1

Zoogdieren beoordeeld:
Het biologisch fundament voor de Huis- en Hobbydierenlijst
zoogdieren

2

Dankwoord
De dank van het adviescollege gaat uit naar de ondersteuners, die door het ministerie van LNV aan
het adviescollege verbonden waren. Zij hebben een belangrijke bijdrage geleverd met het voorwerk
dat zij hebben gedaan voor de beoordeling van de zoogdiersoorten. De groep ondersteuners
bestond onder andere uit:
-

F.M.A. Berendsen
C.M. Geerts
D. de Groot
C. Meulendijk
N.M. Thierij
J.M. van Westen
T.J. Wind

Daarnaast gaat de dank van het adviescollege uit naar verschillende experts die gedurende dit
proces zijn geraadpleegd. In het speciaal gaat de dank uit naar de leescommissie, die kritisch heeft
gekeken naar het conceptadvies.

3

Inhoudsopgave
Dankwoord.............................................................................................................................................. 2
1.

Inleiding....................................................................................................................................... 5
Aanleiding en opdracht ....................................................................................................................... 5

2.

Samenvatting .............................................................................................................................. 6

3.

Werkwijze ................................................................................................................................... 7
3.1

Proces van beoordelingen ...................................................................................................... 7

3.2

Proces na de beoordelingen ................................................................................................... 7

3.3

Onafhankelijkheid ................................................................................................................... 8

4.

Verdere uitwerking van het toetsingskader ............................................................................... 9
4.1

Precisering toetsingskader ...................................................................................................... 9

Taxonomie....................................................................................................................................... 9
Geen informatie beschikbaar over risicofactoren .......................................................................... 9
Domesticatie ................................................................................................................................. 10
4.2

Aanpassingen aan de risicofactoren ..................................................................................... 12

Zoönosen....................................................................................................................................... 13
Letsel ............................................................................................................................................. 14
Voedselopname ............................................................................................................................ 15
Ruimtegebruik/veiligheid dier ...................................................................................................... 16
Thermoregulatie ........................................................................................................................... 17
Sociaal gedrag ............................................................................................................................... 19
5.

Resultaten ................................................................................................................................. 20
5.1

Niet gedomesticeerde diersoorten ....................................................................................... 21

5.1.1

Risicoklasse F ................................................................................................................ 21

5.1.2.

Risicoklasse E................................................................................................................. 26

5.1.3

Risicoklasse D ................................................................................................................ 29

5.1.4

Risicoklasse C ................................................................................................................ 31

5.1.5

Risicoklasse B ................................................................................................................ 32

5.1.6

Risicoklasse A ................................................................................................................ 32

5.2
6.

Gedomesticeerde diersoorten .............................................................................................. 32
Nabeschouwing........................................................................................................................ 34

6.1

De lijst van voor beoordeling aangedragen zoogdiersoorten ............................................. 34

6.2

Gezondheidsrisico voor de mens ......................................................................................... 35

6.2.1

Zoönosen ....................................................................................................................... 35

4
6.2.2
6.3

Letselschade bij de mens ............................................................................................... 35
Welzijnsrisico voor het dier .................................................................................................. 36

6.3.1

Niet gedomesticeerde diersoorten ............................................................................... 36

6.3.2

Gedomesticeerde populaties van diersoorten .............................................................. 37

7

Advies ....................................................................................................................................... 38

8

Verwijzingen ............................................................................................................................. 41

Bijlage 1: Begrippenlijst......................................................................................................................... 43
Bijlage 2: Beoordelingskader ................................................................................................................ 48
Bijlage 3: Scoretabel.............................................................................................................................. 53
Bijlage 4: Het varken (Sus scrofa).......................................................................................................... 67
Bijlage 5: Het konijn (Oryctolagus cuniculus domesticus)..................................................................... 69
Bijlage 6: Advies toetsingskader positieflijst zoogdieren...................................................................... 71
Inhoudsopgave...................................................................................................................................... 73
Voorwoord ............................................................................................................................................ 74
Deel 1: Toetsingskader.......................................................................................................................... 76
1 Inleiding ............................................................................................................................................. 76
1.1

Begrippenlijst ........................................................................................................................ 76

1.2

Werkwijze WAP..................................................................................................................... 76

1.3

Toetsingskader en risicofactoren .......................................................................................... 77

1.4

Beoordeling en beoordelingsschema ................................................................................... 84

2 Stapsgewijze beoordeling en indeling in risicoklassen ...................................................................... 88
2.1

Beoordelingscommissie ........................................................................................................ 88

2.2

Stapsgewijze beoordeling ..................................................................................................... 88

3 Betrouwbare bronnen ....................................................................................................................... 89
4 Referenties ......................................................................................................................................... 90
Bijlage 1: Opdracht LNV aan de Positieflijst Advies Commissie .......................................................... 101
Opdrachtomschrijving ................................................................................................................. 101
Mogelijkheden voor ondersteuning ........................................................................................... 101
Werkwijze commissieleden WAP................................................................................................ 101
Deel 2: Beoordeling zoönosenrisico’s ................................................................................................. 104
Overzicht zoönosenrisico’s ............................................................................................................. 104
Overzicht beheersmaatregelen ...................................................................................................... 165

5

1. Inleiding

Aanleiding en opdracht
Om invulling te geven aan een huis- en hobbydierenlijst (‘de Positieflijst’) heeft het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) een onafhankelijke commissie en een onafhankelijk
college aangesteld. De Wetenschappelijke Adviescommissie Positieflijst (hierna: WAP) ontwikkelde
een toetsingskader (zie bijlage 6, Hellebrekers et al., 2019) waarmee het Adviescollege huis- en
hobbydierenlijst (hierna: adviescollege of college) ruim 300 zoogdiersoorten beoordeeld heeft op
geschiktheid om te houden als huis- of hobbydier. De risicobeoordeling is gebaseerd op dieren
waarbij geen ingrepen zijn verricht die de houderij gemakkelijker kunnen maken zoals castratie,
onthoornen, bijvijlen van slagtanden, etc.
De huis- en hobbydierenlijst heeft tot doel het reguleren van het houden van diersoorten als huis- of
hobbydier door te bepalen welke diersoorten als huis- of hobbydier gehouden kunnen worden al
naar gelang het risico van de verscheidene diersoorten op de aantasting van dierenwelzijn of van
gevaar voor mens of dier. Het college zal de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(hierna: minister) adviseren over de wetenschappelijke beoordelingssystematiek opgesteld door de
WAP voor het aanwijzen van huis- en hobbydieren en zal diersoorten beoordelen (zie 3.2).
Het adviescollege zal op verzoek van de minister een diersoort (opnieuw) beoordelen wanneer een
aanvraag is ingediend voor plaatsing op of verwijdering van de huis- en hobbydierenlijst of wanneer
recente wetenschappelijke inzichten een nieuwe beoordeling rechtvaardigen. Ook voert het
adviescollege een nieuwe beoordeling uit wanneer de minister ambtshalve de huis- en
hobbydierenlijst wil wijzigen (Besluit instelling Adviescollege huis- en hobbydierenlijst, nr. WJZ /
20065999).
Het adviescollege huis- en hobbydierenlijst bestaat uit de volgende leden:
de heer mr. drs. J. (Jan) Staman, tevens voorzitter;
de heer ing. D.R. (Dennis) Lammertsma;
de heer ir. M.S.P. (Marc) Damen;
de heer prof. dr. J.J.M. (Jacques) van Alphen;
de heer prof. dr. J.M. (Jaap) Koolhaas;
mevrouw drs. T. (Tineke) Kramer.
In dit advies zal het adviescollege toelichting geven op de werkwijze, de gedane aanpassingen aan de
beoordelingssystematiek, de resultaten en aanbevelingen voortkomend uit deze beoordelingen.

