over Nederland. Welke
gevolgen zal pas duidelijk zijn wanneer er over concentratiegebieden en
vides besluiten zijn genomen.
84
Waar hangt het van af of gebiedsprojecten in aanmerking komen voor een
bijdrage uit het Nota Ruimte-budget?
Voor de toetsingscritetria die gehanteerd zijn voor het selecteren van de
gebiedsprojecten wordt verwezen naar bijlage 1 van de Procedure voor de
inzet van de uit het FES beschikbare gestelde middelen ten behoeve van
de Nota Ruimte (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 30 800 D, nr. 6).
Voor elk project wordt een MKBA en een businesscase opgesteld. De MR
besluit mede op basis van het CPB oordeel over de toekenning van een
bijdrage vanuit het Nota Ruimte budget. Momenteel zijn er 23 projecten
geselecteerd. Ruimte voor nog andere projecten is er niet.
85
Met welk doel en welke bestemming staat Hoeksche waard genoemd bij
het tweede aandachtsbolletje?
Als gevolg van de besluitvorming van het kabinet op 25 maart 2008 (zie
brief kenmerk 29 435, nr. 205) is de aanduiding van de Hoeksche Waard
als Nota Ruimte project inmiddels achterhaald. Ik moet constateren dat de
kaart op dit punt niet adequaat is.
Het kabinet heeft besloten dat er geen noodzaak bestaat om een bovenregionaal bedrijventerrein in de Hoeksche Waard te ontwikkelen. In plaats
van de locatie Hoeksche Waard is er 1 alternatief bestaande uit 2 locaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

30

die ontwikkeld kunnen worden: de locaties Nieuw Reijerswaard in Ridderkerk en de Westelijke Dordtse Oever in Dordrecht.
86
Kan concreet worden aangegeven op welke punten en volgens welk
tijdpad uw ministerie de taakstelling van 25% vermindering van de administratieve lasten voor deze kabinetsperiode gaat invullen. Een verwijzing
naar een nog aan te bieden werkprogramma is hiervoor onvoldoende.
Ik leg momenteel de laatste hand aan het werkprogramma regeldruk:
Slimmer Beter Minder, waaraan in de Begroting 2009 wordt gerefereerd.
In de bijlage bij dat werkprogramma worden de concrete reductiemaatregelen beschreven voor de verschillende VROM/WWI beleidsterreinen. Ik
zal het werkprogramma regeldruk begin november, ruim voor de begrotingsbehandeling, aan uw Kamer aanbieden.
87
De kostenbesparing voor het WABO-loket zijn opgeteld circa € 75 miljoen.
Maar hoeveel extra kosten of besparingen levert de WABO op achter het
loket?
Met de Wabo worden de activiteiten van de burger en het bedrijfsleven
centraal gesteld in de overheidsdienstverlening (éénloketbenadering en
een geïntegreerde behandeling). Berekeningen laten zien dat voor
bedrijven de administratieve lasten afnemen met circa € 63,4 miljoen
(12%) per jaar en voor de burgers nemen de administratieve lasten af met
circa € 9,5 miljoen (9%).
Overheden moeten hun processen vraaggericht inrichten. Juist ook voor
de overheid zelf is het van belang om de diverse procedures en vereisten
voor initiatieven in samenhang te bezien. Alleen dan kan er een afgewogen besluit worden genomen en kan er sprake zijn van een duidelijke
overheid. De Wabo moet dan ook niet op zich zelf worden gezien maar als
onderdeel van het realiseren van de verbeterde dienstverlening door de
overheid. Ook ICT speelt hierbij een belangrijke rol. Ter ondersteuning van
de bevoegde gezagen wordt door VROM een landelijke voorziening (de
landelijke voorziening omgevingsloket) ter beschikking gesteld.
Op termijn en binnen de context van het streven naar efficiënte dienstverlening kan de Wabo leiden tot een kostenbesparing (efficiencywinst). Dit
zal zich vervolgens vertalen in een verlaging van de leges. Op welke
termijn en tot welke omvang deze besparingen zich zullen voordoen is
afhankelijk van het kwaliteitsniveau van dienstverlening dat men nastreeft
gerelateerd aan het huidige kwaliteitsniveau. Ook de omvang van de
gemeente is hierbij bepalend en de mate van samenwerking met andere
bevoegde gezagen. Zo kan het gezamenlijk doen van ICT-investeringen
belangrijke financiële voordelen opleveren.
Voor alle gevallen geldt dat er ook kwalitatieve baten zijn zoals meer
transparante processen, waaronder het monitoren van status van
aanvragen en het sneller afhandelen van aanvragen.
88
Voor Mooi Nederland is in 2009 € 9,5 miljoen beschikbaar. Dit bedrag
loopt in de navolgende jaren af. Hoe gaat u structurele financiering voor
herstructurering van bedrijventerreinenn en andere doelen van Mooi
Nederland regelen?
Het genoemde budget loopt af na 2009. Deze middelen zijn vooral
bedoeld voor het Innovatieprogramma Mooi Nederland. Dit innovatieprogramma loopt af per ultimo 2012. Daarnaast heeft het kabinet op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

31

begrotingen van VROM, EZ en LNV andere budgetten beschikbaar. Dit
betreft ondere andere de middelen voor de herstructurering van bedrijventerreinen (EZ) en landschap (LNV). Verder staat er nog algemeen
budget op de FES begroting voor regionaal economisch beleid herstructurering bedrijventerreinen/verrommeling. Dit geld is echter nog niet
concreet gelabeld voor projecten of programma’s gericht op herstructurering of landschap. In de Agenda Landschap en de kabinetsreactie op de
Taskforce Noordanus zal het kabinet meer inzicht geven in de totale bestedingen voor het landschap en de herstructurering van bedrijventerreinen.
89
Welk deel van de Nederlandse overheidsbijdragen aan roetfilters, luchtwassers en andere luchtkwaliteitsmaatregelen had kunnen worden
bespaard indien de Europese Unie tijdig bronmaatregelen met hetzelfde
effect had ingevoerd? Is dat kostenoverzicht ter informatie aan de Europese Commissie verstuurd?
Nederland is, net al alle andere lidstaten, gehouden aan het tijdig bereiken
van de grenswaarden. Daarvoor hebben we derogatie nodig van de Europese Commissie en daarvoor dient het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. In het NSL heeft het kabinet aangegeven welke nationale maatregelen zij neemt op gebied van verbetering van de
luchtkwaliteit en welke kosten daarmee gemoeid zijn (zie pag. 98). Dit
kostenoverzicht is dus bekend bij de Europese Commissie. Als de Europese bronmaatregelen hetzelfde effect hadden gehad als het NSL-pakket
nu, dan hadden daarmee uiteraard alle extra gelden bespaard kunnen
worden die nu nationaal ingezet zijn.
90
Wat verstaat u onder op ordentelijke wijze maken van ruimtelijke afwegingen en welk mandaat heeft uw ministerie als systeemverantwoordelijke meegekregen om andere overheden te sturen danwel op te leggen
die afwegingen ordentelijk te maken?
In de Nota Ruimte wordt hierover gezegd (pag. 22) dat het hoofddoel van
het nationaal ruimtelijk beleid is om op een duurzame en efficiënte wijze
ruimte te scheppen voor de verschillende ruimtevragende functies, de
leefbaarheid van Nederland te waarborgen en te vergroten, en de ruimtelijke kwaliteit van stad en land te verbeteren, waarbij speciaal aandacht
wordt geschonken aan het scheppen van de juiste condities voor het
toepassen van ontwikkelingsplanologie. Het beperkte oppervlakte dat
Nederland ter beschikking staat, maakt het nodig dit op een efficiënte en
duurzame wijze te doen en niet alleen in kwantitatieve, maar ook in kwalitatieve zin vorm te geven. Hierbij is het belangrijk dat iedere overheidslaag in staat wordt gesteld de eigen verantwoordelijkheid waar te maken.
De Wro heeft de minister van VROM een aantal bevoegdheden toegekend
om andere overheden te sturen, onder andere met algemene regels,
aanwijzingen in concrete gevallen of door inpassingsplannen of projectbesluiten te maken.
91
Hoe zal het Nederlandse ruimtelijk beleid op dat van de buurlanden
worden afgestemd?
Het nederlands ruimtelijk beleid wordt bij de totstandkoming altijd óók in
internationaal perspectief geplaatst. Enerzijds door onderzoek en advies,
anderzijds door overleg en afstemming. De uitvoering en toepassing van
het nederlands ruimtelijk beleid vindt vaak gebiedsgericht en in projecten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

32

plaats. Dit gebeurt daar waar nodig, relevant of effectief ook in samenhang en samenwerking met onze buurlanden en/of internationale partners.
De impact van EU beleid op de nederlandse ruimtelijke beleidsontwikkeling en -uitvoering gebeurt door het bevorderen van een (pro-)actieve
inbreng door Nederland van ruimtelijke overwegingen in nieuw EU-beleid. Tevens door het in een vroeg stadium signaleren van EU-beleidsinitiatieven met ruimtelijke impact en door het vaststellen in overleg met
andere overheden van de gewenste (re)acties.
92
Is er inmiddels een «ex ante evaluatie» van de Grondexploitatiewet
gemaakt? Zo ja, hoe luiden de uitkomsten daarvan? Wat is het standpunt
van de regering t.a.v. die uitkomsten?
De ex ante evaluatie van de Grondexploitatiewet is bijna afgerond. Ik
verwacht dat het eindrapport begin november wordt opgeleverd door de
onderzoekers. Ik ben voornemens op de conclusies in te gaan in de zesde
voortgangsbrief grondbeleid, die ik in november verwacht uit te brengen.
Tevens zal ik u daarbij het rapport aanbieden.
93
Zijn de artikelen 6.24 jo 6.25 Wet ruimtelijke ordening een goede uitwerking van de in de Tweede Kamer aangenomen motie Geluk (Kamerstuk
29 435, nr. 68)? Zo ja, kan dat nader worden toegelicht?
Zo nee, is aanpassing van de Wet ruimtelijke ordening, teneinde recht te
doen aan de motie Geluk, waarvan de tekst in de Nota Ruimte is opgenomen, noodzakelijk?
Ja, de artikelen 6.24 en 6.25 Wro vormen een goede uitwerking van de
motie Geluk. Strekking van de motie was om vrijwillige bijdragen af te
kunnen spreken aan ruimtelijke ontwikkelingen en maatschappelijke functies in het kader van gebiedsontwikkeling. Aan de betekenis van dit onderdeel van artikel 6.24, eerste lid, Wro is bij de parlementaire behandeling
van deze wet meerdere malen aandacht besteed. In de nadere memorie
van antwoord wordt hierover het volgende opgemerkt: «Ik wil er allereerst
op wijzen dat in het wetsvoorstel nadrukkelijk voor zoveel mogelijk
contractsvrijheid is gekozen en tevens voor het mogelijk maken van
contractsafspraken over bovenplanse verevening als uitwerking van een
aangenomen motie van de kamerleden Geluk, Van Bochove en Van der
Ham. Voor alle afspraken in contracten over grondexploitatie geldt dat ze
moeten voldoen aan de normen die hiervoor in het Burgerlijk Wetboek en
– via de schakelbepalingen – in de Algemene wet bestuursrecht zijn opgenomen. Het wetsvoorstel bevat daarnaast een specifieke basis en inkadering voor afspraken over bovenplanse verevening in contracten over
grondexploitatie in de bepaling over «financiële bijdragen aan ruimtelijke
ontwikkelingen». Naar aanleiding van de inbreng van de VVD-fractie in het
verslag van de Tweede Kamer over het wetsvoorstel is een tweede inkadering aangebracht: de bijdrage moet een grondslag vinden in een structuurvisie. De bepalingen over het exploitatieplan, de kostensoortenlijst en de
criteria zijn niet direct van toepassing op contracten (mits deze voor de
vaststelling van een exploitatieplan worden gesloten). Wel blijkt uit de
kostensoortenlijst welke kostensoorten zeker tot de grondexploitatie
behoren.»
93a
Klopt het dat de formulering van artikel 6.25 Wet ruimtelijke ordening
ertoe leidt dat de bevoegdheid van de provincie voor de toepassing van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

