Energiegedrag in
de woning
Aanknopingspunten voor de
vermindering van het energiegebruik
in de woningvoorraad

Energiegedrag in
de woning
Aanknopingspunten voor de
vermindering van het energiegebruik
in de woningvoorraad

Voorwoord

Het beleid van het ministerie van VROM/WWI gericht op de
ver­mindering van uitstoot van CO2 in de gebouwde omgeving is tot op heden hoofdzakelijk gericht geweest op het
energetisch karakter van de woning. In deze studie staat het
energiegedrag van bewoners in de woning centraal.
Aanleiding voor deze studie vormt een onderzoek uit 2005
(in opdracht van VROM en uitgevoerd door RIGO) waarin de
potentiële energiebesparing in het stookgedrag van bewoners in Nederland is geraamd op ongeveer 9% van het totale
gas- en warmteverbruik.
Energieonzuinig gedrag blijkt een scala aan gedragingen
te omvatten onder een keur van bewonersgroepen. Dit
maakt het moeilijk om effectief beleid te ontwikkelen.
Wat kan helpen, is doelgroepen en gedragingen te identificeren waar het beleid zich wel met succes op kan richten
bij gedragsbeïnvloeding. Daarvoor is het nodig meer af te
weten van de achtergronden van onzuinig gedrag. Hebben
mensen een goede reden voor onzuinig gedrag? Zijn mensen zich bewust van het onzuinige karakter van het gedrag?
En is het gedrag veranderbaar?
Doel van deze studie is daarom het verklaren van onzuinig
gedrag, het vaststellen of gedragsverandering ook energiebesparing oplevert, en het zoeken naar de (doel)groepen en
gedragingen die voor gedragsverandering in aanmerking
zouden komen.
De energiezuinigheid van de woning blijkt een belangrijk
aanknopingspunt voor het indelen van huishoudens in

doelgroepen. Dit komt vooral doordat (optimaal) energiegedrag sterk samenhangt met de energiezuinigheid van de
woning. De zuinigheid van de woning wordt in deze studie
bepaald aan de hand van het energielabel. Sinds 1 januari
2008 dient elke eigenaar van een woning bij een transactie
(verkoop of verhuur) een energielabel te overleggen.
De analyses in dit rapport zijn verricht op de module Energie
van het WoonOnderzoek Nederland uit 2006. Daarin is aan
elke woning een energielabel toegekend. In dat onderzoek
is tevens uitgebreid het stook-, ventilatie-, bad- en douchegedrag en het bezit en gebruik van elektrische apparaten
gemeten van 5.000 huishoudens via telefonische interviews
en schriftelijke vragenlijsten.
Wat dit heeft opgeleverd kunt u lezen in deze studie. De
waarde van deze studie ligt vooral in de concrete aan­
knopingspunten die deze het beleid biedt om via voorlichting, bewustwording, het wegnemen van praktische belemmeringen en zelfs via woonruimteverdeling bij bepaalde
bewonersgroepen te komen tot energiebesparing.

Inhoud

Samenvatting

05

1 Inleiding
1.1 Afbakening en onderzoekskader
1.2 Analyses
1.3 Leeswijzer

11
12
14
15

2 Energiegedrag
2.1 Wijze van verwarmen
2.2 Instelling van de temperatuur
2.3 Gebruik van verwarmd tapwater
2.4 Wijze en mate van ventileren
2.5 Gebruik van apparaten in huis
2.6 Energieverbruik; eerste aanzet tot verklaring

17
17
20
25
27
30
33

3 Achtergronden bij energieonzuinig gedrag
3.1 Onzuinig gedrag
3.2 Verwarmen bij afwezigheid
3.3 Stoken op een hoge temperatuur
3.4 Nachtstand
3.5 Collectieve verwarming
3.6 Verwarmen met kachels
3.7 Lang onder de douche
3.8 Ventileren en energieverbruik

37
37
39
45
49
51
55
56
58

4 Segmenten voor beleid
4.1 A-en B-labels
4.2 F-en G-labels
4.3 C-, D-en E-labels

63
64
67
73

Bijlage: WoON-energiemodule
Begrippenlijst

77
79

Samenvatting

Schoon en zuinig
Vermindering van de uitstoot van broeikasgassen is een
belangrijk doel van de Nederlandse overheid. Het programma Schoon en Zuinig vormt hierbij voor woningen de
belangrijkste leidraad. De nadruk daarin ligt op het stimuleren van investeringen in zowel bestaande als nieuwe woningen. Die investeringen moeten bijdragen aan het verbeteren
van de energetische kwaliteit van woningen en dus aan
het verminderen van het energiegebruik door bewoners.
Over die investeringen zijn ook al afspraken gemaakt met
bouwende partijen en corporaties zoals in het convenant
‘Meer met minder’, het ‘Lenteakkoord voor energiebesparing in de nieuwbouw’ en het ‘Convenant Energiebesparing
woningcorporaties’. Bewonersgedrag staat wat minder
centraal in dit beleid, met uitzondering van enkele subsidieregelingen die het gebruik van alternatieve energiebronnen
willen stimuleren en een meer algemene ‘draaggolfcampagne’ die het energiebewustzijn wil versterken.

Bewonersgedrag centraal
In dit onderzoek, dat RIGO Research en Advies in opdracht
van VROM/WWI heeft verricht, staan juist de bewoners centraal. Het onderzoek betreft een analyse van de gegevens uit
de Energiemodule van het WoON2006. Er wordt ingegaan
op zowel het energiegedrag in de woning (gedrag zoals
verwarmen, ventileren, koelen en baden dat leidt tot energieverbruik in de woning) als op het investeringsgedrag: de
investeringen die door bewoners worden gewenst en die
men doet. Daarbij wordt gezocht naar de achterliggende
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

redenen van het gedrag en de omstandigheden waarin zuinig en onzuinig gedrag voorkomt. Het uitgangspunt daarbij
is dat als we de achtergronden van energiegedrag beter
begrijpen er ook aanknopingspunten ontstaan om gedrag
te beïnvloeden in een meer energiezuinige richting.

Aanbevelingen
Uit het onderzoek is een aantal aanbevelingen gedestilleerd. Die sommen we hier op. In het resterende deel van
deze samenvatting worden ze op hoofdlijnen toegelicht.
Voor meer detail en achtergronden wordt verwezen naar de
plekken in de hoofdtekst waar er verder op wordt ingegaan.
De aanbevelingen zijn:
1 Vergroot de kennis bij bewoners over optimaal gedrag:
a voorzie bewoners van adequate tips over in het bijzonder stook- en ventilatiegedrag:
		 i 		 richt de informatie over gedrag in het bijzonder
op het ‘middensegment’ van woningen met een
(potentieel) C-, D-, of E-label;
		 ii		 vergeet de energiezuinige woningen niet. Ook in
woningen van na 1994 doet het stookgedrag ertoe;
		 iii		 bij perioden van afwezigheid langer dan 3 uur:
thermostaat op 15 °C; ’s nachts: thermostaat op
				 15 °C;
		 iv		 luchten van de woonkamer beperken tot 10 minuten per dag*.
b breid het energieprestatieadvies (EPA) uit met concrete
adviezen over optimaal stookgedrag. Houd daarbij
*

Dit is het optimum vanuit energetisch oogpunt. Omwille van de kwaliteit
van het binnenmilieu kan langer ventileren wenselijk zijn.
Energiegedrag in de woning | 0

rekening met de afstemming wensen van bewoners en
de mogelijkheden van de woningen: maatwerkadvies.
2 Vergroot de zichtbaarheid van energiegedrag:
a laat energiegedrag niet alleen in de energierekening tot
uiting komen maar ook in andere vormen van terugkoppeling;
b verhoog de frequentie van terugkoppeling (t.o.v. de
jaarlijkse energierekening);
c organiseer relevante vergelijkingen (met vergelijkbare
huishoudens in vergelijkbare woningen met optimaal
gedrag);
d vermijd huurcontracten inclusief stookkosten.
3 Pak praktische belemmeringen aan die zuinig gedrag
tegengaan:
a maak (programmeerbare) thermostaten eenvoudiger te
veranderen;
b ontwikkel regelsystemen voor verwarming (en koeling)
die aansluiten bij het gedrag van bewoners;
c maak handleidingen van installaties beter begrijpelijk
en toegankelijk.
4 Optimaliseer door bewoners gewenste investeringen:
a sluit aan bij verhuismomenten van relatief jonge huishoudens naar energieonzuinige woningen:
		 i		 stimuleer het beroep op een EPA bij deze verhuismomenten;
		 ii		 geef maatwerkadvies;
		 iii		 maak de suggesties voor mogelijke investeringen
bij het energielabel specifieker dan in het huidige
format is gedaan;
b stimuleer energiezuinige systemen voor koeling;
c benadruk het belang van isolatie vóór investering in
installaties in energieonzuinige woningen die worden
verwarmd met een gaskachel.
5 Optimaliseer de afstemming van bewoners en woningen:
a houd bij toewijzing van woningen rekening met energiegedrag van de bewoners:
		 i		 geef voorrang aan ouderen bij de toewijzing van
energiezuinige woningen;
		 ii		 geef voorrang aan mensen die veel thuis zijn bij de
toewijzing van energiezuinige woningen;
b stimuleer en help ouderen om te verhuizen uit energie­
onzuinige woningen:
		 i		 bied energiezuinige alternatieven;
		 ii		 bied verhuis- en klushulp;
		 iii		 verbeter de woningen die bij mutatie vrijkomen.

Energiegedrag van bewoners en energetische
kwaliteit van de woning
Het energiegedrag van bewoners in hun huis hangt samen
met de energiekwaliteit van de woningen waarin zij wonen.
0 | Energiegedrag in de woning

Of meer specifiek: hoe zuiniger de woning, hoe onzuiniger
het gedrag. Dat geldt eigenlijk voor het gehele spectrum
van energiegedrag: van de temperatuurinstelling van de
verwarming (§2.2.2 en §3.2) tot het gebruik van apparaten
(§2.5.2). Er is een uitzondering: de tijd dat mensen onder
de douche staan. Bewoners van energiezuinige woningen
staan gemiddeld niet langer – zelfs korter – onder de douche dan bewoners van onzuinige woningen (§3.1.6). Er zijn
verschillende achterliggende verklaringen voor het onzuinige gedrag in de zuinige woningen (§4.1.4). Bewoners
van energiezuiniger woningen hebben bijvoorbeeld vaker
een hoog inkomen en zijn ook vaker gezinnen (§4.1.1). Dat
draagt onder meer bij aan het bezit en gebruik van elektrische apparaten. Daarnaast zijn veel installaties in nieuwe
woningen uitgerust met elektrische apparatuur (mechanische ventilatie bijvoorbeeld) waardoor het elektriciteitsverbruik toeneemt. Maar, ook als wordt gecontroleerd voor
inkomen, leeftijd en huishoudensamenstelling blijft het zo
dat bewoners van zuinige woningen neigen naar onzuinig
gedrag (hoofdstuk 3).

Energiegedrag is ook relevant in zuinige woningen
Het onzuinige stookgedrag wordt (gelukkig maar) in grote
mate gecompenseerd door de energetische kwaliteit van de
woningen: onzuinig gedrag in de zuinigste woningen leidt
gemiddeld genomen nog tot een lager verbruik van gas en
warmte dan zuinig gedrag in de onzuinigste woningen (zie
bijvoorbeeld §4.1.3). Het effect van de verbetering van de
woningvoorraad wordt dus wel deels tenietgedaan door het
gedrag, maar zeker niet volledig. Het blijft echter wel een
punt van aandacht. De resultaten uit dit onderzoek laten
namelijk zien dat – in tegenstelling tot wat nog wel eens
wordt beweerd – zuinig gedrag ook in zuinige woningen
(in dit onderzoek woningen die volgens berekening een
label A of B zouden krijgen) loont. Bewoners van zuinige
woningen die zich zuinig gedragen, verbruiken minder
energie. Als men ’s nachts de thermostaat op 15 °C zet, is het
verbruik van een huishouden gemiddeld 200 m3 gas per jaar
minder dan wanneer men ‘s nachts de thermostaat op 20
°C laat staan. Aandacht voor het energiegedrag is dus ook
in woningen met een A- of B-label relevant. De volgende
aanbevelingen zijn daarmee ook van belang voor bewoners
van een relatief energiezuinige woning:
• varieer de instelling van de thermostaat met de aan-of
afwezigheid in huis (zie ook §3.2.5 en §4.1.4);
• laat de verwarming bij perioden van langere afwezigheid
(vanaf 3 uur) niet normaal aan staan, maar zet deze terug
naar 15°C (§3.2);
• stel de nachttemperatuur in op 15°C (§3.4);
• beperk in het stookseizoen het luchten van de woon­
kamer tot aaneengesloten perioden van 10 minuten om
een te sterke afkoeling te voorkomen (§3.8).
Los van deze aanbevelingen, is het – als we dat willen
om­­buigen – van belang om te achterhalen waarom de
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

bewoners van zuinige woningen neigen naar onzuinig
gedrag. We komen tot drie hoofdredenen die elk op een
andere manier aangrijpingspunten voor beleid bieden en
die we hierna kort verder aanstippen (zie verder §4.1.4):
1 Gebrek aan juiste kennis en informatie.
2 Praktische belemmeringen voor energiezuinig gedrag.
3 Onzichtbaarheid van effecten.

minder duidelijk zijn dat die effecten er wel zijn (§3.2.4)).
Meer aandacht voor het organiseren van terugkoppelingen
van het eigen energiegedrag of het bieden van een adequate
vergelijkingsbasis (verbruik van vergelijkbare huishoudens
in vergelijkbare woningen maar met een optimaal energiegedrag) om het eigen gedrag aan af te meten, zijn opties die
de zichtbaarheid van het energiegedrag kunnen vergroten.

Gebrek aan kennis

Investeringen in zuinige woningen

De meeste bewoners van een zuinige woning realiseren
zich dat ze in een zuinige woning wonen, ook al hebben de
woningen (nog) geen energielabel. Velen lijken daardoor
het idee te hebben dat hun gedrag er niet of nauwelijks nog
toe doet (§3.2.2). Dat blijkt bijvoorbeeld uit de constatering
dat veel van de huishoudens die op een hoge temperatuur
stoken als ze langer dan 3 uur afwezig zijn, zichzelf wel als
‘zuinig’ beoordelen. Een van de aanbevelingen die door
Milieucentraal wordt gegeven op hun zeer informatieve
website, versterkt dat door te suggereren dat de temperatuurinstelling ’s nachts en bij perioden van afwezigheid
overdag er niet toe doet in woningen van na 1994. Dat
verdient op grond van de resultaten uit dit onderzoek
heroverweging. Verder moet worden bedacht dat naarmate
de installaties in een woning complexer worden, het ook
makkelijker verkeerd kan gaan in het gebruik. Advisering op
maat over optimaal gebruik en energiegedrag, gegeven de
specifieke kwaliteiten en uitrusting van de woning, zou dit
gat kunnen vullen. Daarvoor zou bijvoorbeeld het EPA kunnen worden uitgebreid naar gedrag van bewoners (§4.1.4).

Bewoners van zuinige woningen zijn minder dan bewoners
van onzuinige woningen geneigd om verder te investeren in
de energiebesparing in hun woning (§4.1.2). Dat is begrijpelijk omdat die woningen al behoorlijk zuinig zijn. Er bestaat
wel een tendens bij de bewoners van de zuiniger woningen
om te gaan investeren in vormen van koeling (airconditioning) in de woning. Ook dat is begrijpelijk omdat bekend is
dat een deel van deze woningen met name in de zomer te
warm kan worden. Met die ontwikkeling kan een trend ontstaan die de energiezuinigheid van deze woningen onder
druk zet. Stimuleren van energiezuinige vormen van koeling (zongedreven koelsystemen bijvoorbeeld) kan helpen
om de effecten op het energieverbruik te beperken.

Praktische belemmeringen om gedrag te
veranderen
Een tweede reden voor onzuinig gedrag in zuinige woningen wordt gevormd door praktische belemmeringen. Zo
is het in het bijzonder opvallend dat een groot deel van
de huishoudens de instelling van de (programmeerbare)
thermostaat nooit wijzigt – ook niet bij langere perioden
van afwezigheid (§3.2.5). Het zijn ook juist deze mensen die
op hoge temperatuur stoken bij afwezigheid. Blijkbaar is de
thermostaat niet toegesneden op gemakkelijk en flexibel
gebruik en werpt deze een drempel op voor aanpassingen.
Meer aandacht voor ontwerp en ontwikkeling van thermostaten vanuit het gebruikersperspectief en met het oog op de
gewenste situatie van eenvoudige aanpasbaarheid van de
instellingen, is gewenst (§4.1.4).

Zichtbaarheid van effecten
Een derde mogelijke reden voor het onzuinige gedrag in
zuinige woningen heeft te maken met de beperkte zichtbaarheid van de effecten van het energiegedrag in zuinige
woningen. Omdat de woning voor een belangrijk deel de
effecten van het gedrag (energiekosten) compenseert, zal
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Gedrag in onzuinige woningen is minder
veranderbaar
Waar bewoners van zuinige woningen geneigd zijn om zich
onzuiniger te gedragen, is er bij bewoners van de onzuinige
woningen juist een neiging tot energiezuinig gedrag
(hoofdstuk 3). Ook hierbij geldt dat het gedrag in sterke
mate samenhangt met de specifieke kenmerken van de
bewoners en hun woningen en installaties. De woningen
met een zeer geringe energetische kwaliteit zijn
verhoudingsgewijs vaak kleinere huurappartementen die
worden bewoond door kleine huishoudens met een laag
inkomen (§4.2.1). In dit segment zijn ook de woningen te
vinden die worden verwarmd met gaskachels (§3.1.5). Verder
is er een specifiek segment van galerijflats uit de jaren ’60
en ’70 met een systeem van blok- of wijkverwarming dat een
slechte energetische kwaliteit heeft (§3.5).
Bewoners van de onzuinige woningen zijn vaker óf jong
óf oud. Het jonge deel is relatief weinig thuis. Dat leidt
automatisch tot een laag energieverbruik – vooral omdat
verreweg de meesten de verwarming uitzetten bij afwezigheid (§3.2.1). Maar ook als men wel meer aanwezig is, zijn
bewoners van de onzuinige woningen meer geneigd om
zuinig te zijn in – in het bijzonder – hun stookgedrag: dus
verwarming uit bij afwezigheid en gedurende de nacht. In
combinatie met het meestal betrekkelijk geringe volume
van deze woningen leidt dat per saldo vaak nog tot beperkte
energiekosten (zie bijvoorbeeld in figuur 2-1 de kosten voor
de woningen die worden verwarmd met kachels). Die lage
kosten zijn vermoedelijk ook een belangrijke reden voor het
Energiegedrag in de woning | 0

energiezuinige gedrag. De effecten van onzuinig gedrag (in
termen van kosten) zijn in de onzuinige woningen groter
en waar de bewoners van deze woningen vaker een laag
inkomen hebben, zullen zij die effecten ook eerder voelen
en er op anticiperen.
Hoewel energiegedrag in onzuinige woningen in theorie
meer invloed heeft op het energieverbruik dan in energiezuinige woningen, zijn de mogelijkheden om te sturen op
dit gedrag juist in dit segment beperkt. Vanzelfsprekend
blijft het nuttig om ook bewoners van de onzuiniger woningen te voorzien van maatwerkadvies over hun optimale
stookgedrag. De winst is in dat segment echter waarschijnlijk beperkt. De redenen zijn enerzijds dat bewoners van
deze woningen al wel sterk neigen naar zuinig gedrag. En als
ze dat niet doen, hebben ze daar vaak goede redenen voor
– bijvoorbeeld omdat het comfortverlies bij stoken op een
lagere temperatuur te groot is. Dat doet zich in het bijzonder voor bij de ouderen van 75 jaar en ouder (§2.2.3, §3.3).

Ouderen in woningen met een slechte energetische
kwaliteit
Er zijn ruwweg twee groepen ouderen te onderscheiden in
woningen met een slechte energetische kwaliteit (§3.3.3).
Aan de ene kant is er de groep bewoners van een oudere
(en vaak grote) eengezinskoopwoning. Aan de andere kant
is er een groep ouderen die in een verouderd huurappartement woont. De eerste groep heeft vaak nog een behoorlijk
inkomen. De tweede groep behoort meestal tot de lagere
inkomensgroepen. Voor beide groepen geldt dat er een
conflict bestaat tussen het gewenste stookgedrag (hogere
temperatuur) en de kwaliteit van de woning die ervoor zorgt
dat dit leidt tot hoge kosten.
Een belangrijk verschil tussen beide groepen ouderen is dat
de bewoners van de eengezinskoopwoningen hun situatie
nauwelijks als een probleem lijken te ervaren (§3.3.4). Dat
komt enerzijds doordat hun woonlasten over de gehele
linie laag blijven omdat de hypotheek veelal al is afgelost.
Hun woonlasten kunnen daardoor voornamelijk bestaan
uit energiekosten. En gegeven dat het inkomen vaak nog
behoorlijk is, worden die kosten minder gevoeld. Deze
groep geeft ook aan dat het wooncomfort in orde is. Dat is
anders voor de bewoners van de energetisch slechte huurappartementen. Een groot deel van hen ervaart het binnenklimaat van de woning als onprettig. Waar daar ook nog hoge
kosten voor energie bijkomen (die buiten de huurtoeslag
vallen), ontstaat een vrij acute mismatch tussen bewoner(s)
en woning. Zo liggen de energiekosten voor ouderen in een
woning met een F-of G-label 33% hoger dan in een energiezuiniger woningen (gemiddeld over alle labels A t/m E). Hier
is dus veel winst te behalen – zowel in het energieverbruik
als in het wooncomfort.

0 | Energiegedrag in de woning

Stimuleer verhuizen
In het bijzonder bij de oudere bewoners van de energetisch
slechte huurappartementen ligt het in de rede om hun
woonsituatie te verbeteren. Die ouderen zouden idealiter
actief moeten worden voorzien van een adequaat aanbod
van een energiezuiniger woning. Daarbij zal dan ook hulp
moeten worden aangeboden bij de verhuizing en inrichting. Als die beweging kan worden gerealiseerd, snijdt
het mes aan twee kanten: voor de bewoner zal het woon­
comfort toenemen bij mogelijk zelfs dalende woonlasten
en de energetisch slechte woning komt vrij voor ingrijpende
verbetering (§4.2.4).

Optimaliseer investeringen
Bij de oudere bewoners van de energetisch slechte eengezinskoopwoningen kan ook het verhuizen worden
gestimuleerd, maar de slaagkans is hier beduidend kleiner
omdat zij geen frictie ervaren tussen wensen en woonsituatie. Als men echter toch al wil verhuizen naar een huurappartement, ligt het vanzelfsprekend wel in de rede om hen
voorrang te verlenen bij de toewijzing van energiezuinige
woningen. De verouderde eengezinskoopwoningen worden
in de regel opgeknapt door de nieuwe bewoners en niet
meer door de ouderen (§4.2.2). Deze verhuisbeweging is
daarmee cruciaal voor de verbetering van de energiekwaliteit van de woningvoorraad. Het is dan ook wenselijk
om de investeringen die worden gepleegd door de nieuwe
bewoners te optimaliseren. Dat kan door het EPA actief te
stimuleren bij aankoop van een woning waarvan wordt
vermoed dat deze een label F of G heeft.

De middengroepen
De woningen en hun bewoners met een label C, D of E
nemen in veel opzichten een middenpositie in (§4.3). De
energetische kwaliteit van de woningen is gemiddeld maar
ook het bewonersprofiel is minder uitgesproken dan dat bij
enerzijds de woningen met een A- of B-label en anderzijds
de woningen met een F- of G-label het geval is. Dat betekent
echter niet dat dit een minder interessante doelgroep voor
beleid is. Binnen dit segment hebben zowel investeringen
in de woning als interventies gericht op energiegedrag in
potentie een grote effectiviteit. Immers onzuinig gedrag
in een woning met een label D of E heeft meer effecten op
energieverbruik dan onzuinig gedrag in woningen met een
label A of B. In het middensegment zijn verder – vergeleken
met de woningen met een mindere energetische kwaliteit –
de slaagkansen voor sturing op gedrag ook groter omdat
negatieve effecten op het wooncomfort waarschijnlijk
beperkt zullen zijn. Ook hierbij geldt dus dat maatwerkadvies een belangrijke bijdrage kan leveren aan het optimaliseren van het energiegedrag waardoor energieverbruik
wordt verminderd en de woonlasten kunnen afnemen.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 0

10 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

1
Inleiding
Nederland heeft al geruime tijd de ambitie om de uitstoot
van broeikasgassen te verminderen. Vergeleken met enkele
jaren geleden is dit streven ook weer een stuk prominenter op de politieke agenda geplaatst. Het huidige kabinet
wil van Nederland zelfs een van de schoonste en zuinigste
energielanden in Europa maken. In het werkprogramma
‘Schoon en Zuinig: Nieuwe energie voor het klimaat’
beschrijft het kabinet de ambities voor onder andere energiebesparing. De energiebesparing zal tot stand moeten
komen door een trendbreuk te realiseren in eigenlijk alle
sectoren waarin energie wordt verbruikt. In het werkprogramma wordt daarbij een onderscheid gemaakt in de
gebouwde omgeving (woningen en bedrijven), de industrie
en elektriciteitssector, verkeer, landbouw en ‘overig’.
Het Ministerie van VROM (WWI) is verantwoordelijk voor
het klimaatbeleid in de gebouwde omgeving. De woningen
vormen daar weer een deel van. Het beleid zoals geformuleerd in het werkprogramma ‘Schoon en Zuinig’ richt zich
primair op het stimuleren van investeringen in zowel de
nieuwbouw als de bestaande bouw. Daarvoor zijn verschillende instrumenten ingezet en voorgenomen1, variërend
van:
1 de aanscherping van de EPC in het Bouwbesluit, waarbij
het voornemen is om voor nieuwe woningen de EPC van
0,8 naar 0,6 in 2011 en naar 0,4 in 2015 te brengen, met
1

Zie voor een verdere uitwerking van de instrumenten en de voortgang,
de brief van de minister van VROM WWI aan de Tweede Kamer van
januari 2009: Voortgangsrapportage Schoon en Zuinig -deelprogramma
Gebouwde Omgeving

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

als doel om te komen tot de energieneutrale woning in
2020;
2 de introductie van het energielabel als verplichte informatie bij mutatiemomenten; per januari 2009 is een
nieuw, verbeterd label gepresenteerd;
3 het voornemen tot aanpassing van het woningwaarderingsstelsel, waarbij de energieprestatie van een woning
op basis van het energielabel gaat meetellen bij de
maximale huurprijs; het doel is dat hiermee een stimulans wordt gegeven aan verhuurders om te investeren in
energiebesparende maatregelen;
4 het afsluiten van convenanten, zoals:
a ‘meer met minder’ energiebesparing bestaande gebouwen (januari 2008): VROM en EZ met EnergieNed,
Bouwend Nederland, VME en Uneto-VNI. In mei 2008 is
de Stichting Meer met Minder opgericht. De Stichting
richt zich op het opzetten en begeleiden van proefprojecten en het uitwerken van het MmM-programma
dat moet leiden tot een energiebesparing in 2020 van
minstens 30% in 2,4 miljoen bestaande woningen en
andere gebouwen;
b lenteakkoord (april 2008) energiebesparing in de
nieuwbouw: VROM met Neprom, NVB en Bouwend
Nederland: hierin is de ambitie verwoord dat in 2011 en
2015 het gebouwgebonden energieverbruik respectievelijk 25% en 50% minder is dan in de woningen die
volgens de bouwregelgeving per 1-1-2007 zijn gebouwd;
c convenant Energiebesparing woningcorporaties:
Convenant van Aedes en de Woonbond met het Rijk
over de invulling van doelstellingen Schoon & Zuinig
door corporaties. Het convenant is in oktober 2008
Energiegedrag in de woning | 11

getekend en heeft betrekking op de extra investeringen
door corporaties in de sociale huurwoningvoorraad
waardoor er tot 2020 een additionele besparing van 24
PJ wordt bereikt. Daarnaast sluit het convenant aan bij
de besparingsdoelstellingen uit het Lenteakkoord en
Meer met Minder;
5 subsidies, zoals:
a energiebesparing bij lage inkomens: tijdelijke subsidieregeling Energiebesparing voor huishoudens met
lage inkomens 2006 (TELI). De subsidie was bedoeld
voor projecten die huishoudens met lage inkomens
informeren, adviseren en helpen bij energiebesparing;
b stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE). Deze
regeling valt onder de verantwoordelijkheid van
het ministerie van Economische Zaken. De subsidie
is bedoeld voor particulieren en organisaties die
hernieuwbare elektriciteit of hernieuwbaar gas gaan
produceren door middel van fotovoltaische zonnepanelen, windmolens op land, afvalverbrandingsinstallaties, riool en afvalwaterzuiveringsinstallaties, winning
van stortgas en verbranding, vergisting en vergassing
van vaste biomassa;
c subsidieregeling Duurzame Warmte (SDW): subsidieregeling voor zonneboilers, warmtepompen en microwarmtekracht, geopend in september 2008;
6 communicatie en kennisoverdracht bij consumenten:
a via het ‘Platform bewoners en duurzaam bouwen’
waarin Vereniging Eigen Huis, Milieu Centraal,
Vastgoed Belang, Nederlandse Woonbond, VACpunt
Wonen, VvE Belang en het Kennisnetwerk Duurzaam
Wonen zijn verenigd, worden bewoners en consumenten geïnformeerd en gestimuleerd;
b in samenwerking met MilieuCentraal is VROM een
draaggolfcampagne – ‘Nederland gaat voor een beter
klimaat’ – gestart die is gericht op energiebesparing in
de woonomgeving. Met de campagne wordt beoogd
mensen uit te nodigen milieuvriendelijk te handelen;
zichtbaar te maken dat de overheid en bedrijven al
veel duurzame activiteiten ondernemen en mensen te
inspireren om zich in te zetten voor een beter klimaat.
Vooralsnog is het instrumentarium dat direct is gericht
op verandering van het energiegedrag van huishoudens
(gedrag ín de woning dat leidt tot energieverbruik: verwarmen, koelen, verlichten, enzovoort inclusief gebruik van
apparaten) beperkt. De instrumenten die zijn gericht op
het gedrag van huishoudens zijn vooral communicatief van
aard (voorlichtingscampagnes) maar er ontstaan zo af en
toe ook voorschotten op meer direct sturende instrumenten. De suggestie van minister Cramer om verkoop van de
gloeilamp tegen te gaan was daar wellicht het meest spraakmakende recente voorbeeld van.
Meer in algemene zin bestaat de indruk dat – willen de
ambitieuze doelstellingen worden gehaald – het noodza12 | Energiegedrag in de woning

kelijk zal zijn om ook de gedragscomponent nadrukkelijker
te betrekken bij de energiebesparing van huishoudens in
woningen. In dat kader wenst het Ministerie van VROM
meer inzicht in de determinanten van energiegedrag van
huishoudens. Als er meer zicht bestaat op de determinanten
van energiegedrag, ontstaan er immers ook meer aanknopingspunten om dat gedrag te beïnvloeden in een meer
energiezuinige richting.
Om dat inzicht in de determinanten van energiegedrag te
verkrijgen, heeft VROM/WWI aan RIGO opdracht gegeven
om nadere analyses uit te voeren op de energiemodule
van het WoON. Daarvan wordt in deze rapportage verslag
gedaan. Het onderzoek is begeleid door een commissie
bestaande uit: Frank Bonnerman (VROM/WWI Directie
Kennis en Verkenningen, projectleider), Geert de Joode
(VROM/WWI, Directie Kennis en Verkenningen), Diana
Uitdenbogerd (op verzoek van VROM), Maarten Bonenkamp
(VROM/WWI, Directie Stad en Bouw, cluster Energiebeleid)
en Karen Ramsoender-De Klerk (VROM/WWI, Directie Stad
en Bouw, cluster Energiebeleid).

1.1 Afbakening en onderzoekskader
Het onderzoek betreft een analyse van reeds verzamelde
gegevens (de module Energie van het WoON 2006). De
module Energie heeft betrekking op een steekproef van
circa 4.700 huishoudens uit de basismodule van het WoON.
De module Energie bestaat uit een deel bewonersenquête
en een deel woningopname. De module is verder verrijkt
met gegevens uit de WoONbasismodule, waaronder gegevens over energieverbruik (gas en elektriciteit) en met een
berekende energieindex van de woning. In het kader van
het voorliggende onderzoek zijn geen aanvullende gegevens verzameld. In de bijlage is nadere informatie over de
Energiemodule opgenomen.
1.1.1 		 Energiegedrag
Deze studie richt zich op energiegedrag. Daaronder verstaan
we zowel gewoontegedrag als beredeneerd gedrag dat leidt
tot (meer of minder) energieverbruik in de woning. Daarnaast beschouwen we ook investeringsgedrag gericht op
isolatie en energiezuinige installaties en apparaten.
Energiegedrag in de woning komt tot stand in een wisselwerking tussen drie belangrijke ‘inputs’:
1 de wensen, behoeften, mogelijkheden en activiteiten van
huishoudens, voortkomend uit zaken als de samenstelling van het huishouden, de leeftijden, het inkomen en
de gezondheid;
2 de mogelijkheden en kwaliteiten van de woning, de
installaties en de apparaten in die woning;
3 de uitkomsten van het gedrag in relatie tot de wensen en
behoeften. In het schema in figuur 1-1 is het conceptuele
kader weergegeven waarbinnen we energiegedrag bestuderen. Daaruit kan worden opgemaakt dat het aantal
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

We onderscheiden drie verschillende soorten relaties:
1 directe beïnvloeding, bijvoorbeeld: meer leden in een
huishouden vergroten de kans dat er iemand thuis is
(pijl 2 in het schema); de wens om het warm te hebben,
leidt tot een instelling van de thermostaat op een hogere
temperatuur (pijl 6 in het schema) en een hogere temperatuurinstelling leidt tot meer ervaren comfort en meer
kosten (pijl 9);
2 indirecte beïnvloeding (moderatoreffecten), bijvoorbeeld: eenzelfde energiegedrag zoals de instelling van de
temperatuur, leidt bij verschillende energetische kwaliteiten van woningen tot een andere uitkomst in termen van
kosten (pijl 8);
3 terugkoppeling (feedback), bijvoorbeeld: de uitkomst van
energiegedrag (een hoge elektriciteitsrekening) beïnvloedt energiegedrag: vaker de lichten uit (pijl 10).
Invloed van huishoudens
Er is een sterke relatie tussen kenmerken van huishoudens
en aan de ene kant de woningen waarin zij wonen (pijl 1 in
het schema in figuur 1-1) en aan de andere kant de wensen
en behoeften die ze hebben en de activiteiten die ze uitvoeren (pijl 2). De relatie tussen kenmerken van huishoudens
en kenmerken van woningen heeft vanzelfsprekend betrekking op gemiddelden, er zijn altijd uitzonderingen. Maar de
relaties zijn wel sterk. Grotere huishoudens wonen in grotere woningen, hebben meer apparaten enz., huishoudens
met meer inkomen wonen in kwalitatief betere woningen
en in koopwoningen, hebben meer apparaten, enz., oudere
mensen wonen in kleinere woningen, zijn vaker alleenstaand, enzovoort.

_______________________________________________________

Figuur 1-1

Conceptueel kader voor de bestudering
van energiegedrag

Huishouden: leeftijden, samenstelling, inkomen, etc.

3

2
wensen, voorkeuren,
activiteiten, aanwezigheid/
afwezigheid in huis
7

6

1
4

5

energiegedrag:
verwarmen,
wassen, drogen,
ventileren, etc.
10

9

8

uitkomsten van gedrag:
comfort, kosten,
gemak, etc.
12

11

investeringen

13

woning, installaties, apparaten
bouwjaar, grootte, type, aantallen, energetische kwaliteit, etc.

beïnvloedende relaties – ook binnen een betrekkelijk
eenvoudig conceptueel kader zoals hier geschetst – groot
is. Deze worden hierna verder toegelicht.