6

2. Samenvatting
Het Adviescollege huis- en hobbydierenlijst adviseert in zijn advies aan de minister van LNV op grond
van de beoordeling van 314 zoogdiersoorten om 29 zoogdiersoorten op de huis- en hobbydierenlijst
te plaatsen.
Zoogdieren die op de huis-en hobbydierenlijst staan mogen door iedereen worden gehouden en
voor het houden van deze dieren is het Adviescollege van oordeel dat geen specialistische kennis of
vaardigheid nodig is en volstaan kan worden met houderijvoorschriften.
Het advies berust op de beoordeling van 15 biologische kenmerken die bij zoogdieren in
gevangenschap gevaar opleveren voor de gezondheid en het welzijn van de dieren.
Alle beoordeelde zoogdiersoorten scoren op meerdere risicofactoren. Het Adviescollege bepleit om
diersoorten niet op de huis-en hobbydierenlijst te plaatsen wanneer de risicofactoren behoren tot
tenminste drie categorieën van risicofactoren. In die gevallen blijken er bij de onderzochte
zoogdiersoorten als regel zes tot tien risicofactoren in het spel te zijn en is er sprake van een
complex geheel van risicofactoren waarin het dier hoge eisen stelt aan huisvesting en verzorging. De
risicocategorieën zijn voedselopname, ruimtegebruik en veiligheid, thermoregulatie, en sociaal
gedrag.
Daarnaast is beoordeeld of de zoogdieren die worden gehouden zeer ernstige schade kunnen
toebrengen aan de gezondheid van mensen. Daarbij is gekeken naar twee risicofactoren. De eerste
is het risico op zeer ernstige letselschade en de tweede het risico van ziekteverwekkers die kunnen
overgaan van dier op mens (zoönosen). Het Adviescollege adviseert om 107 diersoorten vanwege
zeer ernstige letselschade en 22 diersoorten vanwege een zeer hoog zoönoserisico niet op de huisen hobbydierenlijst te plaatsen.
Bij de beoordeling is in de eerste plaats gekeken naar de risicofactoren bij diersoorten zoals ze in het
wild voorkomen. Van de gedomesticeerde populaties is vervolgens bekeken of het proces van
domesticatie deze risicofactoren heeft versterkt, gereduceerd of anderszins heeft veranderd.
Het Adviescollege adviseert de minister de diersoorten die in een vergevorderd stadium van het
domesticatieproces zijn beland en vele decennia, soms eeuwen, in Nederland worden gehouden op
de huis-en hobbydierenlijst te plaatsen ook als die soorten risicofactoren hebben in drie of meer
risicocategorieën. Het Adviescollege heeft hierbij overwogen dat de hanteerbaarheid van deze
dieren groot is, dat de habituatie snel en effectief verloopt en dat er zich een gangbare dierhouderij
heeft ontwikkeld die is ingebed in een sterke kennisomgeving. Een risicoclassificatie op het niveau
van de soort voldoet bij gedomesticeerde dieren bovendien maar matig omdat risicofactoren sterk
kunnen variëren onder de rassen van een soort en deze bovendien voortdurend aan verandering
onderhevig zijn. Van belang is ook de constatering dat de letselschade die kan worden veroorzaakt
zich vooral voordoet bij specifieke rassen.
Uitgangspunt is dat het houden van nieuwe diersoorten in Nederland niet plaatsvindt zonder dat
duidelijk is hoe zulke dieren gehuisvest en verzorgd moeten worden.. Het Adviescollege adviseert de
minister om de plaatsing van zoogdieren op de huis-en hobbydierenlijst te verbinden met specifieke
huisvestings- en verzorgingsregels, zowel gericht op het dierenwelzijn als op de gezondheid van
mensen.

7

3. Werkwijze

3.1 Proces van beoordelingen
In juli 2019 is het adviescollege begonnen met de beoordeling van de door het ministerie
aangedragen lijst van diersoorten. Het adviescollege werd daarbij geassisteerd door ondersteuners
die door het ministerie van LNV aan het adviescollege verbonden waren. Als eerste stap in de
beoordeling van diersoorten werd een literatuuronderzoek uitgevoerd over de biologie van het
betreffende dier, hierbij hoofdzakelijk gebruik makend van handboeken en primaire
wetenschappelijke literatuur. Het literatuuronderzoek werd door de ondersteuners uitgevoerd,
alsmede het opstellen van de eerste conceptteksten van de dossiers van de individuele diersoorten.
De ondersteuners werkten hierbij nauw samen met voor iedere soort tenminste twee leden van het
adviescollege die, waar nodig, verder literatuuronderzoek uitvoerden. De conceptteksten werden
vervolgens besproken in het adviescollege.
Nadat diersoorten in het college waren besproken, werd het commentaar van het college in het
dossier verwerkt. Simultaan met de beoordeling van diersoorten voltrok zich op basis van
voortschrijdend inzicht, een proces van voortdurende aanscherping van de risicofactoren in het
toetsingskader. Gedurende dit proces werden de diersoorten tevens op familieniveau en/of per orde
geëvalueerd om te controleren in hoeverre de diersoorten consistent waren beoordeeld. Indien
nodig werden reeds behandelde dossiers geactualiseerd op basis van de eerdergenoemde
aanscherpingen van de risicofactoren. Dit werd voorbereid door één collegelid en vervolgens met
het gehele adviescollege besproken. Tot slot werd de eindredactie door de collegeleden gevoerd.
Bij twijfel heeft het adviescollege mondeling dan wel per mail nadere informatie ingewonnen bij
wetenschappelijke deskundigen die geen deel uitmaakten van het adviescollege. Zo is een dierenarts
onderzoeker, die deskundig is op het terrein van zoönosen, intensief geraadpleegd en heeft deze
deskundige ook deelgenomen aan de discussie in het college over het zoönoserisico. Ook is een
specialist veterinaire tandheelkunde geraadpleegd over de kans op problemen voor dieren met
hypsodonte en elodonte gebitselementen. Daarnaast zijn deskundigen voor verschillende
diersoorten geraadpleegd om de wetenschappelijke literatuur beter te kunnen duiden.
Gedurende het proces heeft er eens per drie maanden een voortgangsgesprek plaatsgevonden met
de directeur Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn van het ministerie van LNV. Dit overleg heeft
ertoe bijgedragen dat het college met voldoende ondersteuning haar werkzaamheden heeft kunnen
uitvoeren.

3.2 Proces na de beoordelingen
In februari 2021 is een wetenschappelijke en onafhankelijke leescommissie gevraagd om het
conceptadvies inclusief een aantal beoordelingen van diersoorten kritisch te bekijken.
De leescommissie bestond uit de volgende leden:
de heer prof. dr. A.G.G. (Ton) Groothuis;
de heer drs. J. (Jacques) Kaandorp;

8
de heer dr. L.J.A. (Len) Lipman;
de heer prof. dr. Ir. T.B. (Bas) Rodenburg;
mevrouw prof. dr. E.H.M. (Liesbeth) Sterck
De leescommissie heeft bij haar werkzaamheden toegang gekregen tot alle beoordelingen van de
individuele diersoorten. Daarnaast heeft het adviescollege een selectie van diersoorten gemaakt
met de vraag aan de leescommissie om daar specifiek aandacht aan te besteden. De selectie bestaat
uit een aantal beoordeelde diersoorten, die de moeilijkheden illustreren waarmee het adviescollege
te maken heeft gekregen bij het beoordelen van de soorten. Bij deze werkzaamheden van de
leescommissie heeft de vraag centraal gestaan of de criteria voor de verschillende risicofactoren
juist zijn toegepast.

