Actieplan Aardwarmte

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
April 2011

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ................................................................................................................... 2
1 Kader actieplan ............................................................................................................. 3
Doel actieplan ............................................................................................................... 3
Definitie........................................................................................................................ 3
Beleidskader ................................................................................................................. 3
Afbakening ................................................................................................................... 3
Informatiebronnen ......................................................................................................... 3
Leeswijzer .................................................................................................................... 4
2 Beschrijving markt ......................................................................................................... 5
Stand van zaken............................................................................................................ 5
Potentieel 2020 ............................................................................................................. 6
Potentieel > 2020 .......................................................................................................... 6
Aardwarmte in breder opzicht ......................................................................................... 7
Economisch potentieel .................................................................................................... 7
Marktpartijen ................................................................................................................ 8
3 Aandachtspunten ..........................................................................................................11
Geologisch risico, financiering en terugverdientijd .............................................................11
Kennisopbouw en kennisverspreiding ..............................................................................12
Ruimtelijke ordening .....................................................................................................12
Wetgeving ...................................................................................................................13
4 Beleid Rijksoverheid ......................................................................................................14
Geologisch risico, financiering en terugverdientijd .............................................................14
Kennis en kennisverspreiding .........................................................................................15
Ruimtelijke ordening .....................................................................................................18
Wetgeving ...................................................................................................................18
5 Actieoverzicht alle partijen...............................................................................................20

2

1 Kader actieplan
Doel actieplan
Aardwarmte is een duurzame energieoptie met potentie. Het actieplan beschrijft de acties die nodig
zijn om de prille ontwikkeling van aardwarmte door te laten zetten. Het gaat om acties door
verschillende partijen, waaronder het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
(EL&I). Het actieplan komt voort uit een breder besef van het belang van duurzame warmte.
Tevens wordt hiermee invulling gegeven aan de motie Samsom (Kamerstuk 32123 XI, nr. 40).

Definitie
De termen aardwarmte en geothermie worden vaak door elkaar heen gebruikt. In het vervolg van
dit plan wordt waar mogelijk gesproken over aardwarmte. Hiermee wordt aangesloten op de
terminologie uit de Mijnbouwwet. Het gaat daarbij om de diepe ondergrond, dieper dan 500 meter.

Beleidskader
Het kabinet wil 14% duurzame energie en 20% CO2-reductie in 2020 bewerkstelligen. Tevens wil
zij hiermee de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen. Met het hanteren van de
Europese doelstelling telt warmte zwaarder mee en warmte kan daardoor een belangrijke bijdrage
leveren aan het behalen van deze doelstelling. Een bijdrage van 11 petajoule (PJ) in 2020 door
middel van aardwarmte is daarbij niet ondenkbaar. Om de verplichte doelstelling van 14% te halen
zal tevens worden gekeken naar de meest kosteneffectieve methode. Dit betekent dat er wordt
ingezet op opties waar op korte termijn de meeste meters worden gemaakt tegen de laagste
kosten. Aardwarmte is daarbij een interessante optie.

Afbakening
De focus van het actieplan ligt op het stimuleren van aardwarmte voor het verwarmen van kassen,
woningen en bedrijven (richting 2020) in Nederland. Dit kan gaan om aardwarmte met een relatief
lage temperatuur tot aardwarmte met een hoge temperatuur (diepere boringen). Het merendeel
van de acties is gericht op het stimuleren van de bestaande plannen in de markt. Het gaat daarbij
om aardwarmtegebruik uit aquifers (tot en met ongeveer 140°c). Ultradiepe aardwarmte (EGS)
voor het opwekken van elektriciteit of warmte voor industriële processen, zal in dit actieplan
zijdelings aan bod komen. Dit vergt meer uitwerking op de lange termijn (vooral na 2020), al
zullen in de periode voor 2020 wel de nodige voorbereidingen, met name op kennisgebied, worden
uitgevoerd.
Het actieplan zal een verdeling maken van de acties op de korte en lange termijn. Onder korte
termijn wordt de huidige kabinetsperiode van 4 jaar verstaan. Vanuit het ministerie van EL&I zijn
naast de huidige middelen, op korte termijn geen extra financiële middelen specifiek voor
aardwarmte beschikbaar. Wel kan aardwarmte mee gaan lopen in de SDE+ voor zowel elektriciteit
als warmte, mits kosteneffectief. Zie hiervoor ook de voornemens over de SDE+.

Informatiebronnen
Er zijn interviews gehouden met diverse (markt)partijen. Tevens is informatie gebruikt uit
bijeenkomsten van Kas als Energiebron (18 mei 2010 en 26 november 2010) en de TNO
bijeenkomst beleidsbijstelling aardwarmte (10 juni 2010). De oproep aan het kabinet om te kiezen
voor verduurzaming van bestaande bouw met aardwarmte (27 oktober 2010) is geraadpleegd
evenals het manifest van Zuid-Holland. Daarnaast is onder andere gebruik gemaakt van de TNOomgevingsverkenning in het kader van de energietransitie, de cijfers van Ecofys uit ‘ Warmte op
Stoom’, de Referentieramingen van ECN en het ‘Nationaal actieplan energie uit hernieuwbare
bronnen’. Voor de beschrijving van economische potentiëlen is onder andere gebruik gemaakt van
de ECN-studie ‘Socio-economic indicators of renewable energy’ uit 2009. Tevens is gebruik
gemaakt van beschikbare informatie bijvoorbeeld uit het programma ‘ Kas als Energiebron’, het

3

stappenplan aardwarmte voor de glastuinbouw, de gerealiseerde projecten in de glastuinbouw en
diverse lezingen voor onder andere het DAP-symposium en het Platform Geothermie.

Leeswijzer
Allereerst beschrijft het actieplan de markt en de potentie voor aardwarmte. Het daarop volgende
hoofdstuk brengt de aandachtspunten voor de (verdergaande) ontwikkeling van aardwarmte in
kaart. In hoofdstuk vier is het rijksbeleid opgenomen en hoofdstuk vijf bevat de vervolgacties voor
diverse partijen, waaronder het ministerie van EL&I.
Warmte uit de aarde – Bodemwarmte versus aardwarmte
Het actieplan richt zich specifiek op diepe aardwarmte. In juridische zin - de Mijnbouwwet - gaat
het daarbij om dieptes vanaf 500 meter. In de praktijk zal het vrijwel altijd gaan om bodemlagen
vanaf circa 1.500 meter. Diepe aardwarmte maakt gebruik van aquifers tot en met 4 kilometer
diep.
Dieper dan 4 of 5 kilometer wordt vaak gesproken over ultradiepe aardwarmte of EGS1. Dit zijn
zeer hoge temperaturen voor het opwekken van elektriciteit en/of warmte voor bijvoorbeeld
industrie en gebruik in cascademodel. Ultradiepe aardwarmte is slechts zijdelings onderdeel van
het actieplan.
Bodemwarmte is te onderscheiden in open en gesloten systemen. Deze systemen gaan tot 300
meter diep. Gesloten systemen worden meestal toegepast voor individuele woningen of kleine
kantoren. Met behulp van een warmtewisselaar worden gebouwen verwarmd of gekoeld. Open
systemen (ook wel WKO, warmte koude opslag genoemd) worden veelvuldig toegepast in
glastuinbouw en utiliteitsbouw. Hierbij wordt water uit de bodem opgepompt waarmee in de zomer
het gebouw gekoeld wordt en waarbij de warmte wordt opgeslagen in de bodem. In de winter
wordt dit gebruikt voor verwarming van het gebouw en wordt koude opgeslagen in de bodem. Het
actieplan heeft geen betrekking op bodemwarmte.

1

Enhanced Geothermal Systems (EGS).

4

2 Beschrijving markt
Stand van zaken
In tegenstelling tot een aantal landen binnen en buiten Europa is aardwarmte voor Nederland een
relatief nieuwe techniek waar pas enkele jaren ervaring mee is in enkele projecten. In 2010 is door
de huidige projecten naar verwachting ruim 1 PJ gerealiseerd (enkel warmte). 2
Huidige projecten
Er zijn zes aardwarmteprojecten die warmte leveren.3
•
Heerlen / Mijnen in Limburg - Woningbouw
•
Van den Bosch (2x) in Bleiswijk - Tuinbouw
•
Ammerlaan in Pijnacker - Tuinbouw
•
Aardwarmte Den Haag - Woningbouw
•
Gebroeders Duijvestijn in Pijnacker- Tuinbouw
Er zijn verschillende concrete projecten in voorbereiding. Zo is er Koekoekspolder in Overijssel,
Californië in Limburg, Vierpolders (allen tuinbouw) en DAP in Delft (woningbouw). Heineken ('sHertogenbosch) wil proefboringen uitvoeren op een diepte van 3,5 kilometer.4 Ook bloemenveiling
FloraHolland in Naaldwijk onderzoekt mogelijkheden voor een boring op ongeveer 4 kilometer
diepte. Eigenlijk is men in bijna alle provincies op een of andere manier wel bezig met aardwarmte.
Het stadium waarin deze plannen zich bevinden varieert echter.
Vergunningen
Via de website van het Nederlands Olie- en Gasportaal (het NLOG) kan inzicht worden verkregen
van alle vergunningen die zijn aangevraagd en verleend. Over het aantal vergunningsaanvragen is
het volgende te zeggen:
•
Er zijn 88 opsporingsvergunningen aangevraagd (60 verleend, 28 in behandeling)5;
•
Er zijn 2 winningsvergunningen aangevraagd (2 verleend, 0 in behandeling);
•
Veel aanvragen van tuinders in Zuid-Holland. Dit is te verklaren doordat de geologie
geschikt is (zie ook huidige projecten) en deze goed gekoppeld kan worden aan de
warmtevraag bovengronds.
Gezien het aantal vergunningsaanvragen blijkt dat er genoeg interesse is in aardwarmteprojecten.
Uit het aantal daadwerkelijk gerealiseerde projecten blijkt dat er tussen de interesse en
daadwerkelijk realiseren nog wel een groot verschil zit. Het is belangrijk het momentum te
benutten zodat de ontwikkeling doorgaat en niet stokt.6 In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan
op de belangrijkste aandachts- of knelpunten.

