Inspectie SZW
Ministerie van Sodale Zaken en
Werkgelegenheid

Even kioppen au.b.
Een verkennende studie naar protocollen huisbezoek bij
gemeenten, SVB en UWV

Pagna 1 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Colofon

Projectnaam
Nummer

Protocollen huisbezoek
R16/12

Pagina 2 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Inhoud

Colofon—2
Inhoud—3
Samenvatting—5
1.
1.1
1.2
1.3

Enleiding—9
Doelstelling onderzoek en onderzoeksvragen—1O
Begrippen en definities—lO
Onderzoeksopzet—12

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Aanwezigheid protoco!Ien—13
SVBenUWV—13
Gemeenten—13
Kenbaarheid—16
Actualiteit—17

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

De inhoud van de protocollen—19
Overzicht totaalscores—19
Scores gemeenten bij de voorbereiding van het huisbezoek—20
Scores gemeenten bij aanvang van het huisbezoek—21
Scores gemeenten tijdens het huisbezoek—22
Scores gemeenten na afloop van het huisbezoek—23
Scores gemeenten met betrekking tot (interne) werkinstructies—24
Inhoud protocollen SVB en UWV—24

4

Condusies—27

Bijlage 1

Verzoek staatssecretaris aan Inspectie SZW—31

Bijlage 2

Methodologische verantwoording—35

Bijlage 3

Modelprotocol RCF kenniscentrum handhaving, geactualiseerde versie
13 maart 2015—39

Bijlage 4

Relevante informatie uit de Algemene Wet Bestuursrecht—49

Bijlage 5

Ontwerptekst voorgenomen AMvB—51

Pagina 3 van 5;

Even koppen a.u.b. I oktober 2016

Samenvatting

Op verzoek van de staatssecretaris SZW heeft de Inspectie SZW (hierna de
Inspectie) geInventariseerd of uitvoeringsorganisaties over een protocol
huisbezoek beschikken. Daarnaast is naar de globale inhoud van de protocollen
gekeken. Aanvullend heeft de staatssecretaris gevraagd om met enige illustratieve
voorbeelden een beeld van de praktijk van huisbezoeken te schetsen. Op voorhand
is door de Inspectie aangegeven dat deze vraag meegenomen zou worden, indien
de resultaten van de onderzoeksvragen daarvoor aanleiding zouden geven. Die
aanleiding zou dan vooral liggen in het geval dat bepaalde onderdelen in de
aangetroffen protocollen heel veel of juist heel weinig aandacht zouden krijgen. Dat
bleek niet het geval en daarom is de aanvullende vraag niet beantwoord.
Belangrijkste conclusies:
In totaal heeft 86 procent van alle gemeenten een protocol of een met een protocol
vergelijkbaar document. Deze 86 procent bestaat ult 57 procent gemeenten met
een bestuurlijk vastgesteld protocol en 29 procent gemeenten met een met een
protocol vergelijkbaar document dat niet bestuurlijk is vastgesteld. Dc reden
waarom gemeenten kiezen voor bestuurlijk traject of niet, is niet door de Inspectie
ondcrzocht.
Bij 23 procent van alle gemeenten is dit document ook kenbaar (makkelijk te vinden
voor de burger).
Zowel SVB als UWV heeft een bestuurlijk vastgesteld protocol huisbezoek, dat
kenbaar is.
ledereen die cen uitkering aanvraagt of heeft zal aan de uitvoeringsinstantie
moeten aantonen dat hij recht heeft op de uitkering. Van uitvoeringsinstanties wordt
verwacht, dat zij de geleverde gegevens en informatie verifiëren. Een middel
daarvoor met betrekking tot de leefsituatie is het huisbezoek.
Een huisbezoek kan echter een behoorlijke inbreuk op de privacy zijn. De Wet
huisbezoeken, die per 1 januari 2013 van kracht is geworden, beoogt een balans te
vinden tussen bescherming van de persoonlijke levenssfeer en de noodzaak tot
veriflcatie.
Uitvoeringsorganisaties mogen aan de client een aanbod tot huisbezoek doen als er
nog enige onduidelijkheid rest in de situatie van de client. AIs de client weigert en er
niet in slaagt die onduidelijkheid op andere wijze weg te nemen, mag de
uitvoeringsinstantie gevolgen aan deze weigering verbinden ten aanzien van de
uitkering.
De regering hecht aan een zorgvuldige uitvoering van een huisbezoek. Tevens wil zij
dat burgers hun rechten en plichten kennen. Daarom adviscert zij
uitvoeringsinstanties om een protocol huisbezoeken op te stellen.
Aan de Inspectie is gevraagd om te inventariseren of uitvoeringsinstanties een
openbaar protocol hebben en in de gevallen dat er een protocol is, te kijken naar de
inhoud daarvan. Deze informatie zal de regering gebruiken in haar overweging om
uitvoeringsorganisaties al dan niet te verplichten een protocol op te stellen.
De Inspectie heeft daarop een onderzoek ingesteld bij SVB, UWV en bij 100 a-select
gekozen gemeenten. In deze steekproef zijn 2 gemeenten uit de G4 terecht
gekomen en acht gemeenten uit de G32 gemeenten. Van de 100 gemeenten zijn er
50 die met één of meerdere gemeenten samenwerken. Omdat de staatssecretaris
om een inventariserend onderzoek gevraagd heeft, zal de Inspectie geen oordeel
geven over de resultaten van het onderzoek.
Ult het onderzoek blijkt, dat een meerderheid van de gemeenten (57 procent)
Pagina 5 van 51

Even kloppen a.u.b.

oktober 2016

een protocol heeft, dat aan de definitie van de Inspectie voldoet. Het gaat dan om
gemeenten die bestuurlijk vastgestelde regels hebben die ook gepubliceerd zijn en
waarin in elk geval aan minimale inhoudelijke eisen is voldaan. Die inhoudelijke
elsen hebben betrekking op het informeren van de client over de gevolgen van
toestemming voor een huisbezoek alsmede over de gevolgen van een weigering.
Door publicatie zijn de regels formeel openbaar geworden. De Inspectie heeft echter
ook gekeken of bet protocol in openbare bron (makkelijk) is te vinden. Bij de
gemeenten met een protocol is in 39 procent daarvan het protocol via internet te
trace ren.
Voor de volledigheid van het beeld, heeft de Inspectie ook gekeken naar gemeenten
die een document hebben dat inhoudelijk vergelijkbaar is met een protocol, maar
dat niet bestuurlijk is vastgesteld en gepubliceerd.
Van alle gemeenten beschikt 29 procent over zo’n vergelljkbaar document. Van deze
vergelijkbare documenten is 3 procent via internet terug te vinden.
In totaal heeft 86 procent van alle gemeenten een protocol of een met een protocol
vergehjkbaar document. Bij 23 procent van alle gemeenten is dit document ook
kenbaar (makkelijk te vinden voor de burger).
Schematisch ziet dit er als volgt uit:

S Oft percentage Is van toepassing
op protocollen die de Inspectie door middel van een deskresearch heeft
gevonden. Overige documenten zijn toegestuurd door de bestuursorganen zell.

Paglna 6 van 51

SVB en UWV beschikken over een protocol dat aan de definitie van de Inspectie
voldoet en deze protocollen zijn via Internet terug te vinden.
Ten aanzien van de vraag naar de inhoud van de protocoNen is een vergelijking
gemaakt met het voorbeeldprotocol van het Kenniscentrum Handhaving en Naleving
van de VNG.
Als we ons beperken tot alleen de gemeenten met een protocol heeft 53 procent
daarvan een protocol dat nagenoeg gelijk is aan het referentieprotocol (minstens 30
van de 32 items stemmen overeen). Van nog eens 35 procent van deze groep van
gemeenten komt bet protocol op 20 tot 30 van de 32 items overeen met het
referentieprotocol.
In totaal heeft dus 88 procent van de gemeenten met een protocol, een protocol dat
minimaal op 20 van de 32 items overeenstemming heeft met het referentieprotocol.
Landelijk gezien komt dat neer op de heift van alle gemeenten
Bij de gemeenten met een vergelijkbaar document heeft 60 procent een document
dat nagenoeg gelijk is aan het referentieprotocol. En bij 20 procent komt het
document op 20 tot 30 van de 32 items overeen. In totaal komt dus bij 80 procent
van de gemeenten met een vergelijkbaar document dit document overeen met
minimaal 20 van de 32 items van het referentieprotocol.
Landelijk gezien komt dat neer op ongeveer een kwart van alle gemeenten.
De items in bet referentieprotocol zi)n onderverdeeld in 4 fasen van een huisbezoek.
1. Dc voorbereiding van het huisbezoek,
2. de aanvang van het huisbezoek,
3. tijdens het huisbezoek en
4. na afloop van bet huisbezoek.
Bij de eerste fase gaat bet bijvoorbeeld om de vraag of verificatie van de leefsituatie
kan plaatsvinden aan de hand van bronbestanden waarover de gemeente beschikt,
en is er aandacht voor de privacy en de legitimiteit van het overheidshandelen. De
meeste items die betrekking hebben op deze fase, worden in 90 procent of meer
van de protocollen en vergelijkbare documenten genoemd.
De tweede fase heeft betrekking op het moment dat de uitvoerder voor de deur
staat. Het gaat dan om zaken als bet meedelen van bet dod en de reden van bet
huisbezoek, de verleende toestemming en het afzien van een huisbezoek om
dringende redenen en de legitimatie. Scores op deze items liggen bij de protocollen
tussen de 75 en 100 procent. Bij de met protocollen vergelijkbare documenten is
dat tussen de 68 en 100 procent.
Bi] de fase tijdens het huisbezoek gaat het bijvoorbeeld om het noemen van het
recht van de belanghebbende cm zijn toestemming weer in te trekken. De scores
variëren hier tussen de 69 en 86 procent.
Bij de laatste fase gaat bet onder andere cm de vastlegging van bet bezoek en het
kenbaar maken van de conclusies. Bij de protocollen variëren de scores bier tussen
de 60 en 82 procent en bij de met protocollen vergelijkbare documenten tussen de
76 en 100 procent.
SVB, UWV hebben een —in vergelijking met bet referentieprotocol- beknopt protocol
dat op hoofdpunten vergelijkbaar is met het referentieprotocol. Deze protocollen zijn
via een apart afstemmingstraject met SZW tot stand gekomen.
Voorts is gebleken, dat 10 procent van de protocollen en tie daarmee vergelijkbare
documenten opgesteld dan wel vastgesteld zijn vöör 2013 en daarna niet meet
aangepast aan tie Wet huisbezoeken, waardoor deze niet in alle gevallen helemaal
actueel zijn.

PagIna 7 an 51

4

Even kioppen a.u,b. j oktober 2016

Inleiding

ledereen die een bijstandsuitkering wit aanvraqen of behouden, moet periodiek
aantonen dat hij daar recht op heeft. De gemeénte op haar beurt, zal moeten
veriflëren of de geleverde informatie over de woonsituatie en leefvorm kiopt. Een
van de manieren waarop verificatie kan plaatsvinden, is het afteggen van een
huisbezoek. Een huisbezoek kan echter gezien worden als een inbreuk op de
persoonhijke levenssfeer.
Tot 2013 konden uitvoeringsorganisaties geen gevolgen aan een weigering
huisbezoek verbinden, tenzij er een gerede twijfet aan de juistheid van de door de
client verstrekte informatie was. Dan kon het huisbezoek in het kader van een
fraudeonderzoek afgedwongen worden in die zin, dat bij weigering de uitkering
beeindigd kon worden. De Wet van 4 oktober 2012, houdende een regeling in de
sociale zekerheid van de rechtsgevolgen van het niet aantonen van de leefsituatie
na het aanbod van een huisbezoek (hierna Wet huisbezoeken), geeft de uitvoering
meet mogelijkheden. Deze wet beoogt de balans te vinden tussen de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer en de noodzaak om de rechtmatig held van
uitkeringen te garanderen. Rechtmatige uitkeringsverstrekking is nodig om het
maatschappelijk draagvlak voor de sociale zekerheid te behouden en fraude te
voorkomen. Bij aanvraag van een uitkering en gedurende de uitkeringsperiode zijn
uitkeringsgerechtigden verplicht alle (on-)gevraagde gegevens en inlichtingen te
verstrekken die nodig zijn om het recht op en hoogte van de uitkering te kunnen
vaststellen. Uitvoecingsorganisaties moeten deze gegevens kunnen verifiëren. Door
de Wet huisbezoeken kunnen uitvoeringsorganisaties gevolgen verbinden aan het
weigeren van een huisbezoek, als de Ieefsituatie evenmin op een andere manier kan
worden aangetoond. Het gaat dan niet om situaties waar een gerede twijfel is aan
de juistheid van de verstrekte gegevens, maar om situaties waatin er nog enige
onduidelijkheid rest. Het verschil lijkt subtiel, maar hierdoor wordt het mogelijk dat
uitvoeringsorganisaties ook een huisbezoek kunnen afleggen als er geen directe
aanleiding zoals een fraudesignaal is maar er ook geen andére geschikte manier
voorhanden is om de vecstrekte gegevens te vetifiëren.
Parlement en regering hechten aan een zorgvuldige uitvoering van de Wet
huisbezoeken. Aanvankelijk was het daarom de bedoeling om met een Algemene
Maatregel van Bestuur uitvoeringsorganisaties te verplichten om een openbaar
protocol huisbezoeken vast te stellen. Op deze manier worden belanghebbenden
geInformeerd over hun rechten en plichten en weten ook de medewerkers van de
uitvoeringsorganisaties waaraan zij zich tijdens een huisbezoek te houden hebben.
Het Kenniscentrum Handhaving en Naleving van de VNG werd gevraagd een
voorbeeldprotocol te maken.’ Het voorbeeldprotocol kwam er. De beoogde AMvB
werd na een negatief advies van de Raad van State- niet bekrachtigd.2
—

De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft meerdere
keren aangegeven dat zij het hebben van een protocol nog steeds van groot belang
acht. Als het nodig is om inbreuk te maken op de persoonlijke Ievenssfeer door
een huisbezoek, moet dit correct gebeuren. Ook moeten mensen weten waarvoor zij
toestemming geven bij een huisbezoek en wat de gevolgen zijn bij weigering. Een
protocol biedt hiervoor een kader. Uitvoeringsorganisaties hebben de vrijheid om
zeif een protocol of beleid vast te stellen, ook als dat niet verplicht is. De
staatssecretaris heeft de Inspectie SZW (hierna de Inspectie) gevraagd een

2

Voorheen Kennscentrum handhaving RCF
De R.aad van State was van mening, dat de noodzaak van bet opnemen van een verplichting tot het stellen van
beleldsregels ontbrek en dat gekozen wettelijke grondsiag voor bet ontwerpbesluit onjuist was.
O.a. briel stass aan V kamer 24-4-2014, verzamelbrieven SZW gerneenten van 21-12-2012 en 9-4-2013
Pagina 9 van 51

Even kioppen a.u.b, I oktober 2016

inventariserend onderzoek te doen naar de aanwezigheid van protocollen bij
uitvoeringsorganisaties en naar de inhoud daarvan.4
Dit rapport geeft antwoord op beide vragen van de staatssecretaris. Omdat de
staatssecretaris om een inventariserend onderzoek gevraagd heeft, zal de Inspectie
geen oordeel geven over de resultaten van het onderzoek.
1.1

Doelstelling onderzoek en onderzoeksvragen
De Tweede Kamer nam bij de behandeling van de wet een motie aan am binnen vier
jaar na inwerkingtreding een kwalitatief onderzoek te doen naar de effecten van de
wet.5 De staatssecretaris heeft toegezegd de motie te zullen uitvoeren en de
Enspectie te laten kijken naar de praktijk. Naar aanleiding van het hierboven
genoemde advies van de Raad van State heeft de staatssecretaris toegezegd om dit
onderzoek toe te spitsen op het bestaan van de protocollen voor het huisbezoek.
Mochten de uitkomsten daartoe nopen en veel gemeenten toch geen protocol blijken
te hebben opgesteld, dan kan alsnog een verplichting worden overwogen6. Het doel
van dit onderzoek van de Inspectie is om inzicht te verschaffen in de stand van
zaken van protocol!en Wet huisbezoeken.
Het onderzoek moet antwoord geven op de volgende onderzoeksvragen:
1.