14

Dat deze relaties zo sterk zijn, heeft vooral gevolgen voor
de interpretatie van uitkomsten waarin de invloeden van
woningkenmerken en huishoudenkenmerken niet altijd
eenvoudig kunnen worden onderscheiden. Hetzelfde geldt
voor de relatie tussen huishoudenkenmerken en behoeften,
wensen en activiteiten: een slechtere gezondheid leidt tot
meer behoefte aan hogere temperaturen, hogere inkomens
hebben meer apparaten, ouderen zijn vaker thuis, enzovoort. In alle gevallen zal – willen we iets kunnen zeggen
over de ‘eigen’ invloed van een kenmerk – er altijd moeten
worden gecontroleerd voor de kenmerken die er zo sterk
mee samenhangen.
Invloeden vanuit woning, installaties en apparaten
De invloed van de woning, installaties en apparaten in het
schema in figuur 1-1 heeft zowel directe effecten als
indirecte (moderatoreffecten). Directe effecten hebben
betrekking op de mogelijkheden die een woning of een
installatie biedt. Zo beïnvloedt de uitrusting van woning of
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 13

de aanwezigheid van apparaten wensen en activiteiten (pijl
4 in het schema). ‘Aanbod creëert vraag’ is hierbij het credo.
De aanwezigheid van een open haard bepaalt de wens om
de haard te gebruiken. Een direct effect is er ook richting
investeringsgedrag (pijl 13). De kenmerken van een woning
beïnvloeden wat er aan kan worden verbeterd, net zoals de
kenmerken van apparaten mede bepalen of er een ander
(bijvoorbeeld energiezuiniger) apparaat wordt aangeschaft.
En nadat er is geïnvesteerd, veranderen de kenmerken van
de woning, de installaties of de apparaten in de woning
(pijl 14 in het schema). Indirecte effecten van de woning
zijn bijvoorbeeld zoals hiervoor ook geschetst: bij eenzelfde
gedrag kunnen de uitkomsten anders zijn, afhankelijk van
de kenmerken van de woning (pijl 8). Een slecht geïsoleerde
woning leidt bij eenzelfde temperatuurinstelling tot hogere
kosten dan een goed geïsoleerde woning. Een ander voorbeeld is dat eenzelfde wens om weinig energie te verbruiken
bij een goed geïsoleerde woning met vloerverwarming leidt
tot een ander patroon van temperatuurinstelling (minder
variatie) dan bij een normale woning met radiatoren (pijl 5).
Terugkoppelingen
Feedbackeffecten komen in het geschetste conceptuele
kader uitsluitend voort uit de uitkomsten van het energiegedrag. Die uitkomsten zijn bijvoorbeeld (energie)kosten,
maar het kan ook gaan om ervaren comfort m.b.t. het binnenklimaat (warmte, tocht, vocht) of een achterstand in het
droog krijgen van de was. In de evaluatie van deze uitkomsten tegen de wensen en behoeften die aanleiding gaven tot
het gedrag kan – indien er een discrepantie is tussen wensen
en uitkomsten een impuls ontstaan om:
• het gedrag aan te passen (pijl 10) waardoor de uitkomsten
veranderen;
• de wensen aan te passen (pijl 7) waardoor andere uitkomsten worden gewenst of verwacht en/of het gedrag wordt
aangepast;
• investeringen te plegen (pijl 11; geen feedback, maar een
direct effect).
Beredeneerd gedrag of gewoontegedrag
Gewoontegedrag kenmerkt zich door de afwezigheid van
een bewuste evaluatie van de uitkomsten van het gedrag.
Daardoor zijn er ook geen terugkoppelingen en vinden er
dus geen wijzigingen in het gedrag (of in de wensen die
leiden tot het gedrag) plaats. Een bewuste evaluatie kan
afwezig zijn als:
• er geen wijzigingen van omstandigheden zijn en het
gedrag (dus) adequaat is vanuit het perspectief van wensen en behoeften;
• gedrag zo sterk is ingesleten dat het ook blijft bestaan als
het niet meer passend is bij veranderende omstandigheden.
Wanneer in sterke mate sprake is van gedrag dat voortkomt
uit beredeneerde keuzen of van gewoontegedrag van het
eerste type, is het goed mogelijk om het energiegedrag aan
14 | Energiegedrag in de woning

de hand van de inputs in het schema te verklaren. Als die
verklaring niet goed mogelijk is, is er wellicht sprake van
gewoontegedrag dat is blijven bestaan nadat de condities
die het gedrag hebben bepaald, zijn gewijzigd.
Investeringsgedrag
Investeringsgedrag – of het nu de aanschaf van een apparaat
of een spaarlamp betreft, of het isoleren van de woning –
kent vier beïnvloedende inputs, die afhankelijk van de aard
van de investering in meer of mindere mate bepalend zijn
voor het gedrag:
1 de evaluatie van de uitkomsten van gedrag (er is een
discrepantie tussen de gewenste uitkomst van het gedrag
en de feitelijke uitkomst, pijl 11);
2 eigenschappen van het huishouden (financiële mogelijkheden, leeftijd, woonduur, pijl 3);
3 wensen en behoeften (milieubewustzijn, waardevermeerdering, gemak, comfort, geldbesparing, pijl 12);
4 eigenschappen van de woning, installaties, apparaten (in
eigendom of huur, verbetermogelijkheden, pijl 13).

1.2 Analyses
De analyses in deze rapportage hebben een tweeledig doel:
1 begrijpen hoe energiegedrag tot stand komt (waardoor
wordt het vooral beïnvloed) en daarmee aangrijpingspunten vinden voor gedragsverandering;
2 identificeren van segmenten van huishoudens en woningen waarin energiegedrag meer dan in andere segmenten
een bijdrage levert aan het energieverbruik en segmenten
waarin investeringsgedrag onvoldoende vorm krijgt. Met
het identificeren van deze segmenten worden dan ook
doelgroepen voor interventies gericht op gedragsverandering geformuleerd.
Het conceptuele kader dat in de vorige paragraaf is
ge­schetst, wordt gebruikt om de uitkomsten van de ana­­lyses te duiden. Het wordt op zichzelf niet getoetst of strikt
gevolgd. In hoofdstuk 2 wordt ten opzichte van het concep­tuele kader ook een ‘shortcut’ genomen in de analyses. De
verbanden tussen energiegedrag enerzijds en huishoudensen woningkenmerken anderzijds worden daar rechtstreeks
onderzocht zonder tussenkomst van de wensen, voorkeuren, activiteiten en aan/afwezigheid. De reden is dat
die wensen, voorkeuren en activiteiten niet uitputtend
zijn gemeten en er in hoofdstuk 2 naar is gestreefd een
algemeen beeld te schetsen van welke gedragingen door
welke huishoudens in welke woningen worden vertoond.
In hoofdstuk 3 wordt – als wordt ingezoomd op de achtergronden van specifieke energieonzuinige gedragingen – wel
aandacht besteed aan wensen, voorkeuren en activiteiten,
voor zover gemeten in de Energiemodule.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

1.3 Leeswijzer
De rapportage heeft de volgende opbouw. Allereerst wordt
in hoofdstuk 2 het energiegedrag nader geoperationaliseerd. Er wordt gezocht naar onderscheidende gedragsclusters of – profielen op de verschillende terreinen die
we binnen deze studie onderscheiden: verwarmen van de
woning, verwarmen van tapwater, ventileren en gebruik van
apparaten. Van deze gedragsclusters wordt beschreven in
welke delen van de voorraad en bij welke huishoudens ze
meer of minder voorkomen en op welke wijze het gedrag
samenhangt met energieverbruik.
In de tweede stap in het onderzoek (hoofdstuk 3) wordt
gezocht naar de bepalende factoren van het energiegedrag:
welke kenmerken van huishoudens (hun wensen, behoeften en activiteiten) en welke kenmerken van woningen,
installaties en apparaten bepalen welk energiegedrag wordt
vertoond. In het bijzonder het identificeren van de bepalende factoren van niet-energiezuinig gedrag staat daarbij
centraal.
In de derde stap (hoofdstuk 4) wordt gezocht naar specifieke segmenten in de woningvoorraad en bevolking die
aanknopingspunten voor beleid kunnen vormen. Daarbij
hanteren we de invalshoek van de energielabels. Voor
groepen van woningen die kunnen worden onderscheiden
in hun energetische kwaliteit wordt gezocht naar mogelijkheden om het investerings-en energiegedrag van bewoners
en eigenaren te versterken.
Technische termen (zowel vanuit het beleidsveld ‘wonen’
als vanuit het beleidsveld ‘energiebesparing’) worden verklaard in de begrippenlijst.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 15

16 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

2
Energiegedrag
In dit hoofdstuk worden de ‘eenheden’ in het onderzoek
beschreven: de verschillende vormen van energiegedrag die
we kunnen onderscheiden. We maken daarbij een onderverdeling in de volgende typen gedragingen:
1 wijze van verwarmen (individuele C.V., collectief,
kachels);
2 instelling van de temperatuur voor verwarming (patronen
van verwarming gedurende de week);
3 gebruik van verwarmd tapwater;
4 wijze en mate van ventileren;
5 gebruik van apparaten in huis.

van tapwater (afhankelijk van welke wijze van verwarmen
aan de orde is).

Bij elk van deze typen gedragingen beschrijven we welke
specifieke gedragspatronen kunnen worden onderscheiden,
op welke wijze de gedragspatronen samenhangen met energieverbruik en op welke wijze de gedragspatronen kunnen
worden verklaard op basis van algemene kenmerken van
huishoudens en de woningen waarin zij wonen.

De werkwijze die we in dit hoofdstuk hanteren is om per
type, elk energiegedrag allereerst te relateren aan de totale
kosten voor energie (gas, warmte en elektriciteit) voor het
huishouden. Vervolgens worden gedragingen vergeleken
op de voor het type gedrag relevante bronnen uitgedrukt in
de meest relevante eenheid voor dat gedrag (per persoon of
per m2 gebruiksoppervlak van de woning). Daarmee kan dan
een eerste inzicht worden gegeven in de vraag of het gedrag
energiezuinig of -onzuinig is als rekening wordt gehouden
met de grootte van het huishouden of de woning waarin het
gedrag plaatsvindt.

Voor de samenhang met het energieverbruik zijn verschillende indicatoren beschikbaar. Voor zowel gas als elektriciteit zijn gegevens beschikbaar over verbruik (per jaar) en
kosten (per maand). Voor gas en warmte (bij collectieve
verwarmingssystemen) zijn alleen kostengegevens beschikbaar. Voor het ene type gedrag is het vooral van belang om
naar het verbruik van gas te kijken, voor andere weer naar
elektriciteitsverbruik en voor weer andere typen gedragingen zal naar het verbruik van beide worden gekeken.
Beide zijn bijvoorbeeld van belang bij ventileren (verbruikt
elektriciteit en bespaart mogelijk gas) of bij het verwarmen

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

De relevante eenheid waarin het verbruik wordt uitgedrukt
verschilt ook per type gedrag. Voor gebruik van verwarmd
tapwater bijvoorbeeld is het inzichtelijk om het verbruik uit
te drukken per persoon in het huishouden. Voor het verwarmen van de woning is het echter meer van belang om het
uit te drukken in eenheden die recht doen aan de grootte
van de woning (per m2 gebruiksoppervlak van de woning
bijvoorbeeld).

2.1 Wijze van verwarmen
De gedragsparameters voor de wijze van verwarmen zijn
sterk gebonden aan de installatie die daarvoor in de woning
aanwezig is. We maken hierbij dan ook een a priori onderscheid tussen huishoudens met:

Energiegedrag in de woning | 17

______________________________________________________________________

Tabel 2-1

Clusters binnen de huishoudens met een individuele
c.v.-installatie

______________________________________________________________________

						
normaal
							
__________________________

bijverwarmen

_________

_________

c.v. met
haard

_________

bezit haard 		
16%
19%
100%
bijverwarmen
0%
100%
23%
haarduren in de winter (per week)
1
1
49
haarduren in de lente
0
0
27
haarduren in de zomer
0
0
1
haarduren in de herfst
0
0
32
______________________________________________________________________

aantal woningen (bewoonde voorraad)

Box 1 Berekende energie-index (EI)
Voor alle woningen is door DGMR een energie-index
uitgerekend op basis van de opnamen van de inspecteurs
ter plekke. Deze energie-index is ook op de gebruikelijke
manier omgerekend naar energielabels. Label A staat voor
een gunstige waarde (energiezuinig) en label G voor de
meest ongunstige waarde (niet-energiezuinig). De verdeling – op basis van de steekproef – van die energielabels in
de voorraad is weergegeven in onderstaande figuur. Voor
de meeste analyses zijn de labels A+, A en B samengevoegd
om voldoende waarnemingen te hebben.
�.���.���
�.���.���
�.���.���
�.���.���
���.���
���.���
���.���
���.���
�
A⁺

A

B

C

D

E

F

G

Noot. In de analyses in deze rapportage worden de
energie-index (continue maat) en het energielabel (categorische maat) gebruikt als manifestaties van hetzelfde
fenomeen: de energetische kwaliteit van de woning. De
keuze voor het gebruik van het label of de index in de
analyses wordt bepaald op basis van pragmatische dan wel
methodische overwegingen.

18 | Energiegedrag in de woning

1 eigen c.v.-installaties (80% van de huishoudens in Nederland);
2 collectieve verwarmingssystemen (11%);
3 (gas)kachels (8%).
De onderscheiden die daarbinnen nog kunnen worden
gemaakt, betreffen:
1 of er wordt bijverwarmd (bijvoorbeeld met elektrische
kachels) en
2 of het huishouden gebruikmaakt van open haard, houtkachel of allesbrander en zo ja, hoeveel en wanneer.
Bijverwarmen is hoofdzakelijk een activiteit die plaatsvindt
als de woning wordt verwarmd door kachels. Ongeveer een
derde van de huishoudens die de woning met een kachel
verwarmt, moet wel eens bijverwarmen. Bij de andere typen
is dat niet meer dan respectievelijk 9% (c.v.) en 6% (collectief systeem). Omdat de groep die verwarmt met kachels
betrekkelijk klein is, wordt hier geen verder onderscheid in
gemaakt.
De aanwezigheid van open haard, houtkachel of allesbrander lijkt vooral gebonden aan de woningen met individuele centrale verwarming. Een op de vijf huishoudens met
een individuele c.v. geeft aan ook over een open haard,
houtkachel of allesbrander te beschikken. Bij collectieve
verwarming is dat 3% en bij verwarming met kachels 6%. Bij
collectieve verwarming wordt er dus weinig bijverwarmd
en is de aanwezigheid van haarden een uitzondering. We
beschouwen de huishoudens met collectieve verwarming
dan ook als een groep waarin we voor dit moment geen
verder onderscheid in aanbrengen.
Het nadere onderscheid voor bijverwarmen of gebruik van
haarden is daarmee dus vooral van belang voor de groep
huishoudens met een individuele c.v. Op basis van een
clusteranalyse komen we op drie groepen:
1 geen bijverwarming en weinig bezit (16%) en gebruik
(gemiddeld 1 uur per week in de winter van een haard).
Dit betreft de grote meerderheid (89%) van de huishoudens met een c.v.);
2 bijverwarming wordt toegepast, weinig bezit (19%) en
ge­bruik (gemiddeld 1 uur per week in de winter). Dit is
nog eens 8% van de huishoudens met een individuele
c.v.;
3 c.v. met haard: bezitten alle een haard en gebruiken deze
veel, behalve in de zomer. Dit betreft 3% van de huishoudens met een individuele c.v.
In totaal komen we daarmee op 5 groepen:
1 individuele c.v. – normaal
2 individuele c.v. – bijverwarmen
3 individuele c.v. – met haard
4 collectieve verwarming
5 verwarming met kachels
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Het beeld zoals geschetst in figuur 2-1 verandert sterk als de
grootte van de woning erbij wordt betrokken. In figuur 2-2
worden de kosten voor warmte en gas per maand uitgedrukt
per m2 gebruiksoppervlak. Dan blijken de drie clusters
met individuele c.v.’s niet meer van elkaar te verschillen.
De huishoudens met een collectieve verwarming zijn dan
(per te verwarmen m2) het duurst uit, gevolgd door de
huishoudens die verwarmen met kachels. Verwarmen met
kachels en met collectieve verwarmingssystemen komt dan
ook meer voor bij kleinere woningen zoals in de volgende
paragraaf wordt beschreven.
2.1.2 Relatie met kenmerken van woningen
Het cluster c.v.-normaal is – zoals ook zou mogen worden
verwacht – oververtegenwoordigd in de middensegmenten:
middelgrote woningen, vooral eengezinsrij en tussenwoningen en twee-onder-een-kapwoningen, in het bijzonder
in de koop sector. Het zijn relatief vaak woningen met
een bovengemiddeld gunstig energie label (zie tekstbox 1
hierna) en met een bouwjaar na 1980.
Het gedragscluster c.v.-bijverwarmen komt vaak voor
in de grotere woningen, vooral twee-onder-een-kap en
vrijstaand. Recente bouw is ondervertegenwoordigd in dit
segment.

Figuur 2-1
gas en warmte (per maand)

De totale kosten per maand verschillen sterk tussen de
clusters. De ‘normale’ c.v.groep komt uit in de buurt van het
gemiddelde verbruik in Nederland: ca. € 150 per maand. De
hoogste kosten zijn er in het segment met een individuele
c.v. en een veelvuldig gebruik van de haard (35% hoger dan
de ‘normale’ groep). De laagste kosten zijn er wanneer men
met kachels verwarmt (figuur 2-1).

______________________________________________________________________

Kosten per maand� voor warmte, gas en elektriciteit
per cluster van de wijze van verwarmen

€ 140
€ 120
€ 100
€ 80
€ 60
€ 40
€ 20
€c.v.-normaal

2

c.v. met
haard

collectief

kachels

Bij elk van de kolommen in de figuren in dit rapport wordt een 95%
betrouwbaarheidsinterval weergegeven. Daarmee kan worden gezien of
de gemiddelden die met de kolommen zijn weergegeven ook significant
van elkaar verschillen. Als de intervallen van twee kolommen overlappen,
is er geen significant verschil tussen die kolommen. Als de intervallen van
twee kolommen niet overlappen, zijn de gemiddelden wél significant
verschillend.

Figuur 2-2

Kosten voor warmte en gas per maand per m�
gebruiksoppervlak van de woning per cluster van de
wijze van verwarmen

1,60
1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00
c.v.-normaal

De huishoudens met c.v. en een haard wonen relatief vaak
in vrijstaande, grotere woningen (koopsector). Het zijn
relatief vaak vooroorlogse woningen en de klasse met de
gunstigste energie-index is ondervertegenwoordigd.

c.v. bijverwarmen

______________________________________________________________________

gas en warmte (per maand per m� gbo)

2.1.1 Verbruik
Om na te gaan of de clusters ook een directe relatie hebben
met het energieverbruik, vergelijken we de maandelijkse
kosten van huishoudens aan gas, warmte en elektriciteit.
Daarmee kan ook de groep met een collectieve c.v. in de
vergelijking worden betrokken. We vergelijken daarnaast
de kosten voor gas en warmte uitgedrukt in kosten per m2
gebruiksoppervlak van de woning. De reden daarvoor is dat
woninggrootte in sterke mate de kosten voor verwarming
van de woning bepaalt.

c.v. bijverwarmen

c.v. met
haard

collectief

kachels

Collectieve verwarming wordt vaak aangetroffen in de (sociale) huursector en dan in het bijzonder bij galerijwoningen.
Het zijn vaak kleinere woningen en – opvallend – woningen
die vallen in de klasse met de meest ongunstige energieindex.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 19

______________________________________________________________________

Tabel 2-2

______________________________________________________________________
						
eenpersoons tweepersoons
								
____________ ___________
___________

gezin met
kinderen
___________

___________

c.v.-normaal		
29%
c.v. bijverwarmen
18%
c.v. met haard		
7%
collectief			
52%
kachels				
60%
____________ ___________

33%
27%
34%
23%
21%
___________

38%
55%
59%
25%
19%
___________

100%
100%
100%
100%
100%
___________

totaal				
____________

31%
___________

37%
___________

100%
___________

32%
___________

totaal

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

Verwarmen met kachels gebeurt vaak in de particuliere
huursector (kleine portiekwoningen). Dit betreft vaak
woningen met een bouwjaar tot 1960 en met een ongunstige energie-index: 62% van de woningen waarin met
kachels wordt verwarmd heeft label G.
2.1.3 Relatie met kenmerken van huishoudens
De verschillen in de mate waarin clusters voorkomen bij
typen huishoudens hangt vanzelfsprekend sterk samen met
de geconstateerde verschillen voor kenmerken van woningen. Het zijn vooral de inkomens vanaf modaal die vaker
een c.v.-installatie hebben. Ook zijn dat vaker tweepersoonshuishoudens of gezinnen met kinderen (Tabel 2-2).
Kachels en collectieve verwarming zijn gebruikelijker bij
kleinere huishoudens met lagere inkomens. Dat zijn ook
wat vaker ouderen én jongeren. Zowel het bijverwarmen als
de open haard zijn clusters die zijn gebonden aan gezinnen
met kinderen.
_____________________________________________________________________

Tabel 2-3

2.1.4 Invloed van woning en huishouden op gedrag

Voorkomen van huishoudentypen per cluster voor 		 De invloed van woningkenmerken op het voorkomen van
de wijze van verwarmen
de verschillende vormen van verwarmen is groter dan van

Typering van de patronen van temperatuurinstelling

______________________________________________________________________

huishoudenkenmerken. Algemene woning kenmerken
(grootte, energie-index, bouwjaar en woningtype) verklaren
samen ongeveer 38% van de verschillen in de mate waarin
de clusters worden aangetroffen binnen segmenten van
de voorraad.3 Kenmerken van huishoudens (leeftijd, type,
inkomen, etnische achtergrond) verklaren samen 14%. Voor
een belangrijkdeel is die 14% echter nog het gevolg van de
samenhang met woningkenmerken.
Als beide (kenmerken van woningen en van huishoudens)
samen worden genomen, is de verklaring 42%. De meest
bepalende kenmerken zijn (naar afnemend belang): bouwperiode, energielabel, woningtype en gebruiksoppervlak.
Per cluster verschilt het welke kenmerken het meest bepalend zijn. Bepalende factoren bij het cluster ‘c.v.-normaal’
zijn de woninggrootte (dit komt minder voor bij de kleinste
woningtypen), de energie-index (cluster c.v. normaal komt
vaker voor bij een gunstiger energie-index) en het woningtype (cluster c.v. normaal komt vaker voor in eengezinswoningen). Dat zijn dus alleen woningkenmerken. Bijverwarmen echter wordt – naast de grootte van de woning – ook
door kenmerken van het huishouden bepaald: bijverwarmen gebeurt vaker bij gezinnen met kinderen en bij tweepersoonshuishoudens.

2.2 Instelling van de temperatuur
De respondenten is gevraagd om per uur voor een typische
week tijdens het stookseizoen aan te geven hoe de temperatuur wordt ingesteld gedurende de etmalen in zo’n week.
De instelling kan plaatsvinden met een programmeerbare
thermostaat van een centrale verwarming, maar ook door
handmatige instelling van een thermostaat of van de
regelknoppen van een gaskachel. De temperatuurinstellingen per uur zijn ingevoerd in een clusteranalyse waaruit
zes patronen naar voren kamen. Deze patronen worden in
Tabel 2-3 kort getypeerd en aansluitend beschreven.

Patroon			
Typering
Aandeel
_____________________ _____________________________________ _______
1 Standaard 		
’s nachts 16 °C; overdag 19 °C, ’s avonds 20 °C
48%
2 Laag - ochtendpiek
’s nachts en overdag 15 °C; ‘s avonds 18-19°C
19%
3 Zeer laag - ochtendpiek ’s nachts en overdag 10-12 °C; ’s avonds 14-16°C 6%
4 Hoge temperatuur
’s nachts 19 °C; overdag 21°C
8%
5 Grote amplitude
’s nachts 10 °C; overdag-avond: 17-20 °C
6%
6 Incidentele verwarming Standaard stand: 5 °C
8%
_____________________________________________________________________

3

20 | Energiegedrag in de woning

Nagelkerke pseudo R2 op basis van multinomiale logistische
regressieanalyse.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Patroon 1: standaard
Dit patroon lijkt het standaardpatroon van verwarming
in Nederland te zijn. ’s Nachts gaat de thermostaat tussen
21:00 en 23:00 uur omlaag tot een stand van circa 16 °C.
’s Morgens gaat de thermostaat tussen 6:00 en 8:00 uur
omhoog tot een stand van gemiddeld 19°C en blijft daar
gedurende de rest van de dag. Tussen 16:00 en 19:00 gaat de
thermostaat nog een graadje extra omhoog. In het weekend
is de temperatuurinstelling overdag gemiddeld iets hoger
dan door de week.
Patroon 2: laag - ochtendpiek
Het tweede verwarmingspatroon is ook van toepassing op
een behoorlijke groep Nederlandse huishoudens (bijna een
op de vijf ). Karakteristiek aan dit patroon is de ochtendpiek
tussen 6:00 en 8:00 uur, waar de temperatuurinstelling
‘even’ gemiddeld een graad omhoog gaat om daarna weer
terug te keren in de nachtstand van gemiddeld 15°C. Vanaf
circa 16:00 uur gaat de temperatuur weer omhoog tot
tussen de 18°C en 19°C en tussen 22:00 en 24:00 wordt de
nachtstand weer ingesteld. In het weekend ontbreekt de
ochtendpiek en gaat de temperatuur tussen 7:00 en 10:00
uur omhoog.
Patroon 3: zeer laag - ochtendpiek
Het derde patroon heeft betrekking op een kleinere groep
huishoudens (6%) en kent een betrekkelijk grote spreiding
binnen het patroon. Gemiddeld genomen is er echter
sprake van een zeer lage temperatuurinstelling. De nachttemperatuur ligt gemiddeld rond de 10°C en de avondtemperatuur komt uit op gemiddeld tussen de 15 en 16°C. Ook
dit patroon heeft een ochtendpiek, maar deze duurt een
uurtje langer dan bij patroon 2 (tot 9:00 uur). Binnen dit
patroon is er ook in het weekend sprake van een ochtendpiek. Die duurt wel aanzienlijk langer dan door de week.
Maar na een uur of 12:00 gaat de verwarming gemiddeld
genomen weer omlaag tot een uur of 16:00 á 17:00.4

______________________________________________________________________

Patroon 1

Standaard

22
20
18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

do
00-01

vr
00-01

za
00-01

zo
00-01

95% bovengrens

______________________________________________________________________

Patroon 2

Laag - ochtendpiek

22
20
18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

do
00-01

vr
00-01

za
00-01

zo
00-01

95% bovengrens

______________________________________________________________________

Patroon 3

Zeer laag - ochtendpiek

22
20
4

Er is gecontroleerd of de bewoners in dit – of enig ander – patroon vaker
buiten het stookseizoen zijn gevraagd om hun temperatuurinstellingen
op te geven. Dat zou immers de uitkomsten kunnen beïnvloeden. Dat
bleek ten dele het geval. Voor alle patronen geldt dat minimaal 98% van
de respondenten in het profiel is benaderd in de maanden oktober t/m
mei. Daarin zijn de profielen dus zeer beperkt verschillend. Er is wel
verschil in de mate waarin de maand mei is vertegenwoordigd in de
stookpatronen. In de patronen 1 t/m 4 (dus ook in patroon 3) zitten
tussen de 10 en 15% respondenten die in mei zijn benaderd. Dat levert
voor deze patronen dus geen systematische vertekening op. Een groter
dan gemiddeld aantal respondenten uit de maand mei is vertegenwoordigd in de profielen 5 en 6. Het is denkbaar dat in het bijzonder het
incidentele stookpatroon (patroon 6: waarvan 42% in mei is benaderd)
voor een deel hieraan kan worden toegeschreven. Voor patroon 5 –
waarbinnen een derde van de respondenten in de maand mei is
benaderd – geldt niet dat er op een lage temperatuur wordt verwarmd.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

do
00-01

vr
00-01

za
00-01

zo
00-01

95% bovengrens

Energiegedrag in de woning | 21

______________________________________________________________________

Patroon 4

Hoge temperatuur

22
20
18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

do
00-01

vr
00-01

za
00-01

zo
00-01

95% bovengrens

______________________________________________________________________

Patroon 5

Grote amplitude

22
20
18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

do
00-01

vr
00-01

za
00-01

zo
00-01

95% bovengrens

______________________________________________________________________

Patroon 6

Incidenteel

Patroon 4: hoge temperatuur
Het vierde patroon heeft gemiddeld de hoogste temperatuurinstelling. ’s Nachts (van 24:00 tot 6:00) wordt gemiddeld 19°C ingesteld, overdag (tussen 9:00 en 17:00) iets
minder dan 21°C en ’s avonds (tussen 17:00 en 22:00) ruim
21°C. De verschillen tussen de instelling door de week en in
het weekend zijn beperkt.
Patroon 5: grote amplitude
Bij het vijfde patroon is vooral het grote verschil tussen
de dag- en de nachttemperatuur opvallend. Gemiddeld is
dat verschil 10°C. Er is bij dit patroon geen sprake van een
echte ochtendpiek. Er wordt dus gedurende de gehele dag
verwarmd. Tussen 6:00 en 8:00 uur gaat de temperatuur
omhoog om gedurende de dag gemiddeld nog wat verder te
stijgen. Tussen 18:00 en 21:00 wordt gemiddeld de hoogste
temperatuurinstelling (van circa 20°C) bereikt.
Patroon 6: incidenteel
Het laatste typerende patroon van verwarming bestaat uit
het incidenteel verwarmen. De standaardinstelling van
de thermostaat is op de ‘vorstbeveiliging’. En incidenteel
– vooral door de week ’s avonds tussen 17:00 en 21:00 en in
het weekend gedurende de gehele dag – wordt de thermostaat wat hoger ingesteld. Zoals aangegeven in voetnoot 4,
is door een groot aandeel van de respondenten (42%) die in
dit patroon zijn ingedeeld de temperatuurinstellingen in
de maand mei ingevuld. Om die reden is het denkbaar dat
dit patroon voor een deel wordt gevuld door bewoners voor
wie dit geen ‘normaal’ stookpatroon is, maar een manier
van verwarmen die ze in die specifieke maand toepassen.
Als dat zo is, dan zal de invloed van dit stookpatroon op het
energieverbruik (dat naar verwachting laag zou moeten zijn)
minder duidelijk uitkomen.
Van ongeveer 5% van de respondenten ontbreken de temperatuurinstellingen en is dus ook geen verwarmingspatroon
bekend.

22
20
18
16
14
12
10
8
6
ma
00-01

di
00-01

wo
00-01

95% ondergrens

22 | Energiegedrag in de woning

do
00-01

vr
00-01

95% bovengrens

za
00-01

zo
00-01

Maximum

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

€ 120
€ 100
€ 80
€ 60
€ 40
€ 20

incidenteel

grote amplitude

hoge temperatuur

zeer laag ochtendpiek

laag - ochtendpiek

standaard

€-

______________________________________________________________________

Figuur 2-4

Gemiddelde kosten voor warmte en gas per m�
gebruiksoppervlak van de woning voor de onder–
scheiden patronen van temperatuurinstellingen

1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20

incidenteel

0,00
grote amplitude

Verwarmen met een grote amplitude is sterk verbonden
met kleinere meergezins woningen in de huursector (zowel
particulier als sociaal) in de oudere delen van de voorraad
(tot 1970) en met een ongunstige energie-index. Het lijkt
aannemelijk dat dit er sterk aan bijdraagt dat dit patroon
zo ongunstig scoort op het energieverbruik per vierkante
meter gebruiksoppervlak.

€ 140

hoge temperatuur

Een hoge temperatuurinstelling komt juist weer relatief veel
voor in de particuliere huursector en in woningen met een
ongunstige energie-index (label F). Omdat het gemiddeld
genomen niet al te grote woningen betreft, is het uiteindelijke negatieve effect van dit stookpatroon op het energieverbruik waarschijnlijk nog beperkt.

€ 160

zeer laag ochtendpiek

Het patroon ‘zeer laag-ochtendpiek’ wordt relatief veel
toegepast in kleinere huurwoningen; vooral in portiekwoningen in de sociale huursector.

€ 180

laag - ochtendpiek

Het patroon ‘laag - ochtendpiek’ waarin dus – behoudens
een kleine ochtendpiek – door de week vooral ’s avonds
wordt gestookt, wordt relatief veel toegepast in eengezinskoopwoningen (zie Tabel 2-4). Opmerkelijk is ook dat het
een populair stookpatroon is in de vooroorlogse voorraad.
Het patroon komt relatief weinig voor in de huursector en
in woningen met een uitgesproken ongunstige energieindex (zie Tabel 2-5).

Energiekosten per maand (totaal gas, warmte en
elektriciteit) voor de onderscheiden patronen van
temperatuurinstellingen

standaard

2.2.2 Relatie met kenmerken van woningen
Het standaard patroon komt niet in alle woningtypen
evenveel voor. Het wordt relatief vaak toegepast in de
grotere woningen van een recent bouwjaar (vanaf 1990) met
een gunstige energie-index. Qua woningtype springt de
vrijstaande woning eruit als type waarin dit stookpatroon
vaak wordt toegepast. Doordat de vrijstaande woning een
groot verliesoppervlak heeft, zal dat ook mede bijdragen
aan de betrekkelijk ongunstige score op energieverbruik van
dit verwarmingspatroon.

Figuur 2-3

energiekosten per maand (totaal)

Het beeld wordt iets anders wanneer de kosten voor warmte
en gas worden gerelateerd aan de grootte van de woningen.
Dan blijkt dat in het bijzonder het patroon met de grote
amplitude niet leidt tot weinig verbruik, maar juist tot
relatief veel verbruik.

______________________________________________________________________

eenergiekosten gas en warmte per m� gbo

2.2.1 Verbruik
De totale energiekosten zijn het hoogst bij het standaard
stookpatroon, waarbij ook overdag wordt verwarmd. Huishoudens die incidenteel verwarmen, op een zeer lage temperatuur of met een grote amplitude, verbruiken gemiddeld
genomen de minste energie.

