Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1193
Vragen van het lid Vestering (PvdD) aan de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over de uitbreiding van zeker 360 veehouderijen te midden
van de natuurcrisis (ingezonden 27 oktober 2021).
Antwoord van Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 21 december 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2021–2022, nr. 895.
Vraag 1
Kunt u bevestigen dat minstens 360 veehouderijen sinds de PAS-uitspraak
van de Raad van State in mei 2019 hebben kunnen uitbreiden, terwijl de
natuur in erbarmelijke staat verkeert en vele woningbouwprojecten geen
vergunning kunnen krijgen vanwege de stikstofuitstoot?1
Antwoord 1
Provincies zijn de bevoegde gezagen voorverlening van vergunningen als
bedoeld in artikel 2.7, tweede lid, van de Wet natuurbescherming aan
veehouderijen. Er is geen overzicht, bij mij en bij provincies, over het aantal
bedrijven dat daadwerkelijk is uitgebreid.
Indien een initiatiefnemer een bedrijfswijziging of uitbreiding wil doorvoeren
zal allereerst aan de hand van een AERIUS-berekening gekeken moeten
worden of er een depositiestijging plaatsvindt ten opzichte van de vergunde
situatie. Mede op basis daarvan wordt er vastgesteld of er mogelijk significant negatieve effecten optreden voor Natura 2000-gebieden. Indien dit het
geval is moet er een vergunning worden aangevraagd. Een depositietoename
kan worden voorkomen door voor de wijziging of uitbreiding nog niet
gebruikte maar wel vergunde emissieruimte te gebruiken (door middel van
intern salderen) voor bedrijfswijziging of -uitbreiding. Ingebruikname van
deze ruimte is toegestaan omdat deze reeds is vergund. Er hoeft dan geen
nieuwe vergunning aangevraagd te worden, tenzij de wijziging of uitbreiding
door andere factoren dan stikstof een significant negatief effect voor een
Natura 2000-gebied kan hebben. Omdat in deze situaties de vergunningplicht
ontbreekt, ontbreekt ook het overzicht over de hoeveelheid bedrijven die
daadwerkelijk zijn uitgebreid.

1

ah-tk-20212022-1193
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

NRC, 24 oktober 2021, «Honderden veehouderijen bij natuurgebieden mogen toch uitbreiden»
(https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/24/honderden-veehouderijen-bij-natuurgebieden-mogentoch-uitbreiden-a4062955)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Overigens is er een aantal maatregelen dat zorgt voor beperkingen aan het
gebruik maken van emissieruimte die ontstaat door innovatie. Zo moet een
bedrijf dat varkens, pluimvee of melkvee houdt over voldoende dier- en
fosfaatrechten beschikken. Het aantal rechten en daarmee het aantal varkens,
pluimvee en melkvee is op landelijk niveau begrensd. Voorts kan milieuregelgeving, mede afhankelijk van de lokale milieuruimte, beperkend zijn voor
bedrijfsuitbreidingen. Ook zijn er financiële en economische belemmeringen
die het gebruik van vergunde emissieruimte beperken.
Ik verken momenteel samen met provincies op welke wijze feitelijke
toenames van emissies en daarmee van deposities kunnen worden tegengegaan.
Vraag 2
Hoe beoordeelt u de uitspraken van de rechtbanken Noord-Nederland en
Midden-Nederland en de door de NRC aangehaalde hoogleraren, die ernstige
twijfels hebben bij de werking van technische lapmiddelen (die de uitstoot
van deze uitbreidingen zouden moeten compenseren) en stellen dat de
natuur daar de dupe van is?2, 3, 4
Antwoord 2
De Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) heeft in 2020 het advies
«Stikstofverliezen uit mest in stallen en mestopslagen» uitgebracht. De CDM
bevestigt de CBS-studie, waarin wordt geconcludeerd dat de effectiviteit van
emissiearme stallen, om NH3-emissie te beperken, minder groot lijkt dan
eerder bepaald. In mijn brief van 13 oktober 2020 aan uw Kamer (Kamerstuk
35 334, nr. 122) heb ik uw Kamer hierover geïnformeerd en aangegeven
welke acties ik in gang heb gezet. In deze brief is onder andere een onderzoek
aangekondigd naar de effectiviteit van emissiearme stalsystemen in de
praktijk. Dit onderzoek richt zich ook op de mogelijkheden deze effectiviteit te
verbeteren. De resultaten daarvan komen naar verwachting in de eerste helft
van 2022 beschikbaar.
Vraag 3
Beaamt u dat Nederland onder andere in de stikstofcrisis terecht is gekomen
doordat de overheid te makkelijk natuurvergunningen uitgaf, die op papier
geen negatief effect zouden hebben op de natuur, maar dat dat in de praktijk
anders was?
Antwoord 3
De stikstofcrisis is veroorzaakt door vele factoren. Ik focus mij nu op de
structurele aanpak die moet leiden tot stikstofreductie en natuurverbetering.
Daarbij wordt ook gekeken naar het beleid ten aanzien van natuurvergunningen.
Vraag 4
Waarom acht u het acceptabel dat provincies toestemming blijven geven
voor uitbreidingen van veehouderijen op basis van compensatie (intern
salderen) met falende technische maatregelen? Deelt u het inzicht dat dit
hetzelfde soort lakse beleid is als waardoor we in de natuurcrisis terecht zijn
gekomen?
Antwoord 4
Enkele rechtbanken hebben geoordeeld dat er twijfel is of de in de Regeling
ammoniak en veehouderij vastgestelde emissiefactoren voor emissiearme
stalsystemen voldoende zekerheid geven over de werkelijke emissie van het
veehouderijbedrijf in het kader van de Wet natuurbescherming. Tegen deze
uitspraken van de rechtbank Midden-Nederland is hoger beroep ingesteld
door provincie Utrecht. Ik ondersteun dit hoger beroep.
2