Beschikken uitvoeringsorganisaties over een openbaar protocol voor de
uitvoering van de Wet huisbezoeken?

2.

Wat is de inhoud van deze protocollen?

De Wet huisbezoeken heeft betrekking op de volgende wetten: Algemene
Kinderbijslagwet (AKW), Atgemene nabestaandenwet (ANW), Algemene
Ouderdomswet (AOW), Participatiewet (PW), Wet nkomensvoorziening oudere en
gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkioze werknemers (IOAW), Wet
inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen
zelfttandigen (IOAZ) en de Toeslagenwet (1W).

•

Gemeenten, SVB en UWV zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van deze wetten.
12

Begrippen en definities
In dit onderzoek draait het hoofdzakelijk am de begrippen huisbezoek en protocol.
Huisbezoek
Uitvoeringsorganisaties onderscheiden drie vormen van huisbezoek.
Ten eerste kaneen huisbezoek worden afgelegd in het kader van dienstverlening.
Dat geschiedt veelal op verzoek van de aanvrager/uitkeringsgerechtigde zelf. Die is
dan niet of niet zo goed in staat om zeif naar de dienst toe te komen, bijvoorbeeld
als gevoig van fysieke beperkingen. Dan kan een medewerker van de
uitvoeringsorganisatie naar betrokkene toekomen en ter plekke de benodigde
informatie verzamelen en de administratieve zaken afhandelen. Een verzoek tot een
huisbezoek impliceert toestemming.

Ten tweede kan een huisbezoek warden afgelegd als er een redelijk vermoeden van
fraude is ten aanzien van o.a. adres, Ieefvorm, vermogen. In dat geval kan de
uitvoeringsorganisatie zonder aankondiging op huisbezoek gaan. Deze medewerker
mag dan niet zonder toestemming de woning betreden maar, als de bewoner
weigeft de medewerker binnen te laten, dan kan de uitkering worden geweigerd c.q.
stopgezet. De rechtmatigheid kan niet worden vastgesteld.
De derde vorm betreft het huisbezoek dat ter verificatie van de rechtmatigheid van
de uitkering wordt afgelegd. Woont iemand op het adres waar hij zegt te wonen,

6

Brief staatssecretaris aan IG SZW dd. 13-7-2015, ref. nr. 2015-0000109868, zie bijlage 1
Motie Sterk, TK 2011-2012, 31929 nr. 17
BrIef staatssecretaris, EK 2013-2014, 31929, I
•

Pagina 10 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

welke leefvorm is van toepassing en wonen er personen met wie de kosten kunnen
worden gedeeld? De wet stelt hierover dat, bij and uidelijkheid over de situatie, tie
uitvoeringsorganisatie kan aanbieden om de verificatie via een huisbezoek te laten
lopen. Het is aan de aanvrager of uitkeringsgerechtigde om van dit aanbod gebruik
te maken of zelf op andere wijze de onduidelijkheid op te heffen. Indien tilt ten
aanzien van bijvoorbeeld de leefvorm niet of niet voldoende gebeurt, kan de
uitkering worden vastgesteld naar het niveau waarop de leefvorm niet van belang
is. Bij blijvende onduidelijkheid over het woonadres of inkomsten/vermogen kan de
uitkering warden geweigerd of beeindigd.
In dit onderzoek gaat het om tie derde vorm van huisbezoek.
Protocol
Het begrip protocol kent geen standaard (wettelijke) vorm en inhoud. Daarom heeft
de tnspectie besloten am aan te sluiten bij tie tekst van de voorgenomen Algemene
Maatregel van Bestuur.7 Daarin staan drie criteria waaraan een protocol zou moeten
voldoen.
-

-

-

Uitvoeringsorganisaties SVB, UWV en colleges van B&W moeten beleidsregels
vastst&len voor de uitvoering van het binnentreden van de waning bedoeld in de
betreffende materiewetten.
In deze beleidsregels wordt bepaald op welke wijze de belanghebbende wordt
gemnformeerd over de rechten en plichten die vooftvloeien uit de keuze voor het
met toestemming binnentreden van zijn waning en tie rechten en plichten en tie
gevolgen van het onthouden van toestemming voor het binnentreden van zijn
woning.
De beleitisregels worden op een voor belanghebbende begrijpelijke wijze kenbaar
gernaakt.

In de nota van toelichting op het ontwerpbesluit wordt nader ulteengezet dat de
staatssecretaris een duidelijke klantgerichte benadering voor ogen heeft bij tie
toepassing van huisbezoeken. Oak wordt vermeld dat tie uitgangspunten van de
Algemene wet bestuursrecht, tie Algemene wet op het binnentreden evenals tie
regels die voortvloeien uit tie rechtspraak van tie Centrale Raati van Beroep, in het
kader van huisbezoeken in acht moeten warden genomen. ‘Niettemin kan een
protocol waarbij de gang van zaken bij een huisbezoek uiteen is gezet, op grand van
wetgeving en rechtspraak houvast bieden aan zowel de uitvoering als aan cliënten
waar ze aan toe zijn bij huisbezoek. Burgers mogen verwachten dat het
controlebeleid van hun uitkeringsinstantie kenbaar is. Er is gekozen voor
beleitisregels, omdat daarmee tie regels meteen openbaar zijn’.8 Dat is van belang
in verband met het kenbaarheidvereiste.
In de Algemene Wet Bestuursrecht is verder omschreven wat onder een beleidsregel
en een besluit verstaan moet worden en hoe die kenbaar gemaakt kunnen warden.9
De Inspectie heeft daarom als definitie het begrip protocol als volgt omschreven:
Een document dat door het bevoegde bestuursorgaan vastgesteld en gepubliceerd
is. Het document bevat op het terrein van tie Wet huisbezoeken ter verificatie
minimale eisen ten aanzien van de informatie aan de burger. Dat wil zeggen dat de

Ontwerpbesluit houdende wijziging van het Besluit SUWI in verband met een grondsiag voor
beleidsregels voor
huisbezoeken In de sociale zeketheid zoals vermeld in het nader rapport van 24-4 -2014 na.v.
het advies RvS en
gepubliceerd in de Stcrt 2014, nr. 12575.) Zie bijlage 5
Nader rapport d.d. 24-4-20 14 nay. het advies Rv5 betreffende ontwerpbesluithoudende wijzigmg
van het
Besluit SUWI in verband met een grondslag voor beleidsregels voor huisbezoeken inde sociale zekerheid,
gepubliceerd in de Stcrt 2014, nr. 12575, blz.7 en 8
1:3 sub 1 en 4 en 3:42 lid 2 AWB, zie bijlage 4
Paglna 11 van 51

Even kioppen aub. I oktober 2016

burger geInformeerd wordt over de vraag wat toestemming voor een huisbezoek
inhoudt en wat de gevolgen voor de uitkering(aanvraag) zijn bij weigering.
Ten aanzien van publicatie gaat de Inspectie ervan uit dat, als een bestuursorgaan
een besluit neemt, dit ook op geeigende manier gepubliceerd wordt. Daarmee wordt
het besluit formeel openbaar. Dat wil overigens niet per definitie zeggen dat het
besluit ook altijd voor de burger makkelijk te raadplegen is. Daarom onderzoekt de
Inspectie ook of het document voor de burger te vinden is, maar Iaat dit niet
meewegen in de beoordeling of sprake is van een protocol.
De Inspectie heeft niet in de definitie opgenomen dat de regels op een voor
belanghebbende begrijp&ifke wijze kenbaar moeten worden gemaakt. Dat vergt een
andet sooft onderzoek en kennis.
1.3

Onderzoeksopzet
Het onderzoek richt zich op afle gemeenten en op UWV en SVE. UWV en SVB
werken ieder met ëén centraal protocol handhaving; dat is al bekend. Eu de
gemeenten is een aselecte steekproet getrokken van 100 gemeenten ult alle 390
gemeenten, waardoor landelijk geldende uitspraken kunnen worden gedaan.

De Inspectie heeft voor de geselecteerde 100 gem eenten op internet gezocht naar
een openbare versie van een eventueel bestaand protocol. Als dat niet werd
gevonden of er vragen waren over het gevon den document, werd contact
opgenomen met de gemeente om langs die weg het meest relevante document
beschikbaar te krujgen. Daarbij werd vastgelegd of de Inspectie het document zelt
had gevonden dan wel verkregen via de gemeente. De op deze wijze verkregen
documenten heeft de Inspectie getoetst aan de criteria van de definitie voor een
protocol huisbezoek. Op deze wijze is de vraag beantwoord of de
uitvoeringsorganisaties over een protocol beschikken. Tevens is vastgesteld in
hoeverre de protocollen openbaar toegankelijk zijn voor burgers.
Om een beeld te schetsen van de inhoud heeft de Inspectie de aangetroffen’
protocollen vergeleken met het voorbeeldprotocol huisbezoek van het
Kenniscentrum Handhaving en Naleving van de Vereniging Nederlandse Gemeenten.
Er is voor dit model gekozen omdat het Kenniscentrum dit model op verzoek van
SZW zowel opgesteld als geactualiseerd heeft.1° Gekeken is hoeveel en welke items
uit het modelprotocol voorkwamen in de aangetroffen protocollen. Daarnaast zijn
ook de documenten die wet aan de inhoudelijke eisen voor een protocol voldeden
maar niet door een bestuursorgaan zijn vastgesteld, in deze analyse meegenomen.
De Inspectie heeft hiervoor gekozen om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen
van de vastgelegde werkwijzen van de uitvoeringsorganisaties. De twee typen
documenten worden apart in beeld gebracht.
Zie verder bijlage 2 voor de methodologische verantwoording van dit onderzoek.

°

Verzamelbrief gemeenten 21-12-2012
Pagina 12 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Aanwezgheki protocollen

2

In alt hoofdstuk wordt de onderzoeksvraag beantwoord of uitvoeringsorganisaties
over een protocol huisbezoeken beschikken. Daartoe worden de gevonden en
verkregen documenten getoetst aan de definitie voor een protocol huisbezoeken van
de Inspectie.
2.1

SVB en UWV
SVB heeft een protocol huisbezoeken dat door de RaaU van Bestuur SVB op 17
december 2014 is vastgestetd en op 13 januari 2015 gepubliceerd.1’ Het voldoet
aan de minimale inhoudelijke eisen. Daarmee beschikt SVB over een protocol dat
aan de Uefinitie van de Inspectie voldoet. Het protocol is voor burgers uit openbate
bron beschikbaar.

Voor UWV geldt hetzelfde. Het protocol huisbezoeken Handhaving UWV is door de
Raad van Bestuur UWV op 22 juli 2014 vastgesteld en op 13 augustus,2014
gepubliceerd.12
2.2

Gemeenten
Zoals at aangegeven, heeft de Inspectie biJ de gemeenten een aselecte steekproef
van 100 gemeenten getrokken. De uitkomsten bij de onderzochte gemeenten
variëren. De door de Inspectie gevonden en via de gemeenten verkregen
documenten geven de Inspectie aanleiding om de gemeenten in de volgende
categorieën in te delen.
1. Gemeenten met een protocol dat aan de definitie van de Inspectie
voldoet

Van aWe gemeenten beschikt 57 procent over een protocol dat aan de definitie van
de Inspectie voldoet. Dat wit zeggen dat er door het bestuursorgaan (college van
B&W of dagelijks bestuur van een gemeentelijk samenwerkingsverband een besluit
)
is genomen om een protocol vast te stellen. Dat protocol voldoet aan minimale
inhoudelijke eisen en is gepubliceerd (en is daarmee formeel openbaar).
Onder deze categorie vallen ook de gemeenten waar het college van B&W of DB
formeel heeft besloten om het voorbeeldprotocol van het Kenniscentrum
Handhaving en Naleving te hanteren.
2. Gemeenten met een ‘protocol’ dat inhoudetijk gezien aan de minimale
eisen van Inspectie voldoet maar niet formeel isvastgesteld (de met
een protocol vergelijkbare documenten)

Van alle gemeenten heeft 29 procent de beschikking over een document dat
inhoudelijk gezien aan de minimale eisen voldoet maar niet formeel door het
bestuursorgaan vastgesteld is. In de verdere rapportage worden deze Ue ‘met een
protocol vergelijkbare documenten’ genoemd. Het gaat dan bijvoorbeeld om
ambtelijke werkinstructies of checklijsten. Van een enkele gemeente is informatie
via internet te vinden, zodat ook het publiek zich kan informeren over de gang van
zaken bij een huisbezoek. Tegelijkertijd vormen deze instructies een kader voor de
uitvoering. Bij andere gemeenten zijn de werkinstructies louter voor intern gebruik
en moeten de instructies een zorgvuldige procesgang waarborgen.

‘

Stcrt. 2015, nr. 562
nr. 22911

‘ Stcrt.2014,

Pagina 13 van 51

Even kioppen a.ub.

oktober 2016

Nader onderscheid categoric 2
-

Schulinck

Van de onderzochte gemeenten geven elf gemeenten aan dat zij intern gebruik
maken van de beleidsrichthjnen van Schuhnck ten aanzien van huisbezoeken.
Schulinck geeft al jaren handboeken uit als naslagwerk voor gemeenten.
Tegenwoordig in digitale vorm. Gemeenten kunnen een abonnement op Schulinck
nemen en zo gebruik maken van de geboden informatie. Er staan algemene
richtlijnen in en ultieg over de wet. De gemeente heeft de mogelijkheid om deze
richtlijnen aan te vullen met eigen gemeentelijk beleid. Om toegang tot Schulinck te
krijgen, ontvangt de gemeente een gemeentelijke inlogcode.
Schulinck kent een paragraaf over huisbezoe ken. Volgens de definitie van de
Inspectie valt dit onder categoric 2. Het gaat namelijk om inhoudelijke informatie
die niet bestuurlijk is vastgesteld. In de praktijk zijn er echter nuanceringen. Zo
geven gemeenten soms zeif aan dat de regels van Schulinck zijn vastgesteld door
B&W. Verificatie daarvan was voor de Inspectie niet altijd mogelijk. Een andere
gemeente heeft in beleidsregels opgenomen dat voor zover zaken niet in deze nota
geregeld worden, de beleidsrichtlijnen gehanteerd worden die zijn opgenomen in het
digitale handboek van Schulinck ‘grip op participatiewet’. De drie gemeenten
waarvan de Inspectie weT heeft kunnen verifiëren dat de regels bestuurlijk zijn
vastgesteld, zijn ondergebracht in categoric 1. De overige acht gemeenten vallen
onder categoric 2.