33

de afdeling grondexploitatie pas ontstaat bij vaststelling van het projectbesluit of het inpassingsplan, waardoor de anterieure fase voor de
provincie wordt afgesloten? Zo ja, waarom?
Bij grondexploitatie heeft traditioneel de gemeente het voortouw. De
gemeente regelt de verwerving, de grondexploitatie met kostenverhaal en
de gronduitgifte. Veelal gaat dit in samenwerking met projectontwikkelaars. De afdeling grondexploitatie van de Wro biedt een solide basis aan
gemeenten voor grondexploitatie-overeenkomsten en voor afdwingbaar
kostenverhaal via het exploitatieplan.
Bij provinciale en rijksprojecten gaat het veelal niet om grondexploitatie,
maar om de realisering van infrastructuur of voorzieningen van openbaar
nut, zoals een windmolenpark of een afvalverwerking. Dan is de afdeling
grondexploitatie daarbij niet relevant. Inmiddels blijkt dat soms ook bij
gebiedsontwikkeling, met ruimtelijke projecten met een echte grondexploitatie, zoals de aanleg van een bedrijventerreinen of woongebied, rijk
of provincie een beslissende rol willen spelen en de besluitvorming naar
zich toe willen trekken indien een provinciaal of nationaal belang zulks
vereist en een integrale aanpak noodzakelijk is. Voor zulke situaties wordt
in art. 6.25 van de Wro geregeld, dat provincie of rijk na ter inzagelegging
van een ontwerp inpassingsplan of projectbesluit in de plaats treden van
de gemeente voor het sluiten van contracten en het opstellen van een
exploitatieplan. Gekozen is voor een indeplaatstredingsregeling. Deze
regeling houdt dus simpelweg in dat of de gemeente of de provincie of de
minister van VROM bevoegd is. Het tegelijkertijd toekennen van deze
bevoegdheden aan verschillende overheden acht ik in strijd met de rechtszekerheid en zou bovendien tot onwenselijke concurrentie tussen die
overheden kunnen leiden.
Omdat het een ingrijpend besluit is om deze bevoegdheden over te
nemen en grote rechtsgevolgen heeft, kiest de wet voor een helder te
onderscheiden moment van overdracht. Dat is het moment dat het
bevoegd gezag het ontwerp van het inpassingsplan of projectbesluit ter
inzage legt. Dat ruimtelijk besluit is dus leidend. Er had ook voor een
eerder moment gekozen kunnen worden, zoals een voorbereidingsbesluit,
maar dat heeft als nadeel dat op dat moment nog niet zeker is, dat het
inderdaad tot een inpassingsplan of projectbesluit komt. Dan kan zich de
situatie voordoen dat de gemeente niets meer mag doen, terwijl de
provincie zijn aanpak nog niet ten uitvoer heeft gebracht.
Brengt deze regeling voor de provincie of de minister ernstige nadelen
met zich mee? Dat is niet het geval. In de eerste plaats kunnen overeenkomsten tot koop en verkoop van gronden en opstallen onbelemmerd
plaatsvinden, omdat de Wro daar niet op ziet. Hetzelfde geldt voor
samenwerkingsovereenkomsten, waarin geen kostenverhaal door de
overheid is opgenomen. In de tweede plaats is er geen beletsel voor een
provincie, die van plan is een inpassingsplan vast te stellen, om al in een
vroegtijdig stadium een grondexploitatie-overeenkomst met kostenverhaal te sluiten met een particuliere eigenaar, mits in de overeenkomst
een opschortende voorwaarde wordt opgenomen, dat de overeenkomst,
voor zover deze op artikel 6.24 Wro is gebaseerd, niet in werking treedt
voordat het ontwerp van het inpassingsplan of projectbesluit ter inzage is
gelegd. Dat beschermt ook eigenaren tegen de mogelijkheid dat ze met de
verkeerde overheid een contract hebben gesloten.
94
Hoeveel geld is er in de begroting eenmalig en structureel gereserveerd
voor de bouw en het beheer van Ruimteforum? Is dit geïntegreerd in de
VROM-site of is dit een aparte site?
Via de VROM-begroting wordt per jaar geld beschikbaar gesteld voor
Ruimteforum. Voor 2008 bedraagt dit € 139 000. Dit bedrag is bestemd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

34

voor zowel reguliere activiteiten (site en Nieuwsbrief), als voor de innovatieve doorontwikkelingsprojecten (interactief discussieforum, praktijktoepassing van wetenschappelijke beleidskennis en -ervaring). Voor
Ruimteforum wordt geen structureel begrotingsgeld gereserveerd.
Ruimteforum is op dit moment nog een aparte site binnen het directoraatgeneraal Ruimte. Het is de intentie om dit goedlopende informatie- en
discussieplatform voor professionals werkzaam in de ruimtelijke ordening, met behoud van de huidige kwaliteit en herkenbaarheid, te integreren in de VROM-site.»
95
Hoe staat u tegenover de voorstellen voor een actieve adviestaak van de
Rijksbouwmeester in ruimtelijke ordeningsvraagstukken als het gaat om
landschappelijke inpassing en bescherming van het esthetische kwaliteit
van het landschap?
Ik heb bij beantwoording van de motie (31 200 XI, nr. 23) van uw kamer de
rol en positie van het CRA benadrukt. Voor wat betreft het landschap geldt
deze rol en positie ook. Zie kamerstuk 31 200 XI, nr. 106, dd 11/4/2008.
96
Wanneer komt het nieuwe model behoefteraming bedrijventerreinen?
Het Planbureau voor de Leefomgeving werkt aan een verdere optimalisatie van de Bedrijfslocatiemonitor (BLM). Het verbeterde model is naar
verwachting gereed in 2010, als de nieuwe scenario’s van de Welvaart en
Leefomgeving beschikbaar zijn.
97
Ten opzichte van wat wordt het percentage plancapaciteit bepaald? Moet
dat percentage bij een lagere productie niet hoger zijn om problemen bij
een toenemende productie te voorkomen?
Het kabinet streeft naar een tijdig en op de vraag afgestemd aanbod van
woningen. Vanwege het regelmatig uitvallen van capaciteit in regionale
en lokale plannen acht ik het nodig om een strategische overmaat van ca
130% aan te houden. Dat wordt berekend ten opzichte van het beoogde,
wenselijke programma. Als de feitelijke realisatie lager ligt dan verwacht,
bijvoorbeeld door – al dan niet tijdelijk – dalende marktvraag, blijft de
ruimtereservering (de plancapaciteit) staan. Daar kan dan later alsnog
gebruik van worden gemaakt.
98
Hoeveel nationaal geld is er eventueel binnen het kader van andere regelingen beschikbaar voor investeringen in Nationale Landschappen?
Specifiek voor investeringen in Nationale Landschappen is 53 mln
beschikbaar gesteld voor de periode 2007–2013 van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Provincies hebben daartoe uitvoeringsprogramma’s opgesteld die door het rijk zijn beoordeeld of ze bijdragen
aan de kernkwaliteiten, de cultuurhistorische waarden en het vergroten
van de toegankelijkheid. Daarnaast zal ook een deel van de financiële
middelen voor andere thema’s uit het ILG neerslaan in Nationale Landschappen, bijvoorbeeld middelen voor de Ecologische Hoofdstructuur
(EHS), voor zover de EHS overlapt met de Nationale Landschappen. In
rapportages over de besteding van (ILG) middelen wordt geen onderscheid gemaakt of deze middelen binnen of buiten de landschappen
worden ingezet. Ook financiële middelen voor de rijksbufferzones slaan
gedeeltelijk neer in de Nationale Landschappen omdat hier een gedeeltelijk overlap bestaat. In de VROM-begroting zijn de beschikbaar gestelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

35

middelen geschaard onder art.2 Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur.
99
Hoe wilt u de doelstelling «Alle gemeenten van de G50 hebben meer dan
75 m2 groen per woning» halen in steden die een verdichtingsopgave
hebben, momenteel relatief weinig groen hebben en reeds tot aan de
gemeentegrens zijn volgebouwd?
In steden waar de ruimte schaars is wordt ingezet op het stimuleren van
creatieve oplossingen, zoals meervoudig ruimtegebruik en toepassing van
groene daken en wanden, om de hoeveelheid groen te vergroten. Tevens
wordt, ter compensatie van de niet behaalde kwantiteitsdoelstelling aan
groen, ingezet op het vergroten van de kwaliteit van het aanwezige groen
en het verbeteren van de verbindingen tussen stedelijk gebied en groen
en daarmee de bereikbaarheid van het groen in en het groen om de stad.
100
Hoe wilt u de prestatie-indicator voor zichtbaarheid panorama’s waarmaken? Klopt het dat deze indicator niet wordt gehaald als er 1 van de
ruim 1700 panorama’s verdwijnt?
Het aantal uitzichten en de lengte hiervan zijn indicatoren voor de openheid en zichtbaarheid van het Nederlandse landschap vanaf de snelwegen. Het Ruimtelijk Planbureau heeft aangetoond dat er in 2003 1753
uitzichten met een totale lengte van 2247 kilometer waren (Snelwegpanorama’s in Nederland, 2006). Niet alle uitzichten hebben een hoge
belevingswaarde. Uitzichten met een hoge belevingswaarde worden
«snelwegpanorama» genoemd. Inmiddels heeft het rijk negen Nationale
Snelwegpanorama’s geselecteerd. Provincies worden gestimuleerd om in
aansluiting hierop «provinciale snelwegpanorama’s» te selecteren.
Beleidsdoel is om de zichtbaarheid van panorama’s te behouden. Het is
dus niet zo dat één uitzicht minder betekent dat de beleidsdoelstelling niet
is gehaald.
101
Wat wordt bedoeld met teruggaaf kerkgebouwen?
Met de teruggaaf kerkgebouwen wordt bedoeld dat op verzoek teruggaaf
van energiebelasting (EB) wordt verleend met betrekking tot aardgas en
elektriciteit, verbruikt in een onroerende zaak die in hoofdzaak is bestemd
voor de openbare eredienst of voor het houden van openbare bezinningsbijeenkomsten van levensbeschouwelijke aard (zoals kerkgebouwen). De
teruggaaf bedraagt 50% van de aan de gebruiker in rekening gebrachte EB
minus de belastingvermindering. De teruggaaf is geregeld in artikel 69,
eerste lid, van de Wet belastingen op milieugrondslag.
102
Kunt u aangeven welke subsidies aan wie en in welke omvang worden
uitgekeerd als onder beleidsartikel 3 onder het doel «realisatie van de
Kyoto-klimaatverplichtingen» wordt gesproken over «subsidies in relatie
tot het nationaal klimaatbeleid»?
De hier bedoelde subsidies betreffen met name de bijdragen die in het
kader van lokale klimaatinitiatieven worden verstrekt aan de betreffende
gemeenten en provincies. In 2009 gaat het daarbij om in totaal € 15,75
mln. Hiervan heeft ca. € 1,75 mln betrekking op betalingen op reeds
toegekende subsdies in het kader van de BANS-regeling (Klimaat akkoord)
en ca. € 14 mln op betalingen op grond van de opvolger van BANS, te
weten de (nieuwe) regeling «Stimulering van lokale klimaatinitiatieven»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

36

(SLOK). Deze laatste betalingen zullen plaatsvinden via het Gemeentefonds en het Provinciefonds. Voorts wordt in 2009 naar verwachting nog
een bedrag van ca. € 2,3 mln betaald op de in het verleden aan diverse
bedrijven toegezegde subsidies in het kader van de NIRIS-regeling
(Subsidieregeling niet-industriële restwarmte-infrastructuur).
103
In grafiek 3.1 lijkt een groot deel van de middelen bestemd voor het
beperken van verzuring en grootschalige luchtverontreiniging nog niet
verplicht te zijn. Wordt dit anders als het Nationaal samenwerkingsprogramma luchtkwaliteit is vastgesteld? Kan concreet worden aangegeven welke onderzoeksprogramma’s en stimuleringsregelingen worden
bedoeld?
Deze middelen zijn bestemd voor onderzoek (ECN) en de uitvoering van
de zogeheten VERS-regeling (schonere binnenvaart) en staan in die zin los
van het Nationale Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL).
Ze zijn wel reeds bestuurlijk verplicht.
104
Waarom staat hier dat het effect van het werkprogramma Schoon en
Zuinig slechts 2,6 Mton zal zijn?
In het werkprogramma Schoon en Zuinig is de koppeling gelegd tussen
2000MW windenergie die zal worden gecommiteerd deze kabinetsperiode. Een vermogen van 2000 MW aan windenergie komt overeen met
een jaarlijkse CO2-reductie van 2,6 Mton.
105
Wanneer kan het eerste grootschalige CCS-project verwacht worden?
Het kabinet streeft naar realisatie van grootschalige demonstratieprojecten rond 2015. Rotterdam Climate Initiative (RCI) heeft onlangs een
voorstel voor een grootschalig demonstratieproject aan het kabinet
aangeboden. Noord-Nederland zal op korte termijn eveneens een voorstel
voor een grootschalig demonstratieproject aan het kabinet aanbieden.
Deze projecten zullen op hun merites beoordeeld worden. Het streven is
erop gericht voorjaar 2009 besluitvorming te laten plaatsvinden over de
financiering van de demonstratieprojecten; het kabinet zet daarbij in op
een sustantiële bijdrage uit de EU-middelen.
106
Wie is verantwoordelijk voor de uitvoering van de GCN08-raming? Kan op
basis van deze raming de conclusie getrokken worden dat de luchtverontreinigingsdoelen vermoedelijk gehaald gaan worden?
De GCN08-raming (maart 2008) is opgesteld door het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) in opdracht van het ministerie van VROM. Op basis
van deze raming heeft het PBL in het kader van de jaarlijkse Milieubalans
(september 2008) beoordeeld of verwacht mag worden dat de luchtverontreinigingsdoelen zullen worden gehaald. Het PBL concludeert dat bij het
voorgenomen beleid de emissieplafonds voor 2010 uit de Europese
NEC-richtlijn binnen bereik liggen.
107
Is de ontwikkeling van het instrument «digitaal bodemfunctie- en bodemkwaliteitskaartsysteem» vergelijkbaar met het digitale systeem dat ontwikkeld is voor het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
(NSL)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

