Het Energieakkoord: wat
gaat het betekenen?
Inschatting van de gemaakte afspraken

September 2013

Verantwoording
Projectleiding Marc Londo (ECN) en Pieter Boot (PBL)
Met actieve medewerking van Bert Daniels, Ton van Dril, Michiel Hekkenberg, Sander Lensink, Marijke Menkveld, Koen
Schoots, Ad Seebregts, Casper Tigchelaar, Wouter Wetzels (ECN), Corjan Brink, Hans Elzenga, Robert Koelemeijer, Jan
Ros, Martijn Verdonk (PBL), Rafael Saitue, Marien Vrolijk en Mathieu Zuidema (EIB)
ISBN: 978-94-91506-43-7

3

Inhoudsopgave
Samenvatting

5

1

Inleiding

9

2

Beoordeling van de effecten tot en in 2020

13

3

Beoordeling van het akkoord voor de lange termijn (2050)

36

4

Borging

46

Bijlage

48

4

Samenvatting
Het SER-Energieakkoord voor duurzame groei schetst als ambitie het bieden van een langetermijnperspectief voor onze
energiehuishouding met afspraken voor de korte en middellange termijn. Het is daartoe een groot aantal concrete
maatregelen en nadere uitwerkingen overeengekomen. ECN/PBL hebben een kwantitatieve doorrekening gemaakt van
de effecten voor 2020/23. Omdat er vrijwel geen concrete maatregelen zijn afgesproken die gericht zijn op een verder
liggende periode en de onzekerheden op langere termijn steeds meer toenemen, is geen doorrekening voor latere
jaren gemaakt. De mate waarin de afgesproken stappen bijdragen aan de nodige bouwstenen voor de energietransitie
op langere termijn is kwalitatief beoordeeld.
Afgesproken doelen in het akkoord zijn:
 Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5% per jaar;
 100 PJ besparing in het finale energieverbruik in 2020;
 14% hernieuwbare energie in 2020 en 16% in 2023;
 Tenminste 15.000 banen met een nadruk op de eerstkomende jaren.
Meer dan een visie met een plan van aanpak op de energietransitie in de komende decennia heeft het door de SER
gepresenteerde Energieakkoord het karakter van een uitvoeringsplan voor het realiseren van de Europese
doelstellingen voor Nederland voor hernieuwbare energie en energiebesparing in 2020.
Effecten tot en met 2020
Belangrijkste uitkomsten van de doorrekening voor 2020 zijn hieronder weergegeven. Alle effecten in deze notitie zijn
ten opzichte van het SER-referentiepad, tenzij expliciet anders vermeld.
Energiebesparing finaal. Afspraken in het akkoord waarvoor concrete instrumentering is uitgewerkt leiden tot 22 tot 60
PJ (finaal) energiebesparing in 2020. Omdat een aantal afspraken zodanig zijn geformuleerd dat ze uiteindelijk nog op
verschillende manieren kunnen worden ingevuld heeft deze inschatting een substantiële bandbreedte, die vooral
bepaald wordt door onduidelijkheid over de manier waarop de intensievere handhaving van de Wet Milieubeheer vorm
gegeven zal worden. Daarnaast bevat het akkoord twee onderdelen met mogelijk effect op energiebesparing die geen
onderdeel zijn van de doorrekening. Ten eerste een toezegging van de sector glastuinbouw om in 2020 nog eens 11 PJ
extra energiebesparing te realiseren ten opzichte van de referentieraming uit 2012. Dit vertaalt zich naar 8 PJ extra

5

energiebesparing te realiseren bovenop het SER-referentiescenario. Omdat hierbij nog geen instrumentering is
aangegeven, kon het effect niet worden ingeschat. Ten tweede kan de voorziene aanscherping van het EU-beleid voor
de transportsector leiden tot 15-20 PJ energiebesparing in 2020 ten opzichte van het referentiepad. Overigens zal dat
alleen gehaald worden als het verschil tussen emissies in de testcyclus voor nieuwe auto’s en die bij het gebruik in de
praktijk niet toeneemt. Als rekening wordt gehouden met een toenemend verschil tussen emissies in de testcyclus en
de praktijk zal de besparing ongeveer de helft zijn. Ook wanneer rekening wordt gehouden met deze onderdelen van
het akkoord wordt de ambitie om in 2020 100 PJ extra te besparen niet gerealiseerd. Hier resteert dus een opgave voor
het in het akkoord afgesproken vervolgproces.
Energiebesparing finaal, meetellend voor de EER. De Europese Energie-efficiëntie Richtlijn (EER) bevat een complex
geformuleerde energiebesparingsdoelstelling, namelijk een cumulatieve besparing voor de periode 2014 tot en met
2020. Deze vertaalt zich in een opgave van circa 135 PJ extra besparing voor die periode ten opzichte van het
referentiepad, met een bandbreedte van 60-205 PJ. Hierbij is zo veel mogelijk uitgegaan van de in de EER toegestane
aftrekmogelijkheden. De bandbreedte wordt veroorzaakt door enerzijds onzekerheden in de ontwikkeling van de
energievraag, anderzijds onzekerheden in de effectiviteit van nu al ingezet beleid.
De geïnstrumenteerde afspraken in het akkoord leiden tot een cumulatieve energiebesparing van tussen 89 en 207 PJ
finaal in de periode 2014-2020 ten opzichte van het referentiepad. Deze bandbreedte wordt veroorzaakt door
interpretatieruimte bij de afspraken. Daarmee is de kans iets meer dan 50% dat de doelstelling gehaald wordt. In deze
berekening is een eventueel effect van te toezegging voor de glastuinbouw niet meegerekend. De effecten van EUbeleid tellen voor deze EER-doelstelling niet mee.
Het besparingstempo in Nederland wordt doorgaans uitgedrukt als het percentage besparing op primaire energie per
jaar. Als gevolg van doorrekenbare maatregelen (dus exclusief de toezegging in de glastuinbouw en de transportsector)
loopt dit op tot 1,2 tot 1,5% per jaar, tegen 1,1% in het referentiepad.
Hernieuwbare energie. Het akkoord bevat concrete verwachtingen van de realisaties van windenergie op zee,
windenergie op land, meestook van biomassa in centrales en een groep overige hernieuwbare technologieën. Het
realiseren van deze afspraken is een complex geheel van samenhangende activiteiten, die elk al een substantiële
inspanning vereisen.
 Wanneer de bovenkant van de bandbreedte in onze schatting voor overig hernieuwbaar wordt gerealiseerd, kan in
2020 14% worden bereikt.
 Wanneer de middenwaarde van onze schatting voor overig hernieuwbaar gerealiseerd wordt gerealiseerd, kan in
2020 13% worden bereikt.
 De doelstelling van 16% hernieuwbare energie in 2023 is in beide varianten binnen bereik, dus bij de bovenkant van
de bandbreedte en bij de middenwaarde voor de groep overige hernieuwbare technologieën.
Belangrijke randvoorwaarden voor de berekeningen aan hernieuwbare energie zijn dat diverse in het akkoord
aangegeven beleidsvoornemens worden verwezenlijkt (bijvoorbeeld instrumentering meestook, versnelling
planprocedures wind op zee, uitvoering convenant wind of land), dat externe omstandigheden gunstig uitpakken
(beschikbaarheid van duurzame biomassa), en dat actief en anticiperend flankerend beleid (bijvoorbeeld rond
financiering, opheffen wettelijke barrières) wordt gevoerd.
Als gevolg van de doorrekenbare maatregelen uit het akkoord worden bruto investeringen met een omvang van 13 tot
18 miljard Euro uitgelokt. Deze leiden bruto tot 103.000 tot 161.000 arbeidsjaren in de periode 2013-20. Deze extra

6

investeringen in duurzaamheid moeten worden bekostigd. Dat gaat ten koste van bestedingen elders in de economie.
Het netto werkgelegenheidseffect van het akkoord is daardoor lager. Als daarmee rekening wordt gehouden blijkt het
volgende. De door het akkoord losgemaakte investeringen laten een piek zien in de jaren na 2017 en zorgen dan voor
een netto impuls van bijna 15.000 arbeidsjaren per jaar aan de bovenkant van de bandbreedte. Aan de onderkant van
de bandbreedte is dat 10.000 arbeidsjaren per jaar. Het EIB tekent hierbij aan dat de werkgelegenheid lager kan
uitvallen zowel voor de bovenkant als de onderkant van de bandbreedte. Dit hangt samen met de manier van
instrumentatie van doelen en andere randvoorwaarden waaraan moet worden voldaan. De netto
werkgelegenheidsimpuls treedt bovendien vooral op korte termijn op. Bij een normale werking van de arbeidsmarkt
mag worden verwacht dat op lange termijn geen betekenisvolle werkgelegenheidseffecten optreden. Bij de
economische effecten van het akkoord gaat het niet alleen om de werkgelegenheid. De omvangrijke
exploitatietekorten op de investeringen in hernieuwbare energie betekenen een efficiency verlies voor de economie.
Dit is de prijs die wordt betaald voor de duurzaamheidswinst, die verder samenhangt met internationale afspraken.
Het akkoord realiseert een CO2 reductie van 16 tot 17 miljoen ton (Mton CO2-eq). Het merendeel daarvan (15 Mton
CO2-eq) valt in de ETS, en is vrijwel volledig het gevolg van emissiereducties in de elektriciteitssector. Het berekende
effect in de niet-ETS sector is 1 tot 2 Mton CO2-eq. De op geld gewaardeerde jaarlijkse gezondheidsbaten als gevolg van
de door de maatregelen veroorzaakte daling van de fijnstofconcentratie bedragen circa 70 miljoen Euro in 2020.
Effecten op langere termijn
Voor de lange termijn bekrachtigt het Energieakkoord de ambitie om een vermindering van de broeikasgasemissies met
80-95% in 2050 te realiseren. Een aantal innovatieve technische opties die daarvoor nodig zijn krijgen echter nauwelijks
nieuwe impulsen zoals uit het volgende overzicht blijkt.
Innovatie algemeen

Geen integrale visie op de energietransitie en het vernieuwingsproces; wel extra
middelen voor innovatie en opzet nieuwe financieringsconstructies.

Innovatieve opties voor energiebesparing

Ondersteuning voor initiatieven naar klimaatneutrale woningen en gebouwen met
integrale oplossingen; geen nieuwe initiatieven voor innovaties in de industrie.

CO2-vrije elektriciteitsproductie

Verdere stimulans voor leertrajecten zonnestroom, wind op zee en wind op land. Het
leertraject voor wind op zee beoogt een forse kostenreductie, en als die tegenvalt
bestaat het risico dat het leertraject in Nederland stilvalt.

Elektrificatie

Ambitieuze doelstellingen voor nul-emissie auto’s, maar nog geen plan van aanpak;
leertraject elektrische warmtepompen wel gestimuleerd in geval van realisatie van
111.000 nul-op-de-meter woningen.

Bio-energie

Beperking voor meestook kolencentrales om reden van duurzaamheid; geen nieuwe
initiatieven ter stimulering van belangrijke innovatieve technologieën zoals
biomassavergassing.

Afvang en opslag of hergebruik van CO2

Geen concrete nieuwe afspraken; impasse rond CCS wordt nog niet doorbroken.

Decentrale warmtevoorziening

Ondersteuning van lopende trajecten met organisatorische maatregelen.

7

Gezien de aard en ambitie van het Energieakkoord voor 2050 – het zetten van grote stappen richting een
energievoorziening die in 2050 volledig klimaatneutraal is – verdient het aanbeveling spoedig een innovatie-agenda uit
te werken.
Borging van de afspraken
Er worden in het akkoord veel afspraken gemaakt die nadere uitwerking behoeven. De betrokkenheid van zo vele
partijen vergroot de kans dat de daarvoor benodigde samenwerkingsverbanden tot stand komen, waardoor het
energietransitieproces aan kracht wint. Tezelfdertijd is de energietransitie en het Energieakkoord daarbinnen een
complex geheel van vele, soms op elkaar volgende activiteiten met sterke onderlinge samenhang. De kwaliteit van de in
het akkoord overeengekomen borging in een SER-commissie is daarom cruciaal. Zonder regie is de kans op succesvolle
uitvoering en uitwerking immers niet groot. Een sterke positie van de voorzitter van de commissie, aandacht voor de
samenhang van op korte en lange termijn gerichte maatregelen, transparantie en jaarlijkse verslaglegging van de
activiteit van akkoordpartijen zal de kans op een succesvolle uitvoering van het akkoord vergroten.
Opmerking vooraf
De doorrekening heeft een indicatief karakter ten behoeve van de oordeelsvorming voor het akkoord. Ze is niet
bedoeld als een solide beleidsonderbouwing.

8

1
Inleiding
Aanleiding voor het Energieakkoord
In november 2012 heeft de SER het advies Naar een energieakkoord voor duurzame groei uitgebracht. Daarin wijst de
SER nadrukkelijk op het grote maatschappelijke belang van het energiesysteem, de snel veranderende internationale
context rond energie, de drastische verlaging van de broeikasgasemissies die nodig is voor beheersing van
klimaatbeheersing en de vele kansen en bedreigingen die kleven aan een energietransitie. Onvoldoende bestendigheid
wordt benoemd als kernprobleem in het Nederlandse energie- en klimaatbeleid.
De SER pleit daarom voor een consistent en coherent energie- en klimaatbeleid dat richting geeft en houvast biedt voor
langetermijnbeslissingen en dat een breed draagvlak geniet. In dat beleid worden diverse schaalniveaus, van lokaal tot
mondiaal, onderscheiden. Een breed gedragen Energieakkoord zou daarvoor de basis kunnen bieden en kunnen zorgen
voor langetermijncommitment. Het zijn immers de investeringen van nu die het beeld voor 2050 grotendeels bepalen.
Op 6 september 2013 hebben deelnemende partijen het akkoord getekend. ECN en PBL zijn gevraagd de
totstandkoming van het akkoord met kennis te faciliteren. Daarnaast zijn zij gevraagd het eindresultaat te beoordelen
en doorrekenen. Voorliggende notitie is het antwoord op de laatste vraag. De doorrekening is gebaseerd op de versie
van het akkoord van 28 augustus, zoals het ter tekening aan deelnemende partijen gestuurd. De beoordeling heeft
betrekking op de maatregelen voor de Nederlandse energiehuishouding en bevat geen toetsing in hoeverre Nederland
tot een positie in de Top-10 van de mondiale Clean Tech Ranking zal komen.
Pijlers van het Energieakkoord
Het Energieakkoord is gebouwd op tien pijlers. Deze zijn:
1. Ambitieuze Energiebesparing
2. Opschalen van hernieuwbare energie
3. Stimuleren van decentrale energie
4. Het energietransportnetwerk gereedmaken
5. Een goed functionerend Europees systeem voor emissiehandel
6. Kolencentrales en CCS in de energietransitie
7. Mobiliteit en transport
8. Benutten van werkgelegenheidskansen
9. Top-10 positie mondiale Clean Tech ranking
10. Financiering van duurzame investeringen

9

Daarnaast is een vervolgproces met borging en 2016 als belangrijk moment voor evaluatie afgesproken. Een overzicht
van de concrete maatregelen en afspraken die de komende jaren tot effecten leiden is gegeven in
Achtergronddocument Puntsgewijze weergave van ambities, maatregelen en voornemens SER Energieakkoord.
Inhoud
Deze beoordeling bestaat uit drie hoofdstukken. Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van de doorrekening van effecten van
het akkoord in 2020 en waar relevant de periode 2013-2020. Hoofdstuk 3 bevat een kwalitatieve beoordeling van de
mate waarin een impuls wordt gegeven aan de benodigde bouwstenen voor de energietransitie gericht op langere
termijn. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de borging van het Energieakkoord. Op diverse plaatsen in dit document
wordt gerefereerd naar achtergronddocumenten. Deze zijn terug te vinden op www.ecn.nl/energieakkoord en
www.pbl/energieakkoord.
Aanpak voor de beoordeling
De beoordeling is enerzijds gericht op verschillende aspecten, zoals energiegebruik, broeikasgasemissies, kosten en
werkgelegenheid. Daarnaast is er de dimensie tijd. Voor 2020 zijn er verschillende concrete doelstellingen, zoals voor
broeikasgasemissies, hernieuwbare energie en energiebesparing. Voor 2050 is er de uitdaging om een vermindering
van broeikasgasemissies met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 te realiseren. Daarvoor zullen vele innovaties nodig zijn,
die ook nieuwe kansen voor bedrijven bieden.
De beoordeling van de betekenis van de afspraken in het Energieakkoord voor de effecten in 2020 is zoveel mogelijk
gekwantificeerd (hoofdstuk 2). Daarbij is uitgegaan van concrete afspraken over technische maatregelen en/of in te
zetten beleidsinstrumenten en zijn intenties om tot afspraken te komen niet meegenomen (voor zover onduidelijkheid
daarover kan bestaan wordt het expliciet aangegeven). Het effect is bepaald ten opzichte van de ontwikkeling in een
update van het Referentiepad van PBL/ECN (2012) (Box 1, zie ook Achtergrondnotitie Uitgangspunten voor het
referentiepad bij de evaluatie van het SER-energieakkoord). Voor hernieuwbare energie en de daarmee gepaard gaande
kosten is ook de vergelijking gemaakt met het Regeerakkoord. De effecten zijn mede afhankelijk van het internationale
beleid (denk aan de CO2-prijs). Daarvoor zijn enkele uitgangspunten gekozen, mede op basis van de voorkeursrichtingen
daarvoor in het Energieakkoord.
Box 1. Het geactualiseerde Referentiepad
Het effect van de beleidsmaatregelen uit het Energieakkoord op energiegebruik, hernieuwbare energie en
broeikasgasemissies wordt door ECN en PBL geraamd ten opzichte van een referentiepad..
1

