a.

Ruimte voor relevantie

Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

14 maart 2019

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

Ruimte voor relevantie
Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

Bastiaan Vinkenburg
Bram Berkhout
14 maart 2019

Foto voorzijde: Het Nationale Theater – The Nation, Sanne Peper

2

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

3

Inhoudsopgave
1.

2.

3.

4.

5.

Evaluatie met perspectieven

4

1.1

Vraagstelling: het functioneren van de raad

4

1.2

Aanpak: bronnen en gesprekken

4

1.3

Dit rapport: bevindingen en aanbevelingen

5

Positie

6

2.1

Politiek: het spel op de wagen

6

2.2

Veld: ruimere blik maar smallere portefeuille

7

2.3

Waarden: een breder perspectief

7

Prestatie

9

3.1

Bovensectoraal beleidsadvies: effectieve verkenningen

9

3.2

Instellingsadviezen: onomstreden en onvermijdelijk

10

3.3

Adviezen Mediasector: overheersende complexiteit

10

3.4

Sectoradviezen Cultuur: het veldwerk gewaardeerd

11

3.5

Regioadvies en Stelseladvies: the proof of the pudding

12

Organisatie

13

4.1

Huidige structuur: flexibele netwerkorganisatie

13

4.2

Functioneren van de raad zelf: sterk gezichtsbepalend

14

4.3

Functioneren van de commissies: samenstelling kritische succesfactor

15

4.4

Functioneren van het bureau: hoge kwaliteit onder hoge druk

16

4.5

Werkprogramma’s: richtinggevend maar niet leidend

17

Conclusie en potentie

18

5.1

Conclusie: raad met relevantie

18

5.2

Perspectieven voor Positie: invloed en waardering

19

5.3

Perspectieven voor Prestatie: visie en kwaliteit

20

5.4

Perspectieven voor Organisatie: verzamelen en verbinden

20

Gesprekspartners

22

Bestudeerde documenten

24

Uitkomsten media-analyse

25

Beleidsadviezen 2012-2018

26

Kwantitatieve gegevens

29

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

4

1. Evaluatie met perspectieven
De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan van de regering en het parlement op het terrein van kunst,
cultuur, erfgoed en media. De raad is onafhankelijk en adviseert, gevraagd en ongevraagd, over actuele
beleidskwesties en subsidieaanvragen. Op grond van artikel 28 van de Kaderwet Adviescolleges is de raad gehouden
om eens per vier jaar het eigen functioneren te evalueren en daarvan verslag te doen aan de minister van OCW. De
vorige evaluatie had betrekking op het functioneren van de raad in de periode 2005-2011. In dit rapport beschrijven
we de bevindingen van de door ons uitgevoerde evaluatie op het functioneren van de raad in de periode 2013-2018.

1.1 Vraagstelling: het functioneren van de raad
De centrale vraag van de door Berenschot uitgevoerde evaluatie is: hoe heeft de Raad voor Cultuur in de periode
2013-2018 gefunctioneerd en welke perspectieven voor de toekomst kunnen daaruit worden afgeleid?
De raad heeft daarbij de vraag gesteld in hoeverre de raad de toekomstperspectieven uit de vorige evaluatie van
de NSOB uit 2012 heeft uitgevoerd. Onze evaluatie betreft de gehele periode 2013-2018. De periode 2013-2016
was voor het bureau van de raad ingrijpend vanwege de door het Rijk opgelegde bezuiniging en de daartoe
benodigde reorganisatie. De afgelopen jaren heeft de raad dan ook met een ingekrompen bureau gefunctioneerd.
In het laatste deel van de evaluatieperiode heeft de raad toch veel beleidsadviezen opgeleverd, waar in deze
evaluatie vooral de aandacht naar uitgaat. Doel hiervan is de evaluatie inzichten te laten opleveren die de
komende jaren kunnen worden aangepakt.

1.2 Aanpak: bronnen en gesprekken
Deze evaluatie is door adviseurs en onderzoekers van Berenschot uitgevoerd in de periode tussen december 2018
en maart 2019. Het verzamelen en verwerken van materiaal voor deze evaluatie heeft plaatsgevonden in de vorm
van een documentstudie, media-analyse en gespreksronde, die wij hierna toelichten. De laatste stap is het
opleveren van het rapport dat eerst in concept is besproken met de opdrachtgever en nu hier voor u ligt.

Documentstudie
Wij hebben beschikbare openbare en niet openbare beleidsstukken van de Raad voor Cultuur bestudeerd, zoals
Positie en Werkwijze 2013-2017, de eerdere NSOB-evaluatie, de jaarlijkse werkprogramma’s en het interne
reorganisatieplan voor de raad. Het volledige overzicht van bestudeerde documenten hebben we opgenomen in
bijlage 2 van dit rapport. Op basis van onze specificaties heeft de raad ons ten tijde van de documentstudie ook
een aantal kwantitatieve gegevens over de raad en zijn adviezen opgeleverd. Deze zijn opgenomen in bijlage 5.
De beschikbare documenten bevatten vooral informatie over de organisatie en werkwijze van de raad en hierin
doorgevoerde wijzigingen. Het betreft hier wijzigingen die zijn doorgevoerd naar aanleiding van de vorige
evaluatie, alsook wijzigingen die de raad tijdens de huidige evaluatieperiode heeft doorgevoerd. De informatie uit
de documenten hebben we geordend aan de hand van ons analysekader voor evaluaties. Dit stelde ons in de
gelegenheid ons een beeld te vormen hoe systematisch de raad in de evaluatieperiode gewerkt heeft.

Media-analyse
De raad heeft in Positie en Werkwijze 2013-2017 beschreven dat hij bij doorwerking van adviezen het belangrijk
vindt dat deze niet in lades verdwijnen, maar voer zijn voor debat. Om objectief vaststellen of er debat ontstaat
rondom adviezen van de raad, hebben we voor een aantal adviezen via een media-analyse objectief vastgesteld of
deze zijn opgepakt en door welke spelers. Wij hebben een kwantitatieve analyse uitgevoerd op de mediaaandacht die geselecteerde adviezen van de raad hebben teweeggebracht. De uitkomsten staan in bijlage 3.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

5

We hebben deze media-analyse uitgevoerd met de analysetool Coosto. Met deze tool is het mogelijk om voor
nieuwswebsites zoals nu.nl, nrc.nl, volkskrant.nl en telegraaf.nl en online fora zoals Twitter, YouTube, Instagram,
blogs et cetera na te gaan of hierop aandacht is geweest voor de geselecteerde adviezen van de raad, wanneer
deze aandacht er was en of het berichten waren met een positief of negatief sentiment.

Gespreksronde
Ten behoeve van de evaluatie hebben wij extern en intern gesprekken gevoerd. Wij hebben groepsgesprekken
gevoerd over het functioneren van de raad met vier specifieke groepen stakeholders. Deze groepsgesprekken zijn
aangevuld met enkele individuele gesprekken met genodigden die niet aanwezig konden zijn bij de
groepsgesprekken. De selectie van uit te nodigen vertegenwoordigers voor elk (groeps)gesprek hebben wij in
overleg met de raad als opdrachtgever gemaakt. In bijlage 1 staat een overzicht van alle gesprekspartners. Wij
hebben gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van:
•

Overheden / beleidsmakers / lokale kunstraden

•

Rijkscultuurfondsen

•

Cultuursector

•

Mediasector

Wij hebben ook interne gesprekken gevoerd bij de raad. Het gaat om gesprekken met de volgende deelnemers:
•

Raadsleden

•

Bureaumedewerkers en enkele commissievoorzitters

•

De huidige en de vorige voorzitter van de raad

•

De huidige en de vorige directeur van de raad

In elk (groeps)gesprek is met de gesprekspartners gesproken aan de hand van de vier onderwerpen die centraal
staan in deze evaluatie: positie, prestatie, organisatie en potentie van de raad. De deelnemers aan de verschillende
(groeps)gesprekken hebben tevoren een gespreksleidraad ontvangen met een toelichting op de evaluatie en de
vier onderwerpen. Voor wat betreft de thema’s positie, prestaties, organisatie is deelnemers telkens gevraagd de
ontwikkeling te duiden over de periode 2013-2018. Wij hebben aantekeningen gemaakt van de gesprekken om
de meegegeven informatie te kunnen verwerken in onze bevindingen, maar geen letterlijke verslagen. In dit
rapport worden geen gesprekspartners vermeld of geciteerd. Wel wordt soms aangegeven uit welk gesprek een
bepaalde bevinding is gedestilleerd. Onze opdrachtgever kan bij ons navraag doen over de bron van bevindingen.
Ten behoeve van de rapportage hebben wij de verkregen informatie uit de documentstudie, media-analyse en
(groeps)gesprekken gestructureerd en vervolgens geanalyseerd. Wij hebben een conceptrapport opgesteld dat is
besproken met onze opdrachtgever, dus vertegenwoordigers van de raad. Dit leverde een toets op feitelijke
onjuistheden maar ook op de betekenis van bevindingen en aanbevelingen, en vervolgens dit definitieve rapport.

1.3 Dit rapport: bevindingen en aanbevelingen
In de volgende drie hoofdstukken van dit rapport gaan we achtereenvolgens in op onze bevindingen ten aanzien
van de positie, de prestatie en de organisatie van de raad. Elk van die hoofdstukken begint met een samenvatting.
Wij sluiten het rapport af met hoofdstuk 5, dat het antwoord geeft op de centrale onderzoeksvraag. Daarin
concluderen wij hoe de raad heeft gefunctioneerd, wat de raad heeft gedaan met de aanbevelingen van de vorige
evaluatie over 2005-2011 en welke perspectieven voor de toekomst uit deze evaluatie over 2013-2018 kunnen
worden afgeleid. Wij schetsen ten slotte in dat hoofdstuk de potentie voor het toekomstig functioneren van de
raad aan de hand van een aantal aanbevelingen ten aanzien van positie, prestatie en organisatie van de raad.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

6

2. Positie
Bij ‘positie’ gaat het om de vragen waartoe de raad dient en wie hij bedient. De vorige evaluatie leverde het beeld op
dat de raad het lastig had met zijn positie tussen de overheid en de cultuursector. De aanbeveling uit de vorige
evaluatie aan de raad was niet zozeer om te herpositioneren, maar om de bestaande positie te herwaarderen en te
optimaliseren. Onze evaluatie maakt duidelijk dat de raad hier de afgelopen jaren op drie manieren systematisch op
heeft ingezet: zich manifesteren bij landelijke en lokale overheden, zich veel meer extern oriënteren en ten slotte door
een breder waardenperspectief te hanteren. De gesprekken met vertegenwoordigers van overheden en het veld
leveren het beeld op dat de raad zijn positie de afgelopen jaren zeker versterkt heeft en dat er ontwikkelpotentieel is.

