Position paper Rondetafelgesprek slavernijverleden The Black Archives
Betreft: Position paper The Black Archives t.b.v. rondetafelgesprek Slavernijverleden 13 januari ‘22
Geachte commissieleden Binnenlandse Zaken,
Dank voor de uitnodiging voor dit rondetafelgesprek over het slavernijverleden. The Black Archives is
een cultureel en erfgoedinstituut dat de missie heeft om cultuur en geschiedenis vanuit Zwarte
perspectieven te belichten. Het slavernijverleden en de erfenis daarvan is hier een essentieel
onderdeel van en je zou kunnen zeggen dat wij zijn onstaan omdat andere instituten dit onderdeel
van de geschiedenis totaal verzwegen of ernstig onderbelichten.
De stilte rondom dit verleden was te merken in het gebrek aan onderwijs vanaf het basisonderwijs tot
het hoger onderwijs rondom het slavernijverleden en haar erfenis. In 2006 publiceerde Waldo
Heilbron en collega’s het boek ‘Op zoek naar de stilte’ waarin ze vaststelden dat er een enorme stilte
was rondom dit verleden in Nederlandse culturele instituten en daarmee in de Nederlandse
samenleving. Anno 2022 kunnen we wel stellen dat deze stilte doorbroken is. Het feit dat de
gemeenten Amsterdam en Rotterdam afgelopen jaar officieel excuses hebben gemaakt voor hun
aandeel in de Trans-Atlantische slavernij toont aan dat er vooruitgang wordt geboekt in het publieke
debat rondom dit thema en de erkenning ervan. Deze erkenning is een stap vooruit maar er is nog
een lange weg te gaan. Erkenning, excuses en herstel van de Nederlandse overheid zijn een
logische en noodzakelijke vervolgstap.
Petitie ‘Maak 1 juli een nationale vrije dag’
In de zomer van 2021 hebben The Black Archives i.s.m. stichting Nederland Wordt Beter en
radiostation FunX een petitie opgezet om van 1 juli een nationale vrije dag te maken, om zorg te
dragen dat de Nederlandse staat zorgt voor een Nationale herdenking en en voor formele excuses
voor haar rol in de trans-Atlantische slavernij. Binnen enkele dagen behaalden we meer dan 60.000
handtekeningen welke op 21 juli zijn overhandigd aan enkele Tweede Kamerleden.1
In Artikel 1 van de Grondwet staat dat allen die zich in Nederland bevinden gelijk behandeld dienen te
worden ongeacht godsdienst, ‘ras’, seksuele geaardheid, gender etc. De realiteit leren talloze
onderzoeken en de alledaagse realiteit van vele mensen uit de Surinaamse, Caribische en Afrikaanse
diaspora tonen echter aan dat institutioneel en anti-zwart racisme nog een groot probleem zijn in de
Nederlandse samenleving.2 En dit probleem is fundamenteel verbonden met het slavernijverleden.
De Nederlandse staat was politiek verantwoordelijk voor de slavernij
In opdracht van het NinSee hebben dr. Kwame Nimako, dr. mano Delea en drs. Mitchell Esajas
onderzoek gedaan naar het debat over de afschaffing van de slavernij dat in 1862 in de Tweede
Kamer plaatsvond.3 Dit onderzoek toont onder meer aan dat de Nederlandse staat als wetgevende
macht de slavernij niet alleen politiek en juridisch mogelijk maakte maar het ook actief stimuleerde.
Het toont ook aan de afschaffing van de slavernij de ongelijkheid en het racisme niet ophief maar in
stand hield. In 1862 vond er van 2 t/m 19 juli een debat plaats over de afschaffing van de slavernij.
Uiteindelijk werd er een motie aangenomen waarin deze ‘smet’ en ‘schande’ ‘voor de Nederlandse
eer’ werd afgeschaft. In de collecties van het Nationale Archief vonden we petities en moties die de
lobby van plantage eigenaren toonden. Deze lobby was effectief omdat het Nederlandse parlement
stemde om niet de mensen die eeuwenlang waren uitgebuit,gedehumaniseerd en tot slaaf gemaakt te
compenseren maar juist de eigenaren van tot slaaf gemaakten te compenseren. In Suriname kregen
1