Tot 2030 is het referentiepad grotendeels gebaseerd op de geactualiseerde referentieraming uit 2012 (vastgesteld
beleidsscenario, verder aangeduid als RR2012). Op een aantal punten is het SER-referentiepad geactualiseerd ten
opzichte van de RR2012, omdat er nieuwe inzichten zijn ten aanzien van een aantal externe ontwikkelingen. Dit
betreft de prijzen van kolen, CO2-emissierechten en van elektriciteit. In de referentieraming werd uitgegaan een CO2prijs van 9 EUR/ton in 2012, oplopend naar 12 EUR/ton in 2020 en 36 EUR/ton in 2030. De CO2-prijs wordt nu lager
ingeschat omdat het surplus aan emissierechten na de tweede handelsperiode groter is dan gedacht. Dat komt uit
op zo’n 2 miljard rechten aan het einde van 2012. In de RR2012 is gerekend met circa 1 miljard rechten. Verder is de
prijs van CDM-rechten sterk gedaald, waardoor bedrijven deze massaal hebben ingekocht, wat de Europese CO 2-prijs
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
1

Referentieraming energie en emissies: actualisatie 2012; Energie en emissies in de jaren 2012, 2020 en 2030, PBL/ECN, 2012.
http://www.pbl.nl/publicaties/2012/referentieraming-energie-en-emissies-actualisatie-2012

10

verder onder druk heeft gezet en is het vertrouwen van de markt in ETS gedaald omdat de politieke
verantwoordelijken er niet in zijn geslaagd het overschot aan te pakken. De CO 2-prijs sluit nu tot 2020 aan bij recente
marktverwachtingen en na 2020 is een geleidelijke stijging tot 15 EUR/ton in 2030 verondersteld. Op het gebied van
elektriciteitsopwekking zijn er drie ontwikkelingen die het afgelopen jaar substantieel zijn afgeweken van RR2012.
De belangrijkste is een snellere en hogere groei van hernieuwbaar productievermogen in Duitsland. Verder een
snellere groei van zon-PV, die nu voor 2020 op 3 GW wordt geraamd, de bovenkant van de eerdere bandbreedte.
Verder zijn sluiting en in bedrijf komen van centrales geactualiseerd. Als gevolg van deze aanpassingen is de raming
van de elektriciteitsprijs nu duidelijk lager dan die in RR2012.
In het SER-referentiepad wordt qua beleid aangesloten bij het vastgestelde beleidsscenario uit RR2012. Dit is beleid
waarvan besluitvorming en instrumentering uiterlijk in februari 2012 was afgerond. Hierbij geldt één uitzondering,
namelijk de invoering van de kolenbelasting voor kolencentrales per 2013. De invoering van de kolenbelasting is wel
meegenomen in de SER-referentie maar was niet meegenomen in de RR2012. Dit is gedaan omdat deze maatregel
direct aangrijpt op de brandstofprijzen voor elektriciteitsopwekking waar door de veranderde marktomstandigheden
toch al een update nodig was.
In het SER-referentiepad is gerekend met ontwikkeling van hernieuwbare energie conform RR2012 (vastgesteld
beleid); dit resulteert in circa 8% hernieuwbare energie in 2020, gebaseerd op 1,4 miljard euro structureel
beschikbare middelen voor het stimuleren van hernieuwbare energie in dat jaar via de MEP, SDE en SDE+. Extra
productie van hernieuwbare energie als gevolg van het besluit uit het Regeerakkoord VVD-PvdA om deze middelen
te verhogen tot 3,8 miljard euro in 2020 is dus niet in het referentiepad meegenomen. Omdat deze middelen wel
gereserveerd zijn in het regeerakkoord, zijn de budgettaire effecten in 2020 van het SER-akkoord voor wat betreft
hernieuwbare energie ook weergegeven in vergelijking met een (hypothetische) realisatie volgens het
regeerakkoord (16%, 3,8 miljard euro).
De SER had ECN/PBL ook verzocht een inzicht te geven van de effecten van het akkoord op CO2-emissies in 2030.
Gegeven de weinige maatregelen die tot die periode zijn uitgewerkt en de toenemende onzekerheden op langere
termijn bleek dit niet op zinvolle wijze mogelijk.
De beoordeling van de effecten op de lange termijn is vooral kwalitatief uitgevoerd, waarbij het belang van bepaalde
innovatieve technische ontwikkelingen mede is gebaseerd op kwantitatieve analyses van de opties voor Nederland om
2
tot een emissievermindering met 80% te komen . De inzetbaarheid op grote schaal van voldoende van dergelijke opties
in 2050 vergt een ontwikkelingspad (inclusief tal van leertrajecten) van vele decennia en dus krachtige impulsen op de
korte termijn. Nagegaan is in hoeverre het Energieakkoord deze extra impulsen geeft. Ten slotte kan het
Energieakkoord ook worden gezien als een belangrijke stap in het proces van de energietransitie. De complexiteit van
het energiesysteem, de afhankelijkheid van internationale ontwikkelingen en de betrokkenheid van vele partijen
daarbij hebben ertoe geleid dat op vele punten intenties zijn uitgesproken voor nadere afspraken in de komende jaren.
In hoofdstuk 3 wordt de beoordeling daarvan opgemaakt. Dat maakt het extra belangrijk dat de voortgang van het
proces met evaluaties en inspelen op nieuwe omstandigheden goed wordt geborgd. Dit thema wordt in hoofdstuk 4
behandeld.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
2

PBL/ECN, 2011 Naar een schone economie in 2050: Routes verkend.

11

Nederland is niet het enige land dat een beleid heeft ingezet gericht op duurzame groei. Daarbij zijn we onderdeel van
een samenhangende Noordwest Europese elektriciteits- en gasmarkt. Het akkoord besteedt daar aandacht aan.
Box 2. Samenwerking met buurlanden en internationale lessen
In de voorbereiding van het Energieakkoord is geconstateerd dat Nederland veel kan leren van ervaringen uit
buurlanden als het gaat om energie- en klimaatbeleid. Als onderdeel van het tot stand komen van het akkoord werd
daartoe nagegaan hoe Denemarken, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk hun transitie naar een duurzame
3
energiehuishouding institutioneel en beleidstechnisch inrichten en waarborgen . Hieruit kwamen vijf belangrijke
lessen naar voren: (1) schets een lange termijnvisie op het gebied van energie en klimaat, (2) zorg voor continuïteit
door voort te bouwen op bestaande initiatieven, (3) maak de samenleving onderdeel van de transitie naar een
koolstofarm energiesysteem, (4) ontwerp pakketten van beleidsmaatregelen die op de belangrijkste actoren zijn
toegesneden, (5) kies als landen een gezamenlijke aanpak bij het vormgeving van de energiemarkt zodanig dat dit
een energietransitie ondersteunt. Het Energieakkoord heeft duidelijk aandacht geschonken aan de punten 2-4 en
minder aan de punten 1 en 5. Het lange termijnbeeld wordt in hoofdstuk 3 van deze notitie behandeld. De
gezamenlijke aanpak is van belang omdat er feitelijk sprake is van één Noordwest-Europese energiemarkt.
Ontwikkelingen in het ene land zijn van grote invloed op die in het andere. Het akkoord besteedt hieraan aandacht in
de pijler over netwerken, maar de samenhang gaat veel verder. Zo is het de vraag of de huidige
elektriciteitsmarktordening wel in staat is de energietransitie vorm te geven en is geconstateerd dat een gevaar
4
bestaat dat landen deze vraag los van elkaar, verbrokkeld, gaan aanpakken . Verder is de zo noodzakelijke
kostendaling van schone technologie gebaat bij een ketenaanpak over de grenzen heen.
In Denemarken bouwt het beleid voort op een lange traditie van politieke consensus en stabiliteit van energie- of
5
klimaatakkoorden . Hierin wordt in opeenvolgende uitvoeringsprogramma’s vooral getracht veel energiebesparing
en hernieuwbare energie te realiseren met doelen en instrumenten gericht op 2020 en 2030. In Duitsland is een
lange termijn ‘energieconcept’ tot 2050 met tussendoelen voor 2020 en 2030 overeengekomen, waarvan de
uitvoering in een stroomversnelling kwam na het besluit tot vervroegde uitfasering van de kerncentrales
(Energiewende), maar waardoor ook praktische problemen en oplopende kosten zichtbaar werden. In beide landen
zijn het creëren van industriële kansen en de energievoorzieningszekerheid belangrijke drijfveren. In Groot-Brittannië
is de belangrijkste drijfveer het tegengaan van klimaatverandering. Het belangrijkste lange termijndoel is daarom
reductie van broeikasgassen, dat wordt vastgelegd in wettelijk bepaalde meerjarige ‘carbon budgets’.
Frankrijk startte in september 2012 een nationaal debat over de energietransitie dat enigszins met het Nederlandse
vergelijkbaar is. Werkgroepen en publieke bijeenkomsten trachtten tot een gemeenschappelijk inzicht te komen. Op
het laatste moment, medio juli 2013, bleek geen overeenstemming mogelijk over de eindtekst. De Franse regering
zal deze herfst een kaderwet op de energietransitie voorbereiden en voorleggen aan het Parlement.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
3

Ecofys, Germany, Denmark and the United Kingdom: lessons to be learnt for the Netherlands? 2013

4

ECN, Financing investment in new electricity generation in Northwest Europe, 2013

5

PBL, Climate and Energy Roadmaps towards 2050 in north-western Europe, 2012

12

2
Beoordeling van de effecten tot 2020
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk bevat de indicaties van de kwantitatieve effecten van het akkoord op de korte termijn. In paragraaf 2.2
worden de effecten van het Energieakkoord tot 2020 inzake energiebesparing besproken: eerst een totaaloverzicht,
dan uitgewerkt naar maatregelen in de gebouwde omgeving en in de industrie en land- en tuinbouw. In paragraaf 2.3
volgt de inschatting van de toename van hernieuwbare energie. Paragraaf 2.4 bevat de effecten op broeikasgasemissies
en luchtkwaliteit. Paragraaf 2.5 behandelt de lasten en baten voor burgers, bedrijven en overheid. Paragraaf 2.6
beschrijft de investeringen en werkgelegenheidseffecten. Alle effecten zijn aangegeven ten opzichte van het SERreferentiepad, tenzij anders aangegeven.
Opmerkingen vooraf
Bij deze rapportage gelden een paar wezenlijke opmerkingen vooraf:
 Bij onze inschatting van de effecten van afspraken en toezeggingen in het akkoord gaan we ervan uit dat partijen
hun toezeggingen in de praktijk ook nakomen. We hebben daarbij wel twee checks uitgevoerd:
1. Hoe helder en eenduidig is de afspraak? Als er interpretatieruimte zit in de formulering van de afspraken leidt
dat tot een bandbreedte in onze inschatting van de effecten.
2. Is redelijkerwijs te verwachten dat de partij de toezeggingen kan nakomen? Hierbij gaan we na of de partij
formeel en bijvoorbeeld financieel de afspraak redelijkerwijs kan nakomen. Als hierbij kanttekeningen bij te
plaatsen zijn vermelden we die.
 Op diverse onderdelen zijn afspraken in het akkoord opgenomen die al in andere platforms vergaand waren
voorbereid. Denk aan het convenant met IPO over wind op land en het huurconvenant met de woningcorporaties.
Ervan uitgaande dat het Energieakkoord met bijbehorende borgingsmechanismen belangrijke voorwaarden zijn
voor daadwerkelijke realisatie, zijn de effecten van deze afspraken toegerekend aan het akkoord.
 Onze inschattingen gaan uit van het economisch groeipad uit de meest recente referentieraming van PBL/ECN uit
6
2012 . Recent heeft het CPB een nieuwe economische groeiraming afgegeven voor de komende jaren. Niet
onderzocht is of deze lage raming in de bandbreedte van de referentieraming valt. Lagere economische groei zal op
diverse manieren effect hebben op onze inschatting: het energieverbruik wordt lager, en de mogelijkheden voor
energiebesparing en hernieuwbare energie worden kleiner doordat bijvoorbeeld nieuwe investeringen worden
uitgesteld. Gegeven de planning van de onderhandelingen was het voor ons niet mogelijk een volledig nieuw
basispad te maken op basis van een update van het economisch groeipad.
 Deze inschatting geeft een zo nauwkeurig mogelijk beeld van de effecten van het akkoord. Het heeft echter niet de
status van de gangbare (referentie)ramingen van PBL/ECN, om een paar redenen:

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
6

Verdonk en Wetzels: Referentieraming energie en emissies: actualisatie 2012. PBL/ECN, 2012.

13

1. Onze berekeningen zijn op onderdelen partieel gedaan (i.e. zonder rekening te houden met alle interacties in de
energiehuishouding als geheel). Dat was onvermijdelijk gegeven de dynamiek in de onderhandelingen. Dat kan
leiden tot beperkte tekortkomingen. De meest wezenlijke onderlinge verbanden zijn wel meegenomen.
2. Bij sommige onderdelen, zoals een aantal opties voor hernieuwbare energie, is een inschatting gemaakt van het
effect van beleidsvoornemens die nog niet volledig zijn uitgewerkt. Dat maakt deze inschattingen minder
betrouwbaar, en wellicht optimistischer, dan bij een gangbare raming van uitgewerkt beleid.
3. PBL en ECN hebben zich tot het uiterste ingespannen om omissies, inconsistenties en fouten te voorkomen,
maar gezien de korte tijd waarbinnen de doorrekening plaats moest vinden is de kans hierop groter dan bij de
instituten gebruikelijk.
Al met al hebben de resultaten een zo goed mogelijk indicatief karakter ten behoeve van de oordeelsvorming over het
akkoord; ze zijn niet bedoeld voor een solide beleidsonderbouwing. Een beoordeling van maatregelen om te komen tot
een top-10 positie in de Clean Tech Ranking is niet uitgevoerd.

2.2 Energiebesparing
2.2.1 Totaal
De effecten van het akkoord op de totale energiebesparing zijn op drie manieren uitgerekend: (1) in finale
energiebesparing in 2020 en (2) in het besparingstempo 2014-2020 conform het Protocol monitoring energiebesparing
(op primaire energie) en (3) in de cumulatieve besparingen zoals ze meetellen voor de Energie-Efficiëntie Richtlijn (EER).
Energiebesparing finaal in 2020
De doorrekenbare instrumenten voor energiebesparing in het akkoord leiden tot een energiebesparing van 22-60 PJ
(finaal) in 2020, zie tabel 2.1. De grootste bijdrage aan het effect komt van de maatregelen voor de gebouwde
omgeving. De aanzienlijke bandbreedte van het besparingseffect is het gevolg van onduidelijkheid over het
ambitieniveau voor de intensivering van de handhaving van de Wet Milieubeheer.
Naast de hier besproken instrumenten bevat het akkoord twee afspraken met mogelijk effect op energiebesparing die
geen onderdeel zijn van de inschatting van PBL/ECN:
 Een toezegging van de sector glastuinbouw om in 2020 nog eens 8 PJ extra energiebesparing te realiseren bovenop
het referentiepad. Hierbij is nog geen instrumentering aangegeven, dus is het effect voor ons niet in te schatten.
 Maatregelen in de transportsector, waaronder de voorziene aanscherping van het EU-beleid, kunnen leiden tot 1520 PJ energiebesparing in 2020 ten opzichte van het referentiepad. Eerder in het SER-proces is afgesproken dat de
transportsector geen onderdeel van onze inschatting zou zijn.
Ook wanneer rekening wordt gehouden met deze onderdelen van het akkoord wordt de ambitie van 100 PJ besparing
in 2020 niet gerealiseerd. Hier resteert dus een opgave voor het in het akkoord afgesproken vervolgproces.