3.3 Onafhankelijkheid
Het adviescollege heeft in alle vrijheid haar taken kunnen uitvoeren zonder enige sturing te ervaren
vanuit haar opdrachtgever of andere partijen. Het adviescollege benadrukt dat het advies voortkomt
uit een onpartijdige, onafhankelijke wetenschappelijke risicobeoordeling die niet is beïnvloed door
andere belangen of door wat maatschappelijk al dan niet geaccepteerd is. Het instellen van de
leescommissie heeft bijgedragen aan de wetenschappelijke kwaliteit en onafhankelijkheid van dit
advies. Hiermee verwacht het adviescollege de kwaliteit en onafhankelijkheid van het advies
gewaarborgd te hebben.

9

4. Verdere uitwerking van het toetsingskader
De basis voor het beoordelingsproces wordt gevormd door het toetsingskader zoals dat door de
WAP is opgesteld. Tijdens de beoordeling werd het Adviescollege steeds weer verrast door de grote
mate van diversiteit binnen het dierenrijk. Dit maakte het noodzakelijk om de criteria voor sommige
risicofactoren nader te preciseren. Hieronder wordt toegelicht hoe het toetsingskader nader is
uitgewerkt en verfijnd. In bijlage 1 is tevens een begrippenlijst opgenomen, om moeilijke termen
verder uit te leggen.

4.1 Precisering toetsingskader
Taxonomie
In het advies en de beoordelingen staat de diersoort centraal. Het adviescollege is in een aantal
situaties van de aangeleverde soortenlijst afgeweken. Hier ligt aan ten grondslag dat taxonomische
inzichten en daarmee de classificatie van diersoorten veranderen door de ontwikkeling van
geavanceerde statistische modellen en in het in toenemende mate beschikbaar komen van
moleculair-genetische kenmerken.
Illustratief voor het veranderende karakter van de taxonomie is hoe taxa die voorheen
geclassificeerd werden als ondersoorten nu worden erkend als zelfstandige diersoorten. Het
adviescollege heeft hierin haar weg moeten vinden en zich de vraag moeten stellen of de
beoordeling van een diersoort ook betrekking heeft op de nieuw-erkende soorten, die voorheen als
ondersoorten werden geoormerkt. In een aantal gevallen is het adviescollege tot de conclusie
gekomen dat er sterkere argumenten waren om aldus te oordelen en ze te behandelen als een
groep van fylogenetisch zeer verwante soorten. Dit is bijvoorbeeld gebeurd bij het hartebeest
(Alcelaphus buselaphus). Taxonomisch onderzoek toonde aan dat de geachte ondersoorten van het
hartebeest, eigenlijk verschillende soorten zijn (Groves et al., 2011). Eén van deze soorten stond op
de lijst met de door het adviescollege te beoordelen zoogdiersoorten. Vanwege de fylogenetische
nauwe verwantschap is deze beoordeling gedaan op basis van literatuur over de verschillende
soorten en is de beoordeling ook van toepassing op alle andere soorten hartebeesten.
Geen informatie beschikbaar over risicofactoren
Bij meerdere diersoorten is er voor één of meerdere risicofactoren onvoldoende wetenschappelijke
literatuur gevonden om te kunnen toetsen of de risicofactor van toepassing is. In deze gevallen heeft
het adviescollege, wanneer beschikbaar, gebruik gemaakt van wetenschappelijke literatuur van
fylogenetisch nauw verwante diersoorten met een overeenkomstige ecologie, morfologie en/of
verspreidingsgebied. Op deze manier kon in veel gevallen met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid worden beoordeeld of de risicofactor van toepassing is op de betreffende
diersoort. In andere gevallen was er een gebrek aan informatie of elkaar tegensprekende informatie
van nauw verwante soorten, waardoor het adviescollege tot de conclusie kwam dat de risicofactor
niet te beoordelen is.
Bij enkele soorten was er dusdanig weinig wetenschappelijke literatuur over de diersoort en
eventuele nauw verwante soorten, dat het adviescollege tot het oordeel is gekomen dat deze
diersoort volgens de gebruikte systematiek vooralsnog niet voor een volledige wetenschappelijke
beoordeling vatbaar is. Op basis van de informatie die wel beschikbaar is, zal in deze gevallen de

10
eindclassificering van de soort aangegeven worden als een “tenminste [score]”. Hiermee wordt
aangegeven dat toekomstig onderzoek kan aantonen dat een soort ook op de risicofactoren scoort,
waarvoor voorheen geen of onvoldoende informatie beschikbaar was hetgeen kan resulteren in een
hogere eindclassificering van de soort.
Domesticatie
Het adviescollege heeft na uitvoerige discussie en advisering door externe deskundigen besloten
gedomesticeerde populaties van dieren binnen een soort bij de beoordeling van gezondheids- en
welzijnsrisico’s apart te behandelen. Domesticatie is een proces waardoor een dierpopulatie over
generaties heen door selectie en vermeerdering zodanig van eigenschappen en kenmerken
verandert, dat dieren die deel uitmaken van deze populatie steeds meer aangepast raken aan het
doel waartoe de mens het dier houdt. Tevens raken deze dieren aangepast aan het leven dichtbij de
mens in door de mens gecreëerde en gecontroleerde omstandigheden die over generaties heen
vergelijkbaar zijn. Voorbeelden van eigenschappen die door het domesticatieproces kunnen
veranderen zijn grootte, morfologie, fysiologie en gedrag. Domesticatie is door de eeuwen heen
ingezet voor het creëren van productiedieren, gezelschapsdieren en dieren voor gebruik in de
wetenschap. Afhankelijk van het doel van het domesticatieproces heeft dit bij vele gedomesticeerde
populaties binnen een diersoort geleid tot een breed scala van rassen, ieder met een eigen profiel
van nieuwe, versterkte of afgezwakte gedragsmatige, morfologische en fysiologische eigenschappen
(Neijenhuis & Hopster, 2018). Een duidelijk voorbeeld is de hond (Canis lupus) die in het
domesticatieproces, komend vanuit de wolf (Canis lupus), kan zijn ontwikkeld tot gezelschapshond,
waakhond, jachthond, sledehond, speurhond, etc. Zo ook kunnen rassen van varkens (Sus scrofa),
runderen (Bos taurus) en geiten (Capra aegagrus hircus) sterk verschillen in productieeigenschappen, grootte of in de aanwezigheid van aanvals- en verdedigingsmiddelen, zoals
slagtanden en hoorns.
Naast domesticatie, dat alleen erfelijke eigenschappen betreft, is ook habituatie een belangrijke
factor die bepalend kan zijn voor de mate waarin in een dier is aangepast aan het leven nabij de
mens. In de context van de relatie tussen mens en dier wordt met habituatie het proces bedoeld
waarin individuele dieren leren leven in de omgeving van de mens. De vluchtreactie neemt af en
daarvoor in de plaats ontstaat een tolerantie voor de aanwezigheid van mensen in zijn omgeving
(Knight, 2009). Ook bij gedomesticeerde dieren is habituatie van belang. Zonder dit proces van
habituatie kunnen gedomesticeerde dieren al snel weer oorspronkelijke eigenschappen van de wilde
voorouder laten zien. Dit komt voor bij verwilderde gedomesticeerde dieren, die uit gevangenschap
zijn ontsnapt of zijn uitgezet (Gamborg et al., 2010).
De mate waarin dieren gehabitueerd kunnen raken aan gevangenschap varieert sterk tussen soorten
en dikwijls ook binnen de soort. Habituatie is daarnaast sterk afhankelijk van de ervaring en
deskundigheid van de houder. Het adviescollege is daarom tot de conclusie gekomen dat habituatie
niet vatbaar is om meegewogen te worden in de beoordeling van diersoorten.
Domesticatie betekent nadrukkelijk niet dat alle gedomesticeerde dieren zondermeer door eenieder
gehouden kunnen worden. Afhankelijk van het doel waarvoor sommige gedomesticeerde dieren
gehouden worden is speciale expertise vereist of zijn professionele huisvestingssystemen
noodzakelijk. Vaak zijn hiervoor specifieke wettelijke eisen geformuleerd. Dit laatste is het geval bij
productiedieren en dieren ten behoeve van de wetenschap. Het adviescollege wijst er nogmaals op