2

Nationaal actieplan energie uit hernieuwbare bronnen, p.105.

3

Maart 2011.

4

Dit idee is eind 2010 naar voren gebracht tijdens de bijeenkomst voor de ondertekening van het Bossche Energieconvenant.

5

Maart 2011.

6

Zie ook TNO omgevingsverkenning in het kader van de energietransitie.

5

Nederland ten opzichte van het buitenland
Technisch verschilt een boring naar diepe aardwarmte niet veel van een boring naar gas of olie.
Maar toch is diepe aardwarmte in Nederland nog in een ontwikkelingsfase. Deze ontwikkelingsfase
staat in contrast met – bijvoorbeeld – Duitsland en Frankrijk. In Duitsland zijn inmiddels zo'n 30 tot
40 grote projecten gerealiseerd en de oudste installaties zijn al tientallen jaren in bedrijf. Hier moet
wel bij gezegd worden dat er meerdere bronnen hoge temperaturen kennen bij relatief ondiepe
boringen en dat aardwarmte in het feed-inn tarief van Duitsland meeloopt.7
Het is van belang dat Nederland weet te profiteren van de kennis en ervaringen die zijn opgedaan
in het buitenland. Omgekeerd kan Nederland de ervaringen opgedaan met olie- en gasboringen
delen met het buitenland. Zie hiervoor de paragraaf over het economisch potentieel.

Potentieel 2020
Wanneer meerdere studies naast elkaar gelegd worden, loopt het potentieel van aardwarmte in
Nederland tot 14 PJ in 2020. De meeste studies praten over een potentieel rond 10 PJ. Dit zijn
circa 70 projecten van de huidige omvang (4-7 MegaWatt (MW)). Een project kan bij een diepte
van circa 2 kilometer één tuinbouwbedrijf of ongeveer 3000 woningen van warmte voorzien. Door
de relatief lange doorlooptijden van geothermische installaties is een groter aantal projecten per
2020 logistiek ook moeilijk te realiseren. Inmiddels ontstaat het beeld dat in een deel van
Nederland bij diepere boringen (3 à 4 kilometer) vermogens van 15-20 MW per doublet mogelijk
zijn. Gebieden met veel glastuinbouw zouden hierbij met aardwarmte een substantieel deel van de
warmtebehoefte kunnen dekken.8
In het Nationale Actieplan Duurzame Energie, medio 2010 ingediend bij de EU, staat 11 PJ als
ambitie voor aardwarmte in 2020 vermeld. Dit is ongeveer 12% van de totale duurzame
warmtevraag.9 Dit plan zal dit jaar worden geactualiseerd. Het streefdoel van het ministerie van
EL&I en de glastuinbouw is in het programma Kas als Energiebron nader gedefinieerd en bedraagt
120 ha glastuinbouw met aardwarmte in 2011 en 500 ha in 2020. Dit is 4 à 5 PJ.

Potentieel > 2020
De verwachting is dat na 2020 aardwarmte voor temperaturen tot 100°c á 140°c (boringen tot
circa 3 á 4 kilometer diep) de ontwikkelfase gepasseerd is en het als goede optie voor
verduurzaming op de markt kan voortbestaan.
Wanneer er veel dieper geboord wordt (> 4 kilometer) is het mogelijk om én warmte en
elektriciteit te gebruiken. Hoge temperaturen zouden dan ook voor de verduurzaming van bepaalde
industriële processen gebruikt kunnen worden (bijvoorbeeld in de voedingsmiddelenindustrie). Ook
zou de warmte meer in cascademodel gebruikt kunnen worden zodat verschillende temperaturen
aan verschillende afnemers geleverd wordt. In theorie is er potentieel voor honderden projecten.
Uit een haalbaarheidsstudie van Kas als Energiebron blijkt een minimale potentie van 10% van het
energiegebruik in de glastuinbouw in Nederland (voornamelijk warmte). Dit is een minimale
potentie, gebaseerd op de hypothese van het gebruik van één aardlaag met een temperatuur van
60 tot 70 graden.10 Inmiddels wordt met betrekking tot het totale Nederlandse energieverbruik
gesproken over 20% van het totale energieverbruik in 2050. Hiervoor dienen meerdere en ook
diepere aardlagen te worden benut11.

7

Zie Factsheet diepe geothermie van het Platform Geothermie van November 2010.

8

Verkenning T&A, 2010.

9

Het nationaal actieplan energie uit hernieuwbare bronnen.

10

Kas als Energiebron: studie WUR-glastuinbouw, 2007.

11

Diepe geothermie 2050, verschillende partijen waaronder IF web, TNO en Ecofys.

6

Aardwarmte in breder opzicht
Aardwarmte kan goed benut worden in combinatie met andere warmtebronnen, bijvoorbeeld in
combinatie met warmte-krachtkoppeling (WKK) of als onderdeel van een regionaal netwerk (zie
kader kralen rijgen). Aardwarmte kan dan bij voorkeur als basislast worden benut.
Aardwarmte kan gedeeld worden met meerdere gebruikers en ook goed in cascade gebruikt
worden. Hierdoor wordt de aardwarmte efficiënt benut (zie kader Ammerlaan).

Kralen rijgen
De combinatie van een hoog en divers aanbod en een grote potentiële vraag biedt kansen voor
warmtebenutting. Een voorbeeld hiervan is het ‘kralen rijgen’ principe in Zuid Holland.
Zuid Holland heeft een grote warmtevraag in glastuinbouw- en stedelijke gebieden. Met het oog
op warmtebenutting in de glastuinbouw is de aanwezigheid van een CO2-net bovendien
essentieel. In plaats van het aanleggen van een grootschalig (industrie)warmtenet wordt nu
gedacht aan een kleinschaliger opzet: beginnen met lokale warmtenetten, bijvoorbeeld op basis
van een aardwarmtebron (‘kraal’). De lokale netten kunnen later worden gecombineerd tot
regionale netten (‘kralen rijgen’). Uiteindelijk kunnen grootschalige en kleinschalige
warmtelevering elkaar in Zuid-Holland aanvullen en versterken.
Via het principe van kralen rijgen en door de beschikbaarheid van meerdere warmteopties kan
gaandeweg de robuustheid van de warmtelevering worden vergroot. Synergie en uitwisselbaarheid
tussen verschillende opties is eveneens van belang. In dit verband begint het concept ‘smart
thermal grid’ in zwang te raken: ‘intelligente’ netten, waarbinnen verschillende warmte- en
koudeopties combineerbaar zijn. Dit concept moet via concrete projecten en in samenwerking met
onder meer energiebedrijven en kennisinstellingen gestalte krijgen. 12

Tuinbouwbedrijf Ammerlaan
Het tuinbouwbedrijf Ammerlaan ‘The Green Innovator’ kweekt grote groene kamerplanten vooral
voor beplanting in gebouwen. De 4 hectare kamerplanten worden sinds begin 2011 verwarmd met
aardwarmte. Het tuinbouwbedrijf is het eerste bedrijf in Nederland dat ook aardwarmte aan
anderen levert. Zo delen een zwembad, een school, een sportcentrum en collega-kwekers in de
buurt mee in het warme water.

Economisch potentieel
Aardwarmte is nog een relatief onbekende optie in Nederland maar wint terrein. Zo scoort
aardwarmte qua kosten-batenafweging goed in vergelijking met andere duurzame energieopties en
wordt het bij stijgende prijzen van fossiele brandstoffen snel economisch aantrekkelijk. De
bedrijfsvoering wordt hierdoor onafhankelijk van de volatiele prijsvorming van fossiele brandstoffen
en CO2-uitstoot wordt met het gebruik van aardwarmte nagenoeg vermeden.
Studie wijst uit dat er in 2008 voor aardwarmte een beperkt aantal spelers op de markt actief is,
circa 25 instellingen/bedrijven met circa 95 directe arbeidsplaatsen en een omzet van € 50 miljoen.
De bijdrage van aardwarmte aan de directe werkgelegenheid in 2008 is daarmee beperkt.13

12

IPO, Milieuwerk special. Te vinden op:

http://www.dwa.nl/uploads/File/artikelen/2010/Voortgang%20in%20beeld,%20Milieuwerk%20okt_%202010.pdf
13

ECN-studie ‘Socio-economic indicators of renewable energy’, 2009.