37

Nee, het digitaal bodemfunctie- en bodemkwaliteitskaartsysteem bevat
uitsluitend actuele feitelijke informatie over de kwaliteit van de bodem.
Het bevat geen module waarmee voorspellingen gemaakt kunnen worden
over de ontwikkeling van de bodemkwaliteit bij veranderende omstandigheden.
108
Wordt het te ontwikkelen instrument «digitaal bodemfunctie- en bodemkwaliteitskaartsysteem» voor iedereen toegankelijk?
Ja, het systeem zal voor iedereen toegankelijk zijn.
109
Komt de nadruk bij de afspraken in het af te sluiten convenant te liggen op
bodemsanering boven bodembeheersing?
De nadruk in het af te sluiten convenant komt te liggen op het reguleren
en faciliteren van een duurzaam gebruik van de bodem. Dit betekent het
afstemmen van het gebruik op de eigenschappen en de kwaliteit van de
bodem. Teneinde toegekende functies ongestoord te kunnen uitoefenen is
het belangrijk dat samenhangende gebieden goed worden beheerd en dat
actief wordt ingegrepen indien een functie wordt bedreigd. Ook daar
zullen in het convenant afspraken over worden gemaakt. Tenslotte zullen
afspraken worden gemaakt over het versneld aanpakken van situaties
waar sprake is van risico’s voor de gezondheid van mensen. Daar ligt de
nadruk op saneren en voor het overige ligt de nadruk dus niet op beheersing of sanering, maar op het mogelijk maken van maatschappelijk
gewenst gebruik en het beheersen of wegnemen van risico’s voor dat
gebruik.
110
Op welke wijze dragen veroorzakers bij aan kosten voor bodemsanering?
Kunt u uiteenzetten welke bedragen daarmee gemoeid zijn en welk
percentage dat is van de totale kosten?
Veroorzakers worden publiekrechtelijk en privaatrechtelijk aangesproken.
In het eerste geval gaat het om een onrechtmatige daad jegens de overheid. Jaarlijks is daar een bedrag van ongeveer € 3 miljoen mee gemoeid.
Dat is ongeveer 2% van de totale uitgaven van de overheid voor sanering.
Bij het privaatrechtelijke spoor gaat het om een onrechtmatige daad
tegenover direct belanghebbenden en om het maken van afspraken bij
grondtransacties. Hier betalen veroorzakers aanzienlijk meer dan uit
hoofde van publiekrechtelijke aansprakelijkheid als gevolg van het feit dat
de juridische positie van de direct belanghebbenden sterk is en doordat
veroorzakers/eigenaren belang hebben bij grondtransacties. Bij VROM zijn
geen gegevens bekend over de bedragen die veroorzakers bijdragen via
het privaatrechtelijke spoor.
111
U streeft naar het «zo veel als redelijkerwijs mogelijk is» voorkomen van
verontreiniging van het water en het ontstaan van afvalwater. Wordt
momenteel drinkwater gebruikt als industriewater? Zo ja, in welke mate
en hoe beoordeelt u dit? Hoe wordt hierop toegezien? Hoe verhoudt in uw
ogen de prijs van drinkwater in Nederland zich tot de prijs van drinkwater
in andere EU-landen en is deze prijs verklaarbaar vanwege de milieueisen
die aan drinkwater zijn gesteld?
Volgens gegevens van Vewin hebben de drinkwaterbedrijven in het jaar
2007 1088 miljoen kubieke meter water van drinkwaterkwaliteit geleverd
aan eindafnemers. Hiervan is 789 miljoen kubieke meter geleverd aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

38

huishoudens en 299 miljoen kubieke meter geleverd aan zakelijke verbruikers. Zakelijke verbruikers kunnen verder worden onderverdeeld in kleinzakelijke verbruikers (verbruik van minder dan 10 000 kubieke meter per
jaar) en grootzakelijke verbruikers (verbruik van meer dan 10 000 kubieke
meter per jaar). De levering aan klein zakelijke verbruikers zal hoofdzakelijk bestemd zijn voor menselijke consumptie. Deze afzet bedroeg in 2007
126 miljoen kubieke meter water. Voor de groot zakelijke verbruiker zal het
water voor een deel worden gebruikt voor industriële processen en
productie. Daarbij merk ik op dat water dat wordt gebruikt voor de bereiding of behandeling van levensmiddelen dient te voldoen aan de kwaliteitseisen voor drinkwater. De afzet van drinkwater op de zakelijke markt is
sinds 1990 gedaald. Oorzaken hiervan zijn waterbesparing, hergebruik en
substitutie van drinkwater door ander water. Er is geen sprake van
toezicht met betrekking tot de mate waarin water van drinkwaterkwaliteit
wordt gebruikt als industriewater. Hier is ook geen aanleiding toe.
Naast drinkwater leveren de drinkwaterbedrijven ook water van een
andere kwaliteit aan de industrie. In 2007 bedroeg de afzet hiervan ongeveer 60 miljoen kubieke meter water.
Met betrekking tot de prijzen van drinkwater in Nederland geldt dat deze
niet afwijken van andere EU-landen. Voor een aantal landen liggen de
gemiddelde kosten voor huishoudens op jaarbasis hoger dan in Nederland. Hetzelfde geldt voor zakelijk verbruik (gebaseerd op een jaarlijks
verbruik van 10 000 kubieke meter water). Ik heb dan ook geen indicatie
dat er sprake zou zijn van prijsverschillen die verklaard kunnen worden uit
milieueisen die worden gesteld. Overigens merk ik op dat een directe
vergelijking van prijzen niet zonder meer te maken is. Er kan bijvoorbeeld
sprake zijn van verschillen in belastingen of subsidie.
112
In welk opzicht is in de waterketen meer transparantie nodig? Doelt u
daarbij ook op (mogelijke) vermenging van publieke en private belangen
in de watersector?
De verhoging van transparantie in de waterketen heeft betrekking op de
wijze waarop de partijen in de waterketen hun publieke taken uitvoeren en
de daarmee gemoeide kosten of tarieven. Verhoging van de transparantie
kan een bijdrage leveren aan verbetering van de doelmatigheid. De
bedoelde transparantie heeft niet betrekking op vermenging van publieke
diensten en commerciële belangen.
112
Wordt momenteel drinkwater gebruikt als industriewater? Zo ja, in welke
mate en hoe beoordeelt de minister dit? Hoe wordt hierop toegezien? Hoe
verhoudt in de ogen van de minister de prijs van drinkwater in Nederland
zich met de prijs van drinkwater in andere EU-landen en is deze prijs
verklaarbaar vanuit de eisen die er wat betreft milieueisen aan zijn
gesteld?
Volgens gegevens van Vewin hebben de drinkwaterbedrijven in het jaar
2007 1088 miljoen kubieke meter water van drinkwaterkwaliteit geleverd
aan eindafnemers. Hiervan is 789 miljoen kubieke meter geleverd aan
huishoudens en 299 miljoen kubieke meter geleverd aan zakelijke verbruikers. Zakelijke verbruikers kunnen verder worden onderverdeeld in kleinzakelijke verbruikers (verbruik van minder dan 10 000 kubieke meter per
jaar) en grootzakelijke verbruikers (verbruik van meer dan 10 000 kubieke
meter per jaar). De levering aan klein zakelijke verbruikers zal hoofdzakelijk bestemd zijn voor menselijke consumptie. Deze afzet bedroeg in 2007
126 miljoen kubieke meter water. Voor de groot zakelijke verbruiker zal het
water voor een deel worden gebruikt voor industriële processen en
productie. Daarbij merk ik op dat water dat wordt gebruikt voor de berei-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

39

ding of behandeling van levensmiddelen dient te voldoen aan de
kwaliteitseisen voor drinkwater. De afzet van drinkwater op de zakelijke
markt is sinds 1990 gedaald. Oorzaken hiervan zijn waterbesparing, hergebruik en substitutie van drinkwater door ander water. Er is geen sprake
van toezicht met betrekking tot de mate waarin water van drinkwaterkwaliteit wordt gebruikt als industriewater. Hier is ook geen aanleiding
toe.
Naast drinkwater leveren de drinkwaterbedrijven ook water van een
andere kwaliteit aan de industrie. In 2007 bedroeg de afzet hiervan ongeveer 60 miljoen kubieke meter water.
Met betrekking tot de prijzen van drinkwater in Nederland geldt dat deze
niet afwijken van andere EU-landen. Voor een aantal landen liggen de
gemiddelde kosten voor huishoudens op jaarbasis hoger dan in Nederland. Hetzelfde geldt voor zakelijk verbruik (gebaseerd op een jaarlijks
verbruik van 10 000 kubieke meter water). Ik heb dan ook geen indicatie
dat er sprake zou zijn van prijsverschillen die verklaard kunnen worden uit
milieueisen die worden gesteld. Overigens merk ik op dat een directe
vergelijking van prijzen niet zonder meer te maken is. Er kan bijvoorbeeld
sprake zijn van verschillen in belastingen of subsidie.
113
In welk opzicht is in de waterketen meer transparantie nodig? Doelt u
daarbij ook op (mogelijke) vermenging van publieke diensten en commerciële (door bedrijven betaalde activiteiten) in de watersector?
De verhoging van transparantie in de waterketen heeft betrekking op de
wijze waarop de partijen in de waterketen hun publieke taken uitvoeren en
de daarmee gemoeide kosten of tarieven. Verhoging van de transparantie
kan een bijdrage leveren aan verbetering van de doelmatigheid. De
bedoelde transparantie heeft niet betrekking op vermenging van publieke
diensten en commerciële belangen.
114
Kunt u uiteenzetten hoe u het oppervlak van bijna 180 000 ha natuurgebied waarin de milieukwaliteit wat betreft verzuring en vermesting matig
tot zeer ernstig is, wilt terugbrengen tot 0 hectare («alles gewenste milieukwaliteit») in 2027 (tabel 4.5, onder 2), terwijl u niet streeft naar een
vermindering van de veestapel, opnieuw inzet op een derogatie en pleit
voor een verdere verruiming van het melkquotum?
Het verbeteren van water- en milieucondities in en rond natuurgebieden
krijgt vorm via verschillende sporen. Via het generieke milieu- en waterbeleid en het landbouwbeleid wordt gewerkt aan verlaging van de uitstoot
van verzurende en vermestende stoffen, de verbetering van de waterkwaliteit en een duurzamer bodembeheer. Dit is een zaak van lange adem
en leidt, zoals de minister van LNV in de Beleidsvisie Natuurbeheer
(Kamerstuk 2007–2008, 30 825, nr. 7) heeft aangegeven, niet snel genoeg
tot de gewenste condities voor de natuur. Aanvullend aan het generieke
spoor zetten Rijk en provincies in op het gebiedsgerichte spoor. Dit krijgt
vooral vorm in de opstelling en uitvoering van beheerplannen voor de
Natura 2000 gebieden en via de afspraken over maatregelen en middelen
in het kader van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) 2007–2013.
115
Wat voor ontvangsten vallen onder de ontvangsten die in tabel 5.1 voor
een bedrag van ruim € 71 miljoen euro in 2009 worden begroot?
De opgenomen reeks betreft de geraamde ontvangsten aan middelen uit
het Fonds economische structuurversterking (Fes). Het bedrag van ruim
71 mln bestaat voor 3 mln uit gelden die in de Nota Ruimte beschikbaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

40

zijn gesteld voor geluidkaarten. Voor het overige betreft het de middelen
die bestemd zijn voor lokale maatregelen op het gebied van luchtkwaliteit
(in het kader van het NSL, het Nationaal samenwerkingsprogramma luchtkwaliteit).
116
Wat betekent de verlaging van het budget voor bevorderen van duurzame
mobiliteit? Welk beleid wordt gecontinueerd en welk niet?
De verlaging van het budget houdt verband met het feit dat de 300
miljoen euro die vanuit FES voor de periode tot uiterlijk 2010 beschikbaar
zijn gesteld, in de begrotingen van 2006, 2007 en 2008 goeddeels in
subsidiebudgetten zijn vastgelegd en ultimo 2008 in belangrijke mate zijn
uitgeput. Voor de periode 2009–2011 is het resterende deel begroot incl.
de extra € 62 miljoen die het kabinet ter beschikking heeft gesteld in het
kader van het dieselakkoord met de sector. Hiervoor zullen in 2009 alle
bestaande regelingen (Euro 5 vrachtwagens, retrofit roetfilters vrachtwagens, retrofit roetfilters personen- en bestelwagens, roetfilters nieuwe
taxi’s en bestelwagens, roetfilters mobiele werktuigen) worden voortgezet.
In 2010 en 2011 zal met de begrote middelen alleen de subsidiëring van
roetfilters op nieuwe taxi’s en bestelwagens en mogelijk ook van EEVvrachtwagens en bussen worden voortgezet.
117
Vallen innovaties op het gebied van verbetering van de lokale luchtkwaliteit onder de kennisontwikkeling?
Het Innovatieprogramma Luchtkwaliteit (IPL) van V&W en VROM ontwikkelt (kennis over) nieuwe innovatieve maatregelen die de luchtkwaliteit
verbeteren op het hoofdwegennet. Via het Solve-programma van het
CROW worden gemeenten en provincies ondersteund met kennis en
procesbegeleiding op het gebied van lokale luchtkwaliteitmaatregelen in
verkeer en vervoer. Het ministerie van VROM financiert het Solve-programma.
118
Budgetten voor saneringsoperaties van Verkeer en Waterstaat (V&W) en
VROM worden samengevoegd om de efficiency in de uitvoering te
vergroten. Om hoeveel geld gaat het concreet? Betekent dit ook dat de
verantwoordelijkheid voor de te realiseren doelen wordt overgeheveld?
Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet? Kunt u verantwoordelijk blijven als
de financiële sturingsmiddelen zijn overgeheveld?
De samenvoeging van budgetten van VROM en V&W voor de saneringoperaties verkeerslawaai in relatie tot de rijksinfrastructuur is gericht op
uitvoering van de maatregelen in de periode 2011–2020. Daarvoor zal ca.
€ 900 miljoen beschikbaar zijn afkomstig uit bestaande middelen. Het
grootste bedrag van € 650 miljoen komt voort uit de Nota Mobiliteit voor
de aanpak van geluidknelpunten. De resterende ca. € 250 miljoen bestaat
uit de samenvoeging van bestaande saneringsgelden opgenomen in de
begrotingen van VROM en V&W. Bezien wordt tevens op welke wijze ook
een maatregelenprogramma ten behoeve van gevallen die onder de
huidige wet een grote groei in geluidbelasting hebben ondervonden bij de
overgang naar nieuwe geluidwetgeving aan deze saneringsoperatie kan
worden toegevoegd. Hierdoor wordt het totaalbedrag mogelijk ca. € 1
mld. Na samenvoeging van de middelen op de begroting van V&W zal de
minister van VROM niet eindverantwoordelijke blijven. Wel zullen de
ministers van VROM en V&W gezamenlijk sturing geven aan saneringsoperatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

