Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 250

Beleidsbrief Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 55

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 maart 2009
Gaarne bied ik u hierbij aan het IOB evaluatie rapport «Sectorsteun in
Milieu en Water, een evaluatie van de toepassing van de Sectorale Benadering in de bilaterale hulp in milieu en water»1. De bevindingen beslaan
de periode 2000–2007.
Het rapport is opgesteld door de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluatie (IOB) van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het
bevat de weerslag van dertien deelstudies van landen waar de Nederlandse gedelegeerde bilaterale hulp zich specifiek richtte op de milieu- en
watersector. Hiertoe is onderzoek gedaan in zes van de veertien landen
waar Nederland de milieusector ondersteunt, te weten Colombia, Ghana,
Kaapverdië, Pakistan, Senegal en Vietnam. Voorts is de situatie onderzocht in de zeven landen waar de watersector wordt ondersteund, namelijk Jemen, Indonesië, Bangladesh, Vietnam, Egypte, Mozambique en
Benin. Dit rapport wordt vergezeld van mijn beleidsreactie op de bevindingen van de IOB.
Tevens bied ik u het IOB-rapport «Impact Evaluation: Support to Rural
Water Supply and Sanitation in Dhamar and Hodeidah Governorates,
Republic of Yemen» aan1. Dit rapport maakt deel uit van een serie impactstudies in de water- en sanitatiesector waarvan de eerste studie, die
betrekking had op het programma in Shinyanga, Tanzania, in oktober 2007
aan de Tweede Kamer is aangeboden.
Deze tweede studie, die betrekking heeft op door Nederland ondersteunde
programma’s voor de rurale water- en sanitaire voorzieningen in de
regio’s Dhamar en Hodeidah in Jemen, is in samenwerking met het Ministerie van Water en Milieu van Jemen, de regionale autoriteiten en de

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

KST128855
0809tkkst31250-55
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

1

Nederlandse ambassade in Sana’a tot stand gekomen.
Bijgaand ontvangt u tevens mijn beleidsreactie op de bevindingen.
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
A. G. Koenders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

2

BELEIDSREACTIE IOB-EVALUATIE: «SECTORSTEUN IN MILIEU EN
WATER, EEN EVALUATIE VAN DE TOEPASSING VAN DE SECTORALE BENADERING IN DE BILATERALE HULP IN MILIEU EN
WATER»
Inleiding
Milieu en water zijn belangrijke thema’s voor de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking waar al sinds meer dan twintig jaar ondersteuning
aan wordt gegeven. Deze ondersteuning werd lange tijd verleend via
projecten, technische assistentie en programma’s. Vanaf het einde van de
jaren negentig werd deze aanpak gewijzigd door de introductie van de
sectorale benadering als organiserend principe om de kwaliteit en effectiviteit van de Nederlandse bilaterale hulp te vergroten. De overweging om
de sectorale benadering te introduceren was gebaseerd op studies en
bevindingen – waaronder die van IOB evaluaties – dat geïsoleerde ontwikkelingsprojecten van donoren niet bijdroegen aan duurzame armoedebestrijding. Aan duurzame ontwikkeling en armoedebestrijding kan effectiever worden bijgedragen door toegenomen ownership van het
ontvangende land, coherenter beleid en een betere afstemming van interventies met overheden en tussen donoren op sectorniveau. Voorwaarde
voor deze benadering is dat de ontvangende overheid verantwoordelijkheid voor de sector neemt en daarbij bereid is goed samen te werken met
andere actoren die actief zijn in de sector. Beleidsplanning, uitvoering en
verantwoording komen zo in handen van het partnerland te liggen. Dit in
tegenstelling tot de eerder gevolgde projectmatige benadering, waar
projectuitvoerders en donoren in hoge mate verantwoordelijkheid
droegen voor effectieve uitvoering, c.q. het bereiken van de doelgroepen.
In april 2006 ontving de Kamer de evaluatie van de sectorale benadering
over de periode 1998–2005 aangeboden. Deze evaluatie gaf bevindingen
en aanbevelingen die te algemeen bleken voor de specifieke situatie in de
sectoren milieu en water. Om die reden is IOB verzocht een aanvullend
onderzoek te doen naar de toepasbaarheid en specifieke uitvoeringsproblemen van de sectorale benadering in beide sectoren. De resultaten
van dit onderzoek, dat primair bedoeld was om te voorzien in een kennisbehoefte op het departement, liggen nu voor aan de Kamer in de
evaluatie «Sectorsteun in Milieu en Water». Het is onvermijdelijk dat een
aantal van de bredere bevindingen uit de evaluatie van 2006 in deze
evaluatie opnieuw naar voren komt. De evaluatie biedt echter op een
aantal punten beter inzicht, zodat de effectiviteit van de samenwerking
verder verhoogd kan worden.
Waarom een aanvullend onderzoek? In tegenstelling tot bijvoorbeeld de
onderwijs- en gezondheidssectoren, is er in de milieu- en watersectoren
niet altijd sprake van een eenduidig omkaderd beleid, organisatiestructuren en begrotingsmiddelen. Zo is de milieusector gericht op het beheer
en duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen, waar meerdere instituties en ministeries verantwoordelijk voor zijn. Ook bestaan in veel landen
geen afzonderlijke waterministeries die de verantwoordelijkheid dragen
voor de watersector. Milieu en water zijn beleidsthema’s, die meerdere
sectoren (landbouw, bosbouw, mijnbouw, waterbeheer, kustbeheer, lokaal
bestuur) doorkruisen, hetgeen gerichte ondersteuning gecompliceerd
maakt. Dit neemt niet weg dat de sectorale benadering ook in de milieuen watersectoren vanwege aspecten van doelmatigheid en duurzaamheid
te prefereren is boven de projectmatige benadering. De lessen van de
jaren negentig over de beperkingen die aan een projectbenadering
verbonden zijn, gelden ook voor de sectoren milieu en water. Dit laat
echter onverlet dat de sectorale benadering geen algemene blue print is
die in elke sector en in elk land op dezelfde wijze kan worden toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