•

“

•

-

Digitale applicatie

Twee samenwerkende gemeenten hanteren een digitale app als procesbegeleider.
De app is ontwikkeld door een extern bedrijf. De webapplicatie leidt de
uitvoeringsmedewerker door een aantal verplichte stappen, waardoor een
zorgvuldige uitvoering van het huisbezoek gewaarborgd wordt: Op dit moment
kunnen burgers de app met haar verplichte stappen niet raadplegen. Volgens de
betreffende gemeenten tonen meerdere gemeenten belangstelling voor deze app.
-

Modeiprotocol Kenniscentrum Handhaving & Naleving

Elf van de onderzochte gemeenten hebben naar aanleiding van de vraag van de
Tnspectie aangegeven dat zij weliswaar geen eigen protocol hebben vastgesteld
maar dat zij in de praktijk het modeiprotocol hanteren.
-

Overige gemeenten categorie 2

Tot slot hebben acht gemeenten eigen werkinstructies gemaakt.
3. Gemeenten die in een restgroep vallen
Veertien procent van de gemeenten vallen in cen restgroep.
-

Gemeenten die een document hebben dat op inhoudelijke gronden niet aan de
definitie van de Inspectie vbldoet.
Eén gemeente heeft vastgestelde regels waarin iets over een huisbezoek staat
maar die geen informatie bevatten over gevolgen van toestemming of gevolgen
van weigering. Daarmee voldoen deze niet aan de definitie van de Inspectie.
Eén gemeente heeft een document dat niet aan de minimale inhoudelijke eisen
voldoet en dat evenmin is vastgesteld.

-

Gemeenten die niets hebben.

Pagina 14 van 51

even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Vijf gemeenten hebben bevestigd dat zi] noch een protocol noch werkinstructies of
lets dergelijks hebben.
-

Gemeenten die geen informatie hebben aangeleverd.

Zeven gemeenten hebben ondanks herhaald verzoek niet gereageerd op vragen van
de Inspectie. Het gaat om gemeenten waarvan de Inspectie zeif geen gegevens op
bet internet heeft kunnen vinden.
Schematisch ziet een en ander er als volgt uit:

7

N

I

1

0nbek

1

!I-’J

Gevonden doo,
peneSZW

3%

*

Oft percentage is van toepassing op protocotlen die de Inspectie door mlddel van een deskresearch heeft
gevonden. Overige documenten zijn toegestuurd door de bestuursorganen zeif.

Overig voorlichtingsmateriaal

Bij zowel gemeenten die een protocol hebben, als bij gemeenten die dat niet
hebben, is soms algemene informatie te vinden over huisbezoeken. Dit is verder
geen onderwerp van onderzoek geweest. Evenmin is onderzocht welke andere
voorlichting over rechten en plichten, waaronder huisbezoeken, in bet
uitkeringsproces wordt gegeven. De Inspectie trof de volgende varianten aan.
-

-

-

Er zijn gemeenten die enige informatie op de website hebben staan over de
gang van zaken bij een huisbezoek.
Sommige gemeenten hebben een link naar de SZW site ‘weet hoe het zit’. Via
die link is een flyer te downloaden waarin mensen bewust gemaakt worden van
bet belang om tijdig informatie door te geven over veranderingen in de leefvorm
of woonsituatie. Bij onduidelijkheid kan de uitvoeringsinstantie een huisbezoek
afleggen.
Andere gemeenten hebben globale informatie opgenomen in hun openbare
handhavingsverordening of in de daarbij behorende toelichting. Bijvoorbeeld dat
Paglna 15 van 51

Even kioppen a,u.b. I oktober 2016

het bij een hercontrole mogelijk is dat et een huisbezoek wordt afgelegd, of
meet in het algemeen dat huisbezoeken tot het opsporings- instrumentarium
van de gemeente behoren. Sporadisch is er ook enige inhoudelijke informatie.
Deze informatie is niet specifiek geënt op de Wet huisbezoeken.
2.3

Kenbaarheid
Het
protocol is niet alleen van belang voor een cortecte uitvoering van het
huisbezoek door de medewerkers van de uitvoeringsorganisaties maar ook als
informatiebron voor burgers. Een huisbezoek kan een belangrijke inbreuk op de
persoonlijke levenssfeer zijn en de wetgever acht het van belang dat burgers
geInformeerd zijn over hun rechten en plichten. Daarom heeft de Inspectie een
onderscheid gemaakt tussen protocollen dan wel met een protocol vergelijkbare
documenten die zij zeif in openbare bronnen heeft kunnen vinden, en protocollen
dan wel vergelijkbare documenten die via contacten met de gemeente zijn
verkregen.

Het blijkt dat het bij 39 procent van de gemeenten die over een protocol beschikken
dat vastgesteld en gepubliceerd is, lukte om de (volledige) tekst terug te vinden; bij
61 procentlukte dat niet.
Met andere woorden: de Inspectie heeft in totaal bij 22% van alle gemeenten een
protocol aangetroffen dat ook via internet terug te vinden is en zodoende ‘kenbaar’
is.
Bfj gemeenten met een met een protocol vergelijkbaar document lukte het bij 3
procent om de tekst zeif terug te vinden en bij 97 procent dus niet. Bij deze 3
procent gaat het dan in totaal om 1 procent van alle gemeenten.
Voorbeelden van protocollen waar het niet lukte deze te vinden terwijl het wel om
gepubliceerde besluiten ging, zijn bijvoorbeeld eenmalige publicaties in een
plaatselijk blad. Een ander voorbeeld is als de tekst van het protocol in een bijiage
staat en deze bijiage niet bij het besluit is terug te vinden. In weer andere gevallen
waren de zoekmachines voor raadsfnformatie op gemeentelijke websites niet in
staat om op trefwoord besluiten terug te vinden of konden dat alleen over de
afgelopen twee jaar. Formeel gaat het in deze voorbeelden om gepubliceerde
besluiten maar materleel is het niet mogelijk deze te achterhalen. De Inspectie kan
niet uitsluiten dat gemeenten aandacht aan hun protocol huisbezoek geschonken
hebben in bijvoorbeeld een period ieke nieuwsbrief, maar kan wel vaststellen, dat
veel gemeenten er niet voor kiezen om deze informatie op hun website te plaatsen.
Als gemeenten dat wel zouden doen, kunnen alle burgers zich informeren, cok
degenen die geen uitkering hebben. Dat zou als actief openbaar maken gezien
kunnen worden.
Bij werkinstructies Iigt het meer voor de hand dat die niet toegankelijk voor burgers
zijn. Ze zijn bedoeld voor het intern ambtelijk functioneren en geven antwoord op
de vraag hoe een ambtenaar moet handelen en zich gedragen bij een huisbezoek.
Door deze instructies wordt de kans vergroot dat een huisbezoek correct en uniform
verloopt. De Inspectie heeft dit laatste niet onderzocht. De burger echter wordt door
middel van interne instructies niet in kennis gesteld van zijn rechten en plichten.
Hoewel het referentieprotocol (mede) gericht is op de burger, was het ook bij de
gemeenten die dit protocol als werkwijze hanteren maar dat niet bestuurlijk hebben
vastgesteld, niet moge)ijk de tekst zeif te achterhalen.
Een enkele keer komt het voor dat gemeenten die hun protocol of het vergelijkbare
document niet actief openbaar maken, wel enige algemene informatie over
huisbezoeken op hun website plaatsen.
Er zijn ook gemeenten die een op de burger gericht protocol combineren met
gedetailleerde tips en aanwijzingen voor hun medewerkers bij de uitvoering van een
huisbezoek, bijvoorbeeld ten aanzien van hun veiligheid (geen gesprekken voeren in
de keuken waar messen liggen) of ten aanzien van een effectief verloop van het
huisbezoek (auto ult zicht parkeren). Dan kan de vraag gesteld worden of dit een
Pagina 16 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

handige werkwijze is, omdat deze adviezen niet altijU voor pubhcatie bedoeld zijn.
Wellicht voor deze gemeenten de reden om hun protocol niet (actief) openbaar te
maken.
Schulinck en de digitale app zijn, zoals al vermeld, niet of nauwelijks voor burgers in
te zien.
De Inspectie heeft niet onderzocht waarom gemeenten ervoor kiezen om hun
protocol niet actief openbaar te maken. Enkele gemeenten gaven dat spontaan aan.
De ene gemeente wilde op haar website alleen gegevens zetten waarnaar burgers
aantoonbaar op zoek waren op de site. De andere gemeente gaf aan dat het
protocol verouderd was en daarom verwijderd van de site en dat er nagedacht werd
over actualisatie.
Toegankelijkheid in de zin van begrijpelijkheid en leesbaarheid van het protocol is
niet onderzocht door de Inspectie.
2.4

Actualiteit

De Wet huisbezoeken is per 1 januari 2013 van kracht geworden. Vanaf deze datum
beschikken uitvoeringsorganisatfes over de mogelijkheid om gevolgen te verbinden
aan het weigeren van een huisbezoek, als de verificatie niet op andere wijze kan
plaatsvinden. Het ligt in de lijn der verwachtingen dat gemeenten rond 2013 in de
weer met protocollen zouden gaan. Per 1 januari 2015 is de ParUcipatiewet
ingegaan. In deze wet is de kostendelersnorm voor bijstand geIntroduceerd.
Vooftaan is het voor gemeenten van belang te weten hoeveel mensen met een
bijstandsuitkering op hetzelfde adres wonen, omdat de normhoogte daarvan
afhangt. Dat zou aanleiding kunnen zijn tot actualisatie van het protocol.
In het onderzoek heeft de Inspectie zeven protocollen aangetroffen die vóór 2013
zijn vastgesteld en daarna niet meer aangepast aan de nieuwe wetgeving. Van twee
met een protocol vergelijkbare documenten is bekend dat zij vöár 2013 zijn
opgesteld. De Inspectie leidt hieruit af dat vóör 2013 ook met protocollen werd
gewerkt maar dan vooral in verband met fraudeonderzoek. De betreffende
gemeenten hebben in de nieuwe wetgeving geen aanleiding gevonden om hun
protocollen te herzien. In dit kader vermeldt de Inspectie nog, dat een paar
gemeenten expliciet hebben aangegeven dat de Wet huisbezoeken geen reden is
geweest om hun werkwijze aan te passen.
Deze gemeenten redeneren dat zij pas op huisbezoek gaan als er echt aanleiding is;
this als alle andere controlewegen al bewandeld zijn. Weigering van een dergelijk
huisbezoek leidt tot afwijzing van de aanvraag of beeindiging van de uitkering
wegens schending van de inlichtingenplicht.
Tabel 2.1
Jaar vast- of opstelling protocollen Wet Huisbezoeken

Protocol
Met protocol
vergelijkbaardoc
Totaal

Voot 2013

2013

2014

2015

2016

Onbekend

Steekpcoef
omvang

12%

44%

16%

21%

2%

5%

57

7%

7%

10%

7%

7%

62%

29

10%

33%

15%

16%

3%

22%

86

De Inspectie constateeft dat bij zes van de negen protocollen en vergelijkbare
documenten van vöör 2013, nog expliciet vermeld wordt dat de gemeente geen
gevolgen kan verbinden aan weigering van een huisbezoek dat wordt afgelegd ter
verificatie. Op grond van de Wet huisbezoeken kan een gemeente juist wél gevolgen
verbinden aan weigering indien de client niet op andere wijze zijn leefsituatie
aantoont.
Pagina 17 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Vier gemeenten die op dit moment over een protocol beschikken, hebben
aangegeven bezig te zijn met een nieuw protocol c.q. aanpassing van het oude
protocol aan de actualiteit. Drie gemeenten die thans nog geen protocol hebben,
denken na over invoering daarvan. 00k deze informatie werd spontaan gegeven en
was geen onderdeel van het onderzoek.

Pagina 18 van 51

Even kioppen aub, I oktober 2016

3

De inhoud van de protocollen

In het vorige hoofdstuk is aangegeven of uitvoeringsorganisaties al dan niet over
een protocol beschikken dat aan de definitie van de Inspectie voldoet.
In dit hoofdstuk wordt naderlngegaan op de inhoud van de documenten. Welke
onderdelen van de documenten komen overeen met het referentieprotocol en waar
zitten verschillen?
In paragrafen 3.2 tot en met 3.6 worden eerst de documenten van gemeenten
geanalyseerd. Er is onderscheid gemaakt tussen protocollen en de documenten die
niet als protocol bestempeld worden, omdat ze niet vastgesteld zijn maar wel aan
de minimale inhoudelijke elsen voldoen. Net als in het vorige hoofdstuk noemen we
deze documenten de’ met een protocol vergelijkbare documenten’.
In hoofdstuk 2 is vastgesteld dat van alle gemeenten 57 procent een protocol heeft
en 29 procent een met een protocol vergelijkbaar document ($6 procent in totaal).
In dit hoofdstuk worden 4 van de 29 met een protocol vergelijkbare documenten
niet nader geanalyseerd. De reden is dat het bij deze vier gemeenten aannemelijk is
dat aan de minimale fnhoudelijke eisen voldaan is maar dat het de Inspectie niet
gelukt is om de exacte tekst te controleren omdat deze niet is aangeleverd. Dat had
te maken met het felt dat niet alle doorklikmogelijkheden van digitale teksten zijn
uitgeprint en toegezonden. De gemeenten met documenten die in de restgroep
vallen, worden evenmin nader geanalyseerd en vallen verder buiten de cijfers)3
De protocollen van SVB en UWV worden apart in paragraaf 3.7 behandeld.
3.1

Overzicht totaalscores
Tabel3.1
Overeenkomst ten opzichte von het voorbeeldprotocol RCF
Protocol

Met protocol vergelijkbaar document,

Score

(nzSl)

niet vastgesteld
(n=25)

OtotlO

2%

8%

10 tot 20

11%

12%

20 tot 30

35%

20%

30,31,32
53%
60%
opmerking 1: score 32 is inhoudelijk gelijk aan het RCF-protocol.
Opmerking 2 het aantal met protocol vergelijkbare documenten is gelijk aan
n=29, maar van een dee! daarvan is niet de volledige tekst tijdig achterhaald.
Daarom wisselende waarden van n. Dit geldt ook bij de volgende tabellen

Tabel 3.1 laat zien, op hoeveel onderdelen de protocollen en de met een protocol
vergelijkbare documenten overeen komen met het referentieprotocol. De maximale
score is 32.
Het blijkt dat ruim de helft van zowel de protocollen (53 procent) als de met een
protocol vergelijkbare documenten (60 procent) vrijwel geheel overeenkomt met het
referentieprotocol (score 30 t/m 32).
Als het aantal items dat overeenstemt wordt verlaagd tot een score van 20 tot 30,
komt daar nog eens een percentage van 35 bij de protocollen en 20 bij de met een
protocol vergelijkbare documenten bij. In totaal zijn dus 8$ procent van de
protocollen en 80 procent van de met een protocol vergelijkbare documenten op
minimaa? 20 van de 32 items in overeenstemming met het referentieprotocol.
ParagraaF 2.2 onder 3

