VWS-verzekerdenmonitor 2009

Den Haag, juni 2009

2

INHOUDSOPGAVE
INLEIDING ............................................................................................................... 5
HOOFDSTUK 1. AWBZ-VERZEKERING EN ZVW-VERZEKERINGSPLICHT ................ 7
1.1 Inleiding ..............................................................................................................7
1.2 AWBZ-verzekerden en Zvw-verzekeringsplichtigen ...............................................7
1.3 AWBZ-Verzekerdenbestand ..................................................................................7
HOOFDSTUK 2. WANBETALERS ............................................................................... 9
2.1 Inleiding ..............................................................................................................9
2.2 Wijze van monitoring door CBS ............................................................................9
2.3 Aantal wanbetalers ..............................................................................................9
2.4 Achtergrondkenmerken ......................................................................................10
2.5 Getroffen maatregelen .......................................................................................11
2.6 Kosten wanbetalers............................................................................................12
2.7 Uitvoering..........................................................................................................12
2.8 Conclusie...........................................................................................................12
HOOFDSTUK 3. ONVERZEKERDEN ......................................................................... 13
3.1 Inleiding ............................................................................................................13
3.2 Wijze van monitoring door CBS ..........................................................................13
3.3 Aantal onverzekerden ........................................................................................14
3.4 Achtergrondkenmerken ......................................................................................14
3.5 Bestuurlijke boete..............................................................................................15
3.6 Getroffen maatregelen .......................................................................................16
3.6.1 Doelgroepgerichte voorlichting ........................................................................16
3.6.2 Wetsvoorstel opsporing en verzekering onverzekerden ....................................17
3.7 Kosten onverzekerden .......................................................................................17
3.8 Uitvoering..........................................................................................................18
3.9 Conclusie...........................................................................................................18
HOOFDSTUK 4. VERDRAGSGERECHTIGDEN .......................................................... 19
4.1 Inleiding ............................................................................................................19
4.2 Aantal verdragsgerechtigden..............................................................................20
4.3 Kosten verdragsgerechtigden .............................................................................20
4.4 Uitvoering..........................................................................................................22
4.5 Relevante ontwikkelingen...................................................................................22
4.6 Conclusie...........................................................................................................24
HOOFDSTUK 5. GEMOEDSBEZWAARDEN ............................................................... 25
5.1 Inleiding ............................................................................................................25
5.2 Aantal gemoedsbezwaarden ...............................................................................25
5.3 Kosten en baten gemoedsbezwaarden ................................................................25
5.4 Uitvoering..........................................................................................................26
5.5 Conclusie...........................................................................................................26
HOOFDSTUK 6. ILLEGALEN .................................................................................... 27
6.1 Inleiding ............................................................................................................27
6.2 Wetgeving .........................................................................................................27
6.3 Uitvoering..........................................................................................................28
6.4 CVZ monitor ......................................................................................................28
6.5 Conclusie...........................................................................................................31
HOOFDSTUK 7. DE BES-EILANDEN ........................................................................ 32
HOOFDSTUK 8. UITVOERINGSORGANISATIE ....................................................... 33
BIJLAGEN ............................................................................................................... 34
Bijlage I
Verklaring afkortingen............................................................................34
Bijlage II Publicatie CBS Onverzekerden 15 april 2009...........................................35
Bijlage III Publicatie VWS 15 april 2009 .................................................................38
Bijlage IV Doelgroepgerichte voorlichting Stichting de Ombudsman 2009 ................39

3

4

INLEIDING
Op 27 juni 2008 is de eerste VWS-verzekerdenmonitor (hierna: monitor) aan het parlement
aangeboden. Deze monitor is tot stand gekomen omdat het parlement bij verschillende
gelegenheden had gevraagd om geïnformeerd te worden over de getalsmatige ontwikkeling van
het verzekeringsstelsel in nationaal en internationaal verband en de kosten die zijn gemoeid met
medisch noodzakelijke zorg aan illegalen. Met de monitor is een samenhangend beeld geboden
over de getalsmatige ontwikkeling van zowel de nationale als de internationale aspecten van het
verzekeringsstelsel en de kosten die zijn gemoeid met medisch noodzakelijke zorg aan illegalen.
Aan de hand van de bevindingen kan geconstateerd worden of de maatregelen die zijn getroffen op
de diverse beleidsterreinen ook daadwerkelijk hebben geleid tot het gewenste resultaat.
De verzekerdenmonitor 2008 is positief ontvangen door het parlement. Diverse partijen, uit zowel
de Eerste als de Tweede Kamer, hebben aangegeven een jaarlijkse monitor zeer op prijs te stellen.
De minister van VWS heeft naar aanleiding hiervan bij diverse gelegenheden1 toegezegd de
monitor jaarlijks te zullen presenteren. De onderliggende monitor 2009 heeft betrekking op de
stand van zaken van juni 2009.
In de monitor wordt achtereenvolgens ingegaan op de AWBZ-verzekering en de Zvwverzekeringsplicht (hoofdstuk 1), de wanbetalers (hoofdstuk 2), de onverzekerden (hoofdstuk 3),
de verdragsgerechtigden (hoofdstuk 4), de gemoedsbezwaarden (hoofdstuk 5), illegalen
(hoofdstuk 6), de BES-eilanden (hoofdstuk 7) en de uitvoeringsorganisatie (hoofdstuk 8).

1

Kamerstukken II, 2007/08, 29 689, nr. 197; Kamerstukken I, 2007/08, 31 249, C 8;
Kamerstukken II, 2008/09, 31 736, nr.3; Kamerstukken I, 2008/09, 31 249, G;
Kamerstukken II, 2008/09, 31 739, nr.6.

5

6

HOOFDSTUK 1. AWBZ-VERZEKERING EN ZVW-VERZEKERINGSPLICHT
1.1 Inleiding
Binnen het kader van deze monitor over de getalsmatige ontwikkeling van het verzekeringsstelsel
is het van belang te weten wie voor de AWBZ-verzekerd is, wie verzekeringsplichtig is voor de Zvw
en of een verzekeringsplichtige daadwerkelijk een zorgverzekering heeft gesloten.
Het Nederlandse sociale ziektekostenverzekeringsstelsel is opgebouwd uit twee compartimenten. In
de eerste plaats een verzekering van rechtswege voor de gehele bevolking tegen de kosten van
langdurige zorg. Dit is geregeld in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Het tweede
compartiment betreft de verzekering tegen de kosten van zorg gericht op herstel. Hier geldt voor
de gehele bevolking een verplichting zich te verzekeren. Dit is opgenomen in de
Zorgverzekeringswet (Zvw). Het aansprakenpakket van de AWBZ en de Zvw te samen bieden de
gehele bevolking een adequate dekking tegen ziektekosten.
Voor de volksverzekeringen, waarvan de AWBZ er één is, zijn van rechtswege verzekerd personen
die in Nederland wonen of, als ze hier niet wonen, aan de Nederlandse loonbelasting onderworpen
zijn omdat ze in Nederland werken. Voorts zijn in het Besluit uitbreiding en beperking kring
verzekerden volksverzekeringen 1999 bepaalde groepen aangewezen als verzekerd en worden
bepaalde groepen van verzekering voor de AWBZ uitgezonderd.
Verzekeringsplichtig voor de Zvw is iedereen die AWBZ-verzekerd is. Militairen in werkelijke dienst
en gemoedsbezwaarden zijn uitgezonderd van de verzekeringsplicht voor de Zvw.

1.2 AWBZ-verzekerden en Zvw-verzekeringsplichtigen
Bij aanmelding bij een zorgverzekeraar stelt de verzekeraar vast of iemand AWBZ-verzekerd is.
Daarvoor heeft de verzekeraar niet de beschikking over een bestaand bestand van alle personen
die voor de AWBZ verzekerd zijn. Een dergelijk bestand bestaat tot op heden in Nederland niet,
evenmin als er voor de andere volksverzekeringen een verzekerdenbestand bestaat.
In het kader van de volksverzekeringen hanteert de Sociale verzekeringsbank (SVB) momenteel
een beperkte verzekerdenadministratie. Dit houdt in dat alleen uitzonderingen op de hoofdregel
‘wonen in Nederland betekent verzekerd voor de volksverzekeringen’ (het ingezetenenbegrip in de
zin van de volksverzekeringen) worden vastgelegd. Daarbij worden alleen de relevante meldingen
van gebeurtenissen of feiten geregistreerd. Er is geen sprake van het structureel vaststellen van
een positief of negatief verzekeringstijdvak. Een gevolg hiervan is dat er tot nu toe in Nederland
ook geen centrale administratie is die uitmaakt of iemand al dan niet AWBZ-verzekerd is.
Op grond van de huidige, gebrekkige registratie wordt er van uitgegaan dat het aantal AWBZverzekerden circa 16,52 miljoen bedraagt, het aantal Zvw-verzekeringsplichtigen (AWBZverzekerden minus militairen in actieve dienst en gemoedsbezwaarden) circa 16,46 miljoen in
2008. Het aantal Zvw-verzekerden in 2008 is 16,29 miljoen mensen.
Zorgverzekeraars kunnen op het moment dat bij de aanvraag van een zorgverzekering twijfel
bestaat over de verzekeringsplicht van een aspirant-verzekerde, de SVB verzoeken informatie te
verstrekken over de verzekeringsstatus van betrokkene, om vast te stellen of hij AWBZ-verzekerde
is en moet worden geaccepteerd voor de zorgverzekering.
In het wetsvoorstel ‘opsporing onverzekerden en verzekering zorgverzekering’ (zie hoofdstuk 3,
paragraaf 8) wordt geregeld dat er één instantie is die vaststelt of iemand AWBZ-verzekerd is.
Aangezien de SVB ook voor de andere volksverzekeringen de verzekeringsstatus vaststelt, is de
SVB hierin gespecialiseerd. Om tot een eenduidige vaststelling te komen, is er in dit wetsvoorstel
voor gekozen om de SVB hierbij de exclusieve bevoegdheid te geven om de AWBZverzekeringsstatus vast te stellen. Uiteraard geldt bij het vaststellen van die AWBZverzekeringsstatus de gebruikelijke publiekrechtelijke rechtsbescherming.

1.3 AWBZ-Verzekerdenbestand
In het kader van het wetsvoorstel ‘opsporing onverzekerden en verzekering zorgverzekering’ is aan
de SVB gevraagd een positieve, actuele AWBZ-verzekerdenregistratie op te zetten die aansluit bij
7

een reeds in uitvoering zijnde opzet voor een SVB-volksverzekerdenadministratie (VVA). De SVB
heeft aangegeven dat een dergelijk bestand uiterlijk 1 januari 2010 operationeel kan zijn.
Op termijn streeft de SVB naar een volledige verzekerdenadministratie, waarin van alle relevante
personen de actuele en de historische verzekeringsstatussen zijn geregistreerd. Dit is vooral voor
de uitvoering van de Algemene ouderdomswet (AOW) van belang. De SVB werkt momenteel aan
de vaststelling van de historische verzekeringsstatussen (het VVA-traject).
Het AWBZ-verzekerdenbestand (minus de gemoedsbezwaarden en de militairen in werkelijke
dienst) vormt het bestand voor de Zvw-verzekeringsplichtigenpopulatie.
Vergelijking van dit Zvw-verzekeringsplichtigenbestand met het bestand van daadwerkelijk Zvwverzekerden, het RBVZ-bestand, geeft inzicht in de mensen die niet aan hun verzekeringsplicht
hebben voldaan. Dit bestand onverzekerden zal gebruikt worden voor het actief benaderen van
deze mensen om hen aan te sporen aan de verzekeringsplicht te voldoen (zie hierover
hoofdstuk 3).

8

HOOFDSTUK 2. WANBETALERS
2.1 Inleiding
Sinds 1 januari 2006 is in principe elke Nederlandse ingezetene verplicht zich
te verzekeren ingevolge de Zorgverzekeringswet (Zvw). Bovendien is elke
verzekerde van 18 jaar en ouder verplicht een nominale premie te betalen aan de zorgverzekeraar
bij wie hij zich heeft verzekerd. Met de inwerkingtreding van de Zvw heeft de overheid diverse
maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat de zorgverzekering voor iedereen betaalbaar is. De
voornaamste daarvan is de zorgtoeslag, die een financiële tegemoetkoming voor de nominale
premie van de zorgverzekering voor verzekerden met inkomen onder een bepaalde inkomensgrens
biedt. Daarnaast heeft de overheid een aantal fiscale maatregelen getroffen. Zorgtoeslag en de
aanvullende fiscale maatregelen zorgen er samen voor dat de nominale premie voor iedere
zorgverzekeringsplichtige betaalbaar blijft. De bijstandsnormen worden hoog genoeg vastgesteld
om er -samen met de zorgtoeslag- de nominale premie van een zorgverzekering én de premie voor
een aanvullende verzekering uit te voldoen. Iemand die wel verzekerd is maar een bedrag ter
grootte van de verschuldigde (nominale) premie over zes maanden niet heeft betaald, is
“wanbetaler”.
Vanaf de invoering van de Zvw zijn in overleg met zorgverzekeraars maatregelen genomen om het
aantal mensen met betalingsachterstand en wanbetalers terug te dringen. Met zorgverzekeraars is
afgesproken dat wanbetalers niet geroyeerd zouden worden. Verzekeraars hebben onderling een
incassoprotocol in het leven geroepen hoe om te gaan met wanbetalers. Een verzekeraar die het
incassoprotocol naleeft ontvangt een compensatie voor de gederfde premie uit het
Zorgverzekeringsfonds bij een premie-achterstand van zes maandpremies.
Als ondersteunende maatregel is in de “Wet verzwaren incassoregime premie en andere
maatregelen zorgverzekering” geregeld dat iemand met een premie-achterstand van een maand
zijn verzekering niet kan opzeggen. Tegelijkertijd werd wenselijk geacht meer zicht te krijgen op
de samenstelling van de groep wanbetalers. Daartoe doet het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) jaarlijks onderzoek.