3

Maatwerk is geboden. De complexiteit van de milieu- en watersectoren
spreekt wat dat betreft boekdelen en was er mede oorzaak van dat de
invoering van de sectorale benadering later plaatsvond dan in de sociale
sectoren – dikwijls pas vanaf 2005.
Deze IOB evaluatie omvat twee sectoren die verschillend van aard zijn. In
de milieusector ligt de nadruk op het tot stand brengen van instituties en
capaciteiten voor adequaat beheer van het milieu en natuurlijke hulpbronnen in partnerlanden. Daarbij gaat het om het creëren van voorwaarden voor effectief milieubestuur en -beheer, zoals verbeterd milieubeleid, een deugdelijke weten regelgeving, wetshandhaving en uitvoering
van milieueffectrapportages. Deze voorwaarden zijn van belang bij investeringen in infrastructurele projecten, maar ook voor een duurzaam
beheer en gebruik van natuurlijke hulpbronnen.
De watersector kent twee subsectoren, te weten; drinkwater en sanitatie;
en geïntegreerd waterbeheer. Schoon drinkwater en sanitatie zijn voorzieningen waarvoor overheden de verantwoordelijkheid dragen. Drinkwater
en sanitatie is daarmee een dienstverlenende sector (waterleidingen,
riolering, latrines) waarvoor overheden beleid en vaak uitvoeringscapaciteit hebben. Geïntegreerd waterbeheer betreft het beheer van
oppervlakte- en grondwater, zowel bovenals benedenstrooms. Geïntegreerd waterbeheer is vaak grensoverschrijdend en houdt rekening met
de belangen van de diverse gebruikers (huishoudens, industrie, landbouw
en natuur). De aanpak en institutionele setting van deze subsector is – in
tegenstelling tot de subsector water en sanitatie maar vergelijkbaar met
de milieusector – namelijk gericht op het scheppen van voorwaarden voor
waterbestuur en -beheer. Ondanks de wezenlijke verschillen tussen de
milieu- en watersectoren en binnen de watersector is IOB er in geslaagd
een samenvattend eindrapport te produceren met relevante lessen.
Perspectief van de evaluatie
De evaluatie betreft zes van de veertien landen waar Nederland gericht de
milieusector ondersteunt: Colombia, Ghana, Kaapverdië, Pakistan,
Senegal en Vietnam. Voorts is onderzoek verricht naar alle zeven landen
waar de watersector wordt ondersteund: Bangladesh, Benin, Egypte,
Indonesië, Jemen, Mozambique en Vietnam. De evaluatie heeft betrekking
op de periode 2000–2007.
De aandacht voor milieu en water in de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking komt voort uit het feit dat vooral armen voor hun bestaan en
economische ontwikkeling direct afhankelijk zijn van natuurlijke hulpbronnen. De gevolgen van klimaatverandering, verlies van biodiversiteit,
gebrek aan brandstoffen, waterschaarste en watervervuiling, en een
gebrekkige toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen
worden direct door hen gevoeld. De aandacht voor beide sectoren is
verder een gevolg van het feit dat Nederland als partij bij diverse internationale milieuverdragen gebonden is zich in te zetten voor een beter
milieu wereldwijd. Het past bovendien in het streven om de Millennium
Ontwikkelingsdoelen te realiseren waarbij de realisatie van MDG 7 nog
substantiële aandacht vergt.
Het beleid in de milieu- en watersectoren heeft zich de afgelopen jaren
ontwikkeld naar een bredere invulling van de sectorale benadering. Dit is
reeds aangegeven in de reacties op de bevindingen van de IOB evaluaties
«Van projecthulp naar sectorsteun, evaluatie van de sectorale benadering
1998–2005» (2006) en «Het Nederlandse Afrikabeleid 1998–2006, evaluatie
van de bilaterale samenwerking» (2008). Niet langer richt de hulp zich
uitsluitend op de centrale overheid. Er is sprake van steun aan zowel
centrale als lagere overheden en aan maatschappelijke organisaties,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

4

NGO’s en bedrijfsleven. Hulp wordt zowel gegeven via algemene of sectorale begrotingssteun als via projectgerichte interventies. De zo noodzakelijke flexibiliteit in aanpak heeft daarmee gestalte gekregen. Uitvoering is
een dynamisch proces met, waar nodig, verdere aanpassingen. Waar
resultaten zijn gerealiseerd, zullen die worden aangegeven in reactie op
de aanbevelingen van IOB: niet als weerlegging, maar om aan te tonen
dat bevindingen soms al in de praktijk zijn waargenomen en tot acties
hebben geleid.
Aan bijgaand rapport «Sectorsteun in milieu en water, een evaluatie van
de toepassing van de sectorale benadering in milieu en water» liggen
twee afzonderlijke onderzoeksrapporten ten grondslag. De bevindingen in
het rapport lopen nogal uiteen (zie bijlage Hoofdbevindingen uit het
evaluatierapport). Niettemin is besloten met één beleidsreactie op dit
rapport te komen omdat de Kamer één samenvattend IOB eindrapport
wordt aangeboden. Ook door IOB wordt de evaluatie beschouwd als het
opmaken van een (tussen)balans waaruit lessen kunnen worden
getrokken die bijdragen aan vergrote effectiviteit van de hulp in beide
sectoren.
Algemene Appreciatie
IOB is positief over de sectorale benadering als ordenend principe voor
ondersteuning van de milieu- en watersectoren, waarmee coherentie en
samenhang van de ontwikkelingsinspanningen tot stand is gebracht. Van
de onderzochte milieulanden wordt de sectorale benadering in belangrijke
mate toegepast in Colombia, Ghana, Kaapverdië en Senegal. Voor de
zeven waterlanden, die alle zijn onderzocht geldt dit voor Benin, Jemen en
Mozambique (bevinding 1). Daarmee vindt de toepassing vooral plaats in
de kleine en middelgrote partnerlanden die relatief afhankelijk zijn van
buitenlandse financiering. In deze landen is de ontvangstcapaciteit nog
gering. Zij zijn gebaat bij een goede afstemming van de hulp en harmonisatie van procedures. Donorcoördinatie vereist in deze landen veel
aandacht en de Nederlandse inzet in landen als Benin, Ghana en Senegal
heeft al fors aan donorcoördinatie bijgedragen. Er is sprake van een
toenemende taakverdeling tussen donoren, waardoor het beslag op de
ontvangende landen aanzienlijk is afgenomen en er meer capaciteit is
vrijgekomen voor planning en uitvoering van beleid.
De evaluatie legt de sterke en zwakke aspecten van het hanteren van de
sectorbenadering op milieu- en watergebied goed bloot. IOB geeft daarbij
een oordeel over de voortgang en resultaten van de toepassing van de
sectorbenadering, maar tekent aan dat er nog sprake is van een proces
van hervormingen dat tijd vergt. Op basis van de opgedane ervaring is de
werkwijze inmiddels aangepast, zo constateert IOB. Een voorbeeld hiervan
is het hanteren van een mix van hulpvormen (inzet via diverse kanalen en
met diverse middelen) zoals in Senegal. Daar wordt door Nederland tegelijkertijd ondersteuning gegeven aan de sectorale begroting, aan
capaciteitsopbouw van media en het parlement en aan NGO’s (zie IOB
evaluatie sectorale benadering 2006). In Ghana wordt sinds 2008 financiering gegeven aan de sectorale begroting en aan een faciliteit voor milieuNGO’s.
Het rapport constateert dat Nederland een voorloperfunctie inneemt met
het verlenen van sectorale begrotingssteun in beide sectoren, o.a. gebaseerd op een goede risico-inschatting van de kwaliteit van de openbare
financiën van de hulpontvanger. Hiervoor hanteert Nederland sinds enige
jaren in de partnerlanden zgn. track records, met analyses van de kwaliteit
van de openbare financiën en de institutionele setting daarvoor in partnerlanden. De sectorale benadering – inclusief sectorale begrotingssteun –

