Beleidskader
gemeentelijk woonwagenen standplaatsenbeleid

Inhoudsopgave
1

Inleiding2

2 Samenvatting6
3 Achtergrond woonwagen­bewoners en beleid
3.1 Inleiding
3.2 Huisvestingsbeleid woonwagenbewoners

8
9
9

4 Mensenrechten en woonwagen­bewoners
12
4.1 Inleiding
13
4.2	Welke mensenrechten zijn van toepassing?
13
4.2.1 Het recht op huisvesting
13
4.2.2	Het recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven
14
4.2.3 Het recht op gelijke behandeling
14
4.3	Mensenrechtelijke standaarden voor woonwagenbeleid
15
4.4	Mensenrechtelijke standaarden bij individuele besluiten
15
4.5 Conclusie16
5 Bouwstenen voor beleid
5.1 Visie 
5.2 Rolverdeling
5.3	Vraag, het inventariseren van de woonbehoefte
5.4 Aanbod
5.5	Opnemen in woonvisie en prestatieafspraken
5.6 Beheer en exploitatie
5.7	Toewijzing van standplaatsen en/of woonwagens
5.8 Communicatie

18
19
19
20
21
22
23
23
24

|1

1

Inleiding

In 1999 is de Woonwagenwet ingetrokken
en werd het woonwagenbeleid
gedecentraliseerd. Met het intrekken van de
Woonwagenwet werd de ‘normalisatie’ van
het huisvestingsbeleid voor woonwagen­
bewoners een feit. De zorg van de overheid
in het voorzien in passende woonruimte
behelsde vanaf dat moment dezelfde als voor
burgers die niet in een woonwagen wonen,
namelijk “het treffen van de benodigde
maatregelen ten behoeve van een goede
huisvesting voor hun ingezetenen, ongeacht
of zij in een woning, een woonwagen of
op een woonschip willen wonen”. In de
memorie van toelichting bij de intrekking
van de woonwagenwet stond dat “deze
verantwoordelijkheid ook inhoudt dat een
wettelijke verplichting voor een gemeente om
een woonwagencentrum in stand te houden
niet meer noodzakelijk is.” 1

Vanuit het Rijk zijn de eerste jaren na de intrekking
van de Woonwagenwet enkele handreikingen voor
gemeenten uitgebracht met als doel hen te ondersteunen
bij de beleidsvorming van het woonwagenbeleid.
Inmiddels is van diverse kanten, onder meer door
bewonersorganisaties, het Europees Hof voor de rechten
van de mens, het College voor de Rechten van de Mens
en de Nationale Ombudsman, aangegeven dat het
beleidskader dat ontwikkeld is bij de intrekking van de
Woonwagenwet niet meer voldoet. Zij geven aan dat er
behoefte is aan een nieuw kader voor het gemeentelijk
woonwagen- en standplaatsenbeleid. De nationale
Ombudsman gaf in zijn rapport Woonwagenbewoner
zoekt standplaats2 aan dat het landelijke beleidskader en
het op lokaal niveau gevoerde standplaatsenbeleid in
overeenstemming dienen te worden gebracht met de
geldende mensenrechtelijke kaders. Daartoe dient dit
beleidskader.

1
2

Kamerstukken II, 1996/97, 25 333, nr. 3
Nationale Ombudsman, Woonwagenbewoner zoekt standplaats:
Een onderzoek naar de betrouwbaarheid van de overheid voor
woonwagenbewoners, 17 mei 2017, Rapportnummer: 2017/060

Dit beleidskader gaat over het woonwagen- en
standplaatsenbeleid. Het kader heeft betrekking op
standplaatsen voor woonwagens voor mensen die zich
van generatie op generatie als woonwagenbewoner
hebben gemanifesteerd, of ze op dit moment
daadwerkelijk in een woonwagen wonen is niet
van belang. Hieronder vallen Roma, Sinti, ‘reizigers’
en rondreizende kermisexploitanten en circusartiesten.
Er zijn grote verschillen tussen deze groepen. Echter,
voor dit beleidskader is vooral de wens om te wonen
in een woonwagen op een woonwagenlocatie van
belang. Om deze reden en voor de leesbaarheid van dit
beleidskader worden deze groepen in het vervolg van dit
beleidskader aangeduid als woonwagenbewoners.
Vanaf het begin van deze eeuw heeft zich een aantal
instanties uitgesproken over het mensenrechtelijk kader
dat voor woonwagenbewoners geldt. Het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde dat
woonwagenbewoners een minderheidsgroep vormen
met een eigen culturele identiteit die bescherming
van de overheid verdient. Ook andere internationale
organisaties hebben Nederland hierop al vaker
aangesproken. Het College voor de Rechten van de
Mens heeft geoordeeld dat het beleid van gemeenten
die er naar streven het aantal standplaatsen tot nul
te reduceren, het zogeheten uitsterfbeleid, in strijd is
met het grondwettelijk recht op gelijke behandeling,
zoals onder andere uitgewerkt in de Algemene wet
gelijke behandeling. In mei 2017 heeft de Nationale
ombudsman een rapport uitgebracht waarin hij stelde
dat het Rijk en de gemeenten tekort schoten in hun
betrouwbaarheid ten aanzien van woonwagenbewoners.
De Nationale ombudsman vond dat zij het recht
van woonwagenbewoners om te leven volgens hun
culturele identiteit onvoldoende erkennen en faciliteren.
De belangrijkste aanbevelingen van de ombudsman
zijn: een gezamenlijke visievorming met gemeenten,
woningcorporaties en bewoners, een beleidskader voor
gemeenten en woningcorporaties en het monitoren van
het aantal standplaatsen in Nederland.
De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties heeft in reactie hierop aan de Tweede
Kamer meegedeeld3 dat hij het beleidskader voor lokale
overheden voor standplaatsen en woonwagens in
overeenstemming zal brengen met de mensenrechtelijke
uitgangspunten. Er zijn verschillende bijeenkomsten met
woonwagenbewoners, gemeenten, woningcorporaties
en andere betrokkenen geweest. Op basis van deze
gesprekken is dit beleidskader tot stand gekomen. Tevens
is hierover advies gevraagd aan het College voor de

3

Kamerstukken II, 2016-2017, 34 550 XVIII, nr. 48

Inleiding | 3

Rechten van de Mens4. De aanbevelingen uit dit advies zijn
zoveel mogelijk opgenomen in dit beleidskader.
Dit beleidskader is allereerst bedoeld voor
gemeentebestuurders, gemeenteraadsleden en
gemeenteambtenaren. Gemeenten zijn de regisseur van
het huisvestingsbeleid, ook wat betreft woonwagens en
standplaatsen. Ook kan dit beleidskader behulpzaam zijn
voor bestuurders en medewerkers van woningcorporaties.
Het is immers hun taak om standplaatsen en woonwagens
te verhuren aan mensen met een laag inkomen, waarbij
zij tevens gebonden zijn aan de wetgeving inzake gelijke
behandeling.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties verwacht dat dit beleidskader
aanleiding geeft voor een herijking van het

4

Advies inzake Woonwagen- en standplaatsbeleid van het College
voor de Rechten van de Mens, bij brief van 28 maart 2018 aan de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
aangeboden.

4 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

standplaatsenbeleid voor woonwagens in diverse
Nederlandse gemeenten. Door het beleid voor
woonwagenbewoners te expliciteren wordt de specifieke
woonbehoefte van deze groep gewaarborgd. Dit zou ertoe
moeten leiden dat de trend van de afgelopen decennia,
een daling van het aantal standplaatsen, wordt gekeerd.
Dit beleidskader is als volgt ingedeeld. In hoofdstuk 3
wordt ingegaan op de doelgroep en de achtergrond van
het huidige beleid voor woonwagens en standplaatsen.
In hoofdstuk 4 wordt het mensenrechtelijk kader
uiteengezet. In hoofdstuk 5 zijn concrete aanwijzingen en
bouwstenen voor het beleid beschreven.

