Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 398

Initiatiefnota van het lid Rudmer Heerema:
«Lichamelijke opvoeding is een vak, juist in het
basisonderwijs: Een pleidooi voor beter
bewegingsonderwijs op de basisschool gegeven
door vakleerkrachten»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
1. Het plan in het kort
«Het bewegingsonderwijs verdient een 10» – Rudmer Heerema, Tweede
Kamerlid voor de VVD.
De inzet van deze initiatiefnota is om te komen tot een wettelijke verankering dat bewegingsonderwijs op de basisschool voortaan moet worden
gegeven door bevoegde vakleerkrachten. Daarmee bedoelt de indiener
dat leerkrachten die bewegingsonderwijs geven in het basisonderwijs een
sportopleiding moeten hebben voltooid aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (ALO). Dit naar gelijkheid van de eis die al geldt voor het
geven van bewegingsonderwijs in het voortgezet onderwijs.
2. Het belang van bewegingsonderwijs
Bewegen is gezond. Voldoende bewegen is daarom belangrijk voor
iedereen. Voor kinderen geldt dit in het bijzonder. Allereerst om gezond en
fit te blijven, maar ook voor hun ontwikkeling. Via beweging en sport
leren zij zich motorisch te ontwikkelen, vaardigheden te ontwikkelen als
samenwerken en het omgaan met winst en verlies, respect hebben voor
elkaar, omgaan met beperkingen, grenzen verleggen en houden aan
regels. Daarbij vergroot bewegen de gezondheid en helpt het om risico op
overgewicht te verlagen en ziekten op latere leeftijd te voorkomen. Tot slot
toont onderzoek aan dat kinderen betere leerprestaties hebben als ze
meer en beter gymles krijgen. Al met al heeft het voldoende bewegen dus
een heleboel positieve effecten voor kinderen.
Openbare basisschool De Molenhoek, Kapelle (Zeeland)
Alle lessen bewegingsonderwijs worden gegeven door vakleerkrachten.
De school is dit jaar «excellente» school geworden, mede vanwege hun
profiel op bewegen en sport. De school heeft een leerlingvolgsysteem
bewegingsonderwijs, een speciaal sportactiviteitenaanbod, sportdagen en
toernooien, een uitnodigend speel-beweegplein, gezonde leefstijl
activiteiten, extra beweegmomenten en activiteiten naast de twee lesuren

kst-34398-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

1

per week, talentsignalering en aandacht voor de minder motorisch
begaafde leerling.
2.1 Effect op leerprestaties
Een groot aantal wetenschappers en praktijkdeskundigen hebben gekeken
naar de effecten van beweging op de leerprestaties van kinderen. Daarbij
is gekeken naar zowel de lange- als de kortdurende effecten van bewegen
op de leerprestaties van kinderen. Het Nederlands Instituut voor Sport en
Bewegen (NISB) verwijst naar onderzoek hiernaar door Vervoorn et al.
(2011), waarvan zij de conclusies als volgt samenvat:
1. Matig intensief bewegen verbetert de leerprestatie van kinderen;
2. Kinderen die regelmatig bewegen winnen aan zelfvertrouwen en zijn
fitter;
3. Sport en spel zijn goed voor het ontwikkelen van sociale vaardigheden;
4. Schoolresultaten verbeteren bij goede afwisseling van beweeg- en
leertijd.
Ook uit andere onderzoeken blijkt een positief verband tussen bewegen
en leerprestaties. Het NISB haalt bijvoorbeeld een literatuurrapportage
aan van de Hartstichting (Bont, 2012), waaruit onder meer blijkt dat
beweegprogramma’s het concentratieniveau van leerlingen verbeteren.
Meer tijd voor matige tot intensieve activiteit voor kinderen (1 uur per
dag), ten koste van reguliere lestijd, kan zelfs leiden tot een verbetering
van de leerprestaties.
Belangrijk is verder dat het niet alleen maar gaat om simpelweg bewegen.
Langjarig onderzoek van het Centrum voor Bewegingswetenschappen van
het Universitair Medisch Centrum in Groningen wijst er op dat hoe beter
de bewegingsvaardigheden zijn, hoe beter de schoolvaardigheden.
Kortweg is «complex bewegen» volgens de onderzoekers belangrijker dan
bewegen op zich. Zij stellen daarbij dat kinderen doelgericht laten
bewegen «de sleutel tot succes» is (Visscher et al., 2011).
Almeerse Scholen Groep (ASG) Stichting voor Openbaar Primair
Onderwijs
Alle lessen bewegingsonderwijs worden gegeven door vakleerkrachten
aangesteld onder het bestuur van ASG, inclusief een leerlingvolgsysteem,
vakwerkplan, intervisie, scholing, etc. Een mooi model voor grote
schoolbesturen óf meerdere kleine schoolbesturen die op het gebied van
bewegingsonderwijs de handen in een slaan. De groepsleerkrachten zijn
zeer positief, het vermindert hun werkdruk en verhoogt de kwaliteit van
(bewegings)onderwijs.
2.2. Vakleerkrachten versus groepsleerkracht
Juist een vakleerkracht blijkt van belang om kinderen beter te leren
bewegen, zo bevestigen diverse onderzoeken. In een peiling van Cito
(Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau), naar de balans van
bewegingsonderwijs blijkt de kwaliteit van de lessen van vakleerkrachten
structureel hoger te zijn dan de lessen van groepsleerkrachten (Cito,
2008). Een vakleerkracht maakt vaker gebruik in de lessen van een
methode en daarbij scoren kinderen significant hoger op verschillende
beweegtoetsen wanneer zij twee keer per week les hebben van een
vakleerkracht (Cito, 2008). Ook andere onderzoeken wijzen hierop. Zo stelt
Heijs (2014) dat scholen met vakleerkrachten zelf aangeven dat het
bewegingsonderwijs met een vakleerkracht professioneler wordt gegeven
en dat er tijdens de lessen veel meer bereikt wordt met de leerlingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