2.2 Wijze van monitoring door CBS
In 2006, 2007 en 2008 is het aantal wanbetalers door het CBS gemonitord. Voor het monitoren
van wanbetalers is het nodig dat het CBS van de verzekeraars verneemt wie de wanbetalers zijn.
Zorgverzekeraars hebben hiervoor de sofinummers van hun verzekerden die minimaal 6 maanden
geen premie voor hun basisverzekering betaald hebben naar het CBS gestuurd. Vervolgens zijn
door een confrontatie op persoonsniveau met zowel de registratie van alle verzekerden, als met de
GBA, de achtergrondkenmerken van de wanbetalers bepaald. Alleen personen die minimaal
6 maanden geen premie voor hun basisverzekering betaald hebben en op 31 december van het
desbetreffende jaar ingeschreven staan in de GBA en op deze datum voorkomen in de registratie
van alle verzekerden van 18 jaar of ouder, worden tot de groep wanbetalers gerekend. Voor het
bepalen van de achtergrondkenmerken van de wanbetalers maakt het CBS gebruik van het GBA,
het RBVZ-bestand, bestanden van zorgverzekeraars met sofinummers van hun wanbetalers en
aanvullende bestanden over uitkeringen, studenten en ontvangen zorgtoeslag.

2.3 Aantal wanbetalers
Op 28 april 2008 heeft het CBS gerapporteerd over de stand van het aantal wanbetalers op
31 december 2008. Het aantal wanbetalers is in een jaar tijd met 16% gestegen tot 279 520. Dit is
2,2% van het totaal aantal verzekerden. Meer dan 95 000 personen staan al drie jaar te boek als
wanbetaler 2.

2
Dit wil overigens niet zeggen dat deze groep wanbetalers nooit een deel van de schuld heeft afgelost; dat kan
namelijk wel het geval zijn.

9

Onderstaande tabel geeft het aantal wanbetalers per peildatum weer.
Tabel 1.

Peildatum
31 december 2008
31 december 2007
1 mei 2007
31 december 2006

Aantal wanbetalers
279 520
240 250
190 2103
240 0004

% van de betreffende bevolkingsgroep
2,2
1,9
1,5
1,9

bron:cbs

2.4 Achtergrondkenmerken
Wanbetalers en leeftijd
Ruim 148 000 wanbetalers zijn tussen de 20 en 40 jaar oud. Er is ook een sterke groei bij de
personen van 70 jaar of ouder (van 3700 naar 5720) personen), al is het totaal aantal wanbetalers
in deze groep nog steeds erg laag.
Tabel 2.

Wanbetalers naar leeftijd
Wanbetalers
31 december
Vaste kern
2008
2006-2008

Ten opzichte van alle
wanbetalers 2008
Vaste kern 20062008

aantal

aantal

%

Totaal

279.520

95.860

34,3

18 tot 20 jaar
20 tot 25 jaar
25 tot 30 jaar
30 tot 35 jaar
35 tot 40 jaar
40 tot 45 jaar
45 tot 50 jaar
50 tot 55 jaar
55 tot 60 jaar
60 tot 65 jaar
65 tot 70 jaar
70 tot 75 jaar
75 tot 80 jaar
80 jaar en
ouder

7.180
39.260
39.060
34.000
36.540
34.650
31.020
22.520
14.910
9.950
4.710
2.480
1.550

0
12.340
14.140
12.330
13.350
12.580
11.450
8.370
5.400
3.300
1.430
700
300

0,0
31,4
36,2
36,3
36,5
36,3
36,9
37,2
36,2
33,2
30,4
28,2
19,4

1.690

200

11,8

Bron: CBS

Wanbetalers en herkomst
Van de 279 520 wanbetalers eind 2008 is bijna 59% autochtoon (163 570) en heeft 41%
(115 940) een allochtone afkomst. Bijna 15% van de Antillianen en Arubanen (13 830) is
wanbetaler.

3

Van de geschatte 240 000 per ultimo 2006, waren er op 1 mei 2007 nog 211 599 personen wanbetaler. Van
deze groep waren 190 210 op 31 december 2006 ook aanwezig in het GBA.
4
Eerste schattingen van het College voor Zorgverzekeringen.

10

Onderstaande tabel geeft het aantal autochtonen en allochtonen weer en de verdeling per land van
herkomst.
Tabel 3.

Peildatum

31 december 2008

31 december 2007

Totale bevolking

% van de
betreffende
Aantal
wanbetalers bevolkingsgroep
279 520
2,2

% van de
betreffende
Aantal
wanbetalers bevolkingsgroep
240 250
1,9

Autochtoon
Totaal allochtoon
w.v.
Marokko
Turkije
Suriname
Ned. Antillen en Aruba
Overige niet-Westerse
landen
Overige Westerse
landen

163 570
115 940

1,6
4,7

139 000
101 250

1,3
4,2

13 920
13 990
23 680
13 830

6,5
5,4
9,3
14,6

12 000
12 070
20 460
12 150

5,7
4,8
8,2
13,2

19 420

4,6

17 410

4,4

31 110

2,5

27 160

2,2

Bron: CBS

De vier grote steden hebben, met uitzondering van Utrecht, fors meer wanbetalers dan het
gemiddelde in Nederland.

Tabel 4.

Wanbetalers en vaste kern wanbetalers zorgverzekeringswet naar de vier grote
steden, 31 december 2008
Wanbetalers
31 december
Vaste kern
2008
2006-2008

T.o.v. alle wanbetalers 2008
Vaste kern 2006-2008

aantal

aantal

%

Totaal

279.520

95.860

34,3

Amsterdam
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Rest van Nederland

21.090
23.500
19.550
4.910
210.470

6.450
9.060
3.880
1.480
74.980

30,6
38,6
19,8
30,1
35,6

bron:CBS

2.5 Getroffen maatregelen
Om het aantal wanbetalers terug te dringen en te voorkomen dat wanbetalers door de
zorgverzekeraars geroyeerd zouden worden (en hiermee onverzekerden zouden worden), heeft
VWS vrij snel na de invoering van de Zvw afspraken gemaakt met Zorgverzekeraars Nederland
(ZN) over de volledige uitvoering van de basisverzekering bij verzekerden met een
betalingsachterstand langer dan zes maanden. Deze afspraken houden in dat zorgverzekeraars
verzekerden met een betalingsachterstand verzekerd houden en hun incasso-inspanningen,
naarmate de achterstand toeneemt, intensiveren en professionaliseren. Als tegenprestatie
compenseert VWS de zorgverzekeraars zodra de betalingsachterstand meer dan zes maandpremies
bedraagt. Daarnaast heeft VWS gezorgd voor een wettelijk verbod op opzeggen van de verzekering
door de verzekerde als er sprake is van betalingsachterstand van minimaal een maandpremie (Wet
versterken incassoregime5).
Het probleem van wanbetaling is met bovenstaande maatregelen echter niet opgelost. Wanbetalers
komen door hun slechte betaalgedrag hun wettelijke premieplicht niet na. Zoals hiervoor al is

5

Stb. 2007, 540.

11

aangegeven komt de solidariteit in het verzekeringsstelsel, die de basis vormt voor de Zvw,
hierdoor onder druk te staan. De druk op het (alsnog) betalen van de nominale premie moet
daarom zo hoog mogelijk worden opgevoerd.
Om het ontstaan van betalingsachterstanden bij minima te signaleren en te voorkomen, wisselen
gemeenten en verzekeraars gegevens uit. Gemeenten, verzekeraars en schuldhulpverleningsorganisaties kunnen, waar nodig, wanbetalers met een laag inkomen en/of met hoge schulden
ondersteunen met bijvoorbeeld collectieve contracten, schuldhulpverlening, budgetbeheer of hulp
bij het aanvragen van zorgtoeslag (of andere toeslagen).
Thans is in de Eerste Kamer aanhangig het wetsvoorstel inzake de Wijziging van de
Zorgverzekeringswet, de Wet op de Zorgtoeslag en enige andere wetten,
houdende maatregelen om ook wanbetalers voor hun zorgverzekering te laten
betalen (structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering)(31.736).
Het wetsvoorstel voorziet er in dat zorgverzekeraars in een vroeg stadium van schuldachterstand,
wanbetalers een betalingsregeling bieden, overgaan tot automatische incasso en wanbetalers
wijzen op de mogelijkheden van schuldhulpverlening. Indien iemand zes maanden premieachterstand heeft komt iemand in aanmerking voor de heffing en inning van een (hogere)
bestuursrechtelijke premie. In die situatie zal zoveel mogelijk inhouding op salaris of uitkering
plaatsvinden. Ook zal door intensieve incassoactiviteiten getracht worden het aantal wanbetalers
terug te dringen.
Wanbetalers die langer dan zes maanden hun premie niet hebben betaald, worden door de
verzekeraar aangemeld bij het CVZ. Het CVZ heft daarop een bestuursrechtelijke premie die 130%
is van de gemiddelde nominale premie. Deze bestuursrechtelijke premie wordt vervolgens via het
principe van bronheffing ingehouden op het inkomen van de wanbetaler en indien nodig op de
zorgtoeslag. Het CVZ heft deze bestuursrechtelijke premie totdat de wanbetaler zijn schulden bij
de zorgverzekeraar heeft voldaan en weer gewoon zijn premie aan de zorgverzekeraar gaat
betalen.
De parlementaire behandeling van het genoemde wetsvoorstel zal naar verwachting nog voor de
zomer worden afgerond. Het streven is er op gericht dat de wet nog dit jaar in werking treedt.
Beoogd wordt een daling van het aantal wanbetalers te realiseren met circa 50 000 wanbetalers
per jaar en het aantal zoveel mogelijk te beperken.

2.6 Kosten wanbetalers
In verband met de compensatie aan zorgverzekeraars voor de gederfde premie-inkomsten voor
verzekerden met meer dan 6 maanden betalingsachterstand is in 2008 over de jaren 2006 en 2007
door het CVZ cumulatief € 160 miljoen uitgekeerd. In dit bedrag zit verwerkt een correctie op de in
2006 aan zorgverzekeraars verstrekte compensaties, in verband met alsnog via incasso ontvangen
achterstallige premies over 2006.
De kosten van deze compensatie zullen – indien het wetsvoorstel wordt aanvaard – in de toekomst
gedekt worden door de opbrengsten van de bestuursrechtelijke premie.

2.7 Uitvoering
De uitvoering van het wetsvoorstel zal worden opgedragen aan het CVZ, dat belast is met het
heffen van de bestuursrechtelijke premie bij betrokkenen. De voorbereidingen verlopen volgens
planning.

2.8 Conclusie
Om het aantal wanbetalers terug te dringen en te voorkomen dat wanbetalers door de
zorgverzekeraars geroyeerd zouden worden (en hiermee onverzekerden zouden worden) heeft
VWS vrij snel na de invoering van de Zvw afspraken gemaakt met ZN over de volledige uitvoering
van de basisverzekering bij verzekerden met een betalingsachterstand langer dan 6 maanden. Het
probleem van wanbetaling is met de getroffen maatregelen echter niet opgelost. Uit de cijfers van
het CBS van 23 april 2009 blijkt dat het aantal wanbetalers is toegenomen. Het wetsvoorstel
structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering dat momenteel bij de Eerste Kamer in
behandeling is, zal naar verwachting in belangrijke mate bijdragen aan het terugdringen van het
aantal wanbetalers.
12

HOOFDSTUK 3. ONVERZEKERDEN
3.1 Inleiding
Sinds de invoering van de Zvw op 1 januari 2006 moeten verzekeringsplichtigen een
zorgverzekeringsovereenkomst sluiten.
Verzekeringsplichtigen die niet aan hun Zvw-verzekeringsplicht voldoen en nalaten een
zorgverzekeringsovereenkomst te sluiten, zijn onverzekerd.
Het is om verschillende redenen ongewenst dat verzekeringsplichtigen zich niet verzekeren:
•
zij betalen alleen de procentuele, inkomensafhankelijke bijdrage en onttrekken zich aan de
solidariteit;
•
het heeft gevolgen voor de zorgaanbieders die geconfronteerd worden met dubieuze
debiteuren;
•
het heeft mogelijk gevolgen voor de volksgezondheid omdat onverzekerden wellicht zorg
mijden.
Om te voorkomen dat verzekeringsplichtigen nalaten een zorgverzekering te sluiten is in de Zvw
een sanctie opgenomen die het voor verzekeringsplichtigen onaantrekkelijk maakt zich aan de
verzekeringsplicht te onttrekken. Verzekeringsplichtigen die zich niet tijdig verzekeren zijn een
boete verschuldigd ter hoogte van 130% van de premie over de termijn waarover zij hebben
nagelaten zich te verzekeren, met een maximum van vijf jaar.
Aanvankelijk is gedacht dat goede voorlichting in combinatie met een robuust boetebeleid ertoe
zou leiden dat verzekeringsplichtigen wel een zorgverzekering zouden sluiten. Echter, gebleken is
dat ondanks alle voorlichting over de verzekeringsplicht voor de Zvw en het boetebeleid er in
Nederland nog steeds verzekeringsplichtigen zijn die geen zorgverzekering hebben gesloten en dus
onverzekerd zijn.
Minister Hoogervorst heeft de Kamer bij de invoering van de Zvw toegezegd de
onverzekerdenproblematiek te zullen evalueren en te monitoren om te bezien hoe het probleem
van onverzekerden zich ontwikkelt6. Inzicht hebben in de aantallen onverzekerden is hierbij van
groot belang. Daarom is in 2006 aan het CBS gevraagd om het aantal onverzekerden voor de Zvw
in kaart te brengen. Het CBS heeft daarover op 5 juli 2006 een eerste rapportage uitgebracht. Het
CBS heeft het in kaart brengen van het aantal onverzekerden opgenomen in haar reguliere
takenpakket, waardoor zij jaarlijks het aantal onverzekerden zal presenteren.