Rechtbank Noord-Nederland, 11 maart 2021, zaaknummer LEE 21-184 en 21-185 (https://
uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBNNE:2021:810)
3
Rechtbank Midden-Nederland, 22 september 2021, zaaknummer UTR 20/4269 (https://
uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBMNE:2021:4508)
4
NRC, 24 oktober 2021, «Honderden veehouderijen bij natuurgebieden mogen toch uitbreiden»
(https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/24/honderden-veehouderijen-bij-natuurgebieden-mogentoch-uitbreiden-a4062955)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Vraag 5
Kunt u bevestigen dat u op eerdere Kamervragen antwoordde dat veel
staltechnieken «in de praktijk niet zo goed presteren als in de regelgeving
verondersteld wordt»?5
Antwoord 5
Dat klopt. Zoals ook aangegeven in de beantwoording van vraag 2, wordt er
daarom onderzoek gedaan naar de effectiviteit van emissiearme stalsystemen
in de praktijk. Daarnaast blijkt uit onderzoek naar het rendement van
combiluchtwassers voor ammoniak dat combiwassers kunnen voldoen aan
de rendementen zoals die in de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav) van
de Minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) zijn vastgelegd (Kamerbrief van de Staatssecretaris van IenW van 30 november 2021).
Zoals aangegeven in antwoord op eerdere vragen van het lid Geurts
(Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 2773) zijn de emissiefactoren voor ammoniak uit stallen in de Regeling ammoniak en veehouderij
tot stand gekomen op basis van de beste beschikbare wetenschappelijke
meetmethode en beoordeling volgens een procedure die ook internationaal
wordt toegepast. Ze zijn in internationale vergelijking goed, zoals is aangegeven in het advies van het Adviescollege Meten en Berekenen Stikstof. Indien
de wetenschappelijke inzichten tot wijziging van de factoren leidt, zal deze
ook worden meegenomen in de berekening op grond waarvan emissies en
deposities worden bepaald ten behoeve van een natuurvergunning.
Emissiefactoren geven de te verwachten gemiddelde emissie per dierplaats
van een staltechniek weer en komen tot stand op basis van beoordeling in
praktijkstallen bij goed gebruik van die techniek. De factoren vormen de best
beschikbare wetenschappelijke kennis ter zake. Als er duidelijke aanwijzingen
zijn dat een emissiefactor onjuist is, wordt nader onderzoek gedaan dat kan
leiden tot aanpassing van de emissiefactor. De factoren zijn vastgesteld zodat
het bevoegd gezag kan toetsen of een veehouderij voldoet aan het Besluit
emissiearme huisvesting. Daarnaast worden de factoren gebruikt voor de
toestemmingverlening om de depositie van stalsystemen te berekenen aan
de hand van AERIUS.
Voorts is, zoals ook in mijn antwoord op vraag 2 is aangegeven, in mijn brief
aan uw Kamer van 13 oktober 2020, «Aanbieding en reactie op CDM-advies
«Stikstofverliezen uit mest in stallen en mestopslagen’» (Kamerstuk 35 334,
nr. 122) een onderzoek aangekondigd naar de effectiviteit van emissiearme
stalsystemen in de praktijk. De resultaten daarvan komen naar verwachting in
de eerste helft van 2022 beschikbaar. Het trekken van beleidsconclusies op
basis van dit onderzoek is aan het nieuwe kabinet.
Vraag 6
Vindt u het een effectieve besteding van belastinggeld als u enerzijds
veehouderijen uitkoopt ten behoeve van stikstofreductie en anderzijds
veehouderijen laat uitbreiden? Zo ja, kunt u uitleggen waarom? Zo nee, bent
u bereid om uitbreidingen van veehouderijen niet langer toe te staan?
Antwoord 6
Indien een initiatiefnemer een bedrijfswijziging of uitbreiding wil doorvoeren
zal allereerst aan de hand van een AERIUS berekening gekeken moeten
worden of er een depositiestijging plaatsvindt ten opzichte van de vergunde
situatie. Mede op basis daarvan wordt er vastgesteld of er mogelijk significant negatieve effecten optreden voor Natura 2000-gebieden. Indien dit het
geval is moet er een vergunning worden aangevraagd. Een depositietoename
kan worden voorkomen door voor de wijziging of uitbreiding nog niet
gebruikte maar wel vergunde emissieruimte te gebruiken (door middel van
intern salderen) voor bedrijfswijziging of -uitbreiding. Ingebruikname van
deze ruimte is toegestaan omdat het reeds is vergund. Er hoeft geen nieuwe
vergunning aangevraagd te worden. Omdat in deze situaties de vergunningplicht ontbreekt, ontbreekt ook het overzicht over de hoeveelheid bedrijven
die daadwerkelijk zijn uitgebreid.