Inleiding | 5

2

Samenvatting

In 1999 is de Woonwagenwet ingetrokken
en werd het woonwagenbeleid
gedecentraliseerd. De afgelopen jaren heeft
zich een aantal instanties uitgesproken
over het mensenrechtelijk kader dat voor
woonwagenbewoners geldt. Zij stellen dat het
beleidskader dat ontwikkeld is bij de intrekking
van de Woonwagenwet niet meer voldoet.
In mei 2017 heeft de Nationale ombudsman
een rapport uitgebracht waarin hij stelde
dat het Rijk en de gemeenten het recht van
woonwagenbewoners om te leven volgens
hun culturele identiteit onvoldoende erkennen
en faciliteren.

Dit beleidskader reikt gemeenten de kaders aan
waarmee zij het lokale woonwagenbeleid binnen
het mensenrechtelijke kader kunnen ontwikkelen.
Het biedt bouwstenen die gemeenten kunnen
gebruiken om invulling te geven aan het gemeentelijke
huisvestingsbeleid voor woonwagenbewoners.
Uitgangspunt hierbij blijft dat huisvestingsbeleid een
primaire verantwoordelijkheid van de gemeente is.

De gemeente is bij uitstek de bestuurslaag die lokaal
afwegingen kan maken op basis van de lokale behoefte.
De visie die ten grondslag ligt aan dit nieuwe beleidskader
heeft als kern inzake huisvesting het beschermen van
woonwagenbewoners tegen discriminatie, het waarborgen
van hun mensenrechten en het bieden van rechtszekerheid
en duidelijkheid.
Concreet betekent dit:
• De gemeente stelt het beleid voor woonwagens en
standplaatsen vast als onderdeel van het
volkshuisvestingsbeleid;
• Het beleid dient voldoende rekening te houden met en
ruimte te geven voor het woonwagenleven van
woonwagenbewoners;
• Hiervoor is nodig dat de behoefte aan standplaatsen
helder is;
• Corporaties voorzien in de huisvesting van woonwagenbewoners voor zover deze tot de doelgroep behoren;
• De afbouw van standplaatsen is niet toegestaan
(behoudens uitzonderlijke omstandigheden) zolang er
behoefte is aan standplaatsen;
• Een woningzoekende woonwagenbewoner die dit
wenst, heeft binnen een redelijke termijn kans op een
standplaats.

Samenvatting | 7

3

Achtergrond
woonwagen­
bewoners en beleid

3.1 Inleiding
In Nederland zijn er verschillende groepen met
een woonwagencultuur die in het verleden een
nomadisch bestaan hadden. Het betreft Sinti, Roma en
woonwagenbewoners, waaronder ook circusartiesten en
kermisreizigers worden begrepen. Deze groepen werden in
de twintigste eeuw aangeduid als “woonwagenbewoners”
omdat een groot deel sinds de tweede helft van de
19e eeuw woont in woonwagens5. Hieronder wordt kort
ingegaan op de te onderscheiden groepen die momenteel
in Nederland zijn.
In de loop van de 15e eeuw kwamen steeds meer Roma
en Sinti naar Nederland. Aanvankelijk betrof het vooral
Oost-Europese Roma6 die uit economische motieven
kwamen en slechts tijdelijk in Nederland bleven. In de
tweede helft van de 19e eeuw kwamen Sinti uit Duitstalig
gebied die zich vestigden in Noord-Brabant en Limburg7.
De Roma en Sinti kennen een lange geschiedenis van
stigmatisering, vervolging en discriminatie8. In de Tweede
Wereldoorlog zijn vele Roma en Sinti afgevoerd naar
de concentratiekampen en daarbij omgekomen9. In de
jaren zestig van de vorige eeuw kwam een groep Roma
als gastarbeiders naar Nederland. Halverwege de jaren
zeventig kwam daar een groep stateloze Roma bij,
die een verblijfsvergunning kregen op voorwaarde dat
ze zich huisvestten in huizen10. Ook bestaan er groepen
autochtone reizigers die in hun levensonderhoud
voorzagen11 door middel van ambulante handel of
beroepen als stoelenmatter, mandenmaker, slijper,
ketellapper en paraplu-reparateur. Anderen waren
muzikant of betrokken bij circus- en kermisattracties.
Deze groep van woonwagenbewoners heeft ook van

J. Donker en J. Overbekking, Woonwagenbewoners in Nederland
(1880-2006) Primo, Purmerend, 2006, p. 6-8
6
Zie voor geschiedenis van de Roma en Sinti: N. Boggart, P. van
Eeuwijk en J. Rogies, Zigeuners. De overlevering van een reizend
volk, Elsevier, Amsterdam, 1980, p.28 en H. van Baar, The European
Roma, F&N Eigen Beheer, Amsterdam 2011
7
Monitor racisme en extreem rechts, Cahier nr. 3, Roma en Sinti, Peter
R. Rodrigues en Maaike Matelski, Anne Frankstichting en Universiteit
Leiden, 2004, p. 12
8
M. Morel, De Romakwestie: een mensenrechtelijk perspectief,
Universiteit Gent 2010, p. 3.
9
B.A. Sijes, e.a., Vervolging van zigeuners in Nederland 1940-1945,
Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie, monografieën nr. 13,
Martinus Nijhof, Den Haag, 1979
10
Monitor racisme en extreem rechts, Cahier nr. 3, Roma en Sinti, Peter
R. Rodrigues en Maaike Matelski, Anne Frankstichting en Universiteit
Leiden, 2004, p. 12-16
11
A. Cottaer, L. Lucassen en W. Willems, Mensen van de reis, Waanders
Uitgevers, Zwolle, 1995, p. 8 ev.
5

oudsher12 marginalisatie13 en discriminatie14 ondervonden.
De woonwagencultuur is ook erkend als immaterieel
cultureel erfgoed15. Voor deze groepen is het onderhavige
beleidskader van toepassing16. Immers zij hebben gemeen
dat zij op het vlak van huisvesting zichzelf van generatie op
generatie beschouwen als een aparte groep. Dat uit zich
onder meer in de wijze waarop ze wonen.

3.2 Huisvestingsbeleid
woonwagenbewoners
In 1918 werd de Woonwagenwet17 van kracht. Deze wet
bevatte regels waaraan de woonwagen en de bewoners
moesten voldoen om in aanmerking te komen voor een
vergunning en was mede bedoeld om de toename van
het aantal woonwagens af te remmen. De bewoner van
een wagen die niet aan de eisen voldeed, kreeg geen
vergunning. Er kwam tevens een eind aan de vrijheid
om de woonwagen overal neer te zetten. De wet
voorzag ook in een verplichting voor de gemeente
om een (sobere) standplaats in te richten mocht zij
woonwagens niet willen verwijderen. Door een wijziging
van de Woonwagenwet in 195718 werd het mogelijk dat
gemeenten gezamenlijk regionale woonwagencentra
(de latere grotere regionale kampen) konden inrichten.
Het beleid richtte zich vanaf dat moment meer op
resocialisatie en het wegwerken van achterstanden.
De Woonwagenwet van 196819 maakte het rondtrekken
vrijwel onmogelijk en beoogde een concentratie van
woonwagenbewoners in grote kampen. Het doel was het
welzijn van de woonwagenbewoners te bevorderen en
hen als aparte groep met eigen voorzieningen te helpen
en te verheffen. Daartoe werden er zo’n 50 regionale
kampen met een beperkt aantal trekkersplaatsen en
eigen voorzieningen gepland. Deze centra lagen meestal
op afgelegen plaatsen aan de rand van de grote steden.
Tegelijkertijd werd het vergunningenstelsel beperkt:
wie in een woonwagen wilde gaan wonen, kreeg alleen

zie onder meer: Het Verslag der Staatscommissie ingesteld bij
Koninklijk Besluit van 22 september 1903, no. 51 over Bedelarij en
landloperrij, woonwagen en woonschepen en habituele
dronkenschap.
13
College voor de rechten van de mens, oordeelnummer 2006-222,
par. 3.16
14
BMC, Rapport Inspectie Leefomgeving en Transport 2012,
Woonwagenbewoners in Nederland 2011.
15
https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/woonwagencultuur
16
Handreiking antidiscriminatiebeleid gemeenten. Bijlage 7 bij de
Kamerbrief inzake kabinetsaanpak en voortgangsrapportage over
het Nationaal actieprogramma tegen discriminatie, Kamerstukken II,
2017/18, 30950, nr. 156
17
Kamerstukken II, 1913/14, 56, nr. 1
18
Kamerstukken II, 1955/56, 4363, nr. 2
19
Kamerstukken II, 1967/68, 7572, nr. 2
12