14

Tabel 2.1 Energiebesparing in PJ (finaal) in 2020 als gevolg van de doorrekenbare instrumenten overeengekomen in het akkoord

Energiebesparingseffect [PJ finaal] in 2020
Onderkant
bandbreedte

Bovenkant
bandbreedte

Industrie en land- en tuinbouw totaal

9

17

Industrie totaal

7

14

Bedrijfsspecifieke afspraken MEE bedrijven

0,5

0,5

Handhaving MJA3 bedrijven
Handhaving processen overige industrie en
gebouwgebonden verbruik
Op peil houden energie-investeringsaftrek
(EIA) voor energiebesparing

0,3

0,3

1

8

5

5

3

3

3

3

Gebouwde omgeving totaal

12,5

43

Koopsector

3

3

(Sociale) huursector

6,5

12

Maatschappelijk en overig vastgoed

3

28

22

60

Land- en tuinbouw totaal
Prijsprikkel CO2-systeem glastuinbouw

Totaal

Besparingstempo conform protocol monitoring energiebesparing
In het Referentiepad is het totale nationale besparingstempo in de periode 2014-2020 1,1% per jaar, gelijk aan de
gerealiseerde energiebesparing in het afgelopen decennium. De doorrekenbare instrumenten voor energiebesparing in
het akkoord verhogen het besparingstempo tot 1,2-1,5% per jaar. In alle sectoren wordt het besparingstempo hoger,
met uitzondering van de sector transport omdat voor deze sector geen instrumenten zijn doorgerekend. Ook de
mogelijke effecten van de extra toezegging in de glastuinbouw zijn hier niet meegerekend.
Dit besparingstempo op primaire energie is een andere indicator dan het besparingstempo in finale energie zoals dat
kan worden berekend voor de energie-efficiëntie richtlijn (EER). Deze cijfers kunnen dan ook niet worden vergeleken
met de 1,5%-doelstelling in de EER.
Tabel 2.2 Verandering in het besparingstempo (primaire energie) als gevolg van de doorrekenbare instrumenten overeengekomen in
het akkoord

Besparingstempo in 2014-2020
(in %/jr) op primaire energie
Totaal
- Huishoudens
- Industrie
- Handel, diensten en overheid
- Land- en tuinbouw
- Transport

15

Referentiepad
1,1
1,5
0,8
0,9
1,4
0,8

Akkoord
Onderkant bandbreedte
1,2
1,8
0,9
1,1
1,7
0,8

Akkoord
Bovenkant bandbreedte
1,5
2,0
1,0
2,1
1,7
0,8

Cumulatieve energiebesparingen conform de Energie-Efficiëntie Richtlijn
Artikel 7 van de Energie-Efficiëntie Richtlijn (EER) verplicht Nederland tot het halen van een doelstelling voor de
cumulatieve energiebesparing in de periode 2014-2020. De resterende beleidsopgave ten opzichte van het
7
referentiepad is naar verwachting 135 PJ (finaal cumulatief), met een bandbreedte van 60 tot 205 PJ. Deze
beleidsopgave is gebaseerd op een voorlopige interpretatie van de Energie-Efficiëntie Richtlijn (zie tekstbox 3).
Box 3. De Energie-Efficiëntie Richtlijn (EER)
Artikel 7 uit de EER verplicht Nederland tot het realiseren van 1,5% efficiencyverbetering per jaar in de periode 20142020. De richtlijn vertaalt dit in een cumulatieve doelstelling: de opgetelde besparingen uit de jaren 2014-2020. Voor
Nederland betekent dit – rekening houdend met de bepalingen en vrijheidsgraden uit de EER - een doelstelling van
8
circa 480 PJ aan te realiseren efficiencyverbeteringen op eindgebruik in de periode 2014-2020 .
Omdat de doelstelling cumulatief is, dragen besparingsmaatregelen die eerder toegepast worden - maar wel binnen
de periode 2014-2020 - meer bij aan de doelstelling. Een besparingsmaatregel uit 2014 telt immers 7 jaar lang mee,
en één uit 2020 maar 1 jaar. De fasering van de beleidseffecten – wanneer wordt een besparingsmaatregel precies
toegepast – maakt dus veel uit voor de bijdrage aan de doelstelling.
De doelstelling heeft betrekking op de energiebesparing die tussen 2014 en 2020 gerealiseerd wordt, en die aan
nationaal beleid is toe te schrijven. Effecten van Europees beleid tellen niet mee, en effecten van nationaal beleid
tellen pas mee voor zover ze uitstijgen boven de effecten van Europees beleid.
De richtlijn is niet altijd eenduidig in hoe effecten van nationaal beleid bepaald en meegeteld kunnen dan wel mogen
worden. Dit is nog onderwerp van afstemming met andere lidstaten en de Europese Commissie, om te komen tot
een evenwichtige aanpak. Het Ministerie van Economische Zaken heeft - vooruitlopend op meer duidelijkheid
hierover - voorlopige keuzes gemaakt over de te hanteren beleidsuitgangspunten en de interpretatie van de EnergieEfficiëntie Richtlijn. Deze keuzes zijn ook gehanteerd in onze berekeningen. Voor meer informatie over de EER zie de
bijlage.
Het effect van de doorgerekende instrumenten voor energiebesparing in het SER akkoord is 89-207 PJ (zie Tabel 2.3).
Daarmee is het onzeker of de doelstelling gehaald wordt, maar is de kans dat dit gebeurt net iets meer dan 50%. Hierin
is de niet-uitgewerkte toezegging van 8 PJ extra besparing in de glastuinbouw niet verrekend, omdat niet kan worden
nagegaan of deze besparingen ook mogen worden meegerekend voor de EER.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
7

De bandbreedte voor de resterende beleidsopgave is relatief groot omdat het gaat om het verschil tussen twee grote getallen, namelijk de doelstelling en
de verwachte realisatie. De bandbreedte hangt onder andere samen met onzekerheden over de economische groei, energieprijzen en de effecten van
beleidsmaatregelen.

8

Het doel is gebaseerd op de leveringen van energie aan eindgebruikers in de periode 2010-2012. Omdat het verbruik in 2012 nog niet bekend is, is het doel
nog met onzekerheden omgeven.

16

Tabel 2.3 Cumulatieve energiebesparing in PJ (finaal) tot en met 2020 als gevolg van de doorrekenbare instrumenten
overeengekomen in het akkoord die meetellen voor de EER

[PJ finaal cumulatief 2014-2020]
Onderkant
bandbreedte

Bovenkant
bandbreedte

Industrie en land- en tuinbouw totaal

31

56

Industrie totaal
Bedrijfsspecifieke afspraken MEE
bedrijven

21

46

2

2

1

1

3

28

15

15

10

10

10

10

Gebouwde omgeving totaal

36

151

Koopsector

10

10

(Sociale) huursector

20

42

Maatschappelijk en overig vastgoed

6

99

67

207

Sector, Instrumenten

Handhaving MJA3 bedrijven
Handhaving processen overige industrie
en gebouwgebonden verbruik
Op peil houden energie-investeringsaftrek
(EIA) voor energiebesparing
Land- en tuinbouw totaal
Prijsprikkel CO2-systeem glastuinbouw

Totaal
Beleidsopgave EER voor SER

135
(bandbreedte 60-205 PJ)

2.2.2 Gebouwde omgeving
In het Energieakkoord is een grote hoeveelheid maatregelen gericht op energiebesparing in de gebouwde omgeving.
Deze zijn onder te verdelen in:
 Maatregelen gericht op eigenaar-bewoners, de koopsector
 Maatregelen gericht op verhuurders, de (sociale) huursector
 Maatregelen gericht op maatschappelijk en overig vastgoed
In deze paragraaf worden de beoordeling van de belangrijkste maatregelen kort beschreven. Een uitgebreide
toelichting bij de doorrekening voor energiebesparing is te vinden in het Achtergronddocument bij doorrekening SER
9
Energieakkoord - sector Gebouwde omgeving.
Tabel 2.4 geeft een overzicht van de effecten van de maatregelen gericht op energiebesparing in de gebouwde
omgeving.
 Het beleid voor de gebouwde omgeving dat meetelt omvat onder andere aanscherping van de Energie Prestatie
Normen voor nieuwbouw en handhaving van de Wet Milieubeheer.
 In de industrie wordt besparing gerealiseerd door een combinatie van beleidsinstrumenten, waaronder de
Meerjarenafspraken, de Energie-investeringsaftrek (EIA), de energiebelasting en handhaving van de Wet
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
9

Zie www.ecn.nl/energieakkoord en www.pbl.nl/energieakkoord

17

Milieubeheer. Een groot deel van de binnen de meerjarenafspraken gemonitorde besparing van de industrie telt
mee voor het halen van de doelstelling.
 Het beleid voor de transportsector omvat onder andere de stimulering van zuinige auto’s en elektrische auto’s.
 In de land- en tuinbouw kan naast bottom-up bepaalde besparing op technologie-niveau ook effect worden
toegekend aan kennisverspreiding, innovatiebeleid en stimulerend beleid.
 Hernieuwbare energie achter de meter (o.a. zon-PV) telt mee voor de doelstelling van de EER.
Het is aan de lidstaten om te kiezen voor een doelstelling in finale termen of primaire termen. Nederland kiest voor een
doelstelling in finale termen. Finaal betekent dat alleen de leveringen van energie als zodanig tellen, primair betekent
dat ook het energiegebruik dat gepaard gaat met productie en levering van energie meetelt.
De cumulatieve doelstelling moet gerealiseerd worden met besparingen op eindgebruik. Lid 2 van artikel 7 biedt echter
ruimte om de doelstelling af te zwakken of deels op andere manieren in te vullen. Lid 3 begrenst de totale ruimte
hiervoor op een kwart van de totale doelstelling. Nederland maakt gebruikt van deze alternatieve
invullingsmogelijkheden.
De richtlijn schrijft voor dat de doelstelling gehaald moet worden door een verplichtingensysteem voor eindgebruikers,
maar kent ook een opt-out mogelijkheid. Dat betekent dat een lidstaat geen verplichtingensysteem hoeft in te voeren,
mits de efficiencydoelstelling gehaald wordt met alternatief beleid. Nederland heeft er voor gekozen deze opt-out
mogelijkheid te benutten.
Artikel 7 van de EER schrijft een efficiency-doel voor, en geen doelstelling voor het absolute energieverbruik. Het halen
van de doelstelling betekent voor Nederland dan ook niet per definitie dat het verbruik gaat dalen, maar alleen dat het
verbruik lager wordt dan dat het zonder het halen van de doelstelling zou zijn geweest. Artikel 3 van de richtlijn heeft
wel betrekking op een absoluut verbruiksdoel, maar dat is voor Nederland nog niet bekend.
Tabel 2.4 Energiebesparing (PJ finaal) en investeringen (miljoen Euro), in gebouwde omgeving
Effecten t.o.v. referentiepad

Koopsector

(sociale) huursector

Maatschappelijk en
overig vastgoed

Totaal

Energiebesparing in 2020 [PJ finaal]

3

6,5 - 12

3 - 28

12,5 - 43

Energiebesparing in
2020 [PJ primair

3

8 - 13

5 - 46

15 - 62

Energiebesparing voor EER [PJ finaal
cumulatief]]

10

20 - 42

6 - 99

36 - 151

Cumulatieve investeringen 20142020 [mln €]

400

2700 - 5300

190 - 1900

2700 - 7600

Maatregelen gericht op eigenaar-bewoners
In het referentiepad is al veel besparing verondersteld door reguliere vervanging van bijvoorbeeld installaties en als
gevolg van lopend beleid zoals ‘Meer met minder’ en de blok-voor-blok aanpak. De aanpak om nog meer
energiebesparing bij eigenaar-bewoners te bevorderen in het Energieakkoord is gericht op de bewustwording,
financiering en ontzorgen. Besparing in de koopsector blijft daarmee afhankelijk van de vrijwillige deelname van
eigenaar-bewoners, omdat meer dwingende maatregelen ontbreken. Vanwege de diversiteit aan voorgestelde
maatregelen die helpen om barrières te verminderen, schatten wij niettemin in dat er een additioneel effect van 3 PJ

18

besparing te bereiken valt. Het revolverend fonds waardoor 300 miljoen euro beschikbaar komt voor goedkope
leningen draagt hier ook aan bij, maar zal grotendeels overlappen met de andere maatregelen.
Maatregelen gericht op verhuurders
Het Energieakkoord bouwt voor de huursector voort op het in 2012 afgesloten convenant ‘energiebesparing in de
huursector’ (Huurconvenant). In dit akkoord zijn de Rijksoverheid, Aedes en de Nederlandse Woonbond
overeengekomen ten minste een gemiddelde Energie‐Index van 1,25 (gemiddeld energielabel B) te bereiken voor de
totale huurwoningenvoorraad van de corporaties. Vastgoed Belang beoogt realisatie van een verbetering van de
woningvoorraad van haar leden, leidend tot een woningvoorraad in 2020 waarvan 80% beschikt over label C of beter.
De inschatting van ECN is dat voor realisatie van deze doelen een versnelling nodig is ten opzichte van het
investeringstempo in de afgelopen jaren. Mede door de verhuurdersheffing zal de investeringsruimte van corporaties
afnemen, waardoor de uitvoering van het Huurconvenant onder druk is komen te staan. In het Energieakkoord heeft
het rijk 400 miljoen subsidie toegezegd om hieraan tegemoet te komen. Het rijk en Aedes hebben 30 augustus 2013
10
een akkoord gesloten over het huurbeleid . In het Energieakkoord committeert de huursector zich opnieuw aan het
halen van de doelen uit het Huurconvenant, hetgeen een majeure extra financiële inspanning betekent voor de
corporaties. In de doorrekening is uitgegaan van dit commitment, wat 7,5 PJ aan besparing oplevert additioneel aan het
referentiepad. Verder hebben vijf woningcorporaties toegezegd dat zij binnen het Stroomversnellingsprogramma
111.000 bestaande woningen verbeteren tot woningen met energienota nul. Dit levert 4,5 PJ besparing op, die ook
11
meetelt voor het huurconvenant. In totaal is dat dus 12 PJ aan additioneel effect .
Maatregelen gericht op maatschappelijk en overig vastgoed
In de Wet Milieubeheer (WM) is opgenomen dat alle energiebesparingsmaatregelen met een terugverdientijd van 5
jaar moeten worden toegepast. Het Energieakkoord is er op gericht om hier uitvoering aan te geven. Er worden
erkende maatregellijsten opgesteld, een expertisecentrum ter ondersteuning opgericht en er wordt een pilot voor een
Energie Prestatie Keuring (EPK) opgezet. Daarnaast gaan uitvoeringsdiensten prioriteit geven aan de handhaving van
deze eis uit de WM. Bij volledige handhaving is een potentieel van 28 PJ te realiseren. In het Energieakkoord is geen
duidelijk ambitieniveau uitgesproken over het aantal te bereiken bedrijven en instellingen en het te realiseren
potentieel. Daarom is een ondergrens opgenomen van 3 PJ.
2.2.3 Industrie
Voor de industrie zijn vier instrumenten doorgerekend:
 Handhaving processen overige industrie en gebouwgebonden verbruik.
 Handhaving MJA3 bedrijven.
 Bedrijfsspecifieke afspraken MEE-bedrijven.
 Op peil houden energie-investeringsaftrek (EIA) voor energiebesparing.
Handhaving processen overige industrie en gebouwgebonden verbruik
Net als voor maatschappelijk en overig vastgoed wordt de handhaving op energiebesparingsmaatregelen
geïntensiveerd voor industriebedrijven die niet deelnemen aan de Meerjarenafspraken (MJA3 en MEE) en op het
gebouwgebonden energiegebruik. In deze sectoren wordt een energiebesparingseffect van 1-8 PJ (finaal) in 2020
ingeschat. De grote bandbreedte in dit effect is ook hier het gevolg van onzekerheid ten aanzien het ambitieniveau van
de intensivering van de handhaving. Het is niet duidelijk of er bij alle bedrijven en instellingen gehandhaafd zal worden.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
10

http://www.aedes.nl/content/artikelen/corporatiestelsel/woningwet/Afspraken-over-corporatiestelsel--heffing-en-inves.xml

11

In het basispad is al 12 PJ verondersteld als effect van het huurconvenant, zodat de totale effectschatting voor het huurconvenant op 24 PJ komt in 2020