41

119
Betekent de budgetverschuiving voor geluidsaneringsoperaties tevens dat
de eindverantwoordelijkheid ook naar het ministerie van V&W overgaat?
Zo nee, welke invloed heeft u nog op het proces?
De budgetten voor de geluidsaneringsoperaties in relatie tot de rijksinfrastructuur worden bij het ministerie van V&W ondergebracht. De
eindverantwoordelijkheid voor dit deel van de saneringsoperatie zal
daarbij tevens naar het ministerie van V&W overgaan. Daarbij worden
afspraken gemaakt over de te bereiken doelen. Wel zullen de ministers
van VROM en V&W gezamenlijk sturing geven aan saneringsoperatie. De
wijze waarop dit zal geschieden is nog niet definitief vormgegeven en zal
wettelijk worden vastgelegd in de Invoeringswet bij de wijziging van de
Wet geluidhinder met betrekking tot de rijksinfrastructuur.
120
Wat is de stand van zaken m.b.t. het Amsterdamse luchtkwaliteitsbeleid?
Zullen oudere auto’s worden geweerd uit de binnenstad? Zijn er ook
andere gemeenten die een dergelijk gemeentelijk luchtkwaliteitsbeleid
willen gaan voeren en hoe gaat dit er uit zien?
Op 26 juni jl. heeft de Amsterdamse gemeenteraad het Amsterdamse
luchtkwaliteitsplan goedgekeurd. Als uitvloeisel hiervan is op 9 oktober jl.
een milieuzone voor vrachtauto’s ingesteld. Met de milieuzone voor
personenauto’s als onderdeel van het pakket aan maatregelen om de
luchtkwaliteit te verbeteren stemde de raad alleen voorlopig in. Medio
2009 moet bij het definitieve verkeersbesluit tot invoering van de milieuzone voor personenauto’s duidelijk worden gemaakt in hoeverre het
invoeren van de milieuzone voor personenauto’s effectief en noodzakelijk
is om aan de wettelijke eisen voor luchtkwaliteit te voldoen.
Er zijn ook andere gemeenten met een luchtkwaliteitsplan, het opstellen
van zo’n plan is immers een verplichting die voortkomt uit de wet Luchtkwaliteit. De gemeentelijke luchtkwaliteitsplannen zijn gebundeld in het
Nationaal samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) dat eerder aan
de Kamer is aangeboden.
Naast Amsterdam hebben acht andere gemeenten een milieuzone voor
vrachtauto’s ingesteld. Een aantal gemeenten overweegt ook een milieuzone voor bestelauto’s in te stellen. Zowel voor milieuzones voor vrachtauto’s en bestelauto’s zijn landelijke uniforme kaders opgesteld in in de
vorm van convenanten. Er zijn tot op heden geen andere gemeenten die,
zoals Amsterdam, overwegen een milieuzone voor personenauto’s in te
stellen.
121
Waarom mogen de verkeersemissies van NHx, NMVOS en CO2 kennelijk
oplopen ten opzichte van het peiljaar 2006?
De emissies van NHx en NMVOS zijn gebaseerd op NEC plafonds, die
vanuit de EU voor 2010 aan landen zijn opgelegd. Binnen Nederland zijn
deze plafonds verdeeld naar sectoren, waaronder verkeer. De cijfers in
tabel 5.5 op pag 83 laten zien dat we in 2006 al onder de streefwaarden
uitkomen.
Wat betreft CO2 gelden in 2010 de Kyotodoelstellingen. Ook deze zijn
vertaald naar sectoren, waaronder verkeer. Uit de tabel blijkt dat hier nog
wat rek in zit naar 2010 toe. In het programma Schoon & Zuinig heeft het
kabinet voor de sector vekeer de ambitie aangegeven dat de CO2-emissies
in 2020 dalen met 13 tot 17 Mton ten opzichte van de autonome ontwikkeling. Dit komt neer op een uitstoot van 30 Mton, wat ongeveer overeen
komt met het niveau van 1990. Overigens blijkt uit de laatste CBS statis-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

42

tieken dat de CO2-emissies van de sector verkeer in 2007 met 0,9 Mton
licht zijn gedaald ten opzichte van 2006, m.n. door de inzet van biobrandstoffen. Het is echter nog te vroeg om te zeggen of hier sprake is van een
structurele trendbreuk.
122
Aan welke concrete instrumenten wordt gedacht om invulling te geven
aan de sturing van afvalstoffenbeleid binnen het tweede Landelijk Afvalbeheerplan (LAP)?
In de afgelopen jaren is in het afvalstoffenbeleid van diverse instrumenten
gebruik gemaakt. Zo zijn communicatie en stimulerende instrumenten,
zoals het Stimuleringsprogramma afvalscheiding en afvalpreventie
(STAP), ingezet om meer afvalscheiding te bereiken bij burgers en
bedrijven. Economische instrumenten, zoals producentenverantwoordelijkheid en de stortbelasting, zijn ingezet om te sturen in de verwerking
van afvalstoffen. Regulerende instrumenten zijn ingezet om bijvoorbeeld
eisen aan afvalverwerking, verantwoordelijkheden en bevoegdheden
wettelijk vast te leggen. Vaak is regulering verplicht als gevolg van internationale richtlijnen.
De hiervoor genoemde instrumenten krijgen uiteraard ook in het tweede
Landelijk afvalbeheerplan (LAP) een plaats. Daarbij wordt bezien of de
inzet van de afzonderlijke instrumenten kan of moet veranderen als
gevolg van bijvoorbeeld ketengericht afvalbeleid en een veranderende rol
van de overheid bij diverse onderdelen van het afvalbeheer. Het tweede
LAP wordt eind 2008 voor inspraak ter inzage gelegd.
123
Kan worden uiteengezet welke activiteiten nog meer vallen onder artikel 6,
het veilig gebruik van chemische stoffen? Aan welke activiteiten wordt
gedacht onder de categorie «beleidsmatig gebonden»?
Binnen het operationeel doel «veilig gebruik van chemische stoffen» is
circa € 0,9 miljoen benoemd als beleidsmatig gebonden budget. Dit
betreft onderzoek en monitoring in het kader van het stoffenbeleid.
Het gaat dan in het bijzonder om de technisch/wetenschappelijke onderbouwing van beleidsvoornemens, zoals bijvoorbeeld onderzoek naar
binnenmilieukwaliteit van kindercentra en scholen in het kader van de
Nationale Aanpak Milieu & Gezondheid of de verkenning van de juridische
mogelijkheden om «open verbrandingstoestellen» aan te pakken met het
oog op een beter binnenmilieu in het kader van dezelfde Nationale
Aanpak.
Ook de monitoring van het effect van de door de overheid geïnitieerde
voorlichtingsactiviteiten die nodig zijn om het bedrijfsleven voor te
bereiden op REACH is een voorbeeld van de beleidsmatig gebonden
kosten.
Onder het operationeel doel «veilig gebruik van chemische stoffen» (zie
daartoe ook begrotingsartikel 6.2) vallen de volgende thema’s die in de
begroting kortheidshalve zijn gememoreerd dan wel met concrete tussendoelen zijn benoemd:
• implementatie en uitvoering van de REACH Verordening en de
daarmee samenhangende (inter)nationale activiteiten, «stoffenbeleid
EU»;
• uitvoering geven aan de jaarlijkse verplichtingen die samenhangen
met de internationale strategie chemie en diverse verdragsverplichtingen (Verdrag van Stockholm, Verdrag van Rotterdam, etc.), «stoffenbeleid mondiaal»;
• beleidsmatig richting geven aan de emissiereductie van prioritaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

43

•
•

chemische stoffen en monitoren en beleidsmatig begeleiden van de
uitvoering van de 3e fase sanering asbestwegen en de regeling nietberoepsgebonden asbestmesothelioomslachtoffers, «stoffenbeleid
nationaal»;
ontwikkelen van (inter)nationaal risicobeleid op het terrein van nanodeeltjes en nanotechnologieën, «risicobeleid nano»;
uitvoering geven aan de «Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid
(2009–2012)».

124
Kunt u uiteenzetten op welke punten de regelgeving rond de toepassingen
van nanotechnologie niet adequaat is en op welke wijze u denkt dit met
convenanten te ondervangen?
Zoals bekend heeft de EU commissie in juli 2008 kenbaar gemaakt dat
REACH het wetgevende kader is waarbinnen de nanotechnologische
toepassingen van chemische stoffen verankerd dienen te worden. Inmiddels is een aparte EU-werkgroep Nano opgericht onder het reguliere
overleg van REACH bevoegde autoriteiten, juist om de eventuele lacunes
van het regelgevend kader van REACH met betrekking tot nanodeeltjes
nader te bepalen. Een van de algemene punten is bijvoorbeeld dat
informatievereisten binnen het chemicaliënbeleid niet goed passen bij de
karakteristieken van nanodeeltjes. Daarnaast is het waarschijnlijk dat
betrouwbare detectie- en meetmethoden ook de komende jaren nog
zullen ontbreken. Nederland neemt daarom in de EU nanowerkgroep het
initiatief voor een stapsgewijze ontwikkeling van een beoordelingsmodel
voor nanotoepassingen van stoffen.
Met het in werking treden van de REACH-verordening is het bedrijfsleven
primair verantwoordelijk voor het aantoonbaar veilig gebruik van stoffen
en dus ook voor nanotoepassingen van stoffen. De overheid verwacht dat
bedrijven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid op dit vlak nemen
en beschikbare informatie hierover met de overheid delen o.a. ten
behoeve van het door het RIVM te ontwikkelen initiële risicobeoordelingmodel. Dit is dan ook een van de onderdelen van het convenant waarover
gesproken wordt met het bedrijfsleven. Daarnaast zal in het kader van het
convenant ook gesproken worden over mogelijkheden voor het bedrijfsleven om het door hen gevolgde risicomanagement voor de samenleving
transparant te maken.
125
Kunt u omschrijven hoe REACH zich verhoudt tot overige regelgeving
m.b.t. stoffen? Kan REACH worden aangemerkt als kaderstellend in dit
verband?
REACH beoogt een kaderstellende regelgeving te zijn voor chemische
stoffen die in de EU worden geproduceerd, ingevoerd en op de markt
worden gebracht.
Voor specifieke groepen van stoffen zoals bijvoorbeeld voor gewasbeschermingsmiddelen en bestrijdingsmiddelen bestaan specifieke regulatoire kaders maar daarmee is in REACH uitdrukkelijk een afstemming
geregeld. Immers artikel 15 van REACH bepaalt dat werkzame stoffen en
co-formulanten die uitsluitend voor gebruik in gewasbeschermingsmiddelen of biociden worden vervaardigd of ingevoerd en zijn toegelaten, als
geregistreerd worden beschouwd in het kader van REACH. Bovendien
wordt de registratie ervan als volledig beschouwd voor vervaardiging of
invoer ten behoeve van het gebruik als gewasbeschermingsmiddel of
biocide. Voor andere toepassingen is uiteraard wel registratie onder
REACH noodzakelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

44

Het kaderstellend karakter van REACH betekent dat er in beginsel dus
informatie over de gevaren en risico’s van stoffen beschikbaar komt die de
basis vormt voor andere (Europese maar ook nationale) regulatoire
kaders. Immers de risico-informatie die over stoffen wordt gegenereerd
door REACH is relevant voor bijvoorbeeld de Europese Kaderrichtlijn
Water, maar ook de IPPC-richtlijn. Voorts is die informatie ook relevant
voor bijvoorbeeld de Nederlandse systematiek voor normstelling van
stoffen die bij de WM-vergunningverlening wordt toegepast. In dit
verband verwijs ik onder meer naar de handreiking Consequenties van
REACH voor WM- en WVO-vergunningverlening, zoals die door Infomil en
de Nederlandse Helpdesk REACH beschikbaar wordt gesteld. Ook past in
dit verband mijn voornemen om de Circulaire voor vergunningverleners
over de beschikbaarheid stofgegevens van 7 oktober 2003 binnenkort te
herzien, waarin dit aspect nader wordt uitgewerkt.
Tot slot hecht ik eraan op te merken dat ik in overleg ben met maatschappelijke actoren (bedrijfsleven en NGO’s) om de betekenis van REACH voor
aanpalende regulatoire kaders te bezien, waarbij aspecten zoals het voorkomen van onnodige overlap, het voorkomen van tegenstrijdigheden en
het optimaal benutten van de risico-informatie die voortkomt uit REACH
aan de orde zijn. Onder de noemer «Beyond REACH» wordt nu reeds
verkend welke mogelijkheden daarbij aan de orde zijn.
126
Wordt het wetenschappelijk onderbouwde beoordelingskader waarin
REACH voorziet leidend in de vorming van beleid en regelgeving m.b.t.
stoffen in Nederland?
Zoals ook in vraag 125 is aangegeven, beoogt REACH kaderstellende
regelgeving te bieden voor chemische stoffen die in de EU worden geproduceerd, ingevoerd en op de markt worden gebracht. Het beoordelingskader waarin REACH voorziet is daarmee in beginsel leidend voor
beleidsvorming en regelgeving over chemische stoffen. Overigens geldt
dit niet alleen voor Nederland maar voor geheel Europa. Een en ander laat
onverlet dat in het kader van specifieke sectorale beleidskaders afwegingen gemaakt kunnen worden die mede gebaseerd zijn op aanvullende
informatie en beoordelingen uit die specifieke beleidskaders.
Voor bepaalde groepen van stoffen (zoals biociden en gewasbeschermingsmiddelen) bestaan bijvoorbeeld specifieke regulatoire kaders,
waarmee in REACH uitdrukkelijk een afstemming is geregeld, maar die in
essentie op één en hetzelfde wetenschappelijke beoordelingskader voor
chemische stoffen zijn gebaseerd.
127
Hoe wordt voorkomen dat bij sectorale regelgeving wordt afgeweken van
de wetenschappelijke basis waarin REACH voorziet, bijvoorbeeld in het
kader van de Rohs-regelgeving?
De REACH verordening voorziet erin dat een minimum aan noodzakelijke
gegevens over chemische stoffen beschikbaar komt. Het gaat daarbij om
gegevens over de gevaarseigenschappen van stoffen alsook over de
blootstelling van de mens aan deze stoffen en de emissie naar het milieu.
Op basis van die gegevens kunnen risico’s worden ingeschat en kunnen
beheersmaatregelen voor het veilig omgaan met deze stoffen worden
bepaald. In die zin voorziet de REACH-verordening dus in een belangrijk
deel van de technisch-wetenschappelijke kennis over stoffen.
In beginsel vormt de risico-informatie die over chemische stoffen door
REACH wordt gegenereerd de basisinformatie voor Europese maar ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