Pagina 19 van 51

Even kioppen a.ub

I oktober 2016

De gemeenten die in de Iaagste categorie scoren (0-10 items), hebben beperkte
protocollen, waarbij in ieder geval aan de minimale inhoudelijke eisen Es voldaan.
In de volgende paragrafen wordt nader ingegaan op de inhoud van de (niet-)
protocollen.
De Inspectie heeft het afleggen van een huisbezoek ingedeeld in een aantal fases.
Zo moet de medewerker zich eerst voorbereiden op het huisbezoek. Daarna volgt
het moment dat hij aanbelt bij belanghebbende; het moment dat hij binnenstapt en
aan de bezichtiging begint en na afloop volgen dan nog de afrondende
werkzaamheden. De Inspectie heeft de 32 onderdelen van het referentieprotocol
verdeeld over de vier fases van het huisbezoek. Hieronder wordende scores per
fase weergegeven.’4
3.2

Scores gemeenten bij de voorbereiding van het huisbezoek
Voordat medewerkers van gemeenten daadwerkelijk op huisbezoek kunnen gaan,
moeten zij eën aantal afwegingen maken. Voorop staat de vraag am wat voor soort
huisbezoek het gaat. Dat is namelijk van belang, omdat het juridisch regime
samenhangt met het soort huisbezoek. Als het om een bezoek in het kader van
dienstverlening gaat, geschiedt dat meestal op verzoekvan belanghebbende en die
zal —norma& gesproken- zonder meer akkoord zijn met het huisbezoek. 811 een
huisbezoek in het kader van een redelijk vermoeden van fraude leidt weigering van
hethuisbezoek in de meeste gevallen tot een afwijzing van de aanvraag of
beeindiging van een lopende uitkering.
In deze rapportage gaat bet am huisbezoeken ter verificatie van de rechtmatigheid
van de uitkering. De client moet de gemeente in staat steHen de Ieefsituatie
(woonadres, Ieefvorm en bet a) dan niet kunnen delen van de kosten) te
veriflëren.15 De gemeente kan aanbieden de verificatie door middel van een
huisbezoek te laten verlopen. Maar alvorens dat te doen moet de gem eente zich
afvragen of er misschien een minder ingrijpend middet dan een huisbezoek kan
warden ingezet. Daarnaast is er de vraag of het overheidshandelen we) evenredig is
ten opzichte van het beoogde doe). Bij de voorbereiding wordt dan oak in eerste
instantie gekeken of de verificatie kan plaatsvinden aan de hand van authentieke
bronbestanden waarover degemeente de beschikking heeft. Tot slot is bij de
voorbereiding aandacht voor de privacy en de legitimiteit van het overheidshandelen
belang nj k.

14
‘

In bijlage 3 a het referentiemodel met de 32 onderdelen opgenomen
art. 53a PW
Pagina 20 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Tabel 3.2

Percentage gemeente per speciflek genoemd item (voorbereiding huisbezoek)
Protocol
Met protocol vergelljkbaar
doc,
niet vastgesteld
Item
%
n
n
Datum inwerkingtreding wet (1)
63
57
64
25
Huisbezoek in het kader van dienstverlening (2)
98
57
96
26
Huisbezoek bij vermoeden van fraude (3)
96
57
96
26
Artikelen Wet huisbezoeken (4)
89
57
76
25
Leefvorm (5)
93
57
96
26
Woonsituatie (6)
93
57
96
26
Aandacht inbreuk privacy (7)
98
57
85
26
legitimiteit inbreuk privacy (8)
91
57
80
25
Subsidiariteit genoemd (ba)
95
57
88
25
Leefsituatie vecifiëren ah.v. bronbestanden (lOb/19)
95
57
88
26
Proportionaliteit genoemd (12)
93
57
76
25
V

V

V

opmerking: cijfers tussen haakjes verwijzen near de itemnummers in bijlage 3
Tabel 3.2 laat zien dat gemeenten in de fase van ‘de voorbereiding van het

V

3.3

huisbezoek’ op papier zeer dicht in de buurt van hot referentieprotocol blijven. Bij
de protocollen is dat nog iets meet dan bij de met een protocol vergelijkbare
documenten. De laagste score is voor het noemen van do datum inwerkingtreding
Wet huisbezoeken in de protocollen en de met een protocol vergelijkbare
documenten. Dat is een formaliteit en zegt verder niets over de materiële inhoud
van het protocol.
Scores gemeenten bij aanvang van het huisbezoek
Als de medewerkers van de gemeente, na zich terdege voorbereid te hebben,,
eenmaal voor de deur staan en er is nog niet eerder fbijvoorbeeld op het
gemeentelijk kantoor) een aanbod tot huisbezoek gedaan, moet dat alsnog
gebeuren. Het doel van het bezoek moet worden uitgelegd en de gevolgen van
toestemming dan wel weigering behoren toegelicht te worden. Pas dan kan de
belanghebbende voor zichzelf afwegen of hij al dan niet toestemming wil verlenen.
Als hij zijn toestemming verleent —het zogenoemde ‘informed consent’- is het
volgens het referentiemodel aan te bevelen om deze toestemming schriftelijk vast te
leggen. De bewijslast dat er toestemming gegeven is, ligt namelijk bij de gemeente.
Er mag geen twijfel over zijn.
Indien het huisbezoek betrekking heeft op eVen kamerbewoner en de hoofdbewoner
(eigenaar of hoofdhuurder van de woning) heeft bezwaar tegen het binnentreden
van zijn woning, komen de gevolgen daarvan in principe voor rekening van de
kamerbewoner. Als het huisbezoek betrekking heeft op de hoofdbewoner, mag de
verhuurde kamer slechts betreden worden in aanwezigheid van en met toestemming
van de kamerbewoner.
V

Tabel 3.3
Pagina 21 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Percentage gemeente per speciftek genoemd item (aanvang huisbezoek,)
Protocol

Met protocol
vergelijkb. doc,
niet vastgesteld

Item
Uitvoerder legitimeert voorafgaand aan huisbezoek (9)
Leefsituatie op andere wijze aantonen dan huisbezoek (11)
Meedelen doel/reden huisbezoek (13)
Meedelen gevolgen van weigering (14a/22b)
Gevolgen weigeren huisbezoek i.v.m. woonsituatie (23)
Gevolgen weigeren huisbezoek i.v.m. leefvorm (24)
Over verleende toestemming mag geen twijfel bestaan (15)
Bewijslast Iigt bij de uitvoerder(15)
Schriftelijke “informed consent’ laten ondertekenen (17)
Toestemming verlenen bij kamerbewoning (35)
Aanbod tot huisbezoek voorafgaand aan binnentreden (18)
Afzien huisbezoek om dringende tedenen (20)

%
96
82
100
100
82
81
89
75
84
79
75
77

n
57
57
57
57
57
57
57
57
57
57
57
57

%
93
68
88
100
72
72
85
84
77
69
96
76

n
27
25
26
26
25
25
26
25
26
26
25
25

opmerking: cijfers tussen haakjes verwijzen naar de itemnummers in bijlage 3

label 3.3 laat zien dat ook bij de fase ‘aanvang van het huisbezoek’ gemeenten
dicht bij het referentieprotocol blijven. Het uitgangspunt dat belanghebbende ook op
andere manier dan een huisbezoek zijn leefsituatie mag aantonen scooft lager (in
18 procent van de protocollen en in 32 procent van de met een protocol
vergelijkbare documenten wordt dat niet expliciet vermeld). Oak de scores
‘ondeftekenen van een formulier ‘informed consent’ en ‘toestemming
kamerbewoning’ scoren lager ten opzichte van de andere scores in deze fase,
De gevolgen van de weigering worden in alle protocollen en vergelijkbare
documenten vermeld, zij het niet altijd uitgesplitst naar woonsituatie en leefvorm.
In enkele protocollen heeft de Inspectie informatie aangetroffen over de vraag wie
als ‘belanghebbende’ kan warden aangemerkt en dus toestemming mag verlenen.
8ijvoorbeeld als het gaat om een echtpaar. Indien dan een van de twee partners
weigert, moet dat opgevat warden als een weigering. Maar oak de situatie waarin
een kind de deur opent, kan lastig zijn. Soms wordt dan nog eens extra benadrukt
dat die persoon moet kunnen begrijpen wat zijn toestemming c.q. onthouding van
toestemming betekent. Een enkele keer wordt volstaan met de opmerking dat er
extra zorgvuldigheid moet worden betracht. Een andere keer is expliciet vermeld dat
een kind jonger dan 16 jaar geen toestemming kan verlenen.
De vraag wat te doen als de belanghebbende slecht of geen Nederlands of Engels
spreekt en verstaat, wordt eveneens in enkele protocollen beantwoord. Soms staat
er in het algemeen dat de medewerker dan extra voorzichtig moet zijn, soms dat er
gebruik van een talk gemaakt moet warden en soms dat men ook toestemming kan
verlenen door gebarentaal. Het is belangrijk dat debelanghebbenden echt begrijpen
waarvoor zij toestemming geven. Anders wordt niet aan het vereiste van ‘informed
consent’ voldaan. Over de toestemming mag geen twijfel bestaan.
Het referentieprotocol besteedt aan deze onderwerpen geen aandacht.
Kamerbewoning is een onderwerp dat wel in het referentiemodel is opgenomen,
maar oak dit onderwerp scooft lager.

•
•

De mogelijkheid om af te zien van een huisbezoek in verband met een dringende
reden scoort eveneens wat lager. Van de gemeenten die dat wel hebben
opgenomen, zijn er enkele die deze dringende redenen nader geconcretiseerd
hebben. Fen afspraak met een arts kan bijvoorbeeld een dringende reden
opleveren.
3.4

Scores gemeenten tijdens het huisbezoek
Zodra de belanghebbende, na te zijn gemnformeerd over de gevolgen van
toestemming en weigering, toestemming voor het huisbezoek verleent en
Pagina 22 van 51

Even kioppen a,ub. I oktober 2016

desgewenst daarvoor tekent, kan het huisbezoek beginnen. Tijdens het huisbezoek
gelden de algemene fatsoensnormen en daarnaast heeft het referentieprotocàl
enkele (gedrags-)richtlijnen vermeld. Bij het betreden van de ruimtes Ioopt
belanghebbende voorop en hij opent op vetzoek kasten en deuren; er worden alleen
vragen gesteld die noodzakelijk zijn am het doel te bereiken; als er andere zaken
gesignaleerd worden die niet in relatie tot het gestelde doel staan,.wordt opnieuw
toesternming gevraagd.
Een belangrijk recht van’ belanghebbende is dat hij op elk moment zijn toestemming
kan intrekken. Op dat moment moet het huisbezoek direct worden gestaakt en
dienen uitvoeringsmedewerkers het pand te verlaten.
Tabel 3.4
Percentage gemeente per specijiek genoemd item (tijdens huisbezoek)
Protocol

‘

Met protocol
vergelijkb. doc,
niet tiastgesteld

Item
.

Richtlijnen m.b,t. bezichtiging huis tijdens huisbezoek (27/28)
Belanghebbende heeft recht toestemming in te trekken (2;)
Woning verlaten bi] intrekken toestemming (22a)

84
86
82

n
57
57
57

¾
85
77
69

n
26
26
26

opmerking: cijfers tussen haakjes vetwijzen naar de temnummers in bijlage 3

In 86 procent van de protocoflen en 77 procent van de vergelijkbare documenten is
dit recht tot het intrekken van toestemming schriftelijk vastgelegd. Door dit recht
expliciet op te nemen in de stukken, warden medewerkers er nog eens extra op
gewezen.
3.5

Scores gemeenten na afloop van het huisbezoek
Nadat de gewenste ruimtes bezocht zijn en het huisbezoek ten einde loopt,
informeren de medewerkers belanghebbende over de vervolgprocedure. Zij kunnen
hem uitnodigen voor een gesprek op kantoor. Daar kan hi] de onderzoeksgegevens
inzien, het verslag lezen en de conclusies ten aanzien van zijn uitkering(aanvraag)
aanhoren. De belanghebbende krijgt de mogelijkheid om zijn zienswijze kenbaar te
ma ken.

Tabel 3.5
Percentage gemeente per speciflek genoemd item (Na afloop huisbezoek)
Protocol

Met protocol
vergelijkb. doc,
niet vastgesteld

.

Item
leder huisbezoek schriftelijk vastgelegd (37)
Voorschrift inhoud schriftelijk verslag (38)
Gelegenheid op uitkomst reageren voorafgaand besluit (39)
Kenbaar maken conclusies ta.v. techt op uitkering (40)

-

%
82
68
67
60

n
57
57
57
57

%
100
88
76
76

n
25
25
25
25

opmerking: cijfers tussen haakes verwijzen naar de temnummers in bijlage 3

De scores bij de laatste fase van huisbezoek zijn lager dan de scores in eerdere
fases. Het is niet in alle gevallen vastgelegd, dat er een schriftelijk verslag gemaakt
wordt, conclusies warden gedeeld en belanghebbende in de gelegenheid gesteld
wordt om een reactie hierop te geven. De gemeenten met een protocol scoren lets
lager dan de gemeenten met een met een protocol vergelijkbaar document. Het felt,
dat lets niet in een protocol geregeld is, wil niet zonder meer zeggen, dat het in de
Pagina 23 van 51

Even kioppen a.ub. I oktober 2016

praktijk niet gebeurt. Voor een burger is het echter belangrijk vooraf te kunnen
lezen hoe een en ander in zijn werk gaat.
3.6

Scores gemeenten met betrekking tot (interne) werkinstructies
Behalve dat de gemeente ervoor moet zorg dragen dat het huisbezoek voor
belanghebbende ordentelijk verloopt, is zij oak verantwoordelijk voor de veiligheid
van de medewèrkers. Daartoe kan de gemeente (interne) instructies maken. Het
gaat dan bijvoorbeeld om het al bij de voorbereiding bedacht te zijn op onveilige
situaties, het dossier te checken op eerder agressief gedrag van de client,
huisbezoeken met twee personen af te leggen, collega’s te informeren dat men op
pad gaat en afspra ken te maken over hoe er tijdens het huisbezoek contact met
kantoor wordt gehouden.

Tabel 3.6
Percentage gemeente per specifiek genoemd item (interne werkinstructies)
.

Protocol

Met protocol
vergelijkb. doc,
niet vastgesteld

Item
Veiligheid (36)
Overige richtlijnen (ca. 25,26,29,30,31,32,33 & 34)

%
82
79

n
57
57

%
77
81

n
26
26

opmerking: cijfers tussen haakjes verwijzen naar de itemnummers in bijlage 3

De scores in tabel 3.6 liggen rand de 80 procent. Het is rnogelijk dat er in de
praktijk nag meet (interne) instructies zijn die niet aan de Inspectie zijn overgelegd
en die niet in de scores zijn meegenomen. Dat kan het geval zijn als gemeenten een
scheiding hebben aangebracht tussen een protocol dat gericht is op de burger, en
werkinstructies die op de medewerkers gericht zijn. Voor een burger is het niet
noodzakelijk om kennis te dragen van interne werkinstructies.
3.7

Inhoud protocollen SVB en UWV
Zowel SVB als UWV beschikt over een protocol huisbezoek. Deze documenten zijn
bondiger dan het referentieprotocol. Dat referentieprotocol is primair gericht op
gemeenten. UWV vermeldt dat haar protocol is vastgesteld na overleg met het
ministerie van SZW, de Landelijke Cliëntenraad en de Nationale Ombudsman. SVB
vermeldt dat niet. Beide protocoflen zijn wel enigszins vergelijkbaar qua inhoud en
opstelling.