5

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 231

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 7
Kunt u uitsluiten dat de veehouderijen die de afgelopen tweeënhalf jaar zijn
uitgebreid door intern salderen, voor 2030 alsnog zullen moeten worden
uitgekocht door de overheid om de natuur- en klimaatdoelen te halen? Zo ja,
waarop baseert u dat? Zo nee, waarom gaat u dan door met dit soepele
beleid voor intern salderen?
Antwoord 7
De keuze om gebruik te maken van intern salderen ligt bij de individuele
ondernemer. Om te zorgen dat veehouders bij beslissingen hierover een
afgewogen keuze maken heb ik gestimuleerd dat veehouders hierbij gebruik
maken van begeleiding door onafhankelijke bedrijfscoaches. Het pakket om te
komen tot de benodigde stikstofreductie bestaat uit een divers aantal
maatregelen om zo afhankelijk van de situatie de opgave te kunnen invullen.
Ten aanzien van de agrarische sector gaat het onder andere om stalinnovaties, extensivering en opkoopregelingen, waar boeren vrijwillig op kunnen
intekenen.
Eén van de opties in een mogelijke vervolgaanpak stikstof is het reduceren
van stikstofdepositie door het verder opkopen van veehouderijen. Een
onderzochte variant van de mogelijke vervolgaanpak stikstof (zie mijn brief
aan uw Kamer d.d. 12 november jl., Kamerstuk 35 334, nr. 170) bevat een
integrale gebiedsgerichte aanpak. Deze variant kent een breed scala aan
maatregelen, waaronder de opkoop van veehouderijen, inzet op stalinnovatie
en het stimuleren van omschakeling voor de boeren die blijven. Het
onderzochte pakket is dus nadrukkelijk integraal ingestoken met een balans
voor blijvers en stoppers. Het is aan een volgend kabinet om hierover te
besluiten.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat u in antwoord op eerdere Kamervragen erkende dat u
met de reservering van 678 miljoen euro tot 2030 voor technische lapmiddelen voor de veehouderij niet heeft geregeld dat de hiermee gewonnen
«emissieruimte» direct weer wordt opgevuld door een uitbreiding van het
aantal dieren, maar dat u erop rekent dat andere maatregelen (zoals dier- en
fosfaatrechten) dit effect zullen beperken?6
Antwoord 8
In eerdere Kamervragen heb ik inderdaad aangegeven dat er gevallen
bestaan waarin «gewonnen» emissieruimte ingezet kan worden voor
uitbreiding. Er is echter een aantal maatregelen dat zorgt voor beperkingen
aan het gebruik maken van gewonnen emissieruimte door innovatie. Zo is er
wet- en regelgeving die een toename van het aantal dieren begrenst of
beperkt. Zoals zijn er dier- en fosfaatrechten, eisen en kosten met betrekking
tot mestverwerking, milieuregelgeving en de Wet veehouderij en ammoniak.
Ook zijn er financiële en economische belemmeringen die het gebruik van
vergunde emissieruimte beperken (Aanhangsel van de Handelingen,
vergaderjaar 2021–2022, nr. 231).
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat de dier- en fosfaatrechten gewoon verhandelbaar zijn
en dat veehouders deze dus kunnen kopen van stoppende collega’s,
waardoor uitbreidingen en schaalvergroting gewoon mogelijk zijn, zoals ook
is gebeurd bij de genoemde 360 bedrijven?
Antwoord 9
Het is inderdaad mogelijk om de dier- en fosfaatrechten over te nemen van
stoppende bedrijven. Daarbij moeten bedrijven binnen de vergunde ruimte
blijven. Zoals in de beantwoording van vraag 3 aangegeven, worden de
emissie en depositie bepaald op grond van de best beschikbare wetenschappelijke kennis ter zake. Daarnaast zijn er een aantal beperkingen voor
ingebruikname van vergunde, maar nog niet gebruikte, emissieruimte zoals
benoemd in de beantwoording van vraag 1.