45

nationale regulatoire kaders. Overigens geldt mutatis mutandis hetzelfde
voor informatie die in het kader van de gewasbeschermings- en biocidenregelgeving wordt gegenereerd.
Echter staat zulks niet in de weg dat in het kader van sectorale regelgeving, zoals bijvoorbeeld ROHS, op specifieke aspecten tot andere, specifieke afwegingen gekomen kan worden. De generieke risico-informatie
over stoffen zoals die door REACH wordt gegenereerd is in beginsel informatie die door het bedrijfsleven wordt aangeleverd. Het bedrijfsleven
draagt daarmee de verantwoordelijkheid voor de volledigheid en juistheid
van die informatie. De informatie wordt in bepaalde gevallen weliswaar
door het Europees Agentschap beoordeeld op juistheid en volledigheid
maar het is uitdrukkelijk niet zo dat de overheid daarmee op enig moment
die informatie goedkeurt. De verantwoordelijkheid voor de juistheid en
volledigheid blijft bij het bedrijfsleven liggen.
Dat betekent dat in het kader van sectorale regelgeving – zoals bijvoorbeeld de ROHS-richtlijn – de REACH-informatie over stoffen in beginsel de
wetenschappelijke basis is voor besluitvorming.
Er zijn formeel-juridisch geen belemmeringen voor bevoegde autoriteiten
om, met het oog op het willen bereiken van specifieke sectorale beleidsdoelstellingen, tot een afweging te komen die, op deelaspecten van sectoraal beleid, afwijkt van de in REACH gegenereerde, generieke risicobeoordeling.
128
Kunt u uiteenzetten wat de status is van het convenant binnenmilieu
scholen en wanneer dit zal worden ondertekend?
Momenteel vindt overleg plaats met het ministerie van OCW, de VNG en
de PO-raad (Primair Onderwijsraad). Daarnaast worden diverse partijen
betrokken bij de uitvoering van het convenant. Het convenant betreft
inspanningsverplichtingen van de betrokken partijen om het binnenmilieu
te verbeteren. Streven is om het convenant begin 2009 te laten ondertekenen.
129
Kunt u uiteenzetten welk budget beschikbaar is om in 2009 200 scholen te
voorzien van een advies ten behoeve van een gezonder binnenmilieu?
Alle basisscholen met natuurlijke ventilatie worden in de komende 5 jaar
bezocht in het kader van het bewustwordingsprogramma. De scholen
worden door de GGD bezocht aan de hand van de 1 dagsmethode. De
scholen krijgen hierbij een ventilatieadvies op maat inclusief diverse
handelingsperspectieven. De scholen worden bezocht tijdens het stookseizoen, dat loopt van september tot en met april. In het huidige stookseizoen zullen, zoals nu voorzien, aanzienlijk meer scholen bezocht
worden dan de hier genoemde 200. Naar verwachting zullen ca 750
scholen bezocht worden. Hiervoor hebben de ministeries van OCW en
VROM een bedrag van ca 1,2 mln gereserveerd.
130
Op welke gronden is het aantal van 200 scholen bepaald? is hiermee de
doelstelling uit de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid, om binnen vijf
jaar alle scholen met natuurlijke ventilatie van een advies te voorzien,
haalbaar?
In de kabinetsvisie binnenmilieu basisscholen waaraan gerefereerd wordt
in de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid staat gemeld dat in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

46

komende 5 jaar alle basisscholen met natuurlijke ventilatie bezocht gaan
worden door de GGD. Gezien de landelijke opstart van het programma is
ervoor gekozen om het aantal basisscholen in het huidige stookseizoen
(2008–2009) beperkt te houden en in de komende jaren het aantal te
verhogen zodat de doelstelling wel gerealiseerd wordt. Overigens is de
voorzichtige planning van 200 scholen in 2009 al door de werkelijkheid
ingehaald (zie vraag 129). Dit stookseizoen zullen minimaal 750 basisscholen bezocht gaan worden.
131
Kan de implementatie van de gewijzigde EU kaderrichtlijn afvalstoffen
meerdere doelen dienen dan alleen het voldoen aan deze nieuwe richtlijn?
Welke doelen kunnen onderscheiden worden naast het voor de hand
liggende doel om de administratieve lasten te verlagen?
De nieuwe Kaderrichtlijn afvalstoffen onderstreept in de eerste plaats dat
de hoogste prioriteit in het afvalbeleid moet liggen bij afvalpreventie. De
kaderrichtlijn geeft een tweetal sporen om afvalpreventie nadere invulling
te geven. Lidstaten worden verplicht om afvalpreventieprogramma’s op te
stellen waarin maatregelen en eventuele doelen dienen te worden afgewogen. Daarnaast wordt het instrument van «uitgebreide producentenverantwoordelijkheid» geïntroduceerd waarbij het milieueffect en de
afvalproductie zowel bij de vervaardiging als bij het latere gebruik van
producten kan worden betrokken. Zo kan bijvoorbeeld via meervoudig
gebruik en een verbeterde technische duurzaamheid het ontstaan van
afval worden tegengegaan, hetgeen een positief effect heeft op de administratieve belasting.
In de tweede plaats wordt met de kaderrichtlijn de ambitie om van de EU
een recyclingsmaatschappij te maken, nader ingevuld met een aanpak
gericht op gescheiden inzameling van afvalstoffen en het stellen van
recyclingsdoelen. Gerecycled materiaal dient zoveel mogelijk als grondstof of een normaal product te worden gezien en niet als afvalstof. De
introductie van de begrippen «bijproducten» en «einde-afvalfase» beogen
zo vroeg mogelijk in de verwerkingsketen vast te stellen of de administratieve belasting vanuit de afvalstoffenregelgeving kan komen te vervallen.
Dit zal overigens pas operationeel zijn nadat de Commissie nadere criteria
heeft vastgesteld, naar verwachting in 2009.
Tenslotte biedt de kaderrichtlijn de mogelijkheid om voor bepaalde typen
van activiteiten vrijstelling van vergunningplicht te verlenen en daarvoor
in de plaats algemene voorschriften te stellen. Momenteel worden voorbereidingen getroffen om het Activiteitenbesluit Wm uit te breiden met
nieuwe categorieën van bedrijven die opereren in de afvalverwerking en
daarmee vrij te stellen van individuele vergunningplicht.
132
Is de subsidieverlening via het Afvalfonds waarmee de VNG en het
verpakkende bedrijfsleven in staat worden gesteld opruimmaatregelen te
treffen voor de aanpak van het verpakkingenprobleem ook bedoeld voor
het opruimen van zwerfafval?
De subsidieverlening via het Afvalfonds bedraagt jaarlijks 115 miljoen
euro. Hiervan gaat 11 miljoen euro naar de bestrijding van zwerfafval (niet
alleen verpakkingen). Dit bedrag wordt besteed aan de uitvoering van het
Impulsprogramma Zwerfafval en is niet bedoeld voor het financieren van
het opruimen van zwerfafval. De kosten van het opruimen van het zwerfafval worden nu gedekt uit de algemene middelen van de gemeenten en
andere terreinbeheerders.
Het Impulsprogramma voert actviteiten uit ter verbetering van preventie
van zwerfafval en gericht op verbetering van de handhaving van
preventieregels en het programma stimuleert en ondersteunt beheerders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

47

van de openbare ruimte met projecten, uitvoeringstools en subsidies om
de openbare ruimte structureel effectiever en efficienter schoon te maken
en schoon te houden. Daarnaast omvat het programma onderzoeken naar
de oorzaken en kosten van de zwerfafvalproblematiek en wordt de ontwikkeling van het zwerfafvalprobleem kwantitatief en kwalitatief gemonitoord.
133
Aan welke concrete instrumenten of prikkels wordt gedacht om invulling
te geven aan de speciale aandacht voor de warmteafzet van afvalverbrandingsinstallaties?
Verschillende instrumenten zijn hiervoor beschikbaar: de energie-investeringsaftrek (EIA), de groenregeling (algemene categorie, die dit soort
investeringen voor groenbeleggen in aanmerking laat komen). Door het
benutten van geproduceerde warmte, neemt het rendement van de installatie toe, waardoor de betreffende installatie in de toekomst, na omzetting
van de Kaderrichtlijn afvalstoffen in Nederlandse wetgeving, een installatie van nuttige toepassing zal zijn.
134
In hoeverre ziet u het verwerken van GFT als C2C en aan welke maatregelen denkt u om de gescheiden inzameling van GFT verder te bevorderen?
Gescheiden inzameling en vervolgens verwerken van GFT door vergisten,
composteren of een combinatie van beide en vervolgens de producten
weer toepassen is bij uitstek een voorbeeld van C2C. In de Wet milieubeheer is de verplichting tot gescheiden inzameling opgenomen.
135
Kunt u uiteenzetten wat de ontwikkelingen zijn van de hoeveelheden
afvalstoffen die in- en uitgevoerd worden sinds het opheffen van de landsgrenzen voor te verwijderen brandbaar afval op 1 januari 2007?
Vanaf begin 2007 tot oktober 2008 is ongeveer 100 duizend ton brandbaar
restafval uitgevoerd en 5 duizend ton ingevoerd. Dat zijn geringe hoeveelheden op een totale Nederlandse afvalverbrandingscapaciteit van zo’n
6 miljoen ton.
136
Kunt u tevens uiteenzetten hoeveel brandbare afvalstoffen met ontheffing
in Nederland worden gestort en wat daarbij de verwachting is voor dit
jaar?
In 2006 is ongeveer 2,1 miljoen ton brandbaar restafval gestort en in 2007
ongeveer 1,7 miljoen ton. Op basis van gegevens over de eerste helft van
het lopende jaar, zal er naar verwachting in 2008 ongeveer 1,3 miljoen ton
brandbaar restafval worden gestort.
137
Welke prioriteit wordt gegeven aan de implementatie van de Europese
Kaderrichtlijn Afvalstoffen? Waarom kan de energie-efficientie formule
voor afvalverbrandingsinstallaties niet onmiddellijk worden geïmplementeerd in de Nederlandse wet- en regelgeving?
Zodra de kaderrichtlijn afvalstoffen van kracht is (naar verwachting
november 2008) wordt deze geïmplementeerd in Nederlandse wet en
regelgeving. Deze omzetting duurt maximaal 2 jaar. Vooruitlopend daarop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

48

kan de energie-efficiëntie formule niet worden ingevoerd, aangezien daar
geen wettelijke basis voor is.
138
Kan een overzicht worden verstrekt van de contributies die Nederland
betaalt aan internationale organisaties voor 2009? Kan bij wijze van voorbeeld worden uiteengezet waaruit «incidentele contributies aan internationale organisaties» bestaan? Kan een nadere onderbouwing worden
gegeven van de reden waarom hiervoor ruim € 2,4 miljoen wordt gereserveerd?

Kan een overzicht worden verstrekt van de contributies die Nederland
betaalt aan internationale organisaties voor 2009.
Conform internationale- en interdepartementale afspraken zal VROM in
2009 de volgende contributieverplichtingen aan Internationale Organisaties nakomen. De genoemde bedragen zijn een indicatie, omdat nog niet
alle contributies definitief zijn vastgesteld
UNEP
a. Aandeel VROM in totale Nederlandse contributie € 0,6 mln.
b. Verdrag van Stockholm € 0,1 mln.
c. Verdrag van Rotterdam € 0,1 mln.
d. SAICM (Strategic Approach to International Chemicals Management)
€ 0,1 mln.
e. The Trust fund for the Basel Convention € 0,07 mln.
f. UNEP mondiale aanpak kwik € 0,06 mln.
UN – Habitat
Aandeel VROM in totale Nederlandse contributie € 0,2 mln.
UN – ECE
Contributie voor het Trust Fund for the Cooperative Programme for Monitoring and Evaluation of the Long-range Transmission of Air Polutions in
Europe € 0,6 mln.