3.2 Wijze van monitoring door CBS
Het CBS heeft het aantal onverzekerden in beeld gebracht door middel van een confrontatie op
persoonsniveau van de registratie van alle Zvw-verzekerden met de Gemeentelijke
Basisadministratie (GBA). Door de koppeling op persoonsniveau van de verschillende registraties is
het mogelijk om kenmerken van de groep onverzekerden te presenteren. Het cijfer dat
gepresenteerd wordt, betreft het aantal personen dat onverzekerd is op de peildatum en een half
jaar na de peildatum nog steeds onverzekerd is. De personen die zich binnen een half jaar na de
peildatum alsnog verzekerd hebben, geëmigreerd zijn of anderszins uitgeschreven zijn uit de
Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) worden niet tot deze groep onverzekerden gerekend. Bij
deze methode heeft het CBS bepaalde groepen die geen basisverzekering hoeven af te sluiten
omdat hun verzekering op andere wijze is geregeld, niet gerekend tot het aantal onverzekerden.
Het gaat daarbij om militairen, gemoedsbezwaarden, asielzoekers, personen die in het buitenland
werken en daar verzekerd zijn, personen die vanuit het buitenland naar Nederland gedetacheerd
zijn en buitenlandse studenten die uitsluitend om studieredenen naar Nederland zijn gekomen.
Onverzekerden onder illegalen, grensarbeiders die in het buitenland wonen en in Nederland werken
en Zvw-verzekeringsplichtigen die in het buitenland wonen blijven buiten beschouwing omdat zij
niet in de GBA staan ingeschreven.

6

Kamerstukken II, 2006/07, 29 689, nr. 63.

13

3.3 Aantal onverzekerden
Het CBS heeft in haar publicatie van 15 april 20097 aangegeven dat het aantal onverzekerden in
2008 aanzienlijk lager uit valt, dan eerder gepubliceerde cijfers over het aantal onverzekerden in
2006 en 2007 (die uitkwamen op ruim 240 respectievelijk 230 duizend onverzekerden).
Als gevolg van aanloopproblemen in de aanlevering voor de jaren 2006 en 2007 heeft een aantal
zorgverzekeraars een te laag aantal bij hen ingeschreven verzekerden tegen ziektekosten
gerapporteerd aan het Sectoraal Aanspreekpunt Zorgverzekeringen. In de berekeningsmethodiek
van het CBS leidt deze onderrapportage van het aantal verzekerden tot een overschatting van het
aantal onverzekerden in beide jaren.
Het CBS heeft aangegeven in overleg met betrokken partijen nader onderzoek te gaan doen naar
de omvang van deze onderregistratie. De uitkomsten zullen naar verwachting leiden tot een
neerwaartse bijstelling van de gepubliceerde aantallen onverzekerden over 2006 en 2007. Onder
de voorwaarde dat het geactualiseerde register van alle verzekerden op korte termijn beschikbaar
is, kunnen de herziene cijfers rond 1 augustus beschikbaar zijn.
De cijfers van 2008 zijn als gevolg van het bovenstaande niet vergelijkbaar met eerdere jaren.
Niettegenstaande de lagere aantallen onverzekerden dan waarvan eerder werd uitgegaan, blijft het
thans geschatte aantal onverzekerden met ruim 170 000 nog altijd een relevant aantal.
Tabel 5.

Peildatum

Aantal onverzekerden

% van de betreffende
bevolkingsgroep

1 mei 2008

171 280 (voorlopig cijfer)

1,0%

1 mei 2007

231 0008 (wordt herzien)

1,4%

1 mei 2006

241 0009 (wordt herzien)

1,5%

31 december 2005
(Ten tijde van de Ziekenfondswet)

242 00010

1,5%

3.4 Achtergrondkenmerken
Het CBS heeft op verzoek van VWS naast de aantallen onverzekerden tevens een analyse over de
achtergrondkenmerken van de onverzekerden uitgebracht over 2008. Hierdoor is meer inzicht
verkregen in de specifieke groepen onverzekerden. Ook deze achtergrondkenmerken zijn nog
voorlopig, evenals het aantal onverzekerden in 2008.
Achtergrondkenmerken onverzekerden op 1 mei 2008
Op 1 mei 2008 waren ruim 171 duizend inwoners van Nederland onverzekerd. Dat is 1,0 procent
van de bevolking. Allochtonen zijn vaker onverzekerd dan autochtonen: 0,4 procent van de
autochtonen is op 1 mei 2008 onverzekerd, tegen 3,6 procent van de allochtonen.
In absolute zin betreffen de grootste groepen onverzekerden onder niet-westerse allochtonen met
name inwoners afkomstig uit de Nederlandse Antillen en Aruba, Turkije, Suriname, Marokko en
China. Er is een duidelijk verschil tussen de eerste en tweede generatie allochtonen: 1,0 procent
van de tweede generatie is onverzekerd tegen 6,1 procent van de eerste generatie.
CBS vindt het aandeel onverzekerden uit de nieuwe EU-lidstaten Bulgarije, Polen en Roemenië en
de Verenigde Staten van Amerika (VS) opvallend. Onverzekerden uit de VS en een aantal andere
westerse landen zijn vaak op een andere manier verzekerd in het land van herkomst. Dat neemt
echter niet weg dat ze moeten voldoen aan de verzekeringsplicht in het kader van de Zvw. Ruim de
helft van het aantal onverzekerden bestaat uit twintigers en dertigers. Mannen zijn vaker
7

Zie Bijlage I.
Kamerstukken II, 2007/08, 29 689 en 30918, nr. 193.
9
Kamerstukken II, 2006/07, 29 689, nr. 133.
10
Kamerstukken II, 2006/07, 29 689, nr. 107.
8

14

onverzekerd dan vrouwen, dat geldt vooral voor de leeftijdscategorie van 25 tot 60 jaar. Van alle
onverzekerden is 58 procent man. Op 1 mei 2008 was 0,4 procent van alle uitkeringsgerechtigden
onverzekerd. Dat is veel minder dan het gemiddelde voor de gehele bevolking.
Nadere uitsplitsing onverzekerde allochtonen
In de onderstaande schema’s zijn de allochtonen uitgesplitst naar land van herkomst.
Tabel 6.

1 mei 2008
Aantal
Totale bevolking
Autochtoon
Totaal allochtoon
Marokko
Turkije
Suriname
Ned. Antillen en Aruba
Overige niet-Westerse
landen
Overige Westerse
landen

% van de betreffende
bevolkingsgroep
171 280
1,0%
56 030
115 250
4 440
5 360
4 930
5 700
32 750
62 060
Tabel 7.

Land van herkomst
Westerse
Landen

NietWesterse
Landen

Bulgarije
Duitsland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Polen
Frankrijk, België, Italië
en Spanje
Roemenie
Marokko

Aantal
onverzekerden 2008
3 300

10 860
4 750
4 640
7 240

9 040
1 360

4 440

Turkije
Suriname
China
Nederlandse Antillen

5 360
4 930

5 000
5 700

3.5 Bestuurlijke boete
Zoals in de inleiding (3.1) is beschreven, is de sanctie die is gesteld op het niet tijdig nakomen van
de verzekeringsplicht een bestuurlijke boete ter grootte van 130% van de verschuldigde premie
over de periode dat men ten onrechte niet verzekerd was, tot een maximum van vijf jaren. Het
betalen van een boete leidt er niet toe dat met terugwerkende kracht verzekering tot stand komt.
Eventuele kosten voor medische zorg die in de onverzekerde periode door de boeteplichtige zijn
betaald, blijven voor zijn rekening.
Dit boetebeleid oogt robuust. Niettemin moet worden vastgesteld dat het niet in alle opzichten een
adequaat middel blijkt om te bereiken dat alle verzekeringsplichtigen daadwerkelijk tot verzekering
overgaan. In het huidige boetebeleid krijgt iemand pas een boete opgelegd, wanneer hij zich te
laat heeft aangemeld voor een zorgverzekering. In de praktijk is gebleken dat het bestaande
boetebeleid onvoldoende prikkel vormt voor verzekeringsplichtigen om zich te verzekeren. De
boete kan zelfs zo hoog oplopen dat die in de praktijk een hoge drempel opwerpt voor (langdurig)
onverzekerden om zich alsnog te verzekeren. Daarnaast gaat er geen dreiging uit van de
boetebepaling aangezien deze in de praktijk niet kan worden geëffectueerd bij het ontbreken van
betaalmogelijkheden bij boeteplichtigen in relatie tot de hoogte van de boete. In dergelijke
15

gevallen wordt de boete namelijk verlaagd rekening houdend met de mate waarin betrokkenen in
staat zijn deze te betalen, of zelfs op nihil gesteld. Het komt erop neer dat bepaalde groepen
personen zich in feite ongestraft aan de verzekeringsplicht voor de Zvw kunnen onttrekken door te
wachten met het sluiten van een verzekering totdat de noodzaak van medische zorg zich voordoet.
In potentie gaat het hier om een groep van ten minste 2 miljoen mensen, waaronder mensen met
een inkomen op, rond of onder het bijstandsniveau (sociaal minimum).

3.6 Getroffen maatregelen
Het Ministerie van VWS heeft bij de inwerkingtreding van de Zvw een voorlichtingscampagne
gehouden waarin via de media (tv, radio, kranten) burgers over hun verzekeringsplicht zijn
voorgelicht. VWS heeft destijds ook een speciaal traject ontwikkeld voor de voorlichting aan
‘moeilijk bereikbare en kwetsbare doelgroepen’. Het betrof onder meer: dak- en thuislozen,
verslaafden, psychiatrische patiënten, gehandicapten, (oudere) allochtonen, vereenzaamde
ouderen en analfabeten.
Naast voorlichting zijn er naar aanleiding van het rapport “Zorg verzekerd”11 stappen ondernomen
om onverzekerdheid tegen te gaan, zoals het bevorderen van collectieve (aanvullende)
verzekeringen voor bijstandsgerechtigden en andere sociale minima en het vergroten van de
postadressenregeling.
Ondanks genoemde maatregelen in combinatie met alle voorlichting over de verzekeringsplicht
voor de Zvw en een dreiging van een boete, blijken er toch verzekeringsplichtigen te zijn die
nalaten om binnen de wettelijk gestelde termijn een zorgverzekering af te sluiten. Dit zijn
onverzekerde verzekeringsplichtigen (onverzekerden).
Bij brief van 3 maart 200812 is het Plan van aanpak inzake het terugdringen van onverzekerden,
waaronder de doelgroepgerichte voorlichting en actieve opsporing van onverzekerden door
bestandsvergelijking, aan de beide Kamers gezonden. De in het plan van aanpak genoemde
maatregelen zijn uitgewerkt in het wetsvoorstel ‘opsporing en verzekering onverzekerden
zorgverzekering’ dat naar verwachting in de tweede helft van dit jaar aan het parlement kan
worden aangeboden.

3.6.1 Doelgroepgerichte voorlichting
Om het aantal onverzekerden verder terug te dringen voordat de onverzekerden actief worden
opgespoord in 2010, zijn verdergaande voorlichtingsactiviteiten ingezet die gericht zijn op
specifieke groepen. Deze groepen zijn naar voren gekomen uit de nadere analyse van het CBS. Het
gaat daarbij om doelgroepgerichte voorlichting aan allochtonen, gezinnen met kinderen, jongeren
die de leeftijd van 18 jaar bereiken, nieuwe ingezetenen, gedetineerden, ex-asielzoekers en
rechthebbenden op generaal pardon.
Het Ministerie van VWS heeft in december 2008 door middel van paginagrootte advertenties
ouders gewezen op het feit dat zij voor hun kinderen geen premie hoeven te betalen en dat het
van belang is hen te verzekeren.
Daarnaast heeft het Ministerie van VWS een brochure ontwikkeld voor nieuw ingezetenen, waarin
zij worden gewezen op de Zvw-verzekeringsplicht. Deze brochure wordt veelvuldig opgevraagd
door gemeenten. De informatie in de brochure is in negen talen vertaald.
Verder heeft VWS een brochure ontwikkeld voor buitenlandse werknemers in Nederland. Deze
brochure is uitgereikt aan onder meer uitzendbureaus en werkgevers die met name te maken
hebben met mensen die kortdurend in Nederland komen werken, zoals Polen. De informatie in deze
brochure is in tien talen vertaald. Het Ministerie van SZW heeft ook een brochure ontwikkeld over
de sociale zekerheid specifiek voor Poolse werknemers in Nederland. Daarin is in samenwerking
met het Ministerie van VWS ook een paragraaf over de Zvw-verzekeringsplicht opgenomen.
Een groot deel van de doelgroepgerichte voorlichting is georganiseerd door Stichting de
Ombudsman die in het 2007, 2008 en 2009 subsidie heeft gekregen ten behoeve van voorlichting
aan diverse groepen onverzekerden. De Stichting zet zich in om zoveel mogelijk mensen zonder

11

Het rapport “Zorg verzekerd” is bij brief van 13 december 2005 (Kamerstukken II 2005/06, 29 689, nr. 47)
aan beide Kamers gezonden.
12
Kamerstukken II 2007/08, 29 689, nr. 180.

16

zorgverzekering te bereiken en heeft zich op verschillende manieren gericht op gezinnen met
kinderen, allochtonen, dak- en thuislozen en onverzekerde jongeren. Deze Stichting heeft een
gratis telefoonlijn geopend om hulp te bieden bij het sluiten van de zorgverzekering en het
aanvragen van de zorgtoeslag. Van de onverzekerden die de Stichting de Ombudsman hebben
gebeld of hebben benaderd met vragen, is gebleken dat 98% een zorgverzekering heeft gesloten.
Een uitgebreid overzicht van de voorlichtingsactiviteiten van Stichting de Ombudsman is te vinden
in bijlage III.