7

Vanaf 2008 is het duidelijk dat de interesse in aardwarmte flink is gestegen en dat steeds meer
partijen zich op het vlak van aardwarmte gaan bewegen. Een ruwe schatting is dat er inmiddels
honderden mensen zich bezig houden met aardwarmte. De verwachting is dat deze stijgende lijn
verder doorzet. De werkgelegenheid in deze sector zit voornamelijk in de projectontwikkeling en
consultancy. Daarnaast zijn er kansen voor bedrijven die energienetwerken aanleggen. Voor met
name de boringen en installaties zijn ook buitenlandse bedrijven in Nederland actief.
Nederland bezit veel kennis op het gebied van ondergrond, boormethodes en andere relevante
technieken, door de ervaring opgedaan in de olie- en gasindustrie. Deze kennis kan ook ingezet
worden voor het boren naar aardwarmte, zowel nationaal als internationaal.
De marktpotentie voor bedrijven rondom aardwarmte is zeker aanwezig, maar het aantal in
aardwarmte gespecialiseerde bedrijven zal tot 2020 nog flink moeten groeien om tientallen
projecten te kunnen realiseren. De boorcapaciteit en eventuele opschaling zal hier geen
belemmering vormen omdat deze capaciteit relatief snel te verkrijgen is.

Marktpartijen
Hieronder volgt een korte beschrijving van de belangrijkste stakeholders op de markt van
aardwarmte. Zoals hierboven al aangestipt is de economische potentie van aardwarmte nog relatief
beperkt, maar de markt is in ontwikkeling. Aardwarmte bevindt zich in de vroege
marktintroductiefase. Er zijn zes projecten gerealiseerd gecombineerd met grote belangstelling
voor nieuwe projecten.
De Nederlandse markt voor aardwarmte heeft twee kenmerken. Er is sprake van
toetredingsdrempels doordat specialistische kennis (boorproces en geologie) én technologie én
hoge investeringen nodig zijn. Daarnaast zal, mede door de sterk geconcentreerde kennis rondom
boringen, wel sprake zijn van (enige) aanbiedersmacht.
Kennisinstituten
Met universiteiten zoals de TU Delft, Amsterdam, Utrecht en TNO heeft Nederland sterke spelers op
het gebied van R&D. TNO heeft bijvoorbeeld een rol in verschillende internationale projecten. Ook
bij enkele adviesbureaus is veel kennis over de ondergrond aanwezig.
Adviesorganisaties
Verschillende commerciële geologische, bedrijfskundige en organisatorische adviesorganisaties zijn
actief in het ondersteunen van initiatiefnemers.
Initiatiefnemers
Initiatiefnemers zijn tot op heden voornamelijk tuinders. Voor tuinders geldt dat zij of alleen of in
clusters opereren. Van samenwerking in clusters zijn het convenant rondom Bleiswijk, het project
Koekoekspolder, Vierpolders, Zuidplaspolder en de ondertekening van een
samenwerkingsovereenkomst door 18 tuinders in Pijnacker-Nootdorp mooie voorbeelden.
De trend is dat de kring van initiatiefnemers steeds breder wordt. Verschillende consortia van
energiebedrijven, lokale overheid, kennisinstituten en energieafnemers nemen via publiek private
samenwerking initiatieven om lokale projecten voor aardwarmte en ultradiepe aardwarmte te
onderzoeken en te realiseren. Bij het project Aardwarmte Den Haag zijn bijvoorbeeld naast de
gemeente ook woningcorporaties en energiebedrijven betrokken. Andere voorbeelden van
samenwerking zijn het project Koekoekspolder en het Delfts Aardwarmte Project (DAP).
Energiemaatschappijen
Energiemaatschappijen kunnen ook deelnemen aan initiatieven (bijvoorbeeld Aardwarmte Den
Haag). Zo kunnen er bijvoorbeeld afspraken gemaakt worden om langlopende contracten af te
sluiten.

8

Banken
Banken kunnen leningen of garanties verstrekken. Zo stelt de Rabobank Westland 1 miljoen
beschikbaar om aardwarmteprojecten in het Westland van de grond te krijgen. Door de
economische crisis stellen banken de laatste tijd meer eisen aan financiering.
Boorbedrijven
Er zijn meerdere boorbedrijven actief. Boorders zijn vaak buitenlandse bedrijven, maar er zijn ook
enkele Nederlandse opties. De kosten van boringen en de beschikbaarheid van installaties hangen
onder andere af van de hoeveelheid boringen naar olie en gas. Sommige bedrijven proberen naast
boringen ook een verzekering aan te bieden. Het boormanagement is door een recente fusie in één
hand gekomen. De verwachting is wel dat andere partijen zoals adviesorganisaties zich hier ook in
gaan verdiepen als de markt aantrekt.
Verzekeraar
Er is op dit moment één Duitse verzekeraar actief op de Nederlandse markt. Op dit moment zijn
partijen in gebieden waar veel van de ondergrond bekend is, in staat deze private verzekering af te
sluiten via één boorbedrijf. Voor partijen in ‘onbekende’ gebieden is dit veel moeilijker omdat de
premie dan te hoog is, waardoor er geen rendabele business case uit kan komen. De verzekeraar
heeft dus een monopoliepositie op de markt voor boringen naar aardwarmte. Nederlandse
verzekeraars en intermediairs tonen wel interesse maar dit heeft nog niet tot concrete
aanbiedingen geleid.
Belangenbehartiger
LTO Glaskracht Nederland, de belangenbehartiger specifiek voor de glastuinbouw, brengt de
kansen en de noodzaak tot ondersteuning onder de aandacht.
Sectororganisatie
Stichting Platform Geothermie is een non-profit organisatie (NGO) gericht op de bevordering van
de toepassing van (diepe) aardwarmte of aardwarmte in Nederland. Het Platform doet dit onder
meer door kennisoverdracht en het geven van voorlichting over (diepe) aardwarmte in binnen- en
buitenland. Het Platform wordt gedragen door overheden (provincies, gemeenten),
kennisinstellingen en bedrijven, zowel (toekomstige) gebruikers en leveranciers van aardwarmte
als tal van aanbieders van diensten.
Programma Kas als Energiebron
Middels het innovatie- en actieprogramma Kas als Energiebron werken de glastuinbouwsector en
het ministerie van EL&I samen aan het binnen bereik krijgen van een klimaatneutrale teelt in
nieuwe kassen vanaf 2020. Aardwarmte is één van de strategieën. Het programma stimuleert en
faciliteert de ontwikkeling van aardwarmte, onder andere door het oplossen van knelpunten zoals
het ontbreken van een garantie en financiële ondersteuning. Daarnaast is de uitwisseling van
kennis en ervaring samen met kennisontwikkeling rondom de optimale inpassing in de
glastuinbouw belangrijk.
Overheden
Het ministerie van EL&I verzorgt de wetgeving en de vergunningverlening, biedt verzekering van
het geologisch risico door de garantieregeling en financiële ondersteuning door het verstrekken van
verschillende subsidies (uitgevoerd door Agentschap NL en Dienst Regelingen). Ook speelt de
rijksoverheid een rol in de kennisontwikkeling door bijvoorbeeld financiering aan TNO voor het
openbaar en toegankelijk maken van beschikbare informatie. Het ministerie van EL&I werkt samen
met de glastuinbouwsector via het innovatie- en actieprogramma Kas als Energiebron aan het
faciliteren en stimuleren van aardwarmte. In bredere zin zijn met het oog op de haalbaarheid van
aardwarmte ook de warmtewet en (de verdere invoering van) CO2-emissiehandel, van belang.
De lokale overheden (gemeente of provincie) kunnen verschillende rollen op zich nemen. Zo
kunnen zij het initiatief financieel ondersteunen (bijvoorbeeld als onderdeel van de VOF bij
Aardwarmte Den Haag), een lening verstrekken en/of extra garantstelling geven. Ook is het
uitvoeren van haalbaarheidsstudies en gebiedsverkenningen mogelijk of een procesrol waarbij

9

partijen bij elkaar gebracht worden. Tevens hebben zijn een rol in de verspreiding van kennis en
informatie. In het spoor van de ruimtelijke ordening maken provincies en gemeenten
beleidsplannen en ruimtelijke plannen voor de boven- en ondergrond van hun grondgebied. Het
rijkskader is beperkt tot de Rijksvisie op het duurzaam gebruik van de ondergrond (Vergaderjaar
2009-2010 Kamerstuk 32123-XI nr. 67).

De provincie Overijssel ontwikkelt duurzaam energiefonds
De provincie Overijssel heeft een duurzaam energiefonds van 250 miljoen euro beschikbaar
gesteld. Hiermee moeten grotere projecten voor het opwekken van duurzame energie sneller te
financieren zijn. Door leningen, deelnemingen en garanties kunnen projecten 15 tot 20 procent uit
het fonds gefinancierd krijgen. Daardoor kan de rest volgens de provincie uit reguliere bronnen
gefinancierd worden.14

14

http://www.energieoverheid.nl/2011/02/provincie-overijssel-ontwikkelt-duurzaam-energiefonds-van-250-miljoen/

10

3 Aandachtspunten
De aandachtspunten of knelpunten zijn in vier hoofdonderwerpen te onderscheiden, die hieronder
nader worden toegelicht. Een rode draad door al deze aandachtspunten is samenwerking tussen de
verschillende overheden. Wie heeft in welk stadium, welke rol en hoe vindt de koppeling van beleid
plaats? Zo wordt ruimtelijk beleid (bovengronds en ondergronds) en energiebeleid/klimaatbeleid
neergelegd in visies en plannen van provincie en gemeenten. Maar ook het Rijk heeft hier
duidelijke ideeën en richtlijnen in. Uitvoering van warmte- en daarmee aardwarmteprojecten
vinden vaak lokaal plaats, maar het ministerie van EL&I geeft vergunningen af in het kader van de
Mijnbouwwet. Een goede afstemming is daarmee van belang.
Hoofdstuk vier gaat in op het beleid van het Rijk op de genoemde aandachtspunten.