19

Het is ook nog niet duidelijk hoe snel de handhaving zal verbeteren en welke maatregelen er precies op de
maatregelenlijsten zullen staan. Aangegeven is dat de maatregellijsten zullen werken als hulpmiddel voor bedrijven en
bevoegd gezag, en geen specifieke verplichte maatregelen zullen bevatten. De uitvoeringsdiensten houden dus de
mogelijkheid om specifieke maatregelen niet op te leggen aan de bedrijven.
Handhaving MJA3 bedrijven
Het akkoord stelt dat voor de bedrijven die deelnemen aan de Meerjarenafspraak energie-efficiëntie 2008-2020 (MJA3)
een adequaat regime van kracht is. Omdat er niet wordt ingezet op wijziging van de huidige systematiek wordt voor de
MJA3-bedrijven slechts een beperkt energiebesparingseffect van 0,3 PJ (finaal) ingeschat. Dit effect is het gevolg van
het expertisecentrum en de maatregellijsten.
Bedrijfsspecifieke afspraken MEE-bedrijven
De bedrijven die deelnemen aan CO2-emissiehandel vallen onder de Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie ETS
ondernemingen (MEE). In het akkoord is afgesproken dat de MEE bedrijven zich samen met de overheid inspannen om
het MEE-convenant aan te vullen met een raamwerk voor bedrijfsspecifieke afspraken. Wat betreft de energieefficiëntie zijn deze afspraken er op gericht om naast het rendabel potentieel ook het potentieel met een langere
terugverdientijd te realiseren. Bij de gesprekken tussen de overheid en de bedrijven zullen ook diverse andere
onderwerpen aan de orde komen.
Er is slechts een beperkt effect van het akkoord op de energiebesparing van de MEE-bedrijven ingeschat (0,5 PJ finaal in
2020). Het akkoord bevat namelijk geen heldere doelstelling die als uitgangspunt genomen kan worden voor de
individuele afspraken met de bedrijven. Er is ook geen duidelijkheid over sancties die mogelijk opgelegd kunnen
worden wanneer de afspraken niet nagekomen worden.
De betreffende bedrijven nemen al deel aan de Meerjarenafspraak. De inschatting is dat er desondanks een aanzienlijk
rendabel besparingspotentieel bestaat dat niet gerealiseerd wordt. Een financiële sanctie zou als middel gebruikt
kunnen worden om er voor te zorgen dat de MEE-bedrijven meer besparingsmaatregelen nemen, maar om effectief te
zijn zou deze sanctie moeten opwegen tegen de prestatie die van de bedrijven verwacht wordt.
Op peil houden energie-investeringsaftrek (EIA) voor energiebesparing
De Energie-Investeringsaftrek (EIA) stimuleert investeringen in energiebesparing en hernieuwbare energie. Door de
verwachte groei van investeringen in hernieuwbare energie is de verwachting dat er een tekort aan EIA budget zal
ontstaan. In het Energieakkoord is afgesproken dat projecten die in de toekomst een SDE+ subsidie aanvragen niet
meer tegelijkertijd in aanmerking komen voor de EIA. Hierdoor wordt een mogelijk budgettekort voorkomen of
verkleind.
In het referentiepad, dat grotendeels gebaseerd is op de geactualiseerde referentieraming uit 2012, is geen rekening
gehouden met een budgettekort. Ingeschat wordt dat een tekort aan EIA budget zou hebben geleid tot een
vermindering van de energiebesparing met 5 PJ (finaal). Dit is een ruwe indicatie, omdat er o.a. onzekerheden zijn over
het budgettekort dat op zou treden en het aantal ‘free riders’ dat aanspraak maakt op de EIA regeling. Ter
vereenvoudiging is bij de effectinschatting aangenomen dat het tekort aan EIA budget volledig voor rekening zou
komen van de industrie. Meer informatie over de instrumenten voor energiebesparing is te vinden in het
12
Achtergronddocument voor de sectoren industrie en land- en tuinbouw.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
12

Zie www.ecn.nl/energieakkoord en www.pbl.nl/energieakkoord

20

Tabel 2.5 Effecten doorrekenbare besparingsmaatregelen industrie
Effecten t.o.v. referentiepad

Energiebesparing in 2020
[PJ primair]
Energiebesparing in 2020
[PJ finaal]
Energiebesparing voor
EER [PJ finaal cumulatief]
Cumulatieve
investeringen 2014-2020
[mln euro]

Bedrijfsspecifie Handhaving
ke afspraken
MJA3
MEE bedrijven bedrijven

Handhaving
processen
overige
industrie en
gebouwgebon
den verbruik

Op peil houden Totaal industrie
energieinvesteringsaft
rek (EIA) voor
energiebespari
ng

0,7

0,4

1 - 13

7

9-20

0,5

0,3

1-8

5

7-14

2

1

3 - 28

15

21-46

11

6

45 - 450

210

271-676

2.2.4 Land- en tuinbouw
Voor de Nederlandse glastuinbouwsector bestaat sinds 2011 een eigen CO2-sectorsysteem. Dit systeem is bedoeld om
de CO2-emissie van de sector op een flexibele manier te plafonneren en glastuinbouwondernemers een prikkel te
geven voor verduurzaming en innovatie. In de periode van 2013 tot 2020 neemt de CO 2-emissieruimte van het CO2sectorsysteem lineair af. Als de uitstoot van de glastuinbouw hoger is dan de emissieruimte, dan draagt de sector
13
emissierechten over aan de overheid om de overschrijding te compenseren. Deze sanctie bij een collectieve
overschrijding van de emissieruimte wordt vertaald naar een zeer beperkte marginale prijsprikkel voor individuele
bedrijven.
In het akkoord is afgesproken dat de sector een voorstel zal doen voor een aanvulling van het huidige systeem, zodat
dat er een aanzienlijk hogere effectieve prijsprikkel van 20 euro/ton CO2 ontstaat. Alle bedrijven krijgen individuele
CO2-normen/benchmarks. De bedrijven zullen hierdoor meer besparende maatregelen nemen. De prijsprikkel leidt naar
verwachting tot een energiebesparing van 3 PJ (finaal) in 2020. Meer informatie over het CO2-systeem is te vinden in
14
het Achtergronddocument voor de sectoren industrie en land- en tuinbouw.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
13

Wanneer de overheid geen behoefte aan emissierechten heeft kan een financiële compensatie worden gegeven.

14

Zie www.ecn.nl/energieakkoord en www.pbl.nl/energieakkoord

21

Tabel 2.6 Effecten doorrekenbare besparingsmaatregelen land- en tuinbouw
Prijsprikkel CO2-systeem glastuinbouw

Totaal land- en tuinbouw

Energiebesparing in 2020 [PJ primair]

4

4

Energiebesparing in 2020 [PJ finaal]

3

3

Energiebesparing voor EER [PJ finaal cumulatief]

10

10

Jaarlijkse kosten bedrijven 2020 [mln euro]

-45

-45

Cumulatieve investeringen 2014-2020 [mln euro]

168

168

2.2.5 Transport
De lange-termijnafspraken in het Energieakkoord omtrent de transportsector zijn geen onderdeel van deze inschatting
van effecten op de korte termijn. Het akkoord rekent echter wel met extra energiebesparing door EU-afspraken waar
partijen zich voor zullen inzetten. In het Europese beleid voor verkeer wordt een aanscherping van de normstelling voor
personen- en bestelauto’s overwogen. Als deze tijdig tot stand komt kan een besparing van rond de 18 PJ (15-20 PJ)
worden gerealiseerd. Dit komt overeen met een emissievermindering met 1 Mton CO2 ten opzichte van het
referentiescenario van PBL/ECN. Hierbij is verondersteld dat het verschil in emissies onder testomstandigheden en in
de praktijk gelijk blijft. Recent verkregen monitoringresultaten geven echter aanwijzingen dat dit verschil groter wordt
naarmate de auto onder testomstandigheden zuiniger wordt. Daardoor kunnen besparingseffect en
emissievermindering ongeveer de helft lager worden.
2.2.6 Finaal energetisch eindverbruik in 2020
Het totaal finaal energetisch eindverbruik in 2020 is nodig om het aandeel hernieuwbare energie te berekenen. In het
Referentiepad is het totaal energetisch eindverbruik in 2020 2.207 PJ (finaal). Door de besparingsafspraken in het
akkoord treden de volgende effecten op.
 De doorrekenbare instrumenten verlagen het verbruik met 22 tot 60 PJ (finaal).
 De afspraken in het akkoord omtrent transport en glastuinbouw verlagen het verbruik met nog eens 23 tot 28 PJ
(finaal).
 Bij de finale vraag moet een correctie worden opgenomen voor het effect van de maatregel omtrent de EIA,
teneinde dubbeltelling van deze maatregel te voorkomen. Deze correctie is een bijtelling van 5 PJ.
Voor de berekening van het aandeel hernieuwbare energie is uitgegaan van een bandbreedte van 2.124 tot 2.167 PJ
(finaal).

2.3 Hernieuwbare energie
Het akkoord bevat concrete afspraken en verwachtingen over de realisaties van windenergie op zee, windenergie op
land, meestook van biomassa in centrales en een groep overige hernieuwbare technologieën. Daarnaast zijn er
afspraken gemaakt over het stimuleren van decentrale hernieuwbare energie, en werkt het programma
Stroomversnelling (voor het zeer energiezuinig maken van 111.000 huurwoningen) stimulerend. Dit hoofdstuk bevat de
berekende gezamenlijke effecten van al deze afspraken.
Hieronder is een inschatting gemaakt van het realiseren van de twee hernieuwbare energiedoelstellingen in het
akkoord (14% in 2020 en 16% in 2023). Hierbij is verondersteld dat aan onderstaande voorwaarden wordt voldaan.

22

 Het realiseren van de ambities uit het IPO-convenant (6000 MW wind op land in 2020). Eind 2012 bedroeg het
opgesteld vermogen van wind op land 2208 MW. Dit betekent dat er 3800 MW netto bijgeplaatst moet worden,
waarbij is aangetekend dat ook 500 MW van het huidige vermogen vervangen zal moeten worden. Dit komt neer op
een toename van gemiddeld bijna 500 MW per jaar. Dit is bijna een verdubbeling van de hoogste jaarlijkse groei die
in het verleden gerealiseerd is, en dat 8 jaar achtereen. In de doorrekening is verondersteld dat voldoende
maatschappelijk draagvlak aanwezig zal zijn, maar het is onzeker of dit het geval zal zijn. Dit impliceert een risico op
tegenvallers in de praktijk.
 Het versnellen van planprocedures voor Wind op Zee. De veronderstelde doorlooptijd van 4 jaar tussen
tendertoekenning en elektriciteitsproductie is niet onmogelijk, maar vergt het stroomlijnen en synchroniseren van
het vergunning- en tendertraject, waarbij de overheid een deel van het vooronderzoek op zich neemt. De
 Nederlandse praktijk kent nog geen voorbeelden waarbij een dergelijk korte doorlooptijd is gerealiseerd. Ook dit
levert vertragingsrisico’s op.
 De inzet van de extra budgetreservering van 375 miljoen Euro. Verondersteld is dat dit wordt ingezet voor een
sterkere groei van wind op zee dan voorzien in de uitrolstrategie in het SER-akkoord. Verondersteld is dat extra
tenders worden uitgeschreven in 2015 en 2016 van in totaal 700 MW.
 Het uitwerken van de instrumentering van biomassameestook in kolencentrales. Dit moet tijdig genoeg zijn om
eigenaren van kolencentrales tijd te geven om voor 2020 technische aanpassingen door te voeren aan de
installaties. Ook moet voldoende betaalbare biomassa beschikbaar komen die voldoet aan nog vast te stellen
duurzaamheidscriteria.
 Het realiseren van het maximale effect van de energiebesparingsmaatregelen.
 Het formuleren van actief en anticiperend flankerend beleid (financiering, opheffen wettelijke barrières).
De voorwaarden illustreren dat de te leveren inspanning en de benodigde tempoversnelling om te komen tot
bovengenoemde aandelen hernieuwbare energie niet moet worden onderschat. Indien aan deze voorwaarden wordt
voldaan, wordt het te bereiken aandeel hernieuwbare energie als volgt ingeschat.
 Wanneer de bovenkant van de bandbreedte in onze schatting voor overig hernieuwbaar wordt gerealiseerd, kan in
2020 14% worden bereikt.
 Wanneer de middenwaarde van onze schatting voor overig hernieuwbaar gerealiseerd wordt gerealiseerd, kan in
2020 13% worden bereikt.
 De doelstelling van 16% hernieuwbare energie in 2023 kan in beide varianten binnen bereik komen, dus bij een bij
de bovenkant van de bandbreedte en bij de middenwaarde voor de groep overige hernieuwbare technologieën.
Zonder de inzet van de reserveerde 375 miljoen euro komt het aandeel hernieuwbare energie in beide schattingen
bijna een half procentpunt lager uit. Wanneer de energiebesparingen voorkomend uit het akkoord beperkt blijven, en
daardoor voor de finale vraag de bovenkant van de bandbreedte bereikt, betekent dat in alle varianten een kwart
procentpunt lager aandeel hernieuwbare energie.
De ingeschatte aandelen hernieuwbaar en de besparing op de kasuitgaven voor hernieuwbare energie tot en met 2020
zijn samengevat in tabel 2.7. De verwachte kasuitgaven per jaar staan in tabel 2.8.

23

Tabel 2.7 Inschattingen voor hernieuwbare energie in 2020 voor twee varianten.
Variant

Middenwaarde voor realisaties overig
hernieuwbaar; budget voor borging ingezet
voor wind op zee. Onderkant bandbreedte
voor finale vraag (zie 2.2.6)
Bovenkant van de bandbreedte voor realisaties
overig hernieuwbaar; budget voor borging
ingezet voor wind op zee. Onderkant
bandbreedte voor finale vraag (zie 2.2.6)

Realisatie
in 2020
(PJ)

Realisatie
in 2020
(%)

Besparing kasuitgaven hernieuwbaar
2013-2020 t.o.v. Regeerakkoord
(miljard euro, lopende prijzen)

274

13%

2,7

290

14%

2,3

Tabel 2.8 Kasuitgaven voor de beide varianten van hernieuwbare energie 2013-2020. Lopende prijzen.
Tabel 2.8. Kasuitgaven voor de beide varianten van hernieuwbare energie 2013-2020.
Lopende prijzen. Middenwaarde voor realisaties overig hernieuwbaar; budget voor borging ingezet voor
wind op zee.
[mld €]

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Zonder EIAcorrectie

0,9

1,1

1,4

1,6

1,6

1,7

2,2

2,6

0,02

0,02

0,03

0,04

0,06

0,08

0,10

1,1

1,4

1,6

1,7

1,8

2,2

2,7

Correctie EIA
(indicatief)
Totaal verwachte
kasuitgaven

0,9

Bovenkant bandbreedte voor realisaties overig hernieuwbaar; borgingsbudget ingezet voor wind op zee.
[mld €]

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Zonder EIAcorrectie

0,9

1,1

1,4

1,6

1,7

1,8

2,3

2,7

0,01

0,03

0,04

0,04

0,05

0,08

0,10

1,1

1,4

1,6

1,7

1,8

2,3

2,8

Correctie EIA
(indicatief)
Totaal
verwachte
kasuitgaven

0,9

Essentieel punt bij deze berekening is de inzet van het extra reservebudget. Voor het inschatten van het effect van de
gereserveerde 375 miljoen euro is uitgegaan van het volgende:
 Het potentieel in de categorie overig hernieuwbaar is in onze inschatting uitgeput: extra realisatie zal van wind op
land, wind op zee of meestook van biomassa moeten komen. In dit geval gaan we uit van vervroegde realisaties van
wind op zee.
 Het akkoord geeft aan dat in 2014 hier een besluit over wordt genomen. Om in 2020 vervroegde realisaties voor
wind op zee te krijgen zal er dan in 2015 en 2016 extra getenderd moeten worden.
 In onze berekeningen gaan wij ervan uit dat jaarlijks maximaal 1000 MW wind op zee gerealiseerd kan worden; dit
vanwege beperkingen in capaciteit bij bijvoorbeeld havens en offshore-installaties.

24

 Wanneer we ervan uitgaan dat in het jaar 2020 1000 MW aan nieuw windvermogen wordt gerealiseerd (400 MW
meer dan in het tenderpad van het akkoord), zal een deel van de extra realisatie al in 2019 online moeten komen.
Gegeven de budgetlimiet van 375 miljoen euro schatten wij dat in op circa 300 MW.

2.4 Effecten op broeikasgasemissies in luchtkwaliteit
De afspraken voor energiebesparing en hernieuwbare energie hebben effecten op de emissies van broeikasgassen en
op de luchtkwaliteit. De afspraken rond transport en glastuinbouw zijn, als aangegeven, hier niet in rekening gebracht.
Tabel 2.9 Effecten van het Energieakkoord op broeikasgasemissies, in Mton CO2-eq in 2020
niet-ETS

ETS

Totaal

Laag

Hoog

Laag

Hoog

Laag

Hoog

Gebouwde omgeving

0,6

1,6

0

0

0,6

1,6

Industrie en glastuinbouw

0,2

0,4

0,2

0,2

0,4

0,6

0

0

14,8

14,8

14,8

14,8

Elektriciteitssector
Overige sectoren
Totaal

0

0

0

0

0

0

0,8

2,0

15,0

15,0

15,8

17,0

In tabel 2.9 zijn de totale effecten van het Energieakkoord op broeikasgasemissies in 2020 weergegeven. De effecten in
de gebouwde omgeving en industrie/glastuinbouw zijn besproken in voorgaande paragrafen. De effecten in de
elektriciteitssector worden veroorzaakt door vier factoren: een toenemend aandeel hernieuwbare energie, vervroegde
uitfasering van oud kolenvermogen in combinatie met afschaffen kolenbelasting, vermindering van de vraag naar
elektriciteit door besparing bij de gebouwde omgeving en de industrie/glastuinbouw, en een hogere prijs voor CO 2emissierechten in het EU-ETS indien het ETS structureel wordt verbeterd (zie voor dit laatste het Achtergronddocument
15
ETS in het Energieakkoord ). Ook neemt per saldo de import van stroom uit het buitenland af. De veranderingen in de
elektriciteitssector domineren het effect op emissies in 2020.
Tabel 2.10. Effecten van het Energieakkoord op emissies van luchtverontreinigende stoffen in 2020
NOx

SO2

PM2.5

elektriciteitssector

3,5

4,6

0,1

industrie en glastuinbouw

0,4

0,0

0,0

gebouwde omgeving

0,5

0,0

0,0

Totaal

4,4

4,6

0,1

Emissies van luchtverontreinigende stoffen nemen af ten opzichte van het SER-referentiepad, met name door de
maatregelen in de elektriciteitssector (tabel 2.10). Net als bij de CO2-effecten wordt het effect op
luchtverontreinigende emissies gedomineerd door toename van het aandeel hernieuwbare energie en de maatregelen
bij de kolencentrales. De concentratie fijnstof en de daaraan gerelateerde effecten op de gezondheid nemen daardoor
af. De op geld gewaardeerde jaarlijkse gezondheidsbaten bedragen circa 70 miljoen Euro in 2020. De waarde van een

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
15

Zie www.ecn.nl/energieakkoord en www.pbl.nl/energieakkoord

25

16

verloren levensjaar is hierbij gesteld op 40.000 euro, conform Smeets et al (2012) . Deze maatschappelijke baten zijn
verder niet verwerkt in het overzicht van lasten en baten in paragraaf 2.5.