Ook incidenteel verwarmen is een stookpatroon dat vooral
verbonden is met kleinere meergezinswoningen (hoewel
minder sterk dan het patroon met de grote amplitude en
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 23

______________________________________________________________________

vooral in de sociale huur). Het hangt echter – in tegenstel-

Tabel 2-4		Voorkomen van stookpatronen in de voorraad naar 		 ling tot de voorgaande patronen -geheel niet samen met de
eigendomsverhouding
bouwperiode van de woning maar komt wel relatief vaak
______________________________________________________________________

						
						

koopwoning

sociale
huur

particuliere
huur

______

______

Standaard 			
59%
Laag – ochtendpiek
68%
Zeer laag - ochtendpiek
51%
Hoge temperatuur
49%
Grote amplitude
21%
Incidentele verwarming
41%
_____________
______

32%
26%
41%
39%
59%
44%
______

9%
6%
8%
12%
20%
15%
______

100%
100%
100%
100%
100%
100%
______

_____________

______

______

						
57%
34%
9%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw - lager percentage dan verwacht; rood - hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 2-5	

Voorkomen van stookpatronen in de voorraad naar
energielabel

______________________________________________________________________
						
AB
C
D
E
F
G
_____________
____
____
____
____
____
____
____
­­­Standaard 			
18%
22%
17%
16%
15%
12% 100%
Laag – ochtendpiek
16%
22%
18%
16%
16%
12% 100%
Zeer laag - ochtendpiek
13%
20%
17%
13%
20%
16% 100%
Hoge temperatuur
10%
20%
18%
10%
23%
18% 100%
Grote amplitude
4%
10%
10%
10%
21%
45% 100%
Incidentele verwarming
13%
19%
13%
8%
18%
28% 100%
_____________
____
____
____
____
____
____
____
						
15%
20%
17%
14%
17%
16% 100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw - lager percentage dan verwacht; rood - hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

voor in woningen met het ongunstigste energielabel.
2.2.3 Relatie met kenmerken van huishoudens
Hoewel het standaardpatroon vanzelfsprekend voorkomt in
alle geledingen van de bevolking, komt het relatief veel voor
bij hoge inkomens (3 keer modaal of hoger), bij tweepersoonshuishoudens vanaf 55 jaar en bij tweeverdienergezinnen. Ook is het een patroon dat veel voorkomt bij mensen
die een substantieel deel van hun werk thuis verrichten.
Hoewel dat laatste wel overeenkomt met de relatief hoge
temperatuur die er gedurende de dag wordt ingesteld, is het
niet een van de sterkste effecten bij dit patroon. Er lijkt dan
ook sprake van enige discrepantie tussen de hoge stooktemperatuur overdag en het feit dat de huishoudens die dit
stookpatroon toepassen juist vaak tweepersoonshuishoudens zijn die beide werken.
Het patroon ‘laag – ochtendpiek’ is een patroon dat typisch
is voor gezinnen met kinderen (leeftijd vooral tussen de 35
en 55 jaar), met een bovenmodaal inkomen, waarvan beide
partners werken.
Het patroon ‘zeer laag – ochtendpiek’ wordt vooral door
eenpersoonshuishoudens toegepast. Het is minder sterk
verbonden aan inkomen, hoewel het zelden voorkomt bij
de echt hogere inkomens. Ook onder 75-plussers is het geen
gebruikelijk stookpatroon.
Stoken op een hoge temperatuur is niet zozeer verbonden
met specifieke huishoudentypen. Het hangt wel samen met
leeftijd. In het bijzonder bij de groep tussen de 55 en 75 jaar
komt het veel voor.
Verwarmen met een grote amplitude komt veel voor bij
jongeren (tussen de 18 en 25 jaar) en bij ouderen (75-plus)
met een inkomen onder modaal. Het gaat veelal om eenpersoonshuishoudens. Een relatief groot deel van de huurders,
huurt inclusief (met stookkosten inbegrepen in de huur).
Incidenteel verwarmen is ook vooral iets dat door jongere
eenpersoonshuishoudens (tot 35 jaar) wordt gedaan. Het is
niet zo sterk verbonden met inkomen, maar komt relatief
net wat meer voor bij de inkomens net onder modaal.
2.2.4 Invloed van woning en huishouden op gedrag
De kans dat een huishouden stookt volgens een bepaald
patroon wordt voor een vijfde (20%) bepaald door kenmerken van dat huishouden zoals inkomen, leeftijd, samenstelling van het huishouden en etnische achtergrond.
De verklaringskracht van woningkenmerken (energielabel,
bouwperiode, woningtype) is wat minder groot en komt uit
op 18%. Gezamenlijk verklaren de woningen huishoudenkenmerken ruim 27%. Er is dus enige overlap in de verkla-

24 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

ring (hogere inkomens wonen nu eenmaal vaker in een vrijstaande woning) maar voor een deel zijn ze ook aanvullend.
De kenmerken van huishoudens – leeftijd, huishoudentype
en inkomen – zijn het meest bepalend.

2.3 Gebruik van verwarmd tapwater
Gedrag dat van invloed is op het gebruik van verwarmd
tapwater betreft in het bijzonder baden en douchen. Er is
nagegaan of er groepen huishoudens te onderscheiden
zijn die hierin van elkaar afwijkende patronen vertonen.
Daarbij zijn de volgende variabelen in een clusteranalyse
opgenomen: het aantal keer dat men per week in bad gaat,
het aantal badkamers in huis, het aantal minuten per week
dat er wordt gedoucht door het huishouden als totaal en het
aantal minuten per week dat per persoon wordt gedoucht.
Hiermee konden vier betekenisvolle clusters worden onderscheiden die ook sterk bleken te verschillen in de tapwatervoorzieningen die in de woning aanwezig zijn (Tabel 2-7).
Het eerste cluster ‘lang douchen’ beslaat bijna de helft
van de huishoudens in Nederland. Deze mensen gaan niet
in bad, maar gaan vaak en relatief lang onder de douche.
Hoewel de meerderheid van deze groep het water verwarmt
met een combiketel (60%), is dat vergeleken met het
gemiddelde in Nederland relatief weinig. Een betrekkelijk
grote groep binnen dit cluster verwarmt het water met een
keukengeiser.
Het tweede cluster hebben we getypeerd als het luxe
segment. Het is een betrekkelijk kleine groep. Men heeft
gemiddeld minimaal 2 badkamers en gaat gemiddeld 1 keer
per week in bad. Het douchepatroon wijkt niet af van het
gemiddelde. Opvallend is dat in deze groep relatief vaak
‘speciale’ tapwatervoorzieningen worden aangetroffen zoals
een badgeiser, een keukenboiler, een gasboiler, een combivat of een zonneboiler.
Het derde cluster ‘waterbewust’ betreft ongeveer een derde
van de huishoudens in Nederland. Het patroon is betrekkelijk gemiddeld. Het belangrijkste onderscheidende kenmerk
is dat alle huishoudens binnen dit cluster beschikken over
een waterbesparende douchekop. Ook is de totale douchetijd van het huishouden per week laag. Omdat de douchetijd per persoon dat niet is, zijn dit waarschijnlijk relatief
kleine huishoudens.
Het laatste cluster betreft mensen die veel gebruik maken
van het bad. Gemiddeld wordt er vijf keer per week door
een van de leden van het huishouden een bad genomen.
De gemiddelde douchetijd per persoon is kort binnen dit
cluster, maar de totale douchetijd per huishouden is lang.
Het moeten dus huishoudens met een bovengemiddeld
aantal gezinsleden zijn.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Tabel 2-6	

Voorkomen van stookpatronen bij huishoudens naar
inkomensklasse

______________________________________________________________________
							 onder 		
tot
							minimum
tot 1,5 keer
							
loon modaal modaal
___________________
_____ _____ _____

tot
2 keer > 2 keer
modaal modaal
_____ _____

_____

Standaard 				
Laag – ochtendpiek 		
Zeer laag - ochtendpiek		
Hoge temperatuur		
Grote amplitude		
Incidentele verwarming		
___________________

16%
19%
18%
17%
8%
16%
_____

100%
100%
100%
100%
100%
100%
_____

16%
11%
18%
19%
33%
17%
_____

24%
18%
23%
28%
37%
31%
_____

18%
19%
24%
19%
16%
21%
_____

27%
32%
17%
18%
6%
16%
_____

							
16%
23%
19%
17%
25%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw - lager percentage dan verwacht; rood - hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 2-7	

Typering van de clusters voor gebruik van verwarmd 		
tapwater

______________________________________________________________________
						
						
________________

Lang 		
douchen
Luxe
______
______

Waterbewust
______

Veel
in bad
______

minuten douchen per
week (per persoon)
71
56
61
51
minuten douchen per
week (totale huishouden) 143
143
128
154
aantal keer baden per week
0
1
0
5
aandeel met waterbesparende douchekop 2%
7%
100%
23%
aantal badkamers
1
2,1
1
1
tapwatervoorziening:					
keukengeiser
13%
5%
7%
2%
badgeiser 		
5%
10%
4%
7%
keukenboiler
7%
17%
9%
17%
gasboiler 		
1%
5%
2%
2%
elektrische boiler
4%
6%
5%
4%
combi-tap
60%
65%
68%
67%
combi-vat 		
3%
11%
3%
6%
zonneboiler
1%
2%
1%
1%
warmtepompboiler
0%
1%
0%
1%
collectieve voorziening
5%
1%
4%
3%
________________
______
______
______
______

totaal
______
64
140
1
37%
1,1
9%
5%
10%
2%
5%
64%
4%
1%
0%
4%
______

% van de bevolking
49%
6%
33%
12%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Significant van het gemiddelde afwijkende uitkomsten per cluster zijn gemarkeerd;
blauw - lager dan gemiddeld; rood - hoger dan gemiddeld.
______________________________________________________________________

Energiegedrag in de woning | 25

______________________________________________________________________

energiekosten totaal per maand

Figuur 2-5

Energiekosten totaal per maand voor clusters
‘verwarmen van tapwater’

€ 250
€ 225
€ 200
€ 175

2.3.1 Verbruik
De gedragspatronen voor het verwarmen van tapwater
hebben een sterke relatie met het energieverbruik. Zoals
zou mogen worden verwacht zijn de totale kosten van een
huishouden het hoogst in het luxe-segment (figuur 2-5). De
waterbewusten en de lang-douchers komen uit op relatief
lage kosten.
Als het verbruik wordt uitgedrukt per persoon (van 18 jaar of
ouder) in het huishouden, blijkt dat de kosten bij de veelbaders gemiddeld een stuk lager uitkomen, terwijl die bij
de lang-douchers in verhouding tot de andere groepen wat
hoger uitvallen (figuur 2-6). De waterbewusten scoren het
gunstigst op elektriciteitskosten hoewel de verschillen ten
opzichte van de lang-douchers niet zo groot zijn.

€ 150
€ 125
€ 100
€ 75
€ 50
€ 25
€0
lang douchen

luxe

waterbewust

veel in bad

______________________________________________________________________

Energiekosten per maand per persoon in het
huishouden, afzonderlijk voor elektriciteit en
gas/warmte voor clusters ‘verwarmen van tapwater’

€ 90

elektriciteit
gas en warmte

kosten elektriciteit en gas/warmte per persoon

Figuur 2-6

€ 80
€ 70
€ 60
€ 50
€ 40

2.3.2 Relatie met kenmerken van woningen
De clusters die te maken hebben met het verwarmen van
tapwater kunnen vrij eenduidig worden gerelateerd aan
kenmerken van woningen. De lang-douchers wonen gemiddeld in de wat kleinere meergezinshuurwoningen. Er zitten
relatief veel vroegnaoorlogse woningen in dit segment en
weinig recente bouw. De energie-index is vaak ongunstig
(label G komt vaak voor).
Het luxe-segment is – zoals zou mogen worden verwacht –
vaker terug te vinden in de grotere vrijstaande koop­
woningen uit de vooroorlogse periode (bijna een op de
drie) en recente bouw. Opvallend is dat de woningen vaak
een gunstige energieindex hebben (label A of B).
De waterbewusten wonen relatief vaak in eengezinsrijwoningen. Zowel vrijstaande woningen als portiekwoningen
zijn ondervertegenwoordigd in dit segment. De overheersende bouwperiode is 1960-1990.

€ 30
€ 20
€ 10
€0
lang
douchen

luxe

waterbewust

veel
in bad

De veel-baders ten slotte wonen vooral veel in recent
gebouwde twee-onder-eenkappers (koopsector), maar ook
in vrijstaande woningen. De energie-index is veelal gunstig
(label A, B of C).
2.3.3 Relatie met kenmerken van huishoudens
De huishoudens waarin vooral – en vrij lang – wordt
gedoucht, zijn relatief vaak de kleinere huishoudens (oud
en jong) met een gemiddeld tot laag inkomen. Ook de nietwesterse allochtonen behoren vaker tot deze groep.
De huishoudens in het luxe segment zijn ook de hogere
inkomens, vooral tweepersoonshuishoudens maar ook
gezinnen met kinderen en vooral in de leeftijdsklassen tussen de 45 en 65 jaar.
De waterbewusten zijn vooral vaak tweepersoonshuishoudens met een inkomen rond modaal en een leeftijd tussen
de 55 en 75 jaar. Dit zijn relatief vaak autochtonen.

26 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Veel-baders zijn vooral vaak gezinnen met een hoger inkomen en in de leeftijdsklasse tussen de 25 en 45 jaar.

______________________________________________________________________

2.3.4 Invloed van woning en huishouden op gedrag
De verklaringskracht van de kenmerken van woningen en
huishoudens voor de wijze waarop men omgaat met baden
en douchen bedraagt 32%. De huishoudenkenmerken
verklaren samen ongeveer 20% en de woningkenmerken
verklaren samen circa 23%. De meest verklarende aspecten
zijn – naar afnemend belang – woninggrootte, etnische
achtergrond, leeftijd, inkomen en type huishouden.

______________________________________________________________________

Tabel 2-8	

Voorkomen van clusters voor baden en douchen in 		
de voorraad naar bouwperiode

						
						
_________		

voor
1945
_____

19451959
_____

19601969
_____

19701979
_____

19801989
_____

1990- 2000
1999 & later
_____ _____

_____

Lang douchen
Luxe					
Waterbewust		
Veel in bad			
_________		

22%
31%
17%
21%
_____

13%
6%
11%
8%
_____

15%
7%
17%
9%
_____

19%
21%
21%
18%
_____

15%
11%
18%
17%
_____

13%
17%
12%
18%
_____

100%
100%
100%
100%
_____

4%
7%
5%
9%
_____

2.4 Wijze en mate van ventileren

totaal				
21%
11%
14%
19%
16%
14%
5% 100%
______________________________________________________________________

Voor de wijze van ventileren kan ruwweg een onderscheid
worden gemaakt tussen de huishoudens met mechanische
ventilatie en de huishoudens zonder mechanische ventilatie. Ruim een derde (36%) van de huishoudens beschikt
volgens de enquête over een vorm van mechanische ventilatie. De grootste groep (29%) benoemt dit als een systeem
dat men alleen hoger of lager kan zetten. Maar eveneens
behoorlijke aandelen identificeren hun ventilatiesysteem
als een systeem dat automatisch aan-of uitgaat (16%), een
systeem dat men alleen aan of uit kan zetten (24%) of een
systeem dat men zowel aan en uit als hoger of lager kan
zetten (23%).

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht
______________________________________________________________________

De aard van het systeem beïnvloedt de gedragsopties. Als
een systeem niet aan of uit kan worden gezet, kan het niet
anders dan dat er permanent wordt geventileerd (tenzij de
stekker eruit wordt getrokken). Als een systeem niet hoger
of lager kan worden gezet, is de beantwoording van de vraag
of men de ventilatie hoger dan normaal zet niet relevant,
enzovoort. Om die reden zijn de vragen over het aantal uur
dat wordt geventileerd ook alleen gesteld aan mensen die
hun systeem ook uit kunnen zetten. En om diezelfde reden
is de vraag over het ‘standje hoger’ ook alleen gesteld als
men in staat is om het systeem hoger of lager in te stellen.
Ook bij degenen waarbij het systeem automatisch aan of uit
gaat is niet naar het aantal uur of ‘stand hoger’ gevraagd.
We gaan ervan uit dat dit zogenaamde ‘lichtknopventilatie’
betreft in badkamer en/of toilet. De overigen (die geen
lichtknopventilatie hebben en hun mechanische ventilatie
verder niet kunnen beïnvloeden) kwalificeren we met een
ventilatieduur van 168 uur als permanent.
De groep met de meeste gedragsopties is geneigd de ventilatie gedurende een langere tijd wat hoger in te stellen dan
de groep die alleen kan kiezen tussen hoger en lager. Dit
zegt overigens niet noodzakelijk iets over de mate waarin er
wordt geventileerd omdat de lage stand bij het ene systeem
hoger kan zijn dan de hoge stand bij het andere systeem.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ventilatieroosters
De aanwezigheid van ventilatieroosters is niet gebonden
aan de aanwezigheid van mechanische ventilatie. Ook in de
woningen zonder mechanische ventilatie zijn veel ruimten
uitgerust met ventilatieroosters. Gemiddeld genomen zijn
in ongeveer de helft van de woningen de ruimten uitgerust
met ventilatieroosters. Hierbij zijn waarschijnlijk twee
typen roosters aan de orde, hoewel de enquête daar geen
uitsluitsel over geeft. Het eerste type rooster betreft roosters
in ramen of muren die dienen voor toevoer van verse lucht.
Dit type is vooral aanwezig in woningen met mechanische
ventilatie. Het tweede type rooster betreft roosters die
voor de afvoer van lucht (via kanalen) zijn bedoeld. Deze
worden nogal eens aangetroffen in keukens en badkamers
van oudere woningen. Opvallend (hoewel in technische
zin adequaat omdat het doelmatiger is om de aanvoer van
lucht naar de badkamer vanuit de overige vertrekken te
laten plaatsvinden) is het geringe aantal badkamers met een
ventilatierooster in woningen met mechanische ventilatie.
Ventileren met ramen en deuren
Het ventileren met ramen en/of deuren wordt zowel in
woningen zonder als met mechanische ventilatie toegepast.
______________________________________________________________________

Tabel 2-9	

Aanwezigheid van ventilatieroosters voor 		
verschillende ruimten voor woningen met en zonder 		
mechanische ventilatie

______________________________________________________________________
Ventilatieroosters
in de					
___________________

Geen mechanische
ventilatie
____________________

Mechanische
ventilatie
____________________

Woonkamer		
62%
52%
Keuken				
46%
46%
Slaapkamer		
58%
41%
Badkamer			
23%
50%
______________________________________________________________________
Energiegedrag in de woning | 27

______________________________________________________________________

Ook de mensen met mechanische ventilatie geven eigenlijk

Tabel 2-10		Aantal uur per week waarin natuurlijke ventilatie 		 allemaal aan wel eens met ramen of deuren te ventileren.
		wordt toegepast voor verschillende ruimten in 		 Het aantal uur dat zij per week ventileren met ramen of
		woningen met en zonder mechanische ventilatie
deuren is wel minder dan het aantal uur dat mensen zonder
______________________________________________________________________
						
						
_____________

Woningen met
mechanische ventilatie
___________
___________

						
Aandeel		
						
waarin		
						
ook natuurlijk		
						
ventilatie		
						
plaatsvindt
Aantal uur
_____________ ___________
___________

Woningen zonder
mechanische ventilatie
___________
___________
Aandeel
waarin
natuurlijk
ventilatie
plaatsvindt
___________

Aantal uur
___________

Woonkamer		
100%
25
100%
42
Keuken				
100%
31
100%
43
Badkamer			
100%
66
100%
74
Slaapkamer		
100%
37
100%
56
______________________________________________________________________

mechanische ventilatie ventileren. De verschillen zijn het
grootst voor de woonkamer en de slaapkamer(s). Daar
wordt beduidend meer geventileerd met ramen of deuren
als er geen mechanische ventilatie is.
2.4.1 Clusters
De gedragsopties voor ventileren zijn sterk bepaald door de
installaties in een woning. Voor mensen met mechanische
ventilatie is er – indien het systeem het toelaat – de optie
om de ventilatie hoger, lager of uit te zetten en om aanvullend ook natuurlijk te ventileren. Voor de mensen zonder
mechanische ventilatie bestaan de gedragsopties er eigenlijk vooral uit veel of weinig te ventileren en dat in meer of
minder ruimten te doen.
Rekening houdend met de genoemde beperkingen in
gedragsopties komen we tot de clusters die zijn weergegeven in Tabel 2-11. Het eerste cluster betreft ongeveer de helft
van alle huishoudens in Nederland: men beschikt niet over
mechanische ventilatie en ventileert met ramen of deuren
gemiddeld per ruimte zo’n 25 uur per week. Het tweede
cluster betreft eveneens natuurlijke ventilatie. Alleen deze
groep ventileert beduidend meer: gemiddeld 48 uur per
ruimte. Daarnaast ventileert deze groep ook semipermanent (meer dan 12 uur per dag) met roosters. Het derde

________________________________________________________________________________________________________________________________

Tabel 2-11		Typering van de ventilatieclusters

Ventilatiecluster

Natuurlijke ventilatie
(gemiddeld uren per week)

Ventilatie door roosters (gemiddeld
uren per wek)

Automatische ventilatie (lichtknop)

Permanente mechanische ventilatie

Mechanische ventilatie (gemiddelde
uren per week)

% dat de mechanische ventilatie wel
eens hoger zet

Aantal uur extra mechanische
ventilatie

% dat de roosters afgelopen 2 jaar wel
eens heeft schoongemaakt

Aantal keer schoongemaakt in
afgelopen 2 jaar

% van de voorraad

________________________________________________________________________________________________________________________________

______________________

_____

_____

_____

_____

_____

_____

_____

_____

_____

_____

Nat. - laag/gemiddeld
Nat. - veel			
Mech. lichtknop
Mech. niet-permanent
Mech. permanent
Mech. permanent extra
______________________

21
48
22
25
25
16
_____

2
92
18
27
32
22
_____

0%
0%
100%
0%
0%
0%
_____

0%
0%
0%
0%
62%
100%
_____

0
0
0
19
165
168
_____

0%
0%
0%
25%
5%
100%
_____

0
0
0
4
1
14
_____

39%
44%
31%
40%
40%
48%
_____

2,5
2,4
2,3
2,7
1,8
2,9
_____

49%
15%
6%
17%
6%
7%
_____

Totaal				
26
24
6%
10%
24
11%
2
40%
2,5
100%
________________________________________________________________________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd: blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
________________________________________________________________________________________________________________________________
28 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Figuur 2-7
energiekosten per maand (totaal)

cluster betreft het ‘gemiddelde profiel’ van de mechanische
ventilatie. Er wordt 19 uur per week (2 à 3 uur per dag)
mechanisch geventileerd en ongeveer een kwart van deze
groep zet de ventilatie af en toe extra hoog: ongeveer een
half uur per dag. Het vierde cluster bestaat uit mensen die
permanent (mechanisch) ventileren en ook allemaal de ventilatie wel eens hoger zetten, gemiddeld 14 uur per week.
Natuurlijke ventilatie en ventilatie met roosters is relatief
beperkt in deze groep. Het vijfde cluster ventileert weinig.
Het zijn de mensen die over zogenaamde ‘automatische
mechanische ventilatie beschikken. De laatste groep ventileert ongeveer permanent, zet de ventilatie zelden hoger
of lager en ventileert relatief veel ook door roosters. De
frequentie van schoonmaken ligt in deze groep het laagst:
minder dan 1 keer per jaar.

Energiekosten totaal per maand per cluster
van ventileren

€ 180
€ 160
€ 140
€ 120
€ 100
€ 80
€ 60
€ 40
€ 20

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

mechanisch
permanent extra

mechanisch
permanent

mechanisch
gemiddeld

mechanisch
lichtknop

natuurlijk
veel

Energiekosten per maand per m� gebruiksoppervlak,
afzonderlijk voor elektriciteit en voor gas/warmte
per cluster van ventileren

€ 1,20

elektriciteit
gas en warmte

€ 1,00
€ 0,80
€ 0,60
€ 0,40
€ 0,20

mechanisch
permanent extra

mechanisch
permanent

mechanisch
gemiddeld

mechanisch
lichtknop

€natuurlijk
veel

2.4.3 Relatie met kenmerken van woningen
De wijze van ventileren die huishoudens toepassen, hangt
het meest samen met de bouwperiode van de woningen
en de energie-index van die woningen. De relaties zijn vrij
eenduidig: weinig natuurlijk ventileren (cluster 1) komt het
meest voor in de vooroorlogse woningen maar is ook in
woningen die zijn gebouwd tot 1970 nog zeer gebruikelijk.
Natuurlijk ventileren, maar dan wat meer en ook met roosters komt vooral voor in de naoorlogse woningen met een
bouwjaar tot 1980. De automatische mechanische ventilatie
(lichtknop) is relatief veel toegepast in de periode 1970-1990
en de permanente mechanische ventilatie vinden we vooral
veel in de woningen die na 1990 zijn gebouwd.

Figuur 2-8

natuurlijklaag/
gemiddeld

‘Gewone’ mechanische ventilatie komt ergens in het midden uit en natuurlijke ventilatie alsmede de automatische
mechanische ventilatie (lichtknop) hangen samen met
hogere kosten voor in het bijzonder gas en warmte. Daarbij
ligt het overigens in de rede dat hier een sterk effect van de
(energie)kwaliteit van de woningen aan ten grondslag ligt.
Het zijn immers de nieuwere huizen waar veelal permanente mechanische ventilatie in wordt toegepast. Daar
komen we in de volgende paragraaf op terug.

______________________________________________________________________

kosten gas/warmte of elektriciteit
per maand per m� gbo

Dat beeld wordt nog wat scherper als we de kosten splitsen
in de kosten voor gas/warmte en de kosten voor elektriciteit
en deze uitdrukken per vierkante meter gebruiksoppervlak
(figuur 2-8). Dan blijken in het bijzonder de patronen met
permanente mechanische ventilatie samen te hangen met
lagere kosten.

natuurlijklaag/
gemiddeld

€-

2.4.2 Verbruik
De verschillende ventilatiepatronen hangen samen met
energieverbruik. De verschillen zijn niet heel erg groot,
maar wel significant. Meest in het oog springend is dat het
cluster ‘mechanisch permanent extra’ uitkomt op de laagste
energiekosten. In het algemeen lijkt er een trend in te zitten
dat meer ventileren samenhangt met lagere kosten voor
warmte, gas en elektriciteit.

Energiegedrag in de woning | 29

______________________________________________________________________

2.4.4 Relatie met kenmerken van huishoudens

Tabel 2-12		Voorkomen van clusters voor ventileren naar 		 De wijze van ventileren hangt minder sterk samen met
bouwperiode van de woning
kenmerken van huishoudens dan met die van woningen,
______________________________________________________________________
						
						
_________		

voor
1945
_____

natuurlijk - laag/
gemiddeld		
28%
natuurlijk veel				
23%
mechanisch
automatisch 16%
mechanisch
gemiddeld		
15%
mechanisch
6%
permanent
mechanisch
permanent extra 3%
_________		 _____

19451959
_____

19601969
_____

19701979
_____

19801989
_____

1990- 2000
1999 & later
_____ _____

14%

19%

20%

12%

7%

1%

100%

14%

20%

22%

13%

7%

1%

100%

8%

8%

27%

24%

13%

5%

100%

8%

8%

20%

20%

20%

9%

100%

0%

3%

13%

30%

36%

12%

100%

3%
_____

2%
_____

8%
_____

18%
_____

42%
_____

25%
_____

100%
_____

_____

						
21%
11%
14%
19%
16%
14%
5% 100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Tabel 2-13

Overzicht bezit en gebruik van apparaten in de 		
woning

______________________________________________________________________

						 			gemiddeld aantal
						
niet
een
meer
uren gebruik (als
						
in bezit
in bezit
dan een
apparaat in bezit)
____________________
______
______
______
_____________
computers			
18%
50%
32%
25
tv’s					
1%
43%
56%
28
breedbeeld televisie
67%
33%		
opladers			
8%
26%
66%
modems			
28%
70%
2%
dvd-speler			
28%
72%		
elektrische kookplaat
77%
21%
3%
6
magnetron		
14%
86%		
afwasmachine
46%
54%
0%
6
wasmachine		
6%
94%
0%
6
was-droog combi
94%
6%
0%
wasdroger			
42%
58%
0%
waterbed			
96%
4%
0%
eendeurs koelkast
37%
52%
11%
tweedeurs koelkast
55%
42%
2%
diepvrieskist/kast
50%
47%
3%
airco					
95%
5%
0%
vloerverwarming in badkamer 94%
6%
0%
______________________________________________________________________
30 | Energiegedrag in de woning

maar de samenhangen zijn er wel. Ouderen ventileren vaker
volgens patroon 1: natuurlijk – laag/gemiddeld, terwijl het
patroon ‘mechanisch permanent extra’ relatief veel wordt
gepraktiseerd door huishoudens in de leeftijd tussen de
45 en 54 jaar en ook vaker door eenpersoonshuishoudens.
Mechanische ventilatie is gebruikelijker bij de hogere inkomens en natuurlijke ventilatie bij de lage.
2.4.5 Invloed van woning en huishouden op gedrag
Zoals hiervoor ook al is aangegeven, is de invloed van
de woning (en de daarin aanwezige installaties) op het
ventilatiegedrag groter dan dat van huishoudenkenmerken.
Woningkenmerken verklaren ongeveer 29% en huishoudenkenmerken komen uit op 8%. Gezamenlijk verklaren ze
ongeveer 33% van de verschillen. Zoals hiervoor ook is aangegeven, is de bouwperiode de overheersende verklarende
variabele. Bouwperiode wordt op afstand gevolgd door
inkomen, energielabel, leeftijd, woningtype en etniciteit,
die ook nog een significante bijdrage aan de verklaring van
het ventilatiegedrag leveren.

2.5 Gebruik van apparaten in huis
In het kader van de Energiemodule van het WoON is
gevraagd naar het gebruik (en bezit) van een aantal apparaten dat relatief veel energie verbruikt: wasdrogers, vaatwassers, tv’s, en dergelijke. Tevens is voor apparaten die niet
permanent aan staan – zoals de wasmachine – gevraagd
naar het gebruik van die apparaten: hoeveel uur per week
staan ze aan5. In de basismodule van het WoON was al
gevraagd naar het bezit van dvd-speler, breedbeeldtelevisie
en magnetron. Tot slot is nog een aantal meer specifieke
gedragsvragen gesteld:
• of adapters wel eens bedoeld of onbedoeld aan blijven
staan terwijl ze niet worden gebruikt (28% ‘af en toe’ of
vaker);
• of apparaten wel eens onbedoeld of bedoeld in de standby stand staan (45% ‘af en toe’ of vaker);
• of het licht wel eens onbedoeld of bedoeld wordt aangelaten terwijl er niemand in de ruimte is 41% ‘af en toe’ of
vaker);
• hoeveel spaarlampen men in bezit heeft (gemiddeld: 3,5).
Met een clusteranalyse blijken vijf groepen te kunnen worden onderscheiden. De eerste groep wordt gekenmerkt door
matigheid: weinig apparaten, weinig gebruik en weinig
‘verspillend’ gedrag zoals adapters in het stopcontact laten
zitten, licht aan laten of de stand-by stand gebruiken (Tabel
2-14). De tweede groep noemen we ‘functioneel’. Ook deze
groep heeft niet elk denkbaar apparaat maar doet wel aan
‘technologie’. Het computerbezit is vrij hoog, evenals het tv5

Gegevens over het gebruik van de wasdroger waren niet beschikbaar.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Tabel 2-14

Typering van de clusters voor gebruik van apparaten

____________________

___________

___________

___________

___________

___________

___________

							
							
____________________

matig en
oplettend
___________

functioneel
___________

luxe
___________

witgoed
___________

bruingoed
___________

gemiddeld
___________

bezit één computer
48%
bezit meerdere computers
7%
computergebruik per week
6,8
bezit modem			
40%
bezit één tv			
69%
bezit meerdere tv’s
29%
bezit breedbeeld tv
24%
bezit dvd-speler/recorder
49%
tv-gebruik per week
24,2
bezit elektrische kookplaat
20%
kookplaat gebruik per week
1,2
bezit magnetron
77%
bezit afwasmachine
31%
afwasmachinegebruik per week
1,3
bezit vrieskist/kast
43%
bezit wasmachine
93%
bezit droger			
45%
bezit waterbed		
2%
bezit airconditioning
0%
bezit meerdere opladers
12%
laat adapters aan staan
16%
gebruikt stand-by
29%
laat licht aan staan
28%
aantal spaarlampen
3,0
____________________
___________

68%
31%
19,0
90%
84%
14%
26%
75%
20,8
7%
0,3
71%
46%
2,6
40%
94%
53%
4%
0%
95%
30%
49%
42%
3,2
___________

33%
54%
36,5
72%
22%
78%
51%
84%
30,8
37%
2,7
94%
72%
4,8
60%
94%
86%
10%
100%
75%
39%
53%
48%
3,5
___________

51%
46%
20,8
85%
25%
74%
44%
83%
25,3
100%
6,6
99%
80%
4,9
66%
96%
79%
7%
0%
97%
35%
56%
48%
3,4
___________

45%
52%
34,4
86%
4%
96%
38%
90%
34,3
6%
0,3
98%
71%
5,0
55%
95%
77%
6%
0%
97%
36%
56%
51%
4,4
___________

50%
32%
21,0
70%
43%
56%
33%
72%
27,4
23%
1,5
86%
54%
3,3
50%
94%
63%
4%
5%
66%
28%
45%
41%
3,6
___________

% van de bevolking
34%
16%
5%
12%
33%
100%
_______________________________________________________________________________________________________________________________
Noot. Significant van het gemiddelde afwijkende uitkomsten per cluster zijn gemarkeerd; blauw - lager dan gemiddeld; rood - hoger dan gemiddeld.
_______________________________________________________________________________________________________________________________

bezit en men heeft beduidend vaker apparaten die opladers
behoeven dan de eerste groep. De derde groep is een groep
die vooral wordt gekenmerkt door het bezit van apparaten
die we in de Nederlandse context als ‘luxe’ beschouwen:
airconditioning, waterbed, wasdroger en breedbeeld tv.
De vierde groep heeft – net als de luxegroep – ook veel
apparaten in bezit en gebruikt die veel. De nadruk ligt bij
deze groep echter op apparaten die een functie hebben bij
het koken en wassen (witgoed). Bij de laatste groep – die
eveneens vrij veel apparaten in bezit heeft -ligt de nadruk op
het bruingoed (geluid- en beeldelektronica).

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 31

______________________________________________________________________

energiekosten per maand (totaal)

Figuur 2-9

Energiekosten totaal per maand per cluster van
apparaatgebruik

€ 250
€ 200
€ 150
€ 100
€ 50
€matig en
oplettend

functioneel

witgoed

luxe

bruingoed

______________________________________________________________________

kosten elektriciteit per maand

Figuur 2-10

Kosten voor elektriciteit per maand per cluster van
apparaatgebruik, gerelateerd aan de grootte van de
woning en het aantal personen van 18 jaar of ouder
in het huishouden

€ 90

elektriciteit: kosten
per 100m2 gbo
elektriciteit: kosten
per persoon (18 jaar
en ouder)

€ 80
€ 70
€ 60
€ 50
€ 40
€ 30
€ 20
€ 10

bruingoed

witgoed

luxe

functioneel

matig en
oplettend

€-

2.5.1 Verbruik
De verschillen in energiekosten tussen de groepen zijn
aanzienlijk (figuur 2-9). Het verbruik in de luxegroep ligt
gemiddeld bijna 40% hoger dan in de groep ‘matigen’. Die
verschillen blijven ook bestaan als wordt gecontroleerd voor
de grootte van de woning en voor het aantal personen (18
jaar en ouder) in het huishouden. In het luxesegment wordt
het meest verbruikt, gevolgd door de clusters witgoed en
bruingoed. De ‘matigen’ en ‘functionelen’ verbruiken het
minst (figuur 2-10).
2.5.2 Relatie met kenmerken van woningen
Waar wellicht zou kunnen worden gedacht dat woningkenmerken er op het vlak van apparaten niet zo heel erg toe
doen, is dat toch niet het geval. In het bijzonder de woninggrootte heeft een vrij sterke samenhang met het aantal
apparaten dat men in huis heeft – en daarmee ook met
het gebruik ervan. Alle drie de clusters waarin veel wordt
verbruikt, zijn vooral te vinden in de grotere woningen. Dat
geldt het sterkst voor het cluster ‘witgoed’. Op zichzelf is dat
ook wel begrijpelijk omdat die apparaten ook enige ruimte
behoeven. Daarnaast komt het segment witgoed vooral veel
voor in de nieuwere en energiezuiniger woningen.
2.5.3 Relatie met kenmerken van huishoudens
Het verschil in bezit en gebruik van apparaten hangt (ook)
sterk samen met allerlei huishoudenkenmerken. Het cluster
‘matig en oplettend’ is vooral gebonden aan de oudere leeftijdsklassen met een inkomen tot modaal. Het functionele
cluster echter is sterk verbonden met de jongere leeftijden,
maar veel minder met het inkomen. Het luxecluster is niet
gebonden aan leeftijd, maar wel aan inkomen.
Het cluster witgoed is sterk vertegenwoordigd bij de middenleeftijden (tussen 35 en 65 jaar) met een hoger inkomen
en veelal in meerpersoonshuishoudens (zowel tweepersoons als gezinnen met kinderen). Het bruingoedcluster is
vooral sterk vertegenwoordigd in de leeftijden tussen 35 en
55 jaar (maar ook wel bij jongere leeftijdsklassen). Ook voor
dit cluster geldt dat het inkomen ertoe doet. Het betreft ook
relatief vaak gezinnen met kinderen.
2.5.4 Invloed van woning en huishouden op gedrag
Zoals hiervoor ook al is geschetst, zijn kenmerken van
huishoudens sterk bepalend voor het bezit en gebruik van
apparaten. De huishoudenkenmerken verklaren ongeveer
37% van in welk cluster iemand zich bevindt. Voor woningkenmerken is die verklaringskracht minder groot: 17%.
Gezamenlijk ‘doen’ de basale kenmerken van woningen en
huishoudens 40%. Dat betekent dat het effect van woninggrootte al voor een zeer belangrijk deel wordt overgenomen
door de huishoudenkenmerken: in het bijzonder leeftijd
en inkomen. Dat zijn ook de meest bepalende kenmerken. Daarnaast leveren woninggrootte, type huishouden,
bouwperiode en aantal kinderen nog een beperkte (maar

32 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

significante) bijdrage aan de verklaring van het cluster
lidmaatschap.