2.1 Politiek: het spel op de wagen
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) Van Engelshoven sprak zich recent positief uit over
de raad. Zij sloot de brief bij de adviesaanvraag over het stelsel 2021-2024, van 21 december 2018 af met de
woorden: “De Raad voor Cultuur heeft zich bewezen als een onafhankelijk en deskundig adviseur van regering en
Kamer. Ik zie uw advies met vertrouwen tegemoet.” De raad is wettelijk adviseur van de regering en het parlement
en ontvangt dan ook adviesaanvragen van de minister en haar ministerie. Dat maakt dat de politiek op rijksniveau
de enige opdrachtgever en evengoed de eerste ontvanger is van de adviezen van de raad.
Uit onze gespreksronde bleek dat velen ervan overtuigd zijn dat de rol van de politiek belangrijker is geworden.
Ook het ministerie van OCW wordt steeds meer door politiek gestuurd en gedreven, zo blijkt alleen al uit de
toegenomen hoeveelheid moties rond het rijkscultuurbeleid. Dat brengt voor de raad de ambitie mee om cultuur
op de politieke agenda te krijgen, en wel op een dergelijke manier dat dit bijdraagt aan een rijk cultureel leven. De
raad weet zijn rol richting politiek steeds beter te vervullen. Door alle gesprekspartners wordt de raad
gewaardeerd in zijn rol als raad vóór cultuur richting politiek. In bepaalde gevallen lukt dit extra goed door andere
raden of adviesorganen zoals de SER te betrekken bij het agenderen van culturele beleidsthema’s in de politiek.
Algemene overheidsadviesraden kunnen zich met nog meer autoriteit en vanuit ‘onverdachte’ hoek uitspreken. Zo
krijgen knelpunten in de cultuursector nog meer politieke aandacht, en zo komt het spel nog beter op de wagen.
Het is nuttig dat de raad zich ook vaker richt op de Tweede Kamer. De adviezen worden in de Commissie Cultuur
aangeboden en soms besproken. De raad wordt tevens gezien als een informatiebron en als aanspreekpunt voor
(nieuwe) volksvertegenwoordigers over hoe de sector functioneert. Een volgende stap kan zijn om het
werkprogramma en daarmee de jaarlijkse adviesagenda ook met de Commissie Cultuur van de Tweede Kamer af
te stemmen, zoals andere organen doen. Een ander voorbeeld van het actief en positief beïnvloeden van de
politieke agenda is de regionalisering. Er blijkt een grote waardering van lagere overheden voor het feit dat de
raad regionalisering op cultureel gebied heeft geagendeerd. Daarmee heeft de raad het gesprek tussen rijk en
regio op politiek niveau in elk geval aangejaagd, wat er verder ook van moge komen. Waar op andere terreinen
rijk en regio van elkaar af bewegen, komen zij op het vlak van cultuurbeleid juist naar elkaar toe.
De raad is de afgelopen periode bewust omgegaan met de relatie met de politiek. Aan de ene kant wil de raad
graag dat het ministerie de adviezen kan overnemen en in actie kan omzetten. Daarom wordt voorafgaand aan en
tijdens het opstellen van adviezen frequent met het ministerie overlegd. Het ministerie hoeft het veldwerk van de
raad dan niet over te doen, wat toch nog wel eens voorkomt, volgens gesprekspartners. Aan de andere kant moet
de raad een autonome positie innemen en vrij zijn om een eigen koers te varen. In de vorige evaluatie bleek deze
dubbele positie nog een van de lastigste problemen voor de raad. In de afgelopen jaren heeft de raad zich juist
goed geprofileerd als onafhankelijke speler en af en toe een bepalende visie neergelegd. Wij pleiten er niet voor
dat de raad vaker de publiciteit zou moeten zoeken dan nu het geval is. Twee tot drie keer per jaar met een
toonaangevend eigen geluid komen zou voldoende moeten zijn om aandacht bij de politiek te krijgen en de
agenda te bepalen. Vanuit die positie creëert de raad zijn eigen ruimte om een relevante adviseur te zijn.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

7

2.2 Veld: ruimere blik maar smallere portefeuille
Als één punt duidelijk uit onze evaluatie naar voren komt, dan is het dat de raad erin is geslaagd zijn blikveld sterk
te verruimen. In de vorige evaluatie constateerde de NSOB dat de raad intern was gericht en weinig in contact
stond met de buitenwereld. Die evaluatie betrof een periode waarin de gehele cultuursector in crisis verkeerde en
zich moest herbezinnen op zijn positie, wat de raad ook is overkomen. Een belangrijk voornemen was om de
externe oriëntatie te vergroten. De raad is daarin geslaagd en dat wordt breed gewaardeerd.
De raad is al vanaf 2013 het veld ingetrokken en is ermee in gesprek gegaan. Daarbij heeft de raad zich op veel
meer sectoren gericht dan alleen die die (sterk) vertegenwoordigd zijn in de Basisinfrastructuur (de BIS; de
instellingen die volgens de Regeling op het specifiek cultuurbeleid direct door het ministerie vierjarig worden
gesubsidieerd). Ook binnen de sectoren waar de raad van oudsher de gevestigde orde goed kent, heeft de raad
zich veel breder in het land en dieper in de haarvaten laten zien en laten informeren. De raad trekt naar eigen
zeggen ‘polderend door het landschap’ om aan alle variëteiten in de deelsectoren recht te kunnen doen.
Door de open houding van de raad en het veldwerk in de regio’s is de kennis van en de bekendheid met het veld
sterk vergroot, ook buiten het canonieke deel. Ook in zijn werkwijze heeft de raad de verbreding opgezocht,
waarover meer in het hoofdstuk Organisatie. De raad werkt nu veel meer participatief, waar hij in het verleden
vooral expertmatig werkte, of zoals sommige gesprekspartners zeiden, vanuit het buikgevoel. Door deze nieuwe
benadering is de beperkte ‘Haagse’ blik verruimd en de onderbouwing verbeterd. In de regio worden de
werkwijze en de adviezen van de raad meer gewaardeerd, zowel door gemeenten als door culturele instellingen.
De raad kent het veld dus steeds beter. Maar de cultuursector en de mediasector zijn zeer gevarieerd en kennen
vele belangen. Het is complex om dat alles te overzien. De raad slaagt daar in de ene sector beter dan in de
andere. Er zijn ook deelsectoren die het idee hebben dat de raad deze niet goed (genoeg) kent. Binnen het bureau
en bij commissies is er meer kennis en expertise over de sectoren waarmee de raad vanwege het geven van
instellingsadviezen veel contacten heeft dan in sectoren waarvoor dat niet geldt. Dat is volgens gesprekspartners
terug te zien in de opgeleverde beleids- en sectoradviezen. Partijen uit de sectoren die in hun ogen minder aan
bod komen, spreken wel een sterke behoefte uit aan de advisering door de raad vanuit zijn onafhankelijke positie.
Dat brengt ons ten slotte bij een knelpunt voor de raad in zijn positionering. De raad richt zich in zijn analyses en
beleidsadvisering op een steeds breder veld, maar de raad gaat ten aanzien van instellingsadvisering over steeds
minder middelen voor een afnemend aantal instellingen; de BIS is immers kleiner geworden. Verder zijn middelen
overgeheveld naar andere regelingen, zoals een deel van de middelen voor musea naar de erfgoedwet. De
invloed en daarmee autoriteit van de raad over instellingsmiddelen wordt daarmee beperkter. Dat maakt dat de
raad zich in de toekomst moet blijven bewijzen als kenner van het gehele culturele veld.

2.3 Waarden: een breder perspectief
Van oudsher heeft de raad een grote rol gehad in het beoordelen van artistieke kwaliteit. De rijksoverheid heeft
de rol van oordelaar over de kunst immers aan de raad uitbesteed. In het cultuurbeleid ten tijde van de vorige
evaluatie over 2005-2011 werd de intrinsieke betekenis van kunst en cultuur echter overschaduwd door de focus
op economisch denken en op ondernemerschap. De vorige minister van OCW Bussemaker heeft het discours
verruimd en ook verlegd richting de maatschappelijke kant waar kunst en cultuur aan bijdragen, en zodoende het
cultureel ondernemerschap in bredere zin omarmd. In haar periode, 2012-2017, sprak de WRR zich uit over het
herwaarderen van cultuur en beïnvloedde daarmee de toon van de landelijke en lagere overheden.
De raad toont zijn visie met een breder perspectief door zich niet alleen uit te spreken over artistieke, maar ook
over economische en maatschappelijke waarden, en daarmee de drie pijlers van cultureel ondernemerschap. Deze
driedeling kwam aan de orde in het hoofdstuk Cultuur van Waarde in de Agenda Cultuur uit 2015. Ook in de
beoordelingsronde van BIS-instellingen in 2016 zijn de waarden op die drie vlakken verkend en getoetst.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

De raad hanteerde de drie perspectieven expliciet bij het opstellen van de recente sectoradviezen. Nagenoeg elk
sectoradvies is ingedeeld naar deze drie waarden. Met het waardenperspectief heeft de raad een aanvliegroute
gekozen die in elk geval tegemoetkomt aan de aanbeveling van de NSOB uit de vorige evaluatie om een
expliciete en samenhangende visie op het culturele bestel te ontwikkelen. Daarmee komt de raad tot zijn recht in
de positie die het veld graag aan de raad toekent om het toenemend maatschappelijk belang van de kwetsbare
cultuur- en mediasector te benadrukken. In de cultuursector wordt het bredere waardenperspectief van de raad
geaccepteerd en gewaardeerd, zo hebben wij van gesprekspartners vernomen.
In de mediasector lijkt er minder vanzelfsprekend draagvlak voor het feit dat de raad zich over bredere
perspectieven uitspreekt. Door onze gesprekspartners werd een beeld geschetst van grote gelaagdheid in
belangen in de mediasector, namelijk naast artistiek/inhoudelijke ook democratische, maatschappelijke en
economische belangen. De raad zou deze belangen volgens sommige gesprekspartners niet allemaal kunnen
overzien. De raad kan zich herbezinnen op de perspectieven waarmee hij de mediasector beschouwt. Door
adviseurs aan zich te verbinden die vanuit onafhankelijke posities recht van spreken hebben over deze
perspectieven, kan de raad een positie innemen die de vele individuele belangen in de media ontstijgt. De raad
kan dan zijn beleidsadviezen voor de mediasector met voldoende autoriteit brengen. De raad heeft in het
verleden laten zien dat dit in de mediasector kan werken, zoals bij het advies De tijd staat open uit 2014.

8

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

9

3. Prestatie
De advisering van de Raad voor Cultuur kent een gelaagdheid, van bovensectorale adviezen via sectoradviezen naar
instellingsadviezen. Daarnaast stelt de raad uitvoeringsadviezen op over onder meer concessies en monumenten,
maar die blijven in deze evaluatie buiten beschouwing. In dit hoofdstuk van deze evaluatie beschouwen we de
opgeleverde adviezen en hun vormen (output), en de resultaten daarvan in de zin van impact en doorwerking
(outcome). Wij constateren (in een andere volgorde dan de opbouw van dit hoofdstuk) dat de instellingsadvisering
een directe wettelijke opdracht is die de raad voorafgaand aan de huidige cultuurnota periode relatief onomstreden
heeft verricht. De sectoradviezen zijn in de afgelopen twee jaar op eigen initiatief en op verzoek van het ministerie en
het veld door de raad opgepakt. Over het algemeen wordt de aanpak hiervan zeer gewaardeerd, maar de uitkomsten
worden bij overheid en veld wisselend ontvangen. De bovensectorale adviezen markeerden de afgelopen jaren de
nieuwe koers van de raad, zoals ook aanbevolen door NSOB in vorige evaluatie, om thema’s te agenderen en
politieke besluitvorming te entameren. De doorwerking daarvan, die in een aantal gevallen groot is, is afhankelijk
van de politieke relevantie en de autoriteit van de raad en zijn eventuele partners over het desbetreffende onderwerp.