Als toch een vergelijking gemaakt wordt met het referentieprotocol gemeenten, dan
valt het volgende op.
Bil de fase voorbereiding gaan zowel SVB als UWV minder expliciet in op
onderwerpen als legitimiteit, inbreuk privacy, subsidiariteit en proportionaliteit.
Indirect is hierover soms wel informatie te vinden.
UWV gebruikt het huisbezoek oak voor een breder doel, t.w. het onderhouden van
persoonlijk contact en het vergroten van de dienstverlening aan de client.

BiJ de fase aanvanp huisbezoek vermeldt zowel het protocol van SVB als dat van
UWV dat het huisbezoek (mits geen vermoeden van regeloveftreding) aangekondigd
wordt met een brief/telefoongesprek/Sms-bericht waarin datum en tijdstip
huisbezoek genoemd wordt. Indien het huisbezoek geweigerd wordt door de client,
bieden zowel SVB als UWV een tweede kans om mee te werken alvorens gevolgen
aan de weigering te verbinden; dat is in het referentieprotocol niet opgenomen.
Evenals bij de gemeentelijke protocollen wordt er ook in de protocolien van zowel
UWV als SVB aandacht besteed aan de legitimatie van de uitvoerders van het
huisbezoek, de mededeling doen inzake doel en reden van het huisbezoeken en de
mogelijkheid van belanghebbende om zijn leefsituatie op andere wijze aan te tonen.
Paglna 24 van 51

Even kioppen a.u.b. { oktober 2016

Beide protocollen gaan in op de vraag wie toestemming mag verlenen, en
benadrukken het belang van bet felt dat degene die toestemming geeft, inzicht
heeft in de rechten en plichten ten aanzien van het huisbezoek. SVB beschrijft per
wet wat de concrete gevo?gen van weigering’ zijn. UWV geeft in het algemeen aan
dat weigering gevolgen kan hebben.
Bii de fase tiidens huisbezoek valt op dat zowel SVB als UWV het huisbezoek
beginnen met een gesprek in een door client aangewezen ruimte. Pas als ér na het
gesprek in combinatie met het uiterlijk van de woning twijfel resteert, is verdere
bezichtiging nodig en wordt opnieuw toestemming gevraagd. 00k dat is afwijkend
van het referentieprotocol.
SVB heeft een passage opgenomen dat er gebruik gemaakt kan worden van
opnameapparatuur, maar alleen als de client daarmee akkoord gaat.
SVB en UWV hebben geen verdere richtlijnen opgenomen hoe het huisbezoek in de
praktijk moet verlopen.
Bij de fase afhandeling huisbezoek vermeldt alleen SVB dat in alle gevallen
schriftelijk versiag gemaakt wordt van het huisbezoek, dat ook door beide partijen
ondertekend moet worden. Noch SVB noch UWV gaat nader in op bet delen van
conclusies dan wel op een mogelijkheid hierop te reageren.
Werkinstructies: Bij beide uitkeringsinstanties is het belang van veiligheid niet
benoemd in bet protocol en er is geen verwijzing naar overAge richtlijnen, al dan niet
openbaar.

Pagina 25 van 51

Even kioppen au.b.

4

oktober 2016

Conclusies

In dit onderzoek is onderzocht of uitvoeringsorganisaties over een openbaar
protocol huisbezoeken beschikken fonderzoeksvraag 1). Daarnaast is gekeken wat
de inhoud is van de gevonden documenten (onderzoeksvraag 2). De conclusies
worden hieronder weergegeven.
Omdat het een verkennende studie betreft, wordt er door de Inspectie geen oordeel
over de resultaten gegeven.
Met betrekkinp tot onderzoeksvraag 1:
De Inspectie heeft getracht een compleet beeld te schetsen. Daarom is onderscheid
gemaakt in gemeenten die bestuurlijk vastgestelde beleidsregels hebben die ook
gepubliceerd zijn ( zoals de politiek aanvankelijk wilde opleggen), en gemeenten die
een vergelijkbaar document hebben dat echter niet bestuurlijk vastgesteld is en
(meesta!) evenmin gepubliceerd is. De Inspectie noemt de eerste groep de
‘protocollen’ en de tweede groep de ‘met een protocol vergelijkbare documenten’.
Beide groepen voldoen tenminste aan minimale eisen ten aanzien van de inhoud.
Vervolgens is gekeken of deze protocollen en met de protocollen vergelijkbare
documenten protocollen ook daadwerkelijk terug te vinden zijn via internet. Door
publicatie is een document formeel openbaar geworden maar in de praktijk betekent
dat niet dat deze documenten ook makkelijk —via internet- te traceren zijn. Voor de
burger is dat belangrijk, omdat hij op die manier zonder tussenkomst van een
uitvoeringsinstantie in staat is kennis te nemen van zijn rechten en plichten. De
Inspectie noemt dit de kenbaarheid.
Overall conclusie onderzoeksvraag 1
Zowel SVB als UWV beschikt over een document dat bestuurlijk vastgesteld en
gepubliceerd is, dat aan minimale inhoudelijke elsen voldoet en dat via internet te
vinden is. In de termen van de Inspectie hebben zij daarmee een protocol dat
kenbaar is.
Bij gemeenten is er variatie. 57 procent van de gemeenten beschikt over een
document dat bestuurlijk vastgesteld en gepubliceerd is en aan minimale
inhoudelijke elsen voldoet. In de woorden van de Inspectie hebben zij een protocol.
Daarnaast heeft 29 procent van de gemeenten een document dat aan de mini male
inhoudelijke elsen voldoet, maar niet bestuurlijk vastgesteld en gepubliceerd is. In
de termen van de Inspectie een met een protocol vergelijkbaar document. In totaal
heeft dus 86 procent van de gemeenten een document dat tenminste aan minimale
inhoudelijke elsen voldoet. Van alle gemeenten heeft 23 procent een protocol of
vergelijkbaar document dat via internet is te vinden en daarmee kenbaar is.
Uitsplitsing overall conclusie onderzoeksvraag 1

Aanwezigheid en kenbaarheid protocollen gemeenten.
Van alle gemeenten beschikt 57 procent over een document dat door de Inspectie
protocol genoemd wordt. Bij deze 57 procent gemeenten met een protocol is in 39
procent daarvan het protocol via internet te traceren. Dat is 22 procent van alle
gemeenten. 22 procent van alle gemeenten beschikt this over een protocol dat
kenbaar is
Aanwezigheid en kenbaarheid van met een protocol vergelilkbare documenten
gemeenten.
Pagina 27 van 51

Even kloppen a.u.b. I oktober 2016

Van alle gemeenten beschikt 29 procent over een document dat aan minimale
inhoudelijke elsen voldoet maar niet bestuurlijk vastgesteld en gepubliceerd is. 00k
bij deze documenten heeft de Inspectie bezien of het document te vinden was,
zonder contact te hebben met de gemeente.
Van de 29 procent gemeenten met een vergelijkbaar document was in 3 procent het
document te vinden. Dat is blj 1 procent van alle gemeenten.
In de praktijk gaat het in deze gevallen voornamelijk om gemeenten die gebruik
maken van het referentieprotocol als werkwijze maar dat niet bestuurlijk hebben
vastgesteld of om gemeenten die werken conform de beleidsrichtlijnen ult het
(digitale) hand boek van Schulinck.
Aanwezigheid en kenbaarheid protocollen bil SVB en UWV
SVB en UWV hebben elk een document dat bestuurlijk vastgesteld en gepubliceerd
is en dat aan minimale inhoudelijke eisen voldoet. In beide gevallen zijn die via
internet terug te vinden. In de woorden van de Inspectie hebben zij daarmee een
protocol dat kenbaar is.
Actualiteit protocollen en met een protocol vergelijkbare documenten
De Wet huisbezoeken is per 1 januari 2013 ingegaan.
De protocollen van SVB en UWV zijn in 2014 vastgesteld en koft daarna
gepu bi iceerd.
Ongeveer 1 op de 10 van de protocollen en vergelijkbare documenten van
gemeenten dateren van vëör 2013 (variërend van 2006 tot begin 2012). Deze
protocollen en vergelijkbare documenten zijn dus niet geent op de nieuwe
wetgeving. In sommige gevallen is de tekst daarom niet geheel actueel.
Bijvoorbeeld als schriftelijk is vastgelegd wat de precieze gevolgen zijn bij
weigering. In andere gevallen is de tekst abstracter en staat er vermeld dat de
medewerkers belanghebbende moeten informeren over de gevolgen van weigering.
Een enkele gemeente geeft expliciet aan dat de Wet huisbezoeken in concreto geen
meerwaarde voor de gemeente heeft, omdat zij ervoor kiezen alleen bij een ‘redelijk
vermoeden van fraude’ voor een huisbezoek kiezen. Indien het gaat om het minder
zware ‘onduidelijkheid’, kiézen zij voor andere varianten van verificatie.
Overig
Toegankeiijkheid in de zin van beg rijpelijkheid en leesbaarheid van het protocol is
niet onderzocht door de Inspectie.
Met betrekking tot onderzoeksvraag 2
De tweede onderzoeksvraag gaat over de inhoud van de protocollen. Om deze vraag
te beantwoorden heeft de Inspectie een vergelijking gemaakt met een
referentieprotocol. Bij SVB en UWV past terughoudendheid. Deze
u itvoeringsorganisaties hebben een elgen afstemmingstraject van het protocol
gevolgd. Het referentieprotocol richt zich op gemeenten.
Overall conclusie onderzoeksvraag 2
SVB en UWV hebben een —in vergelijking met het referentieprotocol- beknopt
protocol dat op hoofdpunten vergelijkbaar is met het referentieprotocol.
Voor gemeenten is de overall conclusie dat de protocollen en vergelijkbare
documenten in respectievelijk 88 en 80 procent van de gevallen op minstens 20 van
de 32 items overeenkomen met het referentieprotocol.

Pagina 28 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Uitsplitsing overall conclusie onderzoeksvraag 2

Inhoud irotocollen SVB en UWV
De protocoflen van SVB en UWV zijn beknopter van aard dan het referentieprotocol.
Onderwerpen ult het referentieprotocol worden niet allemaal expliciet genoemd
maar zijn soms wel indirect terug te vinden fbijvoorbeeld privacy, subsidiariteit,
proportionaliteit). Zowel SVB als UWV geeft belanghebbenden twee keer de kans cm
medewerking aan een huisbezoek te verlenen voordat zij gevolgen aan een
weigering verbinden; dat is in het referentieprotocol niet opgenomen. Afwijkend is
verder dat zowel SVB als UWV een huisbezoek beginnen met een gesprek in één
ruimte en niet in alle gevallen overgaan tot verdere bezichtiging van de woning. Dat
is pas aan de orde als de twijfel over de leefsituatie blijft bestaan. UWV heeft niet in
het protocol vastgelegd dat er een schriftelijk versiag van het huisbezoek wordt
opgesteld noch dat client zijn zienswijze kan geven.
Inhoud protocollen en met een crotocol vergelijkbare documenten gemeenten
Van de gemeenten met een protocol heeft 53 procent een protocol dat nagenoeg
geIijk is aan het referentieprotocol (minstens 30 van de 32 items stemmen
overeen). Van nog eens 35 procent komt het protocol op 20 tot 30 van de 32 items
overeen met het referentieprotocol.
In totaal heeft dus 88 procent van de gemeenten met een protocol een protocol dat
minimaal op 20 van de 32 items overeenstemming heeft met het referentieprotocol.
Landelijk gezien komt dat neer op de helft van alle gemeenten.
Bij de gemeenten met een vergelijkbaar document heeft 60 procent een document
dat nagenoeg gelijk is aan het referentieprotocol. En bij 20 procent komt het
document op 20 tot 30 van de 32 items overeen. In totaal komt dus bij 80 procent
van de gemeenten met een vergelijkbaar document dit document overeen met
minimaal 20 van de 32 items van het referentieprotocol.
De relatief laagste scores komen zowel bij de protocollen als bij de vergelijkbare
documenten voor in de Iaatste fase van het huisbezoek. Het gaat om voorschriften
waaraan een schriftelijk verslag inhoudetijk moet voldoen, het delen van conclusies
met belanghebbende en het gelegenheid geven aan belanghebbende cm zijn
zienswijze kenbaar temaken voordat een besluit genomen wordt.

Pagna 29 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Bijlage 1

Verzoek staatssecretaris aan Inspectie SZW

Minkterle van Sociale Zaken en
Wad.Iernbe1d

• e.._.1.,

\dJ

i45i flu I. D’

Irispecteur-Generaat SZW
Ohr. mr IA. van den 805
Poitbas 90801
2509 LV SGRAVENHAGE

iIIjIthtlI,IllInlIl.I.I.jll,IoD!t

2S9tV Pv.ion
5

j

/

T 5’535’4U
F 075 3i14400
‘I,

i

CFWM

u’5

I Oilt$i5503

I 3 JUU 2Q15

o.••_

Betreft OnderzQek uftvoirlng Wet huisbezoeken

Geathi. heir Van den Bee,

Op I januan 2013 is de Wet Piolobezoeken WI werklng getreden. Deze wet maakt
hit mo9ehJk voor gemeenten, SVB en UW am - onder voOrwaarden blJ
anduldelijkheld over di ieetsrtuatle van em cllnt ook zonder veanoeden van
fraude gevolgen Ian dieM uftkerlng te verbinden. BiJ di plenaire belandekng van
di wet heift di Tweede Kamer ian mcli. langenomen cm binnen vier lair na
lnwedclngtreding kwahtatlef onderao.k te doen flair di effecten van di wet.
Toenmallq Staatssecretarls Di Kmm zel de maUi ult to zullen voeren en di
;nWectie SZW te Latin kljken nude preklijk van di wet. 1k verzoek u disrm in
2016 dii cnderzoek ut ii voeren. Di ho1dvraag Is of di ultvoeflngsorganlsaties
ian openbaar protocol voor di uftvoerlng van di Wet Pi Isbezoeken hebben.

Aunvullend Is di vraag un di hand van beschdjvende voorbealden van

toepassingen van di wet te lllustreten hoe bestuursorganen hut In di praklijk
met omgaan.
Over hit onderzoek en di planning dairvan Is reeds op ambteliJk niveiu met uw
Inspectle contact geweest Ian di hand van hit bljgevoigde document
(Onderzoek ulivoering Wet hulsbezoeken).