2.5 Financiële lasten en baten
Diverse afspraken in het akkoord leiden tot financiële lasten dan wel baten voor burgers, bedrijven en overheid. Deze
zijn samengevat in deze paragraaf. De gegeven bandbreedte hangt samen met de bandbreedte van de inschattingen
voor energiebesparing. Voor hernieuwbare energie is middenwaarde gebruikt. Daar waar lasten en baten voor
specifieke subgroepen gelden, in andere jaren dan 2020 een rol spelen, of niet kwantificeerbaar zijn worden ze
kwalitatief benoemd. De meeste afgeleide effecten, bijvoorbeeld doordat burgers bij stijgende lasten minder gaan
consumeren, zijn in deze overzichten niet meegenomen.
2.5.1 Financiële lasten en baten voor burgers
In tabel 2.11 en tabel 2.12 staan de financiële lasten en baten voor burgers vermeld, voor het jaar 2020. Tabel 2.11
geeft de lasten en baten ten opzichte van het referentiepad, waarin 8% hernieuwbare energie in 2020 voorzien wordt.
Tabel 2.12 geeft de lasten en baten ten opzichte van de afspraken in het regeerakkoord, waarin het voornemen staat
om in 2020 tot 16% hernieuwbare energie te komen.
Opmerkingen bij de tabellen:
 De lasten en baten zijn weergegeven voor een gemiddeld huishouden en voor alle huishoudens gezamenlijk. De
ontwikkeling in lasten in de periode 2013-2020 is hier niet weergegeven, maar de belangrijkste post (de Opslag voor
Duurzame Energie) stijgt geleidelijk richting 2020. De Energiebelasting-verhoging ter compensatie van het
afschaffen van de kolenbelasting voor elektriciteitscentrales gaat per 2016 in.
 De grootste post in de tabellen zijn de uitgaven voor de SDE+, het subsidie-instrument voor hernieuwbare energie.
Omdat de kosten voor deze regeling worden omgeslagen via de Opslag Duurzame Energie (ODE), geeft het akkoord
ten opzichte van het referentiepad lasten voor hernieuwbare energie, maar baten als gerekend wordt ten opzichte
van het regeerakkoord.
 De overheid is voornemens om de afschaffing van de kolentax te compenseren met een verhoging van de
energiebelasting, zodanig dat 50% van de kosten worden opgebracht door burgers, 50% door bedrijven. Ook de
energiebelastingverlaging van 7,5 cent/kWh voor het stimuleren van decentrale hernieuwbare energie in lokaal
collectief verband wordt op deze wijze gecompenseerd.
De lasten en baten van burgers die energiebesparende maatregelen treffen (‘deelnemers’) verschillen van de groep die
geen maatregelen treft (‘niet-deelnemers’). Voor een gemiddeld huishouden in een koopwoning wordt dit onderscheid
aangegeven. De besparende maatregelen leveren per saldo geld op voor de deelnemers.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
16

Smeets et al (2012). Kosten en baten van strengere emissieplafonds voor luchtverontreinigende stoffen, PBL, Bilthoven/Den Haag.

26

Tabel 2.11 Financiële lasten en baten in 2020 als gevolg van afspraken in het Energieakkoord voor burgers, ten opzichte
van de ontwikkeling in het referentiepad. Positief getal: lasten, negatief getal: baten. Bedragen in €(2013).
Kosten gemiddeld huishouden
(€/hh/jr)
nietdeelnemers
deelnemers
0
-83

kosten
huishoudens
totaal (miljoen
euro)

Gebouwde
omgeving
Hernieuwbare
energie

Maatregelen koopsector

Stimulering decentraal (EB)

104
3

104
3

488
18

Centrale opwekking

Stijging EB door afschaffen kolentax

18

18

95

Stijging E-prijs door akkoord

5

5

30

130

47

612

Uitgaven SDE+ (via ODE)

Totaal

-17

Tabel 2.12 Financiële lasten en baten in 2020 als gevolg van afspraken in het Energieakkoord voor burgers, ten opzichte
van de ontwikkeling horend bij het regeerakkoord. Positief getal: lasten, negatief getal: baten. Bedragen in €(2013).
kosten huishoudens
(€/hh/jr)
nietdeelnemers
deelnemers
0
-83

kosten huishoudens
totaal (miljoen euro)

Gebouwde omgeving

Maatregelen koopsector

Hernieuwbare
energie

Uitgaven SDE+ (via ODE)

-88

-88

-475

Stimulering decentraal (EB)

3

3

18

Centrale opwekking

Stijging EB door afschaffen kolentax

18

18

95

9

9

58

-58

-141

-321

Stijging E-prijs door akkoord

17

Totaal

-17

Andere financiële lasten en baten die niet in de tabellen vermeld zijn:
 De overheid maakt 400 miljoen euro vrij voor het bekostigen van de afspraken in de huursector. Dit bedrag wordt
omgeslagen naar burgers en bedrijven via een incidentele verhoging van de energiebelasting in 2018 en 2019. De
extra kosten per huishouden bedragen in deze jaren 19 € per huishouden per jaar.
 Realisatie van het Huurconvenant zal consequenties hebben voor de baten en lasten van huurders.
Woningcorporaties kunnen investeringen in energiebesparende maatregelen gedeeltelijk doorberekenen in de
huurprijs. Om te bepalen of een huurder er op voor of achteruit gaat moet gekeken worden of in dat specifieke
geval de energiebesparing opweegt tegen de extra huur die gevraagd wordt. Dit verschilt per huurder, bijvoorbeeld
omdat de gerealiseerde energiebesparing afhangt van het stookgedrag van een huishoudens.
2.5.2 Financiële lasten en baten voor bedrijven
In tabel 2.13 en tabel 2.14 staan de financiële lasten en baten vermeld voor bedrijven vermeld, voor het jaar 2020. De
kosten van hernieuwbare energie worden zichtbaar gemaakt ten opzichte van het bestaande beleid (tabel 2.13) en ten
opzichte van het voorgenomen beleid van het regeerakkoord (tabel 2.14). Tabel 2.13 geeft de lasten en baten ten
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
17

In de situatie dat het voorgenomen beleid van het regeerakkoord zou hebben geleid tot 16% hernieuwbaar in 2020 zou de elektriciteitsprijs lager zijn
geweest.

27

opzichte van het referentiepad, waarin 8% hernieuwbare energie in 2020 voorzien wordt. Tabel 2.14 geeft de lasten en
baten ten opzichte van de afspraken in het regeerakkoord, waarin het voornemen staat om in 2020 tot 16%
hernieuwbare energie te komen.
Opmerkingen bij de tabellen:
 Ook voor bedrijven zijn de uitgaven voor de SDE+ de grootste post in de tabellen. Omdat de kosten voor deze
regeling worden omgeslagen via de ODE, geeft het akkoord ten opzichte van het referentiepad extra lasten voor
hernieuwbare energie, ten opzichte van het regeerakkoord extra baten.
 Voor bedrijven die elektriciteit verbruiken is de verhoging van de energiebelasting ter compensatie van de
afschaffing van de kolenbelasting een kostenpost.
 Voor compensatie van carbon leakage effecten bij MEE-bedrijven is in het akkoord afgesproken dat tot een
maximum van 78 miljoen Euro per jaar aan overheidsmiddelen beschikbaar is. Dit bedrag kan ook lager uitvallen.
 Het baten- en lasteneffect van energiebesparing bij EIA, MEE-bedrijven, MJA/niet-MJA-bedrijven en de
glastuinbouw staat weergegeven als een baat. Gemiddeld betreft het energiebesparende investeringen met een
terugverdientijd van minder dan 5 jaar. Hierbij wordt een investeringsproject met een terugverdientijd van
 5 jaar als kostenneutraal aangehouden. Gegeven de gemiddelde kapitaalkosten voor het bedrijfsleven met een
18
terugverdientijd van circa 8 jaar , lijkt dit een verdedigbare benadering.
 Binnen het bedrijfsleven werken de maatregelen verschillend uit op verschillende bedrijfstypen. Effecten voor het
MKB zijn anders dan voor het grootbedrijf, ETS-bedrijven ondervinden andere effecten dan niet-ETS-bedrijven. Die
verschillen zijn hier verder niet uitgewerkt.
Tabel 2.1. Financiële lasten en baten in 2020 in €(2013) als gevolg van afspraken in het Energieakkoord voor bedrijven,
ten opzichte van de ontwikkeling in het referentiepad. Positief getal: lasten, negatief getal: baten.
Baten en lasten in miljoen euro per jaar,
voor het bedrijfsleven als geheel
Energiebesparing industrie
MEE bedrijven
en landbouw
MJA3 en overige industrie

Onderkant
bandbreedte
-4

Bovenkant
bandbreedte
-4

-9

-75

EIA-aanpassing

-66

-66

Glastuinbouw

-46

-46

CO2 en ETS

Compensatie carbon leakage bedrijven

-78

-78

Hernieuwbare energie

Uitgaven SDE+ (via ODE)

561

561

Stimulering decentraal (EB)

18

18

Stijging EB door afschaffen kolentax

95

95

Stijging E-prijs door akkoord

128

128

592

526

Centrale opwekking
Totaal

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
18

KPMG: Cost of capital study 2011/2012; developments in volatile markets. KPMG, 2012.

28

Tabel 2.14 Financiële lasten en baten in 2020 in €(2013) als gevolg van afspraken in het Energieakkoord voor bedrijven,
ten opzichte van de ontwikkeling horend bij het regeerakkoord. Positief getal: lasten, negatief getal: baten.
Baten en lasten in miljoen euro per jaar,
voor het bedrijfsleven als geheel
Energiebesparing industrie
MEE bedrijven
en landbouw
MJA3 en overige industrie

Onderkant
bandbreedte
-4

Bovenkant
bandbreedte
-4

-9

-75

EIA-aanpassing

-66

-66

Glastuinbouw

-46

-46

CO2 en ETS

Compensatie carbon leakage bedrijven

-78

-78

Hernieuwbare energie

Uitgaven SDE+ (via ODE)

-475

-475

Stimulering decentraal (EB)

18

18

Stijging EB door afschaffen kolentax

95

95

Stijging E-prijs door akkoord

248

248

-318

-383

Centrale opwekking
Totaal

Andere financiële lasten en baten die niet in de tabellen vermeld zijn:
 De overheid maakt 400 miljoen euro vrij voor het bekostigen van de afspraken in de huursector. Dit bedrag wordt
omgeslagen naar burgers en bedrijven via een incidentele verhoging van de energiebelasting in 2018 en 2019. De
extra kosten voor het bedrijfsleven bedragen 100 miljoen per jaar.
 De maatregelen voor maatschappelijk en overig vastgoed die leiden tot rendabele investeringen in
energiebesparing leiden tot substantiële baten (30-300 miljoen euro in 2020). Deze zullen deels bij overheden
terechtkomen, deels bij bedrijven.
 Bij invoeren van een EPK systeem voor de utiliteit en de industrie gaan bedrijven (een deel van) de
uitvoeringskosten voor de Wet milieubeheer betalen. Die kosten bedragen circa 85 miljoen euro cumulatief tot en
met 2020, of circa 10 miljoen euro per jaar.
 De afschaffing van de kolenbelasting is een baat voor elektriciteitsproducenten met een kolencentrale. De omvang
hiervan is niet bepaald, maar is kleiner dan de 189 miljoen die afschaffing van de kolentax kost. Dit bedrag zou
gelden wanneer de oude kolencentrales niet zouden worden gesloten. Ook de hogere elektriciteitsprijs als gevolg
van het akkoord leidt tot hogere baten bij de elektriciteitsproducenten. Kapitaalvernietiging c.q. verlies aan
verdienvermogen bij de sluiting van de oude kolencentrales is ook niet in rekening gebracht.
 De effecten van een waardestijging van CO2-rechten bij een stijging van de CO2-prijs zijn niet meegenomen.
 De bestedingsimpuls van 50 miljoen euro per jaar in de Topsector Energie zal deels bij bedrijven terechtkomen. Dit
effect is niet in rekening gebracht.
2.5.3 Financiële lasten en baten voor de overheid
Er staan in het akkoord nog twee kostenposten voor de overheid die niet lopen via de Energiebelasting of de SDE+.:
 Compensatie Carbon leakage: 78 miljoen (of minder).
 Een reservering voor uitvoeringskosten: 70 miljoen cumulatief tot en met 2020.
Op diverse plaatsen bevat het akkoord voornemens voor extra inspanningen van de overheid. In hoeverre de
gerelateerde uitvoeringskosten gedekt kunnen worden met de gereserveerde 70 miljoen euro is hier niet onderzocht.

29

De maatregelen voor maatschappelijk en overig vastgoed die leiden tot rendabele investeringen in energiebesparing
leiden tot substantiële baten (30-300 miljoen euro in 2020). Deze zullen deels bij overheden terechtkomen, deels bij
bedrijven.
Ook de overheid ondervindt indirecte lasten en baten, bijvoorbeeld derving van energiebelasting bij energiebesparing,
en extra Btw-inkomsten bij nieuwe investeringen. Deze zijn hier verder niet gekwantificeerd.

2.6 Werkgelegenheid en investeringen
2.6.1 Bruto-effecten
De ingeschatte bruto-effecten van het akkoord op investeringen en werkgelegenheid zijn weergegeven in tabel 2.15. De
bruto-effecten zijn de directe investeringen als gevolg van de afspraken, en de bijbehorende werkgelegenheid.
Ongeveer de helft van de gecreëerde arbeidsplaatsen valt in de gebouwde omgeving, de rest is grotendeels gerelateerd
aan hernieuwbare energie.
Daarnaast levert de bestedingsimpuls van 50 miljoen in de Topsector Energie ook bruto directe banen op. Het
structuurversterkend effect van deze gelden voor de Topsector Energie worden besproken in de lange-termijn
beoordeling.
Tabel 2.15 Bruto investerings- en werkgelegenheidseffecten van het akkoord

Bruto investeringen 2013-2020 (miljard €)
Bruto arbeidsjaren 2013-2020
Bruto FTE’s in 2020

Akkoord
Onderkant bandbreedte
13
103.000
19.000

Akkoord
Bovenkant bandbreedte
18
161.000
28.000

2.6.1. Netto effecten
De netto werkgelegenheidseffecten variëren in de bandbreedte tussen ongeveer 8.000 arbeidsjaren gemiddeld per jaar
aan de onderkant van de bandbreedte tot gemiddeld 12.000 arbeidsjaren per jaar aan de bovenkant van de
bandbreedte, zo laten analyses van het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) zien.
De door het akkoord losgemaakte investeringen laten een piek zien in de jaren na 2017 en zorgen dan voor een netto
impuls van bijna 15.000 arbeidsjaren per jaar aan de bovenkant van de bandbreedte. Aan de onderkant van de
bandbreedte is dat 10.000 arbeidsjaren per jaar (figuren 2.1 en 2.2). Zie hiervoor de achtergrondstudie van het EIB met
een bredere economische analyse dan de netto werkgelegenheidseffecten: SER Energieakkoord, Economische
doorwerking van het maatregelenpakket, die beschikbaar is op de websites van ECN, EIB en PBL.
Uit tabellen 2.16 en 2.17 kan worden afgeleid dat het gaat om een pakket van 13,0 tot 17,7 miljard Euro investeringen
in de periode 2013-20. Het zwaartepunt ligt bij wind op land en zee met een totaalbedrag van bijna 8 miljard. In de
gebouwde omgeving wordt tussen 3,3 en 7,9 miljard euro geïnvesteerd als gevolg van het akkoord.

30

Het EIB tekent hierbij aan dat de resultaten lager kunnen uitvallen zowel voor de bovenkant als de onderkant van de
bandbreedte. De realisaties hangen namelijk af van de manier van instrumentatie van gestelde doelen of zijn
afhankelijk van randvoorwaarden waaraan niet zonder meer zal worden voldaan.
Tabel 2.16 Directe investeringen ten gevolge van akkoord over 2013-2020 bij de onderkant van de bandbreedte
Investeringen
(miljard euro)
cumulatief)
3,3

Bruto werkgelegenheid
(arbeidsjaren * 1000
cumulatief)
41

Netto werkgelegenheid
(arbeidsjaren cumulatief *
1000)
32

- waarvan Stroomversnelling

1,8

22

22

- waarvan Huurconvenant

0,9

11

4

- waarvan Koopsector

0,4

5

3

- waarvan APK u-bouw

0,2

3

3

Hernieuwbare energie

9,5

60

25

- waarvan zon

1,6

14

5

- waarvan wind op land

4,1

25

12

- waarvan wind op zee

3,7

22

8

Industrie installaties +
landbouw

0,2

2

2

Totaal

13,0

103

59

Gebouwde omgeving

Bron: ECN, PBL, EIB. Investeringen in miljarden euro’s, prijzen 2013 over de periode 2013-2020.