3.1 Bovensectoraal beleidsadvies: effectieve verkenningen
Van de Raad voor Cultuur wordt verwacht dat hij een integrale, samenhangende visie neerlegt. Dat bleek al uit de
vorige evaluatie van de NSOB. De verwachtingen hierover zijn verder toegenomen bij onze gesprekspartners, ook
door de visie die de raad de afgelopen jaren heeft laten zien. De raad lijkt er beter in te slagen in vergelijking met
de vorige evaluatieperiode om beleidsadviezen te geven die ertoe doen, die prikkelen en die tot politieke visie
aanzetten. Goede beleidsadviezen zijn in de ogen van onze gesprekspartners adviezen op het juiste
abstractieniveau; zowel overstijgend als uit de dagelijkse praktijk, en met overtuiging gebracht. Als voorbeelden
van raden die goede adviezen uitbrengen, verwezen gesprekspartners onder meer naar de WRR en de SER.
De raad heeft de afgelopen jaren diverse keren voor de vorm verkenning gekozen, verhandelingen waarin de raad
ingaat op maatschappelijke of culturele thema’s die van belang zijn voor toekomstig cultuurbeleid, maar nog
zonder concrete adviezen. Het bekendste voorbeeld daarvan is de Cultuurverkenning uit 2014, een goed
gewaardeerd werk. In het slothoofdstuk daarvan worden zes uitdagingen voor het cultuurbeleid benoemd,
namelijk (in enkele woorden) arbeidsmarktproblematiek, regionalisering, digitale verdienmodellen,
talentontwikkeling, publieksverschuivingen en subsidieflexibilisering. Nu, vijf jaar later, blijken al deze uitdagingen
actueel en relevant. De politiek heeft werk gemaakt van de eerste twee uitdagingen dankzij de aandacht die de
raad daaraan heeft besteed in de Cultuurverkenning en in beleidsadviezen, respectievelijk Passie gewaardeerd
(door de raad opgesteld in samenwerking met de eerdergenoemde SER) en Cultuur voor Stad, Land en Regio.
Beide adviezen zijn in de kern goed ontvangen. Ook de overige uitdagingen zijn onder de aandacht gekomen en
gebleven, onder meer in de Agenda Cultuur van de raad uit 2015 en de recente stelseladviesaanvraag van de
minister van OCW. Deze uitdagingen zullen naar verwachting een plek krijgen in het aanstaande stelseladvies.
De impact van beleidsadviezen is te zien als een drietrapsraket. In de eerste plaats gaat het erom of de politiek
iets met het advies moet; is de politiek er ontvankelijk voor omdat het relevant en urgent is, er media-aandacht
voor is en het op de politieke agenda past. In de tweede plaats gaat het erom of de politiek er iets mee doet, bij
voorkeur het advies ook overneemt, of in elk geval erop ageert. Dat is zichtbaar als het advies leidt tot nieuw
beleid, nieuwe wetgeving en/of een nieuw stelsel. Daar gaat wel tijd overheen. In de derde plaats stelt het veld de
concrete vraag of advies van de raad leidt tot meer poet; cultuurbeleid is direct relevant omdat het om geld draait.
Er komen wat meer middelen beschikbaar voor cultuur op rijksniveau en provinciaal niveau, en mogelijk ook op
gemeentelijk niveau, maar de vraag is wie daarvan gaat profiteren. Komen die extra middelen ten goede aan de
gevestigde orde, aan vernieuwing, aan de verbetering van inkomensposities of wordt het breed maar dun
uitgestrooid? De middelen zijn voor het veld van levensbelang, en daar heeft de raad grote invloed op.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

10

3.2 Instellingsadviezen: onomstreden en onvermijdelijk
In de evaluatieperiode heeft één grote ronde van instellingsadviezen ten behoeve van de verdeling van middelen
over de Basisinfrastructuur plaatsgevonden, via het eerste advies in 2016 en aanvullingen in 2016 en 2017. Vrijwel
alle adviezen zijn overgenomen, ook die met betrekking tot aanvullingen (ja, mits) of herzieningen (nee, tenzij) en
de adviezen die op latere momenten werden gegeven, zoals over de orkesten in het landsdeel Oost. De raad
kweet zich naar behoren van deze taak, en het apparaat van bureau, commissies en de raad zelf was goed op dit
intensieve proces ingesteld. Daar waar expertise dan wel capaciteit bij de raad of zijn commissies beperkt was,
zoals over bedrijfsvoering, werd hier een extern onderzoeksbureau op gezet. Daartoe leverde de raad een strak
geregisseerd beoordelingskader met heldere criteria en heldere uitkomsten. We kunnen dan ook vaststellen dat
de resultaten goed zijn en de doorwerking van deze instellingsadviezen groot is. De structurele financiering van
de culturele instellingen in de BIS hangt hier immers van af, dus het effect is direct voelbaar.
De positieve conclusie is dat de uitkomst van de advisering door de raad deze periode onomstreden was, en dat is
in het verleden wel anders geweest. In het verleden leidden sommige instellingsadviezen tot zo veel kritiek bij het
veld en tot zo veel politieke bijstellingen dat dit proces het gezag van de raad ondermijnde. Daar lijkt deze
periode geen sprake van te zijn. Maar er klinken ook tegengeluiden over dit proces bij gesprekspartners. Een
daarvan is dat door de huidige Regeling op het specifiek cultuurbeleid de instellingsadvisering niet meer dan een
invuloefening lijkt. Er is immers voor veel specifiek aangeduide en regionaal verdeelde functies slechts één plek
beschikbaar en er is maar één kandidaat, dus hoe spannend is het hele proces nu eigenlijk? Verder zijn de BIS en
de beschikbare bedragen kleiner geworden, waardoor de betekenis van de BIS en van de raad afneemt.
We merken ten slotte op over de instellingsadvisering dat, hoewel de BIS maar een klein deel van de cultuursector
beslaat, dankzij dit proces de kennis van de raad over de ontwikkelingen in de gehele cultuursector groot is. Aan
deze kennis ontleent de raad ook een deel van zijn gezag als beoordelaar in de cultuursector.

3.3 Adviezen Mediasector: overheersende complexiteit
De constatering dat de raad gezag ontleent aan zijn rol als beoordelaar voor de cultuursector brengt ons tot een
nadere beschouwing van de rol van de raad in de mediasector, waar wij bij deze evaluatie op verzoek van de raad
aandacht aan hebben besteed. De mediasector is een brede en diverse sector. De private belangen zijn er groter
dan in de cultuursector, zeker wat betreft de positie van grote internationale mediaspelers. De raad heeft
nauwelijks een beoordelende rol in de mediasector maar brengt wel degelijk beleidsadviezen uit over media.
In gesprekken voor deze evaluatie is door gesprekspartners kritiek geuit dat de raad de mediasector met al zijn
complexiteit en verschillende belangen niet in zijn geheel overziet. Dit betreft vooral het recente sectoradvies. Dit
sectoradvies Audiovisueel Zicht op zoveel meer uit 2018 ging over diverse audiovisuele sectoren zoals Film en dus
maar ten dele over de grote en complexe mediasector, terwijl de relatief kleinere sector Podiumkunsten in vijf
sectoradviezen van de raad werd behandeld. Sommige gesprekspartners constateren dat de raad veel hooi op de
vork heeft genomen met dit sectoradvies, want het was ambitieus in de veelomvattendheid en complexiteit.
Het meest spraakmakende media-advies van de raad is De tijd staat open uit 2014, over een toekomstbestendige
publieke omroep. Dit advies heeft volgens de raad en onze gesprekspartners veel teweeggebracht. Uit onze
media-analyse blijkt dat dit rapport lang heeft nagezongen, veel meer dan de beleidsadviezen over de
cultuursector uit deze periode. Dit advies kreeg kritiek maar ook veel bijval, en het had en heeft nog steeds
gevolgen. Over de jaren heen worden steeds meer aanbevelingen uit dat advies overgenomen. Dat adviezen in de
mediasector lange tijd meegaan, blijkt mede uit het feit dat diverse gesprekspartners verwezen naar het WRRrapport Focus op functies uit 2004, en dat, hoewel deels achterhaald, nog immer relevant wordt gevonden. Een
speler uit het mediaveld benoemde daarbij: “media blijven graag over zichzelf praten.”

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

11

3.4 Sectoradviezen Cultuur: het veldwerk gewaardeerd
De advisering door de raad op het niveau van sectoren, in dit geval van deelsectoren binnen cultuur en media,
kent een bijzondere geschiedenis. In voorgaande kunstenplan- en cultuurnotaperiodes werden sectoranalyses
opgesteld, waarin de raad trends en ontwikkelingen op landelijke schaal duidde. In de vorige evaluatieperiode
2005-2011 werden nog verschillende sectoranalyses opgesteld, maar niet voor alle sectoren en soms met een
alternatieve insteek, zoals de sectoranalyse e-cultuur uit 2011. In die tijd, mede als gevolg van de economische
crisis, ontstond grote politieke druk op de cultuursector. Onder dat gesternte werd de raad door de NSOB
geëvalueerd. Mede gezien de kritieke positie van de cultuursector als geheel en de kunsten in het bijzonder, was
een belangrijke aanbeveling van de NSOB om meer overstijgend te kijken: voor de raad ligt vooral een opdracht tot
meer bovensectorale strategische advisering te komen om zo een bijdrage te leveren aan het uitzetten van de
strategische lijnen voor de cultuursector op de (middel)lange termijn.
In de jaren 2013-2016, dus ook in de voorbereiding op de cultuurnotaperiode 2017-2020, koos de raad er bewust
voor om geen sectoranalyses meer op te stellen, mede bij gebrek aan capaciteit en middelen hiervoor maar ook
vanwege een herbezinning op de toegevoegde waarde van de raad. Wel werden eerdergenoemde verkenningen
uitgebracht. Veel spelers in het veld gaven aan dat de sectoranalyses node werden gemist, en dat zagen de raad,
de rijkscultuurfondsen en het ministerie van OCW ook. De sectorbeschrijvingen die het ministerie door
onderzoeksbureaus in 2016 heeft laten opstellen leverden echter geen compleet en evenwichtig beeld op.
De raad heeft in 2016 geconstateerd in overleg met het ministerie van OCW dat hij aan zet was om voor alle
disciplines sectoradviezen op te stellen. De raad heeft eind 2016 met externe hulp een analytisch proces voor de
sectoradviezen ontwikkeld, de methodiek sectorperspectieven. Deze methodiek helpt observaties en
verwachtingen te ordenen naar artistieke, maatschappelijke en economische waarden; de eerdergenoemde
perspectieven. Met deze methodiek heeft de raad een analysekader om elke sector in ieder geval op hoofdlijnen
langs een enigszins vergelijkbare lat van waarden te leggen, en toch in elke sector maatwerk na te streven.
Het initiatief tot sectoradviezen wordt zeer gewaardeerd door gesprekspartners. Spelers spreken naar ons uit dat
alléén de Raad voor Cultuur sectoradviezen kan opstellen. Er is geen andere partij die zo goed de culturele
deelsectoren in kan duiken en de relevante spelers aan tafel kan krijgen, ook de makers zelf. Dankzij de nieuwe
werkwijze waarbij de raad dieper het veld in trekt, is de kennis van de sectoren groter en de onderbouwing van de
adviezen beter geworden. Er worden niet alleen meer mensen betrokken, er worden ook meer bronnen benut. Dat
komt de kwaliteit van de advisering op meer vlakken ten goede. De sectoradviezen zijn veelbesproken stukken, zo
blijkt uit onze media-analyse. Zij gaan over veel meer dan de BIS alleen. Dat leidt voor gesprekspartners tot de
vraag of de sectoradviezen ook voor beweging buiten de BIS gaan zorgen. Een andere vraag die wordt
opgeworpen is of het veld zelf lessen zal trekken uit de sectoradviezen. Wat betreft inzichten concluderen wij dat
de sectoradviezen waardevolle bronnen voor nieuw cultuurbeleid zijn.
Omdat deze evaluatie juist is gehouden op het moment dat de sectoradviezen zijn opgeleverd maar er nog geen
stelseladvies is uitgebracht, is door gesprekspartners gereflecteerd op het resultaat dat er nu ligt. Daarbij is, naast
grote waardering voor het grondige veldwerk, ook kritiek op de uitkomsten. We geven een aantal kanttekeningen
die zijn gemaakt door onze gesprekspartners in deze evaluatie weer. Diverse gesprekspartners die het gehele veld
kunnen overzien noemen de sectoradviezen divers en daarmee diffuus. De raad kent duidelijk de ene sector beter
dan de andere, stellen zij. Als bouwstenen vinden zij de sectoradviezen wel nuttig maar wisselend bruikbaar.
Sommigen benoemen dat de hang naar compleetheid en diepgang als keerzijde heeft dat er minder scherpte in
de advisering zit. Er wordt door de raad in de verschillende sectoradviezen van zeer veel deelsectoren en thema’s
gezegd dat deze meer aandacht en honorering verdienen. Daarmee heeft de raad ook verwachtingen gewekt in
het veld dat er voor veel zaken extra geld zal zijn. Gesprekspartners vragen zich af of de sectoradviezen wel de
juiste informatie bevatten om afwegingen en keuzes te kunnen maken. Die keuzes staan inderdaad niet in de
losse sectoradviezen maar krijgen wel een plek in het aanstaande stelseladvies, zo heeft de raad ons toegelicht.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