Met vdersdehjke cruet.
di Staatssecrets van SovaIe Zaken
e,iWe,k9cI

Id,

I.
/4

(iettaiøjrn

Pagina 31 van 51

Even kloppen a.u.b. I oktober 2016

•

Ondericek uiWoeHng Wet hulebezoeken
(bljiago bij brief 2015-109068)
Aanleiding
Ce TX narn blJ On tehandeling van de wet de motie Stark aan am in 4 jaar na
lnwerklngtrcding (I-I -2013) een kwelitatlef ondersoek Se doen naar do elfecten

van de wet. Staatssecretarin Dc Krom zei de rnotic te zullen uitvoeren cii de

Dii ii in

j3 JULI 2015

oovnr.renue

ICIS-UStO tenesa

Inspectie te laten kijken naar de prektijk.

Beleldsachtergrond
De wet maakt hnt mogelijk dat oak bi) geen vermoeden van (raude
uirvoeringsorganen de mogeli1held habben gevoigan aan de uitkorlnq Ce
verbieden bij bet weigeren van huiabezcek. Narneiijk wanneer do client een
aanbod tat huinbezoek ter verirlcatie van do gegovens weigert, waurdoor or
ondvidelijkheid blljft bentean over diena leefeltuetie (=leefvorm of woonnisuatie).
Ce CrvB sprak in 2007 Uk dat sander verunoeden van traude qeen
uitkedngsgeuolg verbonden maclit warden eec welgerlng van huisbezoek.
Gemcenten wIden vervoigens nicer wettelijke megaliJkheden met hulsbesoek Ce
wet bean de balane gezocht tuscan bevordering van de rechtmatighcid van de
uitkehngnverstrekkung (en daarmea van hat maalnchappeilJk drangelak voor
On
sedate zekerheid) en do beccherming van de pernoonhijke lovenaafecr van de
burger.
Relkwljdte wet
Ce wet raekt aile mateñewetten in de societe zekerheid waarin de leefeituetie
bepalend is voor het recht op uitkerieg of da hoogte daaman. AXW, Anw, ROW,
Pirticipatlewet (voortiece WWB) /TOAW/ IDA? en Toesiegenwet Gemeenten, OVa
en UWV beschlkknn over daze bevoegdheid. Do ultvoerdor tan een dargeliJk
eanbod tot huiabezock doen, near bach dat niet. Dock zij hat icel, weigert de
client en toont NJ zije ieefsituatie ook dat op endero wijce aen, dan moot er ecn
ultkeringsgovolg aim.
Padementaire bahandellng
In beide Kamers was hot belangrijke uandacttspunt of en in hoeverre de
ultvaerlngsorganinatiae verpii&r moenlen wordon can openbear protocol op te
stoilen year do uiWoehng van de Wet hulabezoeken. Cit leidde vooraisnog niet
tot can protocolplicht. Wet Is n,a,v. de TK-mobe Aimani/Stark media 2013 door
bet RCF gepeild hoeveel gameenten uit elgen boweging al een protect! hadden.
Dc UK Is bencht dat, macnt hot onderzoek in 2016 daartoe aenloidleg goven en
blijken dat veel gemeenten geen protocol hebben, alanog can verpilchting Iran
warden overwogen.
Onderzoeksvraag
eofdvraao
•
Hebben de ultvoeringsorganlsatiea can openbaer protocol uitvoorlng Wet
huiebezooken?
•
Was is de Inhoud: uit weike onderdelen benteat hot en wet is de mate van
detaiiierlng?
Richting gevend year earl (openbaar, beloideregela) en inhoud van bet protocol
ken de hlertoe opgoatelde ontwerp-AMvB zijn die uiteindelijk niet Is bekrachtigd.

Pa0k, 5 yin 3

Pagina 32 van 51

a

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

á3nwIIerde vrflo
MnvWiende vraag is hoe dv wet In de praktijk toegopast worth. Dit
wordt
geillustreerd van dv band van beochh5vende voorueaiden van toepsosing
van do
Wet hulobazoeken. Hat garn em van nieow Instrument. Hat ken laerzaam
zijn voor
eec uitveerngoargonioatie te weten hoe anderen die toepesson.
-

In dit verband is van belang dat bet em cnn kwaiitatief onderzoek
gaat: bet
pariamert is meegedoeld dat bet effect van de wet vooral preventlef
Is. dit
(financibla) effect voorat niet te kwantiflceren en in te boeken a, en dat
de
uitvoeringnorganlsatles niot gevraagd wardt dv toepassing van dit
inotrament te
registreren. On admlnislratieve kosten daarvan wegen vet op
tegen de baten

p;

JUU 2015
IOnn3 ,ercntL.
?OtSXbsicnOOe

Planning
Do boieidsdirectie wit graag uiterlijk september 2015 wetan of de Inopectie
dit
eievoert.
Hat rapport moot In 201.6 aan bet pariement aangoboden wordan:
Aanbieding door IG aan boeindoperaoon Uiterlijk 28 okiobar 2016
Aanbieding door steatoecrataris eec
9 december 2016 (vóOr kerstseceo)
pariement
avenge
•
Kame’swk 31 929. Een regaling in de sociale zekerbeid van
de
-

•

rechtsgevoigen van bet dat aanoonen van de ieatsituetio na bet
eanbod van
cnn hoisbezoek. (Wet huisbezoeken)
blat bekrachtlgd ontwerpbcsluit verpiichting openbaar protocol: Stcrt
2014,
12575

•
•

Palling RU: 7K 2013/14, 17050 439, pagina 9.
Leefsituabe (aThankeiijk van do matoriewee).
LeeNor,n: Is betrokkene alivensteand? Zijner plot meer kootendelero
den
opgegeven?
Woonoituatie: Woone botrokkene inderdaad In de batreffeodo gemeenee
or in
-

-

•
•

Nederind?
Publiciteit. Hot belong van een protocol is onder do aandacht gebracht bij
gemeeneen via Verzamoibrieveo, gresentaties bij enkeie RCP-rogio’a en
bet

RU-noorboeidprotocol WWO. baarnaaot is ambtelijk ovedegd
met 9V6 en
UWV. Gok in moor aigomene zin is aandocht basteed aen

de Wet
hulobezoeken In pubiicahes van bet RU, Programmaraad en
op
weechoehatzit.ni.

P,d,a 3 •,n .5

Pagina 33 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

BjIage 2

Methodologische verahtwoording

Onderzoekspopulatie en steekproef
Het onderzoek is erop gericht vast te stellen welk percentage van de Nederlandse
gemeenten een protocol heeft opgesteld voor de uitvoering van het beschouwde
type huisbezoeken en welke inhoud die protocollen dan hebben. 00k wordt
gevraagd of de SVB en UWV een dergelijk protocol hebben. De onderzoekspopulatie
bestaat zodoende uit de populatie van Nederlandse gemeenten begin 2016,
aangevuld met de organisaties SVB en UWV.

De SV en UWV zijn uiteraard allebei meegenomen in het onderzoek. Uit de
gemeenten is een aselecte steekproef van omvang 100 getrokken. Een aangetroffen
percentage gemeenten in de steekproef kan daarmee met een betrouwbaarheid van
95% en een onnauwkeurigheid van maximaal 9% worden veftaald naar een
landelijk geldend cijfer.
In deze steekproef zijn twee gemeenten uit de G4 terecht gekomen en acht
gemeenten uit de G32 gemeenten. Daarnaast komen nog drie gemeenten uit de
G32 indirect voor omdat zij een samenwerkingsverband vormen met een gemeente
uit de steekproef. Van de 100 gemeenten zijn er 50 die met één of meerdere
gemeenten samenwerken. Dat kan onder andee als intergemeentelijke sociale
dienst, via een inkoopregeling of via een ambt&ijke fusie.
Operationalisatie van de belangrijkste begrippen en variabelen
Huisbezoek: Het gaat in dit onderzoek om huisbezoeken ter verificatie van de
rechtmatigheid van de uitkering. Woont iemand op het adres waar hij zegt te
wonen, welke leefvorm is van toepassing en wonen er personen met wie de kosten
kunnen worden gedeeld? De wet stelt hierover dat bij onduidelijkheid over de
situatie, de uitvoeringsorganisatie kan aanbieden am de verificatie via een
huisbezoek te laten lopen. Het is aan de aanvrager of uitkeringsgerechtigde om van
dit aanbod gebruik te maken of zeif op andere wijze de onduidelijkheid op te heffen.
Indien dit ten aanzien van bijvoorbeeld de leefvorm niet of niet voldoende gebeurt,
kan de uitkering worden vastgesteld naar het niveau waarop de leetvorm niet van
belang is. Bij blijvende onduidelijkheid over het woonadres of inkomsten/vermogen
kan de uitkering worden geweigerd of stopgezet.
Protocol: Het begrip protocol kent geen standaard fwettelijke) definitie. Daarom
heeft de inspectie besloten om aan te sluiten bij de tekst van devoorgenomen
Algemene Maatcegel van Bestuur.16 De Inspectie spreekt van een protocol
huisbezoeken ter verificatie van leefvorm en woonsituatie als:
• een document of andere gegevensdrager is aangetroffen dat (mede) handelt
over dit onderwerp;
• als dat document door een bestuursorgaan (college, raad of bestuur)
vastgesteld en gepubliceerd is);
• als in het document tenminste wordt ingegaanop de wijze waarop de
belanghebbende wordt geInformeerd over de rechten en plichten die
voortvloeien uit de keuze voor het met toestemming binnenstreden van zijn
woning en de rechten en plichten en de gevolgen van het onthouden van
toestemming voor het binnentreden van zijn woning.

16

ontwecpbesluit houdende wijnging eon het Besluit SUWI in verbond met een erondslog voor beltidsregetn
coot hwsbezneken in de seciole
zekerheid aepubliceerd in de Stct. 2014, nr. 12575.)

Pagina 35 van 51

Even kioppen a.u,b. I oktober 2016

Het criterium uit de AMvB dat het protocol (de beleidsregels) op een voor
belanghebbende begrijpelijke wijze kenbaar wordt gemaakt, heeft de Inspectie niet
toegepast in de operationalisatie. Dat aspect wordt wel meegenomen in het
onderzoek, maar geldt niet als criterium voor het beoordelen of sprake is van een
protocol.
Methoden en Technieken
Per deelvraag wordt in het navolgende ingegaan op de gehanteerde methodenen
tech nieken, met aandacht voor de bronnen, de meetinstrumenten en de
analysemethoden.
Deelvraag 1: Beschikken uitvoeringsorganisaties over een protocol voor de
uitvoering van de Wet huisbezoeken?’
Bronnen: de Inspectie heeft voor alle geselecteerde gemeenten op het internet
gezocht naar een protocol huisbezoek. Die zoektocht is ruim ingezet (trefwoorden
als protocol en/of huisbezoek), zodat ook documenten en publicaties werden
gezocht en gevonden die niet direct als protocol aangemerkt werden, maar mogelijk
we! aan de criteria van de Inspectie voldeden. Als niets werd gevonden, dan werd
contact gezocht met de gemeente en werd gevraagd of een protocol huisbezoek (of
lets dergelijks) bij de gemeente bestond. Zo ja, dan werd gevraagd dit op te sturen.
Gemeenten zijn daarbij een aantal keer gerappelleerd wanneer een antwoord
uitbleef. Een zelfde procedure werd gevolgd wan neer door de onderzoekers wel een
relevant document werd gevonden, maar nog onduidelijk was of de gemeente
mogelijk een meer relevant document zou hebben. Ook als het niet duidelijk was of
het document was vastgesteld of niet, is er contact geweest. Bij de gemeenten is zo
geverifleerd of onze vondsten kloppen. Ook legden de onderzoekers vast of zij het
document zeif op het internet vonden, dan wel dit via het contact met de gemeente
verkregen. Bij SVB en UWV is op soortgelijke wijze gezocht. Op deze manier heeft
de Inspectie zich in de burger verplaatst die op zoek is naar informatie over een
huisbezoek.

V

V

Meetinstrumenten: de Inspectie heeft de aangetroften of opgestuurde documenten
beoordeeld aan de hand van de bi] de operationalisatle genoemde criteria. Zo is van
elke gemeente in de steekproef bepaald of sprake is van een protocol. Zo niet, dan
is aangegeven aan welk criterium niet voldaan is (uberhaupt geen document, niet
vastgesteld door een bevoegde autoriteit, niet voldaan aan de inhoudelijke eisen).
Analyse: simpele statistische generalisatie van de procentuele resultaten in de
steekproef. De gemeenten die niet (op tijd) reageerden (7 stuks) zijn daarbij apart
zichtbaar gemaakt. Daarvan is namelijk niet zeker of er protocol aanwezig is. We! is
zeker dat de onderzoekers van de Inspectie dit niet konden vinden op het internet.

V

V

Deelvraag 2: Wat is de inhoud van de protocollen met betrekking tot de Wet
huisbezoeken?
Bronnen: Bij het beantwoorden van deze vraag zijn de documenten beoordeeld, die
volgens de Inspectie als protocol worden aangemerkt. Naast deze protocotlen
zijn
ook de documenten beoordeeld die aan de inhoudelijke eisen voldeden maar niet
bestuurlijk zijn vastgesteld.
Dit was de grootste categorie naast de categorie “Protocol”. De twee andere
categorieën (wel document, maar geen protocol door inhoudelijke eisen, dan wel
door en inhoudelijke elsen en niet vastgesteld) kwamen allebei maar één keer voor.
Meetinstrumenten: als referentiekader om de inhoud van een protocol tegen af te
zetten, heeft de Inspedie het voorbeeldprotocol huisbezoek van het Kenniscentrum
Handhaving en Naleving van de Veceniging Nederlandse Gemeenten gebruikt (van
1-1-2013 en geactualiseerd n.a.v. invoering Participatiewet met de
kostendelersnorm op 13 maaft 2015).
Paglna 36 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