Geologisch risico, financiering en terugverdientijd
De financiering voor aardwarmteprojecten is moeilijk vanwege de hoge startinvestering voor het
boren, de relatief lange terugverdientijd15, de verscherpte eisen (zoals hogere rente en minimum
niveau eigen vermogen) van de banken mede als gevolg van de crisis en het gebrek aan ervaring
met aardwarmteboringen in Nederland. Daarnaast is het moeilijk om een project tegen een
redelijke premie te kunnen verzekeren omdat het geologisch risico beperkt moet zijn.
Geologisch risico en financiering
Middels een gedegen vooronderzoek wordt de potentie van een aardwarmteproject vooraf
ingeschat. Hoewel het geologisch risico na dit gedegen onderzoek beter in kaart is gebracht, blijft
het risico bestaan dat de aardwarmtebron minder goed presteert dan van te voren ingeschat. De
financiële gevolgen van misboringen kunnen daarmee groot zijn omdat met de boringen miljoenen
euro’s gemoeid zijn.
Financiers eisen dat het geologisch risico afgedekt is door middel van een verzekering of
garantiestelling. Dit is overigens ook voor de initiatiefnemer belangrijk. De marktverzekering (één
verzekering gekoppeld aan één boorder) is tot nu toe ingezet voor locaties in de buurt van een
eerdere geslaagde boring. Ook is een project gerealiseerd waarbij een aantal grote partijen het
risico gezamenlijk gedragen heeft (Den Haag).
Terugverdientijd
Nu de gasprijs gematigd is, en dit ook nog wel even zo lijkt te blijven, is de terugverdientijd van
een aardwarmteproject lang (vaak langer dan 15 jaar). Dit betekent dat de looptijd voor leningen
ook langer moet zijn (15 jaar in plaats van de gebruikelijke 10 jaar). De verwachte lange
levensduur van de aardwarmtelevering (meer dan 30 jaar) biedt hiertoe ook aanknopingspunten.
Voor de glastuinbouw en de bestaande bouw is het één van de minst onrendabele duurzame
energieopties en worden hiermee de energiekosten onafhankelijk van schommelingen in de
gasmarkt.16. In vergelijking met aardwarmte zijn andere duurzame energieopties de afgelopen
jaren over het algemeen financieel meer gestimuleerd.

15

Onder terugverdientijd wordt de tijd verstaan die nodig is om de initiële investering plus exploitatiekosten minus de vermeden kosten

(bijvoorbeeld gasverbruik) terug te verdienen.
16

Sjaak Bakker, WUR Glastuinbouw, 2005.

11

Kennisopbouw en kennisverspreiding
Ondanks dat er in Nederland relatief veel kennis beschikbaar is over de ondergrond schiet de
kennis in bepaalde gebieden te kort. Voor het boren naar aardwarmte is specialistische kennis
nodig. Er is een locatiespecifiek geologisch vooronderzoek nodig om de potentie van een
aardwarmteproject en het geologisch risico in kaart te brengen. Daarvoor zijn gegevens over de
ondergrond nodig. Hoe meer over de ondergrond bekend is hoe beter het geologisch risico in te
schatten is. Het gaat hierbij om het vergaren van nieuwe kennis maar ook het beter ontsluiten van
nu reeds beschikbare data. De kennis van de ondergrond wordt ook vergroot door de
boorresultaten en puttesten van gerealiseerde projecten. Deze gegevens worden openbaar na
afronding van het project wanneer gebruik gemaakt wordt van de overheidsgarantieregeling, of na
maximaal 5 jaar (Mijnbouwwet). Het leren van gerealiseerde projecten kan verbeterd worden door
aanvullende metingen (‘ data logging’ ) tijdens de boring. Tot nu toe blijft de voor de
kennisopbouw gewenste aanvullende gegevensverzameling bij aardwarmteboringen goeddeels
achterwege. Data logging heeft geen waarde voor de initiatiefnemer en brengt extra risico en extra
kosten met zich mee.
Naast gegevens over de ondergrond is ook kennis van nieuwe concepten en technieken nodig. Dit
geldt voor zowel relatief ondiepe aardwarmte als diepere aardwarmte. Voorbeelden zijn de
toepasbaarheid van aardwarmte in woning- en utiliteitsbouw en industrie. Kennis over
implementatie en exploitatie van smart grids is hiervoor belangrijk. Hoe ziet bijvoorbeeld een
totaalconcept eruit van de bron tot de afgifte in de woning? Ander voorbeeld is kennisontwikkeling
voor optimalere benutting van aardwarmte in de tuinbouw, bijvoorbeeld hoe verder uitgekoeld kan
worden zodat dezelfde bron meer energie levert. Ook het verkennen en optimaliseren van
winningstechnieken is van belang (bijvoorbeeld door het boren met composiet).
Daarnaast is er nog de kennis tijdens het boorproces en over de aanpak en organisatie van een
aardwarmteproject. Het delen van elkaars ervaringen in binnen- en buitenland kan een hoop
(dubbel) uitzoekwerk schelen (en daarmee kosten).

Ruimtelijke ordening
Ruimtelijke ordening is zowel boven- als ondergronds van belang bij aardwarmte. Er moet een
voldoende geconcentreerde warmtevraag zijn om warmtevraag en aanbod te kunnen koppelen. Zo
kan de transportafstand bovengronds geminimaliseerd worden om energieverliezen te beperken en
hoge kosten voor het distributienet te voorkomen. Ook kunnen bestaande warmtenetten benut
worden. Gebruik van aardwarmte in cascade biedt aanvullende mogelijkheden voor het energetisch
optimaal uitnutten van aardwarmte. Met het in voorbereiding zijnde aardwarmteplan van
bloemenveiling FloraHolland wordt dit beoogd.
Omdat elektriciteit makkelijk en tegen lage kosten getransporteerd kan worden lijkt aardwarmte
om elektriciteit op te wekken minder gebonden aan afnemers ter plaatse. Het is echter
noodzakelijk om de warmte van de bron ook te gebruiken, anders resulteert een laag rendement
(20% of zelfs minder). Daardoor blijft een zekere afstemming tussen ondergrond en bovengrond
vereist omdat de warmte wel afgezet moet kunnen worden.
Voor de ondergrond is het van belang dat het steeds drukker wordt door verschillende
mogelijkheden van gebruik van de ondergrond. Op termijn kan drukte in de diepe ondergrond
ontstaan door interferentie tussen bijvoorbeeld aardwarmtesystemen. Daarnaast is er ruimte nodig
voor CO2 opslag, olie en gaswinning, gasopslag, zoutwinning, hoge temperatuuropslag, opslag
kernafval etc.
Voor een goede ordening van de ondergrond is de relatie met de bovengrond essentieel. Denk aan
de koppeling van clusters van warmtevragers en –aanbieders. Het ministerie van EL&I geeft de

12

vergunningen voor de diepe ondergrond af. Provincie en/of gemeente hebben vaak meer zicht op
de gebruiksmogelijkheden bovengronds. Daarom is een goede afstemming belangrijk.