______________________________________________________________________

2.6 Energieverbruik: eerste aanzet tot verklaring

______________________________________________________________________

Zoals het conceptuele kader (figuur 1-1) aangeeft, is het
energieverbruik niet alleen een functie van gedrag maar
ook van de woning. Eenzelfde gedrag kan leiden tot ander
verbruik in verschillende woningen. Die invloed van
woningkenmerken blijkt ook als we met de combinatie van
gedragsvormen en algemene kenmerken van huishoudens
en woningen proberen de energiekosten te verklaren. De
uitkomst van die analyse is samengevat in Tabel 2-17. Voor
de totale energiekosten blijft de woninggrootte de meest
bepalende factor. Daarna volgen de energetische kwaliteit
van de woning (energie-index) en de wijze van verwarmen
als meest bepalende variabelen.
Alle als energiegedragingen benoemde clusters blijken een
significante bijdrage te leveren aan de verklaring van de
energiekosten van een huishouden.6 In die zin zijn het ook
relevante energiegedragingen. In het volgende hoofdstuk
gaan we nader in op de invloed van de verschillende vormen
van energiegedrag en proberen we de meest onzuinige
typen en combinaties te identificeren.
Naast de grootte van de woning hebben ook het woningtype, de energie-index en het bouwjaar – wanneer wordt
gecontroleerd voor de invloeden van gedrag – een
effect op de energiekosten. Wat precies de zelfstandige
invloed is van bouwjaar en woningtype – los van de energieindex en de grootte van de woning – zal nog nader kunnen
worden verkend.
Tot slot heeft ook een aantal huishoudenkenmerken een
zelfstandige invloed op energieverbruik. Dit zijn vooral het
type huishouden en het inkomen en in mindere mate de
leeftijd. Ook dit vormt onderwerp van nadere analyse zodat
kan worden gezien of hier eventueel meer specifieke gedragingen – voortvloeiend uit wensen en voorkeuren – mee
samenhangen die onvoldoende worden ‘wegverklaard’
door de onderscheiden energiegedragingen.

Tabel 2-15		Voorkomen van clusters voor bezit en gebruik van 		
apparaten naar grootte van de woningen
								
							 <73 m2
___________________
_____

73 88 m2
_____

89 106 m2
_____

107130 m2 >130 m2
_____ _____

_____

matig en oplettend		
functioneel		
luxe						
witgoed					
bruingoed				
___________________

27%
22%
16%
10%
16%
_____

18%
19%
14%
17%
21%
_____

13%
18%
28%
27%
26%
_____

100%
100%
100%
100%
100%
_____

32%
25%
11%
7%
11%
_____

11%
16%
31%
39%
26%
_____

gemiddeld				
20%
20%
19%
20%
21%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 2-16		Voorkomen van clusters voor bezit en gebruik
van apparaten naar leeftijd van het (hoofd van het)
huishouden

______________________________________________________________________
						
						
_________		

18-24
jaar
_____

25-34
jaar
_____

35-44
jaar
_____

45-54
jaar
_____

55-64
jaar
_____

65-74
jaar
_____

75 en
ouder
_____

_____

matig en oplettend 3%
functioneel		
5%
luxe					
2%
witgoed				
2%
bruingoed			
4%
_________		 _____

11%
24%
20%
14%
19%
_____

11%
27%
22%
26%
30%
_____

12%
18%
23%
25%
26%
_____

19%
15%
14%
21%
14%
_____

21%
7%
7%
10%
5%
_____

23%
3%
11%
3%
2%
_____

100%
100%
100%
100%
100%
_____

gemiddeld			
4%
17%
22%
20%
17%
11%
10% 100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

Hoewel de verklaring van de individuele verschillen tussen
huishoudens in hun energiekosten behoorlijk is, moet
worden opgemerkt dat het grootste deel onverklaard blijft.
Dat komt omdat niet alle mogelijk relevante aspecten
konden worden meegenomen. Zo zijn niet alle relevante
energiegedragingen gemeten (bijvoorbeeld hoeveel kamers
worden verwarmd) en is er geen inzicht in de activiteiten
van mensen in huis. Daarnaast is in het bijzonder het blok
‘wensen, voorkeuren en activiteiten’ uit het conceptuele
6

In het overzicht in Tabel 2-17 zijn die voor de herkenbaarheid in blauw
weergegeven.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 33

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Tabel 2-17	

Verklarende variabelen (naar afnemend effect) voor energiekosten

________________________________________

________________________________________

________________________________________

Energiekosten totaal
________________________________________

Kosten elektriciteit
________________________________________

Kosten gas en warmte
________________________________________

Gebruiksoppervlak
Gebruiksoppervlak
Energie-index7
Apparaatbezit en gebruik
Wijze van verwarmen
Inkomen
Inkomen			
Aantal kinderen
Apparaatbezit en gebruik
woningtype
Woningtype		
Type huishouden
Type huishouden
Wijze van verwarmen
Stookpatroon
stookpatroon
Aantal buitenzijden van de woning
Aantal volwassenen
Leeftijd (hoofd huishouden)
Etnische achtergrond respondent
Bouwjaar woning
Energie-index
Etnische achtergrond respondent		
Wijze en mate van baden / douchen 		
Wijze en mate van ventileren
________________________________________
________________________________________

Wijze van verwarmen
Gebruiksoppervlak
Energie-index
stookpatroon
woningtype
Type huishouden
Wijze en mate van ventileren
Bouwjaar woning
Etnische achtergrond respondent
Inkomen
Aantal buitenzijden van de woning
Leeftijd (hoofd huishouden)
Aantal kinderen
________________________________________

46% verklaarde variantie
33% verklaarde variantie
40% verklaarde variantie
_______________________________________________________________________________________________________________________________
Noot. Gedragsclusters die zijn besproken in dit hoofdstuk zijn voor de herkenbaarheid in deze tabel in blauw weergegeven.
_______________________________________________________________________________________________________________________________

kader in deze analyses alleen impliciet meegenomen: voor
zover huishoudens met dezelfde kenmerken ook overeenkomende wenspatronen hebben. In werkelijkheid zijn
daar vanzelfsprekend grote verschillen in. Aan die aspecten
wordt in het volgende hoofdstuk meer aandacht besteed.
Van de verschillende aspecten die het energieverbruik
beïnvloeden en die in Tabel 2-17 zijn opgesomd, zijn sommige meer beïnvloedbaar dan andere. Bij de woningen ligt
het bijvoorbeeld niet voor de hand om de woninggrootte
tot inzet van (energie)beleid te maken. Dat ligt vanzelfsprekend anders voor de energetische kwaliteit. De verbetering
van de energetische kwaliteit van de woningvoorraad is
een ondubbelzinnig beleidsdoel. In hoeverre bewoners
bereid zijn daarin te investeren, wordt verder uitgewerkt in
hoofdstuk 4. Aan de kenmerken van de bewoners is ook niet
veel te ver­anderen. Wat wel – bijvoorbeeld door woningtoe­
wijzing – kan worden veranderd, is de combinatie van
bewoners en woningen. Bijvoorbeeld, ouderen zijn meer
geneigd op hoge temperatuur te verwarmen (zie § 3.1.2).
Dan ligt het voor de hand om hen met voorrang toegang te
verlenen tot woningen met een gunstige energiekwaliteit.
Dat zou wellicht ook voor andere kenmerken van bewoners
een overweging kunnen zijn. In hoofdstuk 3 gaan we voor
verschillende onzuinige gedragingen na in hoeverre die aan
specifieke doelgroepen zijn gebonden.

7

34 | Energiegedrag in de woning

In deze analyse is de energetische kwaliteit om pragmatische redenen
opgenomen als continue variabele (covariaat) en niet als label (factor).
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 35

36 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3
Achtergronden bij
energieonzuinig gedrag
In dit hoofdstuk concentreren we ons op gedrag dat als
energieonzuinig zou kunnen worden omschreven en proberen we meer inzicht te krijgen in welke omstandigheden
daaraan bijdragen. Allereerst gaan we in op de energiegedragingen die we als onzuinig zouden kunnen kwalificeren.
Het bezit en gebruik van elektrische apparaten laten we
hier verder buiten beschouwing vanwege de vanuit WWI
beperkte beleidsrelevantie.

3.1 Onzuinig gedrag
Hoewel een begrip als onzuinig energiegedrag betrekkelijk
eenvoudig te operationaliseren lijkt, is een eenduidige
benadering ervan best lastig. Het gaat namelijk niet alleen
om de onzuinigheid van het gedrag, het gaat uiteindelijk
ook om de potentiële veranderbaarheid van het gedrag. Bijvoorbeeld, dat ouderen gemiddeld genomen vaker behoefte
hebben aan een hogere binnentemperatuur, leidt tot een
hoger energieverbruik. Die wetenschap biedt op zichzelf
echter weinig aanknopingspunten voor gedragsverandering. Immers, de behoefte is reëel. Ouderen ertoe brengen
om op een lagere temperatuur te stoken is in dat verband
nogal ongepast en zal op zijn best weinig effect sorteren.
Wat wel zou kunnen helpen, is om de ouderen in woningen
met een ongunstige energie-index te stimuleren om te verhuizen naar een woning met een gunstige energie-index.8
Wat dus wel van belang is, is om de woonsituatie van deze
ouderen nader onder de loep te nemen en te bezien in hoeverre een verbetering van die woonsituatie reëel is (bijvoor8

beeld in relatie tot de totale woonlasten en verhuiswensen)
en tot een gunstig energieeffect zou kunnen leiden.
Iets vergelijkbaars geldt ook voor bijvoorbeeld het energieverbruik in het luxesegment. Het is vrij helder waarom het
energieverbruik hier hoog ligt. Huishoudens in dit segment
hebben grote woningen, veelal vrijstaand, veel apparaten
enzovoort. Het is niet waarschijnlijk dat het succesvol zal
zijn om deze mensen naar een kleiner huis te bewegen -tenzij ze zelf al het idee hadden dat het huis eigenlijk te groot is
geworden. Op deze manier kunnen voor veel energiegedragingen wel nadere aandachtspunten worden geformuleerd
waarvoor het zinvol is om er wat meer aandacht aan te
besteden. Het gaat daarbij dus altijd om de combinatie van
een gedragspatroon en de eventuele aangrijpingspunten
om daar iets aan te veranderen.
In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de achtergronden van
een aantal potentieel als onzuinig te kwalificeren ‘gedragingen’ die naar voren kwamen in het vorige hoofdstuk.
3.1.1 Verwarmen bij afwezigheid
De energiekosten zijn hoger naarmate er meer gedurende
de gehele dag wordt verwarmd. We gaan na in hoeverre er
hierbij sprake is van verwarmen terwijl er niemand thuis
is, we zoeken naar verklaringen en gaan na in welke mate
aanpassing van dat gedrag zou kunnen leiden tot energiebesparing.

Zoals al eerder gesuggereerd in de studie op basis van de KWR 2000.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 37

3.1.2 Stoken op een hoge temperatuur
Zoals hiervoor ook al is aangegeven, is stoken op een hoge
temperatuur vooral verbonden aan het segment ouderen.
Voor deze groep gaan we na in hoeverre ze woningen met
een ongunstige energie-index bewonen en in hoeverre er
ook andere aangrijpingspunten zijn om die woonsituatie
te verbeteren. Tevens besteden we hier aandacht aan de
vaak genoemde relatie tussen de etnische achtergrond van
huishoudens en hun stookgedrag.
3.1.3 Nachtstand
Er is op basis van de uitkomsten zoals vermeld in paragraaf
2.2 enige onduidelijkheid over het effect van de instelling
van de nachttemperatuur op het energieverbruik. Aan de
ene kant lijkt er aanleiding om te veronderstellen dat een
lage nachtstand, gecombineerd met een hoge dagstand,
______________________________________________________________________

gas en warmte (per maand)

Figuur 3-1

Verdeling van de gemiddelde temperatuurinstelling
bij afwezigheid

16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
gemiddelde temperatuurinstelling bij afwezigheid (in ºC)

______________________________________________________________________

temperatuurinstelling bij
afwezigheid (in ºC)

Figuur 3-2

Temperatuurinstelling naar mate van afwezigheid

21
19

leidt tot veel energieverbruik (patroon: grote amplitude),
maar anderzijds zijn er ook aanwijzingen dat een relatief
hoge nachtstand leidt tot meer energieverbruik (patroon
1 versus patronen 2 en 3 bijvoorbeeld, zie figuur 2-3). We
gaan dan ook na wat de separate invloed is van de instelling van de nachttemperatuur op het energieverbruik en in
welke omstandigheden er eventuele divergerende effecten
optreden.
3.1.4 Collectieve verwarming
Deze wijze van verwarming leidt tot relatief hoge energiekosten (figuur 2-2). Dit kan vooral worden bepaald door de
kostenstructuur van collectieve verwarming, maar het is ook
denkbaar dat collectieve verwarming leidt tot andere (onzuiniger) patronen van temperatuurinstelling. Als dat het
geval is, dan biedt dit mogelijk aanknopingspunten voor
gedragsverandering. Daarbij moet nog worden opgemerkt
dat hoewel deze wijze van verwarmen geen groot aandeel
heeft in de bestaande voorraad, het in de nieuwbouw een
in belang toenemend segment is. Eventuele lessen kunnen
daar dan mogelijk ook worden ingezet. Het is ook denkbaar dat collectieve verwarming in de voorraad vooral vaak
voorkomt bij woningen met een ongunstige energie-index.
Dat zou het effect (van de hoge energiekosten) mogelijk nog
kunnen versterken.
3.1.5 Verwarmen met kachels
Deze wijze van verwarming leidt tot relatief hoge energiekosten (figuur 2-2). Het is van belang om te bezien wat daar
precies de oorzaak van is. We verkennen de volgende opties:
Energiekwaliteit van de woningen: in het vorige hoofdstuk
is al vastgesteld dat de woningen met kachels vaak particuliere huurwoningen met een ongunstige energie-index zijn.
Dit wordt verder uitgediept om na te gaan of deze wijze van
verwarmen in die woningen leidt tot (nog) meer energieverbruik of dat het vooral de energiekwaliteit als zodanig is
die bepalend is voor het hoge energieverbruik. Verder zal
worden bezien hoe deze woningen zijn verdeeld over de verschillende eigendomsklassen zodat een beeld ontstaat van
welke partijen het meest aangewezen zijn voor het plegen
van investeringen.
Gedrag van de bewoners: hoewel het waarschijnlijk is dat
de woningkwaliteit in belangrijke mate de energiekosten
bepaalt in dit segment, is het niet ondenkbaar dat er meer
gedragsgerelateerde aspecten aan zijn verbonden. De wijze
van kostenverrekening (inclusief of exclusief stookkosten)
in de huur is hierbij een mogelijk aanknopingspunt.

17
15
13
11
9
7
5
1

2

3

4

5

6

7

8

9

gemiddeld aantal uren van afwezigheid per dag

38 | Energiegedrag in de woning

10

11

12

3.1.6 Lang onder de douche
De lang-douchers hebben per persoon vrij hoge energiekosten (gas en warmte, zie figuur 2-6). Allereerst gaan we na
in hoeverre het fenomeen van lang onder de douche staan
gebonden is aan specifieke segmenten. Vervolgens proberen we na te gaan wat de separate invloed is van het lang
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

douchen op het energieverbruik omdat dit gedragspatroon
vooral ook gebonden lijkt aan mensen die in de delen van
de woningvoorraad wonen die energetisch minder gunstig
scoren.
3.1.7 Ventileren
Op grond van de analyses in paragraaf 2.4 kan nog niet worden opgemaakt of ventilatiegedrag een zelfstandig effect
heeft op het energieverbruik. Weliswaar is gebleken dat veel
(permanent) ventileren samenhangt met lagere kosten (per
m2 gebruiksoppervlak) maar dat die permanente ventilatie ook weer vooral voorkomt in de woningen met een
gunstiger energie-index. In dit hoofdstuk wordt nagegaan
of beide effecten van elkaar kunnen worden gescheiden
om daarmee te laten zien welke invloed ventilatiegedrag
– los van de energiekwaliteit van de woning – heeft op het
energieverbruik.

______________________________________________________________________

Tabel 3-1

Instelling van de temperatuur bij afwezigheid, naar 		
de gemiddelde duur van de afwezigheid

______________________________________________________________________
Afwezigheid		
0515 17,5 20 °C
						
5 °C
15 °C
17,5 °C
20 °C of meer
______________________________________________________________________
1 uur per dag		
2-3 uur				
4-5 uur				
5-11 uur			
12 uur of meer
_____________

1%
2%
2%
5%
75%
_____

15%
19%
24%
30%
10%
_____

11%
24%
38%
38%
9%
_____

30%
35%
24%
19%
5%
_____

43%
21%
12%
8%
1%
_____

100%
100%
100%
100%
100%
_____

						
11%
22%
28%
24%
15%
______________________________________________________________________
Noot. Roodgekleurde cellen geven celfrequenties weer die significant hoger zijn dan de verwachte
celfrequentie.
______________________________________________________________________

3.2 Verwarmen bij afwezigheid
De respondenten zijn zowel bevraagd over de momenten
van de dag dat ze verwarmen als over de momenten van de
dag dat er minimaal een persoon thuis is. Door deze twee
gegevens te combineren, kan worden vastgesteld wanneer
en hoeveel er wordt verwarmd terwijl er niemand thuis is.
Bij ongeveer 33% van de huishoudens is er altijd iemand
thuis. Van de overigen geeft iets meer dan 10% aan bij afwezigheid niet te verwarmen. Dat wil zeggen dat de verwarming uit staat of de thermostaat op ‘vorstbeveiliging’ (5°C)
is ingesteld. De meerderheid van de huishoudens verwarmt
de woning dus bij afwezigheid. De meest gebruikelijke
temperatuurinstellingen liggen tussen de 15 en de 20°C
(figuur 3-1).
De instelling van de thermostaat verschilt – zoals zou
mogen worden verwacht met de periode dat een huishouden niet thuis is. Als men gemiddeld slechts kort niet thuis
is (1 uur per dag), zijn weinigen geneigd de temperatuur
omlaag bij te stellen. De neiging om de temperatuur lager
in te stellen, neemt toe met de tijd dat men niet thuis is. Als
men gemiddeld 12 uur per dag afwezig is, is een groot deel
van de huishoudens geneigd om tijdens die periode niet
meer te verwarmen (figuur 3.2).
Er zijn ruwweg 5 relevante perioden te ontdekken die bepalend zijn voor de mate waarin men de temperatuur lager
instelt:
• 1 uur – nagenoeg geen verandering in temperatuurinstelling bij afwezigheid;
• 2-3 uur – gemiddeld 1 graad lager;
• 4-5 uur – gemiddeld 2 graden lager;
• 6-11 uur – gemiddeld 3 graden lager;
• 12 uur of meer – zeer lage temperatuurinstelling bij
afwezigheid.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

In Tabel 3-1 kan worden gezien dat driekwart van de huishoudens die dagelijks gemiddeld genomen 12 uur of meer
afwezig zijn, de verwarming geheel uitschakelt bij afwezigheid. Dat doet slechts 1% van de mensen die gemiddeld niet
meer dan 1 uur per dag afwezig zijn.
Achtergronden voor verwarmen bij afwezigheid
Er zijn vanzelfsprekend vele redenen denkbaar die eraan
kunnen bijdragen dat mensen er niet aan denken of er
mogelijk bewust voor kiezen om te blijven verwarmen
terwijl er niemand thuis is. In deze paragraaf laten we er
enkele de revue passeren. We onderzoeken de volgende
mogelijke verbanden:
• in energiezuiniger woningen zijn mensen minder
geneigd om de thermostaat lager te zetten bij (kortere)
perioden van afwezigheid (mogelijke reden: betrekkelijk
gering verwacht effect op energiekosten);
• het verwarmen bij afwezigheid is een uiting van onnadenkendheid die waarschijnlijk ook terugkomt in andere vormen van onzuinig energiegedrag; dit zal mogelijk meer
het geval zijn naarmate het inkomen van een huishouden
hoger is (minder negatieve terugkoppeling van het gedrag
op prijs) c.q. de netto woonquote lager ligt; ook een huur
‘inclusief’ energiekosten kan hieraan bijdragen;
• bij programmeerbare thermostaten zijn mensen weinig
geneigd de instellingen te wijzigen ten opzichte van het
ingestelde patroon waardoor er per saldo dan meer wordt
verwarmd bij afwezigheid;
• verwarmen bij afwezigheid hangt samen met comfort­
problemen in de woning (tocht, vocht enzovoort).
Deze verbanden kunnen gezamenlijk optreden en elkaar
(deels) tegenwerken. We onderzoeken ze eerst enkelvoudig
om vervolgens te bezien in welke mate ze in gezamenlijkheid het voorkomen van verwarmen bij afwezigheid kunnen
verklaren.
Energiegedrag in de woning | 39

______________________________________________________________________

Figuur 3-3

Temperatuurinstelling bij afwezigheid naar
energielabel van de woning

100%

17,5 of meer
5 tot 17,5
graden
0-5 graden

80%

60%

40%

20%

0%
AB

C

D

E

F

G

energielabel van de woning

______________________________________________________________________

% verwarmen bij afwezigheid op
17,5 graad of meer

Figuur 3-4

Aandeel huishoudens dat bij afwezigheid verwarmt
op 17,5 C of meer, naar de duur van de afwezigheid
en voor woningen met een A- of B-label vergeleken
met de andere woningen

90%

A en B
labels
overige
woningen

80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
1
uur

2-3
uur

4-5
uur

duur van de afwezigheid (per dag)

40 | Energiegedrag in de woning

5-11
uur

12 uur
of meer

3.2.1 Invloed van de energiezuinigheid van de woning
In minder energiezuinige woningen is men er eerder toe
geneigd om de verwarming uit te zetten dan in energiezuinige woningen. In woningen met een label A of B stelt bijna
de helft van de mensen (49%) een temperatuur van 17,5 graden of hoger in bij afwezigheid, terwijl dat in woningen met
een G-label 28% is (figuur 3-3). In die minst energiezuinige
woningen zijn de bewoners juist wat vaker geneigd om de
verwarming geheel uit te zetten als men langer dan een uur
afwezig is. Maar, als men in de woningen met een G-label
kort afwezig is (gemiddeld minder dan uur per dag), is de
neiging juist weer wat groter om de temperatuurinstelling
hoog te houden. Vermoedelijk is dat omdat de afkoeling
in die woningen relatief snel zal gaan en men hiermee wil
voorkomen bij thuiskomst in een koude woning te komen.
Het is belangrijk op te merken dat – hoewel er dus een
verschil is in de temperatuurinstellingen bij verschillende
energielabels -bewoners ook in woningen met een A- en Blabel sterk geneigd zijn om de temperatuur lager in te stellen naarmate de afwezigheid langer duurt (figuur 3-4). Bij
een afwezigheid van 12 uur of meer, is nog maar iets meer
dan 20% van de bewoners van een A- of B-woning geneigd
om de temperatuur bij afwezig in te stellen op 17,5 graad of
hoger (tegenover 47% bij een afwezigheid van 4-5 uur). In
beide gevallen is dat dan overigens nog wel significant vaker
dan bij de minder energiezuiniger woningen.
3.2.2 Verwachtingen over energiezuinigheid
Om te bezien in hoeverre het vaker verwarmen op een
hogere temperatuur bij afwezigheid bij de woningen met
een A- of B-label gedrag is dat te maken heeft met verwachtingen over de energiezuinigheid van de woning, gaan
we na wat de ideeën van de bewoners hierbij zijn. Hierbij
beperken we ons – evenals bij de na-volgende analyses
in deze paragraaf – tot de huishoudens die met een c.v.
verwarmen en die gemiddeld minimaal 1 uur per dag niet
thuis zijn.
De bewoners van woningen met een A- of een B-label zijn
zich er in meerderheid van bewust dat hun woning (zeer)
zuinig is (Tabel 3-2). Het aandeel dat van mening is dat hun
woning zuinig of zeer zuinig is, is beduidend groter dan bij
de bewoners van de overige woningen. Onder de bewoners
van een woning met een A- of een B-label die op een hoge
temperatuur stoken bij afwezigheid, is het grootste aandeel
te vinden dat van mening is dat de woning zeer zuinig is
(19%). Hierbij moet worden opgemerkt dat dit oordeel
niet is veroorzaakt door het label als zodanig. Het betreft
immers labels die later zijn berekend en dus niet bekend
zijn bij de bewoners.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Aanvullend op het oordeel over de energiezuinigheid van
hun woning, is bewoners ook gevraagd een oordeel te
geven over de energiezuinigheid van hun huishouden. Dat
oordeel blijkt veel minder te verschillen tussen bewoners
van de woningen met een A- of B-label en de rest dan het
oordeel over de woning. Wel is opvallend (en significant)
dat de bewoners die een lage temperatuur instellen bij
afwezigheid ongeacht de energiezuinigheid van de woning
– het huishouden vaker zeer zuinig vinden dan degenen
die op een hoge temperatuur stoken bij afwezigheid. Op
zichzelf is dat dus een terecht oordeel. Eveneens realistisch
is het oordeel van degenen die niet in een energiezuinige
woning wonen en op hoge temperatuur verwarmen bij
afwezigheid. Zij kwalificeren zich minder vaak dan de
andere huishoudens als zuinig of zeer zuinig en vaker als
gemiddeld of (helemaal) niet zo zuinig.
De groep die woont in een energiezuinige woning en bij
afwezigheid stookt op een hoge temperatuur, vertoont
– terecht of niet terecht – een afwijkend patroon. Bijna de
helft van deze huishoudens (46%) kwalificeert zichzelf als
‘zuinig’. Gecombineerd met de 7% in deze groep die het
huishouden zelfs als ‘zeer zuinig’ benoemt, ontstaat de
opmerkelijke situatie dat het aandeel huishoudens dat zichzelf als zuinig of zeer zuinig ziet het grootst is in de groep
die op hoge temperatuur stookt bij afwezigheid. Blijkbaar
wordt dit gedrag in deze groep niet als onzuinig gezien,
mogelijk als gevolg van de energetische kwaliteit van de
woning.
Vooralsnog lijkt de conclusie te kunnen worden getrokken dat bewoners van woningen met een A- of een B-label
vaker dan anderen in minder energiezuinige woningen
geneigd zijn op een hogere temperatuur te verwarmen als
er niemand thuis is. De bewoners van deze energiezuinige
woningen zijn er zich ook vaak van bewust dat de woning
zuinig is, en dat geldt het sterkst voor de groep die op een
hoge temperatuur stookt bij afwezigheid. Of men door
die (overigens juist) veronderstelde energiezuinigheid van
de woning geneigd is zich minder zuinig te gedragen kan
daar niet onomstotelijk uit worden opgemaakt. Dan zou
specifieker moeten worden gevraagd naar de redenen van
het stookgedrag.

______________________________________________________________________

Tabel 3-2

Oordeel over de energiezuinigheid van de woning
door huishoudens in woningen met een A- of B-label
vergeleken met de overige woningen en afzonderlijk
voor huishoudens die op een hoge of op een lage 		
temperatuur stoken bij afwezigheid

______________________________________________________________________		
						
A of B-label
overig
____________
_________________________
_________________________
Oordeel energiezuinigheid van de
woning				
lage temp
____________ ___________

hoge temp
___________

lage temp
___________

hoge temp
___________

Zeer zuinig			
14%
Zuinig				
48%
Gemiddeld		
32%
Niet zo zuinig		
4%
Helemaal niet zuinig
0%
Weet niet			
2%
____________ ___________

19%
44%
30%
5%
1%
1%
___________

5%
34%
41%
15%
4%
2%
___________

5%
33%
42%
15%
3%
2%
___________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________		
______________________________________________________________________

Tabel 3-3

Oordeel over de energiezuinigheid van het 		
huishouden door huishoudens in woningen met een 		
A- of B-label vergeleken met de overige woningen en
afzonderlijk voor huishoudens die op een hoge of op 		
een lage temperatuur stoken bij afwezigheid

______________________________________________________________________

Hoe energiezuinig vindt u uw huishouden bij het verwarmen van de woning?
						
_________________________
_________________________
						
						
						
____________

A of B-label
_________________________

overig
_________________________

lage temp
___________

hoge temp
___________

lage temp
___________

hoge temp
___________

Zeer zuinig			
11%
Zuinig				
38%
Gemiddeld		
42%
Niet zo zuinig		
7%
Helemaal niet zuinig
0%
Weet niet			
0%
____________ ___________

7%
46%
36%
9%
0%
1%
___________

6%
40%
43%
9%
1%
1%
___________

3%
37%
44%
12%
2%
2%
___________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 41

______________________________________________________________________

Tabel 3-4
Aandeel mensen dat naar eigen zeggen vaak
		onnadenkend energiegedrag vertoont, naar de 		
temperatuur waarop de woning wordt verwarmd bij 		
afwezigheid
______________________________________________________________________
temperatuur
bij						
afwezigheid		
____________

adapters in
licht aan laten
staan
___________

apparaten op
stopcontact
laten
___________

stand-by
laten staan
___________

geen
spaarlampen
___________

5-15 graden		
10%
15-17,5 graden
15%
17,5-20 graden
15%
meer dan 20 graden
18%
____________ ___________

14%
16%
14%
18%
___________

24%
30%
28%
26%
___________

34%
32%
29%
28%
___________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 3-5	

Aandeel mensen dat vaak het licht aan laat staan, 		
naar de temperatuur waarop de woning wordt 		
verwarmd bij afwezigheid en naar de duur van hun 		
afwezigheid

______________________________________________________________________

						
Duur van de afwezigheid
temperatuur 		________________________________________________
bij afwezigheid
1 - 3 uur
4 - 5 uur
5 uur of meer
____________
____________
____________
____________
5-15 graden		
15-17,5 graden
17,5-20 graden
Meer dan 20 graden
____________

11%
14%
13%
16%
___________

15%
17%
17%
17%
___________

6%
14%
20%
22%
__________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

3.2.3 Onnadenkendheid
De tweede hypothese over verwarmen bij afwezigheid luidt
dat verwarmen bij afwezigheid zou kunnen worden opgevat
als een vorm van onnadenkend gedrag. Daarvan zijn er
meer gemeten met de vragenlijst, zoals ook in paragraaf 2.5
al is besproken:
• lichten aan laten staan in ruimten waar voor langere tijd
niemand aanwezig is;
• adapters\opladers in het stopcontact laten zitten zonder
dat daarop een apparaat is aangesloten;
• apparaten op stand-by staan, zoals de televisie.
De samenhang tussen verwarmen bij afwezigheid en deze
(andere) vormen van onnadenkendheid is er wel, maar het
is geen sterke samenhang. Het verband is het meest volgens
verwachting bij het antwoord op de vraag of mensen het
licht aan laten staan in ruimten waar voor langere tijd
42 | Energiegedrag in de woning

niemand aanwezig is. Dat doet slechts 10% vaak van de huishoudens die bij afwezigheid de temperatuur instellen op 15
graden of minder. Daartegenover staat dat 18% van degenen
die op meer dan 20 graden verwarmen bij afwezigheid dit
vaak doen. Er zijn geen significante verschillen bij het ‘in
het stopcontact laten zitten van adapters’ en het bezit van
spaarlampen. Er is wel een samenhang met het op standby laten staan van apparaten zoals de televisie. Dit komt
het minst voor bij mensen die bij afwezigheid op een lage
temperatuur verwarmen. Dat het aandeel het hoogst is in de
groep die tussen 15 en 17,5 graad verwarmt bij afwezigheid is
echter weer wat minder goed te interpreteren.
Hoewel de samenhangen niet al te sterk zijn, lijkt het op
hogere temperatuur stoken bij afwezigheid wel een relatie
te hebben met algemeen energie-onbewust gedrag. De
samenhangen kunnen in potentie worden verstoord door
de mate waarin mensen wel of niet thuis zijn. Zo zou het
bijvoorbeeld kunnen dat mensen die op meer dan 20 graden verwarmen bij afwezigheid (waarvan we weten dat dit
relatief vaak korte perioden van afwezigheid zijn) daardoor
ook makkelijker ‘even’ het licht aan laten staan. Daarom
hebben we het effect ook gecontroleerd voor de periode van
afwezigheid.9 Als verschillen in de duur van de afwezigheid
de eigenlijke verklarende variabele zouden zijn, dan zou
binnen eenzelfde periode van afwezigheid geen samenhang
bestaan tussen verwarmen bij afwezigheid en de lichten aan
laten staan. Dat is echter niet het geval. Het effect is zowel
aanwezig bij korte perioden van afwezigheid als (en dan nog
sterker) bij langere perioden van afwezigheid (Tabel 3-5).
3.2.4 Afwezigheid van terugkoppeling van prijs
Het vermoeden was dat onnadenkend energiegedrag meer
voor zou komen bij mensen die het minder in de portemonnee zouden voelen dan bij degenen voor wie dat wel een rol
speelt. Of meer toegespitst:
1 dat mensen met verhoudingsgewijs lage woonlasten
vaker op een hogere temperatuur zouden stoken bij afwezigheid dan mensen met hogere woonlasten;
2 dat mensen die een huur betalen inclusief stookkosten
vaker op een hogere temperatuur zouden stoken bij afwezigheid.
Voor beide hypothesen is wel enige ondersteuning te
vin­­den. Mensen met de laagste netto woonquote10 stoken
bij afwezigheid relatief vaak tussen de 17,5 en 20 graden en
mensen met de hoogste en gemiddelde woonquotes11
stoken bij afwezigheid vaker tussen de 5 en 15 graden (Tabel
3-6).
9

Daarbij zijn in verband met de celvulling de categorieën 1 en 2-3 uur
samengevoegd, evenals de perioden 5-11 uur en 11 uur of meer.

10

De 30% huishoudens die het kleinste deel van het inkomen uitgeven aan
wonen: maximaal 21%.