11
dat de risicobeoordeling is gebaseerd op dieren waarbij geen ingrepen zijn verricht die de houderij
gemakkelijker kunnen maken zoals castratie, onthoornen, bijvijlen van slagtanden, etc.
De grote verschillen tussen rassen binnen een diersoort maken dat deze gedomesticeerde dieren
zich niet goed lenen voor een enkelvoudige eindclassificering op soortniveau van het gezondheidsen welzijnsrisico zoals die bij niet gedomesticeerde dieren is toegepast. Deze eindclassificering
behoeft in veel gevallen dus een zekere bandbreedte of nuancering, afhankelijk van de variatie
tussen de verschillende rassen.
Het adviescollege heeft de beoordeling van het gezondheids- en welzijnsrisico van gedomesticeerde
dieren in vier stappen uitgevoerd.
1. Gedomesticeerde populatie?
Voor het bepalen of er sprake is van een gedomesticeerde populatie van een bepaalde diersoort, is
gebruik gemaakt van de criteria van verregaande, gerichte genetische selecte (Neijenhuis & Hopster,
2018) en de lijst van de Food and Agriculture Organization (Scherf 2000). Daarbij heeft het college
getracht de volgende drie vragen te beantwoorden:
a) Blijkt uit betrouwbare bronnen (= primaire, peer-reviewed wetenschappelijke literatuur) dat er
exemplaren van de betreffende soort gedurende vele generaties door de mens worden
gehouden?
b) Is er in de beschreven omstandigheden sprake van gerichte, consistente selectie en intensieve
fokkerij van individuen met voor de mens nuttige kenmerken en eigenschappen?
c) Heeft deze fokkerij over generaties heen in de betreffende diersoort of -populatie stabiele
veranderingen doen ontstaan in gedrag en/of morfologie en/of fysiologie en/of reproductie
waarmee deze zich aantoonbaar onderscheidt van het oorspronkelijke wildtype?
Wanneer er geen evidentie wordt gevonden voor de domesticatie van gehouden populaties van de
soort, wordt alleen de wilde voorouder beoordeeld.
2. Beoordeling van de wilde voorouder.
Uitgangspunt bij de beoordeling van gedomesticeerde populaties van een diersoort is het feit dat de
biologie van de wilde voorouder nog steeds een prominente rol speelt in het gedrag, de morfologie
en de fysiologie van het gedomesticeerde dier.
3. Beoordeling van de gedomesticeerde soort.
Domesticatie brengt vooral accentverschillen aan in de set van eigenschappen van de wilde
voorouder. Het adviescollege beoordeelt per risicofactor of het proces van domesticatie deze factor
heeft versterkt, gereduceerd of anderszins heeft veranderd. Daarnaast kunnen er door de selectie
van mutanten ook nieuwe eigenschappen ontstaan of geheel verdwijnen.
4. Variatie tussen rassen.
Per risicofactor wordt tevens beoordeeld of de variatie in raskenmerken van invloed zou kunnen zijn
op de score. Wanneer dat het geval is wordt dat aangegeven met een minimum en een maximum
eindclassificering en een toelichting op deze variatie.
Hierbij moet opgemerkt worden dat de onderverdeling van soorten in rassen continu aan
verandering onderhevig is met aanpassingen binnen al bestaande rassen en het ontstaan van
nieuwe rassen.
Het adviescollege wil daarnaast benadrukken dat zij met dit advies niet beoogt om de al lopende
discussies, zoals de discussie over gevaarlijke hondenrassen, te beslechten. Het adviescollege meent

12
dat het met de gegeven focus op soorten ook niet in de positie is om hier definitieve uitspraken over
te kunnen doen.

4.2 Aanpassingen aan de risicofactoren
Aan de hand van het toetsingskader van de WAP heeft het adviescollege de aangeleverde lijst van
diersoorten beoordeeld. Tabel I is overgenomen uit het toetsingskader (zie bijlage 6) waarbij per
risicocategorie de risicofactoren zijn onderverdeeld. Bij elke risicofactor is een korte toelichting
gegeven.
TABEL I: RISICOFACTOREN ZOALS OPGESTELD DOOR DE WAP (ZIE BIJLAGE 6, HELLEBREKERS ET AL., 2019)
LETSEL/GEZONDHEID MENS
LG1
Diersoort brengt een gevaar met zich mee voor zoönosen, die bij de mens leiden tot sterfte of chronische
infecties en/of vermoeidheid met blijvende beperking in het dagelijkse leven tot gevolg.
LG2
Diersoort brengt een gevaar met zich mee op letselschade, waarbij spoedeisende en/of langdurige medische hulp
is vereist voor de gevolgen van bijten, stoten, schoppen, prikken of krabben (botbreuken, hersenletsel, inwendig
trauma, verminkend bijttrauma) met blijvende beperking in het dagelijks leven of sterfte tot gevolg.
VOEDSELOPNAME
V1
Diersoort is een herbivore browser met als gevaar bij het niet voldoen aan de essentiële voedingseisen van de
soort het ontstaan van vitaminen- en mineralendeficiënties, maagdarmproblemen, ‘slijten’ en uiteindelijk sterfte
of vergelijkbare gevolgen.
V2
Diersoort is een herbivoor met een hypsodont gebit met als gevaar dat bij onvoldoende abrasieve slijtage
gebitsafwijkingen ontstaan als malocclussie, doorgegroeide kiezen, verminderde voeropname,
conditievermindering en uiteindelijk sterfte of vergelijkbare gevolgen.
V3
Diersoort moet dagelijks langdurig foerageren, inclusief zoeken naar en/of verstoppen van voedsel in de grond
(graven) met als gevaar het ontstaan van stereotiep of beschadigend gedrag of vergelijkbare gevolgen als
foerageergedrag niet of onvoldoende tot expressie kan komen.
V4
Diersoort is volledig afhankelijk van een nauwe bandbreedte aan voedingsmiddelen (monofaag, extreme
voedselspecialist) met als gevaar het ontstaan van maagdarmstoornissen, voedingsdeficiënties, cachexie (extreme
magerheid) en uiteindelijk sterfte indien niet voldaan wordt aan de voedingseisen van deze diersoort.
RUIMTEGEBRUIK / VEILIGHEID DIER
R1
Diersoort trekt rond in zijn home range en/of stelt zijn territorium veilig met als gevaar het ontstaan van
stereotiep gedrag of vergelijkbare gevolgen indien dit gedrag niet of onvoldoende tot expressie kan komen.
R2
Diersoort gebruikt afgezonderde nestplaats (altricial) met bij het ontbreken ervan als gevaar sterfte van de
jongen, agressief of stereotiep gedrag of vergelijkbare gevolgen.
R3
Diersoort hanteert vluchten als primaire overlevingsstrategie met bij verstoring als gevaar capture myopathie
(spierschade als gevolg van extreme inspanning, strijd of stress), trauma, botbreuken en sterfte of vergelijkbare
gevolgen.
R4
Diersoort gebruikt uitsluitend zelfgegraven holen/ eigengemaakt nest met bij gebrek aan graafmogelijkheden als
gevaar het ontstaan van graafstereotypieën of vergelijkbare gevolgen.
R5
Diersoort is niet strikt terrestrisch (leeft in bomen, in water, in de lucht) met bij een tekort aan mogelijkheden om
elders dan op het land te verblijven als gevaar het ontstaan van stereotypieën, persistente constipatie of sterfte.
THERMOREGULATIE
T1
Diersoort is niet aangepast aan een gematigd zeeklimaat met als gevaar het ontstaan van hypothermie of
hyperthermie, luchtwegaandoeningen, een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en sterfte.
T2
Diersoort gebruikt koel- en/of zoelplaatsen of opwarmplaatsen met bij het ontbreken ervan als gevaar het
ontstaan van hypothermie of hyperthermie, een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en sterfte.
T3
Diersoort houdt winterslaap (niet facultatief, niet te verwarren met winterrust) met bij verstoring daarvan als
gevaar stofwisselingsproblemen, sterfte.
SOCIAAL GEDRAG