Wetgeving
Mijnbouwwet
De vergunningverlening onder de Mijnbouwwet is op dit moment voornamelijk gericht op olie en
gas. Dit maakt het ingewikkeld voor aardwarmte en dit kan vereenvoudigd worden. Dit is ook
conform het huidige regeerakkoord. Tevens moet er een manier gevonden worden om met
aflopende vergunningen om te gaan. Er zijn nu heel veel vergunningen verleend, maar het is niet
mogelijk al deze boringen te realiseren voordat de vergunning afloopt.
Warmtewet
De Warmtewet stelt regels ten aanzien van de levering van warmte aan huishoudens. Met de wet
voorkomt de overheid dat bedrijven een te hoge prijs vragen voor warmte en wordt gezorgd
voor de leveringszekerheid van warmte. Zo staat in de wet dat energiebedrijven geen hogere prijs
mogen vragen voor warmte dan de prijs die een afnemer zou betalen voor het stoken met gas.
Deze regel is ook wel bekend als het Niet Meer Dan Anders-principe (NMDA). In de maximumprijs
zijn tevens de vaste kosten (bijdrage aansluitkosten (BAK)) meegenomen. Voor leveranciers voor
aardwarmte betekent het dat ze gebonden zijn aan een prijsplafond voor de tarieven aan afnemers
en een eventuele hogere productieprijs (in vergelijking met gas) dus niet kunnen doorvertalen in
een hogere afzetprijs. Dit heeft invloed op de terugverdientijd van het project en kan derhalve de
investeringsbereidheid van partijen beïnvloeden. De warmtewet treedt naar verwachting in 2012 in
werking.
Normering woning- en utiliteitsbouw
Woning en utiliteitsbouw kennen normeringen voor energieverbruik van een gebouw. De gedachte
erachter is de Trias Energetica17, waarbij energiebesparing het uitgangspunt is. Dit betekent dat
eerst wordt ingezet op het beperken van de energievraag, bijvoorbeeld door isolatie, en vervolgens
gekeken wordt naar de inzet van duurzame energie. Binnen de normen is er uitwisseling mogelijk
tussen energiebesparing en duurzame energie. Zo wordt geprobeerd een zeker spanningsveld in
kosteneffectiviteit tussen het optimaliseren van besparing versus het gebruik van duurzame
energie te voorkomen.
Wat de meest kosteneffectieve oplossing is, is situatieafhankelijk. Voor elke situatie kan een
optimum worden bepaald tussen besparing versus de inzet van duurzame energie. In principe is
het mogelijk om alles duurzaam op te wekken en met een hoge energievraag en een lage EPCscore te realiseren. Echter, om bij collectieve voorzieningen de energiekosten voor
gebouweigenaren zoveel mogelijk te beperken zal meestal ook moeten worden ingezet op
vraagbeperking. Aardwarmte is zo’n collectieve voorziening voor duurzame energie. Een lage
energievraag per gebouw kan zorgen dat er meer aansluitingen nodig zijn om aardwarmte
aantrekkelijk te maken.
Tot in de loop van 2011 was het alleen via maatwerk mogelijk om aardwarmte mee te laten tellen
als energieprestatie in de normering voor woning- en utiliteitsbouw, waarbij naar individuele
aanpassingen werd gekeken. In de loop van 2011 zullen collectieve systemen worden geïntegreerd
in de norm voor de berekening van de energieprestatie.

17

Het principe van de Trias Energetica is: 1) beperk de energievraag 2) wek benodigde energie duurzaam op 3) wek de resterende

energiebehoefte zo efficiënt mogelijk op.

13

4 Beleid Rijksoverheid
Dit hoofdstuk gaat in op het huidig beleid van de rijksoverheid. Ook dit hoofdstuk is verdeeld in
vier paragrafen conform het hoofdstuk over aandachtspunten.

Geologisch risico, financiering en terugverdientijd
Geologisch risico en financiering
Omdat de markt voor het afdekken van het geologisch risico nog onvoldoende op gang kwam heeft
het voormalig ministerie van EZ met het voormalig ministerie van LNV eind 2009 een pilot
garantieregeling opengesteld tot 1 mei 2010. Daarvoor zijn twee aanvragen ingediend.
Uit de evaluatie van de pilot garantieregeling blijkt dat op dit moment de private markt nog niet
rijp is. Er is één private verzekering mogelijk. Er blijft daarom vooralsnog behoefte aan een
overheidsfaciliteit, die tegenwicht biedt aan de aanbiedingen van de verzekeraar (die anders in
feite als monopolist opereert). Dit geldt vooral voor partijen in nieuwe boorgebieden (premies zijn
anders zeer hoog). Verwacht wordt dat de private verzekeringsmarkt over een paar jaar genoeg
ontwikkeld is en er meerdere aanbieders zullen zijn. De garantieregeling kan zorgen dat de
initiatiefnemer de financiering voor een project makkelijker rondkrijgt.
Uit de evaluatie van de garantieregeling blijkt dat het idee achter de regeling goed is, maar dat
sommige voorwaarden te streng geacht worden. Zo komt uit de evaluatie dat 90% kans op slagen
van het project te hoog is, de premie te hoog is, het eigen risico te hoog is, er een hoger
garantiebedrag nodig is en moet de verplichting voor een tweede boring versoepeld worden, zodat
desgewenst eerder met het project gestopt kan worden als door tegenvallende tests blijkt dat de
business case niet meer gehaald kan worden. Tevens is het ongewenst dat een eerste project in
een gebied eigenlijk een lagere garantie krijgt.
Op 1 oktober 2010 is een aangepaste regeling opengegaan. Hiermee is het mogelijk eerder te
stoppen en de maximale uitkering is verhoogd. Tegen een premie van 7% kan de initiatiefnemer
nu onder voorwaarden 85% van de kosten tot een maximum van 7,225 miljoen euro terugkrijgen
bij misboring. Bij dit maximum zijn de verzekeringsmogelijkheden voor diepere boringen (duurder
maar ook met een hogere verwachte opbrengst) relatief ongunstiger.
De garantieregeling stond open tot 1 april 2011. Ditmaal zijn 6 aanvragen ingediend en is er met
meerdere geïnteresseerde partijen gesproken.
Onderzoeken mogelijkheden verbetering garantieregeling
Naar aanleiding van de evaluatie van de regeling zijn er verschillende punten die in de ogen van de
mogelijke gebruikers verbeterd moeten worden. In 2011 onderzoekt mijn ministerie welke punten,
waaronder verruiming voor eerste projecten in een gebied en betere kennisdeling, geconcretiseerd
kunnen worden.
Verkennen alternatieve financiering
Aardwarmteprojecten kennen een hoge begininvestering. De financiering is mede daardoor lastig.
Het aanbieden van alternatieve financiering en alternatieve financieringsvormen als deelnemingen
en verruimde financiële garantstelling kunnen het realiseren van projecten stimuleren. Verruiming
van financieringsmogelijkheden kan plaatsvinden door aardwarmte mee te nemen bij de uitwerking
van publieke of publiek-private investeringsfondsen voor duurzame energie of innovatie en of
verruimde garantstelling voor financiering. Zowel bij het ministerie van EL&I als een aantal
provincies en gemeenten vindt op dit moment een verkenning plaats naar de inrichting van een
dergelijk (revolverend) fonds.

14

Terugverdientijd
Initiatiefnemers van aardwarmteprojecten hebben gebruik gemaakt van verschillende
subsidieregelingen. Zo is aan 21 tuinbouwprojecten subsidie uit de Marktintroductie Energie
Innovaties (MEI) toegezegd. Ook wordt gebruik gemaakt van de regeling Industriële
warmtebenutting. In het kader van het innovatie en actieprogramma Kas als Energiebron voor een
krachtige en klimaatneutrale glastuinbouw heeft het ministerie van EL&I samen met het
Productschap Tuinbouw in 2007 een maatwerkgarantie gerealiseerd voor het eerste project in
Nederland. Subsidies die meer op innovatie zijn gericht zoals onder Energie Onderzoek Subsidie
(EOS) en Unieke Kansen (UKR of UKP) dragen natuurlijk wel bij het verlagen van de kosten en
daarmee aan de terugverdientijd.18
Daarnaast kunnen aardwarmteprojecten in aanmerking komen voor fiscale facilitering via de
Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Energie-investeringsaftrek (EIA) en er zijn punten voor het
groenlabelkascertificaat mee te scoren (specifiek tuinbouw).
Creëren mogelijkheden aardwarmte in SDE+
De voornemens over de nieuwe indeling van de SDE zijn aangekondigd in de brief van 30
november 2010 aan de Tweede Kamer. Voor aardwarmte geeft dit nieuwe mogelijkheden. Dit jaar
past het ministerie van EL&I het besluit stimulering duurzame energieproductie aan,
zodat duurzame warmte bij de openstelling van de SDE+ in 2012 kan gaan meelopen. Aardwarmte
is relatief kosteneffectief voor ondersteuning van duurzame energie en CO2-reductie en is daarmee
een kansrijke optie.

Kennis en kennisverspreiding
Het ministerie van EL&I spant zich in om de kennis van de diepe ondergrond beter beschikbaar te
laten zijn. Tevens zet zij in op een betere kennisdeling tussen alle partijen, inclusief de
rijksoverheid zelf. Het is duidelijk dat dit ook actie van andere partijen vergt.
Om de ondergrond beter in kaart te brengen zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd. Vanuit het
ministerie van EL&I gaan er jaarlijks onderzoeksgelden naar TNO om kennis over de ondergrond te
vergroten door middel van het digitaliseren van oudere gegevens en het toegankelijk maken van
openbaar beschikbare gegevens. Met ThermoGIS en het inventarisatie onderzoek van TNO is het
de bedoeling dat partijen sneller kunnen zien of een bepaald gebied geschikt is voor aardwarmte.
De onderzoeken nemen locatiespecifiek vooronderzoek niet weg, maar geven een indicatie.
TNO database – ThermoGIS
Op 6 mei 2010 is door TNO de eerste versie van ThermoGIS gelanceerd, mogelijk gemaakt door
gelden van het ministerie van EL&I. ThermoGIS is een systeem waarin de mogelijkheden van
aardwarmte in Nederland in kaart gebracht zijn en via een web-applicatie gratis na te zien zijn.
ThermoGIS bevat kaarten met informatie van een groot aantal watervoerende pakketten, zoals de
dikte, diepte, temperatuur en de verwachte doorlatendheid. Het systeem biedt ook op basis van
kaarten een eerste inzicht m.b.t. de ondergrondse onzekerheden en het effect hiervan op de
winbaarheid van de warmte. Deze kaarten kunnen gebruikt worden om locatiespecifiek een eerste
indicatie te krijgen van het verwachte vermogen en kosten voor de geothermische energiewinning.
TNO koppelt het systeem aan het Data- en Informatiesysteem van de Nederlandse Ondergrond
(DINO). TNO werkt ondertussen aan een tweede versie (‘lite’ )van ThermoGIS, die naar
verwachting in de eerste helft van 2011 beschikbaar zal zijn. Tevens zal in 2011 nog een
aanzienlijke inspanning verricht moeten worden met betrekking tot het vullen van de
onderliggende database van ThermoGis.