Er is voor dit model gekozen, omdat het Kennis Centrum dit model op verzoek van
SZW zowel opgesteld als geactualiseerd heeft.17 In het modelprotocol heeft de
Inspectie aanvankelijk 40 items onderscheiden (zie de nummering in bijlage 3). Dit
is later ingedikt tot 32 onderscheiden items.18 De onderzoekers hebben van de
hierboven genoemde documenten vastgelegd of elk van de 32 items daarin
voldoénde werd geraakt. Verwijzingen binnen een beschouwd document leiden tot
problemen, wanneer het verwijsdocument niet werd gevonden of verkregen. Van de
onder de verwijzing vallende betreffende items kan dan niet worden vastgesteld of
ze voorkomen, resulterend in missende (onbekende) waarden op die items. Als er
opmerkelijke zaken wel voorkwamen die niet in het modelprotocol worden
genoemd, is ook dat vastgelegd door deonderzoekers.
Analyse: simpele statistische generalisatie van de procentuele resultaten in de
steekproef. Twee invaishoeken zijn gevolgd:
• Bepaal van elke beschouwde gemeente een totaalscore, waarbij ieder
geraakt item voor 1 telt. Dat geeft een maximale score van 32 voor
documenten die alle items van het modelprotocol bevatten. De score geeft
inzicht in de mate waarin de beschouwde documenten overeenkomen met
het modeiprotocol. Wanneer bij een gemeente items als missend zijn
gekenmerkt kan de totaalscore van die gemeente niet worden bepaald. In
dit deel van de analyse zijn deze gemeenten als missend buiten
beschouwing gelaten;
• Bepaal van elk item welk percentage van de gemeenten dit hebben
opgenomen in hun protocol of document. Dit geeft inzicht in de mate waarin
de afzonderlijke items door de gemeenten belangrijk worden bevonden om
in het protocol op te nemen. De missende waarden worden ook hier buiten
beschouwing gelaten, maar dat weegt minder zwaar dan bij de eerste
•
invalshoek. Immers de wel gescoorde items van gemeenten met missende
waarden worden wel gewoon meegenomen.
Onderzoeksperiode
De Inspectie heeft in de periode februari 2016 tot mei2Ol6 het veldwerk verricht.
Overig
In de brief van de staatssecretaris wordt op pagina 3 verwezen naar een peiling die
RCF medio 2013 heeft gehouden. Uit die peiling bleek dat iets meet dan de helft van
de gemeenten beleidsregels had opgesteld voor de uitvoering van huisbezoeken. De
Inspectie heeft geen nadere onderzoeksgegevens van het Kenniscentrum
Handhaving en Naleving ontvangen. Daarom is het niet mogetijk om een
vergelijking tussen de peiling van het RCF en het onderzoek van de Inspectie te
maken.
Aanvullende vraag
In het verzoek van de staatssecretaris wordt aanvullend nog de vraag gesteld hoe
de wet in de praktijk wordt toegepast. Dit zou geillustreerd moeten worden aan de
hand van beschrijvende voorbeelden van toepassing van de Wet huisbezoeken. Op
voorhand is door de Inspectie aangegeven dat deze vraag meegenomen zou
worden, indien de resultaten van de onderzoeksvtagen één en twee daarvoor
aanleiding zouden geven. Die aanleiding zou dan vooral liggen in het geval dat
bepaalde onderdelen in äe aangettoffen protocollen heel veel of juist heel weinig
aandacht zouden krijgen. Dat bleek niet het geval en daarom is de aanvullende
vraag niet meegenomen.

verzamelbrief gemeenten 21-12-2012
De items zijn allemaal even zwaar meegeteld. Hoewel er argumenten zijn te geven cm hier een bepaalde weging
aen te geven heeft de Inspectie daarvan aigezien. Ten eetste omdat dan de schijn gewekt zou worden dat het
referentieprotocol beoordeeld wordt en ten tweede omdat er geen objectieve manier van wegen van items is.
Pagina 37 van 51

Even koppen a.u.b. I oktober 2016

Bijtage 3
Modetprotoco! RCE kenniscentrum handhaving,
geactualiseerde versie 13 maart 2015

RCF()

KENNISCENTRUM
HAND HAVING

VoorbeetdrotocoI huisbezoek (ner 1-1-2013’)
(geactualiseerd n.a.v. kostendelersnorm oi 13 maprt 2015)

I

INWERKINGTREDING ‘WET HUISBEZOEKEN’

Vanaf 1 januari 2013 treedt de” wet houdende een regeling in de sociale
zekerheid van de rechtgevolgen van het niet aantonen van de Ieefsituatie
na het aanbod van een huisbezoek” in werking.
In dit voorbeeldprotocol zal deze wet genoemd worden: “Wet
Huisbezoeken”.
Hierdoor is het van (juridisch) belang huisbezoeken naar hun reden in drie
soorten te onderschelden.

I

1. HUISBEZOEK IN KADER VAN DIENSWERLENING
Er zijn huisbezoeken in het kader van de Uienstverlening. Hierbij kan
gedacht wotden aan huisbezoeken bij de burger die door fysieke- of
gezondheidsproblemen niet de mogelijkheid heeft om de gemeente te
bezoeken. In dergelijke gevallen zal het huisbezoek niet het doel hebben
om een leefsituatie te verifiëren of op fraude te controleren.
De Algemene wet op het binnentreden (AWBI) is wel van toepassing,
waardoor legitimatie en toestemming voorafgaand aan het betreden van de
woning een vereiste is.
Het huisbezoek in het kader van dienstverlening zal niet nader toegelicht
worden in dit protocol.

I

2. HUISBEZOEK BI) VERMOEDEN VAN FRAUDE

Indien er een redelijk vermoeden van fraude is ontstaan geeft art. 53a van
de Participatiewet (hierna P-wet te noemen) de mogelijkheid om de door de
belanghebbende verstrekte inlichtingen m.b.t. zijn woon- en leefsituatie
controleren d.m.v. een huisbezoek. De belanghebbende heeft volgens art.
17 lid 2 van de P-wet een “meewerkplicht”. Het niet meewerken aan een
huisbezoek bij een redelijk vermoeden van fraude Ieidt tot het afwijzen van
een aanvraag of het beeindigen van het recht op bijstand.

3. HUISBEZOEK TER VERIFICATIE VAN DE RECHTMATIGHEZD UITKERING
Pagina 39 van 51

Even kioppen a.u.b. f oktober 2016

De “Wet Huisbezoeken” richt zich specifiek op het huisbezoek ter verificatie
van door de belanghebbende verstrekte inlichtingen, waarbij geen
vermoeden van fraude aanwezig is.
De “Wet Huisbezoeken” geeft gemeenten in dat geval meer mogelijkheden
doordat er gevolgen zijn voor de uitkering als door weigering van
huisbezoek de leeftituatie van belanghebbende en daarmee de
rechtmatigheid van de verstrekking van een uitkering of de hoogte daarvan
niet vast te stellen is.
Artikel 53a lid 2 van de P-wet geeft het college de bevoegdheid om de
belanghebbende te verzoeken om aan te tonen dat:

I
•

I
•

hij/zij aantoont dat de feitelijke situatie van het kunnen delen van
kosten overeenkomt met de opgegeven leefvorm.
hij/zij feitelijk verblijft op het aangegeven adres;

Het college kan daarbij aanbieden dit te doen d.m.v. een huisbezoek.
HET JURIDISCH KADER

I

Het gaat om de wetten ult het sociale domein, waarbij de woonsituatie, de
Ieefvorm (hierna gezamenlijk leefsituatie te noemen) en het aantal
kostendelers relevant is voor het op recht uitkering of op de hoogte van de
uitkering.
Het afleggen van een huisbezoek wordt aangemerkt als een ingrijpende
inbreuk op de privacy van de belanghebbende.
In verdragen en verschillende wetten zijn daarom diverse bepalingen
opgenomen ter bescherming van die privacy van de belanghebbende.
Dit betreft onder andere: het Europese Verdrag voor de Rechten van de
Mens, de Grondwet, en de Algemene wet op het Binnentreden, de
Algemene wet bestuursrecht en Jurisprudentie over het middel
“huisbezoek”.
Uit vaste jurisprudentie van de CRvB blijkt dat een huisbezoek ter
vaststelling of er recht op uitkering bestaat een inbreuk vormt op de
persoonlijke levenssfeer als bedoeld in aftikel 8 EVRM en aftikel 10 lid 1 van
de Grondwet.

I

Indien de bijzondere omstandigheden van het geval dit noodzakelijk
maken, kan deze inbreuk echter gerechtvaardigd zijn.

Voorwaarde is onder meet wel dat er een legitiem doel (EVRM) gediend
wordt met het huisbezoek en dat het voor de vaststelling van het recht op
uitkering/toeslag nopdzakelijk is.
Aftikel 53a van de P-wet bepaalt dat het college bevoegd is om onderzoek
in te stellen naar de door de belanghebbende overgelegde gegevens en/of
inhichtingen.
Op gtond van artikel 17, lid 2, van de P-wet is de belanghebbende de
vetplichting opgelegd desgevraagd de medewerking te verlenen die
redelijkerwijze nodig is voor de uitvoering van de P-wet.
Pagina 40 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

De beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit spelen een belangrijke
rot in de bescherming van de privacy van de burger.
Volledigheidshalve wordt vermeld dat de belanghebbende zeif bepaalt of
deze medewerking verleent aan het huisbezoek en dus toestemming geeft
om zijn woning binnen te treden.
De belanghebbende blijft het recht behouden om toegang tot zijn woning te
weigeren.
De weigering kan wet nadetige consequenties hebben voor de
belanghebbende.

De Algemene Wet op het Binnentreden schrijft voor dat voldaan moet
worden aan de Iegitimatieplicht en dat het binnentreden van een woning
toegestaan is in aanwezigheid en met toestemming van de bewoner op
basis van votledige informatie
HET SUBSIDIARITEITS BEGINSEL

Als het beoogde doel door inzet van een ander middel dat minUet ingrijpend
is, gerealiseerd kan worden dient voor dat middel gekozen te worden.
De gemeente verifieert altijd eerst de verstrekte inlichtingen aan de hand
van de voor haar beschikbare authentieke bronbestanden.
Zoals gezegd heeft belanghebbende het recht huisbezoek te weigeren.
Indien er geen sprake is van een vermoeden van fraude heeft de
belanghebbende ook het recht om het verifiëren van de verstrekte
inlichtingen door middel van een minder ingrijpend middel te laten
plaatsvi nden.
Belanghebbende dient dan zijn leefsituatie op een andere wijze dan door
huisbezoek aan te tonen.
HET PROPORTIONALITEITS BEGINSEL

—

Voor at het overheidshandelen geldt dat het evenredig moet zijn in relatie
tot de gestetde doelen.
Het ingezette middel en met name de wijze waarop moet in verhouding
staan tot het beoogde doel (= het verkrijgen van volledige en de juiste
informatie om het recht op bijstand vast te steVen).
HET INFORMED CONSENT

Informed consent wil zeggen dat de toestemming tot binnentreden van
belanghebbende berust op voltedige en juiste informatie over reden en dod
van het huisbezoek en de gevolgen in gevat van weigering
Onder votledige informatie wordt verstaan:
Pagina 41 van 51

Even kioppen aub. I oktober 2016

•

De plicht tot mededeling aan de be!anghebbende over het doel/reden
van het huisbezoek;

•

De plicht tot mededeling van de eventuele gevolgen van het weigeren
van het huisbezoek;

Over de vraag of de belanghebbende al dan niet toestemming verleent mag
geen twijfel bestaan.
De bewijslast van de toestemming tot het binnentreden van de waning
nadat de belanghebbende volledig is geInformeerd, Iigt bij de gemeente.
Om deze reden is het aan te bevelen om belanghebbende een schriftelijke
“informed consent te laten ondertekenen.

HET AANBOD VAN EEN HUISBEZOEK TER VERIFICATIE

Het verifiëren van de Ieefsituatie kan onder meet via een huisbezoek.
Door het huisbezoek is het mogelijk voor gemeenten om de woonsituatie en
het aantal kostendelers “achter de voordeur” vast te stellen.
De “Wet Huisbezoeken” heeft betrekking op de volgende situaties:
Wat betreft de leefvorm gaat het er am dat de gemeente de
belanghebbende kan verzoeken zijn leeNorm aan te tonen en hem kan
aanbieden in dat kader een huisbezoek af te leggen. Ondet aantonen van
de leefvorm wordt vetstaan: aantonen dat deze alleenstaand is (de woning
wordt niet gedeeld met andere meerderjarige personen) of dat de
kostendelersnorm van aftikel 22a van de P-wet niet op hem van toepassing
is (de waning wotdt wel gedeeld met andere meerderjarige personen, maar
er is bijvoorbeeld sprake van een zakelijke relatie) dan wel dat er niet meet
dan het opgegeven aantal meerderjarige personen hoofdverblijf heeft in
dezelfde waning.

I

Wat betreft de woonsituatie gaat het er om dat de gemeente de
belanghebbende kan verzoeken aan te tonen waar hij woont en hem kan
aanbieden in dat kadet een huisbezoek af te leggen.
Wanneer de gemeente na administratieve verificatie vaststelt dat de
verstrekte gegevens kioppen, maat onvoldoende duidelijkheid geven over
de leefsituatie kan zij het aanbod doen am de Ieefsituatie aan te tonen
d.m.v. een huisbezoek.
Dit aanbod gebeurt voorafgaand aan het verzoek tot daadwerkelijke
binnentreding van de woning.
Het aanbod om de leefsituatie aan te tonen d.m.v. een huisbezoek wordt in
het algemeen gedaan bij de voordeut, maar kan oak gedaan worden ten
kantore van de gemeente.

Pagna 42 van 51

Even kioppen a.u.b. I oktober 2016

In beide situaties moet de gemeente de belanghebbende meedelen dat
deze het recht heeft om de verstrekte inlichtingen door de gemeente te
laten verifiëren met behuip van een minder ingrijpend middel dan het
huisbezoek.
Tevens deelt de gemeente mee wat hierboven bij informed consent al is
beschreven.
De bewijsplicht dat dit zorgvuldig is gebeurd ligt bij de gemeente.
AFZIEN VAN HUISBEZOEK LV.M. DRINGENDE REDENEN C.Q.
BELANGENAFWEGING.

a
Het kan zich voordoen dat de belanghebbe

nde te kennen geeft een zeer
dringende reden te hebben voor de weigering van het huisbezoek of voor
de weigering tijdens het huisbezoek om bepa&de zaken te laten zien.
Er kan sprake zijn van zeer dringende redenen om de onmiddellijke
uitvoering van een huisbezoek te weigeren. Hiervan zal, gezien de
gebruikte beoordelingsnorm” zeer dringende redenen” slechts zeer zelden
sprake van kunnen zijn.
Als voorbeeld zou kunnen gelden een afspraak van belanghebbende bij de
dokter/met het ziekenhuis.
Indien belanghebbende zich hierop beroept is het aan te bevelen om deze
afspraak in diens bijzijn direct telefonisch te checken of de belanghebbende
dit te laten tonen d.m.v. een afsprakenlijst.
INTREKKEN TOESTEMMING

a
Natuurlijk kan de bewoner zijn eenmaal
moment intrekken.

gegeven toestemming op elk

Vanaf dat moment bevindt men zich zonder toestemming van de bewoner
in de woning en zal men de woning dienen te verlaten. Wordt dit niet
gedaan dan vertoeft men wederrechtelijk in de woning en pleegt men een
ambtsmisdrijf (ambtelijke huisvredebreuk) in de zin van artikel 370
Wetboek van Strafrecht.
Om schending aan besluitvorming ten grondsiag te kunnen leggen moet de
gemeente aannemelijk maken, dat betrokkene zijn eenmaal gegeven
toestemming heeft ingetrokken.

a
De belanghebbende dient duidelijk te zijn

gemaakt dat weigering om
medewerking te verlenen aan voortzetting van het huisbezoek gevolgen
heeft voor het recht op bijstand, dan wel op de hoogte van de bijstand.

WEIGEREN HUISBEZOEK

Als een uitkeringsgerechtigde of de aanvrager van een uitkering niet
meewerkt aan een huisbezoek heeft dit gevolgen voor de uitkering of
toeslag.
Geen vermoeden van fraude:
De “Wet Huisbezoeken” regelt de rechtsgevolgen van het weigeren van een
huisbezoek ter verificatie.
Pagina 43 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Wanneer iemand een huisbezoek ter verificatie van de verstrekte
intichtingen weigert en niet op andere wijze aantoont dat hij feitelijk woont
op het opgegeven adres of wat zijn Ieefvorm is:
Indien belanghebbende niet
aantoont dat hij feitelijk
woont op het opgegeven
adres.