Achtergrond woonwagen­bewoners en beleid | 9

een standplaats als de ouders ook al in een woonwagen
woonden. Dit afstammingsbeginsel was bedoeld om
uitbreiding van het aantal standplaatsen tegen te gaan.
Elk woonwagencentrum had een maatschappelijk werker,
gezondheidszorg, recreatievoorzieningen en een eigen
lagere school. Naast de 45 grote centra, waren er in 1975
ook nog 125 kleinere centra.
Halverwege de jaren 70 van de vorige eeuw werd in de
Nota woonwagenbeleid20 vastgesteld dat dit systeem
niet goed functioneerde. In deze nota werd gekozen
voor decategorisering, normalisatie en deconcentratie.
Daarom werd de Woonwagenwet aangepast21. De scholen
op de centra werden opgeheven en er volgde een meer
individuele benadering. Het rondtrekken werd geheel
verboden en er werd gestreefd naar kleine centra met
tien tot vijftien standplaatsen door elke gemeente een
verplichting op te leggen om op het eigen grondgebied
een woonwagencentrum in stand te houden of aan te
leggen. De provincies moesten daartoe streefcijfers
aanleggen in de zogeheten ‘woonwagenplannen’.

In 1991 werd in de Beleidsnota “Wetgeving wonen op een
standplaats in de jaren negentig”22 besloten dat alle aparte
regels en wetten voor woonwagenbewoners gefaseerd
zouden worden afgeschaft. Uitgangspunt van beleid werd
dat woonwagenbewoners moesten worden behandeld als
‘gewone burgers’. Een wijziging van de Woonwagenwet23
verplichtte iedere gemeente – opnieuw – om kleine
centra in te richten van maximaal 15 standplaatsen, dicht
bij de bebouwde kom om de integratie te bevorderen.
Op 1 maart 1999 is de Woonwagenwet ingetrokken24.
Sindsdien zijn gemeenten primair verantwoordelijk voor
het volkshuisvestingsbeleid, waarvan de huisvesting van
woonwagenbewoners onderdeel uitmaakt. De zorg voor
het voorzien in passende huisvesting behelst het treffen
van de maatregelen voor een goede huisvesting ongeacht
of zij in een woning, een woonwagen of op een woonschip
wonen25. Woningcorporaties dragen zorg voor de aanleg
van standplaatsen en de bouw van woonwagens26. Indien
zij niet voldoende in de woningbehoefte kunnen voorzien,
kunnen gemeenten, indien noodzakelijk, besluiten zelf de
betreffende voorzieningen te treffen27.

Kamerstukken II, 1990/91, 22 059, nr. 2
Kamerstukken II, 1989/90, 20 066, nr. 2
24
Wet van 1 juli 1998 tot wijziging van de Huisvestingswet, de
Woningwet en enige andere wetten in verband met de integratie van
de woonwagen- en woonschepenregelgeving. (Kamerstukken II,
1997/98, 25 333, nr. 2)
25
Zie ook: E.H.M. Widdershoven, Afschaffing van de wet op
woonwagens en woonschepen, Erasmus Universiteit Rotterdam,
2005
26
Kamerstukken II, 1996/97, 25 333, nr. 3
27
Artikel 75 van de Woningwet
22
23

20
21

Kamerstukken II, 1974/75, 13 471, nr. 2
Kamerstukken II, 1976/77, 14 250, nr. 2

10 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

Achtergrond woonwagen­bewoners en beleid | 11

4

Mensenrechten en
woonwagen­
bewoners

4.1 Inleiding
Sinds de intrekking van de Woonwagenwet28 in 1998
zijn gemeenten primair verantwoordelijk voor het
volkshuisvestingsbeleid, waarvan de huisvesting van
woonwagenbewoners onderdeel uitmaakt. Het voorzien
in passende woonruimte behelst het treffen van de
benodigde maatregelen ten behoeve van een goede
huisvesting voor hun ingezetenen, ongeacht of zij
in een woning, of een woonwagen willen wonen29.
De gemeente heeft hierbij beleidsvrijheid zodat optimaal
ingespeeld kan worden op de lokale behoefte. Deze
beleidsvrijheid wordt echter beperkt door onder meer
de grond- en mensenrechten30. De Grondwet en de
internationale verdragsbepalingen waaraan Nederland
zich heeft verbonden, zijn voor iedere gemeente
bindend. Gemeentelijk beleid dat in strijd is met de
Grondwet of met mensenrechten is ongeoorloofd. In het
uiterste geval kan via interbestuurlijk toezicht31worden
ingegrepen. Ook individuele besluiten die in strijd zijn
met de mensenrechten kunnen door de rechter worden
vernietigd, waarbij de rechter eerdere uitspraken van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) dient
te betrekken.
Verschillende nationale, Europese en internationale
(rechterlijke) instanties hebben zich uitgesproken over
de invulling van deze mensenrechten en de voorwaarden
die in acht moeten worden genomen ten aanzien van de
huisvesting van woonwagenbewoners. Hierbij kan onder
meer gedacht worden aan de bindende uitspraken van
het EHRM. Daarnaast hebben internationale comités32
en de European Union Agency for Fundamental Rights33
aan Nederland aanbevelingen34 gedaan inzake de
voorwaarden en verplichtingen die de overheid in acht
moet nemen bij de huisvesting van woonwagenbewoners.

Verder heeft het College voor de Rechten van de Mens
(het College) zich in meerdere oordelen35 ten aanzien
van gemeenten en woningcorporaties uitgesproken over
de toepassing van het recht op gelijke behandeling van
woonwagenbewoners bij huisvesting. Ten slotte heeft
de Nationale Ombudsman een rapport36 uitgebracht
waarin zij stelt dat in meerdere gemeenten de rechten
van woonwagenbewoners inzake huisvesting niet worden
gerespecteerd.

4.2	Welke mensenrechten zijn
van toepassing?
Bij de huisvesting van woonwagenbewoners dient
rekening gehouden te worden met onder meer de
volgende grondrechten: het recht op huisvesting, het recht
op bescherming van het privéleven en het recht op gelijke
behandeling.

4.2.1 Het recht op huisvesting
In meerdere verdragen die door Nederland geratificeerd
zijn, is het recht op huisvesting opgenomen37. Dit houdt
in dat de overheid een inspanningsverplichting heeft
om voor iedereen te voorzien in adequate huisvesting.
De overheid heeft een inspanningsverplichting om te
voorzien in onder meer veilige, passende en betaalbare
huisvesting waarbij ook rekening gehouden wordt met
de culturele identiteit38 (cultural adequacy)39 van de
woningzoekenden40 en dakloosheid wordt voorkomen.
In de Grondwet is dit recht als volgt geformuleerd:
“Bevordering van voldoende woongelegenheid is
voorwerp van zorg der overheid”.41 Dit betreft zowel het