11

Hoogste woonquotes zijn de 30% huishoudens die relatief veel uitgeven
aan woonlasten: minimaal 35%.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Een enigszins vergelijkbaar effect kan worden gevonden
voor de wijze waarop de stookkosten in de huur zijn
verwerkt. Daarbij blijkt dat de huishoudens met een huur
inclusief stookkosten geneigd zijn op een hoge temperatuur (meer dan 20 graden) te stoken bij afwezigheid en juist
weinig tussen 5 en 15 graden. Een instelling die wel weer
vaak voorkomt bij deze groep is de instelling ‘uit’ – wat kan
worden afgeleid uit het lage totaalpercentage voor deze
groep.
Hoewel de effecten significant zijn, moet worden opgemerkt dat het aantal waarnemingen van respondenten die
inclusief stookkosten huren, beperkt is. We neigen er dan
ook naar het resultaat wel als indicatief te zien voor het feit
dat deze groep geneigd is minder rekening te houden met
de temperatuurinstelling dan anderen. We achten het cijfer
(29% binnen deze groep) niet bruikbaar als schatting van
het aandeel huishoudens binnen deze groep dat op een
hoge temperatuur stookt.
3.2.5 Thermostaatinstellingen
De derde hypothese betreft de rol van programmeerbare
thermostaten. Het vermoeden is dat de aanwezigheid van
programmeerbare thermostaten minder flexibiliteit van de
temperatuurinstellingen met zich meebrengt. Het is lastig
en tijdrovend om de instellingen te veranderen – die dan
vervolgens ook nog weer moeten worden terugveranderd.
Doordat de huishoudens met programmeerbare
thermostaat minder snel de temperatuur zullen veranderen,
zullen ze – bij van dag tot dag wisselende aanwezigheidspatronen – mogelijk vaker verwarmen bij afwezigheid en
mogelijk ook op een hogere temperatuur.
Iets meer dan de helft van de huishoudens (53%) met een
programmeerbare thermostaat geeft aan dat de instelling
van de thermostaat nooit wordt gewijzigd. Iets minder
dan een derde (32%) zegt dat de instelling ‘wel eens’ wordt
gewijzigd en 15% zegt dat de temperatuur altijd handmatig
wordt ingesteld. Er is dus – volgens verwachting – sprake
van enige ‘weerstand’ tegen verandering van de instellingen bij een programmeerbare thermostaat. Dat werkt door
in het aandeel mensen dat verwarmt bij afwezigheid bij
programmeerbare thermostaten vergeleken met de andere
wijzen van temperatuurregeling. Ruim tweederde (69%)
van de huishoudens met een programmeerbare thermostaat verwarmt bij afwezigheid. Bij handmatig instelbare
thermostaten is dat minder maar nog steeds iets bovengemiddeld (gemiddeld verwarmt 60% van de huishoudens bij
afwezigheid).

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Tabel 3-6	

Verdeling van stooktemperatuur bij afwezigheid 		
naar de hoogte van de netto woonquote

______________________________________________________________________
						
						
						
						
________________

Temperatuurinstelling bij afwezigheid
­­­­­­­______________________________________
5-15
graden
______

15-17,5
graden
______

17,5-20
graden
______

meer dan
20 graden
______

Totaal
ingestelde
temperaturen
______

Laagste woonquote
19%
Gemiddelde woonquote 24%
Hoogste woonquote
25%
________________
______

33%
33%
30%
______

31%
25%
24%
______

15%
16%
16%
______

98%
98%
94%
______

Totaal				
________________

32%
______

27%
______

16%
______

97%
______

23%
______

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 3-7	

Verdeling van stooktemperatuur bij afwezigheid 		
naar eigendomsverhouding en verrekening 		
stookkosten (inclusief of exclusief)

______________________________________________________________________
						
						
						
						
________________

Temperatuurinstelling bij afwezigheid
­­­­­­­______________________________________
5-15
graden
______

15-17,5
graden
______

17,5-20
graden
______

meer dan
20 graden
______

Totaal
ingestelde
temperaturen
______

Huur inclusief stookkosten 18%
Huur exclusief stookkosten 29%
koopwoning		
19%
________________
______

12%
29%
34%
______

15%
22%
30%
______

29%
15%
15%
______

74%
95%
99%
______

totaal				
________________

32%
______

27%
______

16%
______

97%
______

23%
______

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht
______________________________________________________________________

Energiegedrag in de woning | 43

______________________________________________________________________

Nu hoeft dat verwarmen bij afwezigheid geen probleem te

Tabel 3-8		Aandeel huishoudens dat verwarmt bij
geven, zolang de afwezigheid maar kort duurt. Daar lijkt
afwezigheid naar de wijze waarop de temperatuur 		 ook wel wat in te zitten. In het bijzonder de mensen met
wordt ingesteld
een programmeerbare thermostaat die de thermostaatin______________________________________________________________________
						
______________________________________________

Verwarmt bij afwezigheid
_____________________

Programmeerbare thermostaat
69%
Handmatig instelbare thermostaat
61%
Thermostaatknoppen op radiatoren
51%
Radiatorknoppen
52%
Thermostaatknop gaskachel
31%
Knop op gaskachel
34%
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 3-9	

Aandeel huishoudens, naar hun instelling van de 		
programmeerbare thermostaat en de gemiddelde 		
duur van de afwezigheid per dag

______________________________________________________________________
						
Gemiddelde duur van de afwezigheid per dag
_____________________________________
Instelling			
(programmeerbare) 				
6-11
12 uur
thermostaat		
1 uur 2-3 uur 4-5 uur
uur of meer
_____________ _____ _____ _____ _____
_____

Totaal
ingestelde
temperaturen
____________

Altijd hetzelfde
11%
Wel eens gewijzigd
9%
Handmatig		
4%
_____________ _____

100%
100%
100%
____________

36%
29%
25%
_____

25%
27%
32%
_____

25%
34%
34%
_____

3%
1%
4%
_____

						
10%
32%
27%
29%
2%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

stelling altijd hetzelfde laten, zijn gemiddeld minder vaak
en minder lang afwezig (Tabel 3-9).
De mensen die hun programmeerbare thermostaatinstelling altijd hetzelfde hebben ingesteld, verwarmen ook
vaker op hoge temperatuur als ze niet thuis zijn. Dat komt
overeen met de kortere periode dat ze niet thuis zijn. Maar
nadere uitsplitsing naar de duur van de afwezigheid leert
dat dit effect niet beperkt blijft tot de perioden van korte
afwezigheid (Tabel 3-10). Ook als men gemiddeld genomen
4-5 uur per dag afwezig is, is de temperatuurinstelling bij
afwezigheid vaker hoog als de thermostaatinstelling niet
wordt gewijzigd. Bij langere perioden van afwezigheid zijn
die verschillen er niet meer. Blijkbaar zijn die langere perioden vaker geprogrammeerd.
3.2.6 Comfortproblemen in de woning
De laatste hypothese die we onderzoeken in het kader van
het verwarmen bij afwezigheid is dat dit een strategie zou
kunnen zijn die wordt gehanteerd als de bewoners comfortproblemen ervaren in hun woning. De gedachte is dat
als mensen meer problemen met tocht en vocht hebben, ze
vaker geneigd zijn de verwarming aan te laten bij afwezigheid.
Voor deze hypothese wordt geen ondersteuning gevonden.
De situatie is eerder omgekeerd. In woningen waar men
comfortproblemen ervaart, wordt juist minder verwarmd
bij afwezigheid en wordt op een minder hoge temperatuur
verwarmd bij afwezigheid dan in woningen die men als
‘aangenaam’ ervaart. Dat geldt ook als wordt gecontroleerd
voor de duur van de afwezigheid. De causaliteit is hierbij
overigens niet ondubbelzinnig. De bewoners van de woningen die als ‘niet aangenaam’ worden betiteld zijn gemiddeld vaker voor langere perioden afwezig (12 uur of meer per
dag). Wellicht draagt het ervaren gebrek aan comfort daar
aan bij. Niettemin is het begrijpelijk dat bij een dergelijke
langdurige afwezigheid er ook niet op een hoge temperatuur wordt gestookt. Dat doen maar weinigen per slot van
rekening. Dat niet stoken bij langdurige afwezigheid kan
er echter wel weer aan bijdragen dat de woning als weinig
comfortabel wordt ervaren.
3.2.7 Besparingspotentieel
Om een indruk te krijgen van wat de temperatuurinstelling bij afwezigheid voor effect heeft op het gasverbruik,
analyseren we voor de huishoudens met een ‘normale’
c.v.-installatie (verwarmpatronen 1 t/m 3) die niet nagenoeg
permanent thuis zijn de invloed van de temperatuurinstelling bij afwezigheid (figuur 3-5).

44 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Het is altijd lastig aan te geven wat het besparingspotentieel
precies is. Maar gesteld dat we het verwarmen bij afwezigheid terug zouden kunnen brengen naar een temperatuur
van 15 graden, dan zou dit voor de groepen die in figuur
3-5 zijn genoemd, respectievelijk een besparing opleveren
van 100 m3, 140 m3en 240 m3. En als we dat relateren aan de
omvang van die groepen (respectievelijk 32%, 27% en 16%
van de huishoudens met een centrale verwarming) komt dat
voor Nederland als totaal uit op een besparing van ruim 600
miljoen m3 per jaar.

3.3 Stoken op een hoge temperatuur
3.3.1 Leeftijd en etniciteit
Stoken op een hoge temperatuur is sterk verbonden met
leeftijd, zo hebben gegevens over temperatuurinstellingen
vaak aangetoond. Daarnaast wordt het geassocieerd met de
etnische achtergrond van bewoners, waarbij de gedachte is
dat mensen die afkomstig zijn uit een warm klimaat geneigd
zullen zijn op een hogere temperatuur te stoken. Voor
die laatste veronderstelling wordt in dit onderzoek geen
ondersteuning gevonden. Hoewel de etnische achtergrond
een factor van belang bleek te zijn bij de verklaring van verschillen in energiekosten (Tabel 2-17), is er geen significant
verschil in temperatuurinstelling (overdag bij aanwezigheid
in huis en ‘s nachts) tussen autochtonen en de groep die als
niet-westers allochtoon wordt aangeduid. We gaan in deze
paragraaf dan ook verder niet in op dit onderscheid maar
concentreren ons op de relatie met de leeftijd. In paragraaf
4.2 wordt ­­– via de woonsituatie van de allochtonen – nog
wel een nader licht geworpen op de opmerkelijke situatie
dat zij gemiddeld niet op een hogere temperatuur stoken
maar wel hogere energiekosten hebben.
3.3.2 Temperatuur en aanwezigheid
De samenhang tussen leeftijd en temperatuurinstelling
wordt ook in dit onderzoek bevestigd, zij het in iets mindere
mate dan in onderzoeken waarbij alleen wordt gevraagd
naar de temperatuurinstelling overdag. In het antwoord
op die vraag zit veelal ook een effect van de aanwezigheid
verborgen. Als immers wordt gevraagd naar de gemidMinisterie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Tabel 3-10

Temperatuur waarop wordt verwarmd bij 		
afwezigheid, naar de instelling van de programmeer­-		
bare thermostaat en de duur van de afwezigheid

______________________________________________________________________
						
Instelling			
(programmeerbare)
thermostaat		
_____________

Temperatuurinstelling bij afwezigheid
_____________________________________
5 - 15
graden
_____

15 - 17,5
graden
_____

17,5 - 20
graden
_____

meer dan
20 graden
_____

Totaal
ingestelde
temp.
____

Afwezigheid 2 - 3 uur					
altijd hetzelfde
0%
0%
6%
93%
100%
wel eens gewijzigd
4%
0%
11%
84%
100%
Handmatig
0%
2%
22%
76%
100%
4 - 5 uur					
altijd hetzelfde
0%
1%
52%
48%
100%
64%
28%
100%
wel eens gewijzigd
3%
6%
Handmatig
2%
11%
53%
35%
100%
6 - 11 uur					
altijd hetzelfde
14%
38%
46%
1%
100%
wel eens gewijzigd
10%
45%
44%
2%
100%
Handmatig
12%
40%
47%
2%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Figuur 3-5

gasverbruik per jaar (m�)

De temperatuurinstelling bij afwezigheid heeft een duidelijk effect op het gasverbruik. Tussen de hoogste en de
laagste temperatuurinstellingen zit zo’n 240 m3 gasverbruik
per jaar dat uitsluitend kan worden toegeschreven aan de
temperatuurinstelling bij afwezigheid.
Het besparingspotentieel is zelfs nog groter als niet wordt
gecontroleerd voor de woningkenmerken die het gasverbruik vooral bepalen: energie-index, gebruiksoppervlak
en aantal buitenzijden van de woning. Zonder controle
voor woningkenmerken ligt het gemiddelde verbruik bij
de laagste temperatuurinstelling op 1300 m 3. Met controle
voor woningkenmerken komt het uit – zoals ook in figuur
3-5 kan worden gezien – op 1400 m3.

Gasverbruik per jaar bij verschillende temperatuurinstellingen bij afwezigheid, gecontroleerd voor:
woninggrootte, energie-index en aantal buitenzijden
van de woning

1.800
1.700
1.600
1.500
1.400
1.300
1.200
1.100
1.000
5 t/m15
graden

15 t/m 17,5
graden

17,5 t/m 20
graden

meer dan 20
graden

temperatuurinstelling bij afwezigheid (in ºC)

Energiegedrag in de woning | 45

______________________________________________________________________

temperatuurinstelling bij
aanwezigheid (mediaan) in ºC

Figuur 3-6

Temperatuurinstelling (mediaan) bij aanwezigheid
overdag en ’s avonds naar leeftijdsgroep

21

overdag
’s avonds

20
19

In de huidige studie konden we beide invloeden uit elkaar
halen doordat zowel de temperatuurinstelling voor elk
moment van de dag is gevraagd als de aanwezigheid op diezelfde momenten. Op die manier kunnen leeftijdsgroepen
worden vergeleken in hun temperatuurinstelling bij aanwezigheid op specifieke momenten van de dag. We maken
onderscheid tussen de temperatuurinstelling overdag (tussen 7:00 en 18:00), ’s avonds (tussen 18:00 en 23:00) en
’s nachts (tussen 23:00 en 7:00). We berekenen vervolgens
het gemiddelde over deze perioden voor zover er iemand
van het huishouden in de woning aanwezig is.

18
17
16

75 jaar
en ouder

65-74 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

18-24 jaar

15

______________________________________________________________________

Figuur 3-7
temperatuurinstelling bij
aanwezigheid (mediaan) in ºC

delde temperatuurinstelling overdag zullen respondenten
geneigd kunnen zijn te gaan middelen over perioden van
aanwezigheid en afwezigheid gedurende de dag. En aangezien ouderen gemiddeld meer thuis zijn, zullen zij vaker
een temperatuur aangeven die hoger is. Daarin weerklinkt
dan echter ook de mate van aanwezigheid en niet alleen de
hogere temperatuurinstelling.

Temperatuurinstelling door de week overdag bij
aanwezigheid naar leeftijd van de respondent

22
21
20
19
18
17
16

Ook als we de temperatuurinstellingen op deze manier
berekenen en vergelijken tussen leeftijdsgroepen, blijkt
dat ouderen geneigd zijn op een hogere temperatuur te
verwarmen (bij aanwezigheid dus) dan jongere huishoudens (figuur 3-6). Het verschil is vooral betekenisvol voor de
groep 75-plussers ten opzichte van de overige leeftijdsgroepen. Jongeren zijn vaker geneigd om overdag de temperatuur laag in te stellen bij aanwezigheid. ’s Avonds komen
zij op hetzelfde niveau van temperatuurinstelling uit als de
oudere leeftijdsgroepen. ’s Nachts zijn de verschillen tussen
de leeftijdsgroepen verwaarloosbaar. De mediane waarde is
dan 15 graden voor alle groepen.

15

De groep 75-plussers lijkt daarmee een bijzondere groep
te vormen waarvoor het relevant is om te bezien wat de
context is waarbinnen zij deze hogere temperatuurinstellingen realiseren. Allereerst kijken we echter nog wat preciezer
______________________________________________________________________
naar hoe het verloop in temperatuurinstelling zich verTabel 3-11		Verdeling van energielabels naar woningtype en 		 houdt tot de leeftijd van de bewoners om te bezien of de
leeftijd van de bewoners
grens van 75 jaar de relevante grens is.
20
30
leeftijd

40

50

60

70

80

90

100

______________________________________________________________________		
Leeftijd bewoners
_____________________________
woningtype		
_______________

energielabel
____________

tot 75 jaar
___________

75-plus
___________

eengezins			
						
_______________

label A t/m E
label F en G
____________

77%
23%
___________

43%
57%
___________

							
_______________
____________

100%
___________

100%
___________

meergezins		
						
_______________

57%
43%
___________

55%
45%
___________

Uit figuur 3-7 kan worden opgemaakt dat de grens van 75
jaar inderdaad de meest relevante grens is. De gemiddelde
temperatuurinstelling begint vanaf die leeftijd structureel
toe te nemen tot gemiddelden van tegen de 21°C als men
ouder is dan 85 jaar. Bij de jongere leeftijdsgroepen – tussen 30 en 75 jaar – is er geen systematische variatie waar te
nemen in de temperatuurinstelling.

3.3.3 Woonsituatie 75-plus
De woonsituatie van 75-plussers wijkt af van die van de
jongere huishoudens. Ze wonen vaker in kleinere meergezinswoningen dan jongere huishoudens. Toch zou het
							
100%
100% beeld dat de 75-plussers vooral in deze woningen wonen
______________________________________________________________________ onrecht doen aan de feitelijke situatie. Het grootste deel
46 | Energiegedrag in de woning

label A t/m E
label F en G
____________

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

De temperatuurinstelling door ouderen verschilt niet veel
tussen woningtypes. De ouderen in eengezinswoningen
wensen vermoedelijk ook in dezelfde mate meer warmte
als de ouderen in de meergezinswoningen. Er is wel een
verschil in stookgedrag in relatie tot de energiekwaliteit van
de woningen. In de minder energiezuinige woningen zijn
de ouderen geneigd gemiddeld op iets lagere temperatuur
te stoken. Significant zijn die verschillen echter niet (zie
figuur 3-8).

______________________________________________________________________

Figuur 3-8

temperatuur overdag
(gemiddeld) in ºC

van de zelfstandig wonende 75-plussers woont namelijk in
een eengezinswoning. Onder de eigenaar-bewoners in deze
groep woont zelfs een derde nog in een vrijstaande woning.
De energiekwaliteit van de woningen waarin 75-plussers
wonen, verschilt gemiddeld genomen niet zo heel erg veel
van die van de huishoudens onder die leeftijd. Er is echter
wel een relevant verschil als daar ook het woningtype bij
wordt betrokken. Dan blijken in het bijzonder de eengezinswoningen van 75-plussers veel vaker een F- of een G-label te
hebben (57%) dan de eengezinswoningen van de huishoudens tot 75 jaar (23%).

20,0
19,5
19,0
18,5
18,0
17,5
17,0
16,5
16,0
15,5
label A label F label A label F label A label F label A label F
t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G
eengezins
tot �� jaar

kosten gas en warmte per maand

De verschillen in energiekosten (en naar we aannemen in
verbruik) tussen de zuinige en onzuinige woningen zijn
groter bij de 75-plussers dan bij de huishoudens jonger dan
75 jaar. Bij de 75-plussers zijn die kosten 33% hoger in de
woningen met een F en G label (eengezins en meergezins
samen) terwijl het verschil bij de huishoudens onder de 75
jaar ongeveer 10% bedraagt. Daarvoor zijn drie redenen:
1 de verschillen in temperatuurinstelling zijn gering tussen de ouderen in zuinige en de ouderen in onzuinige
woningen. In het bijzonder bij de eengezinswoningen
zijn de jongere bewoners van woningen met een F- of een
G-label geneigd de temperatuur lager in te stellen. Voor
ouderen geldt dat blijkbaar veel minder (figuur 3-8);
2 de tweede reden heeft te maken met de aanwezigheid
in huis. Doordat de ouderen gemiddeld genomen meer
thuis zijn dan jongere huishoudens, tellen de verschillen
in temperatuurinstelling bij aanwezigheid zwaarder door;
3 de derde reden heeft te maken met het verband dat
in Tabel 3-11 is beschreven: de woningen met de F- en
G-labels zijn in het geval van de 75-plussers relatief vaak
grotere eengezinswoningen.

meergezins
tot �� jaar

eengezins
��-plus

meergezins
��-plus

______________________________________________________________________

Figuur 3-9
Dat is anders voor de energiekosten. Die zijn in het bijzonder voor de ouderen in de eengezinswoningen met labels
F en G erg hoog: bijna 30% hoger dan in de woningen met
een label A t/m E (figuur 3-9).

Temperatuurinstelling in eengezins- en meergezinswoningen, per groep van energielabels naar leeftijdsklasse van de bewoners

Energiekosten voor gas en warmte in eengezins- en
meergezinswoningen, per groep van energielabels,
naar leeftijdsklasse van de bewoners

€ 140
€ 120
€ 100
€ 80
€ 60
€ 40
€ 20
€label A label F label A label F label A label F label A label F
t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G
eengezins
tot �� jaar

meergezins
tot �� jaar

eengezins
�� plus

meergezins
��-plus

Het zal duidelijk zijn dat de combinatie van stoken op een
relatief hoge temperatuur gedurende de gehele dag in een
grote woning met veel verliesoppervlak leidt tot een hoog
energieverbruik.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 47

______________________________________________________________________

% dat binnenklimaat niet
als aangenaam ervaart

Figuur 3-10

Aandeel bewoners dat het binnenklimaat in de
woning niet als aangenaam ervaart in eengezins- en
meergezinswoningen, per groep van energielabels
en naar leeftijdsklasse van de bewoners

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
label A label F label A label F label A label F label A label F
t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G
eengezins
tot �� jaar

meergezins
tot �� jaar

eengezins
��-plus

meergezins
��-plus

______________________________________________________________________

netto woonquote

Figuur 3-11

Netto woonquote in eengezins- en meergezins–
woningen, per groep van energielabels en naar
leeftijdsklasse van de bewoners

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
label A label F label A label F label A label F label A label F
t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G t/m E t/m G
eengezins
tot �� jaar

48 | Energiegedrag in de woning

meergezins
tot �� jaar

eengezins
��-plus

meergezins
��-plus

3.3.4 Terugkoppeling kosten en comfort
Het is nu de vraag of de groep ouderen in onzuinige eengezinswoningen via de terugkoppelingen van comfort en
prijs prikkels ervaart om de ­– in ieder geval vanuit energieoogpunt – suboptimale situatie te veranderen. Dan zouden
er immers directe aanknopingspunten zijn om wijzigingen
aan te brengen in deze woonsituatie.
Dat lijkt slechts in beperkte mate het geval te zijn. In het bijzonder voor de eengezinswoningen met labels F en G geldt
dat de bewoners deze niet als minder aangenaam ervaren
(in termen van tocht, vocht en dergelijke) dan hun energiezuiniger equivalenten. Voor de meergezinswoningen is dat
verschil overigens wel groot. De meergezinswoningen met
een F -of een G-label worden door 45% van de bewoners als
niet aangenaam ervaren (figuur 3-10). Zeker in het geval van
de 75-plussers (die over het geheel genomen – zo blijkt uit
veel satisfactieonderzoek – minder geneigd zijn tot negatieve oordelen) is dat een zeer hoog percentage.
Ook qua kosten lijkt de terugkoppeling van de energieonzuinige woningen (naar de portemonnee van de bewoners)
mee te vallen. Voor in het bijzonder de oudere eigenaarbewoners (die vaak in een eengezinswoning wonen) geldt
dat de directe woonlasten (rente en aflossing) veelal zo laag
zijn, dat de hogere energiekosten niet leiden tot bijzonder
hoge woonquotes (figuur 3-11). Deze zijn wel iets hoger dan
bij de energiezuiniger woningen, maar de spreiding daarbinnen is zo groot dat de verschillen niet significant zijn.
Dat geldt overigens ook voor de netto woonquotes voor de
huurwoningen. Ook die quotes verschillen bij de ouderen
nauwelijks tussen de woningen met een F- of G-label enerzijds en de energiezuiniger woningen anderzijds. Dat wordt
veroorzaakt doordat de huur van de woningen met een F- of
G-label veelal laag is terwijl die van de nieuwere appartementen met een gunstiger energie-index hoger is. Huur en
energierekening houden elkaar dan in evenwicht.
3.3.5 Conclusie
De conclusie lijkt te moeten zijn dat er betrekkelijk weinig
aanknopingspunten zijn te vinden om de situatie van
ouderen in energieonzuinige eengezinswoningen aan te
pakken. Voorlichting biedt wellicht mogelijkheden maar er
zal rekening mee moeten worden gehouden dat de ouderen
die blijkbaar tot op hoge leeftijd en naar volle tevredenheid
in deze woningen zijn blijven wonen, daar niet erg ontvankelijk voor zullen zijn. Verhuizen naar een energiezuinig
appartement biedt dan betrekkelijk weinig voordelen, al is
het maar omdat de directe financiële voordelen voor deze
groep zeer beperkt zijn. De netto maandlasten zullen er
waarschijnlijk niet op achteruitgaan als ze verhuizen van de
energie-onzuinige maar afbetaalde eengezinswoning naar
een energiezuinig maar relatief duur huurappartement.
Indirecte financiële voordelen zijn er vanzelfsprekend wel
bij een dergelijke beweging (er wordt vermogen vrijgeMinisterie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Kansen liggen er eerder bij de onzuinige meergezinswoningen. In die woningen wordt wel een duidelijk comfortprobleem ervaren (ongeacht de leeftijd van de bewoners) en
zullen maatregelen die dat kunnen verbeteren – en daarmee
de energiezuinigheid vergroten – waarschijnlijk wel op een
warm onthaal kunnen rekenen.

3.4 Nachtstand
Er is op basis van de uitkomsten in paragraaf 2.2 enige
onduidelijkheid over het effect van de instelling van de
nachttemperatuur op het energieverbruik. Aan de ene
kant lijkt er aanleiding om te veronderstellen dat een
lage nachtstand, gecombineerd met een hoge dagstand
leidt tot veel energieverbruik (patroon: grote amplitude),
maar anderzijds zijn er ook aanwijzingen dat een relatief
hoge nachtstand leidt tot meer energieverbruik (patroon
1 versus patronen 2 en 3 bijvoorbeeld, zie figuur 2-3). We
gaan dan ook na wat de separate invloed is van de instelling van de nachttemperatuur op het energieverbruik en in
welke omstandigheden er eventuele divergerende effecten
optreden.
We onderscheiden vier groepen die in redelijk gelijke mate
voorkomen in de populatie:
1 nachtstand minder dan 15 °C;
2 nachtstand 15 °C;
3 nachtstand tussen 15 en 17 °C;
4 nachtstand 17 °C of meer.
Tussen deze groepen bestaan verschillen in de kosten voor
gas en warmte per maand per vierkante meter gebruiksoppervlak. Dat is nog eens weergegeven in figuur 3-12 en
komt overeen met het beeld dat in paragraaf 2.2 is geschetst
voor het patroon met de grote amplitude in temperatuurinstellingen. ’s Nachts een zeer lage temperatuur instellen
leidt per vierkante meter gebruiksoppervlak niet tot lage
verbruikskosten. De vraag is echter of dit ligt aan de temperatuurinstelling of aan de woningen waar die temperatuurinstellingen (al dan niet ‘toevallig’) in voorkomen.
3.4.1 Verschillen tussen woningtypen
Om de effecten van elkaar te onderscheiden, is het goed
om allereerst te bezien of in sommige woningen, specifieke
instellingen van de nachttemperatuur meer voorkomen
dan in andere. Dat blijkt in vrij sterke mate het geval. Een
lage nachttemperatuurinstelling komt vaker voor in kleine
woningen (Tabel 3-12) met een energielabel F of G. Maar ook
het omgekeerde lijkt het geval. Hogere temperaturen worden vaker gehanteerd in grotere, energiezuiniger woningen
(Tabel 3-13).

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Figuur 3-12

kosten gas en warmte per m� gbo per maand

maakt), maar dat heeft weinig van doen met de energiezuinigheid van de woningen.

Kosten voor gas en warmte per m� gebruiksoppervlak per maand, naar de instelling van de
nachttemperatuur

€ 1,00
€ 0,95
€ 0,90
€ 0,85
€ 0,80
€ 0,75
€ 0,70
< 15 graden

15 graden

tussen 15 en
17 graden

17 graden
of meer

temperatuurinstelling in de nacht (in ºC)

________________________________________________________
Tabel 3-12		Instelling van de nachttemperatuur naar 		
gebruiksoppervlak van de woning
______________________________________________________________________
gebruiksoppervlak
< 15 °C
____________ ___________

15 °C
___________

> 15 en < 17 °C
___________

17 °C of meer
___________

< 73 m2				
73-88 m2			
89-106 m2			
107-130 m2		
>130 m2			
____________

23%
27%
31%
30%
26%
___________

24%
20%
26%
29%
33%
___________

24%
25%
25%
24%
26%
___________

29%
28%
17%
17%
15%
___________

						
21%
28%
27%
25%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage.
______________________________________________________________________

________________________________________________________
Tabel 3-13

Instelling van de nachttemperatuur naar energielabel
van de woning

______________________________________________________________________
energielabel		
____________

< 15 °C
___________

15 °C
___________

> 15 en < 17 °C
___________

17 °C of meer
___________

AB					
C						
D						
E						
F						
G						
____________

13%
17%
21%
18%
25%
33%
___________

27%
29%
31%
28%
27%
22%
___________

27%
29%
26%
28%
26%
24%
___________

33%
25%
22%
26%
22%
21%
___________

totaal				
____________

21%
___________

28%
___________

27%
___________

25%
___________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage.
______________________________________________________________________
Energiegedrag in de woning | 49

______________________________________________________________________

kosten gas en warmte per m� gbo per maand

Figuur 3-13

Kosten voor gas en warmte per m� gebruiksoppervlak per maand, naar de instelling van de
nachttemperatuur, gecontroleerd voor
woninggrootte en energielabel

€ 1,00
€ 0,95
€ 0,90
€ 0,85
€ 0,80
€ 0,75
€ 0,70
< 15 graden

15 graden

tussen 15 en
17 graden

17 graden
of meer

temperatuurinstelling in de nacht (in ºC)

________________________________________________________
Tabel 3-14

Samenhang tussen de instelling van de temperatuur 		
overdag en het verschil tussen de dag- en nachtstand

______________________________________________________________________		
						
Verschil dag- en nachtstand
						
_______________________________________________________
						
Minder			
4 °C of
Dagstand			
dan 1 °C
1 tot 2,5°C
2,5 tot 4°C
meer
____________ ___________
___________
___________
___________
17°C of minder
17 tot 18,5°C		
18,5 tot 20°C		
20°C of meer		
____________

66%
20%
8%
16%
___________

19%
34%
21%
11%
___________

6%
32%
33%
20%
___________

9%
14%
38%
53%
___________

						
____________

28%
___________

21%
___________

23%
___________

28%
___________

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________

Deze combinatie van kenmerken van woningen en het
gedrag van bewoners zorgt er in belangrijke mate voor dat
het lijkt alsof een lage nachttemperatuur bijdraagt aan een
groter energieverbruik. In werkelijkheid – als wordt gecontroleerd voor de woningkenmerken – ontstaat het beeld in
figuur 3-13. Hoe hoger de temperatuurinstelling, hoe hoger
de kosten voor gas en warmte per maand – ook uitgedrukt
per vierkante meter gebruiksoppervlak.
3.4.2 Verschil nacht-en dagtemperatuur
Een tweede kenmerk van het patroon dat in paragraaf 2.2
is geassocieerd met een hoog verbruik is het grote verschil
tussen de temperatuurinstelling overdag en ’s nachts. We
gaan na in hoeverre het verschil tussen de dag- en nachttemperatuur bijdraagt aan het gasverbruik – aanvullend aan
de kenmerken van de woningen en onder constanthouding
van de instelling van de dagtemperatuur. We onderscheiden
vier groepen die in redelijk gelijke mate voorkomen in de
populatie:
1 verschil tussen nachtstand en dagstand is minder dan
1 °C;
2 verschil tussen nachtstand en dagstand varieert van 1 tot
2,5 °C;
3 verschil tussen nachtstand en dagstand varieert van 2,5
tot 4 °C;
4 verschil tussen nachtstand en dagstand is 4 °C of meer.
Controle voor het energielabel van de woningen is nodig
omdat ook het verschil dat de bewoners instellen tussen
dag- en nachttemperatuur enigszins samenhangt met het
energielabel van de woningen. Vooral in de woningen met
een A- of B -label zijn de bewoners vaker geneigd om een
klein verschil tussen dag- en nachttemperatuur te hanteren.
Ook de woninggrootte hangt samen met de verschillen die
bewoners instellen tussen de dag- en de nachttemperatuur.
De algemene tendens is dat bewoners van kleinere woningen vaker geneigd zijn om geringe temperatuurverschillen
te hanteren en bewoners van grotere woningen juist grotere
verschillen. Constant houden van de dagtemperatuur is
nodig omdat ook die sterk samenhangt met de verschillen
tussen de dag- en nachttemperatuur. Een hoge dagtemperatuur hangt samen met een groter verschil tussen dag- en
nachttemperatuur zoals kan worden gezien in Tabel 3-14.
Meer dan de helft van de mensen die een dagtemperatuur
van 20 graden of meer hanteren, stelt ook een verschil tussen dag-en nachttemperatuur in van minimaal 4 graden. Als
geen rekening zou worden gehouden met die dagtemperatuur, zou alleen deze samenhang er al voor zorgen dat een
grote amplitude samenhangt met veel energieverbruik en
een kleine amplitude met weinig energieverbruik.
Het separate effect van het verschil tussen de dag- en de
nachttemperatuur blijkt uiteindelijk niet groot, behalve dan
dat juist een klein verschil tussen dag-en nachttemperatuur

50 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3.4.3 Conclusie
De in het vorige hoofdstuk gesignaleerde samenhang tussen
het patroon met een grote amplitude van dag- en nachttemperaturen aan de ene kant en veel energieverbruik aan
de andere, lijkt in belangrijke mate door andere factoren te
worden beïnvloed dan de lage nachttemperatuur. Zowel in
absolute zin als in termen van het verschil tussen dag- en
nachttemperatuur is er geen sprake van een ongunstig
energie-effect als gevolg van het verlagen van de nachttemperatuur. Het verschil in kosten tussen een nachttemperatuur van 17 graden of meer en een nachttemperatuur van 15
graden bedraagt bijna 10%, wat het toch de moeite waard
laat zijn.
Ook bij dit onderwerp blijkt de energiezuinigheid van
woningen samen te hangen met energiegedrag dat die
zuinigheid deels teniet doet. Dat bleek in deze paragraaf
bij de instelling van de nachtstand (gemiddeld hoger en
gemiddeld een kleiner verschil tussen dag- en nachtstand)
maar ook bij de in de vorige paragraaf besproken instellingen van de temperatuur overdag en het daarvoor besproken
verwarmen bij afwezigheid.

______________________________________________________________________

Figuur 3-14 Kosten voor gas en warmte per m� gebruiksoppervlak per maand, naar het verschil tussen dag- en
nachttemperatuur, gecontroleerd voor woninggrootte, energielabel en dagtemperatuur
kosten gas en warmte per m� gbo per maand

samenhangt met hogere energiekosten per m2 gebruiksoppervlak (figuur 3-14).