2

(Heijs, 2014). Het beeld van Heijs (2014) en Cito (2008) worden bevestigd
door een nulmeting van het Mulier Instituut (2013):
Oordeel over de bekwaamheid van de lesgevers voor LO, percentage scholen dat deze
voldoende/goed vindt (n=1.079)
Scholen die alleen vakleerkrachten inzetten

Scholen die zowel groepsleerkrachten als vakleerkrachten inzetten

Scholen die alleen groepsleerkrachten inzetten

85%

50%

25%

Uit dit onderzoek (Mulier Instituut, 2013) blijkt verder dat vakleerkrachten
(41%) veel meer structurele aandacht geven aan leerlingen met een
achterstand dan groepsleerkrachten (16%). De gevolgen voor de kwaliteit
vertalen zich ook terug in de resultaten die geboekt worden aldus
Schipper et al. (2014). Zij stellen in de conclusie van hun onderzoek dat
gym gegeven door een vakleerkracht in groep 1 en 2 tot een significant
hoger vaardigheidsniveau leidt in groep 3 dan onder leiding van een
groepsleerkracht.
Er kan dus geconcludeerd worden dat niet alleen het bewegingsonderwijs
in tal van opzichten van belang is, maar tevens juist de vakleerkrachten
een extra impuls geven aan de kwaliteit ervan en helpen om een «leven
lang sporten en bewegen» al vanaf jonge leeftijd te verankeren.
3. Stappen in de goede richting: meer bewegingsonderwijs
De afgelopen jaren is er niet stilgezeten. In het bestuursakkoord tussen de
PO-Raad en OCW is afgesproken dat in het schooljaar 2017–2018 iedere
basisschoolleerling minimaal twee lesuren bewegingsonderwijs per week
krijgt door een bevoegde (vak)leerkracht en waar mogelijk drie lesuren.
Om dit doel te realiseren heeft de Staatssecretaris van onderwijs, Sander
Dekker, samen met de PO-Raad en partners zoals NOC*NSF een plan van
aanpak bewegingsonderwijs1 opgesteld. Om deze afspraak na te komen
heeft het ministerie om tafel gezeten met de sportwethouders van de 37
grootste gemeenten. Hier waren NOC*NSF en de PO-Raad ook aanwezig.
Deze gemeenten waren gekozen om een voorhoedefunctie te vervullen. In
2016 zullen er verschillende bijeenkomsten gehouden worden in
samenwerking met de eerder genoemde partijen om het belang van
bewegingsonderwijs verder op de kaart te zetten. Daarnaast heeft de
Staatssecretaris van Onderwijs in zijn brief van 29 januari 20162 nog een
aantal maatregelen genomen en aangekondigd.
• De lerarenbeurs is ook opgesteld voor leraren die zich willen professionaliseren in het bewegingsonderwijs. Hier is voor de komende jaren
jaarlijks € 3 miljoen beschikbaar. Bovendien krijgen scholen via de
prestatiebox € 5 miljoen per jaar om meer bewegingsonderwijs te
geven.
• Op ongeveer 10% van de scholen blijkt het nog steeds moeilijk om
voldoende bevoegde (vak)leerkrachten te vinden voor het bewegingsonderwijs. De Staatssecretaris van Onderwijs gaat de redenen hiervoor
nader onderzoeken in samenwerking met de PO-Raad en de vakbond
voor gymdocenten (KVLO). Dit onderzoek moet vervolgens tot
maatwerkoplossingen leiden.
• De Staatssecretaris gaat gemeenten stimuleren om samen met
scholen in kaart te brengen waar accommodaties beschikbaar zijn met
als doel multifunctioneel gebruik te stimuleren. Dat neemt een
belangrijke barrière weg om extra uren bewegingsonderwijs te geven.
1
2