https://www.funx.nl/news/video/712ce077-5d6a-44f4-b5a3-667164153f64/funx-overhandigt-petitie-keti-koti-aan-politici
Lees o.a.: De Het rapport van de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI) van juni 2019:
https://rm.coe.int/fifth-report-on-the-netherlands-dutch-translation-/168094c8f5 en VN Rapport ‘Committee on the Elimination of
Racial Discrimination’ (2021): https://www.ohchr.org/EN/Countries/ENACARegion/Pages/NLIndex.aspx
3
Dit onderzoek zal nog officieel worden gepubliceerd en overhandigd aan het nieuwe kabinet.
2

ze 300 gulden per slaaf gemaakte. In Aruba, Curaçao, Bonaire en Sint Eustatius 250 gulden, 200 in
Saba en 150 in Sint Maarten. Bij elkaar kostte deze ‘omgekeerde herstelbetaling’ zo een 12 miljoen
gulden, in 1863 was dit zo een 10 procent van het overheidsbudget.4 De vrijverklaarden bleven met
lege handen achter in een systeem waarin ze nog steeds als minderwaardig werden gezien. In een
van de aan het parlement gerichte petities schreef plantage eigenaar Bosch Reitz dat tot slaaf
gemaakten ‘in beschaving slechts even boven het redeloze dier verheven’ waren. Daarnaast pleitte hij
voor een periode van ‘Staatstoezicht’ waarin de vrijgemaakten nog 10 jaar moesten doorwerken op
de plantages. Ook hier stemde het Nederlandse parlement mee in. Omdat de Nederlandse staat
politiek mede-verantwoordelijk was voor de slavernij, draagt het dan ook een historische
verantwoordelijkheid om hier excuses voor te maken, om zo het onrecht dat uit dit verleden voortkomt
te herstellen.
Institutioneel en anti-zwart racisme zijn erfenissen van het slavernijverleden
De afgelopen jaren is er in verschillende steden onderzoek gedaan naar de betrokken bij de
trans-Atlantische slavenhandel en slavernij. De onderzoeken tonen aan hoe Nederlandse steden
direct en indirect betrokken waren bij deze misdaad tegen de menselijkheid, ook erkennen ze dat de
erfenis ervan nog aanwezig is in de hedendaagse samenleving. De slavernij was langer dan 400 jaar
gestoeld op een ideologie en een systeem van racisme het idee dat Zwartheid en Zwarte mensen
minderwaardig war​en ten opzichte van witheid en witte mensen. Dit legitimeerde de dehumanisering
en economische uitbuiting van mensen van Afrikaanse afkomst op plantages van Nederlandse en
Europese eigenaren dat de basis legde voor het mondiale ongelijke economische systeem waar we
vandaag de dag nog steeds in leven. Momenteel doet The Black Archives onderzoek voor het project
Facing Blackness naar de manier waarop beeldvorming over Zwarte mensen dat tijdens het
slavernijverleden is ontstaan nog aanwezig is in de samenleving.5 Het beeld dat Zwarte mensen
inferieur, onderontwikkeld, minder intelligent en minder waardig waren was meer dan 300 jaar de
dominante manier van denken in Europa. Dit denkbeeld werd onderdeel van populaire cultuur en
nationale tradities zoals de Sinterklaastraditie. De strijd tegen zwarte piet van de afgelopen jaar heeft
getoond hoe diep dit soort beelden in het Nederlandse culturele archief zijn verankerd en hoeveel
onwetendheid en weerstand er onder grote delen van de Nederlandse samenleving is om dit te
begrijpen en erkennen.6 Meerdere keren werd het demonstratierecht van vreedzame demonstranten
tegen zwarte piet ontnomen, in 2014 in Gouda, in 2016 in Rotterdam, in 2017 op weg naar Dokkum,
in 2018 in meerdere steden waaronder in Den Haag. In 2019 werd er - niet ver van de Tweede Kamer
- een gewelddadige aanslag gepleegd tijdens een vergadering van demonstranten.7 En afgelopen jaar
werden demonstranten met eieren, oliebollen, vis en andere voorwerpen bekogeld terwijl ze met
racistische en seksistische leuzen werden verjaagd. Ironisch genoeg werd het pand van The Black
Archives op 3 december 2020 beklad met witte verf en stickers waarop ‘Roetveegpiet = genocide’
stond terwijl Mitchell Esajas bij een Rondetafelgesprek over Racisme en discriminatie in de Tweede
Kamer aanwezig was.8 Het geweld waar vreedzame anti-zwarte piet demonstranten mee worden
geconfronteerd toont aan dat er nog veel onbegrip is binnen de samenleving over hoe het
slavernijverleden is verweven met het heden.