College voor de rechten van de Mens, oordeelnummers: 2014-165,
2014-166, 2014-167, 2015-61, 2016-19, 2016-63, 2016-64, 2016-65,
2016-66, 2016-67, 2016-68, 2016-71, 2016-72, 2016-95, 2016-71,
2016-107, 2016-109, 2016-139, 2017-31, 2017-32, 2017-103 2018-08,
2018-09
36
Nationale Ombudsman, Woonwagenbewoner zoekt standplaats:
Een onderzoek naar de betrouwbaarheid van de overheid voor
woonwagenbewoners, 17 mei 2017, Rapportnummer: 2017/060
37
Onder meer: Artikel 25, eerste lid, van de Universele Verklaring van
de Rechten van de Mens, Artikel 11, eerste lid, van het Internationaal
Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten, Artikel 31
van het Herzien Europees Sociaal Handvest, Artikel 34, lid 3
Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie (2000/C
364/01)
38
Waardoor het recht op huisvesting ook gevolgen voor de wijze
waarop voorzien wordt in de huisvesting van woonwagenbewoners
39
High Commissioner for Human Rights, The right to adequate
housing, factsheet no. 21/rev. 1, UN-HABITAT; zo ook M. Uhry
housing related binding obligations on states, Fondation Abbé Pierre
& Feantsa, 2016
40
Zie ook: Commissioner for Human Rights, Human Rights of Roma
and Travellers in Europe, Council of Europe, p. 137 ev.
41
Artikel 22, tweede lid van de Grondwet
35

Wet van 1 juli 1998 tot wijziging van de Huisvestingswet, de
Woningwet en enige andere wetten in verband met de integratie van
de woonwagen- en woonschepenregelgeving
29
Kamerstukken II, 1996/97, 25 333, nr. 3
30
L. Huijbers, Het woonwagenbeleid in Nederland vanuit mensenrechtelijk perspectief, NTM/NJVM bull. 2015/28.
31
Artikel 132, vierde lid, van de Grondwet
32
Committee on the Elimination of Racial Discrimination, Concluding
observations on the ninetheenth tot twentyfirst periodic reports of
the Netherlands, 2015. Daarnaast heft ook de Europese Commission
tegen Racisme en Intolerantie in rapporten in 2007 en 2013 hierover
aanbevelingen gedaan
33
European Union Agency for Fundamental Rights report 2018, p. 103
en 107 http://fra.europa.eu/en/publication/2018/
fundamental-rights-report-2018
34
Committee on the Elimination of Racial Discrimination, Concluding
observations on the ninetheenth to twenty-first periodic reports of
The Netherlands, 2015. Daarnaast heeft ook de Europese Commissie
tegen Racisme en Intolerantie in rapporten in 2007 en 2013
aanbevelingen hierover gedaan
28

Mensenrechten en woonwagen­bewoners | 13

aantal woningen, de kwaliteit en de veiligheid ervan,42
alsmede de betaalbaarheid.43 Het grondrecht geeft geen
recht op een woonruimte, maar het beleid moet erop
gericht zijn dat er slechts in noodgevallen een situatie van
onvoldoende aantal wooneenheden zou bestaan.44 Er is
bewust voor gekozen om de nadere uitwerking over te
laten aan wetgevende en besturende organen.45

4.2.2	Het recht op eerbiediging van privé-,
familie- en gezinsleven
Het mensenrechtelijk kader voor het woonwagenbeleid
wordt voor een belangrijk deel gevormd door het
Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM).
In artikel 8 van het EVRM46 is bepaald dat een ieder recht
heeft op respect voor zijn privé leven, zijn familie- en
gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie. Voor
het bepalen of een woonwagen valt aan te merken
als ‘woning’ en daarmee onder de bescherming van
artikel 8 EVRM valt, is bepalend dat de bewoner ‘een
voldoende en voortdurende band heeft met een specifieke
woonwagen(standplaats)’.47 Dit betekent dat ook
wanneer een woonwagenbewoner niet officieel staat
ingeschreven op een woonwagenlocatie, deze aangemerkt
zou kunnen worden als zijn of haar ‘home’. Niet relevant
is wat in de Nederlandse wet- en regelgeving onder het
begrip “woning” wordt verstaan. Evenmin is van belang
of de verblijfplaats wordt gehuurd of illegaal bewoond.
Het EHRM beschouwt als wezenskenmerken van de
identiteit van woonwagenbewoners: het wonen in een
woonwagen waarbij familieverbanden in onderlinge
verbondenheid een belangrijke rol spelen48 Trekvrijheid
kan ook worden aangemerkt als een cultureel kenmerk49
dat nadere invulling geeft aan de ‘wezenskenmerken’
woonvorm en familiebanden50. De overheid heeft een
positieve verplichting51 om deze cultuur te beschermen52
en het woonwagenleven te faciliteren53. Gemeenten
dienen bij het te voeren woonwagenbeleid rekening te
houden met deze uitgangspunten.

Bij het bepalen van wat adequate huisvesting is moet de
overheid dus respect hebben voor en rekening houden
met de culturele identiteit.54 Woonwagenbewoners
hebben een van generatie op generatie overgedragen
cultuur waarbij het wonen in onderlinge verbondenheid
in een woonwagen bepalend is55. Daarom is het
onvoldoende om woonwagenbewoners reguliere
huisvesting te bieden en geen rekening te houden met
hun specifieke woonbehoefte.56 Dit betekent niet dat
iedere woonwagenbewoner per direct een standplaats
moet krijgen, maar wel dat een woningzoekende
woonwagenbewoner binnen een afzienbare termijn
een kans heeft op een standplaats.57 Niet van belang
is of een woonwagenbewoner tijdelijk in een reguliere
woning heeft gewoond. Zolang hij de intentie had om
terug te keren naar het woonwagenleven, dient rekening
gehouden te worden met zijn woonbehoefte.

4.2.3 Het recht op gelijke behandeling
Een verbod op discriminatie met betrekking tot
huisvesting is onder meer opgenomen in het
Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle
vormen van rassendiscriminatie (IVUR).21 Het recht op
gelijke behandeling is ook beschermd in de Grondwet58
en verder geconcretiseerd in onder meer de Algemene
wet gelijke behandeling (AWGB). De AWGB is zowel
van toepassing op gemeenten als woningcorporaties.
Het College benadert in individuele gevallen het
woonwagenbeleid vanuit het discriminatieverbod zoals
dat is neergelegd in artikel 7a van de AWGB, hetgeen een
implementatie is van de Europese richtlijn houdende
toepassing van het beginsel van gelijke behandeling
van personen ongeacht ras of etnische afstamming59.
Het gelijkheidsbeginsel houdt in woonwagenbewoners
niet nadeliger mogen worden behandeld vanwege het
feit dat zij woonwagenbewoner zijn. Om die reden
heeft het College geoordeeld dat een uitsterfbeleid

Office of the UN High Commissioner for Human Rights, The Right to
Adequate Housing. Fact Sheet No 21/Rev. 1, Geneva
55
College, d.d. 19 december 2014 (oordeelnummer 2014-165, 2014-166
en 2014-167), d.d. 28 mei 2015 (oordeelnummer: 2015-61); d.d. 8
maart 2016 (oordeelnummer: 2016-19); d.d. 5 juli 2016 (oordeelnummer 2016-64, 2016-67 en 2016-68), d.d. 7 juli 2016 (oordeelnummer
2016-71 en 2016-72), d.d. 14 oktober 2016 (oordeelnummer 2016-109
en 2016-110), d.d. 19 december 2016 (oordeelnummer 2016-139).
14 College, d.d. 8 maart 2016 (oordeelnummer 2016-19); d.d. 14
oktober 2016 (oordeelnummer: 2016-109); d.d. 19-12-2016
(oordeelnummer: 2016-139)
56
EHRM 17 oktober 2013, appl.no. 27013/07 (Winterstein/Frankrijk), par. 76
57
Effectief genot van het recht, zie: EHRM 17 oktober 2013, appl.no.
27013/07 (Winterstein/Frankrijk), par. 76; EHRM 18 januari 2001, appl.
no. 27238/95 (Chapman/VK), para. 89-99
58
Artikel 1 van de Grondwet
59
Artikel 3, eerste lid, onder h, van de Richtlijn 2000/43/EG van de Raad
van 29 juni 2000 houdende toepassing van het beginsel van gelijke
behandeling van personen ongeacht ras of etnische afstamming
54