12

3.5 Regioadvies en Stelseladvies: the proof of the pudding
In de Cultuurverkenning uit 2014 werd als relevante ontwikkeling voor de cultuursector regionalisering benoemd,
toen nog onder de noemer verstedelijking. De raad stelde daarbij dat steden zich profileren met cultuur op basis
van eigen uitdagingen en ambities. Het cultuurbeleid anticipeerde daar nog amper op; het was nationaal
georiënteerd en redeneerde vooral vanuit de landsgrenzen, stelde de raad in 2014. Met het beleidsadvies Cultuur
voor stad, land en regio heeft de raad de regionalisering tot kernpunt van het nieuwe cultuurbeleid bestempeld en
daarmee de regionale benadering in gang gezet. Voor veel gemeenten werkt het regioadvies en de vraag om
culturele regioprofielen goed om het onderwerp cultuur op de politieke agenda te krijgen. Ook provincies, met
name buiten de randstad, hebben meegedaan. Het beroep van de raad op de regio’s heeft daar veel effect gehad.
Kritiek op het regioadvies betreft vooral het voorstel van de raad om te komen tot een Regionale Infrastructuur
(RIS). Dit voorstel, dat lijkt op een structuuraanpassing, blijkt slecht gevallen bij zowel het veld als bij het
ministerie. Het kwam over alsof de raad een stelselwijziging voorstelde zonder dat weloverwogen was wat de
implicaties daarvan waren. Het is maar zeer de vraag wie op een dergelijke vorm van decentralisatie zit te
wachten. Het ministerie zegt in elk geval van niet. Heeft de raad hier een balletje willen opgooien? Het wordt de
raad verweten onvoldoende regie of sturing aan het concept van de RIS te hebben gegeven, en dat maakt het
geen effectieve interventie. De raad geeft zelf aan dat de RIS in de berichtgeving over het eerste regioadvies
onevenredig veel aandacht heeft gekregen en niet altijd juist is geïnterpreteerd. De term RIS wordt door de raad
niet meer gebruikt vanwege deze verkeerde lading. De raad benadrukt juist de stedelijke regio’s als culturele
ecosystemen. In onze ogen legt de raad daarmee terecht de focus op de toekomstige waarde en betekenis van
culturele spelers in de regio’s.
Net als voor de sectoradviezen geldt voor het regioadvies en de regioprofielen dat op het moment van deze
evaluatie nog niet helder is wat deze bouwstenen concreet gaan opleveren. Er zijn hoge verwachtingen gewekt,
doordat er zoveel partijen, instellingen, makers en beleidsmakers bij zijn betrokken. Uiteraard zien al die partijen
er ook naar uit dat er meer middelen beschikbaar komen van het rijk en van lagere overheden. Kortom: er wordt
reikhalzend (of halsreikend, dat verschilt per regio) uitgezien naar het stelseladvies, waarin alles samenkomt, de
raad échte handvatten geeft voor keuzes, de hoogste noden worden geledigd en de kansen worden verzilverd. De
raad onderkent deze behoefte van het veld en zegt toe dat het stelseladvies zich hierover zal uitspreken.
Wij geven wel een winstwaarschuwing mee. Zoals door diverse gesprekspartners werd benoemd, zijn niet alleen
de raad en het ministerie van OCW aan zet. In de eerste plaats moeten provincies en gemeenten meebewegen.
Voor een aantal maatregelen zijn ook andere ministeries nodig, zoals Financiën (belastingen en heffingen), Sociale
Zaken (arbeidsmarktproblematiek, zzp’ers) en Justitie. Daar zal het stelseladvies echt de tegenmachten raken.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

13

4. Organisatie
Dit hoofdstuk beschrijft de organisatie van de raad. We gaan daarbij in op de ingrepen die de raad sinds de vorige
evaluatie in de organisatie heeft gepleegd en wat de gevolgen daarvan zijn voor het functioneren van de raad. De
raad heeft met kracht invulling gegeven aan de aanbeveling om zijn advieswerkzaamheden flexibeler te organiseren.
De raad werkt nu overwegend met tijdelijke adviescommissies die zorgvuldig worden samengesteld. Het beeld
binnen en buiten de raad is dat deze werkwijze zeker heeft bijdragen aan betere adviezen. Het systematisch
bedenken hoe beleidsadviezen meer doorwerking krijgen, komt beperkt van de grond. De fors gekrompen formatie
van het bureau levert spanning op bij het realiseren van de toegenomen adviesambities van de raad. De jaarlijkse
werkprogramma’s illustreren deze ambities. De raad gaat in praktijk flexibel met de werkprogramma’s om.

4.1 Huidige structuur: flexibele netwerkorganisatie
De NSOB adviseerde de raad op basis van de vorige evaluatie zijn werkwijze met elf vaste sectorale commissies
tot op een zekere hoogte te flexibiliseren, om zo het betrekken van externe deskundigheid beter mogelijk te
maken en daarmee de kwaliteit van adviezen te vergroten. Onze evaluatie maakt duidelijk dat de raad werk heeft
gemaakt van deze aanbeveling. In 2013 is de omslag gemaakt naar een nieuwe organisatie van het advieswerk. De
oude organisatie met vaste sectorale commissies en enkele externe adviseurs is toen losgelaten ten gunste van de
nieuwe organisatie met vier domeincommissies en een bredere kring van adviseurs. De raad kan een beroep doen
op de kring voor adviestrajecten en voor de beoordeling en monitoring van BIS-instellingen. Met deze nieuwe
organisatiestructuur met een aantal commissies voor zijn advieswerk is de raad de weg ingeslagen naar een meer
flexibele netwerkorganisatie.
De vier domeincommissies, geclusterd rond brede thema’s Beeldende Kunst/Vormgeving/Architectuur, Erfgoed,
Media en Podiumkunsten, die in het omslagjaar 2013 waren ingesteld, zijn in 2017 opgeheven. Uit een intern
document ten behoeve van de eigen strategiedagen in 2016 blijkt dat de raad en het bureau kritisch waren over
het werken met deze vier commissies. Dat had niet te maken met de kennis en kunde van domeincommissieleden,
maar wel met het feit dat in elke domeincommissie zeer diverse sectoren vertegenwoordigd waren. Hierdoor
waren de domeincommissies inhoudelijk te heterogeen en bleef de discussie te algemeen. Een voorbeeld was de
domeincommissie Media waarin de sectoren Film, Pers, Omroepen, Letteren en Bibliotheken vertegenwoordigd
waren. De inhoudelijke verschillen tussen deze sectoren bleken te groot om effectief te kunnen samenwerken.
Daarom kwam deze domeincommissie in 2016 al niet meer structureel bijeen. Bij de andere domeincommissies
ging het iets beter, maar ook daar was er sprake van inhoudelijke verschillen die moeilijk met elkaar te verenigen
bleken, met als gevolg dat de commissies enigszins geforceerd op zoek waren naar een agenda. Intern overleg
heeft geleid tot de conclusie dat het afschaffen van de domeincommissies geen groot verlies voor het
functioneren van de raad zou zijn. De raad was van mening dat het proces van ophalen van inhoudelijke kennis en
deskundigheid, wat in 2013 met het instellen van de domeincommissies structureel beoogd was, ook op een
andere, meer flexibele manier georganiseerd kon worden. Wij zien in het tussentijds evalueren op functioneren
van eigen gremia en hierop handelen, een bewijs dat de raad op een systematische manier het eigen functioneren
heeft willen verbeteren in de evaluatieperiode.
De Raad voor Cultuur telt zelf acht leden. De raad werkt tijdens de voorbereiding van zijn adviezen met tijdelijke
commissies die op maat worden samengesteld. De samenstelling hangt af van welke kennis en expertise nodig
zijn, en of voldoende diverse geluiden te verwachten zijn. Hierbij wordt in hoofdzaak gebruik gemaakt van de
eerdergenoemde kring van adviseurs, maar voor sommige adviezen worden ook commissieleden gezocht en
gevonden buiten de kring. De kring is in omvang tussen 2014 en 2018 toegenomen van 58 naar 128 adviseurs. Bij
de samenstelling van de kring zegt de raad grote waarde te hechten aan een evenwichtige vertegenwoordiging
uit verschillende regio’s, bevolkings- en leeftijdsgroepen. Naar eigen zeggen slaagt de raad hier goed in.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

14

Voor de monitoring van BIS-instellingen tijdens de cultuurnotaperiode werkt de raad met monitorcommissies. Die
commissies hebben een vaste kern van leden die door de raad voor een periode van drie jaar worden benoemd.
De beoordeling van de BIS-instellingen vindt eens in de vier jaar plaats door beoordelingscommissies die tijdelijk
door de minister worden benoemd. Zij hebben tot taak subsidieaanvragen van instellingen voor de volgende BISperiode te beoordelen en de subsidieadviezen aan de minister voor te bereiden. Voor de uitvoering van een
aantal overige wettelijke taken heeft de raad drie vaste commissies. Deze houden zich bezig met de beoordeling
van aanvragen voor de status van Professionele Organisatie voor Monumentenbehoud, met de voordracht van
sites voor het Europees Erfgoedlabel en met de nominaties voor de lijst van immaterieel erfgoed bij UNESCO.
De raad en de (vaste en tijdelijke) commissies worden ondersteund door het bureau. Dat fungeert naar eigen
zeggen als knooppunt in en regisseur van het advieswerk van de raad. 2016 was voor het bureau het laatste
reorganisatiejaar. Deze reorganisatie was ingegeven door de bezuinigingen van het kabinet Rutte 1. Als gevolg
hiervan is een aantal maatregelen getroffen, namelijk het structureel opheffen van een aantal functies
(archiefmedewerker, senior secretaris/beleidsadviseur, plaatsvervangend algemeen secretaris, ondersteunend
beleidsmedewerker) en de invoering van de functie van directiesecretaris. De formatie van het bureau is met 23%
afgenomen tussen het begin en het einde van onze evaluatieperiode, van 22,3 fte naar 17,2 fte. In de
evaluatieperiode zijn de jaarlijkse uitvoeringskosten van de raad met 28% teruggebracht van € 2,9 miljoen in 2012
tot € 2,1 miljoen per 2017. Wel is de afspraak met het ministerie van OCW gemaakt dat incidentele financiering
mogelijk is als extra activiteiten worden gevraagd. Zie bijlage 5 voor meer kwantitatieve gegevens.