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

5

past in het beleid van Nederland om de hulpontvanger verantwoordelijk
te maken voor beleidsformulering en -uitvoering, de aanwending van
eigen publieke middelen en die van externe hulpverleners. Toezicht op
juiste bestedingen komt daarmee in belangrijke mate te liggen bij lokale
rekenkamers, parlementen en media.
Nederland is één van de eerste donoren die uit de internationaal overeengekomen principes voor effectievere hulp ook de operationele consequenties heeft getrokken. Ook liep Nederland voorop bij het implementeren
van de Parijse agenda, in september 2008 herbevestigd in Accra (Accra
Agenda for Action). Andere donoren zijn op basis van de eerste ervaringen ook inmiddels overgegaan tot de sectorale benadering; dit
betreffen zowel bilaterale als multilaterale donoren. Omdat de sectorale
benadering in de beginfase veel overleg vergde op centraal niveau is in
die fase het aspect van concrete dienstverlening op lokaal niveau onderbelicht geraakt, stelt IOB. De sectorale benadering was eerst vooral een
kaderstellende/voorwaardenscheppende aanpak in tegenstelling tot de
projectmatige benadering. De lessen van de diverse evaluaties zijn dat de
dienstverlenende aspecten van de sectorale benadering van donoren en
overheden evenveel aandacht moeten krijgen als de kaderstellende/
voorwaardenscheppende aspecten. Goed beleid leidt namelijk niet
vanzelfsprekend tot concrete resultaten. In het vervolg van deze reactie
wordt aangegeven welke activiteiten Nederland onderneemt om bij te
dragen aan duurzaamheid en effectiviteit van hulp in de milieu- en watersectoren.
Aanpak

Samenhang en politieke dialoog
De evaluatie is positief over de sectorale benadering als middel om meer
samenhang te brengen in de sectoren milieu en water en om hervormingen te faciliteren (bevinding 7). Als gevolg van het gebruik van de
sectorale benadering is de koppeling tussen beleid en de financiering van
de uitvoering hiervan toegenomen, zeker in die partnerlanden waar
begrotingssteun is verleend. Water en milieu zijn op die manier hoger op
de politieke agenda komen te staan. Het toepassen van de sectorale benadering heeft bovendien geleid tot een toegenomen politieke dialoog
tussen donoren, overheden en andere actoren, die past in mijn beleid van
een politiekere ontwikkelingssamenwerking zoals beschreven in de
beleidsbrief «Een zaak van iedereen». In een dergelijke dialoog is het ook
mogelijk geworden de rechtenbenadering meer aandacht te geven, zoals
het recht op schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen. Daarmee
wordt een belangrijke basis gelegd voor versterkte verantwoordelijkheid
voor de dienstverlening. Ik deel de opmerkingen van IOB dat de betrokkenheid van politiek en parlement bij beleidsformulering en -verantwoording blijvende aandacht vergt. Milieu- en waterdiensten worden thans
echter veelvuldiger opgeëist door burgers in ontwikkelingslanden en
politieke leiders worden steeds meer afgerekend op resultaten. Dit bleek
onder andere tijdens de recente presidentsverkiezingen in Ghana waar de
gebrekkige watersituatie een verkiezingsthema was. Ook de toegenomen
internationale aandacht voor milieu en water, vertaald in de concrete
millenniumdoelstelling MDG 7, speelt hierbij een rol. Hiermee wordt
voldaan aan de onder de Parijse agenda overeengekomen doelen van
toegenomen verantwoordelijkheid en zeggenschap van overheden in
ontwikkelingslanden over het eigen ontwikkelingsproces.
IOB constateert voorts dat de toepassing van de sectorale benadering
heeft geleid tot verbeterde donorcoördinatie en harmonisatie en tot
versterkte alignment (afstemming met de lokaal gehanteerde procedures),
zoals overeengekomen in de Parijse agenda. In een groot aantal landen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

6

heeft de Nederlandse bereidheid tot het verlenen van (sectorale)
begrotingssteun, vooral in de milieusector, ertoe geleid dat ook andere
donoren zijn overgegaan tot het geven van begrotingssteun. De bereidheid om als eerste donor het risico te nemen van een nieuwe werkwijze is
daarmee beloond.

Afstemming, accountability en betrokkenheid van relevante actoren
Nederland maakt de afweging tot toepassing van de sectorale benadering
vanwege effectiviteits- en duurzaamheidsaspecten van hulp. Voor het
verlenen van sectorale begrotingssteun maakt Nederland een grondige
analyse van de kwaliteit van de openbare financiën; een analyse van de
kwaliteit van het sectorbeleid; en wordt de beleidsuitvoering nauwlettend
gemonitord. De introductie van het sectorale track record ten behoeve van
sectorspecifieke informatie is een gevolg van de aanbevelingen uit de IOB
evaluatie van de sectorale benadering van 2006. Andere bilaterale
donoren volgen de Nederlandse aanpak (bevinding 2). Bij het verlenen
van sectorsteun zijn nationale verantwoordingsmechanismen van toepassing al dan niet met gebruikmaking van informatie van maatschappelijke
organisaties en de media. Hiermee neemt de controle toe op de juiste
inzet van de verleende steun. Ook zijn politieke actoren hierdoor nauwer
betrokken geraakt bij de sectorale beleidsuitvoering.
In landen met PRSP’s (Poverty Reduction Strategy Papers) en sectorbeleid, zoals Ghana, Kaapverdië en Senegal, bestaat een actieve betrokkenheid van de politiek bij de sectorale benadering. Het toezicht op de
effectiviteit van sectorale bestedingen is daar komen te liggen bij lokale
rekenkamers, parlementen en media; dit is de beste manier gebleken om
corruptie te voorkomen en te bestrijden. Toepassing van de sectorbenadering heeft deze instituties ook sterker gemaakt en in bepaalde
landen (Senegal) worden deze instituties middels flankerend beleid
versterkt. Dit neemt niet weg dat moet worden getoetst of het verleende
vertrouwen gerechtvaardigd is.
Zoals eerder gesteld maakt Nederland de afweging tot toepassing van de
sectorale benadering om redenen van doelmatigheid en duurzaamheid.
Afstemming met en betrokkenheid van andere actoren is daarvoor van
belang (bevinding 3). IOB constateert dat dit een aandachtspunt dient te
blijven bij de beleidsuitvoering. Naast maatregelen die bijdragen aan de
vergroting van de effectiviteit vindt financiering plaats van NGO’s. Zo
worden in Ghana via een NGO faciliteit maatschappelijke organisaties
ondersteund die actief zijn bij het mobiliseren van gebruikersgroepen en
centrale en decentrale overheden kritisch volgen. Op deze wijze wordt een
verbeterde dienstverlening op het gebied van milieu en water afgedwongen. De Nederlandse ambassade werkt in Ghana nauw samen met
Nederlandse organisaties zoals SNV, Tropenbos, WUR en ICCO en hun
lokale NGO partners. De sectorale benadering verbindt zo (top-down)
beleidsuitvoering aan de vraag (bottom-up) naar verbeterde levensomstandigheden. Decentrale overheden en NGO’s spelen hier een organiserende rol.
Ook het bedrijfsleven wordt steeds actiever betrokken bij sectorprogramma’s. Drinkwaterbedrijven, zoals het Nederlandse Vitens, vormen
in landen als Ghana, Jemen, Mozambique en Vietnam een essentiële
schakel in de verbetering van stedelijke drinkwatervoorziening. Ook bij de
inzet op milieuvriendelijkere technologieën en duurzaam gebruik van
hulpbronnen is er betrokkenheid van het bedrijfsleven, zoals in de
houtkap in Ghana. Daarmee heeft het bedrijfsleven een plaats gekregen in
de sectorale benadering hetgeen positief uitpakt voor de duurzaamheid.
Bedrijven zijn immers om redenen van rendement gebaat bij blijvende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