4

https://pointer.kro-ncrv.nl/vriendjespolitiek-afschaffing-slavernij
In maart 2021 opent de expositie Facing Blackness over de geschiedenis van Beeldvorming over zwarte mensen en Zwart
verzet: https://www.theblackarchives.nl/10jaarzwartepietisracisme.html
6
Wekker, G. (2020). Witte onschuld: Paradoxen van kolonialisme en ras, herziene editie. Amsterdam University Press.
7
https://nos.nl/artikel/2309627-bijeenkomst-actiegroep-kick-out-zwarte-piet-met-geweld-verstoord-vijf-aanhoudingen
8
Rondetafelgesprek 3 december 2020
https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/commissievergaderingen/details?id=2020A05586, Statement ‘Bekladding
van pand vereniging Ons Suriname en The Black Archives is poging tot racistische intimidatie’
https://www.theblackarchives.nl/bekladding-van-pand-vereniging-ons-suriname-en-the-black-archives-is-poging-tot-racistische-i
ntimidatie.html
5

Aan de andere kant heeft deze beweging ook aangetoond dat verandering mogelijk is. Door de
beweging is er een groot maatschappelijk debat ontstaan waarbij vele Nederlanders met elkaar in
debat en dialoog zijn gegaan over een gevoelig en complex onderwerp aan keukentafels met familie,
met klasgenoten, in media en op podia van debatcentra. Vele steden, bedrijven en scholen hebben de
figuur al in de ban gedaan omdat men steeds vaker erkent dat het een racistische karikatuur is dat
voorkomt uit het slavernijverleden. Onderzoek van EenVandaag toont aan dat het aantal mensen dat
vast wilt houden aan de karikatuur van 83% in (2013) is gedaald naar 55% (2021).9 Er wordt al
decennialang geprotesteerd tegen de figuur zwarte piet, de actiegroep ‘Zwarte Piet Is Zwart Verdriet’
demonstreerde bijvoorbeeld al in de jaren ‘90 tegen de karikatuur. Decennialang werd het protest
vanuit zwarte gemeenschappen en hun bondgenoten genegeerd. Het was in november 2021 precies
10 jaar geleden dat de Zwarte Piet Is Racisme campagne werd gelanceerd, deze beweging heeft een
grote impact gehad. In deze tien jaar is er veel veranderd maar er is nog een lange weg te gaan. De
Nederlandse Staat dient - zoals de VN adviseert - haar verantwoordelijkheid te nemen door zich actief
uit te spreken voor verandering van deze traditie en door te investeren in educatie over het
slavernijverleden en de erfenis ervan.
#BlackLivesMatter
In de zomer van 2020 in alle provincies van Nederland meer dan 50.000 mensen de straat op om hun
ongenoegen te uiten over institutioneel en anti-zwart racisme in de Nederlandse samenleving.
Institutioneel en anti-zwart racisme manifesteert zich op vele gebieden van de samenleving van zoals
het onderwijs, op de arbeidsmarkt, door middel van etnisch profileren door de politie en de
Marechaussee, in de zorg en vele andere gebieden van het leven. The Black Archives heeft een
actieonderzoek gedaan in opdracht van de gemeente Amsterdam over anti-zwart racisme. 10 Hieruit
bleek onder meer dat anti-zwart racisme zich in het onderwijs manifesteert in de vorm van
kansenongelijkheid dat al begint in het primair onderwijs door de onderadvisering van Zwarte
kinderen. Daarnaast manifesteert anti-zwart racisme zich in de vorm van alledaags racisme en micro
agressies binnen de onderwijsinstelling vanuit docenten en medeleerlingen of -studenten. Anderzijds
manifesteert het zich in de vorm van een eurocentrisch curriculum waarin Zwarte geschiedenis en
cultuur onderbelicht is. Op de arbeidsmarkt worden Zwarte mensen en mensen van kleur benadeeld
omdat vooroordelen die hun oorsprong vinden in het slavernijverleden vaak onbewust en in vele
9

https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alle-uitslagen/item/flink-minder-mensen-willen-dit-jaar-dat-piet-nog-zwart-is/