4.2 Functioneren van de raad zelf: sterk gezichtsbepalend
De acht Raadsleden zijn generalisten die het culturele veld goed kennen en daarnaast expertise hebben in andere
relevante disciplines. De keuze voor een dergelijke brede samenstelling van de raad zelf is fundamenteel en al in
de vorige evaluatieperiode gemaakt. Onze gesprekspartners herkennen dit. Zij zien dat binnen de raad minder
specialistische kennis is van de culturele sector(en) en de kennis van de raad breder en generalistisch is geworden.
De raad zelf vindt dat hij nog onvoldoende cultureel divers is samengesteld, en dat hij daarmee nog niet het
voorbeeld voor de culturele sector kan zijn. Een raad met een bredere culturele diversiteit levert mogelijk ook
andere adviezen op.
Voor de buitenwereld is de voorzitter echt het boegbeeld van de raad. Hij of zij zet de toon van adviezen. Elke
voorzitter brengt hierin iets anders. De voorzitter is daarmee van invloed op de beleving over de raad en over de
gezagspositie daarvan. Daar wordt in deze evaluatie in positieve termen over gesproken.
Onze gesprekspartners evenals de raadsleden zelf stelden dat het voor het gezag van de raad niet goed is
geweest dat individuele raadsleden met afwijkende opvattingen naar buiten traden, ook ten aanzien van eigen
raadsadviezen. Dit gaf verwarring over de beleidsrichting die de raad adviseerde. In het verleden kwam dit af en
toe voor, maar de afgelopen jaren niet meer, mede door afspraken die hierover door de vorige voorzitter binnen
de raad zijn gemaakt. De raad streeft er nu naar om met één stem te spreken. De voorzitter is de primaire
woordvoerder maar ook andere raadsleden kunnen de mening van de raad verkondigen, zodat flexibel kan
worden ingespeeld op representatie- of mediavragen.
Onze gesprekspartners ervaren dat de raad in zijn adviezen streeft naar zowel kwaliteit als draagvlak als
compleetheid als transparantie. De raad wil kennelijk alles op orde hebben en legt daarmee de eigen lat hoog. De
gesprekspartners vinden het verstandig dat de raad zelf het aanstaande en belangwekkende stelseladvies opstelt
en dit niet aan een tijdelijke adviescommissie overlaat. De raad kan zich hierbij goed baseren op de afzonderlijke
sectoradviezen die in de afgelopen jaren door tijdelijke commissies zijn samengesteld. Alle gesprekspartners van
overheden, fondsen en cultuursector zien vol verwachting uit naar het stelseladvies van de raad. Dat is een teken
dat de advisering door de raad van groot belang wordt geacht en daarmee zeer invloedrijk is op het cultuurbeleid.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

15

4.3 Functioneren van de commissies: samenstelling kritische succesfactor
Het werken met tijdelijke in plaats van vaste adviescommissies voor specifieke adviestrajecten is de majeure
verandering die de raad sinds de vorige evaluatie heeft ingezet. Adviezen en andere publicaties worden nu in de
regel voorbereid door tijdelijke commissies, die voor de duur van een adviestraject in het leven worden geroepen.
Een tijdelijke commissie wordt samengesteld uit één of meer raadsleden en adviseurs uit de kring, eventueel
aangevuld met externe deskundigen. Kennis van zaken, diversiteit, reputatie maar ook frisse geluiden spelen mee
bij de samenstelling op maat van deze tijdelijke commissies. Deze projectmatige manier van werken verhoogt de
flexibiliteit en inhoudsdeskundigheid bij het tot stand brengen van adviezen. De aanname van de raad is dat de
confrontatie van uiteenlopende gezichtspunten, achtergronden en expertisegebieden bij moet dragen aan de
kwaliteit van de advisering van de raad en daarmee ook tot een hogere impact. Voor de tijdelijke commissies zien
zowel de raad als gesprekspartners liever veel dragers dan enkele kopstukken.
De raad vindt zelf dat hij in de praktijk bewust bezig is met de samenstelling van de tijdelijke commissies en dat
het ook redelijk lukt de commissies zo samen te stellen dat deze werkwijze meer bijdraagt aan een bredere
expertise en een actuele kijk op ontwikkelingen en vernieuwing dan ten tijde van het werken met vaste
commissies mogelijk was. Hierbij let de raad er bewust op dat daar waar relevant de commissies ook leden krijgen
van buiten de canonieke kunsten. Tegengeluiden komen vaak van buiten de bestaande netwerken van de raad,
dus daar wordt actief op geworven.
De meeste externe gesprekspartners zien de voordelen van het werken met tijdelijke commissies en merken dat
dit leidt tot betere en krachtigere adviezen. Er klinkt wel het bezwaar dat kennis hierdoor ad hoc beschikbaar is
voor de raad, mede door het spaarzame aantal adviezen per deelsector. Wat verder leeft bij gesprekspartners is
dat zij de samenstelling van de tijdelijke commissies niet altijd geslaagd vinden. Zij menen dat soms terug te
kunnen zien in bepaalde delen van de afgegeven adviezen, zoals leemtes in de analyses. Sommigen vinden het
daarnaast onduidelijk en onvoldoende transparant hoe de commissies worden samengesteld en wie hiertoe de
keuzes maakt. Vaak wordt bij de presentatie van het advies voor het veld pas duidelijk wie eraan gewerkt hebben.
Dit terwijl een juiste, brede samenstelling van de commissies zorgt voor zicht op en draagvlak in het veld. De raad
geeft aan dat de samenstelling van commissies wel degelijk te vinden is via (onder meer) de website.
De commissies voor de monitoring van BIS-instellingen zijn vaster van samenstelling en daarmee bekender bij het
veld. Zij dragen bij aan het collectief geheugen. Er klonk ook enige kritiek op de werkwijze van deze
monitorcommissies. Er zijn voorbeelden genoemd van beoordeelde instellingen waar commissieleden op bezoek
of gesprek kwamen die de sector waarin de instelling actief is, onvoldoende kenden. De raad geeft aan dat de
beschikbaarheid van commissieleden een praktisch probleem vormt bij de samenstelling en de monitoring.
De vorige evaluatie leverde de aanbeveling op om de afstemming tussen raad en de commissies te verbeteren.
Destijds waren er geen personele dwarsverbanden aangebracht tussen commissies en de raad en vond er geen of
nauwelijks tussentijdse afstemming tijdens een adviesproces. Naar aanleiding van deze evaluatie is de werkwijze
aangepast en participeren individuele raadsleden in principe actief in de tijdelijke adviescommissies. De raad en
de tijdelijke commissies weten hierdoor beter hoe eenieder in het adviestraject staat, ook al blijft afstemming
altijd een punt van aandacht. De raad bewaakt zorgvuldig dat de commissies geen eigenstandige positie innemen
en dat de raad de verantwoordelijkheid, de regie en de redactie houdt over de uitgebrachte adviezen.
Over het geheel bezien levert de evaluatie ons het beeld op dat de samenstelling van commissies een kritische
succesfactor is en ook in de toekomst zal blijven. Het streven naar bredere en meer diverse samenstelling wordt
gewaardeerd maar brengt het risico van minder diepgravende kennis met zich mee. De raad is zich bewust van
het scherp blijven op de belangen die spelen bij commissieleden. Als de raad in staat blijft de juiste mensen aan
zich te binden, wordt het gezag van de raad bestendigd en buiten de gevestigde orde verstevigd.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

16

4.4 Functioneren van het bureau: hoge kwaliteit onder hoge druk
Het bureau ondersteunt de raad en de vaste en de tijdelijke commissies. De gesprekken met externe spelers
maken duidelijk dat in het veld breed grote waardering is voor het team en voor wat het bureau klaarspeelt
ondanks de beperkte tijd en middelen. Er wordt goed geluisterd en gecommuniceerd door het bureau, ervaart het
veld. De secretarissen zijn het eerste aanspreekpunt voor het veld. Zij vormen tevens het geheugen binnen de
deelsectoren en borgen de samenhang tussen adviezen. De praktijk met de tijdelijke adviescommissies wijst uit
dat het samenspel tussen commissievoorzitters en secretarissen vanuit het bureau cruciaal is voor succesvolle
advisering. De raadsleden spreken met trots over de secretarissen, die de basis leggen voor de prestaties van de
raad. Het is van waarde om het team vast te houden. Dit voorkomt het weglekken van reeds opgebouwde kennis.
Een specifiek aandachtspunt voor het bureau naar aanleiding van de vorige evaluatie betreft het bewust omgaan
met doorwerking van de adviezen. De raad heeft zich immers ten doel gesteld met durf en impact te adviseren.
Elk traject tot een beleidsadvies begint vanuit het bureau en met het opstellen van een projectplan, in overleg met
de voor het advies samengestelde tijdelijke commissie. In dit plan worden vraagstelling, planning en eindtermen
omschreven. Het meerjarenplan Positie en Werkwijze 2013-2017 beschrijft de ambitie om in deze opstartfase de
beoogde doorwerking voor het advies in kaart te brengen, zoals door de NSOB was aanbevolen. Van
bureaumedewerkers wordt verwacht dat zij in het projectplan al de beoogde doorwerking beschrijven. De interne
gesprekken maken echter duidelijk dat de praktijk op dit punt weerbarstig is. Medewerkers van het bureau en de
raadsleden geven aan het moeilijk te vinden om vooraf een beeld te hebben van de gewenste doorwerking van
een advies. De impact die een rapport krijgt is volgens hen namelijk van veel factoren afhankelijk en soms speelt
een toevallig juiste timing ook een rol. Wij concluderen dan ook dat de ambitie uit het meerjarenplan om de
impact van adviezen te vergroten door hieraan vooraf aandacht te besteden, niet is gerealiseerd. Meer in het
algemeen kan gesteld worden dat de raad de conceptuele benadering van de NSOB ten aanzien van doorwerking
in het vorige evaluatierapport niet heeft uitgewerkt. Ondanks dat dit procedureel niet strikt wordt nageleefd, zien
wij dat de raad wel degelijk in de totstandkoming en opvolging aandacht aan de doorwerking van adviezen geeft.
Er leven zorgen over het bureau, omdat de druk erop hoog is. Aan het begin van dit hoofdstuk is al aangegeven
dat de formatie van het bureau tussen 2013 en 2017 met 23% is afgenomen tot 17,2 fte. Ondanks de formatieve
krimp, lijkt het jaarlijkse werkprogramma in omvang min of meer gelijk te blijven, terwijl ook veel nieuwe
initiatieven worden ontplooid, zoals de sectoradviezen. Dit sluit aan bij de hoge ambities die de huidige raad
heeft. Instellingsadviezen leggen, ondanks de flexibele schil in drukke jaren zoals 2012 en 2016 voor BISadvisering en monitoring, een relatief groot beslag op de organisatie. Dit speelde al ten tijde van de vorige
evaluatie. De raad maakt al een aantal bewuste keuzes ten aanzien van kwantiteit en mist de ruimte bij het bureau
om alle gewenste thema’s in adviezen te adresseren. Er is een risico dat de kwaliteit gaat lijden onder de werkdruk.
Deze evaluatie roept de vraag op of er genoeg mankracht binnen het bureau is om te blijven leveren. Opgedeeld
naar de verschillende sectoren is de beschikbare formatie soms dun en kwetsbaar. Het bureau is in zijn geheel te
smal bezet om brede informatieverzameling vorm te geven en daarmee te zorgen voor draagvlak en inhoudelijke
verdieping. Dat komt de brede verkenning en onderbouwing van adviezen niet ten goede. Dit wreekt zich
bijvoorbeeld in de mediasector, waar de roep weerklinkt om tot meer en strategischer adviezen te komen, hoe
groot de waardering ook is voor de inspanningen van het bureau. Met het ministerie van OCW is wel afgesproken
dat er op tijdelijke basis de formatie van het bureau ‘bijgeplust’ kan worden. De raad geeft onzes inziens terecht
aan dat het echter niet mogelijk is om substantieel te investeren in kennis en slagkracht voor alle deelsectoren. Wij
concluderen dat het bureau van de raad meer tijd en middelen, dus ruimte verdient om relevant te kunnen blijven.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