Indien betrokkene niet aantoont vat
zijn leefvorm is

—

De uitkering wordt opgeschort met het
verzoek binnen de gestelde termijn
&snog op andere wijze aan te tonen
aldaar feitelijk te verblijven. Indien
betrokkene dit nalaat wordt het recht
ingetrokken vanaf datum opschorting.
—

De uitkering wordt vastgesteld op niet meer en niet
minUet dan 30% van de toepasselijke rekennorm.

Vermoeden van fraude:
Eerder is verm&d dat de rechtsgevolgen van het weigeren mee te werken
aan een huisbezoek na een vermoeden van fraude (ter controle) het
afwijzen van een bijstandsaanvraag dan we! het beeindigen/intrekken van
de bijstand tot gevoig kan hebben.
ALGEMENE RICHTU3NEN HUISBEZOEK

Bij het afleggen van huisbezoeken kunnen de volgende richtlijnen worden
gehanteerd:

LI
•

Alvorens een huisbezoek wordt afgelegd wordt de door belanghebbende
opgegeven Ieefsituatie geverifleerd met behuip van de authentieke
bronbestanden waarover de gemeente de beschikking heeft.
Bij voorkeur vindt huisbezoek overdag plaats binnen de kantooruren
(08.30 17.30 uur).
Afwijking hiervan mogelijk indien daartoe specifiek aanleiding aanwezig
is.
Het huisbezoek wordt door 2 personen afgelegd om redenen van
veiligheid en betere- resp. sterkere oordeel- en bewijsvorming.
—

•

•

•

Uit privacy overwegingen wordt het gesprek over de Ieefsituatie niet bij
de voordeur van de woning gevoerd maar in de woning van de
belanghebbende of een andere daartoe geschikte ruimte naar keuze van
de belanghebbende. Let we!: Voordat men de woning naar binnen gaat,
dient aan de eerder vermelde voorwaarden zijn voldaan.
Vraag altijd naar de reden van de weigering aan het huisbezoek, dit
i.v.m. de mogelijkheid die de belanghebbende heeft op grond van
dtingende redenen.
Start het huisbezoek in 1e instantie in de huiskamer van de woning.

Pagina 46 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Een rondleiding door de woning van de belanghebbende is alleen
toegestaan met de uitdrukkelijke toestemming van de belanghebbende
en In diens aanwezigheid.

U
•

•
•

Er mogen alleen vragen worden gesteld, die noodzakelijk zijn voor het
vaststellen van het doel dat voorafgaand aan het binnentreden aan de
belanghebbende is meegedeeld.
Het stellen van confronterende vragen in de woning van de
belanghebbende is juridisch toegestaan. Cm onnodige agressie en
discussie te voorkomen worUt in specifieke gevallen aangeraden cm de
belanghebbende hiervoor op aan later tijdstip uit te nodigen.
Het is aan te bevelen om de belanghebbende niet in de woning te
confronteren met een mogelijke voor de belanghebbende
negatieve/nadelige uitslag.

•

•

E
•

•

Bij het betreden van de diverse woonruimten loopt de belanghebbende
steeds voorop.
Kasten en/of deuren worden geopend door de belanghebbende,
Tijdens het huisbezoek moet er objectief worden waargenomen. Details
kunnen belangrijk zijn!

Mocht tijdens het huisbezoek in de woning overige bevindingen
gesignaleerd worden, welke niet in relatie staan tot het doel/reden
welke aan de belanghebbende is meegedeeld, dan wordt opnieuw
toestemming gevraagd voor het huisbezoek.
De ambtenaar stelt zich tegenover de belanghebbende correct (niet
provocerend), zakelijk, respectvol, transparant en zorgvuldig op.

a
• Na afloop van het huisbezoek

leggen de ambtenaren de
vervolgprocedure uit aan de belanghebbende.

•

De belanghebbende wordt voor een vervolg gesprek uitgenodigd. (zo
spoedig mogelijk)
Geef de kiant na afloop van het huisbezoek de ruimte cm vragen te
stellen en vtaag tenslotte of alles duldelijk is.

a
• Indien de belanghebben

de zijn eenmaal gegeven toestemming intrekt
moet het huisbezoek worden gestopt en U lent men de woning te
verlaten.

a
• Tijdens het vervoiggespr

ek ten kantore van de gemeente wordt de
belanghebbende gelegenheid gegeven om de onderzoeksgegevens in te
zien. Het is aan te bevelen om de belanghebbende gelegenheid te geven
tot het lezen van het versiag van het huisbezoek en in staat te stellen
correcties/aanvullingen aan te brengen.

Pagina 45 van 51

Even koppen a.u.b.

•
•

•

oktober 2016

Het is aan te bevelen om de belanghebbende het verslag van het
huisbezoek te laten ondertekenen.
Met is aan te bevelen om de belanghebbende het verslag van het
huisbezoek mee te geven.
Indien op basis van het huisbezoek duidelijkheid is ontstaan over de
Ieefsituatie dan wordt de belanghebbende hiervan in kennis gesteld,
waarbij hem tevens wordt meegedeeld over de aard van het advies
m.b.t. het te nemen besluit.
Belanghebbende wordt meegedeeld dat het collegebesluit in de vorm
van een beschikking wordt toegestuurd.
Spedfiek bij kamerbewoning:
Indien de belanghebbende een kamer van een woning bewoont en de
hoofdbewoner/verhuurder bezwaar heeft m.b.t. het betreden van de
woning, dan wordt afgezien van het binnentreden van de woning.
Als ten gevolge van deze weigering de rechtmatigheid van de uitkering
niet kan worden vastgesteld zal dit consequenties hebben voor de
uitkering van de belanghebbende.
Een door de belanghebbende gehuurde kamer mag alleen betreden
worden in aanwezigheid- en met toestemming van de belanghebbende.

VEIUGHEID

De gezondheid en de veiligheid van de uitvoerders van het huisbezoek is
een belangrijke voorwaarde bij het afleggen van een huisbezoek.
Waar dat mogelijk is, moet voorkomen worden dat er een onveilige situatie
ontstaat voor de uitvoerder van het huisbezoek en voor de
belanghebbende.
Belangrijke aanbevelingen zijn:
•

•
•

•
•
•
•

Bij de voorbereiding van het huisbezoek dient aandacht te worden
geschonken aan mogelijke onveilige situaties die zich al eerder in het
contact met de belanghebbende of diens directe omgeving hebben
voorgedaan.
Informeerje over de belanghebbende als dat mogelijk is bij de sociale
recherche.
Bespreek vooraf de indicaties die erop wijzen dat de kans van een
onveilige situatie zich kan voordoen (bijvoorbeeld is belanghebbende in
het kader van het agressieprotocol de toegang tot de gemeentelijke
locaties ontzegd).
Bij een sterke aanwijzing van onveiligheid dan overleg plegen met
Ieidinggevenden en zo mogelijk met de sociale recherche.
Huisbezoeken worden door 2 personen afgelegd.
Zorg voor telefonische bereikbaarheid in de vorm van een door de
werkgever beschikbaar gestelde mobiele telefoon.
Indien er een gevoel van onveiligheid ontstaat tijdens het onderzoek
dient de woning zo snel mogetijk te worden verlaten.
Pagina 46 van 51

Even kioppen a.u.b.

•
•
•
•

oktober 2016

Tijdens het huisbezoek zijn de ambtenaren altijd n dezelfde ruimte, dus
nooit 1 van de 2 alleen bij de belanghebbende.
Zorg ervoor dat naaste collega’s weten bij wie, waar, met welk doel en
wanneer u op huisbezoek bent en op welke telefoonnummer jij
bereikbaar bent.
Vraag een collega iou te bellen, in geval je niet op de afgesproken tijd
terug bent op kantoor.
Bespreek de onderzoeksbevindingen niet op het moment van het
huisbezoek maar (zo mogelijk) de volgende dag tijdens het gesprek op
het gemeentehuis. Deel de belanghebbende dat ook mee.

VERSLAG VAN HET HUISEEZOEK

Van ieder huisbezoek dient een schriftelijk versiag opgemaakt te worden.
Het versiag bevat in ieder geval de volgende gegevens:
•
•

Naam van de ambtenaren;
Dat het huisbezoek een redelijk middel is om tot het uiteindelijke doel te
komen en dat er geen minder ingrijpend middel voorhanden was.
• Plaats, adres, dag, datum en tijdstip (begin en einde) van het
huisbezoek;
• Dat belanghebbende volledige informatie is verstrekt; (informed
consent)
• Dat de belanghebbende toestemming heeft gegeven voor het
binnentreden van de woning;
• Dat de belanghebbende aanwezig is geweest tijdens het huisbezoek;
• De verschlllende ruimten in de woning welke betreden zijn.
• Probeer zoveel mogelijk een beschrijving te geven van de woning.
(extern/intern)
• Vermeld alleen zakelijke- en objectieve feiten die relevant zijn voor het
onderzoek en het doel;
• Baseer conclusies alleen op objectieve feiten en omstandigheden;
• Voorkom het maken van “sfeerverslag” door veronderstellingen te
melden;
• Dagtekening en ondertekening van het versiag door beide ambtenaren;
• Noteer opmerkingen/aanvullingen van de belanghebbende in het
verslag;
• Laat de belanghebbende het versiag mede ondertekenen.
• Indien mogelijk maak een versiag op ambtseed of ambtsbelofte op;
• Stel het verslag beschikbaar aan de belanghebbende
BESPREKING HUISBEZOEK MET DE BELANGHEBBENDE

Het past bij zorgvuldig behoorlijk handelen dat de belanghebbende in de
gelegenheid wordt gesteld om op de uitkomst van het huisbezoek te
reageren alvorens te besluiten, als er nog vraagtekens zijn na afloop van
het huisbezoek.
Dit brengt mee dat:
• de belanghebbende in de gelegenheid gesteld moet worden zijn
zienswijze kenbaar te maken, in het bijzonder wanneer het voornemen
bestaat een voor de belanghebbende nadelig besluit te nemen
Paglna 47 van 51

Even kioppen a.u.b

•
•

I oktober 2016

De op grond daarvan getrokken conclusies ten aanzien van het recht op
bijstand worden aan belanghebbende kenbaar gemaakt
de belanghebbende zo spoedig mogelijk (zo mogelijk de dag na het
huisbezoek) ten kantore van de gemeente wordt uitgenodigd.
De zienswijze van belanghebbende met betrekking tot de conclusies in
het rapport wordt vastgelegd en in de beoordeling wordt meegewogen.
Dit wordt ook in de motivering van het besluitopgenomen. Het besluit
mag voor de belanghebbende niet’ vanuit het niets’ komen.

SLOTOPMERKINGEN:
Ms er een AMvB komt met nadere regels omtrent de uitvoering van de Wet
Huisbezoeken kan dat leiden tot aanpassing van dit voorbeeldprotocol.

Aan de doorontwikkeling van het formulier informed consent wordt
gewerkt.

Paglna 48 van 51

Even kbppen aub. I oktober 2016

Bijlage 4

Relevante informatie uit de Algemene Wet
Bestu u rsrecht

Artikel 1:3
1. Onder beslwt wordt verstaan: een schriftelijke besllssing van een bestuursorgaan,
inhoudende een pubhekrechtelijke rechtshandeling.
2 Onder beschikking wordt verstaan: een besluit dat niet van algemene strekking is,
met inbegrip van de afwijzing van een aanvraag daarvan.
3. Onder aanvraag wordt verstaan: een verzoek van een belanghebbende, een
besluit te nemen.
4. Onder beleidsregel wordt verstaan: een bij besluit vastgestelde algemene regel,
niet zijnde een algemeen verbindend voorschrift, omtrent de atweging van
belangen, de vaststelling van feiten of de uitleg van wettelijke voorschriften bij het
gebruik van een bevoegdheid van een bestuursorgaan.
Artikel 3:42
1. De bekendmaking van besluiten van een tot de centrale overheid behorend
bestuursorgaan die niet tot een of meer betanghebbenden zijn gericht, geschiedt
door kennisgeving van het bestuit of van de zakelijke inhoud ervan in de
Staatscourant, tenzij b wettetijk voorschrift anders is bepaald.
2. De bekendmaking van besluiten van een niet tot de centrale overheid behorend
bestuursorgaan die niet tot een of meer belanghebbenden zijn gericht, geschiedt
door kennisgeving van het besluit of van de zakelijke inhoud ervan in een van
overheidswege uitgegeven blad of een dag-, nieuws- of huis-aan-huisblad, dan wet
op een andere geschikte wijze. E)ektronische bekendmaking vindt uitsluitend plaats
in een van overheidswege uitgegeven blad, tenzij bij wettelijk voorschrift anders is
bepaald.
3. Indien aHeen van de zakelijke inhoud wordt kennisgegeven, wordt het besluit
tegelijkertijd ter inzage gelegd. In de kennisgeving wordt vermeld waar en wanneer
het besluit ter inzage Iigt.

Pagina 49 van 51

Even kioppen a.u.b.

oktober 2016

Bijlage 5

Ontwerptekst voorgenomen AMvB

Tekst zoals toegezonden aan de Raad van State: Ontwerpbesluit van.
houdende wijziging van het Besluit SUWI in verband met een grondsiag
voor beleidsregels voor huisbezoeken in de sociale zekerheid
Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden,Prins van
Oranje-Nassau, énz. enz. enz. Op de voordracht van de Staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid van 18 maart 2013, nr. 2013-0000025997;Gelet op
artikel 9, derde lid, van de Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en
inkomen;De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van
);Gezien het nader rapport van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid van [niet invullen],Hebben goedgevonden en verstaan:
ARTIKEL I
In hoofdstuk 2 van het Besluit SUWI wordt na artikel 2.2 een artikel ingevoegd,
luidende:
Artikel 2.3 Beleidsregefs voor huisbezoeken
1.Voor de uitvoering van het binnentreden van de woning, bedoeld in de artikelen
12a, eerste lid, van de Toeslagenwet, 50 van de Algemene Ouderdomswet, 35a van
de Algemene nabestaandenwet 15a, tweede lid, van de Algemene Kinderbijslagwet,
14, tweede lid, van de IOAW, 14, tweede lid, van de IOAZ en 53a, tweede lid, van
de WWS warden door het UWV, onderscheidenlijk de SVB en de colleges van
burgemeester en wethouders beleidsregels vastgesteld.
2.In de beleidsregels wordt tevens bepaald op welke wijze de belanghebbende
wordt geInformeerd over de rechten en plichten die voortvloeien uit de keuze voor
het met toestemming binnentreden van zijn woning en de rechten en plichten en de
gevolgen van het onthouden van toestemming voor het bin nentreden van zijn
woning.
3.De beleidsregels warden op een voor de belanghebbende begrijpelijke wijze
kenbaar gemaakt.
ARTIKEL II

Dit besluit treedt in werking met ingang van de eerste dag van de derde
kalendermaand na de datum van uitgifte van het Staatsblad waarin het wordt
geplaatst.
Lasten en bevelen dat dit besluit met de daarbij behorende nota van toelichting in
het Staatsblad zal warden geplaatst.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
bron: Staatscourant 2014, nr. 12575 6 mel 2014

Pagina 51 van 51