7

investeringen in de dienstverlenende sectoren en in het onderhoud van de
voorzieningen.

Outputdoelstellingen drinkwater en sanitatie betreffende MDG 7
IOB constateert dat de outputdoelstellingen afbreuk zouden kunnen doen
aan de doelstellingen van de sectorale benadering (bevinding 4). Al in een
vroeg stadium van uitvoering van de Nederlandse doelstelling om 50
miljoen mensen toegang tot drinkwater en sanitatie te geven, is dit risico
onderkend. Het is van belang dat programma’s waaraan wordt bijgedragen in het kader van deze outputdoelstelling, goed aansluiten bij de
vraag uit de doelgroep en afgestemd zijn op het nationale beleid en institutionele kader van het betreffende land. Centraal hierbij staat het nationale beleidsplan voor de sector en het benutten van de capaciteit van de
nationale instellingen. Financieringsmodaliteiten volgen daarbij zoveel
mogelijk nationale procedures.
Niet louter het creëren van voorzieningen (kranen, toiletten) staat namelijk
centraal bij de Nederlandse outputdoelstelling, maar juist duurzame
toegang tot drinkwater en sanitatie. Voor deze duurzaamheid is het nodig
dat er lokaal een beheerstructuur bestaat voor onderhoud en financiering,
dat er goed nationaal beleid is om lokale organisaties te ondersteunen en
dat er wetgeving is waardoor ze hun taken kunnen vervullen. In de sectorprogramma’s wordt daarom bijgedragen aan institutionele en capaciteitsontwikkeling. Een goed voorbeeld is het nationale sectorprogramma
water in Tanzania, dat samen met Duitsland en andere donoren wordt
gefinancierd. Dit is een programma waarin aan alle bovenstaande
elementen aandacht wordt besteed. Tevens kan worden vermeld dat de
ervaringen die zijn opgedaan in het bilaterale drinkwaterprogramma in
het Shinyanga district in dit sectorprogramma zijn geïntegreerd. Dit
programma zal ongeveer 8,5 miljoen mensen toegang geven tot veilig
drinkwater en bijdragen aan de Nederlandse outputdoelstelling.

Geïntegreerd waterbeheer
De aandacht voor geïntegreerd waterbeheer is volgens IOB afgenomen
door de sterk toegenomen uitgaven voor drinkwater en sanitatie (bevinding 5). De hiervoor gepresenteerde gegevens (tabel 4.2. en 4.3) staven
deze bevinding niet geheel. Inderdaad is Nederland in Bangladesh, Benin,
Indonesië, Vietnam en Mozambique aanzienlijke verplichtingen aangegaan voor drinkwater en sanitatie na 2004. Deze substitueren evenwel
niet, of maar zeer beperkt, de inzet op het gebied van geïntegreerd waterbeheer. In Benin en Indonesië bestond tot voor kort geen waterprogramma. In Benin is bij de start van de sectorale benadering ingezet
op drinkwater en sanitatie; in Indonesië zowel op drinkwater en sanitatie
als geïntegreerd waterbeheer. Hoewel in Bangladesh, Vietnam, Jemen en
Mozambique en in mindere mate Egypte aanzienlijke investeringen zijn
gedaan voor water en sanitatie, bleef geïntegreerd waterbeheer in deze
landen een belangrijk onderdeel van het programma.
Recent speelt hierbij wel mee dat veel van de landen waar in het verleden
forse steun ging naar geïntegreerd waterbeheer – met uitzondering van
Bangladesh – nu behoren tot de profiel 3 landen. In die landen wordt op
de eerdere bijdragen (financieel, technisch, inhoudelijk) voortgeborduurd
en wordt de partnerrelatie met inbreng van vakdepartementen (V&W),
lagere overheden, kennisinstellingen en het bedrijfsleven verbreed. De
toegevoegde waarde van Nederland op het gebied van geïntegreerd
waterbeheer blijft hiermee beschikbaar voor het ontvangende land, ook al
neemt de financiële component af. Dit past in de denkwijze waarop de
indeling van partnerlanden in profielen is gebaseerd. In meer algemene
zin blijft geïntegreerd waterbeheer een belangrijk aandachtsveld: zo heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

8

een grote meerderheid van de landen die deel zullen nemen in het ORIO
programma aangegeven dat dit één van de sectoren zal zijn.