17

4.5 Werkprogramma’s: richtinggevend maar niet leidend
Begin 2013 heeft de raad het document Positie en werkwijze 2013-2017 gepubliceerd met daarin uitgewerkt zijn
opvatting over de eigen positie, taakopvatting en voorgestelde werkwijze voor de periode 2013-2017. Eerst werd
gewerkt met een voortschrijdende onderzoeksagenda. Sinds 2015 publiceert de raad jaarlijks voor Prinsjesdag een
nieuw werkprogramma. Daarin specificeert de raad welke beleidsadviezen, instellingsadviezen, verkenningen of
sectoradviezen en uitvoeringsadviezen hij de komende twaalf maanden voornemens is uit te brengen. Voor wat
betreft de voorgenomen beleidsadviezen in de tot nu toe verschenen werkprogramma’s zijn we nagegaan of de
raad deze (op tijd) heeft weten te realiseren. Het resulterende beeld is opgenomen in onderstaande tabel.
Werkprogramma
2015-2016

Werkprogramma
2016-2017

Werkprogramma
2017-2018

Voorgenomen beleidsadviezen

11

11

14

Op tijd gepubliceerd

5

5

6

Gepubliceerd met vertraging

4

3

4

(nog) niet/anders verschenen

2

3

4

Bovenstaande tabel maakt duidelijk dat een substantieel deel van de in de werkprogramma’s voorgenomen
beleidsadviezen niet of niet binnen de genoemde periode gerealiseerd wordt. De jaarlijkse werkprogramma’s
worden op dit onderdeel dus niet steeds en consequent tot uitvoering gebracht en zijn kennelijk niet leidend. Dit
inzicht hebben wij getoetst bij medewerkers van het bureau. Zij hebben aangegeven dat de belangrijkste reden
hiervoor is dat de adviesagenda van de raad niet statisch is, maar wordt beïnvloed door veranderende wensen en
vragen vanuit het ministerie van OCW. De raad wil zelf ook kunnen inspelen op actuele ontwikkelingen in het
cultuurveld. Zo creëert en behoudt de raad ruimte om relevant advies te geven, wat wij een goede keuze vinden.
Een voorbeeld hiervan zijn de tien sectoradviezen, opgesteld in 2017 en 2018. Die adviezen waren niet afzonderlijk
opgenomen in de lijst met beoogde beleidsadviezen in de werkprogramma’s. Deze zijn uitgevoerd als reactie op
een gekoesterde informatiebehoefte vanuit de raad, het veld, de rijkscultuurfondsen en het ministerie van OCW.
Het opstellen van deze sectoradviezen heeft veel capaciteit gevergd, wat ten koste is gegaan van andere beoogde
beleidsadviezen, maar wat gezien de relevantie van de sectoradviezen onzes inziens wel een goede keuze is.
De raad geeft zelf aan dat de capaciteit ontbreekt om het complete voorgenomen werkprogramma uit te voeren.
De werkzaamheden rondom instellingsadviezen voor de BIS gaan bijvoorbeeld voor op de beleidsadviezen. Voor
de laatste twee werkprogramma’s stelt de raad dat een aantal voorgenomen adviezen niet apart zal verschijnen,
maar zal worden meegenomen in het brede stelseladvies dat de raad in april 2019 zal uitbrengen. Overigens
geven zowel de raadsleden als de bureaumedewerkers aan het jaarlijkse werkprogramma nooit als strikte leidraad
te hebben gezien, maar als een programmering waarvan flexibel kan worden afgeweken. Voor andere
adviesorganen is een werkprogramma ‘heilig’. Zoals uit het voorgaande blijkt, vinden wij dat de raad hier wijs mee
omgaat. Het is beter dat de raad relevante adviezen geeft dan dat het werkprogramma strikt wordt afgehandeld.
Overigens heeft een jaarlijks werkprogramma veel meerwaarde als agenda. Het maakt inzichtelijk welke
overstijgende en welke praktische onderwerpen aan de orde moeten komen en biedt een mooi vehikel om
hierover met de stakeholders inclusief Tweede Kamer, te overleggen. De raad kan bovendien benoemen dat hij de
agenda beperkt houdt om ruimte te hebben om in te spelen op relevante vragen die zich in een jaar voordoen.
Gesprekspartners hebben een aantal keer aangegeven dat het ministerie van OCW de raad overvraagt met
adviezen, ook met een steeds kortere doorlooptijd. Het ministerie houdt onvoldoende rekening met de bij de
raad beschikbare capaciteit, stellen zij. Onze aanbeveling is om assertiever te zijn in welke adviezen de raad
aanneemt. De raad moet kortom zijn eigen grenzen erkennen en vaker durven iets niet te doen.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

18

5. Conclusie en potentie
Dit hoofdstuk beantwoordt de centrale vraag hoe de raad heeft gefunctioneerd in de periode 2013-2018 en welke
perspectieven daaruit voortvloeien voor het toekomstig functioneren van de raad. Het hoofdstuk begint met onze
positieve conclusie over de afgelopen periode waarin de raad zijn positie heeft versterkt. Vervolgens schetsen wij de
perspectieven voor de toekomst aan de hand van aanbevelingen die voortkomen uit de gesprekken en onze analyse,
en zijn deels aanvullend op de vorige hoofdstukken. De diverse afzenders van de aanbevelingen worden hier niet
vermeld, omdat wij bij de vraag naar aanbevelingen ruimte hebben geboden aan de gesprekspartners om vrijuit te
spreken. De selectie en formulering van deze aanbevelingen zijn daarbij onze verantwoordelijkheid. Deze zijn
geordend naar de drie onderwerpen die in de vorige hoofdstukken aan de orde zijn gekomen en daarbinnen naar
thema’s waarop de raad zich volgens onze evaluatie verder kan ontwikkelen.

5.1 Conclusie: raad met relevantie
De voornaamste conclusie van deze evaluatie is dat de raad in de periode 2013-2018 goed heeft gefunctioneerd.
Dat is een knappe prestatie gezien de context van een kleinere organisatie met een lastige uitgangspositie in 2013
als gevolg van de bezuinigingen op de cultuursector. De raad heeft zich versterkt en doorontwikkeld, ervaren onze
gesprekspartners. De titel van dit rapport illustreert dat de raad de ruimte heeft gecreëerd om relevant te zijn: de
adviezen van de raad doen ertoe, voor het veld en voor de overheden. Wij concluderen verder ten aanzien van de
onderwerpen positie, prestatie en organisatie het volgende:
•

De raad heeft zijn positie als onafhankelijke adviseur tussen ministerie en veld, die eind 2012 onder druk
stond, verstevigd. Er leven hoge verwachtingen van de raad en zijn adviezen, en de raad maakt die over het
algemeen waar. De raad heeft zich niet beperkt tot bovensectorale strategische advisering maar heeft zowel
de breedte als de diepte van de culturele sector opgezocht. De overheden en het culturele veld hebben grote
waardering voor de beweging van de raad om het land in te trekken en de regio’s te betrekken bij de
ontwikkeling van het cultuurbeleid. Dat heeft de positie van de raad versterkt en de zichtbaarheid van het
werk en de doorwerking van de adviezen vergroot. De positie van de raad in de mediasector kan nog groeien.

•

De raad heeft in de periode 2013-2018 forse prestaties geleverd. Vrijwel alle instellingsadviezen over de
Basisinfrastructuur 2017-2020 zijn overgenomen. De raad heeft een aantal verkenningen uitgebracht die
relevant en toonaangevend waren voor de cultuursector en de mediasector. Daarmee heeft de raad een
sectorbrede visie gepresenteerd die nog steeds verder wordt ontwikkeld. De raad is ook de uitdaging
aangegaan om sectoradviezen op te stellen over alle deelsectoren in cultuur en media. Daarbij heeft de raad
gestreefd recht te doen aan alle variëteit en complexiteit. Dat is een grote opgave gebleken die vaak wel
maar niet in alle sectoren even goed is geslaagd. De sectoradviezen zijn te beschouwen als voorwerk voor het
stelseladvies dat de raad in april 2019 zal uitbrengen. Er zijn door de raad nog geen keuzes voorgesteld in de
sectoradviezen. Er zijn mede daardoor hoge verwachtingen gewekt bij grote delen van het veld, ook bij
deelsectoren en instellingen die nu weinig of geen rijksgeld krijgen. Het veld en de overheden zien met grote
belangstelling uit naar het aanstaande stelseladvies.

•

De raad heeft zijn organisatie in deze evaluatieperiode aangepast, enerzijds noodgedwongen vanwege de
opgelegde bezuinigingen, anderzijds vanwege de eigen behoefte om meer te flexibiliseren en een bredere
kennisbasis op te bouwen. De raad heeft daarbij getoond het eigen functioneren kritisch te beschouwen en
tussentijds bij te stellen. Een goed voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van commissies uit een kring van
adviseurs. Dit proces begon in 2013 met het instellen van domeincommissies. Toen deze vorm niet het
gewenste resultaat had, heeft de raad toegewerkt naar een bredere netwerkorganisatie, ondersteund door
een effectief bureau. De werkbelasting voor het verkleinde bureau is hoog, door de instellingsadvisering maar
mede door de zelfgekozen hoeveelheid en hoedanigheid van beleids- en sectoradviezen.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

19

Op verzoek van de raad hebben we specifiek gekeken naar de toekomstperspectieven die NSOB de raad in de
vorige evaluatie uit 2012 heeft meegegeven. Wij concluderen dat daaraan in de evaluatieperiode 2013-2018
voortvarend is gewerkt. In onze analyse is het volgende beeld ontstaan ten aanzien van de NSOB-perspectieven:
•

De raad hoeft geen andere positie na te streven, maar de positie tussen overheid en cultuursector te
herwaarderen en te optimaliseren: wij concluderen dat de raad zijn bestaande positie heeft versterkt.

•

De raad doet er goed aan een expliciete en samenhangende visie op het culturele bestel te ontwikkelen: de raad
werkt vanuit het drieledig waardenperspectief een sectoroverstijgende visie uit op de cultuursector.

•

De raad moet meer aan bovensectorale advisering doen: deze beweging heeft de raad laten zien in zijn brede
verkenningen en met een aantal sectoroverstijgende thematische beleidsadviezen, terwijl bovendien sectorale
advisering en instellingsadvisering heeft plaatsgevonden.

•

De raad kan de advieswerkzaamheden flexibeler organiseren: de raad heeft zich ontwikkeld tot een
netwerkorganisatie met een (noodgedwongen) kleiner bureau en een bredere kring van adviseurs.

•

De raad doet er goed aan een strategie te ontwikkelen voor de doorwerking van zijn adviezen: de raad gaat
bewust om met het vraagstuk van doorwerking maar het proces is nog niet systematisch ingebed bij de raad.

5.2 Perspectieven voor Positie: invloed en waardering
Invloed op de politiek
•

De raad moet scherp blijven op zijn positie ten opzichte van het ministerie van OCW. Om het ministerie als
adviseur effectief te kunnen beïnvloeden moet de raad blijven investeren in zowel draagvlak en
ontvankelijkheid binnen het ministerie als in gezag om vanuit een autonome positie agenda-zettend te
kunnen opereren. De raad, het ministerie van OCW en de rijkscultuurfondsen kunnen in het nieuwe stelsel
hun rolopvatting en positie (her)bevestigen. Het gaat er daarbij niet om samen te streven naar de grootste
gemene deler, maar juist om een eigen visie neer te zetten, elk vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid.

•

De raad kan zich meer profileren met een eigen visie en vooral door scherpte aan te brengen en keuzes voor
te stellen, in plaats van die aan de politiek over te laten. Deze attitude maakt de positie van de raad
overtuigender. De raad wordt aangeraden om strategisch te opereren en het afbreukrisico niet te vermijden.
Uiterst genuanceerde rapporten worden door het veld soms als krachteloos ervaren. Waar verkenningen en
sectoradviezen worden gewaardeerd om het generieke inzicht, kan de raad in specifieke adviezen met scherp
schieten. De raad neemt dan verantwoordelijkheid en draagt zelf een deel van de pijn, maar de sector zal dat
uiteindelijk waarderen, verwachten wij. In het aanstaande stelseladvies ligt hier al een kans voor de raad.