Kan bij wijze van voorbeeld worden aangegeven waaruit «incidentele
contributies aan internationale organisaties» bestaan?
Naast de verplichte contributies worden ook vrijwillige bijdragen in de
vorm van incidentele contributies/subsidies aan Internationale Organisaties verstrekt. In algemene termen gaat het om het bieden van een mogelijkheid aan internationale organisaties een bijdrage te leveren aan de
doelen van het internationaal milieubeleid. In dit kader heeft bijvoorbeeld
het klimaatbureau van de VN (UNFCCC) in 2008 een financiële bijdrage
gekregen voor de ondersteunende en faciliterende rol in het kader van het
onderhandelingsproces om te komen tot een nieuwe wereldwijde klimaatovereenkomst eind 2009 in Kopenhagen. Een ander voorbeeld betreft de
bijdragen die in het kader van het «Environment for Europe» proces aan
o.a. de UN – ECE worden verstrekt.

Kan een nadere onderbouwing worden gegeven van de reden waarom
hiervoor ruim 2,4 miljoen Euro is gereserveerd?
De hoogte van het budget is gebaseerd op ervaringen van de afgelopen
jaren. Prioriteiten worden gesteld op basis van kennis van de internationale agenda. Prioriteiten zijn internationaal klimaatbeleid, duurzame
biobrandstoffen, duurzaam produceren/consumeren en natuurlijke hulpbronnen. Daarnaast is een vaste waarde in de bijdragen aan internationale
activiteiten het behulpzaam zijn bij de opbouw van goed verkende milieu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

49

regelgeving inclusief naleving en handhaving. Overigens wordt dit budget
niet alleen aangesproken voor goed onderbouwde verzoeken van internationale organisaties, maar ook voor opdrachten op mijn initiatief, welke in
het kader van het internationaal milieubeleid noodzakelijk worden geacht.
Voor zowel de verplichte contributies als de incidentele bijdragen geldt
dat deze bij suppletore begrotingen 2009 aan de Tweede Kamer worden
verantwoord
139
Hoeveel geld is voor welke organisaties in 2009 gereserveerd voor de
Subsidieregeling Maatschappelijke Organisaties en Milieu (SMOM)?
Hoeveel hiervan is al verplicht?
Voor de Subsidieregeling Maatschappelijke Organisaties en Milieu
(SMOM) is voor de tenderronde 2009 € 5,14 miljoen voor projecten en
€ 3,04 miljoen voor programma’s in de begroting van 2009 gereserveerd.
De indiening van projecten sluit op 1 september 2009 en in de tweede
helft van december beschikt de minister welke maatschappelijke organisaties subsidie ontvangen. Het overzicht met gesubsidieerde projecten zal in
de eerste helft van januari 2010 op www.senternovem.nl/smom staan. De
maatschappelijke organisaties zullen de projecten en programma’s van de
tenderronde 2009 in 2010 uitvoeren.
Vergelijk antwoord op kamervraag 141 over voorlichting en betrekken van
burgers en maatschappelijke organisaties.
140
Acht u het draagvlak voor vergroening van het belastingstelsel voldoende? Zo nee, wat gaat u aan draagvlakvergroting doen? Zo ja, waarop
baseert u dat?
Het draagvlak voor vergroening van het belastingstelsel is op zichzelf
voldoende. Het vervuiler-betaalt-beginsel wordt over het algemeen als
rechtvaardig beschouwd. Bij verhoging van bestaande of introductie van
nieuwe milieubelastingen is het wel altijd van belang aandacht te hebben
voor de gevolgen op de koopkracht- en inflatiecijfers. Daarbij is bijvoorbeeld van belang wat er met de opbrengst van de milieubelastingen
gebeurd en of het mogelijk is deze aan de belastingbetaler terug te
sluizen. Wanneer er sprake is van differentiatie van milieubelastingen
(bonus en malus) zijn de gevolgen voor koopkracht en inflatie beperkt en
is het draagvlak daardoor vaak hoger. Het draagvlak is ook hoger, als
burgers overtuigd zijn van het feit dat de milieubelasting daadwerkelijk
leidt tot minder milieuvervuiling.
141
Kan concreet worden aangegeven hoeveel geld is gereserveerd voor
voorlichting en het betrekken van burgers en maatschappelijke organisaties bij milieubeleid. Wie voert deze activiteiten uit?
VROM draagt in 2009 € 1 miljoen bij aan de uitvoering van nota Natuuren Milieu-Educatie 2008–2011 «Kiezen, leren en meedoen» waarvan het
ministerie van LNV de trekker is. De nota (Kamerstuk 2007–2008, 20 487,
nr. 21) is op 17 april en 5 juni jl. in de Tweede Kamer besproken. Voor de
behandeling van de LNV-begroting 2009 wordt de Kamer over het
uitvoeringskader geïnformeerd.
VROM draagt in 2009 € 1,13 miljoen bij aan het programma Leren voor
Duurzame Ontwikkeling 2007–2010 waarvan het ministerie van LNV de
trekker is. Daarnaast dragen provincies specifiek bij aan projecten waarin
samen met gemeenten, maatschappelijke organisaties en bedrijven rond
aan duurzame ontwikkeling wordt geëxperimenteerd. Met waterschappen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

50

wordt gewerkt aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. De activiteiten rond duurzame ontwikkeling in het onderwijs worden uitgevoerd
samen met onder meer SLO, Cito, de Nationale Jeugdraad en met de
netwerken Duurzaam Hoger Onderwijs, Duurzaam Middelbaar Onderwijs
en Duurzame Pabo.
Nota en programma worden uitgevoerd door SenterNovem.
VROM wil middenin de samenleving staan en burgers betrekken bij beleidsvoorbereiding. In dit kader is er in 2009 € 1,95 miljoen begroot voor signaleren, burgerparticipatietrajecten, dialoogpilots en het programma Beleid
Beter Uitleggen.
Voor de ondersteuning van maatschappelijke initiatieven is voor 2009
€ 1,2 miljoen begroot. VROM voert deze deels zelf uit (bijvoorbeeld IdeeVROM) en werkt interdepartementaal samen met BZK, LNV, OCW, SZW en
V&W. Voor de daadwerkelijke ondersteuning van initiatieven worden
afspraken gemaakt met fondsen en ondersteuningsorganisaties als de
stichting Greenwish.
Voor de Subsidieregeling Maatschappelijke Organisaties en Milieu
(SMOM) is voor de tenderronde 2009 € 5,14 miljoen voor projecten en
€ 3,04 miljoen voor programma’s in de begroting van 2009 gereserveerd.
De indiening van projecten sluit op 1 september 2009 en in de tweede
helft van december beschikt de minister welke maatschappelijke organisaties subsidie ontvangen. Het overzicht met gesubsidieerde projecten zal in
de eerste helft van januari 2010 op www.senternovem.nl/smom staan. De
maatschappelijke organisaties zullen de projecten en programma’s van de
tenderronde 2009 in 2010 uitvoeren.
142
Zijn de bovenwettelijke maatregelen noodzakelijk voor het halen van het
nationale emmissieplafond voor de uitstoot van zwaveldioxide of is het
vastgestelde nationale beleid hiervoor voldoende?
Ja, het nationale beleid is voldoende. De Milieubalans laat zien, dat het
plafond van 50 kton in 2010 naar verwachting kan worden gehaald. Hiervoor worden in overleg met de betrokken bedrijfstakken zowel wettelijke
als niet-wettelijke maatregelen ingezet.
143
Op welke wijze gaat de overheid bedrijven stimuleren om de eigen verantwoordelijkheid voor het nemen van bovenwettelijke maatregelen te
nemen?
In de kabinetsvisie MVO (Kamerstukken II, 2007–2008, 26 485, nr. 53)
wordt aangegeven wat de overheid wil doen om MVO te stimuleren
binnen het bedrijfsleven, zodat bedrijven hun eigen verantwoordelijkehid
nemen om bovenwetttelijke maatregelen te nemen.
Een van de belangrijkste aspecten is het inspireren van bedrijven om
maatschappelijk verantwoord te ondernemen, zodat zij MVO gaan implementeren in hun bedrijfsvoering. Kennis en bewustwording bevorderen is
daarbij zeer belangrijk. In de Kabinetsvisie wordt onder meer aangegeven
dat de inzet van het Kenniscentrum en het Energiecentrum van MVO
Nederland wordt geïntensiveerd.
De missie van MVO Nederland is het leveren van kennis, inspiratie en
hulpmiddelen aan het (georganiseerde) bedrijfsleven met als doel zoveel
mogelijk ondernemers te inspireren bewust en actief aan de slag te laten
gaan, om vervolgens MVO in hun kernactiviteiten te integreren. Daarom
wordt MVO Nederland ook in de periode 2009 t/m 2012 financieel onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

51

steund. Het gaat om een totaalbijdrage van € 2 mln. jaarlijks van de ministeries van EZ, VROM, BZ/OS en LNV. De bijdrage van VROM bedraagt
jaarlijks € 500 000,–
In uiteenlopende kaders worden bedrijven gestimuleerd om pro-actief met
duurzaamheid om te gaan, bijvoorbeeld:
Met steun van OS heeft een aantal verschillende stakeholders (vakbeweging, bedrijfsleven, NGO’s en een aantal vakdepartementen het Initiatief
Duurzame Handel opgericht. Het richt zich op de aanpak van sociale,
ecologische en economische knelpunten in de eerste schakels van internationale handelsketens in ontwikkelingslanden, en sluit zich aan bij
bestaande initiatieven om overlap te voorkomen. Een consortium van
stakeholders (bedrijven, maatschappelijke organisaties en vakbonden)
voert binnen één sector een aantal sectoren gezamenlijk programma uit.
Nederlandse, internationale en lokale stakeholders werken hierin samen.
In het kader van het innovatiebeleid of in het afval- en ketenbeleid worden
bedrijven gestimuleerd meer te doen dan wettelijk verplicht. In het het
programma ketengericht afvalbeleid, dat ik in het kader van het 2e LAP ga
aankondigen, worden met en door de bedrijven in de hele productieketen
(van grondstofwinning tot afdanking) projecten opgestart die tot 20%
milieuwinst (en dito kostenbesparing) moeten leiden. Deze zogenoemde
ketenaanpak in het afvalbeleid is één van de speerpunten van het
C2C-project van VROM.
De grote kracht van het C2C concept ligt in het innovatieve, mobiliserende
en inspirerende karakter. Het concept het sluit goed aan bij duurzaamheidsbeleid en verschillende onderdelen daarvan in de vorm van kringloopbeleid, ketenbeleid, productenbeleid, maatschappelijk verantwoord ondernemen etc.
144
Worden bij het registreren van risico’s alleen de plaatsgebonden risico’s
geregistreerd of ook de groepsrisico’s?
Zowel plaatsgebonden risico’s als groepsrisico’s worden geregisteerd. Het
Registratiebesluit externe veiligheid schrijft voor dat indien beschikbaar
het groepsrisico moet worden geregistreerd. Dit gebeurt door de zgn.
FN-curve in het register op te nemen.
145
Bij het bepalen van de aanvaardbaarheid van risicovolle situaties wordt bij
groepsrisico’s de verantwoordingsplicht toegepast. Kan verduidelijkt
worden op welke gronden het groepsrisico maatschappelijk en bestuurlijk
aanvaardbaar is?
Voor het groepsrisico geldt een verantwoordingsplicht. Bevoegd gezag
dient deze verantwoording in te vullen alvorens men het besluit neemt of
men de risicovolle situatie aanvaardbaar vindt. Het is aan bevoegd gezag
bestuurlijk te beoordelen of zij een situatie aanvaardbaar vindt. Wel
hebben Rijksoverheid, provincies en gemeenten hulpmiddelen ontwikkeld
om de bestuurders te helpen bij het maken van deze afweging. Aspecten
die in deze afweging worden meegenomen zijn: de mogelijkheden om het
groepsrisico verder te beperken nu en in de toekomst, de zelfredzaamheid
en de mogelijkheid om effectief op te treden bij een onverhoopt incident.
146
Hoeveel fte is inmiddels wegbezuinigd bij de VROM-Inspectie sinds de
bezuinigingstaakstelling is gestart en hoeveel fte resteert? Op welke
tereinen is daarmee aan kennis, capaciteit en kwalititeiten ingeboet? Heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