10

https://www.theblackarchives.nl/uploads/1/0/1/2/101218760/witboek_anti-zwart_racisme_in_amsterdam._actieonderzoek_tba_
10_maart_2021__1_.pdf

gevallen bewust uitsluiting op de
arbeidsmarkt in de hand werken.
Het stereotype beeld dat
Surinamers en mensen uit de
voormalige Antillen en andere
mensen afkomstig uit de
Afrikaanse diaspora minder
betrouwbaar zijn en minder hard
werken komen voort uit
hardnekkige stereotype beelden
over Zwarte mensen die
voortkomen uit het
slavernijverleden.

Het verleden leeft in het heden
Het slavernijverleden wordt vaak gezien als een afgesloten tijdsperiode die tot een ver verleden
behoort. Dat maakt het relatief makkelijk om een moreel oordeel te vellen over de barbaarsheid van
het slavernijverleden. Gesprekken over excuses en herstel verzanden echter snel in een discussie
waarin wordt gesteld dat individuele Nederlanders geen ‘schuld’ hebben aan de slavernij, en dat klopt.
Het gaat hier niet om welke individuen wel of geen schuld hebben, het gaat om de
verantwoordelijkheid die we als samenleving nemen om onrecht uit het verleden dat zich nog
steeds manifesteert in het heden recht te zetten.11
Excuses zijn van belang manier niet genoeg, herstel is noodzakelijk
Het is goed dat er langzaam maar zeker erkenning komt voor het leed uit het verleden en de
ongelijkheid in het heden. Een geschiedenis die lang werd verzwegen, wordt steeds meer zichtbaar
gemaakt via exposities zoals de slavernij tentoonstelling in het Rijksmuseum. De steden Amsterdam,
Utrecht en Rotterdam hebben onderzoek laten doen naar hun rol in de misdaad tegen de
menselijkheid die de slavernij was, en andere onderzoeken zijn onderweg. Maar excuses,
onderzoeken en educatieve exposities alleen zullen de structurele ongelijkheid niet oplossen. In
verschillende voormalige kolonies en landen waar slavernij heeft plaatsgevonden, zoals de Verenigde
Staten en landen in het Caribische gebied, wordt al decennialang serieus gesproken én gehandeld
naar over herstel(betalingen). Een aantal Caribische landen, verenigd in CARICOM, startten in 2014
een rechtszaak waarin ze herstelbetalingen eisen van hun voormalige kolonisatoren.12 Naast
‘reparations’ (herstelbetalingen) wordt er ook wel gesproken van ‘reparatory justice’, wat zoveel
betekent als ‘herstelrechtvaardigheid’. De gedachte is dat er vanwege de aanhoudende structurele
ongelijkheid in inkomen en vermogen op een brede manier naar herstel gekeken moet worden. Naast
symbolische acties zoals het hernoemen van straten en gebouwen die nu nog naar
plantage-eigenaren zijn vernoemd, wordt er gekeken naar beleid om huidig anti-zwart en institutioneel
racisme tegen te gaan. The Black Archives pleit voor een breed actieprogramma voor het gehele
Nederlandse Koninkrijk waarin concrete acties en beleidsmaatregelen worden geformuleerd om
ongelijkheid op het gebied van anti-zwarte racisme te herstellen. Het Zwart Manifest kan hierbij als
leidraad worden gebruikt.
Zwart Manifest

11

Lees de masterthesis van historica Eline Mestdagh ‘"Slavernij is voorbij! Laat de Zwarte Pieten vrij!" Praktisch verleden en
historische rechtvaardigheid in de Nederlandse strijd om Zwarte Piet (2011-2016)’ voor een uitgebreide historische en
filosofische analyse over het zwarte piet debat excuses en herstel: https://lib.ugent.be/nl/catalog/rug01:002349146
12
​https://www.oneworld.nl/lezen/discriminatie/sociaal-onrecht/rekening-voor-koloniale-dwangarbeid-95-miljoen/