€ 1,00
€ 0,95
€ 0,90
€ 0,85
€ 0,80
€ 0,75
€ 0,70
< 1 graad

1 tot 2,5 graad

2,5 tot 4
graden

4 graden
of meer

verschil tussen de temperatuurinstelling in de nacht en overdag
(in ºC)

3.5 Collectieve verwarming
Het gebruik van collectieve verwarmingssystemen leidt tot
relatief hoge energiekosten, zoals ook in figuur 2-2 kon
worden gezien. Dit kan mogelijk worden bepaald door de
kostenstructuur van collectieve verwarming, maar het is
ook denkbaar dat collectieve verwarming leidt tot andere
(onzuiniger) patronen van temperatuurinstelling. Als dat
het geval is, dan biedt dit mogelijk aanknopingspunten
voor gedragsverandering. Daarbij moet nog worden opgemerkt dat hoewel deze wijze van verwarmen geen groot
aandeel heeft in de bestaande voorraad, het in de nieuwbouw een in belang toenemend segment is. Van eventuele
lessen kan daar dan mogelijk profijt worden getrokken. Het
is ook denkbaar dat collectieve verwarming in de voorraad
vooral vaak voorkomt bij woningen met een ongunstige
energie-index. Dat zou het effect (van de hoge energiekosten) mogelijk nog kunnen versterken.
3.5.1		 Verschillen in de woningvoorraad
Systemen van collectieve verwarming komen in de woningvoorraad vaker voor bij woningen met een minder gunstig
energielabel. In het bijzonder het G-label is duidelijk
oververtegenwoordigd bij de woningen met een collectief
verwarmingssysteem. Labels A tot en met C komen minder
voor bij de collectieve systemen in de voorraad. Collectieve
verwarming in de voorraad is verder sterk gebonden aan
meergezinswoningen. Waar slechts 4% van de eengezinswoningen een collectief verwarmingssysteem heeft, is dat
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Tabel 3-15		Verdeling van energielabels bij de woningen met een 		
collectief verwarmingssysteem vergeleken met de 		
normale verdeling in de voorraad
______________________________________________________________________
						
energielabel		
__________		

gemiddeld
(exclusief collectief)
____________________

collectief
____________________

A						
B						
C						
D						
E						
F						
G						
__________		

3%
12%
21%
16%
14%
17%
16%
____________________

1%
10%
16%
17%
15%
19%
23%
____________________

						
100%
100%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
Energiegedrag in de woning | 51

_______________________________________________________

bij ruim een kwart (26%) van de meergezinswoningen het
geval. De meergezinswoningen zijn dan vooral galerijflats
en flats met een centrale hal en binnengang.
Collectieve verwarming is bij de eengezinswoningen (overwegend rijwoningen) vaak toegepast in meer recente bouwjaren. In het bijzonder vanaf 1996 is het aandeel collectieve
verwarming bij de eengezinswoningen relatief groot (14%).
Bij de meergezinswoningen is de collectieve verwarming
relatief veel toegepast in de periode 1965-1977 (Tabel 3-16).
In die periode is zelfs de meerderheid van de meergezinswoningen uitgerust met een collectief verwarmingssysteem.

Tabel 3-16	 Aandeel woningen met een collectief
		verwarmingssysteem per
bouwperiode en woningtype

_______________________________________________________
Bouwperiode
______________

eengezins
_____________

meergezins
_____________

tot 1905			
1906-1930		
1931-1945		
1946-1959		
1960-1964		
1965-1970		
1971-1974		
1975-1977		
1978-1980		
1981-1982		
1983-1987		
1988-1991		
1992-1993		
1994-1995		
vanaf 1996		
______________

2%
0%
0%
1%
1%
2%
0%
1%
3%
9%
6%
6%
9%
1%
14%
_____________

12%
3%
4%
16%
29%
65%
55%
58%
35%
40%
22%
7%
20%
5%
21%
_____________

Het verschil in overheersende bouwperiode tussen eengezinswoningen en meergezinswoningen maakt het
waarschijnlijk dat er ook in relatie tot de energiekwaliteit
verschillen bestaan tussen de eengezinswoningen en de
meergezinswoningen met collectieve verwarming. Bij de
meergezinswoningen zijn de labels D, E en F oververtegenwoordigd in de woningen met collectieve verwarming. Bij
de eengezinswoningen zijn juist de labels B en C oververtegenwoordigd bij collectieve verwarming.
Van de eengezinswoningen met collectieve verwarming
heeft 68% een label A, B of C. Van de meergezinswoningen
met collectieve verwarming is dat slechts 15%.

totaal				
4%
27%
_______________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie
zijn gemarkeerd: rood – hoger percentage dan verwacht.
_______________________________________________________

______________________________________________________________________

kosten per maand

Figuur 3-15

Kosten voor gas en warmte en voor elektriciteit,
vergeleken tussen eengezins- en meergezinswoningen, met en zonder collectieve verwarming

€ 140

niet collectief
meergezins
collectief
meergezins
niet collectief
eengezins
collectief
eengezins

€ 120
€ 100
€ 80
€ 60
€ 40
€ 20
€0
gas en warmte

52 | Energiegedrag in de woning

electriciteit

De woningen met collectieve verwarming zijn daarmee
nadrukkelijk onder te verdelen in twee segmenten. Het
eerste segment betreft de laatnaoorlogse galerijflats met
een ongunstig energielabel. Dit zijn overwegend huurwoningen (80%), waarvan het merendeel in bezit is van een
sociale verhuurder. Het tweede segment betreft relatief
nieuwe eengezinswoningen met een gemiddeld tot gunstig
energielabel, waarvan de meerderheid (68%) in bezit is van
eigenaar-bewoners. Er mag worden verwacht dat deze twee
segmenten sterk van elkaar verschillen in zowel energieverbruik maar waarschijnlijk ook in bewoners en hun
gedrag. Voor het vervolg van deze paragraaf zullen we deze
twee segmenten volgen. Daarbij laten we de enkele recent
gebouwde meergezinswoningen met een collectief verwarmingssysteem in de steekproef even buiten beschouwing
bij het eerste segment. Dat doen we ook voor de enkele
voor- en naoorlogse eengezinswoningen bij het tweede segment met collectieve verwarming. We hanteren een scherp
onderscheid:
• segment 1: meergezins, bouwperiode 1960-1977, huur;
• segment 2: eengezins, bouwperiode vanaf 1980, koop.
Beide segmenten vergelijken we steeds met respectievelijk
de meergezinswoningen zonder collectieve verwarming en
de eengezinswoningen zonder collectieve verwarming.
3.5.2 Energieverbruik
De verschillen in energieverbruik zijn groot voor gas en
warmte. In het bijzonder in de meergezinswoningen
met collectieve verwarming zijn die kosten hoger dan in
de meergezinswoningen met individuele verwarmings­
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Het plaatje is daarmee – zoals ook wel verwacht – sterk
verschillend tussen de twee segmenten met een collectief
verwarmingssysteem. Daarbij springt het segment meergezinswoningen er in ongunstige zin uit voor het verbruik van
gas en warmte. De vraag is waardoor dit wordt veroorzaakt.
Het ligt voor de hand daarvoor eerst naar de energetische
kwaliteit van de woningen te kijken omdat hiervoor al
is aangegeven dat deze meergezinswoningen over het
algemeen niet tot de meest energiezuinige behoren. Als we
woningen met en zonder collectief verwarmingssysteem
vergelijken die eenzelfde energielabel hebben, worden de
verschillen bij de meergezinswoningen (figuur 3-17) een
stuk kleiner. Er lijkt nog wel een tendens te zijn dat de kosten bij de collectief verwarmde woningen – zowel eengezins
als meergezins – wat hoger liggen, maar deze verschillen
zijn minder groot dan de variatie binnen de groepen en dus
niet significant.

Figuur 3-16

Kosten voor gas en warmte per m� gebruiksoppervlak
en voor elektriciteit per persoon in het huishouden,
vergeleken tussen eengezins- en meergezinswoningen, met en zonder collectieve verwarming

€ 3,50

niet collectief
meergezins
collectief
meergezins
niet collectief
eengezins
collectief
eengezins

kosten per maand

Het beeld wordt nogal anders wanneer de kosten voor
gas en warmte worden gerelateerd aan de grootte van de
woning en de kosten voor elektriciteit aan het aantal personen in het huishouden (figuur 3-16). Voor gas en warmte
verdwijnen de verschillen tussen de segmenten geheel, met
een uitzondering: de meergezinswoningen met collectieve
verwarming. Daar ligt het kostenniveau duidelijk hoger dan
in de andere segmenten. Voor elektriciteit geldt ook dat
wanneer dit wordt uitgedrukt als kosten per persoon in het
huishouden, de verschillen tussen eengezins en meergezinswoningen verdwijnen. Alleen binnen het segment
eengezins met collectieve verwarming wordt per persoon
in het huishouden minder elektriciteit verbruikt dan in de
andere segmenten.

______________________________________________________________________

€ 3,00
€ 2,50
€ 2,00
€ 1,50
€ 1,00
€ 0,50
€0
gas en warmte
per m2 gbo

elektriciteit
per persoon

______________________________________________________________________

Figuur 3-17

Kosten voor gas en warmte per m� gebruiksoppervlak
en voor elektriciteit per persoon in het huishouden,
vergeleken tussen eengezinswoningen met labels B,
C en D en voor meergezinswoningen met labels E, F,
G, met en zonder collectieve verwarming

€ 3,50

niet collectief
meergezins,
labels E, F, G
collectief
meergezins,
labels E, F, G
niet collectief
eengezins,
labels B, C, D
collectief
eengezins,
labels B, C, D

kosten per maand

systemen (figuur 3-15). Dat geldt ook wel voor de eengezinswoningen, maar dat verschil is maar net significant. Voor
elektriciteit zijn de verschillen tussen collectief en individueel niet significant.

€ 3,00
€ 2,50
€ 2,00
€ 1,50
€ 1,00
€ 0,50
€0
gas en warmte
per m2 gbo

elektriciteit
per persoon

De conclusie kan dan ook worden getrokken dat de verschillen in energiekosten die waren gevonden tussen woningen
met een collectief verwarmingssysteem en met een individueel verwarmingssysteem voornamelijk lijken te moeten
worden toegeschreven aan de kenmerken van de woningen
waarin deze systemen zijn toegepast. In het bijzonder het
segment van de naoorlogse galerijflats met een ongunstige
energiekwaliteit waarin veel collectieve verwarming is
toegepast, bepaalt het beeld. Als woningen met eenzelfde
energetische kwaliteit en van eenzelfde woningtype worden
vergeleken, zijn de verschillen tussen collectieve en individuele verwarming zeer gering.
3.5.3 Gedragspatronen
Hoewel de verschillen in verbruik gering zijn, gaan we toch
nog na of er wellicht verschillende gedragspatronen zijn te
ontdekken bij bewoners van woningen met een collectief
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 53

________________________________________________________
Tabel 3-17	

______________________________________________________________________		
						
niet collectief
collectief
niet collectief
collectief
						
mg EFG
mg EFG eengezins BCD
eg BCD
____________ ____________ ____________ ____________ ____________
temperatuurinstelling				
Standaard 		
23%
22%
31%
19%
Laag - ochtendpiek
36%
15%
47%
42%
Zeer laag - ochtendpiek 23%
11%
15%
6%
Hoge temperatuur
5%
4%
4%
6%
Grote amplitude
8%
41%
1%
17%
Incidentele verwarming 4%
7%
2%
11%
ventilatie				
45%
40%
17%
Nat. - laag/gemiddeld 58%
Nat. - veel		
20%
21%
15%
11%
Mech. automatisch
4%
18%
6%
0%
Mech. gemiddeld
14%
11%
23%
25%
Mech. permanent
1%
4%
9%
28%
Mech. permanent extra 3%
1%
7%
19%
baden en douchen				
Lang douchen
62%
62%
40%
35%
Luxe 				
3%
0%
9%
0%
Waterbewust
30%
35%
37%
41%
Veel in bad
5%
3%
15%
24%
apparaten				
Matig en oplettend
42%
53%
25%
6%
Functioneel
25%
18%
13%
0%
Luxe				
3%
3%
5%
22%
Witgoed		
4%
6%
13%
47%
Bruingoed		
26%
20%
43%
25%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
______________________________________________________________________

Tabel 3-18	

verwarmingssysteem en bewoners met een individueel

Verschillen tussen huishoudens met en
systeem. Omdat we in voorgaande paragrafen al hebben
zonder collectieve verwarming in hun (overige) 		 gezien dat energiegedrag samenhangt met de energetische
energiegedrag
kwaliteit van de woningen, maken we die vergelijking
wederom binnen de segmenten met vergelijkbare energielabels.
Er blijken flinke verschillen in energiegedrag tussen de huishoudens met en zonder collectieve verwarming. Voor een
deel zijn die specifiek voor het woningtype en de energiekwaliteit van de woningen, maar voor een ander deel lijkt
het ook te maken te hebben met het onderscheid individueel/collectief. In Tabel 3-17 wordt een overzicht gegeven.
Het duidelijkste gedrag dat specifiek met het onderscheid
individueel/collectief te maken heeft, is het verwarmings­
patroon ‘grote amplitude’. Dit is een gebruikelijk patroon
bij de collectieve systemen – in het bijzonder bij de meer­
gezinswoningen – en vrij zeldzaam bij de individuele systemen. Maar ook in de eengezinswoningen met een collectief
systeem van verwarming wordt verhoudingsgewijs vaak
volgens dit patroon verwarmd.
Verschillen in ventilatiegedrag zijn minder specifiek gebonden aan het onderscheid individueel/collectief. Dit lijkt
vooral te maken te hebben met de energetische kwaliteit
en de bouwperiode. Dat blijkt in het bijzonder ook uit de
wijze van ventileren in de meergezinswoningen met collectieve verwarming, waar een vrij groot aandeel ventileert
met de zogenaamde mechanische ‘lichtknopventilatie’. Het
onderscheid in baden en douchen lijkt vooral gebonden
aan de woningtypen en de huishoudens. Het zijn vooral
de meergezinswoningen waar de douche een belangrijke
plaats inneemt en de eengezinswoningen waar het bad een
rol speelt bij baden en douchen. Bij de apparaten valt op dat
de huishoudens in het segment meergezins met collectieve
verwarming relatief vaak als ‘matig en oplettend’ kunnen
worden gekwalificeerd.

Verschil tussen specifieke energiegedragingen voor 		 De bewoners van de meergezinswoningen met een collecbewoners van meergezinswoningen met en zonder 		 tief verwarmingssysteem vertonen weinig specifiek energieonzuinig gedrag (Tabel 3-18). Ze zijn minder dan de andere
collectief verwarmingssysteem

______________________________________________________________________
						
_______________________

niet collectief
_________________

collectief
_________________

verwarmen bij afwezigheid
62%
33%
nachtstand 15 graden of lager
47%
67%
dagstand 20 graden of meer
26%
38%
licht aan laten staan (bijna nooit)
61%
76%
adapters aan (bijna nooit)
65%
71%
apparaten stand-by (bijna nooit)
50%
59%
______________________________________________________________________

bewoners van meergezinswoningen – met een vergelijkbaar
energielabel – geneigd om te verwarmen bij afwezigheid,
ze hanteren vaker een lage nachtstand en laten minder vaak
het licht aan in ruimten waar men zich niet ophoudt. Er is
een uitzondering die samenhangt met het stookpatroon
‘grote amplitude’. Een relatief grote groep bewoners met
een collectief verwarmingsysteem stelt overdag een hoge
temperatuur in. Dat heeft ermee te maken dat in deze groep
relatief veel ouderen zijn vertegenwoordigd (zie ook paragraaf 3.3 over ‘Stoken op een hoge temperatuur’).

Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
54 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3.6 Verwarmen met kachels

______________________________________________________________________

Figuur 3-18

kosten gas en warmte per m� gbo

3.5.4 Conclusie
In hoofdstuk 1 kwam naar voren bij de vergelijking tussen
verschillende ‘wijzen van verwarmen’ dat collectieve verwarming samenhing met relatief hoge kosten voor energie (gas
en warmte samen). Die uitkomst blijkt te kunnen worden
toegeschre-ven aan een specifiek segment in de voorraad
waarin collectieve verwarming is toegepast: de galerijflats
uit de jaren ’60 en ’70. Deze woningen zijn slecht geïsoleerd
waardoor de kosten voor verwarming oplopen. Omdat deze
woningen een relatief groot deel uitmaken van het segment
‘collectieve verwarming’ lijken de kosten voor dit segment
als geheel hoog. Als woningen met collectieve verwarming
worden vergeleken met woningen met individuele verwarming die eenzelfde energielabel hebben, zijn de verschillen
in kosten beperkt. Dat wil overigens niet zeggen dat het verbruik gelijk is. De kostenstructuur van gas en van warmte is
immers niet gelijk. Dat kon in het kader van dit onderzoek
echter niet worden onderscheiden.

€ 1,20
€ 1,00
€ 0,80
€ 0,60
€ 0,40
€ 0,20
€geen kachel
eengezins

Het energiegedrag van de huishoudens die met kachels
verwarmen heeft overeenkomsten met dat van de huishoudens in de meergezinswoningen met een collectief verwarmingssysteem: stoken volgens het patroon met een grote
amplitude, lang douchen en te typeren als ‘matig en oplettend’ op het vlak van apparaatbezit en gebruik. Het profiel
is echter voor de huishoudens die met een kachel stoken
nog net wat meer uitgesproken. Er is wel een verschil in
ventilatiegedrag. De huishoudens die met kachels stoken,
ventileren vooral ‘natuurlijk’ en weinig.
De huishoudens die met kachels verwarmen, zijn nog meer
dan andere huishoudens in deze energieonzuinige woningen geneigd om niet te stoken bij afwezigheid en een lage
nachttemperatuur in te stellen.
De prijs die wordt betaald voor deze wijze van verwarmen heeft vooral met comfort te maken. Waar ‘normaal’
gesproken ongeveer 20% van de huishoudens het binnenMinisterie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

wel kachel(s)
eengezins

geen kachel
meergezins

wel kachel(s)
meergezins

______________________________________________________________________

Tabel 3-19	
Een kleine 8% van de woningvoorraad wordt verwarmd met
gaskachels. Dit zijn vooral woningen met een ongunstige
energiekwaliteit. 82% van deze woningen heeft een label F
of G. Op zichzelf kan dat al voldoende reden zijn voor het
geconstateerde effect van deze wijze van verwarmen op
het energieverbruik. Dat blijkt ook zo te zijn. Als we alleen
F- en G-woningen selecteren en controleren voor woninggrootte, woningtype en eventuele verdere verschillen in de
energie-index van deze woningen, resteert geen verschil
in energiekosten per vierkante meter gebruiksoppervlak
tussen woningen met en zonder kachels. De trend is zelfs
eerder dat in de energieonzuinige woningen met kachels
gemiddeld minder gas wordt verbruikt (figuur 3-18) dan in
vergelijkbare woningen met een centrale verwarming.

Kosten gas en warmte per maand per m� gbo voor
woningen met een F- of G- label en onderscheiden
naar woningtype en verwarmingswijze

Verschillen tussen huishoudens zonder en met 		
kachels in woningen met een F of een G label in hun 		
(overige) energiegedrag

______________________________________________________________________
						
_______________________

Geen kachel
_________________

Wel kachel(s)
_________________

Temperatuurinstelling		
Standaard dag/nacht
25%
14%
Laag avond/dag; nacht
37%
13%
Zeer laag avond/dag; nacht
19%
11%
Hoge temperatuur
5%
4%
Grote amplitude
9%
50%
Incidentele verwarming
4%
8%
Ventilatie		
Nat. - laag/gemiddeld
60%
74%
Nat. - veel		
20%
22%
Mech. gemiddeld
13%
3%
Mech. permanent extra
1%
0%
Mech. lichtknop
4%
1%
Mech. permanent
1%
0%
Baden en douchen		
Lang-douchers
52%
73%
Luxe-segment
6%
1%
Waterbewusten
31%
23%
Veel-baders
10%
2%
Apparaten		
Matig en oplettend
37%
59%
Functioneel
19%
17%
Luxe				
4%
3%
Witgoed		
8%
3%
Bruingoed		
32%
19%
______________________________________________________________________
Noot. Celfrequenties die significant afwijken van de verwachte celfrequentie zijn gemarkeerd:
blauw – lager percentage dan verwacht; rood – hoger percentage dan verwacht.
______________________________________________________________________
Energiegedrag in de woning | 55

______________________________________________________________________

% woning ‘niet aangenaam’

Figuur 3-19

Aandeel huishoudens dat het binnenklimaat van de
woning als ‘niet aangenaam’ ervaart voor woningen
met een F- of G-label, naar woningtypen en
verwarmingswijzen en vergeleken met ‘normaal’ in
de woningvoorraad

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
geen kachels
kachels
eengezins
eengezins

geen kachels
kachels
meergezins meergezins

normaal

______________________________________________________________________

Tabel 3-20

Eigendomsverhouding van woningen met een F- en 		
G-label die worden verwarmd met kachels

______________________________________________________________________
 						
woningvoorraad
							
							
							
_______________
____________

eengezins
labels F en G,
verwarmd
met kachels
___________

koop					
sociale huur		
particuliere huur
_______________

43%
38%
20%
___________

56%
35%
9%
____________

meergezins
labels F en G,
verwarmd
met kachels
___________

9%
58%
34%
___________ 	
						
100%
100%
100%
______________________________________________________________________

klimaat van hun woning niet aangenaam vindt, is dat bij de
woningen met een mindere energetische kwaliteit (labels F
en G) beduidend meer (figuur 3-19). Binnen die groep is het
aandeel huishoudens dat het binnenklimaat van de woning
niet als aangenaam ervaart bij de woningen met kachels
nog hoger. Bij de meergezinswoningen gaat het dan zelfs
over iets meer dan de helft. De ervaren problemen hebben
vooral te maken met de temperatuur: ‘last van optrekkende
kou’ en ‘te koud in de winter’ zijn kwalificaties die bewoners met een kachel veel vaker dan anderen aan hun woning
geven.
3.6.1 Conclusie
Het verwarmen met kachels leidt niet tot hoge energiekosten door de onzuinigheid van deze wijze van verwarmen.
Verwarmen met kachels blijkt vooral onzuinig omdat
kachels nu eenmaal meer voorkomen in energetisch
mindere woningen. Als in dat type woningen op andere
wijzen – bijvoorbeeld met een centrale verwarming wordt
verwarmd – leidt dat per saldo tot meer energieverbruik.
Het hogere rendement in de ketel wordt dan waarschijnlijk
‘gecompenseerd’ door het veranderde stookgedrag (meer
kamers verwarmen bijvoorbeeld). Het installeren van een
c.v. zonder verdere maatregelen die het energieverbruik
beperken is dan ook niet zonder meer aan te bevelen. Er
zal meer moeten gebeuren aan deze woningen, namelijk
isoleren. Dat hier ook een grote noodzaak toe is, blijkt uit
het ervaren comfort in deze woningen (of beter: het gebrek
daaraan). De partijen die aan de lat staan voor deze woningverbeteringen zijn vooral de sociale en in nog sterkere mate
de particuliere verhuurders. Dat geldt vooral de ‘slechte’
meergezinswoningen. Daarvan is 90% in bezit van een
corporatie of een particuliere verhuurder.

3.7 Lang onder de douche
Lang douchen bleek – uitgedrukt per persoon in het
huishouden – te leiden tot relatief hoge kosten voor gas en
warmte. In deze paragraaf gaan we in wat meer detail in op
het douchegedrag: wie douchen er lang en in welke mate
leidt dit tot meer energieverbruik.
3.7.1 Frequentie en duur
Douchegedrag is sterk leeftijdsgebonden. We kunnen daarbij een onderscheid maken in het aantal keer per week dat
een persoon in het huishouden onder de douche staat en de
duur per keer. De frequentie van douchen is het hoogst tussen de 20 en 45 jaar (figuur 3-20). De gemiddelde frequentie
ligt dan tussen de 6 en 7 keer per week. Bij zowel de oudere
personen als bij de kinderen ligt de frequentie lager. De
doucheduur laat een geheel andere samenhang met leeftijd
zien (figuur 3-21). Er wordt relatief lang gedoucht door personen rond de 20 jaar en door ouderen (65-plus). Zij komen
bijna uit op gemiddeld 15 minuten per keer. Opvallend is de

56 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

3.7.2 Energiekosten
Als we per huishouden de totale doucheduur per week
bepalen (alle afzonderlijke keren onder de douche bij
elkaar opgeteld), blijkt er een ondubbelzinnige relatie met
energiekosten. Die relatie is er zowel voor gas en warmte
als voor elektriciteit en ook als wordt gecontroleerd voor de
invloeden van leeftijd, aantal personen, de energie-index
en de grootte van de woning (figuur 3-22). Op zichzelf ligt
dat natuurlijk erg voor de hand: hoe langer men onder de
douche staat, hoe hoger de kosten. Op deze manier wordt
echter ook duidelijk hoe dit zich verhoudt tot de totale
energiekosten. Het verschil tussen de hoogste en de laagste
groep bedraagt ongeveer 10%.

______________________________________________________________________

Figuur 3-20
aantal keer per week

gemiddeld korte doucheduur voor de personen tussen de 40
en 60 jaar.

0
10
leeftijd

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

20

30

40

50

60

70

80

90

______________________________________________________________________

doucheduur per keer
(in minuten)

Figuur 3-21

Gemiddelde doucheduur naar leeftijd

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
0
10
leeftijd

20

30

40

50

60

70

80

90

______________________________________________________________________

Figuur 3-22

Kosten per maand voor gas en warmte en voor
elektriciteit in relatie tot de totale douchetijd van een
huishouden (gecontroleerd voor de belangrijkste
andere determinanten van energiekosten)

€ 100
€ 90
€ 80
€ 70
€ 60
€ 50
€ 40
€ 30
€ 20
€10
€0

gas en warmte
electriciteit

kosten per maand

3.7.3 Mogelijke verklaringen voor een lange 		
			 doucheduur
Er zijn verschillende redenen te bedenken waarom er in het
ene huishouden meer gedoucht wordt dan in het andere.
De invloed van de leeftijdsverdeling is hiervoor al aangegeven. Als in een huishouden veel jonge kinderen zijn, zal
er per lid van het huishouden gemiddeld vrij kort worden
gedoucht. De totale tijd zal dan nog wel langer zijn dan voor
een eenpersoonshuishouden, maar per persoon uitgedrukt
– zoals in hoofdstuk 2 is gedaan – valt het dan mee. Aanvullend op de invloed van de leeftijd kunnen de volgende
hypothesen worden geformuleerd:
• inkomen: huishoudens met een laag inkomen zullen
waarschijnlijk meer op de kosten letten dan huishoudens
met een hoog inkomen. Dit zou kunnen betekenen dat
het aantal doucheminuten toeneemt naarmate het inkomen hoger wordt;
• tapwatervoorziening: boilers leveren een beperkte
hoeveelheid warm water. Dit zou de doucheduur kunnen
beperken;
• tapwatervoorziening: de capaciteit van geisers is vaak
beperkt waardoor een ‘klein straaltje’ kan ontstaan. Het
is denkbaar dat men daardoor langer onder de douche
blijft staan;
• tapwatervoorziening: de capaciteit van geisers is vaak
beperkt waardoor een ‘klein straaltje’ kan ontstaan. Het
is denkbaar dat men daardoor het douchen minder aangenaam vindt en daardoor minder vaak douchet of korter
onder de douche blijft staan;
• energie-index: in een energiezuinige woning let men
mogelijk minder op het energieverbruik en kan men voor
hetzelfde geld wat langer douchen dan in een energieonzuinige woning;
• waterbesparende douchekoppen: bij een gelijke doucheduur zijn waterbesparende douchekoppen energiezuiniger dan gewone douchekoppen. Het zou echter kunnen
dat er in huishoudens met waterbesparende douchekop-

Douchefrequentie naar leeftijd

8
7
6
5
4
3
2
1
0

0-52
53-100
101-175
>175
Doucheminuten per week voor totale huishouden

Energiegedrag in de woning | 57

pen compensatiegedrag vertoond wordt en men langer
onder de douche staat.
We testen deze hypothesen door na te gaan wat de invloed
is van kenmerken van bewoners en de installaties op de
doucheminuten per persoon van 18 jaar en ouder. Daarbij
controleren we op leeftijd.
Inkomen
Gecontroleerd voor alle andere verschillen, bestaat er een
negatieve samenhang tussen inkomen en doucheminuten.
Ofwel, er wordt korter gedoucht naarmate het inkomen
hoger is. De uitkomst is daarmee tegengesteld aan de hypothese. Hij lijkt wel verenigbaar met het beeld dat in figuur
3-21 is geschetst. De kortste douchetijd per keer wordt gerealiseerd door de leeftijdsgroepen die gemiddeld genomen
ook het hoogste inkomen hebben. Mogelijk is beschikbare
tijd (die gemiddeld genomen wellicht minder aanwezig is
bij hogere inkomens) een belangrijker verklaring voor de
doucheduur dan de beschikbaarheid van geld.
Tapwatervoorziening
Er is – wederom gecontroleerd voor alle andere invloeden –
een negatieve invloed van de aanwezigheid van een ‘elektrische boiler’ en een ‘keukenboiler’12 op de doucheduur.
Indien in een huishouden het tapwater via een van deze
installaties wordt geregeld, dan is gemiddeld genomen de
doucheduur per week 10 minuten minder.
De aanwezigheid van een geiser heeft geen invloed op de
gemiddelde doucheduur.
Energie-index
De energie-index van de woning – waarin is inbegrepen
de kwaliteit van de installaties – heeft geen relatie met de
gemiddelde doucheduur per week. In tegenstelling tot
wat bij ruimteverwarming nogal eens voorkomt, leidt de
efficiency van de installatie niet tot meer verbruik.
Waterbesparende douchekop
De aanwezigheid van een waterbesparende douchekop
hangt samen met een gemiddeld genomen iets kortere doucheduur per week (ongeveer 4 minuten). Dat is tegengesteld
aan de verwachting dat er wellicht compensatiegedrag zou
kunnen optreden. Mogelijk klinkt het milieubewustzijn
van mensen die een waterbesparende douchekop hebben
geïnstalleerd ook door in de iets kortere doucheduur.
Type huishouden
Een laatste invloed op de doucheduur per week betreft de
samenstelling van het huishouden. Als iemand een eenpersoonshuishouden vormt, staat deze persoon gemiddeld

12

Het is enigszins onduidelijk waarom de aanwezigheid van een keuken­boiler invloed zou kunnen hebben op de doucheduur.

58 | Energiegedrag in de woning

genomen 5 minuten per week langer onder de douche dan
wanneer iemand lid is van een meerpersoonshuishouden.
Hierbij is wederom gecontroleerd voor allerlei andere
invloeden als leeftijd en inkomen. Een denkbare verklaring
voor dit gegeven is dat alleenstaanden hun eigen doucheduur kunnen bepalen en minder dan leden van meerpersoonshuishoudens onder druk staan van ‘de volgende die
onder de douche wil’.
3.7.4 Conclusie
Lang onder de douche staan leidt tot meer energieverbruik.
Het verschil in de totale kosten voor warmte en gas voor
degenen die kort en degenen die lang onder de douche
staan bedraagt ongeveer 10%. Anders dan bij veel ander
energiegedrag lijkt de doucheduur niet te worden beïnvloed
door de energetische kwaliteit van de woning (en de installaties die daarin staan). Dus: mensen in woningen met een
gunstige energetische kwaliteit douchen niet langer dan
mensen in woningen met een slechte kwaliteit. Dat is op
zichzelf goed nieuws – ook voor de waterbesparende douchekoppen. Er zijn geen aanwijzingen dat het effect van een
waterbesparende douchekop teniet wordt gedaan doordat
men de neiging heeft dan langer onder de douche te gaan
staan. De doucheduur lijkt – naast met de levensfase samenhangende voorkeuren – verder vooral door praktische zaken
als tijdsdruk te worden beïnvloed.

3.8 Ventileren en energieverbruik
De relatie tussen ventileren en energieverbruik is betrekkelijk gecompliceerd. Ventileren is nodig om vervuilde en
vochtige lucht in de woning naar buiten af te voeren en
verse, droge lucht aan te voeren. Enerzijds is dat van belang
voor de gezondheid (afvoeren van schadelijke gassen als
radon of formaldehyde bijvoorbeeld en het voorkomen
van te hoge concentraties CO2). Maar anderzijds is het ook
van belang om vochtproblemen te voorkomen. Dagelijks
worden in huis vele liters vocht geproduceerd door de
aanwezigheid van mensen, dieren en planten en door de
activiteiten die ze uitvoeren (koken, wassen, drogen en
douchen bijvoorbeeld). Vocht in de woning kan leiden tot
schimmelvorming, wat weer ongewenst is in verband met
de gezondheid, maar vocht in de binnenlucht heeft ook
een relatie met energieverbruik. Dat komt doordat vochtige
lucht verwarmen meer energie kost dan droge lucht verwarmen. Goed ventileren draagt dan ook bij aan een lager
energieverbruik.
Te veel ventileren (zonder warmteterugwinning) leidt
echter ook weer tot warmteverlies. Gedurende langere
perioden ramen en/of deuren openzetten om de lucht te
verversen (luchten) kan leiden tot een onnodige afkoeling
van de woning. Als dat gepaard gaat met het (al dan niet
gelijktijdig) verwarmen van deze ruimten, leidt dat tot veel
energieverbruik. Meerdere malen per dag gedurende een
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Figuur 3-23

Gemiddelde kosten voor gas en warmte per m� gbo
per maand naar de toegepaste wijze van ventileren,
zonder en met correctie voor de energie-index van de
woning

€ 1,10

zonder correctie
correctie voor
Energie-index

€ 1,00
€ 0,90
€ 0,80
€ 0,70
€ 0,60

3.8.1 Luchten
Mensen luchten niet alle ruimten even lang en vaak. Bovendien zijn er verschillen tussen bewoners van huizen met
mechanische ventilatie en van huizen zonder mechanische
ventilatie. De slaapkamer wordt veruit het meest gelucht.
Gemiddeld staat daar bijna 6 uur per dag een raam of een
deur open om te luchten. Dat verschilt bovendien ook niet
tussen woningen met mechanische ventilatie of natuurlijke
ventilatie. Die verschillen zijn er wel voor de andere ruimten. Er wordt in de woonkamer, de keuken en de badkamer
beduidend minder gelucht als men over mechanische
ventilatie beschikt.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

mechanisch
permanent extra

mechanisch permanent

mechanisch gemiddeld

______________________________________________________________________

Figuur 3-24
aantal uur luchten per week

Met andere woorden, als we rekening houden met de energetische kwaliteit van de woningen, zijn de verschillen tussen de ventilatiesystemen in de kosten voor gas en warmte
minder groot dan wanneer we daar geen rekening mee
houden. Er blijft wel een tweedeling bestaan: in woningen
met mechanische ventilatie zijn de gemiddelde kosten voor
gas en warmte per vierkante meter gebruiksoppervlak lager
dan in woningen die het vooral van natuurlijke ventilatie
moeten hebben.
Om meer zicht te krijgen op de invloed van ventilatiegedrag
op energiekosten gaan we in op de volgende zaken:
1 de invloed van ‘luchten’ (al dan niet met de verwarming
aan) op de energiekosten bij zowel mechanisch als
natuurlijk ventileren;
2 effect van ventilatieduur en ‘extra’ ventileren binnen de
groep mechanisch geventileerde woningen.

mechanisch lichtknop

Als we controleren voor de invloed van de energetische
kwaliteit van de woningen (energie-index), dan blijkt dat
het energieverbruik in de natuurlijk geventileerde woningen wat lager komt te liggen en in de mechanische geventileerde woningen hoger dan zonder die controle (figuur
3-23).

natuurlijk - veel

€ 0,50
natuurlijk - laag/
gemiddeld

kosten gas/warmte per maand per m� gbo

korte periode ventileren/luchten is dan wenselijker. Maar
ook mechanisch ventileren op een hoge stand zorgt voor
veel warmteverlies. Het is daarmee waarschijnlijk dat er een
soort optimum moet zijn tussen enerzijds zoveel ventileren
dat de lucht voldoende droog is en anderzijds niet zoveel
ventileren of luchten dat er een te sterke afkoeling van de
woning plaatsvindt of nodeloos veel warme lucht wordt
afgevoerd. Deze tamelijk gecompliceerde relatie tussen
ventileren en energieverbruik kan niet zonder meer worden
afgeleid uit de verbruikscijfers zoals was weergegeven in
figuur 2-7 en figuur 2-8. Het beeld dat daaruit naar voren
komt, is sterk bepaald door de energetische kwaliteit van
de woningen – die immers weer samenhangt met de in
de woningen toegepaste ventilatiesystemen. De nieuwere
woningen (met een gunstiger energetische kwaliteit) kennen vaker een mechanisch ventilatiesysteem dat het ook
toelaat dat variabel wordt geventileerd. De oudere woningen moeten het meestal hebben van natuurlijke ventilatie.