3.6.2 Wetsvoorstel opsporing en verzekering onverzekerden
Het wetsvoorstel in het kort
Het wetsvoorstel ‘opsporing en verzekering onverzekerden zorgverzekering’ beoogt dat
verzekeringsplichtigen zonder zorgverzekering via bestandskoppeling opgespoord worden.
Voor de actieve opsporing is allereerst van belang te weten wie er verzekeringsplichtig zijn voor de
Zvw. Dit is iedereen die verzekerd is voor de AWBZ (uitgezonderd zijn militairen in werkelijke
dienst en gemoedsbezwaarden). Om de Zvw-verzekeringsplichtigen te kennen, is het dus van
belang te weten wie er AWBZ-verzekerd zijn. Tot op heden bestaat er echter geen AWBZverzekerdenbestand. Op verzoek van het ministerie van VWS heeft de SVB een voorstel gedaan
voor het opzetten van zo’n positieve, actuele AWBZ-verzekerdenregistratie die aansluit bij een
reeds in uitvoering zijnde opzet voor een SVB-volksverzekerdenadministratie (VVA).
Daardoor is een koppeling mogelijk van dat bestand van AWBZ-verzekerden met het
Referentiebestand Verzekerden Zorgverzekeringswet (RBVZ). Het RBVZ is het bestaande bestand
van degenen die daadwerkelijk een zorgverzekering hebben gesloten. Uit vergelijking van het
AWBZ-verzekerdenbestand, min de actieve militairen en gemoedsbezwaarden, met het RBVZbestand zal naar voren komen welke personen niet hebben voldaan aan hun verzekeringsplicht
ingevolge de Zvw.
Deze bestandsvergelijking zal in opdracht van het CVZ door de SVB worden verricht.
Het CVZ zal een door middel van bestandsvergelijking opgespoorde onverzekerde vervolgens
aanschrijven met de mededeling dat hij is gesignaleerd als iemand die verzekeringsplichtig is, maar
zich niet heeft verzekerd voor de Zvw. Het doel van deze aanschrijving is de onverzekerde een
prikkel te geven alsnog zijn verantwoordelijkheid te nemen om een zorgverzekering te sluiten.
Betrokkene krijgt drie maanden de gelegenheid alsnog een zorgverzekering te sluiten.
In het wetsvoorstel wordt voorts een nieuw boeteregiem geïntroduceerd. Het gekozen systeem lijkt
op het systeem dat wordt gehanteerd bij verkeersboetes. In het geval van de Zvw is de
overtreding het feit dat iemand op een bepaald moment niet aan zijn verzekeringsplicht voldoet.
De constatering van die overtreding vindt plaats wanneer drie maanden na de bovenvermelde
aanschrijving opnieuw door een bestandsvergelijking blijkt dat betrokkene nog altijd niet is
verzekerd. Als iemand bij die controle in overtreding is, legt het CVZ een boete op.
Mocht na een nieuwe bestandsvergelijking blijken dat iemand drie maanden na het opleggen van
de eerste boete nog altijd niet verzekerd is, dan legt het CVZ voor de tweede keer een boete op.
Indien bij een volgende bestandsvergelijking zou blijken dat een onverzekerde zich nog steeds niet
verzekerd heeft zal CVZ betrokkene ambtshalve onderbrengen bij een zorgverzekeraar.
Om te voorkomen dat betrokkene onmiddellijk na ambtshalve verzekering zijn premie niet betaalt,
zal gedurende een periode van twaalf maanden een situatie op hem van toepassing worden die
vergelijkbaar is met het wanbetalersregiem zoals dat is geregeld in de Wet structurele maatregelen
wanbetalers zorgverzekering. Dat betekent dat hij gedurende die periode een bestuursrechtelijke
premie verschuldigd wordt van 100%, die zo mogelijk door middel van bronheffing zal worden
geïnd. Een ambtshalve verzekerde kan zich op deze manier niet onmiddellijk aan premiebetaling
onttrekken.
Beoogd wordt het wetsvoorstel op zo kort mogelijke termijn in werking te laten treden. Tot die tijd
geldt de huidige wetgeving en het daarbij horende boetebeleid.

3.7 Kosten onverzekerden
Uit voorlopige cijfers van het CBS van 15 april 2009 blijkt dat er op 1 mei 2008 171 280
verzekeringsplichtigen onverzekerd zijn. Zij betalen geen nominale premie. In totaal is hierdoor
17

circa 180 miljoen euro aan nominale premie misgelopen in 200813. Onverzekerden betalen wel
inkomensafhankelijke premie.
Voor deze onverzekerden worden nauwelijks zorgkosten uitgespaard. Zodra zij namelijk zorg nodig
hebben, sluiten zij alsnog een zorgverzekering. Hiermee onttrekt deze groep zich aan de kern van
het verzekeren; geruime tijd premie betalen, zonder dat daar per definitie geconsumeerde zorg
tegenover staat.

3.8 Uitvoering
De uitvoering van het wetsvoorstel wordt opgedragen aan het CVZ.
De bestandsvergelijking tussen het bestand van AWBZ-verzekerden met het RBVZ zal in opdracht
van het CVZ door de SVB worden verricht.
De inning van door het CVZ opgelegde boetes door het Centraal Justitieel Incasso Bureau (CJIB) te
laten uitvoeren. De verantwoordelijkheid voor het boeteregiem blijft bij het CVZ.
De voorbereidingen voor de uitvoering verlopen naar tevredenheid.

3.9 Conclusie
Om onverzekerdheid te voorkomen is al een groot aantal maatregelen in de voorlichtingssfeer
getroffen. Aanvankelijk is gedacht dat goede voorlichting in combinatie met een robuust
boetebeleid ertoe zou leiden dat verzekeringsplichtigen wel een zorgverzekering zouden sluiten.
Echter, gebleken is dat voorlichting en het boetebeleid niet hebben kunnen voorkomen dat er
onverzekerden zijn.
Uit voorlopige cijfers van het CBS van 15 april 2009 blijkt dat er op 1 mei 2008 171 280
onverzekerde verzekeringsplichtigen waren. Het CBS geeft aan dat het aantal onverzekerden in
2008 niet te vergelijken is met cijfers van eerdere jaren.
Niettegenstaande de lagere aantallen onverzekerden dan waarvan eerder werd uitgegaan, blijft het
thans geschatte aantal onverzekerden met ruim 171 000 nog altijd een relevant aantal.
Verondersteld wordt dat het aantal onverzekerden zonder nadere maatregelen niet veel verder zal
teruglopen, ook gelet op de situatie van voor de invoering van de Zvw waarbij het aantal
onverzekerden rond de 1,5% bleef schommelen.
Het kabinet is van mening dat het ongewenst is dat er een situatie bestaat waarbij een deel van de
verzekeringsplichtigen zich kan onttrekken aan de verzekeringsplicht. De voorlopige cijfers van het
CBS doen dan ook niets af aan de voornemens van het kabinet om het aantal onverzekerden terug
te dringen door middel van actieve opsporing.
Bij brief van 3 maart 2008 is het ‘Plan van aanpak inzake terugdringing onverzekerden
Zorgverzekeringswet’, gestuurd aan de Tweede Kamer14. Ter uitwerking van de in het plan van
aanpak genoemde maatregelen is het wetsvoorstel ‘opsporing en verzekering onverzekerden
zorgverzekering’ in voorbereiding. Op 15 mei 2009 heeft de Ministerraad ingestemd met
doorgeleiding van het conceptwetsvoorstel naar de Raad van State voor advisering.
Tot het moment van inwerkingtreding van het wetsvoorstel worden verdergaande voorlichtingsactiviteiten ingezet die gericht zijn op specifieke groepen om het aantal onverzekerden verder
terug te dringen. Een groot deel van de doelgroepgerichte voorlichting is georganiseerd door
Stichting de Ombudsman die in het 2007, 2008 en 2009 subsidie heeft gekregen ten behoeve van
voorlichting aan onverzekerden.

13
14

Gemiddelde nominale premie in 2008 bedroeg € 1047,-.
Kamerstukken II, 2007/08, 29 689, nr. 180.

18

HOOFDSTUK 4. VERDRAGSGERECHTIGDEN
4.1 Inleiding
De Europese sociale zekerheidsverordening nr. 1408/71 (hierna: Verordening) en de tussen
Nederland en andere staten bestaande bilaterale sociale zekerheidsverdragen (hierna: verdragen)
hebben ten doel te voorkomen dat mensen die zich binnen Europa of binnen de verdragslanden
verplaatsen helemaal niet sociaal verzekerd zijn of dubbel sociaal verzekerd zijn.
Tot 1 januari 2006 waren de Verordening en de verdragen uitsluitend van toepassing op
ziekenfondsverzekerden, omdat alleen op die groep het totaal van de Nederlandse sociale
ziektekostenverzekering, de AWBZ en de Ziekenfondswet (Zfw), van toepassing was. Met de
invoering van de Zvw is vanaf 1 januari 2006 het totaal van de sociale ziektekostenverzekering van
toepassing op iedereen die in Nederland woont of in Nederland werkt. De Zvw is, ondanks het
privaatrechtelijke karakter, ondubbelzinnig een sociale verzekering. Juist om het sociale karakter
van de Zvw veilig te stellen, heeft Nederland een beroep gedaan op de uitzonderingsbepaling in de
Europese Schaderichtlijnen, zodat voorschriften kunnen worden gesteld met betrekking tot (onder
andere) de acceptatie, de dekkingsomvang en de premiestelling van de verzekering. Hiertoe heeft
Nederland het personele bereik van de sociale ziektekostenverzekering èn het personele bereik van
de Verordening uitgebreid.
Verdragsrecht
Als gevolg van de genoemde uitbreiding van het personele bereik van de Nederlandse sociale
ziektekostenverzekering zijn de Verordening en de verdragen dwingendrechtelijk van toepassing
geworden op álle werknemers en hun gezinsleden die zich binnen de EU verplaatsen, en op alle
rechthebbenden op een Nederlands wettelijk pensioen (in de zin van de Verordening en de
verdragen) alsmede hun gezinsleden die in een EU/EER-lidstaat of een verdragsland wonen.
Grensarbeiders en hun gezinsleden
Volgens de Verordening en de verdragen is op mensen die werken de wetgeving van het werkland
van toepassing. Grensarbeiders die wonen in het buitenland en werken in Nederland vallen dus
onder de Nederlandse wetgeving. Dat betekent dat zij AWBZ-verzekerd zijn en daardoor Zvwverzekeringsplichtig. Zij kunnen in het buitenland zorg inroepen op grond van de polisvoorwaarden
van hun zorgverzekering, net als iedere Zvw-verzekerde dat kan. Daarnaast hebben
grensarbeiders met toepassing van de Verordening en verdragen recht op het woonlandpakket ten
laste van Nederland (verdragsrecht).
De AWBZ en de Zvw kennen geen medeverzekering van gezinsleden. In het buitenland wonende
gezinsleden van grensarbeiders kunnen dus geen rechten ontlenen aan de AWBZ en de Zvw. Zij
worden beschermd door de Verordening en de verdragen. Zij hebben recht op het woonlandpakket
ten laste van Nederland (verdragsrecht). Met België en Duitsland is inmiddels afgesproken dat deze
gezinsleden ook in Nederland zorg kunnen inroepen.
Gepensioneerden en hun gezinsleden
Op gepensioneerden en hun gezinsleden zijn de Verordening en de verdragen van toepassing. De
reden daarvan is dat zij tot de kring van verzekerden van de Nederlandse sociale ziektekostenverzekering zouden hebben behoord indien zij in Nederland zouden hebben gewoond. Zij hebben
ten laste van Nederland recht op het woonlandpakket (verdragsrecht).
Wanneer men tevens een wettelijk pensioen van zijn woonland heeft en recht heeft op zorg van
het woonland is men onderworpen aan de wetgeving van het woonland en treedt het verdragsrecht
ten laste van Nederland terug. Het gaat dan bijvoorbeeld om personen die zowel in Nederland als
in het huidige woonland gewerkt hebben en op grond daarvan van beide landen een wettelijk
pensioen ontvangen.
Woonlandpakket
In de gevallen waarin op grond van de Verordening of een verdrag recht bestaat op zorg, gaat het
altijd om de zorgaanspraken zoals die zijn geregeld volgens de sociale ziektekostenverzekering van
het land waar die zorg wordt ingeroepen. Dus wie zorg inroept in zijn woonland krijgt de zorg zoals
die is geregeld in het wettelijke pakket van dat woonland (woonlandpakket) ten laste van
Nederland.
19

Hiertoe wordt jaarlijks een bedrag aan het desbetreffende woonland betaald. Tegenover dit
financiële risico dat Nederland draagt, staat dat Nederland een bijdrage mag heffen bij de
betrokkenen. De bijdrage bestaat uit drie componenten en is vastgesteld overeenkomstig de wijze
waarop de premie is samengesteld voor mensen die in Nederland verzekerd zijn. Het totaal van
deze componenten wordt vermenigvuldigd met de woonlandfactor. Dit is het verhoudingsgetal
tussen de gemiddelde kosten van zorg in het woonland en de gemiddelde kosten van zorg in
Nederland.
Met de woonlandfactor wordt tot uitdrukking gebracht in welke mate de in het woonlandpakket
opgenomen zorg zich verhoudt tot de in het Nederlandse pakket (Zvw en AWBZ) opgenomen zorg.
Voor het merendeel van de Europese landen is dit verhoudingsgetal minder dan 1.
De introductie van de woonlandfactor is een belangrijke tegemoetkoming geweest aan de
verdragsgerechtigden om te komen tot een aanvaardbare berekeningswijze van de
verdragsbijdrage. Met deze introductie is ook tegemoetgekomen aan de motie Schippers15 en aan
de uitspraak in kort geding van de Rechtbank te ’s Gravenhage van 31 maart 200616.