Kamerstukken II 1975/76, 13873, nr. 3, p. 14
Van der Pot, ‘Handboek van het Nederlandse staatsrecht’, Deventer:
Kluwer 2006, p. 461
44
P.P.T. Bovend’Eert e.a., ‘Tekst & Commentaar Grondwet’, Deventer:
Wolters Kluwer 2015, p. 65-66
45
Kamerstukken II 1975/76, 13873, nr. 3, p. 2.
46
Dit recht is ook opgenomen in artikel 17 van het Internationaal
Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
47
EHRM 29 september 1996, appl. no. 20348/92 (Buckley/VK).
48
EHRM 18 januari 2001, appl.no. 27238/95 (Chapman/VK), par. 73
49
EHRM 18 januari 2001, appl.no. 27238/95 (Chapman/VK), par. 73
50
Advies inzake Woonwagens- en standplaatsenbeleid van het College
voor de rechten van de Mens, bij brief van 28 maart 2018 aan de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aangeboden
51
EHRM 11 oktober 2016, appl. no. 19841/06 (Bagdonavicius e. a./Rusland)
52
EHRM 27 mei 2004, appl. no.. 66746/01 (Connors/VK).
53
EHRM 17 oktober 2013, appl.no. 27013/07 (Winterstein/Frankrijk), par. 76
42
43

14 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

van woonwagenstandplaatsen, dat gericht is op het
laten verdwijnen van woonwagenbewoning in een
gemeente, discriminerend60 is. Eveneens heeft het
College bepaald dat gemeentelijk beleid dat gericht is
op het reduceren van standplaatsen strijdig kan zijn
met het discriminatieverbod en de mensenrechten;
zeker wanneer daarbij geen rekening wordt gehouden
met de behoefte aan standplaatsen. Het (materiële)
gelijkheidsbeginsel houdt in dat ongelijke gevallen ongelijk
behandeld moeten worden naarmate van hun verschil.
Bij woonwagenbewoning gaat het om ongelijke gevallen,
omdat deze woonvorm voor woonwagenbewoners een
wezenlijk onderdeel is van hun cultuur en identiteit.
Daarom kan hun woonbehoefte niet gelijk gesteld worden
aan bewoners van reguliere woningen. De bijzondere
beschermingspositie van woonwagenbewoners vloeit dus
ook voort uit het gelijkheidsbeginsel.

4.3	Mensenrechtelijke
standaarden voor
woonwagenbeleid
Uit het bovenstaande volgt dat gemeenten in hun
algemene beleid aandacht moeten hebben voor de
specifieke woonbehoefte van woonwagenbewoners.
Deze behoefte kenmerkt zich door het wonen in een
woonwagen en door het in familieverband samen wonen
op een woonwagenlocatie.
De volgende standaarden gelden voor woonwagenbeleid:
• De gemeente heeft een zorgplicht om een beleid te
ontwikkelen dat het woonwagenleven voldoende
faciliteert en beschermt. Om die reden dient de lokale
overheid te voorzien in voldoende
woonwagenstandplaatsen.
• Om de rechten van woonwagenbewoners ‘praktisch en
effectief’ te laten zijn, dient een woningzoekende
woonwagenbewoner binnen een afzienbare tijd kans te
maken op een standplaats. Als uitgangspunt is de
wachttijd voor een standplaats ongeveer hetzelfde als
de wachttijd voor een sociale huurwoning61.
• Bij het bepalen of iemand als woonwagenbewoner kan
worden aangemerkt, dient ook rekening gehouden te
worden met ‘spijtoptanten’. Voor de bescherming van
de rechten is het niet van belang of een woonwagenbewoner tijdelijk in een reguliere woning heeft gewoond.
Zolang hij of zij de intentie had om terug te keren naar

College voor de Rechten van de Mens oordeelnummer 2015-61,
para. 4 en 2014-165 en 167, para. 3.19
61
College voor de Rechten van de Mens, oordeelnummer 2016-19
(gemeente Waddinxveen), par. 5.3.
60

het woonwagenleven, moet rekening gehouden worden
met zijn of haar woonbehoefte.
Bij het vormgeven van het gemeentelijk
woonwagenbeleid is het aan te bevelen om de behoefte
aan woonwagenbewoning te inventariseren. Zo kan
worden bepaald of gemeenten het woonwagenleven
in hun gemeente voldoende mogelijk maken en of
woonwagenbewoners daadwerkelijk binnen afzienbare
tijd kans maken op een standplaats. Op deze manier
kan het woonwagenbeleid ook voldoende gemotiveerd
worden. Overigens kan bij een wijziging van een
bestemmingsplan van een woonwagenlocatie ‘een gebrek
aan behoefte – en het ten gevolge daarvan mogelijke
ontstaan van leegstand’ – als een ruimtelijk motief
worden aangemerkt.’62 Maar, ook hier dient dit gebrek aan
behoefte goed te worden onderbouwd. Het enkel stellen
dat er een gebrek aan behoefte is, is onvoldoende63. Voor
een gebalanceerd beleid en goede communicatie tussen
overheden en woonwagenbewoners, is participatie van
woonwagenbewoners en hun belangenorganisaties in
woonwagenbeleidsvoering en -besluitvorming zeer van
belang. Participatie gaat verder dan alleen raadpleging
van woonwagenbewoners, het betekent dat zij juist actief,
effectief en doorlopend betrokken worden bij zaken die
hen betreffen64.

4.4	Mensenrechtelijke
standaarden bij individuele
besluiten
Ook bij individuele besluiten, bijvoorbeeld bij een
besluit tot uitzetting als gevolg van verplaatsing van
een woonwagenlocatie, dient rekening gehouden te
worden met het mensenrechtelijk kader. Vanwege het
feit dat een woonwagen een uiting is van de cultuur
en identiteit van een woonwagenbewoners, dient
besluitvorming zorgvuldig te zijn. Bij het aanbieden
van alternatieve huisvesting bijvoorbeeld, dient
rekening te worden gehouden met het feit dat het
woonwagenleven dermate specifiek is, dat een zelfde
woongenot voor woonwagenbewoners alleen mogelijk
is in een woonwagen. In andere woorden het aanbieden

College voor de Rechten van de Mens oordeelnummer 2014-165 en
2014-167, para. 3.15
EHRM 17 oktober 2013, appl.no. 27013/07 (Winterstein/Frankrijk), par. 76
ABRvS 19 april 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1103, r.o. 3.2
63
College voor de rechten van de Mens, oordeelnummer 2016-19
(Waddinxveen), par. 5.3, oordeelnummer 2017-136 (Capelle aan de IJssel),
par. 6.3, en oordeelnummer 2018-18 (Utrechtse Heuvelrug), par. 6.4-6.5
64
Recommendation Rec(2008)5 of the Committee of Ministers to
member states on policies for Roma and/or Travellers in Europe
(definitions)
62

Mensenrechten en woonwagen­bewoners | 15

van reguliere huisvesting aan woonwagenbewoners is
onvoldoende; dit is immers geen cultureel toereikende
woning voor hen.65

4.5 Conclusie
De mensenrechten hebben invloed op de beleidsvrijheid
die een gemeente heeft bij het ontwikkelen en uitvoeren
van woonwagenbeleid. Samenvattend komt het erop neer
dat een gemeente rekening houdt in zijn woonbeleid met
de specifieke woonbehoefte van woonwagenbewoners
en voorziet in voldoende standplaatsen, zodat
woonwagenbewoners binnen een redelijke termijn een
standplaats kunnen krijgen. Zo mogelijk wordt tegemoet
gekomen aan de wens om in familieverband samen te
leven. Ook bij individuele beslissingen dient rekening
gehouden te worden met de mensenrechten van de
woonwagenbewoners.

65

EHRM 17 oktober 2013, appl. no. 27013/07 (Winterstein/Frankrijk),
par. 76; Stenegry en Adams

16 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

Mensenrechten en woonwagen­bewoners | 17

5

Bouwstenen
voor beleid

5.1 Visie

5.2 Rolverdeling

De kern van het lokale standplaatsenbeleid,
dat past binnen het mensenrechtelijk kader,
is dat het woonwagenleven mogelijk is en voldoende
wordt ondersteund. Uitgangspunt hierbij blijft dat
huisvestingsbeleid een primaire verantwoordelijkheid van
de gemeente is. De gemeente is bij uitstek de bestuurslaag
die lokaal afwegingen kan maken. Het beleidskader
biedt bouwstenen die gemeenten kunnen gebruiken
om invulling te geven aan het gemeentelijke
huisvestingsbeleid voor woonwagenbewoners.