Potentiële meerwaarde van Nederlandse co-financiering via multilaterale
organisaties
In de Aziatische partnerlanden en in Egypte is de sectorale benadering
minder voor de hand liggend vanwege de relatief beperkte Nederlandse
hulpomvang en geringe hulpafhankelijkheid van die landen. In deze
landen wordt de Nederlandse hulp daarom strategisch ingezet om beleid
te beïnvloeden. Hiertoe worden multilaterale programma’s geco-financierd, naast flankerende bilaterale projecten die specifiek op capaciteitsontwikkeling, onder andere op lokaal niveau zijn gericht. Juist nu het
beleid ten aanzien van veel Aziatische partnerlanden en ook Egypte
gericht is op verbreding van de relatie met deze landen, zal samenwerking
op het gebied van water- en milieubeheer strategisch worden ingezet
binnen de nationale beleidskaders. De inzet vindt plaats op basis van de
toegevoegde waarde van Nederland op deze terreinen, wat impliceert dat
minder zal worden ingezet op sectorbrede investeringen en de versterking
van de sector als geheel (bevinding 6). Hoe deze inzet vorm krijgt hangt
bijvoorbeeld af van de omvang van de co-financiering en het onderwerp.
Vooral op het gebied van waterbeheer bestaat in Nederland veel expertise
die ook als technische assistentie door semi-publieke instellingen (waaronder waterschappen) en bedrijven (onder andere baggeraars) wordt
verleend in partnerlanden met delta’s zoals Egypte, Bangladesh en
Vietnam. In Aziatische partnerlanden waar via de Asian Development
Bank biodiversiteitsprogramma’s worden gesteund zal de Nederlandse
inbreng zich vooral richten op de armoedebestrijdingsaspecten van
milieubeheer door aandacht te vragen voor actieve deelname van lokale
gemeenschappen aan het beheer en gebruik van natuurlijke hulpbronnen.
Resultaten
IOB constateert dat de sectorale benadering meer samenhang heeft
gebracht in de milieusector in vier landen (Ghana, Kaapverdië, Senegal,
Vietnam) en de watersector in drie landen (Benin, Jemen en Mozambique). De complexiteit van de milieu- en watersectoren is geen belemmering gebleken voor de toepassing van de sectorale benadering (bevinding
10). Er zijn beleidskaders uitgewerkt en hervormingen in de sector gestimuleerd. Milieu en water hebben een prominentere rol op de agenda
gekregen van ministeries van planning en financiën. In landen die in
belangrijke mate leunen op een duurzaam gebruik van de beschikbare
natuurlijke hulpbronnen voor economische groei en armoedebestrijding –
zoals Ghana – is dit erg relevant.
IOB stelt terecht dat bij de sectorale benadering de uitwerking van
centraal beleid in concrete resultaten op lokaal niveau prioriteit moet
hebben (bevinding 8). Om die reden heeft het verkrijgen van inzicht in de
wisselwerking tussen het lokale en centrale niveau (micro-meso-macro)
de hoogste prioriteit gekregen. Sinds kort wordt aan de hand van zgn.
resultaatketens de relatie tussen impact, outcomes, outputs en inputs
inzichtelijk gemaakt. Deze wijze van aangescherpte planning biedt de
mogelijkheid om aan te geven welke partijen betrokken zijn voor het tot
stand brengen van een resultaat en hoe die prestatie vastgelegd zal gaan
worden. Met het voortdurend scherp voor ogen houden van de beoogde
resultaten kan veel eerder worden bijgestuurd als ergens verwachtingen
niet worden gerealiseerd. Planning wordt hierdoor flexibeler en bijsturing
effectiever.
Additioneel aan beleidshervormingen en sectordialoog op centraal niveau
zijn er programma’s op regionaal en lokaal niveau met ministeries verantwoordelijk voor lokaal bestuur, maatschappelijke organisaties en SNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

9

Deze programma’s versterken lokale capaciteiten om uitvoering te geven
aan verbetering van milieu- en waterdiensten op lokaal niveau. Door
fiscale decentralisatie, waarbij besluitvorming over de aanwending van
fiscale middelen voor lokale activiteiten op lokaal niveau komt te liggen,
komen er financiële mechanismes beschikbaar die blijvende investeringen
en onderhoud van de soms kostbare diensten op dat niveau mogelijk
maken.
Een goed voorbeeld van deze laatste benadering is de Nederlandse
betrokkenheid bij de watersector in Benin sinds 2004. Met gelijkgezinde
donoren was de inzet onder andere gericht op het versterken van beleid,
instituties en capaciteit; onderdeel daarvan was de vormgeving van het
nationale decentralisatiebeleid. Hierdoor hebben gemeentes uit het nationale budget de beschikking gekregen over investeringsfondsen voor
drinkwater. Fiscale decentralisatie en versterking van het beheer van de
overheidsfinanciën bleek een gecompliceerd proces dat echter heeft
geleid tot een verbeterde dienstverlening op lokaal niveau.
In landen waar Nederland al langere tijd in de watersector aanwezig is,
wordt vaak bottom up gewerkt: vanuit de ervaringen van programma’s op
lokaal en regionaal niveau zijn sectorbeleid en sectorprogramma’s ontwikkeld. De bilaterale samenwerking in de watersector met Bangladesh is
bijvoorbeeld geconcentreerd op de kustzones van dat land. Vanaf de onafhankelijkheid zijn projecten in deze zones geïmplementeerd waardoor
kennis en ervaring is opgebouwd met waterbeheer en juist ook met
armoedebestrijding. Sinds 2000 is dankzij de ervaring met deze
programma’s met Nederlandse steun nationaal beleid geformuleerd voor
integraal kustbeheer tezamen met een operationele strategie. Dit beleid
wordt met multilaterale organisaties, waaronder de Wereldbank uitgevoerd. Het is een goed voorbeeld van de strategische inzet van Nederlandse meerwaarde en ervaring (bevinding 6).
Intensivering van de samenwerking op centraal niveau dient ertoe te
leiden dat armoede vermindert op lokaal niveau. Armoedebestrijding blijft
immers het uitgangspunt van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking (bevinding 9). In het kader van de sectorale benadering wordt daarin
langs twee sporen gewerkt: enerzijds wordt gewerkt aan versterking van
instituties en capaciteit, anderzijds aan het verbeteren van basisvoorzieningen, zoals drinkwater en sanitatie. Het versterken van instituties
en capaciteit levert geen directe armoedebestrijding op, maar is cruciaal
voor het ontvangende land en een voorwaarde voor effectieve armoedebestrijding op de middellange en lange termijn. Met het investeren in
basisvoorzieningen, gesteund door de overheid, wordt direct bijgedragen
aan armoedebestrijding. Hoewel de armoedefocus soms verder kan
worden uitgewerkt, is er geen twijfel dat de drinkwatervoorzieningen in de
partnerlanden ten goede zijn gekomen aan de arme bevolking; het merendeel van de programma’s wordt uitgevoerd in rurale gebieden, waar
sprake is van een relatief homogene arme bevolkingsgroep (Bangladesh,
Benin, Jemen, Mozambique). In stedelijke gebieden, waar een klein aantal
programma’s is uitgevoerd, profiteren ook gezinnen met wat hogere inkomens van de verbeterde en uitgebreide voorzieningen. Dit laatste is nodig
om de investeringen duurzaam en kostendekkend te kunnen maken.
In een aantal landen waar de sectorale benadering voor milieu en water
wordt toegepast, worden de eerste positieve resultaten op lokaal niveau
geboekt. Het verschil met de voorheen toegepaste projectmatige aanpak
is dat er in landen als Ghana en Senegal door de sectorbenadering nu
nationaal wordt gewerkt. Hiermee is het bereik van de interventies toegenomen: in Senegal wordt verbeterde dienstverlening nu door lokale
milieudiensten in alle regio’s aangeboden, voorheen beperkte die zich tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