31

Tabel 2.17 Directe investeringen ten gevolge van akkoord over 2013-2020 bij de bovenkant van de bandbreedte
.

Investeringen in

Investeringen

Bruto werkgelegenheid

Netto werkgelegenheid

Gebouwde omgeving
- waarvan Stroomversnelling

7,9 euro
(miljard
cumulatief)
1,8

98 *1000
(Arbeidsjaren
cumulatief)
22

59cumulatief *
(arbeidsjaren
1000)
22

-waarvan huurconvenant

3,5

43

17

- waarvan Koopsector

0,4

5

3

- waarvan APK u-bouw

2,2

27

17

Hernieuwbare energie

9,5

60

25

- waarvan zon

1,6

14

5

- waarvan wind op land

4,1

25

12

- waarvan wind op zee

3,7

22

8

Industrie installaties +
landbouw

0,3

3

2

Totaal

17,7

161

86

Bron: ECN, PBL, EIB . Investeringen in miljarden euro’s, prijzen 2013 over de periode 2013-2020

Het effect van deze investeringen in termen van additionele werkgelegenheid bedraagt 59 tot 86.000 arbeidsjaren over
de gehele periode. Deze netto werkgelegenheid is minder omvangrijk dan de bruto, omdat rekening gehouden moet
worden met de bekostiging van de investeringen. De bekostiging van de investering gaat ten koste van bestedingen
elders in de economie. Dit drukt de netto werkgelegenheidseffecten van het akkoord. Het werkgelegenheidseffect
treedt bovendien vooral op korte termijn op. Op langere termijn mag bij een normale werking van de arbeidsmarkt
worden verwacht dat geen betekenisvolle werkgelegenheidseffecten optreden.
Positieve werkgelegenheidseffecten ontstaan bij de investeringen in de gebouwde omgeving. Deze zijn het gevolg van
de gebouwgerichte maatregelen: de ‘Stroomversnelling’, het Huurconvenant, de maatregelen gericht op de koopsector
en de maatregelen rond de Wet Milieubeheer gericht op de utiliteitsbouw. De positieve netto effecten ontstaan door

32

de relatief hoge arbeidsintensiteit van de bouwactiviteiten, het geringe importlek en het naar voren halen van
bestedingen. De maatregelen grijpen daarnaast deels aan op marktfalens. De markten gaan hierdoor beter
functioneren, waardoor de extra investeringen in duurzaamheid maar in beperkte mate tot verdringing van activiteiten
elders leiden.
De omvangrijke investeringen in hernieuwbare energie hebben per saldo een bescheiden effect op de nationale
werkgelegenheid. Het gaat hier om kapitaalintensieve investeringen die voor een belangrijk deel import oproepen.
Investeringen in hernieuwbare energie vragen om omvangrijke subsidies. De subsidies op het investeringsbedrag
variëren van 40% tot 50% voor bijvoorbeeld zonnepanelen tot bijna 70% voor windturbines op zee. De subsidies dekken
de toekomstige exploitatieverliezen. Dit betekent dat tegenover de werkgelegenheidswinst op korte termijn een
efficiencyverlies op lange termijn staat. Dit is de prijs die wordt betaald voor de duurzaamheidswinst, die verder
samenhangt met internationale afspraken.
De werkgelegenheidseffecten zoals deze voor de verschillende jaren zijn berekend worden hieronder, voor het totaal
en apart voor de gebouwde omgeving en hernieuwbare energie, weergegeven. Aan de onderkant van de bandbreedte
komt de netto werkgelegenheidsimpuls na 2017 op 10.000 arbeidsjaren gemiddeld per jaar. (figuur 2.1).
Figuur 2.1 Totale bruto en netto werkgelegenheid onderkant bandbreedte
25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

2014

2015

2016
bruto wglh

2017

2018

2019

2020

netto wglh

Aan de bovenkant van de bandbreedte komt de netto werkgelegenheidsimpuls op gemiddeld bijna 15.000 arbeidsjaren
per jaar na 2017.

33

Figuur 2.2 Totale bruto en netto werkgelegenheid bovenkant bandbreedte
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
2014

2015

2016
bruto wglh

2017

2018

2019

2020

netto wglh

Figuur 2.3 Bruto en netto werkgelegenheid, gebouwde omgeving, bovenkant bandbreedte
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
2014

2015

2016
bruto wglh

34

2017

2018

netto wglh

2019

2020

Figuur 2.4 Bruto en netto werkgelegenheid, hernieuwbare energie (boven- en onderkant bandbreedte gelijk)
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
2014

2015

2016

2017

2018

2.000bruto wglh

35

netto wglh

2019

2020

3
Beoordeling van het akkoord voor de
lange termijn (2050)
3.1 Inleiding
Het Energieakkoord heeft als doel om te komen tot een robuust en toekomstbestendig energie- en klimaatbeleid
waardoor duurzame groei wordt gefaciliteerd. Duurzame groei betekent dat de broeikasgasemissies in 2050 80-95%
lager moeten zijn dan in 1990, in lijn met het 2-graden doel, dat Nederland de kansen op innovatie en
structuurversterking grijpt die de voorziene veranderingen met zich meebrengen, en de bijbehorende bedreigingen het
hoofd biedt. In het akkoord wordt deze doelstelling bekrachtigd. We toetsen het akkoord op twee dimensies.
 Afspraken waarmee het transitiepad naar een vergaande vermindering van emissies van broeikasgassen op lange
termijn met succes kan worden afgelegd (paragraaf 3.2). Eerst worden de ambities (paragraaf 3.2.1) en maatregelen
(paragraaf 3.2.2)belicht die van invloed zijn op het veranderingsproces. Uiteindelijk is de realisatie van het doel in
sterke mate afhankelijk van technische maatregelen. In paragraaf 3.2.3 wordt op een rij gezet in hoeverre het
akkoord nieuwe impulsen geeft aan de ontwikkelingstrajecten van nieuwe technieken en technologische systemen
die van groot belang zijn voor die realisatie. Het laatste is gebaseerd op het PBL/ECN-rapport Naar een schone
economie in 2050 waarin op basis van kwantitatieve modelanalyses het belang van specifieke (groepen van)
technieken voor het behalen van een 80%-reductie is bepaald.
 Afspraken die leiden tot verduurzaming in sociaal-economisch opzicht (paragraaf 3.3). Dat betekent onder andere
dat de kosten van energie niet te hoog zouden moeten oplopen (voorkomen energie-armoede bij burgers; in de
hand houden van energiekosten voor bedrijven), dat er kansen worden gecreëerd voor groene groei en
werkgelegenheid, dat het investeringsklimaat voor bedrijven gunstig blijft en de industrie concurrerend blijft, ook
op mondiale markten. Het afgesproken streven is dat Nederland in 2030 in de top-10 staat op de Mondiale Clean
Tech Ranking.

3.2 Betekenis voor vergaande emissiereductie op lange termijn
Deze paragraaf bespreekt de betekenis van het Energieakkoord voor het vergaand verminderen van
broeikasgasemissies op lange termijn. Allereerst wordt een overzicht gegeven van de langetermijnambities die in het
akkoord zijn geformuleerd voor de vier overlegtafels. Vervolgens bespreken we de betekenis van de algemene
stimuleringsmaatregelen in het akkoord. Na een korte introductie van de bouwstenen, die volgens een recent PBL/ECN19
rapport in meer of mindere mate nodig zullen zijn voor een toekomstig koolstofarm energiesysteem, wordt voor elke
bouwsteen besproken in hoeverre het Energieakkoord kan bijdragen aan de verdere ontwikkeling daarvan.
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
19

PBL en ECN, Naar een schone economie in 2050: routes verkend, 2011

36

3.2.1 Ambities voor de lange termijn
Voor broeikasgasemissies zijn er ambities op verschillende onderdelen. Er wordt gestreefd naar een energieneutrale
gebouwde omgeving in 2050 en gemiddeld energielabel A in de bestaande bouw in 2030. Voor de emissies van
mobiliteit en transport is voor 2050 een 60% reductie afgesproken (en 17% in 2030). Daarbij is het gezamenlijke, zeer
ambitieuze streven dat alle nieuw verkochte personenauto’s in 2035 in staat zijn emissievrij te rijden. Deze ambities
passen op zich goed bij de totaaldoelstelling voor broeikasgasemissies.
Dat geldt ook voor de ambitie om het ETS-plafond in 2030 in lijn te brengen met de doelstelling in 2050, zij het dat deze
ambitie niet is gekwantificeerd en de uitwerking daarmee minder concreet en helder is. Voor de industrie en
grootschalige energieproductie is dus geen apart reductiedoel voor de periode na 2020 geformuleerd. Wel is het
streven dat de energie-intensieve industrie mondiaal leidend zal zijn in energie-efficiency.
De doelstelling van 16% hernieuwbare energie voor 2020 uit het Regeerakkoord is doorgeschoven naar 2023, waardoor
de door Europa opgelegde doelstelling van 14% in 2020 het eerstvolgende doel is. Overigens betekent dit wel dat het
gewenste tempo van uitbreiding van het aandeel hernieuwbare energie tussen nu en 2020 op circa 1,3% per jaar ligt,
maar in de eerste jaren daarna terugvalt naar 0,7% per jaar.
3.2.2 Algemene stimuleringsmaatregelen
Visie op het transitieproces
Op een aantal punten in het akkoord, zoals voor duurzaam transport en CCS, wordt de uitwerking van een visie
aangekondigd. In het akkoord zijn wel enkele elementen van een visie te herkennen, zoals voor mobiliteit en transport,
maar een alles omvattende lange termijn visie op het proces van de energietransitie en wat vanuit die optiek de
belangrijkste eerste stappen zijn ontbreekt nog. Het akkoord is vooral sterk gericht op het halen van de doelstellingen
voor 2020 (en 2023). Een visie zou zich onder meer moeten richten op fundamentele wijzigingen in de
energiehuishouding, bijvoorbeeld in de elektriciteitsmarkt, met nieuwe relaties tussen actoren, andere markten, en
nieuwe kansen en bedreigingen.
Voor alle duidelijkheid: zo’n visie is iets anders dan een blauwdruk voor het energiesysteem in 2050. Daarvoor zijn er te
veel onzekerheden. De visie kan wel de basis leggen voor innovatie- en implementatietrajecten voor de robuuste
elementen, maar zeker zo belangrijk is het formuleren van een aanpak voor de zoektocht naar geschikte oplossingen.
De radicale doelstelling van een 80-95% reductie van broeikasgassen vraagt om een innovatie-agenda om nieuwe
producten en processen daadwerkelijk tot ontwikkeling te brengen. Innovatie- en implementatietrajecten omvatten
leertrajecten met daarbij leerdoelen, alternatieven als ontwikkelingen mochten tegenvallen en evaluatiemomenten om
de koers te kunnen bijstellen en weer nieuwe tussendoelen te stellen. Daarmee biedt zo’n visie ook meer duidelijkheid
voor mogelijke investeerders.
De vergaande doelstelling voor 2050 vraagt veel meer dan alleen emissiereducerende maatregelen bij de verschillende
sectoren. Er is een nieuw energiesysteem nodig, waarin de sectoren een andere rol zullen spelen dan in het huidige
systeem. Er zullen nieuwe afhankelijkheden komen, nieuwe markten en daarmee ook nieuwe kansen. Stimulering van
commercialisering voor groei en export wordt in het akkoord in algemene zin benoemd met enkele algemene
ondersteunende maatregelen. Er is echter geen analyse van specifieke kansen uitgewerkt, noch een concrete aanpak
om deze te benutten.

37

Aanscherping ETS
Een van de belangrijkste beleidsinstrumenten voor de lange termijn is het Europees systeem van emissiehandel (ETS).
Het Energieakkoord zet in op een versterking van het ETS door aanscherpen van het emissieplafond. Partijen zullen zich
inzetten voor een gezamenlijke lobby richting Brussel om vanaf 2020 een verbeterpakket te implementeren, waaronder
een aanscherping van het reductiepad van het ETS-plafond gericht op het bereiken van het lange termijn doel van 80
tot 95% reductie van broeikasgassen voor de hele economie in 2050. Verder wil het akkoord de concurrentiepositie van
het mondiaal opererende energie-intensieve bedrijfsleven borgen door allocatie van 100% gratis rechten op basis van
reële benchmarks en werkelijke productie, en door compensatie van indirecte (elektriciteits)kosten, uitgaande van best
performance.
Deze inzet is in de doorrekening tot uitdrukking gebracht in een aanpassing van het ETS-prijspad. Verwacht wordt dat
het Energieakkoord ook enige invloed kan hebben op de Europese besluitvorming. Verondersteld wordt dat de prijs van
CO2-emissierechten toeneemt ten opzichte van een situatie met ongewijzigd beleid. In de doorrekening is uitgegaan
van een CO2-prijs die dan oploopt van 7 Euro/ton in 2014 via 11 in 2020, 15 in 2025 naar 20 Euro/ton in 2030.
Het akkoord kiest als inzet van Nederland het veranderen van de allocatiemethode van CO 2-rechten voor de industrie.
Daarbij wordt geen generieke jaarlijkse korting meer toegepast en wordt naar rato van het productievolume gratis
rechten gegeven. Dat leidt er toe dat de resterende hoeveelheid beschikbare rechten om te veilen voor de
elektriciteitssector sterk bepaald wordt door de industriële ontwikkeling. Als de industriële productie groeit en de reële
benchmarks stabiel blijven kan de te veilen hoeveelheid relatief sterk afnemen.
Een aanscherping van het reductiepad kan de uitrol van koolstofarme technologieën (zoals energiebesparing bij
industriële processen en wind op land) ondersteunen, en ook het marktperspectief verbeteren van technologieën die
nog aan het begin van hun leercurve zitten. In het Energieakkoord is echter niet geconcretiseerd in welke mate het ETS
emissieplafond wordt aangescherpt. Om koolstofarme technologieën die nog niet marktrijp zijn te stimuleren, is naast
20.
een aangescherpt plafond ook langdurig en specifieker aanvullend innovatiebeleid nodig
Tegelijkertijd streeft het akkoord ernaar de concurrentiepositie van het mondiaal opererende energie-intensieve
bedrijfsleven te borgen door aanpassing van de allocatiemethode Het akkoord geeft aan dat dit alleen in onderlinge
samenhang kan worden overwogen met het aanscherpen van het reductiepad. Mogelijk ontstaat er op termijn een
spanningsveld tussen de doelstellingen voor emissiereductie en het beschermen van de concurrentiepositie. Gezien het
21
grote aantal carbon leakage bedrijven en de onzekerheid over het benchmarkniveau is het denkbaar dat bij langdurig
hoge industriële groei het aantal gratis uit te delen rechten het totale emissieplafond overtreft. Daarmee zou het lange
termijn doel van 80 tot 95% buiten bereik kunnen raken.
Doelstelling hernieuwbare energie
Het Energieakkoord richt zich nadrukkelijk op de invulling van de hernieuwbare energiedoelstelling voor 2020 (pijler 2).
Grootschalige hernieuwbare energieproductie wordt gestimuleerd via het SDE+-budget, dat gericht is op het realiseren
van een aandeel van 14% hernieuwbare energie in 2020, en 16% in 2023. De doelstellingen voor hernieuwbare energie
geven specifiekere impulsen voor innovatieve trajecten dan alleen doelstellingen voor broeikasgasemissies. Daarbij
geldt echter wel: niet alle innovatieve opties zijn hernieuwbaar (zoals afvang en opslag of hergebruik van CO2 of nulemissie auto’s) en niet alle hernieuwbare opties zijn duurzaam (zoals enkele biomassa-opties). Dat betekent dat
aanvullende of iets anders geformuleerde doelen en/of anderszins aanvullend beleid gewenst zijn. Op de doorwerking
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
20

Koelemeijer et al. 2013. EU policy options for climate and energy beyond 2020, PBL-publication 1082, PBL, Bilthoven/The Hague.

21

In 2014 zal de Europese Commissie opnieuw bezien welke bedrijven als carbon leakage worden aangemerkt.