52

dit consequenties voor de prioritering van aandachtsvelden voor handhaving?
De personele uitgangssituatie van de VROM-Inspectie (VI) voor de opgelegde taakstelling van het kabinet Balkenende IV is vastgesteld op 548 fte.
Op basis hiervan zou de VROM-inspectie eind 2010 een omvang mogen
hebben van 447 fte: een vermindering van circa 100 fte. Door vroegtijdig
voorsorteren en selectieve instroom komt de VROM-Inspectie eind 2008 al
uit op circa 500 fte. Het voorsorteren is gericht op het proefdraaien van de
VROM-Inspectie als baten-lastendienst in 2009 waarbij het toezicht en de
handhaving van de VROM-regelgeving via centrale programmasturing
wordt georganiseerd. Hiermee gaat een reductie in management gepaard.
Daarnaast worden medewerkers die tot voor kort belast waren met interbestuurlijk toezicht omgeschoold en ingezet voor toezicht op bedrijven en
instellingen. Het instrument van selectieve instroom is gehanteerd om
waarborgen in te bouwen voor het op peil houden van de kennis en kwaliteit van het personeel. De VROM-Inspectie academie is de organisatorische voorziening om dit goed te begeleiden en zorgt voor een op de
medewerkers en de taken van de VI toegesneden opleidingspakket. De
prioritering van aandachtsvelden voor handhaving vindt plaats op basis
van de Nalevingsstrategie en is dus niet gekoppeld aan de taakstelling.
147
Op welke tereinen is behoefte bij de VROM Inspectie aan het aantrekken
van extra personeel?
De VROM-Inspectie (VI) heeft met name behoefte aan hooggekwalificeerd
personeel voor technisch toezicht bij grote bedrijven en nucleaire installaties. Voor interbestuurlijk toezicht zijn, gegeven de recente ontwikkelingen
op dat terrein, minder fte’s nodig en deze medewerkers worden dan ook
omgeschoold voor het toezicht op bedrijven en instellingen.
Met de opgelegde taakstelling is er weinig ruimte om extra personeel aan
te trekken.
In 2009 zal de VROM-Inspectie proefdraaien als baten-lastendienst en
wordt het toezicht en de handhaving van de VROM wet- en regelgeving
vooral via programma’s georganiseerd.
Deze programmasturing en de resultaten van informatiegestuurd toezicht
maken dat er zo flexibel mogelijk kan worden ingespeeld op risico’s,
naleeftekort en de actualiteit. Om medewerkers zo breed mogelijk hiervoor toe te rusten wordt er in 2009 flink geïnvesteerd in opleiding en
scholing via de VI-academie. Dit wordt zoveel mogelijk samen met andere
inspecties opgepakt om de schaarse middelen zo effectief mogelijk in te
zetten.
148
In hoeverre weegt het algemeen belang nog mee in het streven naar
reductie van toezichtslasten waarin u zich geheel zegt te baseren op
hetgeen door bedrijfsleven en brancheverenigingen zelf aangeleverde
informatie?
Uiteraard is het algemeen belang leidend bij het streven naar toezichtlastreductie. Toezichtlastreductie mag dan ook niet leiden tot onveiligheid en
vermindering van de naleving. Een van de mogelijkheden om toezichtslasten te verminderen is om gebruik te maken van gegevens die bedrijven
en instellingen zelf moeten aanleveren voor bijvoorbeeld toetsing van hun
kwaliteitszorg- of veiligheidsmanagementsysteem. Dit scheelt het bedrijfsleven administratieve lasten. Natuurlijk zijn deze gegevens nooit de enige
bron voor een gefundeerd inspectieoordeel. Daarom schreef ik in de door
u aangehaalde passage dat de VI het toezicht onder meer baseert op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

53

datgene wat het bedrijfsleven en brancheverenigingen zelf gebruiken om
zich te verantwoorden.
149
Kunt u een overzicht geven van alle actuele convenanten die de VROMInspectie heeft afgesloten, met wie die zijn opgesteld en met welke naleefresultaat?
De VROM-Inspectie heeft in de afgelopen jaren diverse convenanten afgesloten met handhavingspartners om afspraken te maken over concrete
samenwerking en gegevensuitwisseling in de handhaving. Uiteraard komt
dit ook de slagvaardigheid van het toezicht ten goede. Actuele convenanten:
– geactualiseerde samenwerkingsovereenkomst met de VS op het
terrein van nucleaire veiligheid, d.d. 25 september 2008;
– convenant inzake samenwerking bij de controle van gevaarlijke gassen
in importcontainers tussen VROM-Inspectie, Arbeidsinspectie, Belastingdienst/Douane, Inspectie Verkeer en Waterstaat en de Voedsel en
Warenautoriteit, d.d. 26 augustus 2008;
– convenant ladingsregie zeehavens met Douane, Inspectie Verkeer en
Waterstaat, Zeehavenpolitie en Plantenziektekundige Dienst, d.d. 15 juli
2008;
– convenant samenwerking VROM-IOD met NFI, d.d. 13 februari 2008;
– internationaal convenant Impel/TFS met Basel Convention, d.d.
6 februari 2008;
– convenant met het NFI over samenwerking onderzoek veiligheid
consumentenvuurwerk, d.d. 18 december 2007;
– convenant handhaving REACH tussen de VROM-Inspectie, de Voedsel
en Warenautoriteit en de Arbeidsinspectie, d.d. 17 september 2007;
– kaderovereenkomst samenwerking met Inspectie Verkeer en Waterstaat, d.d 14 februari 2007;
– kaderovereenkomst samenwerking met politieregio Zuid-Holland Zuid,
d.d. 16 januari 2007;
– Joint Working Programme Enforcement of European waste shipment
regulation 1013/2006 met Engeland en Wales en jaarlijks inspectieplan;
– kaderovereenkomst samenwerking met politieregio RotterdamRijnmond, d.d. 16 maart 2006;
– werkafspraken met de Voedsel en Warenautoriteit, d.d. 7 februari 2006;
– kaderovereenkomst samenwerking met de KLPD, d.d. 3 oktober 2005;
– kaderovereenkomst met de Douane voor de uitvoering van de nietfiscale douanetaken, d.d. 1 april 2004;
– overeenkomst met SodM over toezicht op mijnbouwwerken, d.d 19 jan
2004.
150
Aan de hand van welke indicatoren bepaalt u wat zwakkere gemeenten en
provincies zijn als het gaat om thematische aanpak van risico’s, naleeftekorten en doelgroepen?
Een gemeente of provincie wordt door de VROM-Inspectie als zwak
aangemerkt als deze gemeente of provincie op ten minste twee VROMdomeinen zwak scoort.
151
Hoeveel fte en middelen heeft de VROM-Inspectie beschikbaar om zwakkere gemeenten en provincies te volgen en ondersteunen met kennis en
capaciteit in naleving?
In totaal heeft de VROM-Inspectie in 2009 25 fte beschikbaar voor regionale accountactiviteiten. Het ondersteunen van zwakkere gemeenten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

54

provincies maakt hier onderdeel van uit. De rol van de Inspectie is om
betreffende gemeenten en provincies te stimuleren hun taakuitvoering te
verbeteren.
152
welke gemeenten en provincies schaart de VROM-Inspectie onder de
categorie zwakkeren?
Door de VROM-Inspectie wordt een gemeente of provincie als zwak
aangemerkt als deze op ten minste twee VROM-domeinen zwak scoort.
Op dit moment wordt circa 10% van de gemeenten als zwak aangemerkt,
evenals één provincie.
153
Op welke termijn is de registratie van natte koeltorens volledig?
In april 2008 is met een telefonische enquête bij 104 gemeenten gevraagd
naar de stand van zaken. Daarbij bleek dat de vrijwillige registratie door
gemeenten weliswaar goed op gang was gekomen maar ook dat een
aanzienlijk deel van de gemeenten nog niet met de registratie was gestart.
Om die reden is, zoals toegezegd op 18 juni 2008 tijdens het Algemeen
Overleg Legionella, per brief van 14 juli 2008 een dringend beroep gedaan
op gemeenten om vóór 1 oktober 2008 bij de VROM-Inspectie aan te
geven of zij de registratie hebben opgepakt. In een aantal provincies zijn,
met medewerking van de VROM-Inspectie, initiatieven genomen om door
middel van voorlichting gemeenten meer bewust te maken van de risico’s
van legionellose-besmetting door koeltorens en om deze gemeenten te
helpen in de praktische aanpak van de registratie en het toezicht.
Inmiddels is van ongeveer 60% van alle gemeenten de situatie bekend.
Ongeveer 40% heeft niet gereageerd. De VROM-Inspectie gaat nu in een
«veegactie» na wat hiervan de redenen zijn en dringt er bij deze gemeenten zonodig op aan om op korte termijn alsnog de registratie uit te voeren.
Medio november 2008 zal ik de exacte stand van zaken, inclusief de resultaten van de veegactie, aan u bekend maken, met daarbij de lijst van
gemeenten die hun registratie nog niet hebben opgepakt.
In de begroting is daarnaast opgenomen dat in 2009 een evaluatie van de
registratie en het toezicht op natte koeltorens wordt uitgevoerd. Hieruit zal
blijken of de huidige werkwijze afdoende is om een adequate registratie te
bewerkstelligen. Afhankelijk daarvan kan worden vastgesteld of en welke
aanvullende maatregelen nodig zijn. Ik heb u tijdens het Algemeen
Overleg op 18 juni 2008 toegezegd u daarover te informeren. Ik zal u aan
de hand daarvan ook informeren wanneer de registratie van natte koeltorens volledig kan zijn.
154
Hoe worden de middelen (€ 5 miljoen) die ter beschikking worden gesteld
aan de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (StAB) aangewend?
Welke inkomstenbronnen heeft de StAB nog meer? Wie stuurt deze stichting aan?
Bij wet is geregeld dat de StAB de bestuursrechter op diens verzoek adviseert over geschillen op het gebied van het fysieke leefmilieu. Het adviseren gebeurt door middel van het uitbrengen van deskundigenberichten.
Met deze deskundigenberichten beschikt de bestuursrechter over deskundige en onpartijdige informatie ter beoordeling van het aan hem voorgelegde geschil. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State is
de belangrijkste opdrachtgever van de StAB. De sectoren Bestuursrecht
van de Rechtbanken kunnen eveneens een beroep doen op de deskundigheid van de StAB. De aansturing van de StAB is in handen van de directie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

55

De Raad van Toezicht – een intern toezicht orgaan – ziet toe op het beleid
van de directie en op de algemene gang van zaken. Naast de VROM
subsidie wordt, teneinde de onafhankelijkheid te waarborgen, nog slechts
een zeer beperkt bedrag (ca. 2% van het subsidiebedrag) aan overige
inkomsten gerealiseerd. Voornamenlijk opbrengsten uit detacheringen,
vergoedingen rechtbanken en kennisoverdracht.
155
Hoe groot is het budget voor de afzonderlijke geo-informatiediensten?
Hoe groot is het budget dat beschikbaar is voor integratie van de
systemen? Welk deel van het budget wordt besteed aan systeembeheer
en de helpdesk?
Afzonderlijke budgetten 2009
Het budget «Overig vastgoedinformatievoorziening» artikel 91 bestaat in
2009 uit de volgende onderdelen:
– Investering in basisregistratie adressen en gebouwen (BAG):
€ 8 810 000,–
– inwinningskosten-/beheerkosten basisregistratie topografie
€ 13 100 000,–
– Subsidie kennisprogramma Ruimte voor Geo-informatie €4 000 000,–
– Beleidscoördinatie geoinformatie € 515 000,–
Meerjarencijfers
In de meerjarencijfers vanaf 2010 zitten ook bijdragen voor de exploitatie
van de BAG en voor investerings- en exploitatiekosten van de GBKN (de
basisregistratie voor grootschalige topografie).
Integratie van systemen
De BAG is een zelfstandige basisregistratie, die uiteraard wel onderdeel
uitmaakt van het stelsel van basisregistraties van de overheid. In de investeringen van BAG is rekening gehouden met aansluiting hiervan op het
stelsel, bijvoorbeeld gebruik van de centrale stelsel-voorzieningen voor
terugmeldingen en gemeenschappelijke ontsluiting. De stelselinvesteringen daarvoor staan op de begroting van de minister van BZK.
De beleidscoördinatie geo-informatie is gericht op het gezamenlijke
ontsluiting en afstemming van gegevens, via onwikkeling van een nationaal geo-register (catalogus) en door standaardisatie.
Systeembeheer en helpdesk
De uitgaven voor coördinatie, subsidie voor kennisontwikkeling en de
investering voor de BAG kennen geen beheer- en helpdeskkosten.
Van de inwinnings en beheerkosten voor de basisregistratie Topografie
maken de beheerkosten ongeveer 25% uit.
156
Waarom is de taakstelling in artikel 92 nog niet verdeeld over de diverse
begrotingsonderdelen? Betekent dit dat prestaties en doelen als gevolg
van de nog toe te delen taakstelling alsnog in gevaar kunnen komen? Mag
ervan worden uitgegaan dat deze taakstelling de te leveren prestaties
ongemoeid laat? Kan worden uiteengezet hoeveel geld in 2009 is gereserveerd voor de inhuur van externen en hoe dit budget zich sinds 2007 heeft
ontwikkeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

56

Waarom is de taakstelling in artikel 92 nog niet verdeeld over de diverse
begrotingsonderdelen? Betekent dit dat de prestaties en doelen als gevolg
van de nog toe te delen taakstelling alsnog in gevaar kunnen komen? Mag
ervan worden uitgegaan dat deze taakstelling de te leveren prestaties
ongemoeid laat?
Deze openstaande taakstelling heeft betrekking op de boetetaakstelling
High Trust. Deze boetetaakstelling moet worden gerealiseerd door het
opleggen van hogere boetes door (handhavings)autoriteiten. VROM kent
momenteel alleen bestuurlijke boetes door de NEa, bijvoorbeeld in het
geval van overschrijding van het emissieplafond. Gestreefd wordt om de
taakstelling bij de eerste suppletore begroting 2009 in te boeken. De taakstelling zal naar verwachting geen effect hebben op de prestaties en
doelen.