13
S1

S2

S3

Diersoort heeft een paarsgewijze, monogame leefwijze met als gevaar het ontstaan van agressie, onderlinge
gevechten, stress-gerelateerde ziektes en sterfte of vergelijkbare gevolgen indien deze leefwijze niet wordt
gerespecteerd.
Diersoort heeft een lineaire of despotische dominantie hiërarchie met als gevaar het ontstaan van agressie,
onderlinge gevechten, stress-gerelateerde ziektes en sterfte of vergelijkbare gevolgen indien deze leefwijze niet
wordt gerespecteerd.
Diersoort plant zich snel voort met als gevaar overpopulatie en het ontstaan van agressie, onderlinge gevechten,
stress-gerelateerde ziektes en sterfte indien de diersoort onvoldoende ruimte heeft.

Het adviescollege heeft waar zij dit nodig heeft geacht, het toetsingskader verder aangescherpt.
Deze aanscherping zal hieronder verder toegelicht worden. Het hierop aangepaste format voor de
beoordelingen van de diersoorten is te vinden in bijlage 2.
Zoönosen
Het adviescollege heeft de risicocategorie letsel/gezondheid voor de mens gesplitst in twee losse
risicocategorieën, namelijk één specifiek voor het risico op zoönosen en één voor het risico op letsel
bij de mens. Er is hiervoor gekozen, omdat de scoringssystematiek die gebruikt wordt in deze
risicocategorieën van elkaar verschilt. Met deze opsplitsing kunnen de verschillen in
scoringssystematiek overzichtelijker worden weergegeven. Allereerst zal de scoringssystematiek
voor zoönosen toegelicht worden.
1. (LG1) Risico op zoönosen
Het adviescollege volgt in grote lijnen de methode zoals ontwikkeld door de WAP. Meer specifiek is
gebruik gemaakt van de lijst met relevante zoönosen die in deel II in het advies van de WAP zijn
weergegeven (bijlage 6). Het zoönose risico van de diersoort is bepaald door de ernst van de
zoönose maal de kans de zoönose via dat dier op te lopen. Wat betreft de ernst gaat het om de ernst
van het ziektebeeld bij de mens. Wat betreft de maat voor de kans, is door de WAP de maat
“haalbaarheid van beheersmaatregelen” gekozen. Idealiter zouden hierin ook prevalentie cijfers
over hoe vaak de zoönose in een populatie voorkomt betrokken worden. Knelpunten hierbij zijn dat
zoönose prevalentie cijfers vaak ontbreken, deze onvolledig zijn of slechts voor specifieke populaties
in specifieke landen of regio’s bepaald zijn. In de huidige beoordeling moest in wereldwijde termen
een uitspraak gedaan worden over het zoönose risico, waarbij het land van herkomst van het dier
een variabel gegeven is. Hierdoor bleek prevalentie grotendeels onbruikbaar in het kader van de
huidige beoordeling.
Het adviescollege hanteert bij de beoordeling van soorten op het zoönose risico een stoplichtmodel
waarbij rood staat voor een zeer hoog zoönoserisico en oranje voor een hoog zoönoserisico. Zeer
ernstige zoönosen, die zich bovendien verspreiden via niet of nauwelijks te beheersen
besmettingsroutes, zijn als zeer hoog-risico beoordeeld. Wanneer bij een soort, dan wel bij
sympatrische (overeenkomstige leefgebieden) en aanverwante soorten een zeer hoog-risico
zoönose is aangetoond, leidt dit tot een score (XF), waarmee de soort direct in de hoogste
risicoklasse (F) terecht komt. Zoönosen die reden geven voor een score (XF) kunnen niet alleen
levensbedreigend zijn voor individuen, zoals de houder, maar kunnen door hun transmissie en
onbeheersbaarheid de samenleving en economie ernstig ontwrichten. Er moet hierbij gedacht
worden aan grote impact van het ziektebeeld, de diagnostiek, de wering en bestrijding, zoals
bijvoorbeeld te zien is bij de COVID-19 uitbraak. Bij elke aangetoonde zoönose die leidt tot een score
(XF) is deze uitkomst gevalideerd aan de hand van de meest recente literatuur. Hiernaast is deze

14
beoordeling getoetst bij een zoönose-expert van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA), die ook betrokken was bij het opstellen van de lijst met relevante zoönosen van de WAP
(zie bijlage 6).
In het stoplichtmodel krijgen soorten met een hoog zoönose risico de kleur oranje. De kleur oranje
betekent een signalering en is niet een veroordelende score (XF). Het betreft diersoorten met (zeer)
ernstige zoönosen, maar waarvan de besmettingsroutes beheersbaar kunnen zijn en de daarvoor te
nemen beheersmaatregelen haalbaar. Het adviescollege acht het niet juist wanneer in dit geval de
diersoort direct in de hoogste risicoklasse (F) zou worden geplaatst volgens de methode van de
WAP, maar ook niet correct om het zoönose risico in het geheel niet te benoemen. Om deze reden is
het college tot een signalering gekomen. Het adviescollege is van oordeel dat de monitoring van de
zoönose en de bekendheid van de te nemen beheersmaatregelen bij de betreffende diersoorten
aandacht verdient.
Soorten scoren groen in het stoplichtmodel, wanneer er wel wetenschappelijk onderzoek is gedaan
naar de aanwezigheid van (zeer) hoog-risico zoönosen, maar deze niet zijn aangetoond.
Bij de beoordeling van soorten op zoönoserisico is er door het adviescollege waar mogelijk ook
onderscheid gemaakt tussen de diersoort afkomstig uit een gefokte populatie of uit wildvang. Vanuit
de wetenschap dat gefokte populaties in een meer gecontroleerde omgeving worden gehouden
(met minder blootstelling aan vectoren, andere (wilde) dieren of onhygiënische omstandigheden), is
de kans dat een zoönose zich voordoet vermoedelijk kleiner. In het ideale geval is er daarnaast
sprake van betere monitoring op eventuele ziekteverschijnselen en wordt in de juiste preventieve
maatregelen voorzien. In geval van wildvang ontbreekt deze gecontroleerde situatie; er is sprake van
meer blootstelling aan andere wilde dieren, vectoren en meer onhygiënische omstandigheden.
De laatste wetenschappelijke inzichten zijn meegenomen in de beoordeling van het zoönoserisico
van SARS-CoV-2 bij de te beoordelen diersoorten. Gezien de snelheid van de nieuwe
wetenschappelijke bevindingen rondom het virus in relatie tot diersoorten, kan het zijn dat met de
tijd de beoordelingen hiervan moeten worden herzien. Voor zover nu bekend is er met name sprake
van een risico bij sommige vleermuizen (Chiroptera) en sommige marterachtigen (Mustelidae)
vanwege de aangetoonde overdracht van dier op mens. Andere diersoorten kunnen in een mogelijke
herziening met betrekking tot deze potentiële zoönose niet uitgesloten worden.
Letsel
1. (LG2) Zeer ernstige letselschade bij de mens
Het adviescollege volgt de methodiek zoals geschetst door de WAP. Diersoorten waarbij er een risico
op zeer ernstige letselschade bij de mens is, worden in de hoogste risicoklasse (F) geplaatst.
Letselschade, waarbij spoedeisende en/of langdurige medische hulp is vereist met blijvende
beperking in het dagelijks leven of sterfte tot gevolg, wordt in deze risicofactor gescoord. In de
beoordeling worden de grootte, morfologie en gedrag van de diersoort meegenomen. Hierbij neemt
het adviescollege als uitgangspunt dat dieren die in gevangenschap worden gehouden,
noodzakelijkerwijs door mensen moeten worden benaderd en gehanteerd voor (periodieke)
verzorging en welzijnscontrole. De vraag die hierbij wordt gesteld is of benadering en hantering
redelijkerwijs mogelijk is en welk letsel mensen kunnen oplopen, wanneer dieren daarbij aanvallen,