18

Zie meer over deze regeling onder de paragraaf Kennis en kennisverspreiding.

15

TNO-onderzoek: Inventarisatie aardwarmtepotentie Nederlandse ondergrond; geologische
onzekerheden en te nemen maatregelen
TNO heeft in opdracht van het ministerie van EL&I en Kas als Energiebron op gebiedsniveau
inzichtelijk gemaakt hoe op de ‘slimste’ manier de benodigde kennis te vergroten is. De studie is
voor iedereen beschikbaar via de site van NLOG.19
De studie geeft een inventarisatie van de aardwarmtepotentie in de Nederlandse ondergrond en
beschrijft de geologische onzekerheden en de te nemen maatregelen. Per aquifer is op een kaart
aangegeven wat voor soort maatregelen/acties de onzekerheid in het gebied zouden kunnen
verkleinen. Deze maatregelen variëren van seismiek schieten tot verlaging van de P90.
Deze kaarten bieden een houvast voor o.a. aanvragers van een opsporingsvergunning voor
aardwarmte, omdat zij hiermee vooraf kunnen bepalen wat een adequaat werkprogramma is voor
het door hen aangevraagde gebied. Tevens geven de kaarten gemeenten, provincies en
belangenorganisaties een goed inzicht op welke wijze zij initiatiefnemers zouden kunnen
ondersteunen.
Locatiespecifiek vooronderzoek
Tot en met 2009 kon er afhankelijk van de gehanteerde methode aanzienlijke verschillen ontstaan
in de verwachtte broncapaciteit. Door overleg tussen TNO en de verschillende geologische
adviesbureaus is meer overeenstemming bereikt over welke methode in welke situatie het beste
toepasbaar is.
Openbaar maken gegevens
Het ministerie van EL&I is in de afrondende fase van het overleg met olie- en gasmaatschappijen
om hun aanvullende informatie over de ondergrond te ontsluiten 20. Partijen die van de
garantieregeling gebruik maken, zijn verplicht verschillende metingen uit te voeren en bij te
houden. Deze gegevens zullen openbaar gemaakt worden zodat andere geïnteresseerde partijen en
gebruik van kunnen maken. Het is waardevol om ook meer informatie te halen uit de andere
putten die geslagen worden.
Vergroten kennis door innovatie
Vanuit het ministerie van EL&I gaan er kennisgelden naar TNO voor onderzoek naar geo-energie.
Aardwarmte maakt hier een deel vanuit. Er wordt onder andere getracht om de diepe ondergrond
beter in kaart te krijgen en gesteente-eigenschappen op diepte beter te bepalen.
Daarnaast zijn er specifieke EL&I-regelingen die innovatie stimuleren met onder andere als doel de
kosten te verlagen. Meerdere projecten hebben gescoord in het Unieke kansen programma (UKP) /
Unieke Kansen Regeling (UKR) en de Energie Onderzoek Subsidie (EOS DEMO). Zo alles bij elkaar
is ongeveer 10 miljoen aan innovatiesubsidie verleend.
Een initiatief wat recent meer in de openbaarheid gekomen is, is het Nationaal
Onderzoeksprogramma Geothermie (NOPG). Dit is een initiatief van kennisinstellingen, en
adviesbureaus die door middel van een publiek private constructie een onderzoeksprogramma naar
ultradiepe aardwarmte (EGS) wil realiseren. Een pilot moet daarop volgen. Op dit moment wordt
de onderzoeksopzet nader aangescherpt en wordt deelname aan het programma gepolst. Het is
dus geen programma vanuit de Rijksoverheid maar het ministerie van EL&I staat er wel positief
tegenover.
Het innovatieprogramma EnergieSprong van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties ondersteunt marktintroductie van innovaties met een vergaande
energiebesparing om versneld tot innovatie en opschaling te komen. Doel van het programma is
om écht een grote sprong in de energietransitie in de gebouwde omgeving te maken: 45% tot 80%
energiebesparing. Energiesprong zet hiervoor instrumenten (zoals haalbaarheidsstudies) in en ook
aardwarmteprojecten kunnen hiervoor in aanmerking komen.

19

De http://www.nlog.nl/nl/home/geothermy.html

20

Vooralsnog geldt dit alleen voor NAM en stukken worden aan TNO (adviesgroep EL&I) ter beschikking gesteld.

16

Voortzetten Programma Kas als Energiebron
Programma Kas als Energiebron richt zich op de kennisontwikkeling rondom de optimale inpassing
in de glastuinbouw. Dit programma zal de komende jaren worden voortgezet.
Verspreiden kennis
In het kader van het innovatie en actieprogramma Kas als Energiebron worden
kennisbijeenkomsten gehouden met initiatiefnemers. Ook is een stappenplan winning van
aardwarmte opgesteld en zowel het Aardwarmtebedrijf Den Haag als de drie geslaagde
tuindersprojecten hebben vele bezoekers ontvangen.
Er zijn verschillende workshops en symposia georganiseerd over aardwarmte door meerdere
partijen. Daarnaast verzorgt het Platform Geothermie kennisverspreiding over aardwarmte. De
Stichting Kennisontwikkeling Kennisoverdracht Bodem (SKB) vergroot haar werkveld langzaamaan
ook naar diepe aardwarmte. Ten slotte heeft Agentschap NL kennis in huis over aardwarmte.

Internationale markt
In diverse landen is inmiddels ervaring met aardwarmte zoals in Duitsland, Frankrijk en Italië.
Vanuit de Europese Unie zijn verschillende regelingen operationeel waar aardwarmte ook deel van
uit kan maken. Nederlandse partijen kunnen hier ook gebruik van maken (kennisdeling) of een rol
in hebben.
Era-Net
Er is een Era-net call voor de funding agencies vanuit de EU. Agentschap NL heeft samen met
soortgelijke organisaties in andere Europese landen een plan ingediend. Agentschap NL wil hierbij
focus leggen op het gebruik van aardwarmte voor directe warmte. Een samenwerkingsverband als
dit bespoedigt de kennisuitwisseling tussen verschillende lidstaten.
EERA
EERA is voor de samenwerking van de nationale research centra. TNO en enkele Nederlandse
universiteiten participeren in de Joint programme on geothermal Energy.
EU-NER300
Onder deze tender kunnen ook grote aardwarmte projecten ingediend worden.
Verder zijn Nederlandse partijen wel betrokken bij andere internationale activiteiten, maar daar
heeft het Rijk niet altijd een rol. Waar Nederland wel actief is en de overheid een rol speelt, zijn
Indonesië en Saba (inmiddels een Nederlandse gemeente).
Indonesië
De Nederlandse overheid deelt kennis met de Indonesische overheid om 4000MW elektriciteit
productie uit aardwarmte te realiseren.
In 2010 heeft het wereldcongres aardwarmte in Indonesië plaatsgevonden en hebben Nederlandse
partijen de mogelijkheid gekregen zich te presenteren (bijvoorbeeld TNO).
Saba
Op Saba (minder dan 2000 inwoners) wil men ook elektriciteit opwekken uit aardwarmte. Saba zelf
is al langere tijd bezig met het verkennen van de mogelijkheden van aardwarmte. TNO heeft in
opdracht van mijn ministerie daarnaast ook een document gemaakt voor Saba over de
mogelijkheden van aardwarmte. Het gaat hier om een ander soort aardwarmte, namelijk
vulkanisch. De betrokkenheid van mijn ministerie zal op termijn moeten blijken vanuit de
vergunningverlening en toezicht.
International Energy Agency
IEA is bezig met een roadmap voor aardwarmte. Deze zal in de eerste helft van 2011 uitkomen.