Waardering van het veld
•

De raad moet vooral doorgaan met het intrekken en betrekken van het brede veld en de regio’s, ook door
met het veld in debat te gaan. Daardoor voelt het veld zich gehoord en gewaardeerd. De raad doet de sector
recht door regelmatig in zijn advisering culturele rijkdom én schaarste in beeld te brengen, door goede én
slechte voorbeelden te beschrijven, door vreugde én verdriet te tonen. Ook vergelijkingen met ontwikkeling
tussen sectoren en met andere maatschappelijke domeinen helpen het discours verder. Dat brengt wat van
waarde en betekenis is in het veld tot leven bij degenen die er vervolgens over moeten beslissen.

•

De raad moet zijn best doen om de waardering die is uitgesproken over het brede veld te laten vertalen naar
honorering door landelijke en lokale overheden, anders verliest de raad geloofwaardigheid bij het veld. De
raad kan het veld en de subsidiërende overheden daarbij van dienst zijn door alternatieve vormen van
financiering te presenteren. Subsidies blijven zeer noodzakelijk maar hoeven niet volledig institutioneel te
worden verdeeld; het kan ook meer functioneel en programmatisch.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

20

5.3 Perspectieven voor Prestatie: visie en kwaliteit
Eigen visie op cultuur en media
•

Van de raad wordt verwacht dat hij zijn visie (door)ontwikkelt op sectoroverstijgende thema’s, volgens
sommige sprekers vooral omdat visie niet van de politiek en het ministerie kan worden verwacht. Er zijn zeker
al goede voorbeelden de afgelopen periode van visie, zoals de regionalisering en de arbeidsmarktagenda. De
raad kan zijn relevantie nog meer profileren met beleidsadviezen. Idealiter zijn de beleidsadviezen zo sterk
dat niemand er omheen kan. De raad kan als middel hierbij ook nieuwe vormen van communicatie inzetten
en adviezen op alternatieve wijze presenteren, afhankelijk van de beoogde ontvangst en doorwerking.

•

De mediasector kan ook profiteren van meer aandacht en visie van de raad. De media hobbelen wel door,
ook zonder raad, en de spelers zijn minder afhankelijk van raadsadviezen dan spelers in de cultuursector.
Maar de problematiek in de media is groot, onder meer door het afnemend vertrouwen van het publiek in
media, de groeiende positie van Amerikaanse spelers en de druk op pluriformiteit en onafhankelijke
journalistiek, ook lokaal. Daarom mag de mediasector geen stiefkindje bij de raad zijn. Er is dringend
behoefte aan goed doordachte en onderbouwde media-adviezen. De raad kan zich, zo blijkt uit deze
evaluatie, herbezinnen op de perspectieven waarmee hij de mediasector beschouwt en de adviseurs die hij
hierbij betrekt. De raad kan dan zijn beleidsadviezen voor de mediasector met voldoende autoriteit brengen.

Kwaliteit boven kwantiteit
•

De raad heeft zich in de ogen van de meeste gesprekspartners goed versterkt en ontwikkeld sinds de vorige
evaluatie, wat leidt tot beleidsadviezen van hoge kwaliteit. De raad mag zijn best doen deze waardering en
tevredenheid waar te blijven maken. De raad kan altijd terrein winnen in visieontwikkeling en gefundeerd
adviseren. Dat is zowel een kwestie van stevige onderbouwing door grondig (veld)onderzoek als van
worteling in de praktijk van de brede sector.

•

De raad kan zich beter focussen dan de hele wereld te willen omvatten, dat leidt tot effectiever advies. De
veelheid die soms in één advies wordt gepresenteerd resulteert in veel vraagtekens en open eindjes. Er is een
risico dat daardoor weinig met een advies kan worden gedaan. Voor het presenteren van de adviezen geldt
ook less is more; twee of drie spraakmakende adviezen per jaar komen sterker over dan veel berichten. Daar
hoort bij dat de aandacht die een advies krijgt sterk afhangt van de timing en zelfs van de locatie van
presentatie. De raad gaat daar al bewust mee om, en kan via het werkprogramma hier nader op sturen.

5.4 Perspectieven voor Organisatie: verzamelen en verbinden
Informatie verzamelen en benutten
•

De raad ziet zelf de kracht van goede onderbouwing en wil het liefst evidence based werken in plaats van
opinion based. Het blijkt echter, ook uit het onderzoek van Berenschot naar de ondersteuningsstructuur van
de cultuursector, vrijwel onmogelijk om volledige en eenduidige data te verzamelen. De raad moet daarom
(blijven) streven naar het verkrijgen van voldoende en relevante informatie om te duiden en adviseren. De
raad kan hierbij meer gebruik maken van de informatieverzameling die al door en bij andere spelers gebeurt.
Dit zijn er vele, zoals de ministeries, provincies, gemeenten, de Boekmanstichting, de rijkscultuurfondsen, het
SCP, het CBS, het LKCA, onderzoeksbureaus, regionale kennisinstituten en lokale kunstraden.

•

De raad moet vooral vervolg geven aan de eigen kennisverwerving in het veld, die zeer wordt gewaardeerd.
Er leven ideeën zoals expertsessies, klankborden, speeddaten, open dagen en interactief informatie ophalen.
De raad kan de sector prikkelen om actiever informatie aan te dragen en daarmee beleidsadviezen te
ondersteunen. De sector heeft zich bijvoorbeeld actief getoond bij het opstellen van culturele regioprofielen.
Dit heeft dan wel geleid tot een bonte verzameling van schetsen en suggesties, maar er is veel uit te halen.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

21

Slimme verbindingen om meer redenen
•

De raad kan nog meer gebruik maken van de invloed van andere raden, vanwege het gezag dat deze raden in
hun eigen domein of zelfs in het algemeen hebben. De samenwerking met de SER, als autoriteit op het
gebied van de arbeidsmarkt, is alom geprezen. Samenwerking met andere raden is overigens niet nieuw; de
raad werkte in het verleden al samen met onder meer de Onderwijsraad, de Raad voor de Leefomgeving en
Infrastructuur (RLI) en de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI). De raad gaat ook
samenwerken met de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) over de kwetsbare positie van de lokale
omroepen. De raad kan zich wel nadrukkelijker profileren met dergelijke samenwerkingen richting politiek.
Concrete manieren om de verbindingen te verstevigen zijn het opstellen van een gezamenlijke adviesagenda
voor de langere termijn en het samen optrekken in het samenstellen van commissies en projectplannen.

•

De raad heeft volgens gesprekspartners duidelijk de belangen van de sector en de makers voor ogen. De
cultuur- en mediasector wordt ook een goede dienst bewezen als andere onafhankelijke gezaghebbende
adviesorganen het maatschappelijk belang van deze sectoren voor het voetlicht brengen, zoals de WRR dat
incidenteel doet. De raad kan hiervoor gebruik maken van de posities van andere raden. Hoe mooi zou het
tevens andersom zijn, als de Raad voor Cultuur door spelers, liefst raden in andere domeinen wordt
betrokken om de uitdagingen en belangen in die domeinen te helpen onderstrepen, al dan niet in relatie tot
de ontwikkelingen in de cultuur- en mediasector. De raad kan zich hiervoor bij andere raden manifesteren.

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

22

Gesprekspartners
Onderstaande tabellen tonen onze gesprekspartners die hebben deelgenomen aan de groepsgesprekken. In enkele
gevallen betrof het individuele gesprekken. Voor de externe gesprekspartners geldt dat deze personen telefonisch zijn
gesproken omdat zij wel genodigd waren maar niet aanwezig konden zijn bij het desbetreffende groepsgesprek.
Verder zijn individuele gesprekken gevoerd met interne gesprekspartners uit hoofde van hun functie bij de raad.

Vertegenwoordigers van Overheden / Beleidsmakers / Lokale Kunstraden
Amsterdamse Kunstraad

Guikje Roethof

Gemeente Amsterdam

Araf Ahmadali

Gemeente Arnhem

Esther Ruiten

IPO

Joost Cremers

Ministerie van OCW

Sander Bersee

Ministerie van OCW

Nataly van Driel

Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur

Rento Zoutman (individueel gesprek)

Tweede Kamer

Eveline de Kler

VNG

Lydia Jongmans

Vertegenwoordigers van Rijkscultuurfondsen
Filmfonds

Margo van der Valk

Fonds Podiumkunsten

Henriëtte Post

Fonds voor Cultuurparticipatie

Jan-Jaap Knol

Mondriaan Fonds

Christine Lindo

Nederlands Letterenfonds

Tiziano Perez

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

Syb Groeneveld

Vertegenwoordigers van Mediasector
Vereniging Nederlandse Animatie Producenten

Ton Crone

College van Omroepen

Arjan Lock

Commissariaat voor de Media

Madeleine De Cock Buning

Ministerie van OCW

Afke van Rijn

Nederlandse Contentproducenten

Arie Landsmeer

NPO

Anne-Lieke Mol (individueel gesprek)

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

Vertegenwoordigers van Cultuursector
De Zaak Nu

Maaike Lauwaert

DutchCulture

Cees de Graaff

Kunsten’92

Marianne Versteegh

LKCA

Ronald Kox

NAPK

Yolanda Melsert

VSCD

Leontien Wiering

VvNO

George Wiegel (individueel gesprek)

Interne gesprekken
Raadsleden

Bureaumedewerkers / commissievoorzitters

Marijke Hees (voorzitter, diverse gesprekken)

Jakob van der Waarden (directeur, diverse gesprekken)

Joop Daalmeijer (vm. voorzitter, individueel gesprek)

Jeroen Bartelse (vm. directeur, individueel gesprek)

Cees Langeveld

Annet Pasveer

Lennart Booij

Egidio Memeo (diverse gesprekken)

Liesbet van Zoonen

Guido van Nispen

Özkan Gölpinar

Jaap Visser

Thomas Steffens

Klazien Brummel
Lonneke Kok
Pieter Bots (diverse gesprekken)
Renske van der Zee
Sofie de Wilde
Wim Hupperetz
Sander de Maas (individueel gesprek)

23

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

24

Bestudeerde documenten
Beleids- en sectoradviezen
•

De tijd staat open: media-advies, 2014

•

Cultuur voor stad, land en regio, verkenning voor de stedelijke regio’s en profielen, 2017

•

Passie gewaardeerd: advies met de SER over versterking arbeidsmarkt cultuursector, 2017

•

De balans, de behoefte: het sectoradvies muziek, 2017

•

In wankel evenwicht: het sectoradvies musea, 2018

•

Zicht op zoveel meer: het sectoradvies audiovisueel, 2018

•

De daad bij het woord: het sectoradvies letteren en bibliotheken, 2018

Verkenning en advisering in het kader van cultuursector en Basisinfrastructuur
•

De Cultuurverkenning: overzicht van trends in de cultuursector, 2014

•

Agenda Cultuur 2017-2020 en verder: advies aan de minister over het cultuurbeleid, 2015

•

Culturele Basisinfrastructuur 2017-2020: advies over alle aanvragen, 2016

•

Aanvullend advies BIS-instellingen: advies over nieuwe plannen nee-tenzij-adviezen, 2016

•

Aanvullende plannen BIS-instellingen: advies over inhoudelijk aangevulde plannen, 2017

Openbare documenten Raad voor Cultuur
•

Positie en werkwijze 2013-2017

•

Werkprogramma 2015-2016

•

Werkprogramma 2016-2017

•

Werkprogramma 2017-2018

•

Werkprogramma 2018-2019

Overige documenten
•

Van herwaarderen en optimaliseren, NSOB: evaluatie Raad voor Cultuur 2005-2011, 2012

•

Brief met reactie op de evaluatie van de NSOB, Ministerie van OCW, 2012

•

Evaluatie Kaderwet Adviescolleges 2010-2015, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2015

•

Adviesaanvraag ten aanzien van stelseladvies, Ministerie van OCW, 2018

•

Diverse interne strategische stukken, Raad voor Cultuur, 2013-2018

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

25

Uitkomsten media-analyse
Berenschot heeft ten behoeve van de evaluatie van de Raad voor Cultuur een media-analyse uitgevoerd met de
analysetool Coosto. Met deze tool is het mogelijk om basis van eigen zoektermen te analyseren wat deze hebben
gedaan in de (social) media. We hebben op verschillende zoektermen gezocht, waaronder op ‘Raad voor Cultuur’
en een aantal door de raad geselecteerde adviezen. Hieronder hebben wij de detailuitkomsten opgenomen van
de analyse op de term ‘Raad voor Cultuur’. Daaronder hebben we in een tabel de resultaten van de media-analyse
voor de afzonderlijke adviezen opgenomen. Alle detailuitkomsten van de media-analyse worden aan de raad als
onze opdrachtgever apart ter beschikking gesteld.