15
vluchten of zich verzetten. Veel wilde dieren laten zich niet benaderen, laat staan hanteren zonder
de inzet van specialistische dwang, fixatie en sedatie. Kortom, een toepassing van deze risicofactor is
volgens het adviescollege gerechtvaardigd bij dieren die zeer ernstige letselschade kunnen
toebrengen aan de mens en specialistische kennis en vaardigheden van de houder vereisen om het
dier te benaderen, te verplaatsen en te hanteren.
Voedselopname
1.
(V1) Herbivore browser
Het adviescollege wijkt niet af van de door de WAP opgestelde definiëring van deze risicofactor.
2.
(V2) Hypsodonte/hypselodonte gebitselementen.
Het adviescollege heeft de door de WAP gestelde afbakening van deze risicofactor verder uitgewerkt.
Het adviescollege is na advisering door externe deskundigen tot de conclusie gekomen dat de
gezondheidsproblemen die door de WAP zijn omschreven, kunnen ontstaan bij dieren met
hypsodonte en hypselodonte kiezen. Hypsodonte gebitselementen hebben geen hals en hoge kronen
die langzaam en niet levenslang groeien, maar wel levenslang afslijten. Hypselodonte
gebitselementen hebben dezelfde kenmerken als hypsodonte gebitselementen, met als enige
verschil dat hypselodonte gebitselementen levenslang doorgroeien. De problemen ontstaan bij een
verkeerde balans tussen slijtage veroorzakende en niet slijtende componenten in het voer, waardoor
de gebitselementen te veel of te weinig afslijten (Böhmer, 2015). Dit heeft de
gezondheidsproblemen tot gevolg die door de WAP zijn beschreven.
3.
(V3) Dagelijks langdurig of frequent foerageren.
De WAP stelde dat de risico’s met betrekking tot langdurig foerageren voortkomen uit het
zoekgedrag dat onlosmakelijk verbonden is met voedselopname. Bij een gebrek aan stimulatie van
dit foerageergedrag kan dit leiden tot verveling en vormen van pathologie zoals dat tot uiting kan
komen als stereotiep gedrag of depressie.
Het adviescollege heeft op meerdere punten de bovengenoemde argumentatie van de WAP
aangevuld. Ten eerste stelt het adviescollege dat er ook andere risico’s zijn voor het welzijn en de
gezondheid van het dier, bijvoorbeeld (morbide) obesitas bij een gebrek aan beweging gerelateerd
aan het foerageergedrag. Daarnaast heeft het adviescollege vastgesteld dat naast directe informatie
over de dagelijkse duur van het foerageergedrag, gegevens over de aard van het foerageergedrag,
de ecologie en de fysiologie van het dier inzicht kunnen verschaffen over de risico’s wanneer het dier
het natuurlijke foerageergedrag niet kan uitvoeren. Veel diersoorten zijn bijvoorbeeld aangepast aan
een voedselarme omgeving of een moeilijk verteerbaar dieet. Overmaat aan voedsel of makkelijker
verteerbaar voedsel kan bij deze diersoorten leiden tot gedragsmatige en fysiologische problemen.
Gedragsfactoren: dikwijls zijn betrouwbare metingen van de tijd die dieren in de natuur besteden
aan hun dagelijkse foerageren niet beschikbaar. De hieronder genoemde gedragsfactoren kunnen in
dat geval informatie geven over de tijd die zulke dieren moeten investeren in het vinden van
voedsel. Gedragsfactoren die van belang zijn voor de risico’s wanneer het dier het natuurlijke
foerageergedrag niet kan uitvoeren betreffen onder meer prooi-/voedselkeuze. Bij roofdieren speelt
de prooigrootte een belangrijke rol. Roofdieren die van kleine prooidieren leven die (periodiek) in
lage dichtheid in het habitat voorkomen, moeten veel tijd besteden aan het vinden van zulke
prooien, zoals het geval is bij verschillende vossen, zoals de zandvos (Vulpes rueppellii). Als de

16
voedselitems moeilijk te vinden zijn, bijvoorbeeld omdat ze moeten worden opgegraven, vraagt dat
een grotere investering in foerageertijd. Sommige andere diersoorten leggen voorraden aan en
begraven voedsel. Bij een aantal van deze dieren gaat het om scatter-hoarding waarbij individuele
voedsel-items verspreid in het habitat worden begraven. Vaak worden zulke items periodiek
opgegraven, verplaatst en opnieuw begraven. Ook dat vereist een grotere investering in
foerageertijd.
Voorbeelden van dieren die aan scatter-hoarding doen, zijn verschillende knaagdieren zoals de
Europese rode eekhoorn (Sciurus vulgaris) en de Midden-Amerikaanse agoeti (Dasyprocta punctata).
Ecologische factoren die een rol spelen zijn: de grootte van het leefgebied (homerange), de
ruimtelijke verdeling van het voedsel en de voedselkwaliteit. Dieren die afhankelijk zijn van een
groot leefgebied om in hun dagelijkse energiebehoefte te voorzien, moeten grote afstanden
afleggen om naar voedsel te zoeken, zoals het geval is bij de dromedaris (Camelus dromedarius). Een
grote homerange gaat vaak samen met een lage voedseldichtheid.
Fysiologische factoren betreffen een hoog metabolisme, een snelle doorvoer door het darmstelsel,
een beperkt darmvolume, coprofagie, caecotrofie en herkauwen van voedsel voor een betere
fermentatie. Grazers die grote hoeveelheden voedsel met lage energie-inhoud per dag moeten eten,
moeten langdurig foerageren. Bekend is dat herbivore browsers een beperkend maagvolume
hebben. Daardoor moeten herbivore browsers kleine hoeveelheden voedsel per keer eten en
daarom dagelijks veelvuldig voedsel opnemen, zoals het geval is bij meerdere hertachtigen, zoals de
ree (Capreolus capreolus) (Hofmann, 1989; Mattioli, 2011).
Het adviescollege acht het risico van langdurig of frequent foerageren aanwezig als minstens twee
onafhankelijke, elkaar ondersteunende argumenten beschikbaar zijn. Die argumenten kunnen
komen uit verschillende categorieën, (bijvoorbeeld gedrag, ecologie of fysiologie), of uit dezelfde
categorie (bijvoorbeeld gedrag).
4.
(V4) Volledige afhankelijkheid van nauwe bandbreedte voedingsmiddelen
Het adviescollege volgt de door de WAP opgestelde definiëring van deze risicofactor.
Ruimtegebruik/veiligheid dier
1. (R1) Homerange; rondtrekken en territorium veiligstellen
De WAP stelt dat bij bepaalde diersoorten de inperking van de leefruimte kan leiden tot een
beperking van het uitoefenen van natuurlijke gedragspatronen en de ontwikkeling van stereotiep
gedrag. Het adviescollege maakt in aanvulling hierop onderscheid tussen het gebruik van de
leefruimte voor het zoeken naar voedsel, waar in de risicofactor V3 op gescoord wordt, en het
gebruik van de leefruimte voor territoriale gedragingen, waar in deze risicofactor (R1) op gescoord
wordt. Voor deze risicofactor stelt het adviescollege daarom het al dan niet patrouilleren en
markeren langs de grenzen van de home range door de betreffende diersoort in deze risicofactor
centraal. Wanneer dieren een dusdanig grote homerange hebben, dat ze een substantieel deel van
de actieve tijd moeten besteden aan deze territoriale gedragingen, wordt deze risicofactor van
toepassing geacht. Wanneer de dieren in leefruimte worden beperkt en deze territoriale