17

Ruimtelijke ordening
Zoals eerder gezegd is voor warmteafzet een bepaalde koppeling tussen vraag en aanbod nodig.
Warmtekaarten
Op de warmtekaarten wordt aan de aanbodkant (potentiële) geschikte locaties van aardwarmte,
WKO, biomassa en restwarmte getoond. Aan de vraagkant bieden de warmtekaarten snel een
overzicht van de warmtevraag van huishoudens, tuinbouw en de ligging van utiliteitsbouw en
industrie. De warmtekaarten maken daarmee een snelle koppeling tussen onder- en bovengrond
mogelijk. De warmtekaarten zijn bestemd voor gemeenten, projectontwikkelaars,
ingenieursbureaus en overheden die warmteprojecten willen starten. Vraag en aanbod kunnen zo
beter gekoppeld worden. De warmtekaarten zijn te vinden op www.warmteatlas.nl.
Ruimtelijke ordening: Groeimodel in huidige fase
Uit onderzoek van TNO komt naar voren dat de hoeveelheid kennis/informatie van ondergrond nog
te gering is om daar op voorhand een ordening op te baseren. TNO concludeert dat deze ordening
op basis van een groeimodel zou kunnen plaatsvinden onder de voorwaarde dat de kennis die
verworven wordt tijdens o.a. alle nieuwe aardwarmte projecten snel beschikbaar komt. Hiermee
kan snel de kennis van de ondergrond vergroot worden met als doel een stabiel model van de
ondergrond. Oftewel: de boringen treffen aan, wat voorspeld is met behulp van het model. Uitgaan
van een groeimodel impliceert wel dat in alle nieuwe boringen kennis wordt opgedaan door te
meten. Dit aanvullende meten is niet verplicht vanuit de wetgeving. Op het ogenblik wordt
onderzocht of er zwaarwegende argumenten zijn om aan het boren een meetverplichting te
koppelen. Dit is een complex vraagstuk omdat het naast extra kosten ook extra risico met zich
meebrengt.
Ruimtelijke ordening in de toekomst: ‘Voorbereiding Ruimtelijke Ordening Diepe Ondergrond
(VRODO)’ en structuurvisie
Om doelmatig om te gaan met de potenties van de ondergrond is er behoefte aan een ruimtelijk
afwegingskader op rijksniveau. De vergunningen voor de diepe ondergrond worden immers door
het ministerie van EL&I afgewogen en vergund. Aardwarmte kan hierbij niet los van de andere
aanspraken op de ondergrond worden gezien.
Ontwikkelen Structuurvisie Ondergrond
Er is, zoals eerder voor de ondiepe ondergrond, sprake van een toename van het aantal 'claims'
op de diepe ondergrond. Door hiervoor nu een kader te scheppen kan een overdruk zoals in de
ondiepe ondergrond in stedelijk gebied (met kabels, leidingen, WKO systemen, tunnels en
parkeergarages) worden voorkomen.
In 2011 ontwikkelt het ministerie van I&M in samenwerking met het ministerie van EL&I de
Structuurvisie Ondergrond. In de structuurvisie voor de ondergrond wordt een beleidskader
geboden dat in de eerste plaats wordt gehanteerd bij de beoordeling van vergunningaanvragen in
het kader van de Mijnbouwwet. In de tweede plaats biedt de Structuurvisie op basis van de
gewenste ontwikkelingen in de diepe ondergrond een beleidskader voor het ruimtelijk beleid van de
andere overheden met betrekking tot de onder- en bovengrond. In 2011 en 2012 zal aan deze
actie gewerkt worden.
Het ‘ VRODO’ project van het ministerie van EL&I levert hier bouwstenen voor aan en krijgt zijn
beslag in de Structuurvisie Ondergrond.

Wetgeving
Mijnbouwwet
Een van de acties uit warmte op stoom was de vereenvoudiging van de vergunningverlening onder
de Mijnbouwwet. Van 10 juni 2010 tot 10 juli 2010 heeft een aangepast wetvoorstel ter consultatie
gelegen. Het doel van het wetsvoorstel is het vereenvoudigen van de vergunningverlening voor het
opsporen en winnen van aardwarmte. De aardwarmtestartvergunning komt in de plaats van de

18

opsporingsvergunning uit de Mijnbouwwet. Het verschil daarmee is dat de vergunninghouder met
de aardwarmtestartvergunning ook direct mag beginnen met het winnen van de aardwarmte, zodra
aardwarmte is opgespoord. Binnen de duur van de aardwarmtestartvergunning is er gelegenheid
om de aardwarmtevervolgvergunning aan te vragen. Deze vergunning komt in de plaats van de
winningsvergunning en het winningsplan. In deze vergunning kunnen specifieke voorwaarden
worden opgenomen over de winning van aardwarmte in het vergunningsgebied. De
vergunningaanvraagprocedures voor het opsporen en winnen van aardwarmte worden hiermee
korter en praktischer. Andere verbeteringen zijn de mogelijkheid tot het optimaliseren van de
ondergrond en het uitsluiten van een eventuele verplichte financiële afdracht aan de overheid bij
het winnen van de aardwarmte.
De reacties uit de consultatie leiden vooral tot redactionele en technische verbeteringen van de
tekst en aanscherping van het model, en tot een betere uitleg van sommige onderwerpen in de
memorie van toelichting. De Mijnbouwwet zal nog aangepast worden met eventuele aanvullende
wetgeving met betrekking tot de veiligheid tijdens het boren en de verantwoordelijkheid bij
eventuele calamiteiten.
In de huidige wet is in artikel 16 een adviesrol voor de provincie weggelegd. Ook in de gewijzigde
Mijnbouwwet worden de Gedeputeerde staten van de provincie waarop de aanvraag voor een
vergunning betrekking heeft in de gelegenheid gesteld advies uit te brengen over de ingediende
aanvraag. Dit moet wel binnen een door de Minister te stellen redelijke termijn gebeuren.
Versimpeling en verlenging vergunningverlening en subsidies
In 2012 moet de Mijnbouwwet op het gebied van aardwarmte versimpeld zijn. Ook is er
duidelijkheid vanuit het ministerie van EL&I wat gedaan wordt met vergunningen die verlopen.
Vooralsnog is de lijn dat indien er geen andere partijen een claim op dat gebied hebben gelegd, de
vergunning verlengd zal worden. Het punt van verlenging komt ook voor bij de verstrekte MEIsubsidies. Een deel heeft deze subsidie nog niet gebruikt maar er zijn wel voornemens om te gaan
boren. Het ministerie van EL&I heeft het mogelijk gemaakt dat wanneer de vertraging van het
aardwarmteproject veroorzaakt is door oorzaken die buiten de bedrijfsinvloed liggen, verlenging
van de MEI-termijn van 2 naar 3 jaar aangevraagd kan worden.
Warmtewet
De Warmtewet en de wijzigingen zoals die zijn voorbereid door het Ministerie van EL&I liggen nu
bij de Raad van State. Zoals reeds gezegd staat het belang van de consument bij de Warmtewet
voorop. Het Ministerie van EL&I wacht op dit punt de verdere procedure af.
Normering woning- en utiliteitsbouw
De energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van een woning drukt de energetische prestatie van een
nieuwbouwwoning of utiliteitsgebouw uit. De EPC wordt stapsgewijs verlaagd om uiteindelijk in
2020 op 0 uit te komen: dan zijn nieuwbouwwoningen en utiliteitsgebouwen energieneutraal. Per 1
januari 2011 is de EPC voor nieuwbouw woningen van 0,8 naar 0,6 gegaan. Nieuw is dat
gebiedsmaatregelen (EMG) zoals aardwarmte vanaf medio 2011 mee kunnen tellen bij de
berekening van de EPC21.
In 2015 wordt de EPC verder verlaagd naar 0,4 voor woningen en geldt voor de utiliteitsbouw een
vergelijkbare aanscherping. Dit is een eerste stap naar het honoreren van verduurzaming op
gebiedsniveau (naar verwachting zal winning van duurzame energie zal in toenemende mate op
gebieds- en niet op gebouwniveau plaatsvinden). Voor bestaande bouw kan vanaf 1 juli 2012 ook
rekening gehouden worden met gebiedsmaatregelen.
Om gebruikers te laten meeprofiteren van het aardwarmtegebruik kan gedacht worden aan
participeren van gebruikers in de investering of aan modelafspraken waarbij provincie, gemeente
of coöperaties het voortouw kunnen nemen.

21

De NVN 7125.

19

5 Actieoverzicht alle partijen
Om de prille ontwikkeling van aardwarmte te laten doorzetten zijn naast de acties van het
ministerie van EL&I ook acties van andere partijen nodig. Het ministerie van EL&I geeft prioriteit
aan acties gericht op het stimuleren en faciliteren van diepe aardwarmte om daarmee de prille
ontwikkeling van aardwarmte te laten doorzetten en de concrete plannen zoveel mogelijk van de
grond te krijgen. Een deel van de acties met name rondom kennisontwikkeling is ook voor de
langere termijn belangrijk.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van alle nieuwe en bestaande acties die uitgevoerd
kunnen worden door verschillende partijen. De acties hebben betrekking op de vier
aandachtspunten die eerder genoemd zijn. Niet alleen de overheid is aan zet, ook marktpartijen
dienen hun steentje bij te dragen (of doen dat al). De acties zijn te verdelen in nieuw beleid/actie,
aangepast beleid/actie en bestaand(e) beleid/actie dat/die voortgezet wordt.