Kamerstuk, 30 234, nr. 120.
Brief van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 29 januari 2016 over
de voortgang plan van aanpak bewegingsonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

3

De stappen die de Staatssecretaris samen met de PO-Raad, de G37, de
KVLO en NOC*NSF zet zijn stappen in de goede richting. Deze zullen
leiden tot meer bewegingsonderwijs, maar de sleutel ligt niet alleen bij
«méér» bewegingsonderwijs, maar vooral ook bij «nog beter» bewegingsonderwijs. De sleutel tot succes zit dan ook bij de docentkwaliteit, zoals
eerder al betoogd is er een impuls nodig als we meer vakleerkrachten
voor de klas krijgen. Daar ligt ruimte voor verbetering.
4. Stand van zaken in het bewegingsonderwijs
Voor 2005 waren alle afgestudeerden van de opleiding tot leraar basisonderwijs (pabo) automatisch bevoegd tot het geven van bewegingsonderwijs. Dit is veranderd door een wijziging van de Wet Primair Onderwijs
in 2001 (WPO). De bevoegdheid van groepsleerkrachten om bewegingsonderwijs te geven is toen beperkt tot de eerste twee leerjaren van de
basisschool. Een volledige onderwijsbevoegdheid voor dit vak kan
sindsdien slechts worden verkregen door het volgen van de aanvullende
Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs aan een Pabo. De reden
voor deze wetswijziging was om de kwaliteit van het bewegingsonderwijs
te bevorderen.
Bij de inzet van docenten voor bewegingsonderwijs in het basisonderwijs
zijn momenteel drie categorieën docenten te onderscheiden. Dat zijn
leerkrachten met een afgeronde opleiding aan de ALO, groepsleerkrachten met een Pabo-opleiding inclusief een afgeronde aanvullende
Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs aan een Pabo en
groepsleerkrachten met een Pabo-opleiding zonder een afgeronde
aanvullende leergang.
Uit een inventarisatie van Mulier Instituut (2013) blijkt dat in de groepen 1
en 2 bewegingsonderwijs grotendeels alleen wordt gegeven door
groepsleerkrachten (81%). In de groepen 3 t/m 8 zet 46% van de basisscholen alleen groepsleerkrachten in voor bewegingsonderwijs en kiest
29% voor groepsleerkrachten en vakleerkrachten en 25% van de basisscholen zet alleen vakleerkrachten in. Op scholen voor speciaal (basis)onderwijs wordt in 62% van de gevallen alleen een vakleerkracht ingezet
voor bewegingsonderwijs, tegenover 21% van de reguliere basisscholen.
Het percentage basisscholen dat alleen een vakleerkracht inzet voor
bewegingsonderwijs, ligt voor afzonderlijke leerjaren iets hoger. Dit komt
omdat in het totaalcijfer voor «alleen een vakleerkracht» alleen die
basisscholen zijn meegenomen die in alle groepen (3 t/m 8) alleen een
vakleerkracht inzetten voor bewegingsonderwijs.
De huidige praktijk verschilt dus van school tot school. Er zijn daarbij
volgens de cijfers van het Mullier Instituut grote regionale verschillen. In
de drie grote steden en de bijbehorende randgemeenten worden op vier
van de vijf basisscholen alleen vakleerkrachten ingezet. In de noordelijke
en de oostelijke provincies is dat bij maar één op de vijf basisscholen het
geval en in de zuidelijke provincies ligt dit aandeel met minder dan één op
de tien, nog lager.
5. Acht voorstellen voor beter bewegingsonderwijs
Vanwege het aangetoonde positieve effect op kinderen voor wat betreft
hun gezondheid en leerprestaties van goed bewegingsonderwijs gegeven
door een vakleerkracht wil de indiener het bewegingsonderwijs in het
basisonderwijs een impuls geven. Daarom stelt de indiener hieronder
verschillende concrete acties voor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