Het is aan het Rijk om de visie op en het beleidskader
voor standplaatsen- en woonwagenbeleid, zoals
opgenomen in dit document, vast te stellen. Het Rijk
is internationaal rechtelijk het aanspreekpunt voor
de naleving van mensenrechten, ook wanneer de
primaire verantwoordelijkheid is overgedragen aan
gemeenten. Vanuit de systeemverantwoordelijkheid
die het Rijk heeft, bewaakt het Rijk de ontwikkeling van
het aantal standplaatsen door de jaren heen. Het Rijk
houdt vanuit zijn systeemverantwoordelijkheid en
vanuit zijn verantwoordelijkheid voor de nakoming van
internationale (mensenrechten-)verdragen de vinger aan
de pols en zal blijvend investeren in een goede relatie met
vertegenwoordigers van de doelgroep. Uiteraard werkt het
Rijk hierbij nauw samen met de betrokken partijen. Binnen
de interbestuurlijke verhoudingen houdt het Rijk toezicht
op de provincies. Het Rijk houdt toezicht op gemeenten
voor die terreinen waar de provincies geen taak en
expertise hebben, zoals de mensenrechten.

De visie die ten grondslag ligt aan dit nieuwe beleidskader
heeft als kern inzake huisvesting het beschermen van
woonwagenbewoners tegen discriminatie, het waarborgen
van hun mensenrechten en het bieden van rechtszekerheid
en duidelijkheid. Concreet betekent dit:
• De gemeente stelt het beleid voor woonwagens en
standplaatsen vast als onderdeel van het
volkshuisvestingsbeleid;
• Het beleid dient voldoende rekening te houden met en
ruimte te geven voor het woonwagenleven van
woonwagenbewoners;
• Hiervoor is nodig dat de behoefte aan standplaatsen
helder is;
• Corporaties voorzien in de huisvesting van woonwagenbewoners voor zover deze tot de doelgroep behoren;
• De afbouw van standplaatsen is niet toegestaan
(behoudens uitzonderlijke omstandigheden) zolang er
behoefte is aan standplaatsen;
• Een woningzoekende woonwagenbewoner die dit
wenst, heeft binnen een redelijke termijn kans op een
standplaats.
Als niet duidelijk is wat de behoefte is, kan dat betekenen
dat de behoefte aan standplaatsen in kaart wordt
gebracht. Als een gemeente in de afgelopen jaren een
afbouw dan wel een bevriezingsbeleid heeft gehanteerd
wat betreft het aantal standplaatsen, en er is een gebleken
behoefte aan standplaatsen, dan is een inhaalslag nodig.
Als er in de gemeente geblokkeerde standplaatsen
bestaan, kan snel resultaat worden geboekt door
deze standplaatsen opnieuw in gebruik te geven aan
woningzoekende woonwagenbewoners.

De provincies houden toezicht op gemeenten. Het gaat
om de kerntaken in het ruimtelijk-fysieke domein: onder
meer bouwen, ruimtelijke ordening en huisvesting van
mensenrechten66, ook wat betreft woonwagenbewoners.
Tevens kan de provincie een rol spelen bij de inventarisatie
van de behoefte aan standplaatsen en/of locaties. Immers
ook gemeenten die de nuloptie hebben gerealiseerd,
hebben de verplichting om te voorzien in voldoende
standplaatsen voor woonwagenbewoners die willen
wonen in een woonwagen. Derhalve verdient het
aanbeveling om de behoefte-inventarisatie tenminste
op regionaal niveau te laten plaatsvinden. Ook voeren
gemeenten bij de voorbereiding van het bestemmingsplan
onder meer overleg met de provincie67. Hierbij kan de
regionale behoefte aan woonwagenstandplaatsen op tafel
komen.
De partijen op lokaal niveau stellen binnen dit
beleidskader een lokaal beleid vast en voeren dat
uit. De gemeente is verantwoordelijk voor het lokale
woonbeleid, neergelegd in een woonvisie. Om goede
redenen zijn de meeste gemeentelijke woningbedrijven
in de vorige eeuw omgezet in woningcorporaties.
Het daadwerkelijk realiseren en exploiteren van
(sociale) woonruimten (in welke vorm dan ook) is geen
kerntaak van gemeenten. De gemeente is natuurlijk wel
verantwoordelijk voor de ruimtelijke ordeningskant van
het standplaatsenbeleid. Via het bestemmingsplan (in de

Handboek Wet revitalisering generiek toezicht, ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijsrelaties, Vereniging Nederlandse
Gemeenten, Interproviciaal Overleg, augustus 2012.
67
Artikel 3.11 van het Besluit ruimtelijke ordening
66

Bouwstenen voor beleid | 19

toekomst het omgevingsplan) wordt vastgelegd waar de
kavels voor standplaatsen liggen en hoeveel dat er zijn.
Ook is de gemeente verantwoordelijk voor het beheer van
de openbare ruimte en voor handhaving van bijvoorbeeld
bouwvoorschriften (brandveiligheid).
Woonwagenbewoners die een huishoudinkomen
hebben tot aan de inkomensgrenzen, genoemd in
artikel 48 van de Woningwet, behoren tot de doelgroep
van woningcorporaties. Het ontwikkelen, verhuren
en exploiteren van woonwagenlocaties, standplaatsen
en woonwagens behoort daarmee tot de kerntaak van
de woningcorporaties. Veel woningcorporaties zijn al
actief op dit terrein. Daarbij worden diverse werkvormen
gebruikt. Sommige corporaties richten een BV of een
stichting op die voor de corporaties gezamenlijk het
woonwagen- en standplaatsenwerk uitvoert. Soms op
regionaal niveau, soms op provinciaal niveau. Voor de
duidelijkheid en ter voorkoming van misverstanden: een
door corporaties in het leven geroepen BV of stichting
is aan de zelfde regels gebonden als de corporatie zelf.
Woningcorporaties hebben onder de Algemene wet gelijke
behandeling een zelfstandige verplichting om te voldoen
aan de non-discriminatie standaarden.

5.3	Vraag, het inventariseren
van de woonbehoefte
Voor een goed standplaatsenbeleid is het van belang
om de omvang van de vraag te weten. Een voor de
hand liggende methode om daar achter te komen is het
instellen van een wachtlijst. Ook is het raadzaam om, als er
bijvoorbeeld een lange periode geen wachtlijst is geweest
(of geen actief beleid is gevoerd), een onderzoek naar de
behoefte aan standplaatsen en woonwagens te doen.
Het opstellen van een wachtlijst en de inventarisatie aan
behoefte hoeft geen ingewikkelde of kostbare procedures
te zijn.
Bij het inrichten van een wachtlijst zijn de volgende opties
mogelijk:
a. aansluiten bij de reguliere wachtlijst van de woningcorporatie of een regionaal woonruimteverdeelsysteem,
waar een woningzoekende kan aangeven dat hij of zij
belangstelling heeft voor een standplaats en/of
woonwagen;
b. een aparte wachtlijst voor standplaatsen.