17
gedragingen door ruimtegebrek niet kunnen uiten, ontstaat het risico op de problemen die door de
WAP zijn benoemd.
2. (R2) Gebruik van afgezonderde nestplaats
De nestplaats is bedoeld voor het werpen en grootbrengen van jongen. Ook een beschutte
verstopplaats voor jongen, zoals bij sommige kuddedieren wordt waargenomen, wordt hiertoe
gerekend. Daarnaast kan deze plaats dienen als dag-/nachtrustplaats. Bij het ontbreken hiervan
kunnen de risico’s optreden zoals door de WAP beschreven.
3. (R3) Vluchten als primaire overlevingsstrategie
Elk dier heeft een vluchtreactie, maar de aard van deze vluchtreactie varieert tussen diersoorten.
Sommige diersoorten hebben een gecontroleerde en gerichte vluchtreactie, zoals het wegkruipen in
een hol of het snel en behendig bewegen op moeilijk begaanbaar terrein, zoals in bomen of op
rotsen. Andere diersoorten hebben een sterke, blindelingse en ongecontroleerde vluchtreactie. Het
adviescollege stelt dat een score in deze risicofactor van toepassing is voor dieren met een sterke,
blindelingse en ongecontroleerde vluchtreactie, waardoor in gevangenschap de risico’s op letsel
bestaan zoals door de WAP beschreven. Het adviescollege concludeerde dat voor veel diersoorten
de vluchtreactie niet is beschreven in de wetenschappelijke literatuur. Om deze reden is in
voorkomende gevallen ook gekeken naar de morfologie, leefwijze, het optreden van ‘capture
myopathy’ en de positie binnen de voedselketen van de dieren (bijvoorbeeld predator of prooidier)
om inzicht te krijgen in de vluchtreactie van een diersoort.
4. (R4) Gebruikt zelf gegraven holen of kuilen
Het adviescollege voegt aan de door de WAP gestelde afbakening toe dat ook diersoorten, die diepe
kuilen graven om als rustplaats gebruiken, scoren op deze risicofactor. Dit hangt bij sommige
diersoorten, zoals bij de Arabische oryx (Oryx leucoryx), ook samen met morfologische aanpassingen
aan dit graafgedrag. Daarnaast stelt het adviescollege dat deze risicofactor niet alleen bij dieren van
toepassing is die uitsluitend zelf gegraven holen of kuilen gebruiken, maar ook bij dieren waarbij is
beschreven dat ze onder andere zelf holen of kuilen graven, dan wel gebruik maken van al
bestaande holen en die verder uitgraven, zoals de vos die zelf burchten graaft, maar ook al
bestaande burchten gebruikt en verder uitgraaft. Bij deze dieren, waarbij graafgedrag ook een
belangrijk onderdeel is van het gedragsrepertoire, acht het adviescollege dat er bij deprivatie een
risico is dat er gedrag- en gezondheidsproblemen ontstaan, zoals beschreven door de WAP.
5. (R5) Diersoort maakt gebruik van specifieke omgevingselementen.
Het adviescollege categoriseert naast de door de WAP genoemde specifieke omgevingselementen,
bomen, water en lucht, ook onder de grond, op steile hellingen (bijvoorbeeld rots-hellingen) en in
enkele gevallen zand als specifieke omgevingselementen. Alleen dieren die diep onder de grond
leven en daar ook vrijwel de gehele dag verblijven worden gescoord op het leven onder de grond,
zoals de koeroero (Spalacopus cyanus). Deprivatie van zand wordt alleen gescoord wanneer dit tot
stereotype gedrag leidt bij de soort, waarvan de chinchilla (Chinchilla lanigera) een voorbeeld is.
Thermoregulatie
1. (T1) Niet aangepast aan een gematigd zeeklimaat

18
De WAP stelde dat in deze risicofactor moet worden aangetoond dat het dier niet is aangepast aan
een gematigd zeeklimaat. Het adviescollege stelt daarentegen dat er in veel gevallen geen
experimenteel bewijs is dat een diersoort niet is aangepast aan een gematigd zeeklimaat. Het
adviescollege neemt als uitgangspunt dat de diersoort optimaal is aangepast aan het heersende
klimaat in de natuurlijk leefomgeving. Bij een diersoort die in bijvoorbeeld een tropisch klimaat leeft
zullen, wanneer het dier in een gematigd zeeklimaat wordt gehouden, risico’s met betrekking tot de
thermoregulatie en andere welzijnsproblemen ontstaan, zoals door de WAP beschreven.
Hierbij kijkt het adviescollege naar de gemiddelde en absolute minimum en maximumtemperaturen,
in combinatie met de neerslaghoeveelheid, de luchtvochtigheid en wind. Ook fysiologische
eigenschappen van de diersoort, zoals de thermo-neutrale zone, de warmtegeleiding, het
voorkomen van problemen zoals frostbite en pneumonie, en in welke seizoenen het dier zich
reproduceert worden meegewogen.
Lokale aanpassingen.
Niet alle soorten komen voor in slechts één klimaatzone. Er zijn ook soorten met een areaal dat
verschillende klimaatzones omvat, met populaties die aan het lokale heersende klimaat zijn
aangepast. Zulke lokale aanpassingen in fysiologie, gedrag en ecologie maken het moeilijk om een
beoordeling te maken van eigenschappen die voor alle individuen van een soort gelden. Lokale
aanpassingen vormen eerder de regel dan de uitzondering. Het adviescollege heeft daarom
aangenomen dat soorten met een areaal dat verschillende klimaatzones omvat, bestaan uit lokaal
aangepaste populaties en gescoord voor het risico dat de leden van de soort zijn aangepast aan een
ander klimaat dan het gematigd zeeklimaat. Als er aanvullende informatie beschikbaar was die wees
op een brede tolerantie voor de klimaten binnen het areaal, waaronder een gematigd zeeklimaat,
heeft het college niet gescoord voor het risico dat de leden van de soort zijn aangepast aan een
ander klimaat dan het gematigd zeeklimaat.
Of lokale aanpassingen ontstaan hangt af van de sterkte van de selectie om aan te passen en van de
mate waarin uitwisseling van genen tussen de lokale populaties optreedt (Kawecki, 2008; Valladares
et al., 2014). Bij soorten die bestaan uit min of meer geïsoleerde deelpopulaties zijn aanpassingen
van deelpopulaties aan het lokale klimaat mogelijk. Anderzijds zullen soorten met individuen die zich
over grote afstanden verspreiden daarom minder vaak lokale aanpassingen laten zien. Lokale
aanpassingen aan het klimaat worden vrijwel altijd gevonden als er onderzoek naar wordt gedaan.
De door het adviescollege beoordeelde soorten zijn dikwijls niet onderzocht op dit aspect.
Groot areaal met verschillende klimaatzones.
Sommige van de beoordeelde soorten hebben een zeer groot areaal dat verschillende klimaatzones
kan omspannen. In zo’n geval kunnen deelpopulaties zijn aangepast aan een ander klimaattype dan
hun soortgenoten elders. Dit is het geval bij de gestreepte skunk (Mephitis mephitis), waarvan er
verschillende ondersoorten bestaan, die een eigen verspreiding hebben in van elkaar variërende
klimaten (Wilson & Reeder, 2005; Dragoo, 2009).
Tropische soorten met montane populaties
Ook is het mogelijk dat de meerderheid van de individuen van een soort met een overwegend
tropische verspreiding is aangepast aan warm en vochtig tropisch klimaat, terwijl de dieren
behorende tot een montane deelpopulatie aangepast zijn aan een koel montaan klimaat. De
conclusie kan dan niet zijn dat de soort is aangepast aan een koel montaan klimaat. In zulke gevallen