38

op specifieke onderdelen wordt in 3.2.3 ingegaan. De vraag welk type doelstelling voor bijvoorbeeld 2030 zinvol zou
zijn, wordt in het akkoord niet aan de orde gesteld.
Financiële middelen en financieringsconstructies
In het Energieakkoord zijn afspraken gemaakt ter ondersteuning van demonstraties van duurzame energie- en
energiebesparingtechnologieën die kort voor marktintroductie staan. Deze energietechnologieën bevinden zich in een
zogenaamde valley of death omdat ze te ver gevorderd zijn om voor onderzoekfinanciering in aanmerking te komen,
22
maar nog onvoldoende cash-flow en rendement genereren om voor private financiers aantrekkelijk te zijn . Financiële
ondersteuning van onderzoek naar technologieën die zich meer aan het begin van hun leertraject bevinden (zie figuur
3.1) valt onder de Topsectoren.
Figuur 3.1 Fasen van energie-innovatie

In het Energieakkoord is afgesproken om een nader te bepalen deel van de SDE+-middelen in te zetten voor de
financiering van demonstratieprojecten om de onrendabele top te verkleinen en zodoende “market pull” te creëren
voor innovatieve technologieën. De inzet van SDE+-middelen is specifiek gericht op kostprijsdaling om zo de 16%
procentdoelstelling voor 2023 op een kosteneffectieve wijze te behalen (en dus alleen voor hernieuwbare
energietechnologie).
Daarnaast worden voor demonstratieprojecten gericht op versnelling van commercialisering vanuit de Topsector
Energie ten behoeve van export overheidsmiddelen beschikbaar gesteld. Het budget voor deze nieuwe cleantech
innovatieregeling loopt op van € 25 mln. in 2014 tot structureel € 50 mln. vanaf 2017. Het budget van de EIA-regeling
wordt met genoemde bedragen beperkt om hiervoor financiële ruimte vrij te maken. De beperkte financiële omvang
maakt dat het stimuleringseffect vooral zal neerslaan bij projecten met een geringe financieringsbehoefte.

xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
22

Zie Achtergronddocument bij concept deelakkoord Tafel 3 Commercialisering van innovatie en schone energietechnologieën, 21 mei 2013.

39

Omdat de time-to-market van technologieën in de demonstratiefase enkele jaren beslaat, zal substantiële uitrol van de
meeste succesvolle innovaties die door het akkoord ondersteund worden naar verwachting pas na 2020 plaats vinden.
Het effect op de onrendabele top van de technologieën welke onder de SDE+ worden uitgerold zal dus op korte termijn
beperkt zijn.
Met name voor de regelingen gericht op export is nog geen duidelijke keuze gemaakt welke technologieën ondersteund
gaan worden. Om voldoende zekerheid voor ondernemers en (co-)financiers te waarborgen, zal in de aangekondigde
nadere uitwerken meer duidelijkheid moeten worden verschaft over de duur van de regelingen, welke technologieën
onder de regelingen vallen en welk budget uit de SDE+ wordt vrijgemaakt.
Daarnaast wordt marktontwikkeling van innovatieve technieken en toepassingen gestimuleerd doordat de overheid
een voorbeeldfunctie speelt via het Inkoop Innovatie Urgent programma. Uitwerking moet nog volgen, waardoor de
betekenis ervan niet kan worden geduid.
Procesondersteuning
Een ingrijpende energietransitie is een complex proces waaraan vele partijen moeten meewerken, vaak in nieuwe
samenwerkingsverbanden en nieuwe rollen. Het Energieakkoord bevat ook maatregelen om het veranderingsproces
meer kans van slagen te geven. Voorbeelden daarvan zijn het adviserende expertisecentrum voor energie-efficiency,
gezamenlijke ontwikkeling van warmteplannen op gebiedsniveau, organiseren van draagvlak door meer participatie
voor windmolens op land, een kwaliteitssysteem voor aanbieders van duurzame decentrale energie en meer
coöperatieve verbanden bij de aanpak in het algemeen. Dergelijke maatregelen vergroten de betrokkenheid en hebben
daarmee ook invloed op het maatschappelijke draagvlak voor de vernieuwing.
3.2.3 Bouwstenen voor een duurzame energiehuishouding
In het PBL/ECN-rapport ‘Naar een schone economie in 2050’ is op basis van berekeningen met het energiemodel EDesign een aantal clusters van technologieën (‘bouwstenen’) geïdentificeerd die alle in meer of mindere mate nodig
zullen zijn voor een duurzaam, innovatief energiesysteem in 2050 met ten minste 80% minder broeikasgasemissies dan
in 1990. Energiebesparing, innovatieve toepassing van biomassa, CCS en productie van koolstofarme elektriciteit in
samenspel met elektrificatie zijn cruciale bouwstenen in het energiesysteem. In de Klimaatbrief 2011 van het Kabinet
Rutte 1 worden deze ook aangehaald als de belangrijke bouwstenen voor een duurzaam energiesysteem in 2050. Tabel
3.1 geeft een overzicht van deze onderscheiden bouwstenen, waarbij CO2-vrije elektriciteitsproductie en elektrificatie
apart zijn benoemd en decentrale warmtevoorziening is toegevoegd. De laatste is door het beperkte potentieel
technisch gezien niet onmisbaar, maar kan toch een belangrijke rol spelen in het transitieproces door betrokkenheid
van vele partijen daarbij, wat het draagvlak voor de transitie als geheel kan vergroten.

40

Tabel 3.1 Bouwstenen van een koolstofarm energiesysteem met belangrijke vooral innovatieve technische opties van
belang voor de lange termijn
Bouwsteen

Toelichting

Energiebesparing

Vergaand geïsoleerde gebouwen en passiefhuizen in de gebouwde omgeving; nieuwe processen in de
industrie.

Koolstofarme elektriciteit

Windmolens, zonnepanelen, kernenergie, waterkracht in verschillende vormen, balancering met smart grids en
Europees supergrid, opslag (power-to-gas).

Elektrificatie

Transport en verwarming op elektriciteit, of op waterstof die geproduceerd is met elektriciteit: elektrische
warmtepompen, elektrische voertuigen of voertuigen op waterstof

Biomassa

Vergassing, geavanceerde fermentatie en vergisting (en combinaties van genoemde technieken) met
vervolgstappen voor productie van vloeibare transportbrandstoffen, groen gas, chemicaliën.

CO2-afvang en -opslag (CCS)
of -hergebruik

CCS-toepassing bij grote puntbronnen: centrales en grote bedrijven (ook bij nieuwe installaties voor
biomassaverwerking); hergebruik CO2, bijvoorbeeld in power-to-methane/methanol

Decentrale warmte

Benutten industriële restwarmte, warmte uit bodem en buitenlucht (in combinatie met warmtepompen).

Overige procesemissies

Vermindering procesemissies (CO2 en niet CO2-broeikasgassen) uit de landbouw en de industrie (procesemissies
vallen buiten het Energieakkoord).

Een groot deel van de genoemde koolstofarme technologieën kan qua energetisch en economisch rendement verder
verbeterd worden. Ze zitten nog in een leerfase (zie figuur 3.1). In de huidige situatie is de prijs-prestatieverhouding
zodanig dat ze het zonder specifieke steun niet redden op de markt, mede omdat voor de realisatie van de
beleidsdoelstellingen voor broeikasgasemissies op de korte termijn hun toepassing nog niet noodzakelijk is. Juist
daarom is specifieke aandacht voor hun verdere ontwikkeling in de vorm van onderzoek en zeker ook uitbreiding van
de toepassing in de praktijk van belang. Vele van dergelijke innovatietrajecten beslaan tientallen jaren en daarom is het
van groot belang de ontwikkeling voortvarend op te pakken om een reële kans te behouden dat deze opties in 2050
een belangrijk onderdeel van het systeem kunnen worden.
In het onderstaande gaan we per bouwsteen na in hoeverre het Energieakkoord een stimulans biedt voor de in tabel
3.1 genoemde bouwstenen en vooral de daarbij genoemde innovatieve technologieën. Daarbij worden de ‘overige
procesemissies’ buiten beschouwing gelaten, omdat die buiten de reikwijdte van het Energieakkoord vallen. Sommige
elementen uit het Energieakkoord werken op nagenoeg alle bouwstenen door en worden als eerste besproken.
Energiebesparing
Energiebesparing krijgt als pijler 1 in het Energieakkoord relatief veel aandacht, vooral voor maatregelen met relatief
korte terugverdientijden. Voor de industrie bevat het akkoord weinig nieuwe impulsen voor manieren om energie te
besparen die zich minder snel terugverdienen maar op termijn wel een groot potentieel kunnen hebben, zoals
innovatieve processen. Er zijn op dat front wel lopende initiatieven zoals in het kader van de biobased economy en de
in het akkoord genoemde aanpak ‘Stroomversnelling’, waarin niet voor incrementele stappen in de gebouwde
omgeving wordt gekozen, maar grote aantallen seriewoningen uit de jaren ’50-’70 in een keer energieneutraal
gemaakt. Het voornemen is om, bij gebleken succesvolle implementatie, na 2020 grootschalig verder te gaan. Vastgoed
Belang (een vereniging van particuliere beleggers in vastgoed) onderzoekt nu een aantal mogelijkheden om
energienotaloze woningen te realiseren in de bestaande voorraad. Wanneer dit haalbaar blijkt te zijn zal worden
aangesloten bij het programma Stroomversnelling.

41

CO2-vrije elektriciteitsproductie
Ook rond deze bouwsteen bevat het akkoord veel afspraken.
 Voor wind op zee is een ontwikkelingspad afgesproken, met expliciete aandacht voor kostenreductie door
innovatie. Het achtergronddocument hernieuwbaar geeft aan dat veel activiteiten nodig zijn om dit pad te kunnen
bewandelen, vooral wat betreft de uitrol. In deze aanpak is expliciete aandacht voor het leerproces. Leereffecten
vormen een min-of-meer vaste koppeling tussen kostprijsreductie en uitrol van technologie. De in het akkoord
genoemde kostprijsreductie van 40% kan worden beschouwd als een haalbaar leerdoel, waarbij de concreet
uitgewerkte route voor uitbreiding van het operationeel vermogen marktzekerheid moet bieden. Terecht is
geconstateerd dat er ook factoren zijn die de beoogde kostprijsreductie kunnen mitigeren, zoals toenemende diepte
van de zeebodem of afstand van de kust. Het zal veel stuurmanskunst vragen om een continu op kostprijsreductie
gericht proces gaande te houden. Voor doorontwikkeling van wind op land na 2020 zal op termijn gezocht worden
naar aanvullend potentieel, binnen de kaders die hierover met het IPO zijn besproken. Een doorgroei naar meer
productie door windenergie op land in 2022/2024 is volgens het akkoord mogelijk via de weg van innovatie (meer
2
windenergie per km ) en sanering van inefficiënte windparken.
 Kleinschalige elektriciteitsproductie met zonnepanelen wordt verder gestimuleerd via een verlaagd tarief in de
eerste schijf van de energiebelasting voor collectieve initiatieven. Om innovaties te faciliteren wordt een
experimenteerbepaling uitgewerkt om af te kunnen wijken van de wet- en regelgeving. Succesvol gebleken
experimenten vormen input voor structurele aanpassingen in de wetgeving. Dit lijkt in potentie een belangrijke
manier om leerervaringen te borgen.
Het toenemende aandeel van fluctuerende energiebronnen zoals wind en zon stelt andere eisen aan transportnetten
voor elektriciteit. Daarom is het een belangrijk pluspunt van het Energieakkoord dat de vierde pijler over energieinfrastructuur gaat en een aantal noodzakelijke maatregelen benoemt om het Nederlandse transportnet op termijn
meer flexibel te maken. Daarbij gaat het om ontwikkeling en introductie van smart grids en de introductie van ‘demand
side management’, de ontwikkeling van opslagcapaciteit (zowel in elektrische auto’s als via de power-to-gas-route) en
het inrichten van experimenten om beter zicht te krijgen op de effecten van deze innovaties op de energieinfrastructuur. Juist omdat het belang van dergelijke ontwikkelingen en ook van Europese samenwerking op dit
onderwerp zo nadrukkelijk wordt aangestipt, is het een gemiste kans dat er nauwelijks nieuwe concrete afspraken in
het akkoord staan.
Aan kernenergie – eveneens een manier om CO2-vrije elektriciteit op te wekken – besteedt het akkoord geen aandacht.
Mede door de afgesproken sluiting van vijf oude kolencentrales blijft de inzet van biomassa voor bijstook volgens het
Energieakkoord waarschijnlijk beperkt tot 25 PJ. Op dat laatste wordt in het vervolg (onder biomassa) verder ingegaan.
Elektrificatie
Schone elektriciteit krijgt meer betekenis als het aandeel elektriciteit in het totale energiegebruik (nu zo’n 25% van het
finale gebruik) verder toeneemt. Daar kunnen vooral elektrisch rijden en verwarming met elektrische warmtepompen
in de gebouwde omgeving en in de industrie aan bijdragen. Alternatieven zijn het gebruik van waterstof die wordt
geproduceerd uit koolstofarme elektriciteit of power-to-gas of power-to-fuel systemen als innovatieve systeemopties.
In het akkoord zijn betrekkelijk weinig concrete acties geformuleerd om elektrificatie daadwerkelijk te bevorderen.
Voor de transportsector is er wel de zeer ambitieuze doelstelling dat alle nieuw verkochte personenauto’s in 2035
emissievrij moeten kunnen rijden. Ervan uitgaande dat het om auto’s op elektriciteit en waterstof gaat (de definitie in
het Energieakkoord is daarvoor overigens niet scherp genoeg) zou de realisatie daarvan ook de emissiedoelstelling voor

42

2030 binnen bereik kunnen brengen. De invulling van een maatregelpakket voor die realisatie is echter doorgeschoven,
waarbij de zekerheid ontbreekt dat deze aanpak krachtig genoeg zal zijn en voldoende zekerheid kan bieden aan
investeerders om ook maar in de buurt te komen van die doelstelling. De meest concrete afgesproken actie is een pilot
voor zero emissie stadsdistributie in Rotterdam.
Elektrische warmtepompen kunnen een bijdrage leveren aan de doelstelling hernieuwbare energie, de inrichting van
klimaatneutrale woningen als onderdeel van de deal ‘Stroomversnelling’ en realisatie van doelstellingen in de
glastuinbouw. Specifieke ondersteuning wordt volgens het akkoord later uitgewerkt. Elektrificatie in de
warmtevoorziening bij de industrie komt in het akkoord niet expliciet aan de orde.
Biomassa
Op lange termijn zal de beschikbaarheid van duurzaam geproduceerde biomassa beperkend zijn. Dit dwingt tot het
maken van strategische keuzen voor de toepassing van biomassa: materialen, chemie, energie. Vanwege de beperkte
beschikbaarheid van alternatieve koolstofarme technologieën zal biomassa op langere termijn vooral nodig zijn voor
zwaar transport (vrachtwegtransport, vervoer over water en luchtvaart) en voor warmteopwekking bij bedrijven en
gebouwde omgeving (direct of via groen gas).
In dat verband is het positief te noemen dat de bijstook van biomassa in kolencentrales beperkt zal worden tot
ongeveer 25 PJ, ook omdat de CO2-emissie van kolenstroom met bijstook van bijvoorbeeld 30% biomassa nog steeds
hoger is dan die van elektriciteit uit gas en het potentieel van deze weinig innovatieve optie voor kostprijsreductie
relatief laag is. Bijkomend voordeel is dat de afspraak ook een beperking op korte termijn betekent voor de vraag naar
biomassa. Dat geeft de tijd voor het ontwikkelen van goede duurzaamheidscriteria en certificerinngssystemen.
Deze beperking is om nog meer redenen verstandig te noemen. In de eerste plaats heeft het vergroten van de vraag
naar vaste biomassa het risico van onduurzame praktijken aan de aanbodzijde, mede omdat er op Europees niveau nog
geen duurzaamheidscriteria zijn vastgesteld om die te voorkomen. Er worden in het akkoord verdergaande
duurzaamheidscriteria aangekondigd, uiterlijk eind 2014. Daarnaast wordt het behalen van de doelstelling voor 2050 in
een systeem met kolencentrales en biomassabijstook sterk afhankelijk van een grote opslagcapaciteit voor CO 2,
waarschijnlijk ook buiten Nederland. De toekomstige beschikbaarheid van die capaciteit is allerminst zeker.
In de toekomst moet het duurzame biomassa-aanbod vooral komen van residuen van land- en bosbouw, aquatische
biomassa (algen, wieren) en teelten op gronden die geen landbouwfunctie (meer) hebben. Daarnaast moet de
technologie ontwikkeld worden om stromen droge biomassa van residuen of energiegewassen te kunnen verwerken
tot prioritaire producten als biobrandstoffen, groen gas en plastics. Het akkoord biedt geen specifieke nieuwe
stimulansen voor de productie van aquatische biomassa (algen) of voor innovatieve biomassaverwerking, zoals
vergassing van houtachtige biomassa en verwerking tot vloeibare transportbrandstoffen.
In het Energieakkoord wordt terecht geconstateerd dat vermeden moet worden dat stimulering van de toepassing van
biomassa voor energietoepassingen ten koste gaat van meer hoogwaardige inzet van biomassa als grondstof in onder
meer de chemie en papierindustrie. In de huidige situatie zijn er echter veel belemmeringen in beleid en regelgeving die
de ontwikkeling van de biobased economy beperken, waaronder de relatie tot gesubsidieerde energietoepassingen en
importheffingen op biomassa als grondstof. In het akkoord is afgesproken dat binnen een half jaar na het verschijnen
van het akkoord uitwerking moet worden gegeven aan een aantal punten ter bevordering van de inzet van biomassa als
grondstof. Daarbij is echter niet vastgelegd welke partijen hiertoe het initiatief moeten nemen.