4

1. We streven er naar dat alle leerlingen in het basisonderwijs hun lessen
bewegingsonderwijs krijgen van vakleerkrachten die een eerstegraads
docentenopleiding leraar lichamelijke opvoeding aan de ALO hebben
afgerond.
Alle basisscholen moeten dus voortaan hun uren bewegingsonderwijs
voor alle groepen door een vakleerkracht laten verzorgen. Er komt een
ruime overgangstermijn om scholen de tijd te geven om zich aan te
passen aan de nieuwe situatie.
2. We streven er naar dat 80% van de basisschoolleerlingen vanaf het
schooljaar 2021–2022 bewegingsonderwijs krijgt van vakleerkrachten die
een eerstegraads docentenopleiding leraar lichamelijke opvoeding aan de
ALO hebben afgerond.
De indiener vraagt het kabinet dit streven over te nemen en eveneens te
bespreken met de PO-Raad. Deze zouden bij de uitwerking van prestatieafspraken gebruikt kunnen worden als uitgangspunt. Om dit perspectief
mogelijk te maken is er een aantal stappen nodig. De route om via een
aanvullende leergang toch bevoegd te worden vervalt. Dit betekent tevens
dat de bevoegdheid om als vakleerkracht met een aanvullende leergang
bewegingsonderwijs te mogen geven op termijn komt te vervallen. Ook
hier komt een ruime overgangstermijn voor. In de loop van de tijd zullen
veel docenten naar andere banen gaan of met pensioen gaan.
3. De mogelijkheid om de aanvulling op het PABO-diploma te krijgen via
de Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs wordt vanaf het
schooljaar 2017–2018 gestaakt.
De eerste drie voorstellen moeten er toe leiden dat recht gedaan wordt
aan de bevoegdheid die pabo-docenten nu hebben en wordt bewerkstelligd dat geleidelijk vakleerkrachten over nemen. Er moet echter ook
een duidelijke stip aan de horizon zijn waar iedereen naar toe kan gaan
werken.
4. De bevoegdheid om les te mogen geven met een aanvullende leergang
vervalt vanaf het schooljaar 2026–2027.
Om te zorgen dat er voldoende docenten zijn die het bewegingsonderwijs
in de toekomst gaan verzorgen ligt er een belangrijke taak voor de ALO’s.
Zij moeten onze vakleerkrachten van de toekomst op gaan leiden.
5. Het kabinet wordt opgeroepen in overleg te treden met de ALO’s en
andere betrokken partijen hoe er voorzien kan worden in voldoende
vakleerkrachten bewegingsonderwijs.
Er zijn daarnaast veel groepsleerkrachten die na de aanvullende Leergang
Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs met veel plezier gymlessen
verzorgen. Zij beschikken over de nodige pedagogische en didactische
vaardigheden, en er liggen kansen voor hen om zich in het bewegingsonderwijs verder te ontwikkelen. Daarom moet er een toegankelijk traject
komen voor de groepsleerkrachten om op het niveau van de vakleerkrachten te komen. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door het ontwikkelen en
aanbieden van een deeltijdopleiding leraar lichamelijke opvoeding aan de
ALO’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