Gemiddeld aantal uur dat wordt gelucht per ruimte
en naar type ventilatiesysteem

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

natuurlijke
ventilatie
mechanische
ventilatie

woonkamer

keuken

slaapkamer badkamer

Energiegedrag in de woning | 59

______________________________________________________________________

kosten gas en warmte per maand
per m� gbo

Figuur 3-25

Gemiddelde kosten voor gas en warmte per m� gbo
per maand, afhankelijk van het aantal uur dat
wekelijks wordt gelucht in de woonkamer, onderscheiden voor woningen met natuurlijke en met
mechanische ventilatie

€ 1,10
€ 1,05
€ 1,00
€ 0,95
€ 0,90
€ 0,85
€ 0,80
€ 0,75
€ 0,70
€ 0,65

natuurlijke
ventilatie
mechanische
ventilatie

0 uur

1 uur

2 tot
4 uur

4 tot
7 uur

7 uur
of meer

gemiddeld aantal uur luchten per week

Hoe lang er wordt gelucht in de woonkamer heeft een relatie met het energieverbruik.13 De relatie verloopt – naar verwachting – niet lineair. De energiekosten zijn het laagst als
er gemiddeld ongeveer 10 minuten per dag (1 uur per week)
wordt gelucht. Dat is echter niet significant ten opzichte
van nog minder luchten. Wat wel significant is, is dat veel
luchten (meer dan een uur per dag) samenhangt met hogere
kosten voor gas en warmte – en dan in het bijzonder in de
woningen zonder mechanische ventilatie.
De invloed van de tijd dat de woonkamer wordt gelucht op
de energiekosten is groter voor de huizen met natuurlijke
ventilatie dan voor die met mechanische ventilatie. Niettemin lijkt de periode van 10 minuten per dag voor de woonkamer in beide systemen qua energieverbruik optimaal.
Voor de andere ruimten zijn de effecten van de duur dat
er wordt gelucht kleiner en niet significant. De trends die
eruit naar voren komen zijn ook minder consistent. Het lijkt
aannemelijk dat dit wordt veroorzaakt doordat de invloed
van warmteverlies in de woonkamer op stookkosten groter
is dan in andere kamers – die veelal ook minder worden
verwarmd. Met de beschikbare gegevens kon dit niet goed
worden achterhaald omdat het stookgedrag in de verschillende ruimten van de woning niet is gemeten.

kwaliteit van de woning. Dat wordt nog eens bevestigd als
we de ventilatieduur – uitgedrukt als de gecombineerde tijd
dat een huishouden met mechanische ventilatie ventileert
in de ruimten waarin mechanische ventilatie aanwezig is –
op zichzelf relateren aan de energiekosten. Zonder correctie
voor de energetische kwaliteit is er een effect: lagere kosten
per vierkante meter gebruiksoppervlak naarmate er meer
wordt geventileerd. Als wel wordt gecontroleerd voor de
energie-index van de woning, verdwijnt dat effect echter
volledig.
Voor de groep die de mechanische ventilatie zelf kan
regelen, is nog nagegaan of de mate waarin er extra wordt
geventileerd een effect heeft op de energiekosten. Dat blijkt
niet het geval te zijn. Zonder correctie voor de energie-index
van de woning lijkt er sprake van een klein effect waarbij
circa 1 uur per dag extra ventileren het meest ongunstig lijkt
te zijn en tussen de 1 en 6 uur per dag extra ventileren het
gunstigst. Na correctie voor de energie-index, is ook dat
effect niet meer significant.
3.8.3 Conclusie
De conclusie kan worden getrokken dat het binnen de
bestaande voorraad niet goed mogelijk is om een eventueel
negatief effect van veel mechanisch ventileren op warmteverlies en energiekosten vast te stellen. De woningen waar
veel wordt geventileerd hebben over het geheel genomen
een betere kwaliteit. Daardoor lijkt er eerder sprake van een
omgekeerd verband: veel ventileren leidt tot lagere kosten.
Dat effect houdt echter geen stand als wordt gecontroleerd
voor de energetische kwaliteit van de woningen. Dan maakt
het per saldo niet uit of er veel of weinig (extra) wordt
geventileerd. Er zijn verder onvoldoende woningen in de
steekproef waarin warmteterugwinning is toegepast om
de potentieel positieve effecten daarvan op het energieverbruik vast te stellen.

3.8.2 De invloed van mechanische ventilatie
Om de invloed van het gebruik van de mechanische ventilatie op energieverbruik in beeld te brengen, concentreren
we ons op de ventilatieclusters ‘mechanisch gemiddeld’
tot en met ‘mechanisch permanent extra’. Zoals in figuur
3-23 kan worden gezien, verschillen die groepen niet in de
energiekosten als wordt gecontroleerd voor de energetische
13

Waarbij wordt gecontroleerd voor de energie-index van de woning.

60 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 61

62 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

4
Segmenten voor beleid

De energetische kwaliteit van de woningen hangt ook
sterk samen met de installaties in de woningen en met het
energiegedrag van de bewoners. In minder goed geïsoleerde
woningen wordt bijvoorbeeld ook nog relatief vaak met
kachels verwarmd, wordt elektrisch bijverwarmd en worden
geisers gebruikt voor de verwarming van tapwater. De bewoners van deze onzuinige woningen zijn over het algemeen
wel meer geneigd tot gedrag dat – al dan niet bewust – leidt
tot een lager energieverbruik (stoken op lage temperatuur,
weinig aanwezig in huis, niet alle kamers verwarmen). De
bewoners van de zuinige woningen zijn daarentegen juist
weer meer geneigd om wat vaker te stoken bij afwezigheid
of ’s nachts de temperatuur wat minder laag in te stellen.
De uitdagingen om het energiegebruik in de woningen
verder terug te dringen lijken daarmee sterk verschillend
per segment van energielabels. In de energieonzuinige
woningen is investeren in de woningkwaliteit waarschijnlijk
het meest effectief. De vraag daarbij is welke omstandigheden er in die gevallen aan bijdragen dat de eigenaren van
de woningen wel of niet geneigd zijn te investeren. In de
energiezuinige woningen lijkt een verdere optimalisering
van gedrag meer aan de orde om het onderste uit de kan te
kunnen halen.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Figuur 4-1

maandelijkse kosten voor gas en
warmte per m� gbo

Dat er in de ene woning veel energie (en in het bijzonder
gas en warmte) wordt gebruikt en in de andere weinig,
wordt in sterke mate bepaald door de energetische
kwaliteit van de woningen. De kosten voor gas en warmte
per vierkante meter gebruiksoppervlak van de woning zijn
in de woningen met een G-label ongeveer 75% hoger dan in
de woningen met een A-label (figuur 4-1).

Kosten voor gas en warmte per maand per m�
gebruiksoppervlak van de woning, naar het energielabel van de woning

€ 1,20
€ 1,00
€ 0,80
€ 0,60
€ 0,40
€ 0,20
€ 0,00
A
B
Energielabel

C

D

E

F

G

In dit hoofdstuk gaan we dan ook voor de afzonderlijke
groepen A-B-label (energiezuinig), C-D-E-label (midden­
segment) en F-G-label (energieonzuinig) na wat de meest
veelbelovende opties zijn om een verdere energiebesparing
in de woning te stimuleren.14

14

Er is primair voor deze indeling gekozen om segmenten met een
voldoende omvang in de steekproef te creëren zodat nadere analyses en
uitsplitsingen mogelijk waren.

Energiegedrag in de woning | 63

4.1 A- en B-labels
4.1.1 Typering
De woningen met een A- of B-label zijn voor het overgrote
deel (ruim 80%) woningen die na 1990 zijn gebouwd. Een
kleine groep woningen van voor 1990 (3% daarvan) is door
– waarschijnlijk ingrijpende – investeringen naar een A- of
een B-label gebracht. De meerderheid van deze energiezuinige woningen bestaat uit koopwoningen (71% van alle
woningen met een A- of B-label is een koopwoning, waarvan weer 85% een eengezinswoning is).
De woningen met een A- of B-label worden verhoudingsgewijs veel bewoond door gezinnen met kinderen (in de eengezins koopwoningen) en door hogere inkomens. Ongeveer
een op de vijf huishoudens met een inkomen van meer dan
anderhalf keer modaal bewoont een woning met een A- of
B-label, terwijl dat bij de groep met een lager inkomen 10%
is. Daarnaast is er nog een redelijk omvangrijk segment
(sociale) huurwoningen met een A- of B-label. Ongeveer
10% van de sociale huurwoningen heeft een A- of B-label.
Hierin wonen verhoudingsgewijs veel ouderen. Ongeveer
27% van de sociale huurwoningen met een A- of B-label
wordt bewoond door 75-plussers.
4.1.2 Investeringen
Voorgenomen investeringen
Aan bewoners is gevraagd welke maatregelen ze zouden
willen nemen om ‘de woning aangenamer te maken, gelet
op zaken als tocht, kou en dergelijke’. Dat levert bij de
bewoners van A- en B-labels in verhouding tot de bewoners van minder energiezuinige woningen – zoals ook zou
mogen worden verwacht -betrekkelijk weinig respons op.
Niettemin wil nog steeds 15% wel enige maatregel nemen
om de woning aangenamer te maken. De meest genoemde
maatregelen zijn ‘dubbelglas’ (15% van de groep die maatregelen overweegt), ‘dichten van kieren’ (22% van die groep)’
en ‘airconditioning’ (10% van die groep). De grootste groep
noemt echter een (onbenoemde) andere maatregel dan de
meest gebruikelijke. Dat deze maatregelen niet automatisch
hoeven te leiden tot energiebesparing, kan voorzichtig
worden afgeleid uit het betrekkelijk hoge percentage dat de
installatie van een systeem van airconditioning overweegt.
Maatregelen als dubbel glas plaatsen en kieren dichten
kunnen vanzelfsprekend wel leiden tot energiebesparing.
De vraag is echter hoe substantieel die maatregelen kunnen
zijn. Van woningen met een A- of B-label mag immers worden verwacht dat het oppervlak enkel glas en de hoeveelheid kieren beperkt zal zijn. Vermoedelijk gaat het hierbij
dan ook om de verdere isolatie van een beperkt aantal
ruimten in huis.

64 | Energiegedrag in de woning

Over het geheel genomen kan worden geconcludeerd dat er
betrekkelijk weinig animo is onder bewoners van woningen
met een A- of B-label om te investeren in energiebesparende maatregelen. Tegelijkertijd mag worden verwacht dat
het rendement van de normale maatregelen om energie te
besparen (isolatie van de schil of vernieuwing van installaties) in woningen met een A- of B-label niet erg groot
zal zijn. Deze woningen zijn al van een acceptabel kwaliteitsniveau en de investeringen die nodig zullen zijn om ze
nog verder te verbeteren, zullen waarschijnlijk ingrijpend
zijn. Het is niet aannemelijk dat een substantieel deel van
de bewoners van deze woningen daarin geïnteresseerd zal
kunnen worden.
Wat mogelijk wel relevant is, is om de bewoners van deze
woningen verder te adviseren en ondersteunen bij het
nemen van maatregelen die het comfort in de woning
kunnen verbeteren maar die op zichzelf kunnen leiden een
hoger energieverbruik. De airconditioning (of meer algemeen: koeling in de warme perioden in het jaar) is daar een
voorbeeld van. Naar verwachting zal het ene koelsysteem
leiden tot een aanzienlijk groter energieverbruik dan het
andere. En waar het waarschijnlijk niet succesvol zal zijn om
de (naar verwachting toenemende) vraag naar koeling in de
zomerperiode te keren, is het verstandig die vraag zo duurzaam mogelijk te kanaliseren. Stimulering van zongedreven
koelsystemen ligt dan bijvoorbeeld voor de hand.
Uit eerdere studies15 is ook al naar voren gekomen dat
investeringen door bewoners in energiezuinige woningen
op gespannen voet kunnen staan met de energiezuinigheid
van de woningen. Maatregelen als het plaatsen van verwarming in de serre of het veranderen van de indeling van een
woning zonder rekening te houden met de plaatsen waar de
toe- en afvoer van de balansventilatie zijn gelokaliseerd, zijn
zeker niet ongebruikelijk als bewoners hun wooncomfort
willen verhogen. Het ligt in de rede om juist de bewoners
van energiezuinige woningen goed te informeren over wat
wel en niet handig is in hun huis.
Gerealiseerde maatregelen
Zoals gezegd zijn niet alle woningen met een A- of B-label
nieuwe woningen. Een deel van de huidige woningen met
een A- of B-label is dat vermoedelijk geworden16 doordat
er in is geïnvesteerd. In een kleine 20% van de huidige
woningen met een A- of B-label zijn in de afgelopen 5 jaar
energiebesparende maatregelen genomen (anders dan het
plaatsen van een waterbesparende douchekop of een spaarlamp). Vergeleken met de woningen met een ongunstiger
15

Bijvoorbeeld: Reijden, H. van der, K. Leidelmeijer en G. Marsman (2002),
Gebruikerservaringen voorbeeldprojecten Duurzaam & energiezuinig

16

Het energielabel van de woningen voorafgaand aan de investering is
onbekend. Het is dan ook mogelijk dat deze woningen ook voorafgaand
aan de investering reeds een A-of een B-label hadden.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

label is dat veel minder (daar betreft het ongeveer de helft),
maar het is toch nog steeds een behoorlijk aandeel.
Van de huidige A- en B-labelwoningen waar maatregelen
zijn genomen, betrof dat in de helft van de gevallen het
plaatsen of vervangen van een HR-ketel. Bij ongeveer een
derde van de woningen waar maatregelen zijn genomen,
werd de isolatie van de schil verbeterd. Specifieke maatregelen die veel zijn toegepast waren (zie Tabel 4-1): het plaatsen
van dubbel glas, gevelisolatie, dak- en vloerisolatie (vooral
bij de koopwoningen) en het plaatsen van rol- of andere
luiken (eveneens vooral in de koopsector).
4.1.3 Gedrag
Waar verdere investeringen in de woning mogelijk van een
beperkt nut zijn voor de energiebesparing in woningen met
een A- of B-label, ligt dat wellicht anders voor het gedrag.
Daar is mogelijk nog wel winst te behalen. Relevante gedragingen die besparing op zouden kunnen leveren zijn:
• minder verwarmen bij afwezigheid (thermostaatinstelling
meer variëren bij patroon van aan/afwezigheid);
• op lagere temperatuur verwarmen (bij afwezigheid, maar
ook bij aanwezigheid);
• lagere temperatuurinstelling nachtstand.
De indruk is dat er bij huishoudens die in een energiezuinige woning wonen, minder neiging bestaat om zich zuinig
te gedragen. Voor een deel is dat begrijpelijk omdat een
energiezuinige woning onzuinig gedrag minder ‘afstraft’
in energiekosten dan een onzuinige woning. Tegelijkertijd
blijven we toch ook in dit onderzoek en na controle voor de
energie-index van de woningen enkele algemene relaties
vinden tussen de temperatuurinstellingen op verschillende momenten aan de ene kant en energiekosten aan de
andere. De grootste effecten worden bereikt met:
• de temperatuur overdag in het weekend;
• de temperatuur overdag door de week;
• de temperatuur ’ s nachts.

_______________________________________________________

Tabel 4-1
Genomen maatregelen om energie te
		besparen in huur- en koopwoningen
met een A- of B-label (na investering)
waarin is geïnvesteerd

_______________________________________________________
						
koop huur
___________________________________________ _____ _____
Dubbel glas HR ++
15% 17%
Dubbel glas		
10% 19%
Voorzetramen
1%
2%
Gevelisolatie		
13% 12%
Binnenisolatie van het dak
15%
4%
Buitenisolatie van het dak
3%
3%
Isolatie van de zoldervloer
5%
3%
Isolatie van andere vloer(en)
12%
7%
Rolluiken of andere luiken
12%
0%
CV-ketel met verbeterd rendement (VR)
4% 11%
CV-ketel met hoog rendement (HR)
38% 34%
Combitap HR ketel
26% 17%
Zonneboiler		
1%
2%
Zonnepanelen (of fotovoltagecellen)
3%
2%
Kierdichting (tochtstrippen)
16% 12%
Leidingisolatie (materiaal rondom warmwaterleidingen) 14%
5%
Reflectiemateriaal achter radiatoren
1%
3%
___________________________________________ _____ _____
Aandeel woningen waarin is geïnvesteerd
19% 21%
_______________________________________________________

De besparing per graad voor de temperatuur overdag (weekend en door de week samen) bedraagt gemiddeld bijna 77
m3 gas per jaar.17 De extra bijdrage van een lagere temperatuurinstelling ‘s nachts is gemiddeld nog zo’n 14 m3 gas per
jaar.18 De besparing per graad is groter bij de lagere temperaturen dan bij de hogere temperaturen (figuur 4-2).

17

De in deze paragraaf vermelde uitkomsten zijn berekend voor huis­­houdens met een individueel centrale verwarmingssysteem, gecontroleerd voor energie-index van de woning.

18

Die extra bijdrage is beperkt omdat er een samenhang bestaat tussen de
verschillende stooktemperaturen: mensen die overdag op een lagere
temperatuur verwarmen, zijn gemiddeld genomen ook geneigd om
’s nachts lager te stoken. Als de relatie tussen stooktemperatuur ’s nachts
en gasverbruik separaat wordt beschouwd (zoals in figuur 4-2) dan is de
bijdrage veel groter. Daarin zit dan voor een deel ook het effect van de
stooktemperatuur overdag.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 65

______________________________________________________________________

Gasverbruik per jaar naar de gehanteerde stooktemperatuur ’ s nachts, separaat voor woningen met
een A- of B-label en de overige woningen,
gecontroleerd voor de energie-index

2.000
1.800
1.600
1.400
1.200
1.000
800
600
400
200
-

labels C t/m G
labels A en B

gasverbruik (m� per jaar)

Figuur 4-2

10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
temperatuurinstelling ’s nachts (ºC)

Er is enig dispuut over de vraag of het in energiezuinige
woningen verstandig is om de temperatuur ’s nachts te
verlagen. De gegevens in dit onderzoek ondersteunen het
voorbehoud dat hierbij wordt gemaakt niet. Ook voor de
energiezuinige woningen hangt een lagere nachttemperatuur samen met minder gasverbruik. Belangrijk verschil
is wel dat een hoge nachttemperatuur bij energiezuinige
woningen, gemiddeld genomen leidt tot een gasverbruik
dat vergelijkbaar is met het verbruik bij een lage nachttemperatuur in niet-energiezuinige woningen. Het is mogelijk
dat de nuancering van de lage nachttemperatuur vooral van
toepassing is op de woningen met vloer-of wandverwarming. Dat kon in dit onderzoek niet separaat worden getest
door te kleine aantallen. Vooralsnog lijkt het in ieder geval
ook bij woningen met een A- of B-label en een individuele
c.v.-installatie zo te zijn dat het instellen van een lagere
nachttemperatuur bijdraagt aan een lager gasverbruik.
4.1.4 Stimulering energiezuinig gedrag
De bewoners van energiezuinige woningen zijn gemiddeld
genomen geneigd zich wat minder zuinig te gedragen dan
bewoners van minder zuinige woningen. Dat minder zuinige gedrag leidt per saldo tot een energieverbruik dat lager
ligt dan bij de bewoners van minder zuinige woningen. Dat
wil echter niet zeggen dat energiegedrag er niet toe doet in
de zuinige woningen. Ook daar valt winst te behalen. De
redenen van het onzuinige gedrag lijken in het licht van de
analyses die in dit en voorgaand hoofdstuk de revue zijn
gepasseerd een combinatie van:
• een gevoel dat gedrag er weinig toe doet;
• onbekendheid met het optimale gedrag – gegeven de
specifieke toe- en uitrusting van de woning – en;
• praktische belemmeringen die zuinig gedrag moeilijker
maken.

66 | Energiegedrag in de woning

Praktische belemmeringen
Er lijkt een spanning te bestaan tussen de variabiliteit van
de dagelijkse leefpatronen en de invariabiliteit van veel programmeerbare thermostaten. Indien men een weekritme
heeft geprogrammeerd, is een afwijking ervan – er wordt
bijvoorbeeld in afwijking van het normale schema niet thuis
gewerkt maar op kantoor -niet snel doorgevoerd. Uitzetten
is vaak nog wel te doen, maar er in een handomdraai voor
zorgen dat er bij afwezigheid op een lagere temperatuur
wordt verwarmd en de woning weer op de gewenste temperatuur is bij thuiskomst is meestal lastiger. Niet voor niets
geeft meer dan de helft van de mensen met een programmeerbare thermostaat aan dat de instelling nooit wordt
gewijzigd. Het ligt voor de hand om thermostaten te ontwikkelen en stimuleren die werken op een manier die uitgaat van de gebruiker en in het bijzonder meer flexibiliteit
toestaat zonder dat op comfort hoeft te worden ingeleverd.
Bediening moet intuïtief en ‘fool proof’ zijn zodat er geen
weerstand ontstaat om het energiezuinig gedrag te vertonen. Daarvoor zijn verschillende wegen denkbaar. De meest
eenvoudige manier is om de thermostaten bijvoorbeeld
ook te voorzien van klassieke draaiknoppen waarmee de
verwarming ‘even’ laag kan worden gezet. De thermostaat
kan dan op meerdere manieren worden aangestuurd. Op
zichzelf is dat al een voordeel omdat daarmee de aansturing
beter kan aansluiten bij de situatie: rustig programmeren
als iemand er de tijd voor heeft en snel lager of hoger zetten
als die tijd er niet is.
Voor systemen die primair op lage temperatuur werken
(vloer- en wandverwarming), is een dergelijke ‘back to
basics’ aanpassing niet optimaal. Bij deze systemen moet
immers ook rekening worden gehouden met de tijd die
nodig is om de woning op temperatuur te krijgen. Dan zou
‘snel’ kunnen moeten worden ingesteld hoe lang men verwacht weg te zijn, zodat de verwarming op tijd kan beginnen met opwarmen – om bijvoorbeeld vervolgens weer over
te gaan naar de normale routine in een dag. Daarnaast zou
ook verder kunnen worden gewerkt aan meer intelligente
en (bijvoorbeeld met de ventilatie) geïntegreerde systemen die meer sensorgestuurd (luchtkwaliteit) werken, die
kunnen leren en die zich aanpassen aan de veranderende
routines in een huis. Tegelijkertijd moet de gebruiker ook
bij dergelijke systemen centraal blijven staan. De mens wil
controle over z’n omgeving en hem moeten daartoe ook de
mogelijkheden worden geboden. Het is de uitdaging om
– gegeven die wens – toch tot een optimale invulling van
het energiegedrag te komen.
Onbekendheid met optimaal gedrag
Een bijkomende reden waarom veel mensen met een programmeerbare thermostaat de instellingen nooit veranderen, heeft waarschijnlijk te maken met onbekendheid over
het optimale gedrag. Het energiegedrag is dan ook vaak
meer gebaseerd op wat men aanneemt dat verstandig is,
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

dan op kennis over de optimale werking van het systeem
in relatie tot het woongedrag. Zelfs bij veel nieuwbouwwoningen – zo heeft eerder onderzoek aangetoond – zijn
gebruikersinstructies afwezig of niet te volgen. In bestaande
woningen is dat logischerwijs al helemaal een probleem.
Bovendien gaan die instructies vaak alleen over onderdelen
van het systeem en niet over de combinatie van installaties die worden toegepast, laat staan dat nog rekening
wordt gehouden met verschillende woon- en leefstijlen van
bewoners. Het ligt dan ook voor de hand om bewoners te
ondersteunen met op maat toegesneden adviezen over de
optimale wijze waarop zou kunnen worden verwarmd en
geventileerd. Daarbij zal rekening moeten worden gehouden met de precieze toe- en uitrusting van de woning alsmede de wensen van de bewoner(s). Een verdere toespitsing
van het EPA richting energiegedrag zou daarvoor een optie
kunnen zijn.
Energiebewustzijn
Tot slot kunnen instrumenten als expliciete terugkoppeling van energieverbruik, benchmarking (met vergelijkbare
huishoudens in vergelijkbare woningen) en algemene
informatie (wonen in een energiezuinig woning betekent
niet dat het gedrag er niet meer toe doet) bijdragen aan het
meer bewust maken van de invloed van gedrag op energieverbruik.

4.2 F- en G-labels
4.2.1 Typering
Woningen met een F of een G-label zijn nagenoeg allemaal (98%) van voor 1980 en 84% is van voor 1970. In het
algemeen geldt dan ook: hoe ouder de woning, hoe groter
de kans dat deze een label F of G heeft. Er zijn wel relevante
verschillen naar woningtype en eigendomsverhouding van
de woning. In het bijzonder in de particuliere huursector is
het aandeel woningen met een F- of G-label hoog. Meer dan
de helft van de woningen (57%) in dit segment heeft een
label F of G. In de andere segmenten is dat minder dan een
derde. Dat heeft enerzijds te maken met de samenstelling
van dit segment naar bouwjaar; een relatief groot deel van
de particuliere huurvoorraad dateert van voor 1970. Maar
ook als woningen met eenzelfde bouwperiode worden vergeleken, valt op dat het aandeel particuliere huurwoningen
met een F- of G-label groter is dan in de andere segmenten
(figuur 4-3).
Over het algemeen hebben eengezinswoningen een
gunstiger energielabel dan meergezinswoingen uit dezelfde
bouwperiode. Dat blijkt vooral duidelijk in de koopsector
en de sociale huursector (zie ook figuur 4-3). Het is niet
onwaarschijnlijk dat hierin een naar woningtype selectief
effect van investeringen (in isolatie en installaties) zichtbaar is.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

______________________________________________________________________

Figuur 4-3

Aandeel woningen met een energielabel F of G, naar
woningtype en eigendomsverhouding

100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%

voor 1945
1945-1959
1960-1969
1970-1979
1980-1989
1990 en later

EG

MG

koop

EG

MG

sociale huur

EG

MG

particuliere huur

______________________________________________________________________

Tabel 4-2

Aandeel van de woningen met een F- en G-label
dat wordt verwarmd met een gaskachel of met blok-/
wijkverwarming

______________________________________________________________________
								
							
aandeel
							
met kachel
_______________
____________
___________

aandeel met
collectieve
verwarming
___________

koop					
eengezins
8%
0%
						
meergezins
10%
0%
sociale huur		
eengezins
20%
0%
						
meergezins
27%
28%
particuliere huur
eengezins
31%
0%
						
meergezins
35%
26%
						
totaal
18%
9%
______________________________________________________________________

Veel van de woningen met een F- en G-label hebben specifieke verwarmingsinstallaties: kachels en blok/wijkverwarming. Bijna 20% van de woningen met een F- of een G-label
(zowel eengezins als meergezins) heeft een gaskachel en
bijna 10% is aangesloten op blok/wijkverwarming (Tabel
4-2). Aan beide vormen van verwarming en de gevolgen
ervan in termen van bewonersgedrag en energiegebruik
is in het vorige hoofdstuk ruimschoots aandacht besteed.
De collectieve verwarming betreft uitsluitend meergezins
huurwoningen. De gaskachels zijn meer gespreid over de
voorraad, maar komen wel meer voor in de huurvoorraad
en in het bijzonder in de particuliere huursector.
Energiegedrag in de woning | 67

______________________________________________________________________

Figuur 4-4

Aandeel bewoners in een woning met een F- of
G-label en het aandeel in een woning met label C, D
of E per leeftijdsklasse

70%

F en G-label
CDE-label

60%
50%
40%
30%
20%

Tot slot is er een samenhang met etnische achtergrond.
Onder de autochtone bevolking is het aandeel bewoners
van een woning met een F- of G-label (33%) kleiner dan
onder de allochtone bevolking (43%). Dat is niet alleen een
inkomenseffect. Ook binnen dezelfde inkomensklassen
is het aandeel niet-westerse allochtonen dat woont in een
woning met een F- of G-label groter dan het aandeel autochtonen.

10%

75 jaar
en ouder

65-74 jaar

55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

25-34 jaar

18-24 jaar

0%

______________________________________________________________________

Tabel 4-3

Verdeling naar eigendomsverhouding van de
woning van huishoudens naar inkomen en etnische
achtergrond

______________________________________________________________________		
								
sociale
part.
							
koop
huur
huur
__________		
___________
_____
_____
_____
____
autochtoon		
						
						
						
__________		

beneden modaal
28%
1-2 keer modaal
70%
vanaf 2 keer modaal 90%
totaal
60%
___________
_____

58%
22%
6%
31%
_____

14%
8%
4%
9%
_____

De bewoners van de woningen met een F- of G-label zijn
vaker mensen met een laag inkomen. Van de huishoudens
met een inkomen beneden modaal woont 43% in een
woning met een F- of G-label, terwijl dat onder de huishoudens met een inkomen van 1 tot 2 keer modaal 32% is en bij
de huishoudens met een inkomen van meer dan twee keer
modaal 24%. Dat hangt ook samen met de leeftijdsverdeling
van de bewoners. Bewoners van een woning met een F- of
G-label zijn vaker óf jong, óf oud. Onder de middengroep
(tussen de 35 en 55 jaar) is het aandeel bewoners van een
woning met een F- of G-label beperkt (figuur 4-4).

100%
100%
100%
100%
____

niet-westers allochtoon
						
beneden modaal
9%
83%
8%
100%
						
1-2 keer modaal
42%
45%
13%
100%
						
vanaf 2 keer modaal 72%
23%
5%
100%
						
totaal
23%
68%
9%
100%
______________________________________________________________________

De voornaamste reden hiervoor is dat de niet-westerse
allochtonen vaker gehuisvest zijn in de (sociale) huursector
en daarbinnen weer in specifieke delen van de voorraad die
energieonzuinig zijn. Van de niet-westerse allochtonen met
een inkomen van 1 tot 2 keer modaal, woont nog steeds 45%
in een sociale huurwoning (Tabel 4-3). Dat is twee keer meer
dan onder de autochtone bevolking. En ook als men een
inkomen heeft van meer dan 2 keer modaal bewoont nog
steeds bijna een kwart van de niet-westerse allochtonen een
sociale huurwoning. Dat is bijna een factor 4 vaker dan in de
autochtone bevolking.
Het verschil tussen de bevolkingsgroepen ontstaat echter
vooral doordat binnen de sociale huursector, de niet-westerse allochtonen vaker een woning met een F- of G-label
bewonen dan de autochtonen. Dat heeft deels te maken
met het woningtype. De niet-westerse allochtonen bewonen – ook in de sociale huursector -vaker een meergezinswoning dan de autochtonen. Dit verklaart echter niet alles.
Zowel binnen de eengezinswoningen in de sociale huur als
binnen de meergezinswoningen in de sociale huur, is het
aandeel allochtonen dat een woning met een F- of G-label
bewoont groter dan het aandeel autochtonen dat in een
dergelijke energieonzuinige woning woont. Voor de eengezinswoningen is dat aandeel respectievelijk 46% en 26% en
voor de meergezinswoningen is het aandeel 51% versus 38%
(Tabel 4-4).
De redenen waarom de mensen met een niet-westerse
achtergrond verhoudingsgewijs veel wonen in de mindere
delen van de sociale huurvoorraad kunnen met dit onderzoek niet worden achterhaald. Het is echter waarschijnlijk
dat het voor een groot deel te maken heeft met de lage
huurprijs van deze woningen. Dat maakt dit segment

68 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

aantrekkelijk voor specifieke doelgroepen. Daarnaast zal de
aantrekkende werking van mensen met eenzelfde achtergrond een rol spelen waardoor ook hogere inkomens in
deze segmenten gehuisvest blijven.

______________________________________________________________________

De indruk bestaat dat de selectieve bewoning van energieonzuinige woningen door allochtonen ervoor zorgt dat de
etniciteit van bewoners in Tabel 2-17 een relevante invloed
op energiekosten bleek te hebben. Naar het zich laat aanzien heeft dat echter minder met de bewoners te maken (in
paragraaf 3.1.2 werd ook al aangegeven dat er geen systematische verschillen zijn in temperatuurinstellingen) dan met
de woningen.

______________________________________________________________________		
							
autochtoon
allochtoon
__________________________ __________________
___________________

4.2.2 Investeringen
Voorgenomen investeringen
Ongeveer 25% van de bewoners van een woning met een Fof G-label overweegt maatregelen te nemen om de woning
aangenamer te maken (gelet op kou en vocht en dergelijke).
Dat aandeel is logischerwijs wat groter onder de bewoners
van koopwoningen (ongeveer 31%) dan onder de huurders
(21%). Vooral onder de bewoners van eengezins koopwoningen is het aandeel dat structurele maatregelen (dubbel
glas, gevel-, vloer- en dakisolatie) overweegt redelijk groot
(Tabel 4-5).
Voor bewoners van de meergezins koopwoningen is vooral
de maatregel ‘dubbel glas’ een gewenste optie. De huurders
van meergezinswoningen beperken zich in meerderheid
tot wat minder ingrijpende maatregelen als het plaatsen
van tochtstrips en reflectiemateriaal achter de radiatoren.
Maar dubbel glas laten plaatsen is ook bij deze groep een
maatregel die men overweegt. Er is in alle segmenten een
grote groep die een ‘andere’ maatregel overweegt. Het lijkt
waarschijnlijk dat hiermee – gezien ook de populariteit van
die investeringen -investeringen op het vlak van installaties
(gaskachels vervangen door c.v., HR-ketel plaatsen e.d.)
worden bedoeld.
Het aandeel van 31% dat wil investeren in de eigen (eengezins)woning met een F-of G-label is op zichzelf redelijk,
maar het betekent nu ook weer niet dat er massaal zal worden geïnvesteerd door de huidige eigenaar-bewoners. Dat
heeft in belangrijke mate te maken met de leeftijd en het
inkomen. Investeringen door bewoners mogen vooral worden verwacht bij huishoudens met minimaal een modaal
inkomen en een leeftijd tot 45 jaar (Tabel 4-6). En zoals in
figuur 4-4 kan worden gezien, is juist deze leeftijdsgroep
wat minder goed vertegenwoordigd in deze sector.