43

CCS
Het akkoord constateert dat afvang en opslag van CO2 (CCS) onvermijdelijk zijn om op de lange termijn te komen tot
een volledig duurzame energievoorziening. Het akkoord gaat echter niet verder dan de aankondiging dat op initiatief
van de rijksoverheid een langetermijnvisie op de positie van CCS in de energietransitie wordt ontwikkeld en benoemt
geen concrete stimulerende maatregelen. De CO2-prijs die is te verwachten bij uitvoering van de inzet van het akkoord
is onvoldoende om tot 2030 een reële stimulans voor CCS te betekenen.
Decentrale warmtevoorziening
Bij decentrale warmtevoorziening kan het gaan om restwarmte van energiecentrales of fabrieken, geothermie en/of
warmte-koude-opslag (zie elektrificatie). Het akkoord stelt dat een rendabele benutting van industriële restwarmte
hoge prioriteit dient te krijgen op de maatschappelijke agenda, en dat partijen met een samenhangend plan van aanpak
zullen komen om de potentie te kunnen benutten. Die samenhang is belangrijk, want uitwisseling van warmte vereist
een goede positionering van vraag en aanbod van warmte en dikwijls de inrichting van warmtenetten. Het ligt voor de
hand op regioniveau alle potentiele warmtebronnen daarin mee te nemen, als ook bedrijven en woningen. Concrete
acties – naast reeds bestaande initiatieven zoals het Deltaplan in Rotterdam - ontbreken echter. Voor de stimulering
van geothermie zijn in het Energieakkoord geen nieuwe specifieke afspraken gemaakt.

3.3 Betekenis voor sociaaleconomische aspecten van duurzame groei op lange termijn
Ook voor de economie zijn er doelstellingen geformuleerd voor de lange termijn. Het afgesproken streven is dat
23
Nederland in 2030 bij tot top-10 staat op Mondiale Clean Tech Ranking zal staan. In 2012 was dat positie 14 . Voor
2020 is de ambitie de economische waarde van de schone-energietechnologie keten te verviervoudigen ten opzichte
van 2010, hetgeen in lijn is met de ontwikkeling van de toepassing van hernieuwbare energie, en een verdubbeling van
het marktaandeel op internationale Cleantech markten. Het eerder genoemde innovatiebudget en de
haalbaarheidsstudie voor een Netherlands Innovation Accelerator Fund zijn hierbij passende initiatieven. Ze zijn
aanvullend op de al lopende activiteiten van de Topsectoren.
Een energietransitie gericht op een vermindering van de broeikasgasemissies met 80 tot 95% betekent de inzet van
nieuwe technologieën, nieuwe infrastructuur en nieuwe instituties. Die bieden bedrijven kansen met verdienpotentieel,
vaak op wereldmarkten. In het nog te verschijnen PBL Signalenrapport over vergroening en concurrentiekracht wordt
geanalyseerd dat Nederland op dit moment innovatief is en nog een goede concurrentiepositie heeft, maar in de
transitie naar een groene economie niet voorop loopt. Het zal een goede uitwerking en nadere keuzes vragen om de
ambities op dit punt te realiseren.
Kostenbeheersing, lastenverlichting en compensatie voor bedrijven zijn aspecten die in het akkoord meer aandacht
krijgen in de vorm van concrete maatregelen dan investeren in groene groei. In welke mate de overgang naar een
koolstofarm energiesysteem zal leiden tot hogere (of misschien lagere) kosten van het energiesysteem op lange
termijn, is overigens niet op voorhand duidelijk. PBL en ECN hebben geschat dat de jaarlijkse directe kosten van een
energiesysteem in 2050 met 80% minder broeikasgasemissies dan in 1990 (kapitaalslasten en operationele kosten) zo’n
24
0-20 miljard euro per jaar hoger kunnen uitvallen dan van een systeem dat voortbouwt op de huidige technologie . De
baten van verminderde klimaatverandering zijn in die vergelijking niet meegerekend. Zeker is dat een koolstofarm
xxxxxxxxxxxxssssssssxxxxxxxxxxxxxx
23

Cleantech,WWF. Comming clean: The Global Cleantech innovation Index 2012

24

PBL en ECN, Naar een schone economie in 2050: routes verkend, Den Haag 2011.

44

energiesysteem in vergelijking met het huidige energiesysteem hogere investeringskosten heeft (investeringen voor
hernieuwbare energieproductie en energiebesparing) en lagere operationele kosten (vooral brandstofkosten). Hoe dit
in de toekomst per saldo uitpakt, hangt vooral af van de toekomstige kostenontwikkelingen van hernieuwbare
energieproductie en van fossiele energie.
Voor de meeste hernieuwbare energietechnologieën wordt een prijsdaling verwacht (de aanpak voor wind op zee is er
zelfs op afgestemd), maar de mate waarin is onzeker. De empirie laat zien dat de prijsdaling is gerelateerd aan de mate
van toepassing, vooral op mondiaal niveau (maar tot op zekere hoogte ook in Nederland). Naarmate een technologie
meer toegepast wordt, vlak deze prijsdaling echter af. Uiteindelijk wordt de prijsdaling overschaduwd door de (veelal
grillige) ontwikkeling van marktprijzen voor grondstof, arbeid, etc. Voor biomassa kan overigens een toename van de
vraag ook een stijging van de grondstofprijs betekenen. Voor fossiele energie wordt een prijsstijging verwacht, maar
ook hier is de mate waarin onzeker en bovendien afhankelijk van de vraag naar fossiele energie, die weer afhangt van
de mate waarin ook andere delen van de wereld klimaatbeleid voeren.

3.4 Ten slotte
De geformuleerde ambities voor energie en broeikasgasemissies voor 2025, 2030 en 2050 passen bij het realiseren van
een duurzaam energiesysteem (koolstofarm en innovatief). Om dit daadwerkelijk te bereiken zouden deze ambities
invulling krijgen door een mix van concrete afspraken voor de korte termijn en meer strategische (beleids)activiteiten
voor de lange termijn. Het akkoord heeft daarmee een begin gemaakt, maar verdere concrete uitwerking in het
afgesproken borgingskader zou de kans op succes vergroten.
De afspraken in het Energieakkoord zijn vooral gericht op het realiseren van doelen op kortere termijn (2020/2023). Als
dergelijk beleid langjarig wordt volgehouden en gericht is op belangrijke technologieën voor de lange termijn, kan het
bijdragen aan het realiseren van de lange-termijndoelen. De belangrijkste conclusies zijn:
 Het is positief dat er voor de elektriciteitsproductie wordt ingezet op een verdere groei en ontwikkeling van wind op
zee en op land aangevuld met stimulansen voor zonnestroom en dat de bijstook van biomassa in kolencentrales
wordt beperkt.
 In de gebouwde omgeving kan in het programma ‘Stroomversnelling’ ervaring worden opgedaan met innovatieve
concepten, zoals de toepassing van warmtepompen in de bestaande bouw.
 Voor andere sleuteltechnologieën zoals CCS of geavanceerde productie en verwerking van duurzame biomassa zijn
nauwelijks concrete afspraken gemaakt. Ook de daadwerkelijke stimulering van elektrisch rijden of waterstofauto’s
krijgt in het akkoord nog geen invulling en voor de decentrale warmtevoorziening worden vooral
procesondersteunende maatregelen aangekondigd.
 Een langetermijnvisie op het transitieproces, waarin voldoende innovatieve opties worden ontwikkeld om de
kansen die verduurzaming oplevert te benutten en de bijbehorende bedreigingen het hoofd te bieden, ontbreekt. In
het Energieakkoord zijn wel afspraken gemaakt om de commercialiseringsfase voor duurzame energietechnologieën
en energiebesparing financieel te ondersteunen, maar de focus hiervan is op near-market innovaties en de
budgetruimte daarvoor is zodanig beperkt dat het effect vooral zal neerslaan op projecten met een beperkte
financieringsbehoefte.
 Er zijn veel vervolgacties aangekondigd die verder invulling kunnen geven aan een langetermijnstrategie. De
aanwezigheid van een borgingsmechanisme is ook wat dit betreft een sterk punt. Maar het is afhankelijk van de
voortvarendheid en concreetheid bij die uitwerking van die acties of niet te veel kostbare tijd voor het zo
ingrijpende veranderingsproces in onze energiehuishouding verloren gaat.

45

4
Borging
4.1 SER-Commissie
De sturingsfilosofie achter het Energieakkoord is dat een groot aantal acties door een of meer partijen uitgevoerd gaan
worden en andere nader worden uitgewerkt. Elk van de partijen is verantwoordelijk voor de uitvoering van de aan hen
toebedachte onderdelen en samen zijn ze verantwoordelijk voor de uitvoering van de transitie. Om de continuering van
de samenwerking mogelijk te maken wordt binnen de SER een permanente commissie opgericht met een brede
samenstelling, voorgezeten door een onafhankelijke voorzitter en beschikkend over een bescheiden staf. De commissie
is verantwoordelijk voor het volgen van de uitvoering en verdere uitwerking van het akkoord, voor advies over en
verbetering van uitvoering van afspraken, eventueel initiëren van nieuwe maatregelen inzake hernieuwbare energie en
jaarlijkse rapportage. Verder is een evaluatie in 2016 afgesproken waarbij de voortgang wordt beoordeeld en over het
vervolg en verdere bijstelling van het instrumentarium wordt besloten met het oog op de doelen voor 2020, 2030 en
2050.
Een goede borging van het Energieakkoord is cruciaal. Dit is in het akkoord ook vastgesteld. De permanente SERcommissie zal de regisseursrol van de uitvoering en uitwerking op zich moeten nemen. Het akkoord legt immers in
eigen woorden de basis voor een breed gedragen, robuust en toekomstbestendig energie- en klimaatbeleid. Zonder
basis geen uitwerking en uitvoering, maar werkelijke betekenis hebben de onderling samenhangende
vervolgactiviteiten. Regie is daarvoor een conditio sine qua non. De rol van de commissie is daarmee van het grootste
belang. De commissie wordt de regisseur van het creëren van samenhang. Elk van de partijen speelt zijn onontbeerlijke
rol, maar zonder regie ontstaat geen toneelstuk, laat staan een transitie: samenhang in uitvoering, maar ook het geven
van betekenis aan het voorgenomen onderzoek en de latere uitwerking daarvan.

4.2 Aandachtspunten
Om deze rol succesvol in te kunnen vullen, zijn de volgende aandachtspunten van belang.
 Om te beginnen is een solide positie van de onafhankelijke voorzitter nodig om de adequate borging vorm te geven.
De voorzitter moet boven de partijen staan. Hij of zij moet het postuur en de positie hebben om zelf direct contact
te hebben met bijvoorbeeld de verantwoordelijke politici. Hij of zij moet niet ondergeschikt zijn aan het ambtelijk

46













apparaat van de ministeries. Daartoe kan behulpzaam zijn dat de voorzitter van de commissie door het kabinet per
Koninklijk Besluit wordt benoemd met een specifieke opdracht, vergelijkbaar met de voorzitter van de SER.
De kwaliteit van de borging moet zich bewijzen in situaties waarin resultaten tegenvallen. Allereerst via de
wederzijdse binding aan de gemaakte afspraken. In dergelijke situaties zou de voorzitter namens de commissie
moeten rapporteren aan de politiek met voorstellen voor verdergaande maatregelen om de afspraken alsnog te
halen. Het gegeven dat zoveel partijen deelnemen maakt ook dat het principe van borging van uitvoering en de
voortgang van dit akkoord anders zal moeten worden vormgegeven. Het primaire proces zal hier vorm
moeten krijgen via wederzijdse vormen van correctie en zelfbinding. Uiteraard zal de politiek altijd
eindverantwoordelijkheid zijn. Het formele politiek proces zal de borging versterken door te opereren als externe
'check' op dit proces. Ook daarvoor is een periodieke, het best tenminste jaarlijkse rapportage door de voorzitter
van het Energieakkoord van belang.
Het akkoord is vooral gericht op het behalen van doelstellingen in 2020. Tegelijk beoogt het een
langetermijnperspectief te bieden. In deze inschatting is geconcludeerd dat het nog aanzienlijke inspanning zal
vragen om de noodzakelijke acties voor de lange termijn verder in te vullen. Afspraken gericht op de korte termijn
leveren niet vanzelfsprekend de best mogelijke bijdrage aan langetermijnoplossingen. Het waarborgen van een
goede samenhang tussen de kortere en langere termijn zal een belangrijke taak van de commissie zijn.
Elk van de partijen bij het akkoord heeft een verantwoordelijkheid in de uitvoering. Het akkoord stelt terecht dat
hiervoor geen extra toezicht nodig zal zijn. Toch zal transparant moeten zijn welke activiteiten plaatsvinden en
daarmee welke rollen partijen daadwerkelijk (kunnen) spelen. Transparantie in het vervolgproces zal de kracht van
de uitvoering ten goede komen.
Men moet zich realiseren dat de SER-commissie feitelijk een nieuw type institutie is. Een van overheid losstaand
orgaan zal ook de voortgang van het kabinetsbeleid gaan monitoren. Discussies over het kabinetsbeleid zullen in
deze commissie plaatsvinden, met ministeriele vertegenwoordigers als deelnemers. De commissie is geen
adviesorgaan, maar zal tot gezamenlijk gedragen conclusies komen. Tezelfdertijd zal de minister zich in het
Parlement verantwoorden. Deze spannende constructie is een Nederlands antwoord op de vraag hoe een breed
gedragen, consistent langetermijnbeleid tot stand kan komen. Elders heeft men gekozen voor wetgeving (GrootBrittannië), breed parlementair draagvlak (Denemarken) of inbedding in maatschappelijke bewegingen (Duitsland).
Er zijn geen voorbeelden van de Nederlandse aanpak in andere landen. Ook voor de SER is het uitwerken van
concrete afspraken iets nieuws. Tegelijk is het onontbeerlijk dat de werkwijze via de SER commissie langdurig is en
een langere periode dan 1 kabinet beslaat – het ging er immers om de meerjarige beleidsconsistentie tot stand te
brengen.
Het is raadzaam om bij de evaluatie in 2016 expliciet te bezien of de gekozen borgingsaanpak aan de verwachtingen
voldoet en heeft bewezen om zowel de doelen in de richting van een duurzame energievoorziening alsmede het
beoogde stabiele investeringsklimaat te realiseren.

47

Bijlage: nadere informatie Energie-Efficiëntie Richtlijn (EER)
Hieronder is aangeven welk beleid verondersteld is mee te tellen voor de Energie-Efficiëntie Richtlijn (EER), aansluitend
bij voorlopige keuzes van het Ministerie van Economische Zaken.
(1) Het beleid voor de gebouwde omgeving dat meetelt omvat onder andere aanscherping van de Energie Prestatie
Normen voor nieuwbouw en handhaving van de Wet Milieubeheer.
(2) In de industrie wordt besparing gerealiseerd door een combinatie van beleidsinstrumenten, waaronder de
Meerjarenafspraken, de Energie-investeringsaftrek (EIA), de energiebelasting en handhaving van de Wet
Milieubeheer. Een groot deel van de binnen de meerjarenafspraken gemonitorde besparing van de industrie telt
mee voor het halen van de doelstelling.
(3) Het beleid voor de transportsector omvat onder andere de stimulering van zuinige auto’s en elektrische auto’s.
(4) In de land- en tuinbouw kan naast bottom-up bepaalde besparing op technologie-niveau ook effect worden
toegekend aan kennisverspreiding, innovatiebeleid en stimulerend beleid.
(5) Hernieuwbare energie achter de meter (o.a. zon-PV) telt mee voor de doelstelling van de EED.
Het is aan de lidstaten om te kiezen voor een doelstelling in finale termen of primaire termen. Nederland kiest voor een
doelstelling in finale termen. Finaal betekent dat alleen de leveringen van energie als zodanig tellen, primair betekent
dat ook het energiegebruik dat gepaard gaat met productie en levering van energie meetelt. Het is raadzaam om bij de
evaluatie in 2016 expliciet te bezien of de gekozen borgingsaanpak aan de verwachtingen voldoet en heeft bewezen om
zowel de doelen in de richting van een duurzame energievoorziening alsmede het beoogde stabiele investeringsklimaat
te realiseren.
De cumulatieve doelstelling moet gerealiseerd worden met besparingen op eindgebruik. Lid 2 van artikel 7 biedt echter
ruimte om de doelstelling af te zwakken of deels op andere manieren in te vullen. Lid 3 begrenst de totale ruimte
hiervoor op een kwart van de totale doelstelling. Nederland maakt gebruikt van deze alternatieve
invullingsmogelijkheden. De richtlijn schrijft voor dat de doelstelling gehaald moet worden door een
verplichtingensysteem voor eindgebruikers, maar kent ook een opt-out mogelijkheid. Dat betekent dat een lidstaat
geen verplichtingensysteem hoeft in te voeren, mits de efficiencydoelstelling gehaald wordt met alternatief beleid.
Nederland heeft er voor gekozen deze opt-out mogelijkheid te benutten.
Artikel 7 van de EER schrijft een efficiency-doel voor, en geen doelstelling voor het absolute energiegebruik. Het halen
van de doelstelling betekent voor Nederland dan ook niet per definitie dat het verbruik gaat dalen, maar alleen dat het
verbruik lager wordt dan dat het zonder het halen van de doelstelling zou zijn geweest. Artikel 3 van de richtlijn heeft
wel betrekking op een absoluut verbruiksdoel, maar dat is voor Nederland nog niet bekend.

48