4.2 Aantal verdragsgerechtigden
Het aantal personen, dat in het woonland een verdragsrecht op zorg had ten laste van Nederland
voor de invoering van de Zvw was 97 000. In 2009 is dat aantal afgerond 209 000.
Hieronder volgt een uitsplitsing van deze aantallen naar categorie. Tabel 8 bevat een uitsplitsing
van de verdragsgerechtigden naar woonland.
Tabel 8.

Categorie

2009

2008

2005

Grensarbeiders/werknemers
(Zvw verzekerd)*

76 273

69 106

33 107

Gezinsleden van
grensarbeiders/werknemers

28 647

25 290

5 282

Achtergebleven gezinsleden van
grensarbeiders/werknemers17

5 858

6 238

6 922

Gepensioneerden

72 620

73 307

32 354

Gezinsleden van gepensioneerden

25 423

25 590

18 827

40

50

50

208 861

199 581

96 542

Achtergebleven gezinsleden van
gepensioneerden18
Totaal

* Grensarbeiders/werknemers die in Nederland werken zijn Zvw-verzekerd. Zij betalen derhalve geen
verdragsbijdrage maar zijn premie verschuldigd aan hun zorgverzekeraar.

4.3 Kosten verdragsgerechtigden
Tegenover het recht op zorg in het woonland staat de verplichting voor verdragsgerechtigden om
een bijdrage aan het CVZ te betalen. Enige uitzondering hierop vormen de
grensarbeiders/werknemers die – naast het hebben van een verdragsrecht – rechtstreeks AWBZverzekerd en verzekeringsplichtig voor de Zvw zijn: zij betalen een nominale premie aan de
zorgverzekeraar en betalen daarnaast de inkomensafhankelijke bijdrage Zvw en de premie voor de
AWBZ.

15

Kamerstukken II, 2005/06, 29 689, nr. 52.
Stichting Belangenbehartiging Nederlandse Gepensioneerden in het buitenland en enige
individuele belanghebbenden tegen de Staat der Nederlanden (KG 06/125).
17
Het gaat hier om gezinsleden die in een ander land wonen dan de grensarbeider/werknemer zelf.
18
Het gaat hier om gezinsleden die in een ander land wonen dan de gepensioneerde zelf.
16

20

Over 2008 betaalden verdragsgerechtigden in totaal € 72,5 miljoen verdragsbijdrage en Nederland
betaalde voor hen in de vorm van gemiddelde kostenbedragen in totaal € 182 miljoen aan de
buitenlandse verzekeringsinstellingen die verantwoordelijk zijn voor de zorgverlening aan
betrokkenen.
Tabel 9.

Land
EU/EER/Zwitserland
België
Bulgarije
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Ierland
Verenigd Koninkrijk
IJsland
Italië
Letland
Liechtenstein
Litouwen
Luxemburg
Malta
Noorwegen
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Zweden
Zwitserland
Bilateraal
Bosnië-Herzegovina
•
Repl. Srpska
Kaapverdië
Kroatië
Macedonië
Marokko
Tunesië
Turkije
Voormalige Republiek
Joegoslavië
•
Kosovo
•
Montenegro
•
Servië
•
Vojvodine
Totaal

Aantal
verdragsgerechtigden

Ontvangen bijdrage 2008
(€)

62 897
47
70
97
60 931
3
61
8 236
901
518
321
1 558
1
1 752
5
0
15
194
123
122
611
3 792
2 571
74
49
517
13 123
724
371
716

23 591 939
3 285
25 365
117 754
14 553 391
657
68 622
13 260 499
528 350
121 370
702 102
1 854 552
4 389
1 803 699
1 166
0
2 135
287 999
73 018
277 590
681 197
58 456
1 617 584
5 124
26 345
6 910
9 636 578
53 281
517 236
697 174

313
102
1 734
390
167
19 351
788
25 052

18 987
6 435
31 722
94 873
9 594
375 701
30 348
1 287 694

30
31
425
77

2 678
1 144
32 134
5 843

208 861

72 474 920

21

4.4 Uitvoering
Het CVZ is belast met de uitvoering van de internationale sociale ziektekostenregelingen. Dit
betekent enerzijds de administratie van de verdragsgerechtigden en de inning van de
verdragsbijdragen, anderzijds de interstatelijke afrekening van zorgkosten met het buitenland.
Verdragsgerechtigden dienen zich bij het CVZ aan te melden. Het CVZ geeft voor de
desbetreffende personen een formulier af, op grond waarvan de verzekeraar in de woonstaat kan
zien dat betrokkene inderdaad recht heeft op zorg ten laste van Nederland.
Eind maart heeft de Nationale Ombudsman een onderzoek gepubliceerd omtrent de achterstanden
bij CVZ bij het vaststellen van de definitieve jaarafrekening van de verdragsbijdrage over 2006.
CVZ heeft nog niet alle verdragsgerechtigden een definitieve jaarafrekening kunnen sturen
waardoor een aantal verdragsgerechtigden nog wacht op teruggave van teveel betaalde bijdrage.
Momenteel werkt het CVZ aan een nieuw ICT-systeem dat de afwikkeling in toekomstige jaren
moet versnellen. Tot die tijd blijft het CVZ zijn best blijft doen binnen de bestaande mogelijkheden
om ervoor te zorgen dat betrokkenen zo snel mogelijk hun geld terugkrijgen.
Voor het overige verloopt de uitvoering door het CVZ naar behoren.

4.5 Relevante ontwikkelingen
Nieuwe berekening verdragsbijdrage
In verband met de vele wijzigingen in nationale wetgeving en uitgebreide jurisprudentie van het
Europees Hof van Justitie is de noodzaak ontstaan om Verordening nr. 1408/71, die in 1971 is
vastgesteld en sindsdien op diverse onderdelen is aangepast, te moderniseren. De nieuwe
Verordening nr. 883/04 zal naar verwachting op 1 maart 2010 in werking treden. Er zijn -voor
zover in dit kader van belang- twee nieuwigheden:
1. Naast het recht op zorg in het woonland krijgen gepensioneerde verdragsgerechtigden en hun
gezinsleden onder de nieuwe Verordening het recht om zonder tussenkomst van het orgaan van de
woonplaats zorg in te roepen in Nederland. De kosten hiervan komen ten laste van Nederland. De
in EU/EER-staten wonende gezinsleden van Zvw-verzekerden hebben dit recht al sinds 2006.
2. Daarnaast komen ook de kosten van ingeroepen zorg bij tijdelijk verblijf van een verdragsgerechtigde buiten zijn woonland onder de nieuwe Verordening ten laste van Nederland (nu nog
ten laste van het woonland). De genoemde kosten komen bovenop het forfaitaire bedrag dat
Nederland aan de woonlanden betaalt.
In het Masterplan buitenland (over de internationale gevolgen van de Zvw)19 en de wijzigingen van
de Regeling zorgverzekering tot vaststelling van de woonlandfactoren voor 2008 en 2009 is reeds
aangegeven dat deze ontwikkelingen nauwlettend gevolgd zullen worden en mogelijk kunnen
leiden tot een hogere verdragsbijdrage.
Het orgaan van tijdelijk verblijf, dat de zorg voor de genoemde groepen in Nederland organiseert,
heeft met betrekking tot het zorggebruik van gezinsleden van grensarbeiders in Nederland over de
jaren 2006-2008 de volgende gegevens kunnen vastleggen:
Tabel 10.

Jaar

2006

2007

2008

Aantal personen

530

1.750

2.500

€ 421.000

€ 1.750.000

€ 3.310.000

Totaal €

Waar in 2006 nog bescheiden gebruik werd gemaakt van de mogelijkheid om zorg in Nederland te
halen, nam dit in 2007 en 2008 nadrukkelijk toe. Wel wordt opgemerkt dat het hier gaat om
gezinsleden van grensarbeiders, die vanwege de geringe reisafstand geen belemmering
ondervinden om de zorg in Nederland te halen. De verwachting is dat verdragsgerechtigden die
verder van Nederland wonen minder frequent naar Nederland zullen komen en dit voornamelijk
zullen doen voor (dure) specialistische zorg en minder gebruik zullen maken van nietspecialistische zorg (bijv. huisarts of medicijnen) in Nederland.

19

Kamerstukken II, 2007/08, 30 918, nr. 27.

22

Geconcludeerd kan worden dat een stijgende tendens waarneembaar is voor zorggebruik in
Nederland door verdragsgerechtigden. Deze tendens zal doorzetten als gevolg van het feit dat
onder de nieuwe Verordening meer verdragsgerechtigden rechtstreeks recht krijgen op zorg in
Nederland. In welke mate dat zal gebeuren is thans nog niet bekend.
Gelet hierop is er aanleiding de berekening van de verdragsbijdrage, die thans alleen is afgestemd
op zorgconsumptie in het woonland, te herzien. Omdat het gaat om aanpassing van de Europese
Verordening heeft deze herziening overigens uitsluitend betrekking op de landen waarop deze
Verordening van toepassing is en niet op de bilaterale verdragslanden.
Beoogd wordt met ingang van 1 januari 2011 de verdragsbijdrage als volgt te berekenen. In de
berekening wordt expliciet tot uitdrukking gebracht dat een deel van de zorg buiten het woonland
wordt geconsumeerd. De gedachte achter deze splitsing is dat het grootste deel van de zorg wordt
genoten in het woonland, en een beperkt deel van de zorg daarbuiten. Omdat de woonlandfactor is
bedoeld voor de zorg die in het woonland wordt genoten, wordt de verdragsbijdrage gesplitst.
De verdragsbijdrage voor het gedeelte van de zorg dat buiten het woonland wordt genoten (met
name in Nederland, maar ook in derde landen) wordt niet gecorrigeerd door de woonlandfactor. Bij
het berekenen van het af te splitsen percentage wordt uitgegaan van het totaal van de gemiddelde
kosten van het zorggebruik in de woonlanden ten opzichte van de kosten van door verdragsgerechtigden in Nederland ingeroepen zorg. Er wordt uitgegaan van het totaal van de gemiddelde
kosten in alle woonlanden gezamenlijk en het totaal van de extra kosten in Nederland. Daarmee
wordt voorkomen dat binnen de groep verdragsgerechtigden te grote verschillen ontstaan. Dit
draagt bij aan solidariteit binnen de totale groep.
Voorts wordt het Nederlandse verplicht eigen risico in rekening gebracht bij verdragsgerechtigden
die daadwerkelijk gebruik maken van Nederlandse zorg. Op het verplicht eigen risico wordt de
compensatie eigen risico voor chronisch zieken in mindering gebracht voor alle personen die het
eigen risico moeten betalen.
Omdat de verordening tot toepassing van de nieuwe Europese sociale zekerheidsverordening
883/04 een artikel bevat dat stelt dat de verdragsbijdrage die een gepensioneerde verschuldigd is
nooit hoger zal zijn dan wat betrokkene zou moeten betalen als hij in het pensioenland verzekerd
zou zijn, wordt de bijdrage die de verdragsgerechtigden verschuldigd zijn, gemaximeerd op dit
bedrag. Momenteel geldt nog een hogere bijdrage voor verdragsgerechtigden die wonen in IJsland,
Ierland en Noorwegen.
In samenspraak met het CVZ zal worden bezien hoe deze wijzigingen in administratief en
uitvoeringstechnisch opzicht het best vormgegeven kunnen worden.
Met het oog op de inwerkingtreding van de nieuwe Verordening op 1 maart 2010 zal het CVZ in het
najaar van 2009 in samenwerking met VWS, Zorgverzekeraars Nederland, zorgverzekeraar CZ (het
orgaan van de woonplaats) en zorgverzekeraar Agis (het orgaan van tijdelijk verblijf) een
conferentie voor zorgverzekeraars organiseren waar zij geïnformeerd worden over de nieuwe
Verordening.
Onderzoek naar herziening Verordeningsregels voor gepensioneerden
Voor de positie van verdragsgerechtigden is verder nog van belang dat de Europese Commissie,
mede op aandringen van de Nederlandse regering, een onderzoek laat uitvoeren naar de
mogelijkheid om de regels voor gepensioneerden die in een ander land wonen dan het land waaruit
het pensioen afkomstig is, drastisch te herzien. Van Nederlandse zijde bestaat daarbij een sterke
voorkeur om als uitgangspunt te hanteren dat betrokkenen zowel voor wat betreft de
zorgaanspraken als voor wat betreft de premiebetaling gaan vallen onder de wetgeving van hun
woonland. Dat zou betekenen dat alle thans bij het CVZ ingeschreven verdragsgerechtigden
verzekerd worden in hun woonland en de daar geldende premie gaan betalen. Buitenlandse
verdragsgerechtigden die thans ingeschreven zijn bij het Nederlandse orgaan van de woonplaats
(zorgverzekeraar CZ) worden dan gewoon Nederlandse verzekerden en zijn dan de Nederlandse
premies verschuldigd.
Gezien de aanmerkelijke financiële consequenties die hieraan voor zowel de betrokken personen
als voor de lidstaten verbonden zijn, zal het daadwerkelijk realiseren van een wijziging op dit vlak
ongetwijfeld een kwestie van lange adem worden.