10

Dakar. Landelijke dienstverlening vereist forse institutionele hervormingen, toegenomen lokale capaciteit en gedecentraliseerde financiering.
Daarvoor dienen er adequate financieringsstromen van het centrum naar
de regio’s te komen omdat donorbijdragen nu vaak via nationale
begrotingssystemen lopen. Dit proces vergt tijd, maar de uitkomst ervan
zal bijdragen aan de duurzaamheid van de interventies.
De positieve ervaringen in landen als Ghana, Jemen, Senegal en Vietnam,
en de eerste positieve ervaringen die zijn opgedaan in landen als Benin en
Colombia, tonen aan dat de principes van de sectorale benadering om
armoede duurzaam te bestrijden in de milieu- en watersectoren functioneren. Posten zijn geïnstrueerd oog te houden voor de armoedefocus in
de sectoren milieu en water en deze extra aandacht te geven in hun planning en resultatenverantwoording. De eerder genoemde resultaatketens
worden daarbij gehanteerd. Indien noodzakelijk zullen hiervoor verder
analyses worden uitgevoerd, zoals gesuggereerd door IOB.

Landencategoriën en monitoring van resultaten
Naast bevindingen die in bovenstaande tekst zijn opgenomen komt IOB
met een aantal additionele aandachtspunten waarop hiernavolgend zal
worden ingegaan, voor zover deze nog niet in het voorgaande zijn
geadresseerd.
IOB suggereert een duidelijker stellingname over de toepassing van de
sectorale benadering in de verschillende categorieën partnerlanden.
Aangezien de sectorale benadering als organiserend principe wordt
gehanteerd is de benadering in beginsel toepasbaar in alle categorieën
partnerlanden. Het is zeker geen blauwdruk benadering, ook al werd dat in
eerste instantie door medewerkers soms wel zo ervaren en geïnterpreteerd. De evaluatie van 2006 gaf dit ook al aan. Juist daarom zijn inmiddels veel nieuwe stappen gezet, zoals sectorale track records, resultaatketens, samenwerking met SNV, ondersteuning van fiscale decentralisatie
en versterkte accountability processen. Daarbij worden in een samenspel
ook verschillende hulpvormen toegepast. Dit beleid zal worden voortgezet, omdat in een aantal landen en sectoren zonder twijfel nog verder
voortgang te boeken is.
In profiel 1 landen (versneld bereiken van MDG doelstellingen) zoals
Ghana en Senegal wordt de sectorale benadering gehanteerd om effectiviteit te optimaliseren. Op basis van geleerde lessen en gemaakte
afspraken (Parijs agenda, Accra Agenda for Action) zal Nederland zijn
aanpak en inbreng verder verfijnen (onder andere via resultaatketens) en
andere donoren stimuleren dat eveneens te doen. In profiel 2 landen
(fragiele staten) kan de sectorale benadering een kader verschaffen om
hulp – ook nood- en wederopbouwhulp – van verschillende donoren goed
af te stemmen. Er zijn hier ervaringen mee via OCHA in Afghanistan op
water-, sanitatie- en onderwijsgebied. In profiel 3 landen (brede relatie) zal
binnen de sectorale kaders een brede relatie worden nagestreefd. Dit is
mogelijk omdat deze landen een grotere capaciteit hebben voor sectorcoördinatie en een verder geëvolueerd sectorbeleid c.q.instellingen dan in
de profiel 1 landen. De inzet van Nederland zal bij samenwerking binnen
de milieu- en watersector niet meer liggen op grootschalige co-financiering van sectorinvesteringen maar op strategische inzet van Nederlandse kennis en ervaring. De ondersteuning van Indonesië bij het ontwikkelen van een klimaatadaptiebeleid (zowel in algemene zin als specifiek
voor de watersector) is hiervan een voorbeeld. De ambassade Jakarta, het
programma Partners voor Water, de ministeries van V&W en VROM en
een Nederlandse kennisinstelling dragen bij aan beleidsontwikkeling en
toepassing daarvan op kleine schaal. Vanuit nationaal- en sectorbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

11

hebben het Indonesische ministerie van Planning & Ontwikkeling en dat
van Publieke Werken hierbij een sturende rol.
Bij de invoering van de sectorale benadering was er aanvankelijk te
weinig aandacht voor capaciteitsversterking op uitvoeringsniveau en het
sturen op en monitoren van concrete resultaten Met behulp van instrumenten zoals Performance Assessment Frameworks (PAF), gezamenlijke
sectorreviews van donoren en het hanteren van de resultaatketens komt
meer nadruk te liggen op resultaatgerichtheid. Een open dialoog met alle
betrokken partijen, bevorderen van accountability, betrekken van actoren
en fiscale decentralisatie krijgen nu alle aandacht. Het effect van al deze
inspanningen is zichtbaar in het feit dat steeds meer donoren meedoen
aan de verschillende vormen van de sectorale benadering die zich hebben
ontwikkeld.
In het kader van de outputdoelstellingen voor drinkwater, sanitatie en
energie wordt nauwkeurig gemonitord. Overheden in ontwikkelingslanden, internationale organisaties, bedrijven en NGO’s betrokken bij de
uitvoering van de outputdoelstellingen brengen via jaarverslagen in kaart
hoeveel mensen toegang hebben gekregen tot deze voorzieningen. Zo
worden in Benin, Senegal en Ghana op het gebied van water en sanitatie
de percentages van de bevolking met toegang tot drinkwater en sanitatie
bijgehouden en uitgesplitst voor de stedelijke en plattelandssituatie. Ook
de eerder genoemde resultaatketens zijn een instrument om hierin te
voorzien.
Conclusie
De evaluatie van IOB levert nuttige inzichten over de toepassing van de
sectorale benadering in de milieu- en watersectoren gedurende de afgelopen jaren. De bevindingen worden gebruikt om tot een verdere
aanscherping van het milieu- en waterbeleid te komen. Een aantal bevindingen werd al geadresseerd binnen het huidige Nederlandse armoedebestrijdingbeleid, mede omdat ze ook in de evaluatie van de sectorale
benadering van 2006 al naar voren kwamen. In het beleid zijn ownership,
afstemming met partnerlanden (alignment) en donoren (harmonisatie)
prioriteit. Tevens wordt een sectorbrede, inclusieve aanpak met deelname
van maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven gehanteerd om
effectiviteit en duurzaamheid te optimaliseren. Ondersteuning wordt op
flexibele wijze via verschillende modaliteiten ingezet. Daarbij is het met
het oog op de betrokkenheid van de private sector van belang de
inverdienende effecten van de milieu- en watersector in toenemende mate
te benadrukken. Het gaat immers om investeringen in milieu en water die
hun rendement kunnen opleveren en op termijn in de financiering van de
sectoren moeten voorzien.
IOB is inmiddels gestart met een serie impactstudies over de effecten op
armoedebestrijding van mede door Nederland ondersteunde drinkwaterprogramma’s. In die serie zijn inmiddels twee evaluaties afgerond, respectievelijk voor de Shingyanga regio in Tanzania en recent die voor de
gouvernoraten Dhamar en Hodeida in Jemen. Het rapport van de laatste
evaluatie biedt de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking de Kamer
hierbij eveneens aan samen met een beleidsreactie. Een aantal andere
impactevaluaties is in voorbereiding of uitvoering. De uitkomsten van
deze eerste studies laten zien dat de drinkwatervoorzieningen voor het
overgrote deel adequaat blijven functioneren en in belangrijke mate
hebben bijgedragen aan verbeterde gezondheid- en leefomstandigheden
van de lokale bevolking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