Bij beide opties is het van belang om criteria vast te stellen
op basis waarvan de volgorde op die wachtlijst (hierbij
kunnen ook urgentieregels gelden) en de uiteindelijke
toewijzing (zie paragraaf 4.5) plaatsvindt. Van groot belang
is dat de gehanteerde criteria helder zijn en de werkwijze
transparant is.
Bij deze criteria gaat het erom aan te geven wie in
aanmerking komt voor een standplaats en/of woonwagen.
Bij schaarste aan standplaatsen dient voorrang te
worden gegeven aan woonwagenbewoners, die vanwege
hun culturele eigenheid een andere woonbehoefte
hebben dan andere woningzoekenden. Hierbij kan
het “afstammingsbeginsel” worden gehanteerd:
woningzoekende woonwagenbewoners die nu reeds in
een woonwagen wonen, dan wel door omstandigheden
in een stenen woning wonen maar de behoefte hebben
in een woonwagen te wonen (spijtoptanten). Om op
een eenvoudige en pragmatische wijze de afstamming
aan te tonen kan gebruik worden gemaakt van het
criterium “woonadres” van de aanvrager, van de ouders
of grootouders. In die gevallen waarin, om welke reden
dan ook, dit criterium niet kan worden toegepast, kan de
woningzoekende in de gelegenheid worden gesteld om
op andere wijze de afstamming van woonwagenbewoners
aan te tonen.
Als er wordt gekozen om een onderzoek te doen, op basis
waarvan beleid kan worden geformuleerd, kan er een
enquête worden uitgezet bij de woonwagenbewoners die
wonen in een woonwagen en hun inwonende familieleden
en bij spijtoptanten. Daarmee kan de actuele behoefte
aan standplaatsen en woonwagens in beeld worden
gebracht en kunnen ook prognoses gemaakt worden
voor de komende jaren, net als bij reguliere huisvesting.
Woonwagenbewoners hechten er aan in familieverband te
wonen. Door de woonwagenbewoners bij het onderzoek
te betrekken, kunnen de spijtoptanten mogelijk weer in
beeld worden gebracht. Er is een voorbeeld beschikbaar
van een dergelijk onderzoek gedaan in de gemeente
Haarlemmermeer68. Als een dergelijk onderzoek is gedaan,
is het aanleggen van een wachtlijst nog steeds van belang
in verband met de toewijzing. Op basis van een dergelijk
onderzoek kan ook de gewenste samenstelling van de
woonwagenlocaties nader worden ingevuld. Op die
manier kan zo mogelijk tegemoet gekomen worden aan
het wonen in familieverband op een woonwagenlocatie.

68

20 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

Het onderzoek in de Haarlemmermeer is in 2017 ontworpen en
uitgevoerd door mevrouw Achterbergh, momenteel onder meer
voorzitter van de Vereniging Roma, Sinti en Woonwagenbewoners
Nederland

5.4 Aanbod
Hoeveel standplaatsen moet een gemeente realiseren?
Van belang is welke band woonwagenbewoners die
in een woonwagen willen leven, hebben met een
gemeente. Er zijn gemeenten die van oudsher een
grotere populatie aan woonwagenbewoners hebben dan
andere gemeenten. Om die reden is hier geen ‘kengetal’
te geven. Gemeenten die een afbouwbeleid hebben
gevoerd dienen ook een behoefte-inventarisatie te doen,
dit afbouwbeleid is immers niet in overeenstemming met
het mensenrechtelijk kader.
Voor veel woonwagenbewoners is van belang dat
families bij elkaar kunnen wonen69. Men houdt graag
dagelijks contact. Binnen de familie wordt op elkaars
kinderen gepast en voor ouderen gezorgd. Het wonen in
familieverband is juist één van de specifieke kenmerken
van de cultuur van woonwagenbewoners. In bepaalde
gevallen kan het wenselijk zijn een locatie in te richten
voor één bepaalde groep.

69

Advies inzake Woonwagens- en standplaatsenbeleid van het College
voor de rechten van de Mens, bij brief van 28 maart 2018 aan de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aangeboden

Bij de vraag naar de ideale grootte van een
woonwagenlocatie spelen, naast de totale behoefte aan
standplaatsen in de gemeente, onder andere de volgende
factoren mee:
• Wat is de grootte van de plaatselijke families?
• Zijn er voldoende mogelijkheden om verschillende
doelgroepen bij elkaar te plaatsen of kiest men voor
meerdere kleinere woonwagenlocaties?
• Zijn er mogelijkheden de bestaande locaties uit te
breiden?
• Zijn er mogelijkheden voor nieuwe locaties?
Ook is het van belang te overwegen of een locatie al dan
niet gemengd dient te zijn, waar naast huurstandplaatsen
en -woonwagens ook koopstandplaatsen zijn.
Op dit moment zijn er huurstandplaatsen waarbij ook de
wagen wordt gehuurd en huurstandplaatsen waarop de
huurders zelf een woonwagen moeten plaatsen. Het ligt
niet voor de hand om een standplaats te huur aan te
bieden waarop de huurders zelf een woonwagen moeten
plaatsen. Indien de woonruimtezoekenden op basis van
hun huishoudinkomen in aanmerking komen voor een
huurstandplaats van een woningcorporatie, zullen zij
meestal niet de middelen hebben om zelf een woonwagen
te kopen. Tevens veroorzaakt dit problemen op het
moment dat de huurders van de standplaats komen te
overlijden. Dan moeten de erfgenamen op korte termijn
Bouwstenen voor beleid | 21

de standplaats ontruimen, hetgeen er bijna altijd toe leidt
dat de woonwagen vernietigd moet worden.
Daarnaast bestaan er ook standplaatsen die in eigendom
zijn van de bewoner. Op deze manier wordt het wonen
in familieverband mogelijk gemaakt voor dat deel van
de woonwagenbewoners, die niet qua inkomen niet tot
de primaire doelgroep van woningcorporaties behoren.
Bij de verkoop van kavels voor woonwagens is van
belang dat in het bestemmingsplan deze kavels als een
woonwagenlocatie is bestemd. Op dit moment is het
zo dat woonwagenbewoners moeilijk een hypotheek
kunnen krijgen voor een standplaats en woonwagen (en
ook moeilijk een inboedel- en opstalverzekering kunnen
afsluiten). Mede om die reden zal de behoefte vooral
uitgaan naar huurstandplaatsen. Desalniettemin kan
een woningcorporatie of gemeente in voorkomende
gevallen de standplaatsen te koop of in erfpacht
aanbieden (bij verkoop eventueel in combinatie met
een terugkoopbeding). Hierbij kan een beroep worden
gedaan op de Nationale Hypotheekgarantie en wellicht op
startersleningen van gemeenten.
Het bestemmingsplan is de plaats om vast te leggen wat
het toegestane gebruik van een kavel is.
• Is de bestemming alleen wonen, dan kan er niet worden
gewerkt anders dan thuisgebonden werkzaamheden die
ook in stenen woningen zijn toegestaan.
• Is de bestemming gemengd dan kan er worden
gewoond en gewerkt. Een dergelijke keuze heeft
gevolgen voor de grootte van de standplaatsen en de
inrichting van de locatie.
In het bestemmingsplan kunnen de kavels voor
woonwagenstandplaatsen worden vastgesteld. Hier speelt
de vraag naar de ideale omvang van een standplaats.
De woonwagens zijn in de afgelopen decennia groter
geworden, waardoor de woonwagenstandplaatsen op
oudere woonwagencentra niet altijd voldoen aan de
veiligheidsvereisten. Uiteraard is het aan te bevelen om
bij de ontwikkeling van nieuwe woonwagenlocaties,
de herstructurering van bestaande woonwagenlocaties en
het vastleggen ervan in ruimtelijke plannen in overleg te
treden met de bewoners.