23

Verdrag met Turkije
Op het vlak van de bilaterale sociale zekerheidsverdragen kan gemeld worden dat het verdrag tot
wijziging van het verdrag van 1966 inmiddels door Turkije is ondertekend. Het verdrag wordt
binnenkort voor advies naar de Raad van State gestuurd, waarna de parlementaire
goedkeuringsprocedure kan worden gestart.
Hiermee wordt een einde gemaakt aan de situatie dat verdragsgerechtigden, met een beroep op
het feit dat het oude verdrag tussen Turkije en Nederland - in tegenstelling tot alle andere, meer
recente verdragen - spreekt van ‘verzekerden’ terwijl betrokkenen niet daadwerkelijk verzekerd
zijn maar alleen op grond van het verdrag als rechthebbende (en bijdrageplichtige) worden
gekwalificeerd, bij het CVZ met succes bezwaar kunnen aantekenen tegen de inschrijving als
verdragsgerechtigde.

4.6 Conclusie
Door de uitbreiding van de personele werkingssfeer van de Nederlandse sociale
ziektekostenverzekering is het aantal personen dat onder de werkingssfeer van de Verordening en
de verdragen is gekomen verdubbeld van 97 000 personen in 2005 naar 209 000 personen in
2008. In totaal betaalden de verdragsgerechtigden over 2008 € 72,5 miljoen verdragsbijdrage aan
Nederland en betaalde Nederland voor hen € 182,4 miljoen aan het buitenland in de vorm van
gemiddelde kostenbedragen.
Na inwerkingtreding van de nieuwe Verordening kunnen gepensioneerde verdragsgerechtigden
zonder tussenkomst van het orgaan van de woonplaats zorg inroepen in Nederland. De kosten
hiervan komen ten laste van Nederland. Verder zullen de kosten van zorg die door
verdragsgerechtigden in een derde land wordt gebruikt, ten laste van Nederland komen. Vanwege
deze ontwikkelingen wordt beoogd de berekening van de verdragsbijdrage per 1 januari 2011 te
herzien, zoals al is aangegeven in het Masterplan buitenland20. In de berekening zal expliciet tot
uitdrukking worden gebracht dat een deel van de zorg buiten het woonland wordt geconsumeerd.
Ten slotte wordt nog opgemerkt dat momenteel in opdracht van de Europese Commissie de
mogelijkheid wordt onderzocht om verdragsgerechtigden zowel voor wat betreft de zorgaanspraken
als voor wat betreft de premiebetaling te laten vallen onder de wetgeving van hun woonland.

20

Kamerstukken II, 2007/08, 30918, nr.27.

24

HOOFDSTUK 5. GEMOEDSBEZWAARDEN
5.1 Inleiding
Mensen die op grond van hun geloofsovertuiging bezwaar hebben tegen elke vorm van verzekering
als zodanig, kunnen van de Zvw-verzekeringsplicht worden uitgezonderd. Bij gemoedsbezwaren
blijft in het geval van de AWBZ, de verzekering van rechtswege als zodanig bestaan, maar wordt
de betrokkene vrijgesteld van de verplichting tot premiebetaling. Gemoedsbezwaarden zijn
uitgezonderd van de verplichting tot het sluiten van een zorgverzekering. De gemoedsbezwaarden
hebben wel de verplichting, evenals dat voor de AWBZ-verzekering het geval is, tot het betalen van
de wettelijke inkomensafhankelijk bijdrage in de vorm van een vervangende belasting. Deze extra
belasting die de gemoedsbezwaarde voor de Zvw betaalt, wordt apart gezet op een rekening bij
CVZ. De hoogte van de vervangende belasting Zvw is gelijk aan de inkomensafhankelijke bijdrage
die de gemoedsbezwaarde zou hebben moeten betalen, indien hij wel verzekeringsplichtig zou zijn
geweest. Het saldo op de rekening van CVZ kan een gemoedsbezwaarde gebruiken om de kosten
te vergoeden van verleende zorg vergelijkbaar met het pakket van de zorgverzekering.
Na aftrek van de gedeclareerde kosten wordt na opmaak van de eindafrekening over een gegeven
jaar, de helft van de resterende vervangende belasting in het Zorgverzekeringsfonds gestort.
De andere helft staat op individuele basis ter beschikking van zorgkosten die een gemoedsbezwaarde het volgende jaar maakt.

5.2 Aantal gemoedsbezwaarden
Tabel 11.

Jaartal

Aantal gemoedsbezwaarden

31 december 2008

11 700

31 december 2007

11 392

31 december 2006

11 139

Volgens opgave van het CVZ betreft het circa 3 400 huishoudens.
5.3 Kosten en baten gemoedsbezwaarden
Het totaal van de vervangende belasting die de gemoedsbezwaarden in 2008 naar verwachting
zullen afdragen is door het CVZ geraamd op € 5,69 miljoen. Het is een raming omdat op dit
moment nog niet alle inkomensgegevens over 2008 van de Belastingdienst zijn ontvangen.
In 2008 zijn 2.833 declaraties ontvangen; deze zijn met name eind 2008 ingediend. Omdat op dit
moment nog niet alle declaraties zijn beoordeeld en vastgesteld, heeft het CVZ een schatting
gemaakt op basis van de uitbetalingen zorgkosten over 2007. Op basis hiervan bedragen de
geraamde zorgkosten voor 2008 € 3,14 miljoen.
Uit de overheveling van de restant spaartegoeden 2007 is een bedrag van € 1,11 miljoen
beschikbaar.

25

Samenvattend komt de raming 2008 neer op:
Tabel 12.

Realisatie budgetjaar 2008
bedragen x 1 miljoen euro
Ingehouden bijdragevervangende belasting
Verleende en te verlenen vergoeding voor zorgkosten
Saldo
Afdracht aan fonds
Toevoeging aan spaartegoed

5,69
3,14
2,55
1,50
1,05

5.4 Uitvoering
Het CVZ heeft aangegeven dat behoefte bestaat aan een vereenvoudiging van de regelgeving voor
wat betreft de wijze waarop de eindafrekening ten behoeve van de afdracht aan het
Zorgverzekeringsfonds tot stand komt. De huidige berekeningswijze leidt door tussentijdse
mutaties namelijk tot arbeidsintensieve herberekeningen. In overleg met CVZ zal VWS de
mogelijkheden hiertoe bezien. Voor het overige zijn er geen bijzonderheden op het gebied van de
uitvoering.

5.5 Conclusie
Zowel het aantal gemoedsbezwaarden als het aantal declaraties vertoont een constante lijn. Bezien
zal worden in hoeverre de regeling administratief vereenvoudigd kan worden.

26

HOOFDSTUK 6. ILLEGALEN
6.1 Inleiding
In Nederland geldt het algemeen erkende principe dat zorgaanbieders in voorkomend geval
medisch noodzakelijke zorg verlenen, ongeacht de vraag of en hoe de kosten van die zorgverlening
zullen worden vergoed. Uitgangspunt is dat de patiënt in eerste instantie zelf aansprakelijk is voor
de kosten van aan hem verleende zorg. In het algemeen zal een ziektekostenverzekering de kosten
van de patiënt overnemen. Niet rechtmatig verblijvende vreemdelingen zijn uitgesloten van
toegang tot de sociale zorgverzekeringen. In veel gevallen zal moeten worden geconstateerd dat
deze personen zelf over onvoldoende financiële middelen beschikken om de kosten van verleende
zorg te voldoen. Het gevolg daarvan is dat de zorgaanbieder een financieel risico draagt dat de
kosten van de door hem aan een illegaal verblijvende vreemdeling verleende zorg niet aan hem
worden vergoed.

6.2 Wetgeving
Ter voorkoming van aanmerkelijke inkomensschade van zorgaanbieders is in oktober 2007 een
wetsvoorstel aan het Parlement voorgelegd dat de mogelijkheid biedt van verstrekking van
bijdragen aan zorgaanbieders die inkomsten derven ten gevolge van het verlenen van medisch
noodzakelijke zorg aan bepaalde groepen vreemdelingen die de kosten van die verleende zorg niet
kunnen betalen.
Na instemmen met het wetsvoorstel door de Tweede en Eerste Kamer eind 2008 is deze wet op 1
januari 2009 in werking getreden21.
Het gaat in de wet om het verstrekken van bijdragen aan zorgaanbieders die inkomsten derven ten
gevolge van het verlenen van medisch noodzakelijke zorg aan vreemdelingen die op grond van de
bepalingen van de Koppelingswet vanwege hun verblijfsstatus zijn uitgesloten van toegang tot de
sociale zorgverzekeringen22, en die de rekening van de zorgaanbieder niet kunnen betalen en
bovendien onverzekerd zijn tegen ziektekosten. Met het oog op de leesbaarheid wordt verder
gesproken over ‘illegalen’, hoewel deze aanduiding de bepaalde groepen vreemdelingen waarvoor
zorgaanbieders een bijdrage kunnen vragen als zij medisch noodzakelijke zorg verlenen, niet
volledig juist weergeeft.
Uitgangspunt van de wet is dat iemand die niet verzekerd is zelf de kosten van de aan hem
verleende medisch noodzakelijke zorg moet betalen. Slechts in die gevallen waarin ondanks
inspanningen van de zorgaanbieder geen kostenverhaal op de patiënt, zijn eventuele particuliere
verzekeraar, of op een andere voorziening mogelijk blijkt, kan de zorgaanbieder, onder
voorwaarden, een beroep doen op de bijdrage die de wet biedt. Daarbij geldt dat niet direct
toegankelijke zorg (zorg die slechts verkregen kan worden op verwijzing, indicatie of recept) wordt
verleend door daartoe door het CVZ gecontracteerde zorgaanbieders. Daarbij dienen afspraken te
worden gemaakt en procedures te worden vastgelegd, zodat de werkwijze bij zorgvragen van
onverzekerbare illegale vreemdelingen voor alle betrokken partijen transparant en toetsbaar is. In
het kader van het contract tussen het CVZ en de zorgaanbieder wordt voor de zorgverlening aan
de illegaal een passende vergoeding bepaald.
Er kan slechts bij niet direct toegankelijke zorg van worden uitgegaan dat deze in alle gevallen kan
worden ingeroepen bij daartoe gecontracteerde zorgaanbieders. Bij direct toegankelijke zorg,
waarbij het in veel gevallen zal gaan om zorg in situaties die door de betrokken patiënt als een
noodsituatie wordt ervaren, moet de medisch noodzakelijke zorg ook kunnen worden ingeroepen
bij niet gecontracteerde zorgaanbieders. In die gevallen voorziet het wetsvoorstel in een
vergoeding van 80% van de oninbare vordering. Kosten die verband houden met zwangerschap en
bevalling worden voor zover de kosten niet kunnen worden verhaald, voor 100% vergoed.
21
Wet van 30 oktober 2008, houdende wijziging van de Zorgverzekeringswet in verband met de verstrekking
van bijdragen aan zorgaanbieders die inkomsten derven ten gevolge van het verlenen van medisch
noodzakelijke zorg aan bepaalde groepen vreemdelingen en van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten met
het oog op verzekering van bepaalde groepen minderjarige vreemdelingen (Stb. 2008, 526).
22
De vreemdelingen die het betreft zijn vreemdelingen die een aanvraag voor een verblijfsvergunning regulier
hebben ingediend. Vreemdelingen die bezwaar of beroep hebben ingesteld tegen een afwijzende beslissing op
een aanvraag voor een verblijfsvergunning regulier. Vreemdelingen die niet rechtmatig verblijven.

27

6.3 Uitvoering
Het CVZ voert de wettelijke bijdrageregeling uit. In het kader van de uitvoering heeft het CVZ eind
november 2008 een voorlichtingsbijeenkomst georganiseerd over de nieuwe wettelijke regeling
voor landelijke partijen die betrokken zijn bij de zorg voor illegalen, zoals koepel- en
brancheverenigingen binnen de zorg en belangenbehartigende organisaties voor illegalen.
Begin december 2008 heeft het CVZ voorlichtingsbrieven verstuurd naar alle ziekenhuizen,
apotheken, huisartsen, tandartsen, verloskundigen en kraamzorgorganisaties.
Deze voorlichtingsbrief bevatte, naast algemene informatie over het wettelijk kader, op de
betreffende beroepsgroep toegesneden informatie over de uitvoering van de wet.
Algemene informatie over de wet is te vinden op de website van het CVZ. Op de website zijn ook
de gegevens gepubliceerd van de gecontracteerde zorgaanbieders. Verder heeft het CVZ een
‘Helpdesk illegalen’ ingericht waar zorgaanbieders telefonisch of per mail hun vragen kunnen
stellen.