12

De resultaatgerichtheid van de interventies in de milieu- en watersectoren
vereisen constante aandacht. Daarbij gaat het om verantwoording van
bestede middelen en behaalde resultaten met het oog op armoedevermindering. Ambassades zullen bij beleidsimplementatie oog houden
voor de uitvoeringscapaciteit op sub-nationaal niveau: in de regio’s en
lokaal. Het plannen vóór en bereiken van resultaten staat daarbij centraal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

13

Bijlage

Hoofdbevindingen uit het evaluatierapport
Voortgang en uitvoering

1) Van de zes milieulanden die zijn onderzocht wordt de sectorale benadering in vier landen in belangrijke mate toegepast. In de watersector
beperkt toepassing zich tot drie van de zeven landen. De toepassing
van de sectorale benadering concentreert zich vooral in de kleine- en
middelgrote landen die sterk afhankelijk zijn van buitenlandse financiering en waar donorcoördinatie een probleem is. Die landen liggen
bijna allemaal in Sub-Sahara Afrika.
2) In de zeven landen waar Nederland de sectorale benadering toepast
kenmerkt de Nederlandse steun aan de milieu- en watersectoren zich
door een grote bereidheid om de hulp af te stemmen op het nationale
beleid en via het nationale begrotingssysteem te laten verlopen.
Nederland gaat met de toepassing van de sectorale benadering verder
dan te meeste andere donoren.
3) Bij de uitvoering van de sectorale benadering ligt de nadruk op de
technisch financiële- en beleidsaspecten en er is veel energie gaan
zitten in het ontwikkelen van nieuwe samenwerkingsvormen tussen
donor en centrale overheid in de partnerlanden. Dit heeft geleid tot een
veronachtzaming van de deelname van andere actoren.
4) Een te grote focus op outputdoelstellingen voor drinkwater en sanitaire voorzieningen draagt het risico in zich afbreuk te doen aan de
doelstellingen van de sectorale benadering.
5) De uitgaven voor drinkwater en sanitaire voorzieningen zijn sterk
toegenomen en er is een tendens waarneembaar dat de aandacht voor
geïntegreerd waterbeheer afneemt.
6) De potentiële meerwaarde van de Nederlandse cofinanciering in de
water- en milieusector door multilaterale organisaties, zoals de Aziatische Bank en de Wereldbank, wordt onvoldoende benut.
Resultaten

7) Toepassing van de sectorale benadering heeft in het merendeel van de
partnerlanden geholpen om op centraal regeringsniveau aansturing en
bestuur van de sector te versterken.
8) De toepassing van de sectorale benadering in milieu en water heeft te
weinig oog gehad voor de concrete obstakels voor effectievere dienstverlening op lokaal niveau.
9) Er is spanning tussen de centrale doelstelling om bij te dragen aan
armoedebestrijding en de wijze waarop de sectorale benadering in
milieu en water wordt toegepast.
10) De specifieke kenmerken van de milieu- en watersectoren bemoeilijken
de toepassing van de SB, maar verhinderen deze niet.
Aandachtspunten
•

Een duidelijker stellingname over de toepassing van de sectorale benadering in de verschillende categorieën partnerlanden op het gebied
van milieu en water is wenselijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

14

•

Sectorsteun moet zich meer gaan richten op het uitvoeringsniveau en
het behalen van concrete resultaten.

•

Armoedebestrijding dient te worden aangescherpt en toegelicht.

•

Monitoren van resultaten in plaats van uitsluitend beleid en bestuur
moet centraal komen te staan.

•

De Nederlandse sectorsteun moet meer aandacht besteden aan de
financiële en economische dimensies van milieu en water en de mogelijkheden voor zelffinanciering om zodoende de Nederlandse financiële
steun daar beter op af te stemmen.

Beleidsreactie IOB-impactevaluatie: «Support to Rural Water
Supply and Sanitation in Dhamar and Hodeidah Governorates,
Republic of Yemen»
Inleiding
Het doel van deze impactevaluatie is inzicht te verkrijgen in de effecten
van door Nederland gesteunde programma’s voor water- en sanitaire
voorzieningen in de Goevernoraten Dhamar en Hodeidah in Jemen en
hieruit lessen en aandachtspunten voor beleid en/of uitvoering van beleid
te destilleren. De beoogde effecten van deze programma’s gaan verder
dan het vergroten van de toegang van de bevolking tot verbeterde wateren sanitaire voorzieningen. De programma’s zijn ook gericht op vermindering van de werklast van met name vrouwen en meisjes, op verbetering
van de gezondheid, op gebruik van de extra beschikbare middelen (tijd en
water) voor deelname van meisjes aan onderwijs, voor voedselvoorziening en/of inkomen. Deze secundaire effecten werden in het verleden in
evaluatieonderzoeken niet of alleen zeer beperkt onderzocht.
Het Nederlandse drinkwater- en sanitatieprogramma in Jemen was in
eerste instantie geconcentreerd op de Regio Dhamar die in 1982 getroffen
werd door een zware aardbeving. In de loop der jaren is het Support for
Rural Water Supply Project (SURWAS) voortgezet in vijf opeenvolgende
fasen. De projectmatige financiering van het programma werd in de loop
van 2001 beëindigd. Het IOB onderzoek heeft betrekking op de activiteiten
van de laatste twee fasen van het programma (SURWAS IV en V). Tijdens
de betreffende tienjarige periode 1991–2001 werd het programma in
Dhamar uitgefaseerd en richtte de interventie zich op de naburige regio
Hodeidah en werd in toenemende mate aandacht besteed aan bredere
institutionele ondersteuning van de betreffende overheidsdiensten en
eindgebruikersgroepen.
Algemene appreciatie
De hoofdbevindingen van de evaluatie laten een substantiële bijdrage zien
in de toename van het aandeel van de bevolking dat toegang heeft tot
veilig drinkwater via een verbeterde waterbron. In totaal zijn in beide
regio’s in de periode 1991–2001 170 000 mensen voorzien van goede
drinkwater- en sanitaire voorzieningen. Vanwege de hoge bevolkingsgroei
in diezelfde periode zijn echter additionele inspanningen nodig. Zonder
deze inspanningen zullen de sectorale MDG doelstellingen niet worden
gehaald. Zeer bemoedigend is de bevinding dat binnen de steekproef van
geselecteerde projecten vrijwel alle huishoudens toegang hebben tot de
verbeterde voorzieningen, dit ondanks de relatief hoge kosten. Het
programma heeft geleid tot aanzienlijke vermindering van de tijd die
besteed wordt aan het halen van water en de met het ontbreken van
goede water- en sanitaire voorzieningen verband houdende ziektes zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