Het Zwart Manifest is een ‘levend document’ met concrete adviezen en eisen van en voor Zwarte
gemeenschappen over het aanpakken van racisme en ongelijkheid in verschillende sectoren zoals
het onderwijs, de arbeidsmarkt en kunst en cultuur. Het is voortgekomen uit de #BlackLivesMatter
beweging en de bredere beweging tegen anti-zwart en institutioneel racisme. Enkele prioriteiten voor
de periode 2021 - 2024 Zwart Manifest komen:
●

●

●
●

●

●
●

●

●

●

Onderwijsinstellingen moeten studieprogramma’s aanbieden die de Afro-Nederlandse
geschiedenis behandelen, het trans-Atlantische slavernijverleden en de Nederlandse
koloniale geschiedenis. Deze specialisaties moeten ook voor Bachelors, Masters en
postdoctorale studenten gecreëerd worden.
Investeer in het nog op te richten Slavernijmuseum dat moet bijdragen aan de bewustwording
van het slavernijverleden en de erfenis ervan. The Black Archives is voorstander van een
Slavernijmuseum met een focus op de Trans-Atlantische slavernij en eventueel een apart
museum met een focus op Slavernij rondom de Indische Oceaan die elkaar aanvullen net
zoals er verschillende musea zijn op het Joods Cultureel Kwartier die verschillende aspecten
van de Joodse geschiedenis, cultuur en erfgoed belichten.
Investeer in het nog op te richten Suriname Museum, een initiatief van vereniging Ons
Suriname met ondersteuning van The Black Archives 13
Vanuit het oogpunt dat iedereen in Nederland gelijk is, bepleiten we dat er een regeling komt
voor ouderen met een migratieachtergrond die een AOW-gat hebben, te beginnen met
ouderen die afkomstig zijn uit (voormalige) landen binnen het Koninkrijk (Aruba, Bonaire,
Curaçao, Indonesië, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten en Suriname).
Nederland voldoet op dit moment niet aan Europese richtlijnen. Het minimumloon moet
verhoogd worden naar minimaal 14 euro. Uitkeringen en AOW dienen automatisch mee te
stijgen. Hierdoor gaan 1,3 miljoen Nederlanders die in armoede leven erop vooruit, onder wie
een grote groep Zwarte Nederlanders en Nederlanders van kleur.
Stel minimumuitkeringen, minimumloon,kinderbijslag, WW en kostenverlagingen op de BES
eilanden bij zodat deze voldoen aan het sociaal minimum.14
Nationaliteit en etniciteit mogen geen deel uitmaken van een (geautomatiseerd) risicoprofiel.
Deze norm wordt ondersteund door alle antidiscriminatievoorzieningen verenigd in
Discriminatie.nl en moet gelden voor de Belastingdienst, de politie, de KMar, het UWV en de
andere 54 overheidsinstanties die gebruik maken van risicoprofielen en voorspellende
algoritmes. Er moet worden opgetreden tegen instanties die werken met etnisch geladen
risicoprofielen.
In het Wetboek van Strafrecht moeten racisme en discriminatie worden opgenomen als
strafverzwarende omstandigheden. Een wettelijke grond voor verzwaring zorgt ervoor dat
racisme en discriminatie meegenomen worden in de strafeis en strafoplegging. Dit geeft een
duidelijk signaal af aan de samenleving.
Zwarte studenten zijn ondervertegenwoordigd in het hoger onderwijs, in het bijzonder als
promovendi. Creëer een apart fonds en traject om de instroom van Zwarte promovendi te
stimuleren. Neem een voorbeeld van de initiatieven van Britse universiteiten.15 (Staat niet in
Zwart Manifest)
Maak van 1 juli een nationale herdenkingsdag en roep het jaar 2023 uit tot een officieel
herdenkingsjaar in het kader van 150 jaar afschaffing van de slavernij, Investeer hierbij in
duurzame initiatieven vanuit Zwarte organisaties (Staat niet in Zwart Manifest)

Lees alle aanbevelingen via: www.zwartmanifest.nl

13

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/het-gedroomde-suriname-museum-komt-er-we-weten-eigenlijk-maar-weinig-vanonze-geschiedenis~b7222772/
14
Phaedra Haringsma: #BlackLivesMatter, ook in ons koloniale Koninkrijk
15
https://www.ox.ac.uk/news/2021-11-24-oxford-and-cambridge-win-joint-award-improve-access-postgraduate-research