20

Knelpunt/kans

Actie

Wie

Tijdpad

Karakter

Financiering, geologisch risico en
terugverdientijd
Geologisch risico

Marktverzekering aardwarmte aanbieden

Marktpartijen

2011 en verder

Bestaand
beleid/actie

Mogelijkheden polsen bij verzekeraars die op dit
moment geen verzekering voor aardwarmte aanbieden
Verkennen opties voor aangepaste garantieregeling
o.a. voor 1e projecten in een gebied

EL&I, Verbond van
Verzekeraars
EL&I, Agentschap NL (AG NL)

2011 en indien nodig
verder
2011

Geologisch risico

Nieuwe openstelling garantieregeling

EL&I

Eind 2011

Terugverdientijd

Mogelijkheden aardwarmte in SDE+ onderzoeken voor:
Elektriciteit
Warmte
Positieve stimulans voor aardwarmtegebruik door
tuinders via het CO2-vereveningssysteem

EL&I

Terugverdientijd

‘ Vermarkten’ producten geteeld met aardwarmte

Marktpartijen en ondernemers

2011
2011 voorbereiding,
2012 start
Korte termijn
voorbereiding,
werking vanaf 2013
Korte en lange
termijn

Bestaand
beleid/actie
Nieuw en
aangepast
beleid/actie
Nieuw
beleid/actie
Nieuw
beleid/actie

Terugverdientijd

Afzien van financiële afdracht aan overheid

EL&I

Terugverdientijd

In 2011 en 2012 openstelling van de MEI subsidie

EL&I

Wetswijziging
voorbereid,
ingevoerd 2012
2011 en 2012

EIA, MIA, bijdrage aan groenlabelkascertificaat

EL&I, I&M en AG NL

2011 t/m 2014

Het EU-ETS-systeem geeft een positieve financiële
stimulans voor aardwarmtegebruik

EU

Korte en lange
termijn

Geologisch risico

Terugverdientijd

Terugverdientijd

EL&I, I&M en
glastuinbouwsector

Nieuw
beleid/actie
Nieuw en
bestaand
beleid/actie
Aangepast
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

1

Terugverdientijd
Financiering

Kennis
Nieuwe kennis opdoen

Nieuwe kennis opdoen
Nieuwe kennis opdoen

Nieuwe kennis opdoen

Nieuwe kennis opdoen

Nieuwe kennis opdoen

CAPEX (capital costs) verlagen. Bijvoorbeeld boringen
goedkoper maken.
Alternatieve/verruimde financieringsvormen, allianties
voor het spreiden van investeringsrisico’s, model(len)
waarbij bewoners door mee-investeren mede profiteren
van lage operatingkosten.

Boorders, marktpartijen,
kennisinstellingen
Marktpartijen,
provincie/gemeente,
woningcorporaties,
energiebedrijven

Lange termijn

Verkennen mogelijkheden revolverende fondsen en/of
verruimde financieringsgaranties.

EL&I

2011 en wellicht
verder

Nieuw en
aangepast
beleid/actie

Mogelijkheden deelneming EBN in aardwarmteprojecten EL&I, EBN
onderzoeken

2011 en wellicht
verder

Nieuw en
bestaand
beleid/actie

Verkenning opties mbt financiële ondersteuning van
nieuwe gegevens en extra meetgegevens door
initiatiefnemer.
Onderzoek naar mogelijkheden ondiepe aardwarmte
(500-1000m)
Faciliteren regionale projecten, bv.
duurzaamheidsambities opnemen in afspraken
grondexploitatiebesprekingen, partijen bij elkaar
brengen, bijdrage haalbaarheidsstudies, etc.
Realistisch werkprogramma op basis van de
inventarisatie van TNO m.b.t. de geologische
onzekerheden. Dit leidt tot een beter inzicht in risico’s.
Kennisgelden naar TNO voor optimaliseren geo-energie
/ aardwarmte (eventueel op verzoek in te zetten voor
NOPG)

EL&I

2012 en verder

Nieuw
beleid/actie

Kas als Energiebron

2011

Gemeenten/provincies,
Stichting Kennisontwikkeling
Kennisoverdracht Bodem
(SKB)
Initiatiefnemers,
provincies/gemeente, TNO,
EL&I
EL&I, TNO

Korte en lange
termijn

Nieuw
beleid/actie
Nieuw en
bestaand
beleid/actie

Uitwerken NOPG onderzoeksprogramma

Subsidies gericht op innovatie

2011 en wellicht
verder

Bestaand
beleid/actie
Nieuw en
aangepast
beleid/actie

Korte termijn

Aangepast
beleid/actie

Korte en lange
termijn

Bestaand
beleid/actie

TNO i.s.m. diverse partijen

Korte termijn

EL&I, AG NL, DR

Korte termijn

Nieuw en
aangepast
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

2

Nieuwe kennis opdoen
Bestaande data beter ontsluiten
Kennis verspreiden
Bestaande data beter ontsluiten

Innovatie- en actieprogramma Kas als Energiebron
voortzetten

EL&I en glastuinbouwsector

Korte termijn

Bestaand
beleid/actie

Voorrang voor digitaliseren van oude gegevens die
belangrijk zijn voor concreet project.
Bespreking om aanvullende data van energiebedrijven
beschikbaar te krijgen/ ontsluiten.
De ontsluiting van de voor aardwarmte belangrijke
gegevens door TNO via ThermoGIS optimaliseren en
versnellen.
Communicatie over TNO-studie ‘ slim de kennis
vergroten’.

EL&I

Korte termijn

EL&I met diverse partijen

Korte termijn

EL&I

Korte termijn

Nieuw
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

EL&I met Kas als Energiebron
(KAE)

2011

Kennis verspreiden

Ervaringen uit praktijk delen

Kennis verspreiden

De uniforme maatlat is een methode die is ontwikkeld
om de energieprestaties van verschillende
hernieuwbare (en niet hernieuwbare) technieken goed
vergelijkbaar te maken.

Diversen partijen:
Korte termijn
KAE, platform geothermie,
DAP, TNO, provincie/gemeente
etc.
EL&I, het Nationaal
2011 en verder
Expertisecentrum Warmte
(NEW)

Bestaand
en
aangepast
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

Nieuwe kennis opdoen
Bestaande data beter ontsluiten
Kennis verspreiden
Ruimtelijke ordening
Visie ondergrond

Internationale ontwikkelingen blijven volgen of zelfs in
participeren en aangehaakt blijven

Rijk, marktpartijen

Korte en lange
termijn

Bestaand
beleid/actie

Voorbereiden visie Ondergrond (VRODO)

EL&I ism I&M

2011

Visie ondergrond

Structuurvisie ondergrond

I&M ism EL&I

> 2012

Visie ondergrond

Structuurvisies ondergrond

Provincies

Korte termijn

Visie ondergrond

Groeimodel

EL&I

lopend

Nieuw
beleid/actie
Nieuw
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

Bestaande data beter ontsluiten
Bestaande data beter ontsluiten

Kennis verspreiden

Nieuw
beleid/actie

3

Actief koppelen

Wetgeving
Aanpassing

Verlenging

Normering energieprestatie
gebouwen
Normering energieprestatie
gebouwen
Overig
Warmteopslag

Gebruik warmtekaarten

Gemeenten, provincies,
marktpartijen

Korte termijn

Nieuw
beleid/actie

Actief mogelijkheden ondergrond koppelen aan
bovengronds bijv door warmtekaarten te optimaliseren

Ag NL, Gemeenten, provincies, Lange termijn
marktpartijen

Nieuw en
aangepast
beleid/actie

Versnellen vergunningverlening, voorkomen hiaat
tussen geslaagde boring en winningsvergunning.
Wijziging Mijnbouwwet en daardoor betere afstemming
op aardwarmte.
Criteria voor eventuele verlenging vergunningen

EL&I

Wetswijziging in
voorbereiding,
gereed 2012

Aangepast
beleid/actie

EL&I

2011

Aangepast
beleid/actie

MEI 2 jaar termijn. Vele projecten dreigen die te
overschrijden, daarom is het aanvragen van 1 jaar
verlenging mogelijk gemaakt, wanneer vertraging
buiten bedrijfsinvloed ligt.
Lidmaatschap NEN-commissie

EL&I, DR

2011

Aangepast
beleid/actie

Platform Geothermie

Korte termijn

Updaten en aanpassen normering woningbouw en
utiliteitsgebouwen (EPG/EMG)

BZK/ voormalig WWI/
Energiezuinige gebouwde
omgeving (EGO)

Korte termijn

Nieuw
beleid/actie
Bestaand
beleid/actie

Pilot/onderzoek hoge temperatuur warmteopslag in de
bodem ondieper dan 500 m om aardwarmtebron beter
te benutten.

Provincie Zuid-Holland,
gemeente Brielle en
glastuinbouw
Provincie Noord-Holland en
tuinder/gebied PrimAviera
Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM) ism marktpartijen

Korte termijn

Nieuw
beleid/actie

2011

BZK/WWI en EL&I

Korte termijn

Nieuw en
aangepast
beleid/actie
Nieuw en
aangepast
beleid/actie

Aansprakelijkheid

Standaardiseren veiligheids- en
aansprakelijkheidsvoorschriften aardwarmteboringen

Aansluiting op warmtenet

BZK/WWI onderzoekt met EL&I, marktpartijen en
consumentenorganisaties hoe een aansluiting op het
warmtenet juridisch kan worden geregeld.

4

CO2 levering aan glastuinbouw

Warmtenetten algemeen

Specifiek aandachtspunt bij toepassing van aardwarmte
in de glastuinbouw is de noodzaak van een alternatieve
CO2-bron. CO2 is in de glastuinbouw nodig voor de
plantengroei. Stimuleren/ontwikkelen alternatieve CO2bronnen o.a. benutten kansen CCS.
Rol rijk en lokale overheid bepalen in warmtenetten

EL&I en KAE. Marktpartijen:
bedrijven die CO2 kunnen
leveren, CO2 handelsbedrijf,
energiebedrijf, tuinders

Korte termijn

Nieuw en
bestaand
beleid/actie

EL&I

2011

Nieuw en
bestaand
beleid/actie

Keuze voor bijdrage warmtenetten

Lokale overheden

Korte termijn

Bestaand
beleid/actie

Subsidie warmtenetten

EU

Korte termijn

Bestaand
beleid/actie

5