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Tabel 4-4
Aandeel woningen met een F- of G-label binnen de 		
		segmenten eengezins en meergezins en 		
eigendomsverhouding, naar de etnische achtergrond
van de bewoners

							
__________		
___________

F-, G-label
__________

Overig
_____

F-, G-label
__________

Overig
____

koop					
eengezins
27%
73%
10%
90%
						
meergezins
41%
59%
sociale huur		
eengezins
26%
74%
46%
54%
						
meergezins
38%
62%
51%
49%
______________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Tabel 4-5	

Gewenste investeringen door bewoners van een
woning met een F- of G-label die maatregel 		
overwegen, naar woningtype en eigendomsverhouding

______________________________________________________________________
							
__________________________

koop
____________________

sociale huur
____________________

						
eengezins meergezins
__________________________
_____
_____

eengezins meergezins
_____
_____

Dubbel glas		
Voorzetramen
Gevelisolatie		
Isolatie van het dak
Isolatie van de zoldervloer
Isolatie van andere vloer(en)
Rolluiken of andere luiken
Kierdichting (tochtstrippen)
Leidingisolatie
Reflectiemateriaal achter radiatoren
Vloerverwarming

36%
4%
15%
22%
2%
16%
4%
25%
7%
3%
7%

41%
7%
2%
4%
0%
2%
0%
33%
2%
2%
0%

10%
0%
0%
8%
4%
0%
6%
29%
0%
0%
0%

18%
9%
8%
1%
0%
5%
6%
53%
4%
13%
0%

Airconditioning
(of andere koelingsapparatuur)
3%
5%
0%
1%
Andere comfortverhogende
maatregelen
41%
34%
45%
30%
Totaal voorgenomen maatregelen
31%
29%
23%
21%
______________________________________________________________________

Energiegedrag in de woning | 69

________________________________________________________
Tabel 4-6	

Aandeel bewoners van eengezins koopwoningen 		
met een F- of G-label dat overweegt te investeren in 		
comfortverhogende maatregelen, naar leeftijd en 		
inkomen

______________________________________________________________________
								
						
onder
1-2 keer
						
modaal
modaal
____________ ___________
___________

2 keer
modaal
of meer
___________

totaal
___________

25-34 jaar			
35-44 jaar			
45-54 jaar			
55-64 jaar			
65-74 jaar			
75 jaar en ouder
____________

64%
53%
34%
26%
___________

53%
51%
36%
21%
8%
0%
___________

23%
7%
0%
___________

44%
55%
42%
16%
8%
0%
___________

totaal				
16%
35%
40%
31%
______________________________________________________________________

______________________________________________________________________

Aandeel met investering laatste � jaar

Figuur 4-5

Aandeel woningen met een F- of G-label waar in de
afgelopen 5 jaar is geïnvesteerd in energiebesparing

60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
EG

koop

MG

EG
MG
sociale huur

segment voor woningen met F- en G- labels

EG
MG
particuliere huur

Een bijkomende factor van betekenis voor de investeringsbereidheid is de woonduur. De investeringsbereidheid is in
het bijzonder groot als men de woning recent heeft betrokken. Ongeveer twee derde van de huishoudens die 1 tot 2
jaar in de huidige woning (met een F- of G-label) wonen,
zegt erin te willen investeren. Bij langere woonduur (tot
15 jaar) ligt dat aandeel rond de 40%. Bij een nog langere
woonduur is de investeringsbereidheid beperkt (17%).
Gerealiseerde investeringen
Hoewel zou mogen worden verwacht dat er substantieel
wordt geïnvesteerd in de woningen met een F- of een Glabel, blijkt dat eigenlijk alleen in de eengezins koopsector
het geval. Alleen binnen dat segment is in de afgelopen 5
jaar in een flink aandeel woningen (50%) iets ondernomen
om energie te besparen en daarmee ook het wooncomfort
te verbeteren (figuur 4-5). Het aandeel woningen dat is
aangepakt in de sociale huur is vergelijkbaar met dat in de
particuliere huur. Ook hierbij geldt dat er iets vaker in de
eengezinswoningen is geïnvesteerd, maar erg groot zijn die
verschillen niet.
Als er iets in deze woningen wordt aangepakt, dan heeft
dat in de meeste gevallen iets met het verbeteren van de
isolatie te maken (Tabel 4-7). Bij de eengezins koopwoningen is er in 70% van de gevallen waar er iets is aangepakt in
de woning, wat aan de isolatie gedaan (dubbel glas, gevel-,
wand-of vloerisolatie). Het plaatsen van dubbel glas is het
meest gebruikelijk. Het niveau van toepassen van structurele isolatie ligt in de sociale huursectoren net wat lager dan
in de andere sectoren.
In de meeste segmenten wordt in ruim een derde van de
gevallen wat gedaan in de sfeer van kierdichting, leidingisolatie, het plaatsen van reflectiemateriaal achter de
radiatoren of het plaatsen van voorzetramen. We vatten die
maatregelen samen onder de noemer ‘doe-het-zelf-isolatie’
in tegenstelling tot de meer structurele isolatiemaatregelen
die hiervoor zijn genoemd (die overigens ook als doe-hetzelver zijn uit te voeren, maar gemiddeld genomen met
wat meer inspanning). Alleen in de particuliere meergezins
huurwoningen komt dit type ingrepen wat minder voor.
In gemiddeld iets minder dan de helft van de gevallen waar
een investering is gepleegd, betreft dit ook het veranderen
van de installaties in de woning. Het plaatsen van een (combitap) HR-ketel is dan de meeste gebruikelijke maatregel.
Het toepassen van spaarlampen of een waterbesparende
douchekop (samengevat onder gebruiksbesparing) is
gebruikelijker in de meergezinswoningen dan in de eengezinswoningen.
De conclusie lijkt te kunnen zijn dat er in de woningen
met een F- of een G-label weliswaar wordt geïnvesteerd in
energiezuinige maatregelen, maar dat er in het bijzonder

70 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

in de huursector (zowel particulier als sociaal) wel wat blijft
liggen. Het aandeel investeringen in het huursegment ligt
op een beduidend lager niveau dan in de koopsector. Dat er
ook in de huursector wel enige urgentie ligt op het nemen
van maatregelen mag ook blijken uit de ervaren comfortproblemen in dit segment zoals in figuur 3-10 in paragraaf
3.3 beschreven.

______________________________________________________________________

Waar er wordt geïnvesteerd, ligt het accent op isolatie. Dat
is ook meer het geval dan bij de energiezuiniger woningen, waar het accent meer op de installaties ligt. Gezien de
eerdere constatering (paragraaf 3.6) dat het verbeteren van
installaties in woningen met een F- en G-label kan leiden tot
een toename van de stookkosten per m 2 lijkt dat vanuit het
perspectief van energiebesparing een goede prioritering.

koop					
EG
70%
35%
46%
32%
						
MG
58%
37%
49%
49%
sociale huur		
EG
59%
24%
42%
28%
						
MG
53%
37%
49%
50%
particuliere huur
EG
62%
28%
56%
28%
						
MG
62%
10%
45%
38%
______________________________________________________________________

Ter nuancering moet nog wel worden opgemerkt dat het
terugkijkend lastig is om vast te stellen hoeveel er is blijven
liggen. Immers, we kijken bij de woningen die nu nog
een F- of G-label hebben of er in de afgelopen jaren wat is
gedaan aan energieverbetering. Als dergelijke maatregelen
zijn genomen, hebben die er dan per definitie niet toe
geleid dat de woning een C-, D-, of E-label heeft gekregen.
Daarmee is het goed denkbaar dat een belangrijk deel van
de effectieve investeringen buiten beeld blijft. Dat kan met
de beschikbare gegevens niet worden opgelost omdat niet
kan worden achterhaald wat de energie-index was van de
woningen voor investering. Dat er echter bij de woningen
die (nog steeds) een F- of G-label hebben nog het nodige
kan worden gedaan, blijft echter onverkort overeind.

veroorloven, zijn de ouderen ook in onzuinige woningen
geneigd om op een hoge temperatuur te verwarmen. En als
ze dat niet doen, leidt dat vaak tot problemen op het vlak
van comfort. In het bijzonder in de meergezinswoningen
lijkt dat een reëel probleem. Inzetten op gedragsverandering ligt daarmee niet direct in de rede, maar (actieve)
woonruimteverdeling lijkt een goede optie. Dat dit in de
praktijk ook al gebeurt, blijkt uit het relatief grote aandeel
75-plussers in woningen met een A- of B-label (zie § 4.1.1).
Per saldo wonen er echter nog steeds meer 75-plussers in
een woning met een F- of G-label (40%) dan in een
energie­zuinige woning (15%), zoals kan worden gezien in
figuur 4-4.

4.2.3 Gedrag
In de onzuinige woningen is het effect van gedrag op het
energieverbruik groot. In een slecht geïsoleerde woning
wordt het immers harder afgestraft (in termen van energieverbruik en kosten) als wordt vergeten de kachel lager te
zetten dan in een goed geïsoleerde woning. De tendens lijkt
dan ook te zijn dat de bewoners van deze woningen zich een
terughoudender verwarmingspatroon aanmeten. Daarvan
zijn in het vorige hoofdstuk de nodige voorbeelden de revue
gepasseerd. De verwarming wordt eerder laag gezet, ook bij
kortere perioden van afwezigheid, de nachttemperatuur is
meestal lager en het energiegedrag is relatief vaak als ‘matig
en oplettend’ aan te merken. Dat heeft voor een deel ook
te maken met de specifieke bewonerssamenstelling van dit
segment. Omdat deze woningen relatief veel door lagere
inkomens worden bewoond, telt onzuinig gedrag voor hen
ook zwaarder door in de portemonnee.
Dat neemt niet weg dat er ook in de onzuinige woningen,
mensen zijn die onzuinig gedrag vertonen. Een belangrijke
groep in dit kader wordt gevormd door de ouderen. Ouderen zijn geneigd om op hogere temperatuur te verwarmen
en doen dat vaak gedurende de gehele dag omdat zij gemiddeld genomen veel thuis zijn. Voor zover zij zich dat kunnen
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Tabel 4-7	

De mate waarin typen maatregelen zijn toegepast
in de woningen waarin energiebesparende maat-		
regelen zijn genomen

______________________________________________________________________
							
structurele
							
isolatie
_____________
_____
_____

doe-het-		
zelf-isolatie
installaties
_____
_____

Gebruiksbesparing
____

4.2.4 Conclusie
In de woningen met een F- of G-label ligt inzetten op de
opties voor gedragsverandering zoals lagere temperatuur
stoken, minder verwarmen bij afwezigheid, lagere nachttemperatuur hanteren, minder kamers verwarmen enzovoort, wat minder voor de hand. Voor een groot deel doen
de bewoners van deze woningen dat al uit zichzelf. En als
ze dat niet doen, is het waarschijnlijk dat dergelijk gedrag
een verlies aan comfort met zich meebrengt. Het nut van
niet in het wooncomfort ingrijpende maatregelen als ‘niet
te lang luchten’, en ‘gordijnen ’s avonds dichtdoen’ kan
vanzelfsprekend wel worden benadrukt in de communicatie
richting de bewoners van woningen met een F- of G-label.
Voor deze woningen liggen de paden van woonruimteverdeling en investeringen in energiemaatregelen echter meer
voor de hand.
In de koopsector lijkt er sprake van een min of meer natuurlijk proces. Ouderen in energieonzuinige woningen investeren niet meer. Maar wanneer hun woning op enig moment
wordt gekocht door nieuwe, jongere bewoners met een
hoger inkomen, wordt er grootschalig geïnvesteerd. Het
is van belang om deze investeringen goed te richten opdat
daar het optimale rendement uit kan worden gehaald. Een
EPA past hier goed in. Of een EPA wordt opgesteld, is echter
Energiegedrag in de woning | 71

______________________________________________________________________

2000 en later

1990-1999

1980-1989

1970-1979

eengezins
meergezins

1960-1969

100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
1945-1959

Aandeel woningen met energielabel C, D of E naar
bouwperiode en woningtype

voor 1945

Figuur 4-6

2000 en later

1990-1999

meergezins
koop
sociale huur
particuliere huur

1980-1989

100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
1970-1979

eengezins
koop
sociale huur
particuliere huur

1960-1969

aandeel C,- D-, E-label

100 %
90 %
80 %
70 %
60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%

1945-1959

Aandeel woningen met energielabel C, D of E naar
bouwperiode eigendomsverhouding en woningtype

voor 1945

Figuur 4-7

aandeel C,- D-, E-label

______________________________________________________________________

afhankelijk van het initiatief van de (nieuwe) bewoners. Het
is wellicht aantrekkelijk om hier meer actief op te sturen.
Dat kan door nieuwe bewoners op de mogelijkheid van een
EPA te wijzen, of om een EPA te subsidiëren in het bijzonder
bij de woningen met een F- of G-label, of deze standaard
te laten opmaken bij de verkoop van een woning van voor
1970. In het nieuwe energielabel dat vanaf begin maart
2009 beschikbaar is,19 wordt ook gewezen op de EPA-optie
en worden enkele toegesneden maatregelen opgesomd die
kunnen worden getroffen om de woning energiezuiniger te
maken. Of hierbij al voldoende rekening wordt gehouden
met de specifieke situatie van de betreffende woning, is nog
enigszins onduidelijk. Het voorbeeld van dit nieuwe label
biedt als eerste opties voor de verbetering van een galerijwoning (tussen-midden) vloerisolatie en dakisolatie. Dat
lijkt toch minder voor de hand liggend.
Een belangrijk deel van de opgave voor verbetering van de
energie-index van de woningen met een F- of G-label ligt bij
verhuurders. In het bijzonder in de particuliere huursector
is het aandeel woningen met een F- of G-label groot (meer
dan de helft, zie paragraaf 4.2.1). Het aandeel woningen
waarin wordt geïnvesteerd is echter beperkt. Op welke
manier dit kan worden gestimuleerd verdient aandacht.
Ook voor de corporaties geldt dat zij nog een behoorlijke
opgave hebben bij het verbeteren van de energiekwaliteit
van hun bezit. Immers, 36% van het corporatie bezit heeft
een label F of G. In toenemende mate komt dit onderwerp
ook al aan bod in prestatieafspraken tussen gemeenten
en corporaties en inmiddels ook in het convenant tussen
Aedes en het Rijk. Momenten van woningverbetering, groot
onderhoud, vervanging van installaties voor verwarming of
warmwatervoorziening, planmatig onderhoud en mutatieonderhoud bieden alle mogelijkheden om de energie-index
van het bezit te verbeteren.
Een andere instrument dat corporaties kunnen inzetten
om het energieverbruik in het bezit te verminderen is
woonruimteverdeling. Enerzijds kan dit door aan ouderen
voorrang te verlenen bij de toewijzing van energiezuinige
woningen. Anderzijds zouden zittende oudere huurders
in woningen met een F- of G-label van een aanbod (inclusief klus- en verhuishulp) kunnen worden voorzien om in
een beschikbare energiezuiniger woning te gaan wonen.
Daarmee ontstaat voor de oudere een situatie met meer
wooncomfort en een lager energieverbruik. En tegelijkertijd
komt de woning met het F- of G-label vrij voor mutatieonderhoud. Dan zijn ook ingrijpender maatregelen mogelijk
dan in bewoonde staat.

19

72 | Energiegedrag in de woning

VROM/WWI, Energielabel voor woningen, brief aan de Tweede Kamer,
7 januari 2009.
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

4.3 C-, D- en E-labels

______________________________________________________________________

Tabel 4-8	
De woningen met een C-, D-of E-label vormen qua energiezuinigheid het grote middensegment van de woningvoorraad. Ruim de helft van de woningen in Nederland heeft
een label C, D, of E. De bouwperiode waarin veel C-, D- en
E-woningen te vinden zijn, is die tussen 1970 en 1990 (figuur
4-6). In de eerdere bouwperioden is het aandeel eengezinswoningen met een C-, D-of E-label groter dan het aandeel
meergezinswoningen. Mogelijk is dat het resultaat van
investeringen omdat in diezelfde perioden bij de meergezinswoningen het aandeel woningen met een F- en G-label
groter is.
De uitsplitsing naar eigendomsverhouding en bouwperiode
laat zien dat het aandeel woningen met een C-, D-of E-label
voor alle typen eigenaars ongeveer gelijk is in de periode
1980-1989 (figuur 4-7).
In de periode 1945-1970 is het aandeel woningen met een
C-, D-of E-label relatief groot in zowel de koopsector als de
sociale huursector terwijl het achterblijft bij de particuliere
verhuurders. Dat geldt in het bijzonder de eengezinswoningen. Bij de meergezinswoningen springt het bezit van de
sociale verhuurders uit die bouwperiode er relatief gunstig
uit. Het is aannemelijk dat in deze verschillen– naast een
mogelijk kwaliteitsverschil bij de bouw zelf – ook het effect
van investeringen zichtbaar is.

Gewenste investeringen door bewoners van		
een woning met een C-, D- of E-label die maatregel 		
overwegen, naar woningtype en eigendoms-		
verhouding

______________________________________________________________________
							
__________________________

koop
____________________

sociale huur
____________________

						
eengezins meergezins
__________________________
_____
_____

eengezins meergezins
_____
_____

Dubbel glas		
Voorzetramen
Gevelisolatie		
Isolatie van het dak
Isolatie van de zoldervloer
Isolatie van andere vloer(en)
Rolluiken of andere luiken
Kierdichting (tochtstrippen)
Leidingisolatie
Reflectiemateriaal achter radiatoren
Vloerverwarming
Airconditioning
(of andere koelingsapparatuur)
Andere comfortverhogende
maatregelen
__________________________

24%
1%
4%
10%
1%
9%
2%
21%
3%
4%
5%

9%
0%
5%
4%
0%
8%
9%
29%
0%
9%
0%

10%
1%
5%
5%
2%
7%
10%
44%
3%
12%
5%

9%
0%
2%
0%
1%
1%
7%
33%
1%
6%
0%

5%

9%

4%

13%

39%
_____

32%
_____

35%
_____

38%
_____

Van plan maatregelen te treffen (totaal) 24%
17%
20%
22%
______________________________________________________________________

De bewoners van de woningen met een C-, D- of E-label
vormen een redelijke dwarsdoorsnede van de bevolking.
De verschillen naar leeftijd, inkomen, samenstelling van
het huishouden en etniciteit zijn minder groot dan bij
de andere labels. Zoals ook al in figuur 4-4 is getoond, is
het aandeel bewoners in de leeftijdsgroep 45-64 jaar wat
oververtegenwoordigd. Dat geldt ook voor de gezinnen met
thuiswonende kinderen en de inkomensgroepen modaal
tot en met 3 keer modaal.
4.3.1 Investeringen
Voorgenomen investeringen
Het aandeel bewoners van woningen met een C-, D- of Elabel dat wil investeren in comfortverhogende maatregelen
in de woning is minder groot dan bij de woningen met een
F of G-label. In de eengezins koopwoningen gaat het om
ongeveer een kwart (Tabel 4-8). In de andere segmenten is
het nog wat minder.
Net als bij de woningen met een F- en G-label is dubbel glas
plaatsen – althans bij de eengezins koopwoningen – de
meest populaire maatregel. Ongeveer een kwart van de
mensen die zegt maatregelen te willen nemen, doelt daarbij
(onder meer) op het laten plaatsen van dubbel glas. Bij de
eengezinswoningen is ook dakisolatie redelijk populair. Bij
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 73

______________________________________________________________________

de andere segmenten denken de bewoners vooral aan kier-

Tabel 4-9	
Aandeel woningen waarin in de afgelopen 5 jaar is 		 dichting als het gaat over comfortverhogende maatregelen.
		geïnvesteerd in energiebesparing, inclusief het type 		 Voor de meer structurele maatregelen kijken de huurders
		maatregelen en uitgesplitst naar woningtype en
waarschijnlijk eerder naar de verhuurders.
eigendomsverhouding
______________________________________________________________________
		 totaal
		waarin
				
is geïn				
vesteerd
______		
________

…daarvan in de volgende type maatregelen:		
________________________________________________
structurele doe-het-zelf		
isolatie
isolatie
installaties
________
________
________

gebruiksbesparing
________

koop				
EG		
53%
57%
24%
69%
31%
MG		
28%
51%
29%
71%
46%
sociale huur
EG		
44%
52%
19%
67%
28%
MG		
27%
37%
19%
65%
27%
particuliere huur
EG		
39%
30%
7%
70%
22%
MG		
16%
54%
8%
46%
23%
______________________________________________________________________

Bij de meergezins koopwoningen is het mogelijk dat de
VVE’s een beperkende factor vormen voor maatregelen als
dubbel glas plaatsen. Zeker is dat echter niet omdat een
verschil in het laten plaatsen van dubbel glas tussen eengezins koopwoningen (veel) en meergezinswoningen (weinig)
niet bleek bij de woningen met een F- of G-label (zie Tabel
4-5). Mogelijk is bij die woningen ook de ervaren noodzaak
groter om wat te doen en zal er daarom minder discussie
zijn in de VVE.
Het aandeel bewoners dat een vorm van koeling zegt te willen (laten) installeren is relatief hoog bij de meergezinswoningen met een C-, D- of E-label. Dat aandeel is ook groter
dan bij de woningen met een F- of G-label maar nog wel
minder dan bij de eengezins koopwoningen met een label A
of B, waar de grootste behoefte aan koeling te vinden is.
Gerealiseerde investeringen
Over het geheel genomen ligt het aandeel woningen waarin
is geïnvesteerd in energiebesparende maatregelen bij de
woningen met een C-, D- of E-label hoger dan bij de zuiniger of minder zuinige woningen. In het bijzonder bij de
woningen met een E-label (na investering) in de koopsector
(zowel eengezins als meergezins) is een groot aandeel te
vinden waar in de afgelopen 5 jaar in is geïnvesteerd. Net
als bij de andere energielabels is per eigendomsklasse het
aandeel eengezinswoningen waar in is geïnvesteerd, groter
dan het aandeel meergezinswoningen. Het aandeel eengezinswoningen in de sociale huur waar in is geïnvesteerd is
verhoudingsgewijs groot. Het blijft lastig om – zoals ook
eerder aangegeven – iets te zeggen over het rendement van
investeringen omdat het label vóór investering onbekend
is. Toch lijkt het aannemelijk dat juist in dit ‘middensegment’ de inspanningen om onzuinige woningen zuiniger te
maken, zichtbaar worden.
Binnen dit segment is het aandeel woningen waarin is
geïnvesteerd in installaties opvallend hoog. Waar het bij
de woningen die (na investering) een label F of G hadden
vooral de isolatie was waar in was geïnvesteerd, betreft dat
in het segment van C-, D- of E-labels (na investering) in
meerderheid de installaties.
De meeste woningen die na investering een C-, D- of E-label
hebben, stammen uit de bouwperiode 1970-1990. Als we
per bouwperiode kijken, blijkt dat het aandeel waarin is
geïnvesteerd (en dat uitkomt op een label C, D of E) redelijk
gelijk verdeeld is per bouwperiode (tot 1980). In de koopsector (eengezins) ligt dat aandeel rond de 60%, in de eenge-

74 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

zins sociale huur rond de 45% en in de meergezins sociale
huur rond de 30%.
Opvallend is het ‘gat’ bij de meergezins sociale huurwoningen in de bouwperiode 1960-1969 (figuur 4-8). Van de meergezins sociale huurwoningen uit deze periode met een label
C, D of E is er in de afgelopen 5 jaar in niet meer dan ca. 10%
geïnvesteerd in energiebesparing. Daar zijn verschillende
verklaringen voor mogelijk. Het is denkbaar dat de corporaties de prioriteit hebben gelegd bij woningen met een label
F of G (zonder deze woningen daarmee substantieel naar
label C, D of E te brengen). Daar lijkt wel wat in te zitten,
omdat het investeringsniveau in de meergezinswoningen
uit deze bouwperiode met een label F en G wat hoger ligt
(20%). Echter, vergeleken met woningen uit eerdere en
latere bouwperiodes is dat nog steeds een beperkt aandeel. Alleen in de woningen met een label G uit de periode
1950-1959 ligt het investeringsniveau nog lager (8%) dan bij
de meergezinswoningen met label C, D of E uit 1960-1969.
Het lijkt daarmee waarschijnlijker dat de corporaties óf nog
even wachten met investeringen in de meergezinswoningen
uit deze bouwperiode, óf dat deze woningen een rol spelen
in herstructureringsplannen, waardoor investeringen niet
rendabel zijn.
4.3.2 Energiegedrag
Bewoners van woningen met een label C, D of E zijn niet
bijzonder geneigd tot onzuinig of zuinig gedrag. Ze nemen
wat dat betreft een middenpositie in. Wat ze wel anders
maakt, is dat het energiegedrag van de bewoners van deze
woningen in potentie een groter effect heeft op het energieverbruik dan dat van de bewoners van de woningen met een
A- of B-label. En aan de andere kant is het ook in mindere
mate zo dat een zuiniger energiegedrag in de woningen met
een C-, D- of E-label leidt tot een verlies aan comfort zoals
in de woningen met een F- of G-label het geval is.

______________________________________________________________________

Figuur 4-8

Aandeel woningen per bouwperiode naar eigendomsverhouding en woningtype waarin in de
afgelopen 5 jaar is geïnvesteerd in energiebesparende
maatregelen

70 %

voor 1945
1945-1959
1960-1969
1970-1979
1980-1989
1990 en later

60 %
50 %
40 %
30 %
20 %
10 %
0%
EG

MG*
koop

*

EG

MG

sociale huur

In de figuur zijn geen uitkomsten voor meergezins koopwoningen opgenomen omdat daarvoor
onvoldoende waarnemingen beschikbaar waren.

optimale gedrag en gebruik van installaties. Een EPA-plus,
waarbij naast mogelijke investeringen ook wordt ingegaan
op gedragsopties, kan daarvoor een geschikt instrument
zijn. Daarnaast kan terugkoppeling (van kosten) voor deze
groep in potentie effectief zijn.
4.3.3 Conclusie
De woningen en hun bewoners met een label C, D of E
nemen in veel opzichten een middenpositie in. De woningen zijn gemiddeld energiezuinig, de bewoners gedragen
zich gemiddeld energiezuinig en het verbruik is ook
gemiddeld. Dat betekent echter niet dat ze een minder
interessante doelgroep voor beleid zijn. Binnen dit segment
hebben zowel investeringen in de woning als interventies
gericht op energiegedrag een in potentie grote effectiviteit.

Daarmee vormen de bewoners van de woningen met een
C-, D- of E-label in potentie een belangrijke doelgroep voor
interventies gericht op het stimuleren van energiezuinig(er)
gedrag. De maatregelen zoals besproken in 4.1.4 – die in het
bijzonder ook gericht zijn op de bewoners van A- en B-labels
– zijn grotendeels ook van toepassing voor deze doelgroep.
In het bijzonder waar woningen met een C-, D- of E-label
zijn uitgerust met programmeerbare thermostaten (in 42%
van de gevallen) leidt het niet aanpassen van de temperatuur (wat meer dan de helft van de bewoners van deze
woningen zegt nooit te doen) in potentie tot veel onnodig
energieverbruik, in het bijzonder bij huishoudens die veel
variatie kennen in hun dagelijkse aanwezigheidspatroon.
Net als voor de bewoners van woningen met een A- of een
B-label, geldt ook voor de bewoners van woningen met een
C-, D- of E-label dat het van belang kan zijn om adviezen op
maat te geven over het – gezien hun specifieke situatie –
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 75

76 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Bijlage:
WoON-Energiemodule

Het Directoraat-Generaal Wonen, Wijken en Integratie
heeft – als onderdeel van het WoonOnderzoekNederland
(WoON) – een module ontwikkeld die de energetische
kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad in kaart
brengt. Het WoON is modulair van opzet. Dat wil zeggen
dat er naast de basismodule (de Woningmarktmodule) voor
andere beleidsterreinen ook modules zijn ontwikkeld.
De module Energie is een voorzetting van het deel energie
uit de Kwalitatieve WoningRegistratie (KWR). De laatste
editie van de KWR stamt uit 2000 en de voorlaatste uit 1995.
VROM heeft derhalve van het afgelopen decennium een
aantal peilingen van de energetische kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad.
De steekproef voor de verschillende modules is getrokken
uit de respondenten die toestemming hebben gegeven
om opnieuw voor onderzoek te worden benaderd. Deze
modulaire aanpak heeft als groot voordeel dat er vanuit
de Woningmarktmodule kenmerken van de respondenten
bekend zijn op basis waarvan het mogelijk is om meer
gericht mensen te benaderen. Daarnaast zijn aan het WoON
gegevens uit registratiebestanden gekoppeld, waaronder
energieverbruikscijfers.

______________________________________________________________________

Schematische voorstelling van het WoonOnderzoekNederland
Module Energie
N = 4800

Netto
Energie
Bruto
Energie
parentsurvey

Registratiebestanden
Woningkenmerken
Inkomen
Energieverbruik

netto respons

bruto steekproef

personen (GBA)

Respons (ca 60%)
Steekproef Energie
N = 8500
Herbenaderbaar 80%
N = 32.000
Respons
N = 40.000
Steekproef
woningmarkt
N = 67.000

anderzijds het energiegedrag van het huishouden. Deze
twee componenten bepalen in combinatie in hoge mate het
energieverbruik.

De woning
Aan het analysebestand van de module Energie kunnen
extra variabelen worden toegevoegd uit de basismodule.
Voor de module Energie zijn dit in ieder geval de gas-,
warmte- en elektriciteitsverbruiken van huishoudens.
De energiemodule richt zich op twee aspecten van energieverbruik van huishoudens: enerzijds de woning en
Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Woningen zijn er in verschillende vormen en maten. Dit
heeft gevolgen voor de oppervlakten van gevels en de hoeveelheid glasoppervlak, maar ook voor de inhoud. Daarnaast verschilt de mate van isolatie van woning tot woning.
Hieruit volgt informatie voor verschillende categorieën
Energiegedrag in de woning | 77

woningen (naar leeftijd, type, koop/huur) over de gemiddelde grootte van woningen, aanwezigheid van isolatie
van verschillende woningdelen, het type verwarming dat
wordt toegepast (incl. type ketel) en de methode van warm
tapwaterbereiding.
Met deze informatie is het bijvoorbeeld mogelijk om de
vooruitgang van de energetische kwaliteit van de Nederlandse woningvoorraad te bepalen t.o.v. het vorige opnamemoment (KWR 2000). Op basis hiervan is het mogelijk
om te bepalen in welke sectoren van de Nederlandse
woningvoorraad (bijvoorbeeld woningen van voor 1900)
de meeste mogelijkheden bestaan voor het toepassen van
energiebesparende maatregelen.

Gedrag
Een woning kan nog zo goed geïsoleerd zijn, een aanzienlijk
gedeelte van het energieverbruik wordt bepaald door het
huis­houden dat er woont. Een woning kan heel beperkt
geïso­leerd zijn, maar door het gedrag van de bewoners is
het energieverbruik toch beperkt. De respondenten is
gevraagd een vragenlijst in te vullen met vragen over het
energetisch gedrag van het huishouden. Hierbij is gedacht
aan: huishoudenssamenstelling, aanwezigheid van
bepaalde typen elektrische apparaten, het verbruik van
warm water, de stooktemperatuur (op verschillende momen­
ten van de dag), de aanwezigheidsgraad en ventilatie.
Met deze gegevens is het mogelijk om de invloed van verschillende factoren op het energieverbruik te analyseren.

78 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Begrippenlijst

Combi-ketel
Een combiketel levert zowel warmte voor ruimteverwarming als voor warm tapwater.

gieprestatie van een gebouw en van de kosten en baten als
gevolg van energiegerelateerde maatregelen, inclusief de
terugverdientijden

Eengezinswoning
Ook wel een grondgebonden woning. De typen lopen uiteen van een tussenwoning en hoekwoning tot twee onder
een kap, villa en landhuis

HR-ketel
HR-ketels leveren een hoger rendement dan ‘gewone’
ketels. Ze maken gebruik van de extra warmte die vrijkomt
door het condenseren van de waterdamp.

Energielabel
Vanaf 1 januari 2008 moet bij bouw, verkoop en verhuur van
een gebouw op het moment van transactie een energielabel
(energieprestatiecertificaat) aanwezig zijn. Het energielabel
is gebouwgebonden en geeft, op basis van een berekening,
informatie over de hoeveelheid energie die bij gestandaardiseerd gebruik van dat gebouw nodig is. Het betreft
gebouwgebonden energiegebruik voor verwarming, warmwatervoorziening, verlichting, ventilatie en koeling.

Huishoudentype
Onderscheid naar eenpersoons en meerpersoonshuishouden, waarbij de laatste onderverdeeld wordt naar eenoudergezin, (echt)paar zonder kinderen, gezin met kinderen, niet
gezinshuishouden (samenwonende vrienden of vriendinnen, broers of zussen etc.), inwonend huishouden.

EPA
Het energieprestatieadvies (EPA) is gericht op een verbeterde energieefficiency, zowel voor bestaande woningen als
bestaande utiliteitsgebouwen. Uitvoering van de geadviseerde EPA-maatregelen leidt tot een kwaliteitssprong in het
gebouwenbestand.
EPA maatwerkadvies
Een EPA-maatwerkadvies geeft inzicht in bouwkundige en
installatietechnische verbetermaatregelen en is er voor
zowel woningbouw als utiliteitsbouw. Een EPA-maatwerkrapport biedt een helder overzicht van de huidige enerMinisterie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Huurtoeslag
Door de Belastingdienst uitgekeerde toeslag aan huurders
die in verhouding tot hun inkomen duur wonen. Woningen
met een huurprijs lager dan de ondergrens van de huurtoeslag, komen niet voor subsidie in aanmerking. Verder
wordt iedere huurder geacht een bepaald bedrag aan huur
altijd zelf te kunnen betalen, ongeacht de hoogte van het
inkomen. Dit is de normhuur en hierover ontvangt dus
niemand huurtoeslag. Voor het deel van de huur tussen
de normhuur en de zogenaamde kwaliteitskortingsgrens
krijgt degene die voor huurtoeslag in aanmerking komt
100% toeslag. Boven de kwaliteitskortingsgrens wordt 75%
van de huur door huurtoeslag gedekt tot een maximum
huurbedrag. Dit bedrag, de aftoppingsgrens, verschilt voor
één- of tweepersoonshuishoudens en voor drie-of meerEnergiegedrag in de woning | 79

persoonshuishoudens. In bijzondere gevallen kan over het
daarboven resterende huurbedrag tot de liberalisatiegrens
nog voor 50% door huurtoeslag gedekt worden.
Meergezinswoning
Ook wel aangeduid als gestapelde woning. Een deel van een
gebouw met meerdere woningen, zoals een flatwoning,
appartement, galerijflat, etagewoning, boven- en benedenwoning, portiekwoning of maisonnette.

Woningen worden onderscheiden in
• gewone woning: een woning die volgens de bouw of
verbouw volledig is bestemd voor bewoningsdoeleinden;
• bedrijfswoning: een boerderij of tuinderswoning of een
woning welke binnendoor verbonden is met een winkel-,
kantoor-, praktijk-, en/of bedrijfsruimte.

Particuliere verhuurder
Institutionele beleggers (pensioenfondsen, verzekerings- en
beleggingsmaatschappijen) en particuliere personen die
woningen op commerciële basis verhuren of laten verhuren.
Rendement (van een ketel)
verhouding tussen de nuttig geleverde energie en de totaal
toegevoerde energie
Sociale verhuurder
Een sociale verhuurder kan zijn een woningcorporatie, een
categoriale stichting die zonder winstoogmerk zorg draagt
voor de huisvesting van specifieke groepen (studenten,
ouderen, enz.) en een gemeentelijk woningbedrijf.
Vereniging van Eigenaren (VvE)
Vereniging van Eigenaren van appartementsrechten van de
woningen die tot een appartementencomplex behoren.
Wooncarrière: De opeenvolgende verhuisstappen. Vaak normatief gebruikt als verbeteren woonsituatie: doorstroming
van kleine woning naar ruimere woning, van goedkoop
naar duur, van huurwoning naar koopwoning, van meergezins naar eengezins (en binnen eengezins van rij naar
vrijstaand).
Woonduur
Het aantal jaren dat een huishouden in de woning heeft
gewoond.
Woonquote
De netto woonuitgaven vermeerderd met OPL-heffingen
en uitgaven aan nutsbedrijven als percentage van het netto
huishoudinkomen.
Zelfstandige woning
Een gebouw of deel van een gebouw dat volgens de bouw
of verbouw blijvend is bestemd voor permanente bewoning. Bovendien is onder andere vereist dat bij de bouw of
verbouw aan de op dat moment bestaande bouwtechnische
voorschriften voor woningen is voldaan.

80 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 81

82 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

Energiegedrag in de woning | 83

Colofon
Het ministerie van VROM/WWI en de
daaronder ressorterende afdelingen,
diensten en personen aanvaarden geen
enkele aansprakelijkheid uit welke hoofde
dan ook voor het gebruik van de in deze
publicatie vermelde onderzoeksresultaten
en het toepassen van de daarin beschreven gegevens, methodieken en constructies. Een ieder blijft in deze volledig zelf
aansprakelijk.
Deze publicatie bevat de beschrijving van
een onderzoek dat in opdracht van het
ministerie van VROM/WWI is uitgevoerd
door Kees Leidelmeijer en Esther Cozijnsen
werk­zaam bij RIGO Research en Advies BV
te Amsterdam
Fotografie
Hollandse Hoogte - Robert Rizzo (cover,
76), Sabine Joosten (10), Paul van Riel (16),
Goos van der Veen(36), Peter Hilz (62)
Meer informatie
Voor algemene vragen over het WoON
of specifiek over het onderwerp energie
kunt u bellen met de afdeling Publieks­
voorlichting of raadpleeg internet:
www.vrom.nl/woon.

84 | Energiegedrag in de woning

Ministerie van VROM | Wonen, Wijken en Integratie

VROM 9246 / november 2009

Energiegedrag in de woning

Dit is een publicatie van: Ministerie van VROM
Rijnstraat 8 | 2515 XP Den Haag | www.vrom.nl