6

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 231

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Vraag 10
Vindt u het een effectief natuurbeleid en een effectieve besteding van
678 miljoen euro belastinggeld om stikstof te reduceren, wanneer de
gerealiseerde «emissieruimte» door de betreffende veehouders direct weer
opgevuld kan worden met een uitbreiding van het aantal dieren door intern
salderen?
Antwoord 10
Investeren in emissiereducerende stalsystemen beschouw ik als een
belangrijk instrument voor de landelijke opgave om stikstof te reduceren.
Daarom blijf ik inzetten op nader onderzoek om de emissies van dergelijke
systemen zo nauwkeurig mogelijk vast te kunnen stellen en ervoor zorg te
dragen dat de systemen op een juiste wijze worden geïmplementeerd en
gebruikt (Kamerstuk 35 334, nr. 122).
Zoals aangegeven wordt op dit moment samen met de provincies verkend op
welke wijze feitelijke toenames van emissies, en daarmee deposities, kunnen
worden tegengegaan. Indien blijkt dat de condities voor behoud en herstel
van instandhouding met de doelstellingen en het bijbehorende maatregelenpakket niet worden behaald, dan worden deze bijgesteld.
Vraag 11
Kunt u bevestigen dat u in antwoord op eerdere Kamervragen stelde dat het
inzetten van emissieruimte voor economische ontwikkelingen «alleen gebeurt
als het effect van deze maatregelen vaststaat en additioneel is ten opzichte
van wat nodig is voor behoud en het halen van de voorgestelde wettelijke
reductie- en instandhoudingsdoelstellingen»?7
Antwoord 11
Dat klopt. Bij het treffen van bronmaatregelen is het uitgangspunt van het
beleid dat het effect van maatregelen vast moet staan voordat depositieruimte kan worden ingezet voor economische ontwikkelingen. Ook moeten de
maatregelen additioneel zijn ten opzichte van de reductie- en instandhoudingsdoelstellingen. Dat betekent dat stikstofreductiemaatregelen, die naar
hun aard kunnen dienen om te voldoen aan de verplichtingen uit artikel 6,
eerste en tweede lid, Habitatrichtlijn (Hrl) (behoud borgen en verslechtering
voorkomen) alleen als beschermingsmaatregelen ter mitigatie van effecten
van nieuwe plannen en projecten in de zin van artikel 6, derde lid, van de Hrl
kunnen worden ingezet als deze niet nodig zijn voor behoud van de kwaliteit
van de voor stikstof gevoelige habitattypen en leefgebieden van soorten in
een Natura 2000-gebied of het op termijn bereiken van de uitbreidings- en
verbeterdoelstellingen.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat zelfs alle natuur- en bronmaatregelen uit de structurele
aanpak tezamen niet zullen zorgen voor het behalen van de landelijke
instandhoudingsdoelstellingen uit de Habitatrichtlijn, omdat ze er niet op zijn
gericht om alle natuurgebieden in een gunstige staat van instandhouding te
brengen? Waarom denkt u dan toch dat er tot wel 70% van de gewonnen
«emissieruimte» ingezet kan worden voor economische activiteiten?
Antwoord 12
De Wet stikstofreductie en natuurverbetering – waarin de structurele aanpak
van de stikstofproblematiek is verankerd – bevat wettelijk vastgestelde
resultaatsverplichtende doelstellingen voor de reductie van de stikstofbelasting van Natura 2000-gebieden en de opdracht om een programma met
maatregelen vast te stellen om die doelstelling te realiseren en effecten te
monitoren. Vooruitlopend op de vaststelling van het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering is reeds gestart met de uitvoering van het
maatregelenpakket. Als uit de monitoring blijkt dat die doelstellingen niet
worden gehaald dan zullen de maatregelen daarop worden bijgestuurd. Het
in de vorige vraag genoemde additionaliteitsvereiste geldt evenzeer voor de
ruimte die wordt ingezet voor economische activiteiten in het kader van
extern salderen.
7

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 231

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Vraag 13
Kunt u deze vragen één voor één en ruimschoots voor de behandeling van de
LNV-begroting beantwoorden?
Antwoord 13
Wegens interne afstemming is het niet gelukt om de vragen tijdig te
beantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6