Kan worden uiteengezet hoeveel geld in 2009 is gereserveerd voor de
inhuur van externen en hoe dit budget zich sinds 2007 heeft ontwikkeld?
De verwachte uitgaven voor 2008 en 2009 zullen de nulmeting 2007, opgesteld in het kader van het programma vernieuwing Rijksdienst door BZK,
niet overschrijden.
157
Welke plannen zijn er m.b.t. de Rijksgebouwendienst?
De Rijksgebouwendienst is en blijft integraal onderdeel van het ministerie
van VROM gelet op de samenhang en de raakvlakken tussen de taken van
de Rijksgebouwendienst en die van de rest van het ministerie. Die onderlinge verbinding heeft een duidelijke meerwaarde. Dit geldt zowel voor de
voorbeeldfunctie die de Rijksgebouwendienst als invloedrijke publieke
opdrachtgever voor de uitvoering van het beleid kan vervullen als voor de
waarde die de terugkoppeling van de praktijkervaringen van de Rijksgebouwendienst heeft voor de ontwikkeling, evaluatie en bijstelling van het
beleid. In de ministeriële verantwoordelijkheid van de minister voor WWI
voor de (uitvoering van het) rijkshuisvesting(sbeleid) en in de ministeriële
verantwoordelijkheid van de minister van VROM voor de organisatie
Rijksgebouwendienst verandert dan ook niets. In de passage van de
VROM-begroting waarop de onderhavige vraag betrekking heeft, is weliswaar sprake van het op grotere afstand plaatsen van de uitvoeringsorganisatie annex batenlastendienst Rijksgebouwendienst ten opzichte
van het kerndepartement, maar dit betreft slechts het herdefiniëren van de
relatie tussen het kerndepartement en de Rijksgebouwendienst op het
vlak van de sturing en de bedrijfsvoering. Uitgangspunt daarbij is dat de
Rijksgebouwendienst een grotere autonomie krijgt die erop gericht is dat
deze efficiënt zijn taken kan uitvoeren. Het eindresultaat is een meer
resultaatgerichte sturingsrelatie, minder interne regels en een effectievere
en efficiëntere bedrijfsvoering. Daar waar het om de rijksbrede taakstellingen gaat zijn die overigens ook op de Rijksgebouwendienst van toepassing.
158
Kunt u een concrete datum noemen bij het begrip toekomst als het gaat
om prestatie-indicatoren die inzicht bieden in het bereiken van operationele doelstelling? Welke informatie mist u nog om niet nu al prestatieindicatoren op te kunnen stellen?
De operationele doelstellingen van het Waddenfonds zijn zeer ruim geformuleerd, zodat veel projecten onder één of meerdere doelstellingen van
het Waddenfonds kunnen vallen. Het Waddenfonds is voor de eerste
tender (2007) en tweede tender (2008) partieel opengesteld. Om te voor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

57

komen dat bij de volledige openstelling van het Waddenfonds in 2009
versnippering zal plaatsvinden, wordt momenteel in samenspraak met de
in de regio betrokken overheden en maatschappelijke organisaties een
programmatische aanpak van het Waddenfonds voorbereid. In deze
programmatische aanpak wordt per operationeel doel beschreven welke
stappen in de tijd afgebakend dienen te worden ondernomen teneinde het
doel te bereiken. Deze programmatische aanpak is medio 2009 beschikbaar, zodat verwerking in de rijksbegroting kan plaatsvinden in de begroting 2010.
159
Welk percentage van de acties in de handhavingsmatrix richt zich op
interbestuurlijk toezicht?
Van de in handhavingsmatrix genoemde taken heeft 30% betrekking op
IBT. De handhavingsmatrix geeft een overzicht van het totaal aan wettelijke taken van de VROM-Inspectie, maar niet van de feitelijke acties die de
VROM-Inspectie in 2009 uitvoert. Per 2009 houdt de VROM-Inspectie geen
interbestuurlijk toezicht meer op de taakbehartiging door individuele
gemeenten. Wel blijft de VROM-Inspectie thema-onderzoeken uitvoeren
naar het functioneren van het stelsel en naar de naleving van de VROMregels.
160
Heeft u de provincies al een brief heeft gestuurd over het Besluit financiële zekerheid en is het besluit al formeel ingetrokken? Zo nee, wanneer
gaat dit gebeuren?
Een concept van de brief aan de provincies over de intrekking van het
Besluit financiele zekerheid is in september met de IPO werkgroep
Vergunningverlening besproken. De definitieve brief is of wordt in oktober
2008 verzonden. Het is de bedoeling de intrekking van het Besluit onderdeel te laten zijn van de invoeringsregelgeving voor de Wet algemene
bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Richtdatum voor de inwerkingtreding
van de Wabo is 1 januari 2010.
161
Wat is de stand van zaken met betrekking tot motie over innovatieve
projecten met drinkwater, sanitatie en hergebruik regenwater (31 200 XI,
nr. 51)? Welke toezegging wordt bedoeld met ID 960?
Het stimuleren van innovatie in de waterketen inclusief de in de motie
genoemde gebieden vindt plaats via de uitvoering van het Bestuursakkoord Waterketen (BWK). Voorts wordt er op dit moment een lange
termijn visie voor de waterketen opgesteld. Daaruit zal vervolgens een
innovatie-agenda voor de waterketen worden afgeleid. De verwachting is
dat er begin 2009 een met de sector afgestemde Lange Termijn Visie en
een daaraan gekoppelde Innovatie-Agenda ligt. Tijdens een mondeling
overleg met uw Kamer is toegezegd u dan daarover te informeren. Met
het uitvoeren van dit actiepunt uit het BWK wordt tevens invulling
gegeven aan de uitvoering van de motie.
162
Wat is de oorzaak van de vertraging met het bekend maken van de Non
Trade Concerns?
Non Trade Concerns (NTC) is een ingewikkelde materie die veel aspecten
bevat. Het voortouw van het kabinetsstandpunt ligt bij de staatssecretaris
van EZ. Alvorens het standpunt te bepalen, heeft het kabinet het
SER-advies willen afwachten. Het is de bedoeling om het kabinets-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

58

standpunt op korte termijn aan de Tweede Kamer aan te bieden. Het
kabinet wil daarin uiteenzetten op welke wijze Nederland het handelsinstrumentarium als één van de instrumenten die de overheid tot zijn
beschikking heeft, kan inzetten ten bate van de specifieke NTC’s.
163
Wanneer zal de nota over de WTO, non-trade concerns en border tax
adjustment naar de Kamer worden gestuurd?
Zie met betrekking tot de beantwoording van het gedeelte van deze vraag
over WTO en non-trade concerns de beantwoording op vraag 162.
De brief van de minister van EZ, mede namens de ministers van FIN en
VROM, met betrekking tot border tax adjustment, is op 7 oktober 2008
naar de tweede Kamer gezonden.
164
Wat is de laatste stand van zaken rondom het dossier duurzaam inkopen?
Op welke wijze wordt er gewerkt aan het aanscherpen van de criteria op
het gebied van milieu en dierenwelzijn voor de inkoop van schoonmaakmiddelen door de overheid?
De oplevering van de duurzaamheidcriteria voor duurzaam inkopen
verloopt volgens planning. De Tweede Kamer wordt daarover binnenkort
geïnformeerd via de toegezegde halfjaarlijkse voortgangsrapportage. Op
dit moment vindt tevens de tweejaarlijkse monitoring van de voortgang
plaats bij inkopers van de overheid. De resultaten hiervan zullen in het
voorjaar gerapporteerd worden.
De duurzaamheidcriteria voor de inkoop van schoonmaakdienstverlening
en schoonmaakmiddelen zijn in mei 2007 vastgesteld door de stuurgroep
DBO. Deze criteria hebben in deze zomer tevens een juridische toets
ondergaan. De criteria voor schoonmaak zijn binnenkort beschikbaar.
Volgens planning worden de duurzaamheidcriteria voor de inkoop van
schoonmaakdienstverlening en -middelen in 2009 herzien. Deze herziening houdt in dat de criteria daar waar mogelijk worden aangescherpt.
Met betrekking tot dierenwelzijn wordt samen met stakeholders bezien
welke aanscherpingen mogelijk zijn, gelet op de kaders van ondermeer de
daarbij geldende internationale afspraken.
165
Is het onderzoek naar de (nationale) effecten van de afschaffing van het
melkquotum reeds afgerond? Wanneer zal de Kamer over de uitkomsten
hiervan worden geïnformeerd?
Dit rapport dat de milieueffecten beschrijft van opheffing van de melkquota, wordt over enkele weken naar de Tweede Kamer gestuurd.
166
Kunt u in aanvulling op uw brief van 29 september 2008 (30 015, nr. 27)
naar aanleiding van uw toezegging van 17 januari 2008 nog willen ingaan
op de volgende vragen? Bent u voornemens om alsnog een beleidskader
of nadere regelgeving ontwikkelen voor oude stortplaatsen? Heeft u
kennisgenomen van de voorlopige voorziening die is getroffen voor de
oude stortplaats Kempenbaan in Tilburg? Is het juist dat Tilburg over haar
aanpak overeenstemming had met uw ministerie en de VROM-inspectie?
Zo ja, hoe kan dat gezien de helderheid van voornoemde (voorlopige)
uitspraak van de Raad van State? Bent u bereid zorg te dragen voor het
ontstaan van een duidelijk regime bij de toepassing van afval uit oude
stortplaatsen, waarbij het uitgangspunt is dat de bodem even goed wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

59

beschermd ongeacht de verontreinigingsbron, of dat nu één of andere
vorm van een werk of een voormalige stortplaats danwel een stortplaats
in exploitatie?
Tussen 1995 en 2004 is onderzoek gedaan naar de aard en omvang van de
problematiek van de nazorg van de ongeveer vierduizend in Nederland
aanwezige voormalige stortplaatsen (Project NAVOS). Voormalige stortplaatsen zijn oude stortplaatsen die voor de inwerkingtreding van het
Stortbesluit bodembescherming op 1 september 1996 zijn gesloten. Bij de
afronding van het NAVOS onderzoek is in het DUIV-overleg, waarin
VROM/DGM, Unie van Waterschappen, IPO en VNG zijn vertegenwoordigd, besloten om geen Rijksbreed kader op te stellen, maar om deze
bevoegdheid bij de provincies te houden. Wel is een gezamenlijk platform
nazorg opgericht, ondersteund door SenterNovem. In de praktijk hebben
provincies en bevoegde gemeenten de nazorg en sanering van voormalige stortplaatsen verschillend opgepakt.
Bij de geplande herinrichting en sanering van voormalige stortplaats
Kempenbaan is de gemeente Tilburg het bevoegd gezag inzake de Wet
ruimtelijke ordening en de provincie Noord-Brabant bevoegd gezag voor
de Wet milieubeheer gerelateerde zaken. Gezien deze bevoegdheden heeft
VROM geen rol in de totstandkoming van dit project gehad. Wel heeft de
gemeente in 2006 een cofinancieringverzoek voor het project ingediend
bij de toenmalige staatssecretaris van VROM. Dit verzoek is destijds niet
gehonoreerd, omdat het project niet paste in het beleid voor toekenning
van bodemsaneringsmiddelen.
Eind augustus heb ik kennis genomen van de voorlopige voorziening van
de voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
inzake Kempenbaan. Ik ben van mening dat de sanering van stortplaatsen
milieuhygiënisch verantwoord moet plaatsvinden binnen de geldende
juridische kaders. Vooralsnog vind ik dat deze juridische kaders voldoende
duidelijk zijn. Daarnaast ben ik van mening dat er geen onnodige belemmeringen moeten zijn voor het saneren van voormalige stortplaatsen die
een milieuhygiënisch of humaan risico vormen of ruimtelijke ontwikkeling
in de weg staan. Daarom vindt er momenteel overleg plaats met de
belanghebbenden over de hoogte van de stortbelasting voor het herstorten van afval afkomstig van voormalige stortplaatsen.
167
Kunt u inzicht geven in de opbrengsten van de NAzorg VOormalige Stortplaatsen (NaVOS-heffing) die was ingesteld in het kader van de nazorg
van oude vuilstortplaatsen en de kosten van de onderzoeken? Kunt u
bevestigen dat op oude stortplaatsen vooral huishoudelijke en bouw- en
sloopafval is gestort? Kunt u tevens bevestigen dat dit afval nu nauwelijks
meer wordt gestort? Hoe gaat u er voor zorgen dat de vervuilers betalen
voor de eventuele saneringen van oude stortplaatsen?
De NAVOS-heffing is gebaseerd op een artikel in de Wet milieubeheer
waarin provincies de mogelijkheid wordt geboden via de provinciale
verordening een heffing op het storten van afval op operationele stortplaatsen te leggen. De opbrengsten zijn enkel bedoeld om de kosten van
het onderzoek naar en de systematische controle van aanwezigheid, aard
en omvang van eventuele verontreiniging van voormalige stortplaatsen te
dekken. De provincies hebben hier verschillend invulling aan gegeven.
Met betrekking tot het tweede deel van uw vraag. Bij oude voormalige
stortplaatsen ontbreekt vaak documentatie over welk soort afval gestort
is. Daarom worden deze stortplaatsen in principe benaderd als een black
box. In het project NAVOS is wel een inschatting gedaan van het stortmateriaal dat zich in deze stortlichamen bevindt. Het percentage huishou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

60

delijke afval en bouw en sloopafval komt uit op ongeveer 60% van het
totaal. In 2006 en 2007 is op de stortplaatsen, die momenteel in exploitatie
zijn, respectievelijk 487 633 ton en 380 669 ton huishoudelijk afval met
ontheffing gestort. Voor bouw en sloop afval is dat 451 807 tonen 395 835
ton. Deze cijfers zijn gebaseerd op de terugmelding van de operationele
stortplaatsen aan de provincies over hoeveel afval er met ontheffing
gestort wordt. In 2006 is totaal 3 990 043 ton afval gestort. Voor 2007 is het
voorlopige cijfer 4 206 529 ton.
In antwoord op het derde deel van uw vraag. Het principe de vervuiler
betaalt gaat in verreweg de meeste gevallen niet op bij het saneren van
voormalige stortplaatsen. Storten was in het verleden maatschappelijk de
meest geaccepteerde afvalverwerkingstechniek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 XI, nr. 7

61