6.4 CVZ monitor
In verband met de evaluatie van de uitvoering van de wet en naar aanleiding van de vraag om
monitoring van de regeling vanuit zowel de Tweede als de Eerste Kamer der Staten-Generaal heeft
het CVZ in onderling overleg met VWS de structuur voor een monitor opgezet waarmee
nauwkeurige monitoring van de wet mogelijk is.
Op 31 maart 2009 heeft het CVZ voor de eerste maal gerapporteerd over de regeling in de
“Monitor gefinancierde zorgverlening illegale vreemdelingen”.
In deze eerste monitor rapporteert CVZ over het invoeringstraject. De belangrijkste bevindingen uit
het rapport over contracteren, vergoeding van direct toegankelijke zorg en voorlichting zijn hierna
weergegeven.
Ziekenhuizen
Bij de contractering van ziekenhuizen is het CVZ voor de bepaling van de regio’s uitgegaan van de
GGD-regio’s zoals die bestonden onder de uitvoering van de regeling van de Stichting Koppeling.
Rekening houdend met enkele fusies en onder samenvoeging van enkele kleine regio’s heeft het
CVZ 26 regio’s vastgesteld.
Voor de contractering van de ziekenhuiszorg in deze 26 regio’s heeft het CVZ een Europese
aanbestedingsprocedure gevolgd. De te contracteren ziekenhuizen moesten in staat zijn om alle
DBC’s uit het B-segment te leveren en 95% van de DBC’s uit het A-segment. Het contract is
gegund aan het ziekenhuis dat voor alle DBC’s uit het B-segment de laagste totaalprijs offreerde.
Deze ziekenhuizen zijn zowel voor de niet direct toegankelijke als voor de direct toegankelijke zorg
gecontracteerd.
Langs deze weg heeft het CVZ 22 ziekenhuizen gecontracteerd. Er zijn op dit moment nog vier lege
percelen:
-Twente (Enschede of Almelo);
-Rivierenland (Tiel);
-Waardenland (Dordrecht of Gorinchem);
-Zuid-Hollandse eilanden (Spijkenisse of Middelharnis).
Zoals het CVZ in de rapportage aangeeft, streeft het er nog steeds naar om alsnog een ziekenhuis
in deze percelen te contracteren.
Apotheken
Voor de contractering van geneesmiddelenzorg heeft het CVZ een Europese
aanbestedingsprocedure gevolgd. Daarin is ook meteen de levering van hulpmiddelen
meegenomen voor zover die door apotheken plaatsvindt.
Het CVZ streeft er naar om per gemeente één apotheek te contracteren. In 2009 zijn er 441
Nederlandse gemeenten. Vanwege de combinatie van grondoppervlak en spreiding van illegalen
heeft het CVZ in Amsterdam en Rotterdam 5 respectievelijk 3 apotheken gecontracteerd. Dat leidt
tot 441 + 4 + 2 = 447 (deel)gemeenten.
In 46 kleine gemeenten is geen apotheek aanwezig. Zo ontstonden 401 ‘aanbestedingspercelen’.
28

Inmiddels zijn er 329 apotheken gecontracteerd.
In 52, vooral kleinere, gemeenten is geen enkele apotheek ingegaan op het contractvoorstel van
het CVZ. Het CVZ heeft de apotheken in deze ‘lege percelen’ in april 2009 nogmaals benaderd.
Het declaratieverkeer tussen het CVZ en de apothekers verloopt door tussenkomst van Clearing
House Apothekers BV (CHA).
Over de maanden januari en februari hebben de 329 gecontracteerde apotheken voor in totaal
€ 334.000 gedeclareerd bij CHA.
De niet gecontracteerde apotheken leveren alleen geneesmiddelen aan illegalen tijdens de
waarneming (avond, nacht, weekend). Deze geneesmiddelen worden door hen bij de
gecontracteerde apotheken in rekening gebracht. De KNMP heeft daarvoor inmiddels een
samenwerkingsovereenkomst opgesteld.
Sinds 1 januari 2009 komen alleen gecontracteerde apotheken in aanmerking voor een bijdrage als
zij geneesmiddelen aan illegalen leveren. In voorkomende gevallen moet daardoor een grotere
reisafstand worden afgelegd. Dat is niet alleen het geval in gemeenten met grote
bewonersaantallen. Juist plattelandsgemeenten kunnen in oppervlakte heel groot zijn. Daarbij
heeft de aanbestedingsprocedure tot gevolg gehad dat de gecontracteerde apotheek zich niet altijd
in de hoofdplaats van de gemeente bevindt. Het CVZ geeft in de rapportage aan dat het echter tot
nu toe niet de indruk heeft dat hiermee de toegang tot de zorg beperkt is.
AWBZ- en en GGZ-instellingen
AWBZ- en GGZ-zorg vindt, afgezien van crisisopvang, plaats op basis van een verwijzing of
indicatie.
Het CVZ zal AWBZ- en GGZ-zorg daarom contracteren. De crisisopvang wordt daarbij
meegecontracteerd.
In deze sectoren is sprake van een grote diversiteit aan voorzieningen waarbij het zowel voor de
extramurale als voor de intramurale zorg niet goed mogelijk is om gericht een beperkt aantal
zorgaanbieders te contracteren.
Het CVZ zal daarom overgaan tot het gericht contracteren van díe instellingen die feitelijk zorg
leveren aan illegalen.
Ambulancevervoer
Ambulancezorg Nederland heeft ingestemd met een door het CVZ voorgelegde
standaardovereenkomst. Ambulancezorg Nederland kan daarbij optreden als contractpartner voor
het CVZ voor alle ambulancevervoerders.
Daarmee is in één overeenkomst voor het gehele land zowel het direct toegankelijke als het niet
direct toegankelijke ambulancevervoer geregeld.
Rol van de GGD-en
De GGD’en vervulden een coördinerende rol bij de uitvoering voor eerstelijnszorgaanbieders van de
regeling van de Stichting Koppeling. De administratieve rol van de GGD’en gaf hen daarbij de
mogelijkheid om de vinger aan de pols te houden bij de toegankelijkheid van het zorgaanbod voor
illegalen. In de praktijk werd door de GGD’en op verschillende wijze invulling aan deze rol gegeven.
Zoals tijdens de parlementaire behandeling van de wet is aangegeven was het de bedoeling deze
samenwerking onder de nieuwe regeling voort te zetten. Het CVZ heeft daarom de GGD’en
gevraagd om deze rol ook in 2009 te vervullen. Het CVZ geeft aan dat daarbij wel sprake is van
belangrijke verschillen ten opzichte van de regeling Stichting Koppeling.
•
Apotheken ontvangen niet langer een bijdrage via de GGD;
•
De tandartszorg is ingeperkt tot het basispakket van de Zorgverzekeringswet;
•
Het CVZ geeft een vergoeding voor de beheerskosten die met een vaste formule
gerelateerd is aan de zorgkosten;
•
Van de GGD’en wordt geen projectverslag e.d. verwacht;
•
Het CVZ heeft landelijk een declaratieformulier vastgesteld.
Het CVZ heeft met de afzonderlijke GGD’en overleg gevoerd over de samenwerking. Daarbij heeft
het CVZ als inzet gehad om zo weinig mogelijk individueel afwijkende afspraken te maken.
29

Inmiddels hebben alle coördinerende GGD’en zich, in ieder geval voor 2009, bereid verklaard om
als declaratie-adres te fungeren.
Huisartsen
Zorg verleend door huisartsen is direct toegankelijke zorg. De vergoeding bedraagt daarom 80%
van de oninbare vordering (voor verleende zorg bij zwangerschap en bevalling 100%).
Bij de plenaire behandeling van de wet in de Eerste Kamer is een motie aangenomen waarin
aandacht wordt gevraagd voor huisartsenpraktijken die bovengemiddeld worden bezocht door
illegale vreemdelingen. In de motie wordt een heroverweging gevraagd van de
vergoedingsmogelijkheid van 80% van de oninbare vordering voor deze zorg, zodat in deze
praktijken werkzame huisartsen niet worden geconfronteerd met een bovenmatig
ondernemersrisico.
Het CVZ heeft geen signalen ontvangen waaruit zou blijken dat deze vergoeding tot problemen
leidt maar zal ervaringen rond de 80%-vergoeding van huisartsenzorg blijven monitoren.
Verloskundigenzorg en kraamzorgorganisaties
Voor verloskundigenzorg en kraamzorgorganisaties betekent de nieuwe regeling inhoudelijk
nauwelijks een wijziging ten opzichte van de oude situatie. Men declareert nog steeds via de GGD.
De vergoeding voor deze zorg bedraagt op basis van een amendement van de Tweede Kamer
100% van de oninbare vordering.
Tandartszorg
De vergoeding van tandartszorg bedraagt 80% van de oninbare vordering. De vergoeding is
beperkt tot zorg met betrekking tot het Zvw- en AWBZ-pakket voorzover medisch noodzakelijk. In
de praktijk betekent dit dat het CVZ geen kosten vergoedt voor zorg die tandartsen leveren aan
illegalen van 22 jaar en ouder.
Begin januari is het CVZ regelmatig benaderd door tandartsen met vragen over de vergoeding van
behandelingen de reeds in 2008 waren begonnen.
Het CVZ heeft, in overeenstemming met de gebruikelijke lijn bij pakketwijzigingen, aan de
tandartsen toestemming gegeven om de kosten voor een reeds in 2008 aangevangen behandeling
nog volledig ten laste van de regeling 2008 te laten vallen.
Met name bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel in de Eerste Kamer is aangegeven dat
wordt gevreesd dat door de beperking tot tandheelkundige zorg uit het basispakket veel menselijk
leed en ernstige ziekten en complicaties kunnen worden veroorzaakt. Tevens is aangegeven dat dit
zou kunnen leiden tot substitutie. Om deze reden heeft Mevrouw Slagter van de SP een breed
gesteunde motie ingediend met het verzoek tandartszorg voor illegalen vanwege de te verwachten
betalingsonmacht toch te laten vallen onder medisch noodzakelijke zorg zodat zorgaanbieders in
aanmerking kunnen komen voor een bijdrage van het CVZ. Deze motie is aangehouden na
toezegging dat een nadere afweging over een eventuele wetswijziging voor een ruimere vergoeding
van tandheelkundige hulp zal worden gemaakt. Deze afweging zal worden gemaakt aan de hand
van gegevens over de effecten voor de tweedelijnszorg, als illegalen niet de noodzakelijke
tandheelkundige zorg kunnen krijgen omdat zij die niet kunnen betalen.
Zoals in de brief van 3 december 200823 aan de Eerste Kamer der Staten-Generaal is aangegeven
zal worden gekeken naar de effecten die de wet heeft voor toegang voor illegalen tot
tandheelkundige hulp.
De eerste rapportage van het CVZ bevat, zoals aangegeven, nog geen kwantitatieve gegevens. Om
deze reden kunnen aan deze gegevens met betrekking tot dit onderwerp nog geen conclusies
worden verbonden.
Het CVZ heeft aangegeven in een volgende rapportage bijzondere aandacht te zullen besteden aan
dit onderwerp en daarbij ook te zullen analyseren hoe vaak illegalen gebruik maken van
specialistische tandheelkundige zorg in het ziekenhuis en of sprake is van substitutie.

23 Kamerstukken I 2008/09, 31 249, G.

30

6.5 Conclusie
Het CVZ heeft in de eerste rapportage geconcludeerd dat de invoering van de wet zonder grote
problemen is verlopen. CVZ geeft aan dat de ontvangen signalen ruwweg in drie categorieën zijn te
onderscheiden;
Effecten die bij de invoering van artikel 122a voorzien waren:
- (beperking vergoedingsmogelijkheid tandheelkundige zorg tot het basispakket, bereikbaarheid
apotheken);
- Onwennigheid en onbekendheid bij individuele zorgverleners;
- Kleinere onvolkomenheden die opgelost konden worden in de sfeer van de casuïstiek.
Betreffende de contractering geeft het CVZ in de rapportage aan dat met veel zorgverleners de
contractering nog formeel moet worden afgerond. Het constateert daarbij met waardering dat bij
zorgverleners grote bereidheid bestaat om zorg te verlenen op basis van, per mail bevestigde,
telefonische afspraken. Zorgaanbieders doen dat vanuit het, terechte, vertrouwen dat deze
principe-afspraken gevolgd zullen worden door overeenkomsten en, vervolgens, betalingen.
Het CVZ constateert dat door deze bereidheid het feit dat veel zaken nog formeel moeten worden
afgerond, geen gevolgen heeft gehad voor de toegang tot de zorg voor illegalen.
Bij de Verzekerdenmonitor 2010 zal uitgebreidere en verdergaande informatie over de uitvoering
van deze regeling aan het Parlement worden gezonden.
Daarmee zal worden voldaan aan de toezegging aan de Eerste Kamer tijdens de plenaire
behandeling op 28 oktober 2008 van het wetsvoorstel om de effecten die de wet heeft voor de
inkomensschade voor huisartsenpraktijken die bovengemiddeld worden bezocht door illegale
vreemdelingen, en voor de toegang van illegalen tot tandheelkundige hulp te bezien. Daarmee zal
tevens worden voldaan aan de toezeggingen bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel in
april 2008 in de Tweede Kamer om de uitvoering van de regeling en de gevolgen daarvan voor
zorgaanbieders te monitoren en aan de Kamer te sturen.
VWS constateert dat de uitvoering van de op 1 januari 2009 in werking getreden wet tot op heden
naar tevredenheid verloopt en dat CVZ het dossier strak in handen heeft.

31

HOOFDSTUK 7. DE BES-EILANDEN
Op 1 januari 2011 worden Bonaire, St. Eustatius en Saba (BES-eilanden) openbaar lichaam van
Nederland. De BES-eilanden komen dan onder de Nederlandse sociale ziektekostenwetgeving te
vallen.
Momenteel zijn de ziektekostenverzekeringen op de Nederlandse Antillen in verschillende, op
specifieke groepen personen gerichte regelingen ondergebracht. Daardoor bestaat er een
lappendeken aan verzekeringen voor curatieve zorg: landsdienaren (ambtenaren) en werknemers
vallen onder publiekrechtelijke ziektekostenregelingen, sommige mensen hebben een particuliere
verzekering, er zijn pro pauper regelingen voor de minst draagkrachtigen en er zijn mensen die in
het geheel niet verzekerd zijn.
Wel is de gehele bevolking voor de kosten van langdurige zorg gedekt op grond van de Algemene
Verzekering Bijzondere Ziektekosten (AVBZ).
De verzekeringssituatie voor de zorg op de BES-eilanden kent, vergeleken met de Nederlandse
situatie, een aantal knelpunten. Naast de hiervoor aangegeven lappendeken van verzekeringen
voor curatieve zorg, is het zorgaanbod ter plaatse door de geringe populatie op de eilanden gering.
Dit betekent dat voor veel, meer specialistische, zorg uitgeweken moet worden naar Curaçao, Sint
Maarten, Venezuela, de Verenigde Staten of zelfs Nederland. Daarnaast kan het voorkomen dat
medisch specialisten worden ingevlogen. Verder hapert de financiering van de
ziektekostenverzekeringen op de BES-eilanden. Doordat de premies doorgaans te laag zijn in
relatie tot de gemaakte kosten, kampen de bestaande regelingen met financiële tekorten.
Omdat de bestaande Nederlandse-Antilliaanse regelgeving noch de Nederlandse regelgeving op het
gebied van de sociale ziektekostenverzekering een oplossing biedt voor de huidige situatie op de
BES-eilanden wordt voorzien in een nieuwe ziektekostenverzekering, gebaseerd op de AWBZ- en
Zvw-verzekering, voor alle inwoners van de BES-eilanden die op de specifieke situatie van de
eilanden is toegespitst. De verzekering omvat zowel curatieve zorg als langdurige zorg en zal bij
inwerkingtreding alle bestaande regelingen vervangen.
Een ontwerp voor een ziektekostenverzekering voor de BES-eilanden zal in het najaar aan het
parlement worden voorgelegd.