5

6. Vakleerkrachten in het basisonderwijs met een afgeronde aanvullende
Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs krijgen de mogelijkheid
om via een deeltijd traject een opleiding voor eerstegraads docent
lichamelijke opvoeding aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding
(ALO) af te ronden.
Deze stappen hebben veel voeten in de aarde en de verschillen zijn binnen
Nederland ook groot. Er moet dus ook ruimte zijn voor maatwerk, om
daar ruimte voor te bieden is uitgebreid onderzoek nodig.
7. Het kabinet wordt opgeroepen nader onderzoek te verrichten naar de
huidige verschillen per regio in de inzet van vakleerkrachten voor sport. In
dit onderzoek moet de achtergrond van verschillen geïnventariseerd
worden en de knelpunten die daarbij optreden. Dit onderzoek moet leiden
tot een regio-specifieke aanpak waarin gericht wordt gewerkt aan het
wegnemen van knelpunten die scholen ervaren.
Meer en beter bewegingsonderwijs gaan hand in hand. In veel gevallen
versterken ze elkaar doordat het enthousiasme over een goede gymles
leidt tot de wens om meer uren gym te krijgen. Om hier samenhang in te
houden moet het de blijvende aandacht zijn van de overheid en alle
betrokken partijen om in het onderwijs te streven naar meer bewegingsonderwijs.
8. Het kabinet wordt opgeroepen om scholen te blijven stimuleren drie
uur bewegingsonderwijs per week te laten geven.
6. Financiële gevolgen van de voorstellen
Een vakleerkracht voor bewegingsonderwijs in het basisonderwijs
verdient in beginsel hetzelfde salaris als een groepsleerkracht met al dan
niet een afgeronde aanvullende Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs. Ze hebben namelijk dezelfde functie in het loongebouw. Ze
beginnen in schaal LA en hebben doorgroeimogelijkheden naar schaal LB.
Als een vakleerkracht zowel werkt op een school in het voortgezet
onderwijs als in het primair onderwijs, dan zit hij of zij in twee verschillende salarisschalen. De salarisschaal voor het primair onderwijs is dan
LA/LB en voor het voortgezet onderwijs is dat LB/LC/LD.
De soms gehoorde perceptie dat een vakleerkracht duurder zou zijn klopt
niet. Mogelijk komt deze perceptie voort uit de eigen keuze van scholen
om ook een groepsleerkracht in te roosteren op de uren bewegingsonderwijs, waardoor er op dat moment twee docenten voor de klas staan.
Wat de indiener betreft is het niet nodig om voor het vak bewegingsonderwijs twee leerkrachten tegelijkertijd voor een klas te zetten. De
vakleerkracht is immers een professional die zodanig is opgeleid dat hij bij
uitstek alleen voor de klas kan staan.
Scholen die gebruik maken van een vakleerkracht kunnen hun groepsleerkracht op dat moment dus andere taken laten doen of vrij roosteren. Dit
zal enig beroep doen op het organisatorisch vermogen van scholen, maar
moet te regelen zijn. Er zijn immers ook nu al veel scholen die dit op deze
wijze aanpakken.
Omdat het voorstel van de indiener niet hoeft te leiden tot extra onderwijsuren of niet ingrijpt in de hoogte van salarissen van vakleerkrachten,
treedt er geen structureel budgettair effect op. De voorstellen uit deze
initiatiefnota vergen om die reden dus geen structurele financiële bijdrage
van het Rijk. De indiener wil scholen verder een ruime overgangstermijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

6

geven voor invoering van zijn voorstellen, zodat schoolbesturen zich goed
kunnen voorbereiden en maatregelen kunnen nemen. De indiener denkt
daarbij aan een termijn van maximaal 10 jaar.
7. Literatuur
Cito (2008). Balans van het bewegingsonderwijs aan het einde van de
basisschool. Uitkomsten van de derde peiling in 2006. Arnhem: Cito
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau.
Via <www.cito.nl>
Visscher, C., Hartman, E., & Elferink-Gemser, M.T. (2011). Fit, vaardig en
verstandig!: een decennium «Groninger» onderzoek naar de relatie tussen
bewegen en cognitie, sport- en schoolprestaties bij de jeugd. Groningen:
Rijksuniversiteit Groningen.
<http://beheer.nisb.nl/cogito/modules/uploads/docs/26281326985945.pdf>
Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen
<http://kic.nisb.nl/site/catalogus/show/13123>
Heijs (2014). Een vakleerkracht voor bewegingsonderwijs? De keuzes van
schoolleiders voor de leerkracht in het bewegingsonderwijs op basisscholen.
<http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/298905/Heijs,%20L.%20%20Scriptie.pdf?sequence=2>
Mulier Instituut (2013). Nulmeting Bewegingsonderwijs. Onderzoek naar
de organisatie van het bewegingsonderwijs in het primair onderwijs.
Utrecht, mei 2013. in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap.
De Schipper, A., Deerenberg, H., Bouthoorn, B. & Toussainnt, H. (2014).
Gymmen kleuters beter met een gymleraar? In Sportgericht nr. 3,
jaargang 68.
Rudmer Heerema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 398, nr. 2

7