15

afgenomen. Deze positieve bevindingen op het punt van tijdbesteding en
gezondheid zijn bemoedigend. Een kwantitatieve meting van de impact op
het terrein van gezondheid blijft echter moeizaam bij afwezigheid van
goede statistische informatie.
Het IOB rapport concludeert dat de Nederlandse financiële ondersteuning
in sterke mate heeft bijgedragen aan de behaalde resultaten, maar dat de
lange termijn duurzaamheid van de watervoorzieningen nog niet verzekerd is.
Het is verheugend te constateren dat 10–15 jaar na dato 85 procent van de
voorzieningen nog goed functioneert. Overheidssteun om dit percentage
te handhaven blijft echter nodig. Om te garanderen dat het Nederlandse
hulpprogramma aan de sector effectief bijdraagt aan de opbouw van
basisvoorzieningen, zal de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking
erop toezien dat de thans verstrekte begrotingssteun gekoppeld is aan
concrete resultaten op het gebied van basisvoorzieningen, inclusief het in
stand houden van bestaande voorzieningen.
Activiteiten gericht op verbetering van sanitaire voorzieningen en hygiënisch gedrag hebben geleid tot een grotere bewustwording van de bevolking, aldus het IOB rapport. Het perceptieonderzoek bevestigt het belang
van een goed flankerend sanitatie- en hygiëne voorlichtingsbeleid. De
constatering dat dit flankerend beleid, dat onder het programma is
ingezet, niet gecontinueerd wordt, noopt tot voortgezette aandacht. De
toegang tot goede sanitaire voorzieningen en verbetering van het gedrag
op het gebied van persoonlijke hygiëne blijken, meer nog dan de kwaliteit
van het drinkwater, de sleutel te zijn tot het terugdringen van gezondheidsproblemen. Mede door initiatieven als het door de VN gelanceerde
«Internationale Jaar van Sanitatie» stijgt de bewustwording van het
belang van sanitatie en hygiëne. De Minister voor Ontwikkelingssamenwerking ondersteunt deze initiatieven door o.a. steun aan het door de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beheerde «Global Sanitation Fund»
van de «Water and Sanitation Collaborative Council». Verder heeft de
Minister voor Ontwikkelingssamenwerking samen met zijn Britse collega
het initiatief genomen om de inzet op het behalen van deze doelstellingen
in Jemen te vergroten.
In Jemen wordt nog weinig voortgang geboekt met een gender specifieke
benadering. Sociaal-culturele factoren blijken dermate restrictief dat hulpinspanningen hier nog weinig effectief zijn gebleken. Het belang van een
genderspecifieke benadering blijft echter groot in de rurale drinkwater en
sanitatieprogramma’s in Jemen. Er wordt expliciet gewerkt aan het actief
betrekken van vrouwen bij besluitvorming en uitvoering. De genderspecifieke benadering blijft, conform de DAC-WID criteria, één van de
hoofdaandachtspunten van het beleid.
Het IOB rapport besteedt uitgebreid aandacht aan de effecten van de
Nederlandse hulpinspanning op het institutionele vlak. Hoewel de projectresultaten op zichzelf positief zijn, is op dit punt toch sprake van enige
teleurstelling. Deze betreft met name de bevinding dat de internationale
donorgemeenschap, waarvan Nederland een prominent lid is, er samen
met de Jemenitische overheid nog niet in is geslaagd een gezamenlijke
institutionele ontwikkelingsstrategie te ontwikkelen voor de sector. Mijn
beleid zal de komende jaren erop gericht zijn om alsnog een consensus te
bewerkstelligen die door de Jemenitische overheid en alle ontwikkelingspartners in de sector wordt gedragen en ondersteund.
Het is verheugend te constateren dat op lokaal niveau de verantwoordelijkheden en taken van alle betrokkenen veelal goed in praktijk worden
gebracht. Hiermee is de lange termijn duurzaamheid redelijk verzekerd, zij
het niet geheel. Een structuur voor lange termijn ondersteuning van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

16

lokale overheden vormt een belangrijk aandachtspunt binnen het lopende
sectorprogramma. De ontwikkeling van een goed monitoringsysteem dat
het functioneren van de lokale overheden, alsmede het functioneren van
de voorzieningen op belangrijke aspecten (zoals kwaliteit van het water en
het functioneren van de waterbron), volgt is hierbij noodzakelijk.
Consequenties voor het Nederlandse beleid
Gezien het bovenstaande is de conclusie gerechtvaardigd dat de investering in veilige drinkwater- en sanitaire voorzieningen in Jemen heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de hoofddoelstelling van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid: de vermindering van de armoede. De
komende jaren zal Nederland de ondersteuning van de drinkwater- en
sanitatiesector continueren. Daarbij zal de Nederlandse ambassade in
Jemen aan de bevindingen van het IOB rapport extra aandacht besteden.
Zo is gestart met assistentie bij het opzetten van een monitoringsysteem
van bestaande drinkwater- en sanitatiefaciliteiten. Tevens wordt extra
aandacht besteed aan het betrekken van meer vrouwen bij het ontwerp
van de systemen en ook zal de hygiënevoorlichting worden verbeterd.
Verder zal de overheid worden geassisteerd bij het opzetten van monitoringscapaciteit ten behoeve van de impact van watervoorziening op
bijvoorbeeld gezondheid en educatie. De Nederlandse ambassade in
Sana’a zal deze aandachtspunten opnemen als vast agendapunt tijdens de
vergaderingen van de donorcoördinatiegroep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 55

17