32

HOOFDSTUK 8. UITVOERINGSORGANISATIE
De uitvoering van de beleidsonderwerpen die zijn opgenomen in deze monitor is primair in handen
van het CVZ. Daarnaast worden taken uitbesteed aan andere uitvoeringsinstanties zoals de SVB en
het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB).
Het CVZ heeft een platte en formele structuur. De organisatiestructuur wordt in de loop van 2009
en aangepast aan het sterk veranderende takenpakket zoals zich dat de afgelopen jaren, met de
invoering van de Zorgverzekeringswet, voor het CVZ heeft ontwikkeld. De nadruk van die
reorganisatie ligt op de verdere ontwikkeling van het CVZ als uitvoeringsorganisatie van regelingen
voor bijzondere groepen, zoals die in deze monitor zijn opgenomen. Daarnaast zal het CVZ zich
blijven bezighouden met de uitvoering van de risicoverevening en met rapportage over het
wettelijk verzekeringspakket en de interpretatie van de verzekerde prestaties.

33

BIJLAGEN
Bijlage I

Verklaring afkortingen

AWBZ
BOPZ
BSN
CBP
CBS
CJIB
CVZ
EER
EU
GBA
GGZ
GSD
MIN. SZW
MIN. VWS
NVZ
RBVZ
SVB
Verordening
VNG
VVA
WAO
WBP
WWB
ZN
Zfw
Zvw

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Wet Bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen
Burgerservicesnummer
College bescherming Persoonsgegevens
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Justitieel Incassobureau
College voor zorgverzekeringen
Europese Economische Ruimte
Europese Unie
Gemeentelijke basisadministratie
Geestelijke gezondheidszorg
Gemeentelijke sociale diensten
Ministerie van Sociale zaken en Werkgelegenheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nederlandse vereniging van Ziekenhuizen
Referentiebestand Verzekerden Zorgverzekeringswet
Sociale Verzekeringsbank
Europese sociale zekerheidsverordening nr. 1408/71
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
SVB-volksverzekerdenadministratie
Wet Arbeidsongeschiktheid
Wet bescherming persoonsgegevens
Wet werk en bijstand
Zorgverzekeraars Nederland
Ziekenfondswet
Zorgverzekeringswet

34

Bijlage II

Publicatie CBS Onverzekerden 15 april 2009

35

36

37

Bijlage III

Publicatie VWS 15 april 2009

38

Bijlage IV

Doelgroepgerichte voorlichting Stichting de Ombudsman 2009

Hilversum, maart 2009
Voorlichting aan onverzekerden door Stichting De Ombudsman
In opdracht van het ministerie van VWS heeft Stichting De Ombudsman zich ook in 2008
(eerder in 2007 en 2006) ingespannen om zoveel mogelijk mensen zonder zorgverzekering
te bereiken.
Via een algemene voorlichtingscampagne, doelgroepgerichte voorlichting en een speciale
zorgverzekeringslijn is een groot aantal mensen geïnformeerd over de zorgverzekering en de
zorgtoeslag.
Algemene voorlichtingscampagne
De algemene voorlichtingscampagne was erop gericht zoveel mogelijk mensen te informeren
over het verplichte karakter van de zorgverzekering en het belang ervan, de gevolgen van
onverzekerd zijn en de mogelijkheid om zorgtoeslag aan te vragen.
Deze informatie is verspreid via flyers, berichten op websites, radiospotjes op regionale en
lokale zenders, berichten in landelijke, regionale dagbladen en huis-aan-huisbladen. Met
behulp van de aangeboden informatie konden mensen zelf tot het afsluiten van een
zorgverzekering en het aanvragen van de zorgtoeslag overgaan.
Voor vragen of ondersteuning belden mensen naar de zorgverzekeringslijn: 0800 6464644.
De ondersteuning die Stichting De Ombudsman bood, varieerde van informatie en advies tot
bemiddeling en huisbezoek.
In 2008 zijn in totaal 320.000 flyers verstuurd naar intermediairs als huisartsen,
ziekenhuizen, buurthuizen, maatschappelijk werk, voedselbanken, juridisch loketten,
gemeenten, bibliotheken, kerken en moskeeën. Ook was het mogelijk om flyers na te
bestellen.
Doelgroepgerichte voorlichting
Daarnaast heeft Stichting De Ombudsman voorlichtingsactiviteiten ontwikkeld voor een
aantal gerichte doelgroepen.
Gezinnen met onverzekerde kinderen
Via krantenartikelen en via speciale flyers, verspreid onder organisaties waar ouders en
kinderen komen, zoals huisartsen, consultatiebureaus en bureaus Jeugdzorg zijn ouders
geïnformeerd over het afsluiten van een zorgverzekering voor hun kinderen.
Onverzekerde ouders meldden ook vaak hun kinderen niet aan bij een zorgverzekeraar.
De problematiek van onverzekerde kinderen is door het ministerie van VWS via een
paginagrote advertentie in de huis-aan-huisbladen aan de orde gesteld, met een verwijzing
naar de zorgverzekeringslijn van Stichting De Ombudsman. Naar aanleiding van deze
campagne zijn veel vragen binnengekomen. Zo kwamen er vragen binnen van ouders die
hadden verzuimd hun pasgeboren baby binnen vier maanden aan te melden bij een
zorgverzekeraar. Zij waren niet op de hoogte van deze verplichting.
Jongeren van 18 jaar
Jongeren zijn vanaf 18 jaar premieplichtig voor de Zorgverzekeringswet. Via een speciale
website en flyers, verspreid op scholen en onder jongerenorganisaties, werden zij naar de
website verwezen. Zij konden vervolgens doorlinken naar de website van een
zorgverzekeraar. De informatie was gericht op jongeren die nog geen zorgverzekering
39

hadden. Ook werd gewezen op het aanvragen van zorgtoeslag, ter compensatie van de
premie.
Allochtonen zonder zorgverzekering
De Ombudsman heeft zich in de tweede helft van 2008 actief ingezet om allochtone burgers
beter te bereiken met informatie over de zorgverzekering. Via de reguliere kanalen werden
allochtonen onvoldoende bereikt. Veel mensen halen hun informatie uit persoonlijke buurt- of
wijkcontacten.
De Ombudsman is daarom de wijken ingegaan om kleinschalige voorlichtingbijeenkomsten
te organiseren, zonodig in eigen taal of met behulp van een tolk. In totaal zijn 25
bijeenkomsten gehouden, veelal op uitnodiging van een organisatie voor allochtonen. Via
deze bijeenkomsten en informatiemappen is een diverse groep mensen bereikt. Daaruit is
een netwerk van sleutelfiguren ontstaan, met als doel de informatie over de zorgverzekering
te verspreiden.
Daarnaast zijn flyers, vergezeld van een uitgebreide, informatieve brief, verstuurd naar
moskeebesturen en Islamitische verenigingen/organisaties. In deze brief werd verzocht het
belang van een zorgverzekering onder de achterban te benadrukken.
Onverzekerde dak- en thuislozen
Om het aantal onverzekerde dak- en thuislozen terug te dringen heeft De Ombudsman drie
activiteiten ondernomen: het geven van voorlichting, het wegnemen van praktische
obstakels en het bemiddelen in individuele gevallen.
- Voorlichting
Er is een speciale flyer ontwikkeld voor dak- en thuislozen. Op deze flyer staan een
stappenplan en handige tips over het afsluiten van een zorgverzekering. Deze flyer is
verstuurd naar de opvanglocaties van dak- en thuislozen. In de begeleidende brief voor de
medewerkers van de maatschappelijke opvang werd hen gevraagd alert te zijn op het
onverzekerd zijn van hun cliënten en actie te ondernemen.
In de daklozenkranten zijn advertentie en berichten geplaatst over de zorgverzekering en de
zorgverzekeringslijn van Stichting De Ombudsman. Ook op internetsites die bezocht worden
door dak- en thuislozen en hun hulpverleners is aandacht besteed aan de zorgverzekering
en is gevraagd het nummer van de zorgverzekeringslijn te vermelden. Tevens zijn
presentaties verzorgd tijdens onder meer de Algemene Ledenvergadering van de Landelijke
Vereniging Thuislozen en een bijeenkomst van de Belangenvereniging Amsterdamse daken thuislozen.
- Structurele problemen
Dak- en thuislozen ontmoeten bij het afsluiten van een zorgverzekering veel praktische
obstakels. De Ombudsman heeft deze obstakels geïnventariseerd en aangekaart bij de
betrokken (hulpverlenings-)instanties en de centrumgemeenten. Eén van de meest
voorkomende problemen is het ontbreken van een inschrijving in de Gemeentelijke Basis
Administratie (GBA). Veel zorgverzekeraars weigeren – onterecht - mensen die niet staan
ingeschreven in de GBA.
- Individuele Bemiddeling
De Ombudsman heeft veel dak- en thuislozen of hun bezorgde familie of kennissen die naar
de zorgverzekeringslijn belden, kunnen helpen bij het afsluiten van een zorgverzekering. In
veel situaties was bemiddeling nodig. Meestal kon niet worden volstaan met één telefoontje.
Het aangaan van een zorgverzekering voor dak- en thuislozen vraagt om een reeks
administratieve handelingen die voor hen moeilijk uitvoerbaar zijn. Zoals het aanvragen van
een uitkering, het regelen van een correspondentieadres en zorgtoeslag.
40

Zorgverzekeringslijn
Stichting De Ombudsman heeft een speciale telefoonlijn geopend waar mensen terecht
konden voor onafhankelijk en laagdrempelig advies over de zorgverzekering: de
zorgverzekeringslijn. Het gratis nummer 0800 64 64 644 was gedurende de
voorlichtingscampagne geopend (april tot en met december 2008) op werkdagen van 10.00
tot 16.00 uur. Mensen zonder zorgverzekering konden hier terecht voor advies en
ondersteuning bij het afsluiten van een zorgverzekering en het aanvragen van zorgtoeslag.
Desgewenst kwam een vrijwilliger op huisbezoek.
De zorgverzekeringslijn stond ook open voor andere vragen over de zorgverzekering,
bijvoorbeeld over betalingsachterstanden.
Via deze zorgverzekeringslijn zijn meer dan duizend mensen geïnformeerd en op weg
geholpen, onder hen ook professionals en familie en vrienden van onverzekerden.
De helft van de bellers had aan een eenmalig advies niet voldoende en kreeg begeleiding,
bemiddeling of bezoek van een vrijwilliger aangeboden. In onderstaande tabel is in
percentages aangegeven om welke redenen mensen naar de zorgverzekeringslijn belden en
waarom zij zich niet eerder hadden verzekerd.
Tabel Belangrijkste reden voor contact met zorgverzekeringslijn
Reden contact
Onverzekerd
Betalingsachterstand
Overstappen
Zorgtoeslag
Probleem met zorgverzekeraar
Totaal

Percentage
60%
10%
10%
10%
10%
100%

Toelichting tabel Belangrijkste reden voor contact met zorgverzekeringslijn
De belangrijkste reden om contact met De Ombudsman op te nemen was dat men niet
langer onverzekerd wilde zijn (60%). Angst voor een boete bleek een grote drempel om een
zorgverzekering af te sluiten.
Bij de mensen met betalingsachterstanden (10%) speelde vaak het probleem dat onduidelijk
was of ze nog verzekerd waren of dat de zorgverzekeraar hen had geroyeerd.
Daarnaast werd de zorgverzekeringslijn geraadpleegd door mensen die aan het eind van het
jaar wilden overstappen, vragen of problemen hadden op het terrein van de zorgtoeslag of
een geschil met de eigen zorgverzekeraar hadden, bijvoorbeeld over het niet vergoeden van
medische behandelingen en zorg.
Tabel Waarom onverzekerd?
Reden onverzekerd
Financieel
Psychisch
Uit het buitenland afkomstig
Dak- of thuisloos
Illegaal
Totaal

Percentage
40%
10%
25%
15%
10%
100%

Toelichting tabel Waarom onverzekerd?
Alle mensen die belden naar de zorgverzekeringslijn en aangaven dat zij onverzekerd waren,
werd gevraagd naar de reden van het onverzekerd zijn. In 40% van de zaken waren ze niet
verzekerd vanwege hun financiële situatie, vaak in combinatie met een verandering in
leefsituatie als scheiding of werkloosheid. Ook jongeren die vanaf hun 18e premieplichtig
worden en daarvoor niet altijd de middelen hebben, vallen onder deze categorie.
Van de bellers gaf 10% aan vanwege psychische factoren geen zorgverzekering te hebben
afgesloten. Een kwart van de onverzekerden kwam uit het buitenland en was niet op de
hoogte van het verplichte karakter van de Zorgverzekeringswet. Dak- en thuisloosheid was
een andere reden om geen zorgverzekering te hebben (15%). Mensen zonder verblijfsstatus
(10%) vroegen naar mogelijkheden om zich toch te verzekeren. Hen werd gewezen op de
regeling voor illegalen.
41

42