‘Gelders Orkest moet samenwerken met Orkest van het Oosten uit
Overijssel’, ‘RvC presenteert toekenning van subsidies‘
Presentatie De tijd staat open
Advies 'Vaste boekenprijs moet voorlopig blijven’, ‘Benoeming Leden van de
Raad v Cultuur’, ‘’De publieke omroep is ‘te links en grijpt te veel terug op
bekende gezichten’. Dat stelt Mathieu Weggeman, lid van de Raad voor
Cultuur’’
‘RvC wil stedelijke regio’s cultuurplannen laten voordragen voor
subsidie door Rijk’, ‘Advies: 30 miljoen euro extra in cultuur’, ‘RvC wil
meer ruimte voor festivals’
'Minder directeuren, meer verslaggevers’, ‘Raad van Cultuur heeft
kritiek op plannen van regionale omroepen‘
Presentatie Zicht op zoveel meer (met name passage witte mensen),
'NPO en commerciële zenders moeten samenwerken voor het te laat
is’ , bepleiten NLZIET, ‘RvC wil meer Nederlandse content op Netflix’
Presentatie De daad bij het woord en In wankel evenwicht. ‘De RvC zoekt nieuwe adviseurs om de activiteiten van
diverse BIS-instellingen te volgen’, ‘’Vrees voor 'sluipend verval' in musea. RvC slaat alarm over de museumwereld.’’

Advies
Titel

Periode van media-analyse
Betreft

Verschenen
maart 2014

Intensiteit

Sentiment

Eerste

Laatste

Aantal

Aantal

bericht

bericht

hits

views

Positief

Neutraal

Vooral benoemd door
Negatief

Pers

Social media

De tijd staat open

Media

27-3-2014

21-2-2018

126

19.773

33%

61%

6% Landelijk en lokaal

Cultuurverkenning

Cultuursector juni 2014

20-1-2014

1-5-2018

134

31.967

17%

75%

8% NRC

Twitter

Passie gewaardeerd

Arbeidsmarkt april 2017

21-4-2017 20-11-2018

54

48.632

2%

96%

2% Weinig

Twitter

Cultuur voor stad, land en regio

Regio

november 2017 20-11-2017 22-11-2018

21

8.715

0%

100%

0% Weinig

Veel Twitter

De balans, de behoefte

Muziek

november 2017 19-11-2078

25-6-2018

21

227.599

9%

91%

0% Veel landelijke media

Zicht op zoveel meer

Audiovisueel

februari 2018

21-2-2018 23-11-2018

17

57.622

12%

64%

24% Volkskrant, NRC

Over grenzen

Theater

februari 2018

24-4-2018

16-2-2018

45

50.459

16%

80%

4%

Twitter

De daad bij het woord

Letteren

april 2018

19-4-2018

5-12-2018

163

270.519

25%

75%

0% Volkskrant

Veel Twitter

In wankel evenwicht

Musea

april 2018

11-4-2018

5-11-2018

112

496.307

62%

30%

8% Veel landelijke media

Twitter

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

26

Beleidsadviezen 2012-2018
Het bureau van de raad heeft op ons verzoek onderstaand overzicht aangeleverd van uitgebrachte beleidsadviezen in
de periode 2012-2018. Na dit overzicht staat ook een lijst met beleidsadviezen die wel waren opgenomen in
werkprogramma’s maar die (nog) niet of op andere wijze zijn opgesteld of uitgebracht.
Beleidsadviezen in 2012
Advies Restitutiebeleid (brief)
Vragen naar de onbekende weg: advies over goed opdrachtgeverschap (boek)
Voor media en cultuur: advies over fusering fondsen in het mediabestel (boek)
Advies Wijziging Archiefbesluit (boek)
Advies Europees Erfgoedlabel (brief)
Leren, creëren, inspireren: advies cultuureducatie (boek), samen met Onderwijsraad
Advies Mediafonds (brief)
Advies Digitale vervanging (brief)
Advies over Culturele Vorming in het middelbaar onderwijs (brief)
Advies Voordracht Europees Erfgoedlabel (brief)
Advies Slagen in Cultuur (boek)

Beleidsadviezen in 2013
Advies Ontgrenzen en verbinden: naar een nieuwe museaal bestel (boek)
Advies Stimuleringsmaatregelen filmsector (brief)
Advies Selectie van archieven: een kwestie van waarderen (boek)
Advies Culturele vertegenwoordiging in Frankrijk (brief)
Advies Stelsel van openbare bibliotheekvoorzieningen (brief)
Advies Volkenkundige musea in het bijzonder de voorgenomen opheffing van het Tropenmuseum (brief)
Advies Beschermingsprogramma monumenten periode 1959 – 1965 (brief)
Advies Erfgoedwet (brief)
Advies Beschermingsprogramma Archeologie (brief)

Beleidsadviezen in 2014
Meedoen is de kunst (boek)
De tijd staat open: naar een toekomstbestendige publieke omroep (boek)
Advies Immaterieel erfgoed (brief)
Advies Erfgoedweg (brief)

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

Beleidsadviezen in 2014 (vervolg)
Advies Omroeperkenningen 2016 – 2020 (brief)
De Cultuurverkenning: ontwikkelingen en trends in het culturele leven van Nederland (boek)
Advies Vaste boekenprijs (boek)

Beleidsadviezen in 2015
Advies Voordracht Europees Erfgoedlabel (brief)
Advies De Waarde van Creativiteit (brief), samen met de AWTI
Agenda Cultuur 2017-2020 (boek)
Ouderen en Cultuur: een kwestie van waarde(n) (boek)
Advies Nationale Monumentenorganisatie (brief)
Advies Regionale Omroepen (brief)
Advies Talentontwikkeling in de audiovisuele sector (brief)
Advies Concessiebeleidsplan Nederlandse Publieke Omroep (brief)
Advies over omroepen in Amsterdam en Noord-Holland (brief)
Van Statisch naar Dynamisch: advies professionalisering monumentenbehoud (boek)
Meerjarenbegroting Nederlandse Publieke Omroep (brief)
Advies Voordracht Immaterieel Erfgoed (brief)
Advies Financiële onderbouwing Nationale Monumentenorganisatie (brief, vanwege concurrentiegevoelige
informatie niet openbaar)

Beleidsadviezen in 2016
Advies over internationaal cultuurbeleid (brief)
Advies meerjarenplan 2016-2020 Beeld en Geluid (brief)
Advies Het puberbrein van de overheid (boek)
Advies Meerjarenbeleidsplan 2016-2020 Stichting Omroep Muziek (brief)
Nieuwe beleidsregel rijksmonumenten (brief)
Advies Actieagenda voor Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp 2017-2020 (brief)
Advies Begroting 2017 NPO (brief)
Advies Nederlandse kandidatuur Europees Erfgoedlabel 2017 (brief)
Verkenning arbeidsmarkt culturele sector (boek)
Advies verbetering positie kunstenaar op arbeidsmarkt i.v.m. amendement 34 300 VIII nummer 118 (brief)

27

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

Beleidsadviezen in 2017
Advies Nederlandse kandidaat Europees Erfgoedlabel 2017 (brief)
Aanvulling subsidieaanvragen BIS 2017-2020 (brief)
Advies over besteding 1 miljoen euro voor cultuursector (brief)
Advies Passie gewaardeerd (boek) NB: op verzoek van het veld
Aanvullende plannen BIS-instellingen (brief)
Advies Concessiebeleidsplan 2017-2025 Regionale Publieke Omroep (brief)
Advies over de voordracht van de Nederlandse valkerij op de Representatieve Lijst van Immaterieel
Cultureel Erfgoed van de Mensheid (brief)
Advies Begroting 2018 NPO (brief)
Cultuur voor stad, land en regio (boek)
Advies De balans, de behoefte (boek)
Briefadvies ‘Brede blik op erfgoed; over de wisselwerking tussen erfgoed en transities in de leefomgeving
(brief)

Beleidsadviezen in 2018
Advies Over grenzen (boek)
Advies Zicht op zo veel meer (boek)
Advies In wankel evenwicht (boek)
Advies De daad bij het woord (boek)
Advies Alles beweegt (boek)
Advies Ontwerp voor de toekomst (boek)
Advies Beeldende kunst: zichtbaar van waarde (boek)
Advies over het samenwerkingsplan van de oostelijke orkesten (brief)

Beleidsadviezen - wel vermeld in werkprogramma’s maar niet of anders uitgebracht
2015-2016 / 2016-2017

Collectiemobiliteit

In sectoradvies Musea

2015-2016 / 2016-2017

Mediawijsheid

In sectoradvies Audiovisueel

2016-2017

Bibliotheekwet

Adviesaanvraag vervallen

2016-2017 / 2017-2018

Ondersteuningsstructuur

In komend stelseladvies

2016-2017 / 2017-2018

Financiering van cultuur

Begin 2019 uitgebracht

2017-2018

Meer en ander publiek

In komend stelseladvies

2017-2018

Journalistiek

Vervallen

28

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur 2013-2018

29

Kwantitatieve gegevens
Onderstaande kwantitatieve gegevens over de periode 2012-2018 zijn aangeleverd door bureaumedewerkers van de
Raad voor Cultuur.

Apparaatskosten Raad voor Cultuur
Jaartal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2,9

2,9

2,6

2,3

2,3

2,1

2,1

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Aantal leden raad

10

9

9

8

7

8/9

8

Aantal
(domein)commissies

11

4

4

4

4

4

-

Aantal leden
(domein)commissies

63

27

27

34

28

28

-

Aantal bijzondere
commissies

2

2

3

3

3

3

3

Aantal leden bijzondere
commissies

7

6

11

10

10

13

14

Kring van adviseurs

18

transitie

58

76

81

138

128

Totaal kosten (€ mln.)

Aantal leden adviesgremia (in personen)

Formatie bureau (in fte, exclusief trainees en stagiairs)
Jaartal
Staf

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

22,3

21,6

18,9

17,8

20,6

18,7

17,2

Aantal beleidsadviezen Raad voor Cultuur
Jaartal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Gevraagd

11

7

6

11

9

11

7

Ongevraagd

0

2

1

2

1

0

0

Totaal

11

9

7

13

10

11

7

Aantal instellings- en uitvoeringsadviezen Raad voor Cultuur
Jaartal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Totaal

154

50

67

40

167

26

6

In 2012 en 2016 gaf de raad veel instellingsadviezen ten behoeve van de Basisinfrastructuur

Ruimte voor relevantie – Evaluatie van de Raad voor Cultuur
Utrecht, 14 maart 2019
Berenschot B.V.
www.berenschot.nl/kunstencultuur