5.5	Opnemen in woonvisie en
prestatieafspraken
Het zo goed mogelijk afstemmen van de vraag
en het aanbod is het doel van het gemeentelijk
woonwagenbeleid. Hierbij dienen de woningcorporaties
en de bewoners zelf te worden betrokken. Dit kan het
best gebeuren door het opstellen van een woonvisie
waarin aandacht is voor alle te huisvesten doelgroepen,
dus ook de woonbehoefte van woonwagenbewoners.
De woningcorporaties moeten immers binnen hun
mogelijkheden bijdragen aan de realisatie van het
woonbeleid in de gemeente. Daarom moeten de
woningcorporaties, die in de gemeente werkzaam zijn,
aangeven hoe zij zullen bijdragen aan het realiseren
van de woonvisie en dus ook hoe zij een bijdrage zullen
leveren om de noodzakelijk standplaatsen te realiseren.
De woonvisie en het door de woningcorporatie gedane
aanbod vormen de basis voor de onderhandelingen
tussen de gemeente, de woningcorporatie en
de huurdersorganisaties die moeten leiden tot
prestatieafspraken. Als er overeenstemming is over de
prestatieafspraken, committeert de woningcorporatie
zich hieraan. Als er een conflict ontstaat waardoor de
prestatieafspraken niet tot stand komen, heeft elk van de
drie partijen (gemeente, huurdersorganisatie, corporatie)
het recht dit conflict voor geschilbeslechting aan de
minister voor te leggen voor een bindende uitspraak.
Het Rijk vindt het wenselijk dat de gemeente in de
woonvisie beschrijft welke rol zij zelf wil (blijven)
vervullen ten aanzien van het voorzien in huisvesting
voor woonwagenbewoners die willen wonen in een
woonwagen. Voor woonwagenbewoners die qua
inkomen behoren tot de primaire doelgroep van de
woningcorporaties ligt de verantwoordelijkheid bij
woningcorporaties. Zij moeten voorzien in voldoende
huurwoonwagens en -standplaatsen. Voor andere
woonwagenbewoners verplicht het mensenrechtelijk
kader dat de gemeente aanvullende maatregelen treft om
te voorzien in voldoende (koop-)standplaatsen. Dit vloeit
voort uit artikel 75 van de Woningwet70.

70

22 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

Artikel 75 van de Woningwet:
1. Burgemeester en wethouders kunnen, ingeval dit noodzakelijk is
voor het naar behoren uitvoeren van deze wet, besluiten rechtstreeks van gemeentewege voorzieningen in het belang van de
volkshuisvesting te treffen.
2. Indien ter uitvoering van het eerste lid van gemeentewege
woongelegenheden worden gebouwd, geschiedt dit slechts, indien
aannemelijk is, dat door het bouwen van woongelegenheden door
toegelaten instellingen niet voldoende in de woonbehoefte wordt
voorzien.

5.6 Beheer en exploitatie

5.7	Toewijzing van
standplaatsen en/of
In de huidige situatie is er al een groot aantal
woningcorporaties dat een rol speelt in de totstandkoming
woonwagens
en exploitatie van woonwagenlocaties. Sommige
woningcorporaties, alsmede sommige gemeenten,
hebben een intermediaire organisatie tussen hen en de
huurders geplaatst. In bepaalde omstandigheden als de
gemeente zelf verantwoordelijk is voor de exploitatie
en het beheer van de woonwagenlocatie, kan dit een
verstandige keuze zijn. Aangezien het beheer en de
exploitatie van woonwagenlocaties slechts beperkt afwijkt
van het beheer en de exploitatie van reguliere woningen
ligt het voor de hand dat van een woningcorporatie dit zelf
ter hand neemt. Op die manier wordt voorkomen dat alle
expertise op het gebied van standplaatsenbeleid verdwijnt
en wordt juist bewerkstelligd dat er een band tussen
huurder en verhuurder kan worden opgebouwd. Maar ook
als de woonwagenlocatie wordt beheerd en geëxploiteerd
door een derde namens de gemeente, ontslaat dit de
gemeente en de beheerder er niet van om de bewoners
inspraak te geven en met hen te overleggen over zaken
die betrekking hebben op hun woonwagenlocatie en het
woonwagenbeleid in het algemeen.
Het zou een goede zaak zijn als woonwagenbewoners
zelf een huurdersorganisatie oprichten die een rol kan
spelen bij de processen rond de gemeentelijke woonvisie
en de prestatieafspraken met woningcorporaties.
Huurdersorganisaties hebben recht op een
onkostenvergoeding voor intern overleg, scholing, overleg
met de verhuurder en eventueel de inhuur van een
deskundige. Gemeenten en woningcorporaties doen er
goed aan de totstandkoming van huurdersorganisaties te
bevorderen.

Bij de daadwerkelijke toewijzing van een standplaats is het
gewenst om rekening te houden met de mogelijkheid voor
woonwagenbewoners om in familieverband te kunnen
samenleven. Daarom is het te overwegen om voorrang
te verlenen aan (in volgorde): volwassen kinderen (op
volgorde van leeftijd) van de zelfde locatie die nog bij hun
ouders wonen en eerstegraads familieleden van bewoners
van de locatie. Bij de toewijzing kan worden overwogen een
ingestelde bewonerscommissie te laten adviseren.
Als de toewijzing door een woningcorporatie wordt
gedaan, kunnen er nog andere regels van toepassing
zijn waar rekening mee moet worden gehouden.
Corporaties zijn met de herziening van de Woningwet
per 1 juli 2015 verplicht te voldoen aan de regels
voor passend toewijzen voor de huishoudens die
op grond van hun inkomen mogelijk recht zouden
hebben op huurtoeslag. Aan huishoudens die op
grond van hun inkomen potentieel recht hebben op
huurtoeslag, moet een woning worden toegewezen
met een huur tot de aftoppingsgrens die voor het
huishoudenstype geldt. Er zijn twee aftoppingsgrenzen
(voor één en tweepersoonshuishoudens: € 597,30 en
voor drie of meerpersoonshuishoudens: €640,1471).
Gemeenschappelijke noemer is dat zij (mogelijk) recht op
huursubsidie hebben en om die reden in een goedkope
woongelegenheid moeten worden gehuisvest.
Daarnaast bestaat de zogenoemde ‘staatssteungrens’;
corporaties moeten 80 procent van de woningen met
een huur tot €710,68 toewijzen aan huishoudens met een
inkomen tot €36.798, 10 procent mogen zij toewijzen aan
een huishouden met een inkomen tot €41.056 en nog
eens 10 procent mogen zij toewijzen aan een huishouden
met een hoger inkomen72. Binnen het laatstgenoemde
percentage van 10% kan een woonwagenhuishouden
met een hoger inkomen in een woonwagen met een
huur tot €710,68 kan worden gehuisvest. Dit staat los
van de mogelijkheid om dergelijke huishoudens een
standplaats te koop aan te bieden. Omdat het aantal
standplaatsen binnen het gehele woningbestand
van de woningcorporatie beperkt is en het aantal
woonwagenbewoners met een inkomen boven de
inkomensgrenzen klein is, is deze 10 procent vrije ruimte
meestal voldoende om ook deze woonwagenbewoners te
huisvesten overeenkomstig hun woonbehoefte.

71
72

Prijspeil 2018
Prijspeil 2018

Bouwstenen voor beleid | 23

5.8 Communicatie
Het is in dit beleidskader al diverse malen aan de orde
gekomen: de communicatie tussen de lokale overheid,
de woningcorporatie en de woonwagenbewoners is, zoals
voor alle burgers, van bijzonder belang. Een aanpak kan
worden gestoeld op:
• een nadrukkelijke inzet op vertrouwen: ga de dialoog
aan en betrek de woonwagenbewoners, net als andere
inwoners van de gemeente, bij het beleid dat hun
aangaat. Het is aan te bevelen om ruimte te creëren
voor actieve, effectieve en constante betrokkenheid van
woonwagenbewoners;
• expliciete aandacht voor de culturele identiteit van de
woonwagenbewoner en de daarmee samenhangende
woonwens;
• inzet op een duurzaam beleid. Een beleid dat is
gewaarborgd voor een langere periode.

24 | Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid

Het aanwijzen van een of meer contactambtenaren is een
goede stap die de contacten over en weer kan bevorderen.
Een duurzame dialoog tussen woonwagenbewoners,
woningcorporaties en gemeenten, met inzet van alle
kanten, acht het ministerie wenselijk. Dit vraagt om
de bereidheid en inzet van alle partijen: gemeenten,
woningcorporaties en de woonwagenbewoners zelf.

Deze brochure is een uitgave van:

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Postbus 20011 | 2500 ea Den Haag
Fotograaf: Riesjard Schropp
Juli 2018 | Publicatie-nr. 113803