19
heeft het college aangenomen dat de soort is aangepast aan het klimaat dat heerst in het grootste
deel van het areaal van die soort, omdat het waarschijnlijk is dat een in Nederland ingevoerd
exemplaar afkomstig is uit die klimaatzone.
Groot areaal met grote verspreiding
Een andere situatie doet zich voor als een soort een zeer groot areaal heeft dat verschillende
klimaatzones omvat en die klimaatzones allemaal belangrijke delen van het areaal uitmaken. In zo’n
geval is het (1) mogelijk dat populaties in ieder van de klimaatzones lokaal zijn aangepast, maar als
de individuen van de soort een groot verspreidingsvermogen hebben, (2) is het ook mogelijk dat de
soort een brede tolerantie heeft voor de klimaten binnen het areaal. Een voorbeeld van de laatste
mogelijkheid is de bruine beer (Ursus arctos) die thans in Europa een restverspreiding heeft in
montane gebieden en Scandinavië, maar is uitgeroeid in de West Europese laagvlakte (Garshelis,
2009), en daarom toch geacht wordt aangepast te zijn aan een gematigd zeeklimaat.
2. (T2) Gebruik maken van speciale koel-, zoel- en opwarmplaatsen.
Het adviescollege volgt hier de lijn van de WAP. Wel wil het adviescollege opmerken dat bij veel
dieren het holengebruik meerdere functies heeft. Ten eerste is het bijvoorbeeld een rustplaats,
waarvoor is gescoord bij risicofactor R2, maar daarnaast kan het ook gebruikt worden ten behoeve
van de thermoregulatie. Een voorbeeld hiervan is de Zuid-Afrikaanse springhaas (Pedetes capensis),
die overdag rust, waarbij het eventuele gebruik van een hol als rustplaats, ook de functie als
koelplaats kan hebben. Er is door het adviescollege besloten om in zulke gevallen het gebruik van
het hol alleen te scoren onder risicofactor R2 en niet bij T2, omdat bij R2 als uitgangspunt is
genomen dat de primaire functie van een hol is dat het als nest- en of schuilplaats dient. Een score
van deze risicofactor is wél mogelijk wanneer een diersoort gebruik maakt van een speciale koel-,
zoel-, of opwarmplaats waarvoor niet is gescoord bij R2. Een voorbeeld hiervan is het stokstaartje
(Suricata suricatta), die naast het gebruik van een hol, zich bij lagere temperaturen in de ochtend
opwarmt in de zon.
Voor verschillende diersoorten is het gebruik van speciale koel-, zoel-, of opwarmplaatsen niet
beschreven in de wetenschappelijke literatuur. Hierdoor is het onzeker of de betreffende soorten
hier geen gebruik van maken. In dat geval is er gekeken of het beschreven gedrag in combinatie met
andere factoren, zoals habitat, het klimaat waarin de soort voorkomt en de thermoregulatie,
aanwijzingen geven over het mogelijke gebruik hiervan. Een voorbeeld zijn nachtdieren, waarvan het
aannemelijk kan worden geacht dat er geen gebruik gemaakt wordt van een speciale opwarmplaats,
omdat de zon bij hen niet als warmtebron kan dienen. Ook het gebruik van een speciale koelplaats
wordt niet aannemelijk geacht, aangezien zij op het koelste moment van de dag actief zijn.
3. (T3) Obligate winterslaap
Het adviescollege wijkt niet af van de door de WAP opgestelde definiëring van deze risicofactor.
Sociaal gedrag
1. (S1) Monogame paarsgewijze leefwijze
Het adviescollege wijkt niet af van de door de WAP opgestelde definiëring van deze risicofactor.
2. (S2) Lineaire of despotische dominantiehiërarchie

20
Het adviescollege wijkt in essentie niet af van de door de WAP opgestelde definiëring van deze
risicofactor. Wel wil het college een nuance aanbrengen, omdat zij tot het inzicht is gekomen dat
solitaire dieren niet per definitie geen dominantiehiërarchie hebben. Zo is er bij eekhoorns uit de
subfamilie Callosciurinae, die solitair leven, maar gezamenlijke foerageerplekken hebben, sprake van
een dominantiehiërarchie (Tamura et al., 1988). Strikt solitaire dieren leven in ruimte of tijd
gescheiden van elkaar, waardoor er geen sprake is van een onderlinge dominantiehiërarchie.
Daarnaast stelt het adviescollege vast dat bij meerdere diersoorten sprake is van een
dominantiehiërarchie, maar het op basis van de wetenschappelijke literatuur niet vastgesteld kan
worden of er sprake is van een lineaire of despotische dominantiehiërarchie. In dat geval spreekt het
adviescollege van een “dominantiehiërarchie” of een “dominantiehiërarchie met lineaire en/of
despotische kenmerken”.
3. (S3) Grote kans op overbevolking
De WAP heeft de nadruk in deze risicofactor gelegd op de generatie-interval van minder dan 2
maanden en het risico op overpopulatie. Het adviescollege erkent het belang van het generatieinterval, maar ziet ook andere factoren die meespelen. Het adviescollege hanteert de term
overbevolking. De overweging die voor het adviescollege centraal staat is hoeveel tijd een eigenaar
zou hebben om in te grijpen binnen de populatie om verdere voortplanting te voorkomen. Daarbij
zijn gegevens relevant van wanneer vrouwtjes geslachtsrijp zijn, hoe vaak ze per jaar kunnen
werpen, de nestgrootte, de duur van de dracht en of ze jaarrond voortplanten of er sprake is van
één of meerdere paarseizoenen per jaar. Ook speelt mee of jongen uit een worp onderdrukt worden
in hun voortplantingsproces, of jongen in de vrije natuur door de moeder worden verstoten of niet,
hetgeen in gevangenschap tot sociale conflicten kan leiden. Kortom, overbevolking is niet slechts
een kwestie van hoe lang de generatie-interval is van een diersoort, maar ook hoe snel er sociale
conflicten kunnen ontstaan met daaraan gerelateerde problemen zoals benoemd door de WAP.
Daarnaast is er besloten dat strikt solitaire dieren, zoals hierboven beschreven in risicofactor S2, niet
scoren op overbevolking. De reden hiervoor is dat deze dieren niet samen gehouden kunnen
worden, zonder een risico op ernstige sociale conflicten. Daarmee is de mogelijkheid tot
voortplanting en eventueel overbevolking ook niet meer van toepassing op deze diersoort, zoals het
geval is voor de kortstaartopossum (Monodelphis domestica) (Astúa, 2015).

5. Resultaten
Het adviescollege heeft 314 diersoorten beoordeeld verdeeld over 295 niet-gedomesticeerde
soorten en 19 gedomesticeerde soorten (zie bijlage 3). Gedomesticeerde en niet gedomesticeerde
soorten worden afzonderlijk besproken. De beoordeling is gebaseerd op een uitvoerige
inventarisatie van 17 biologische eigenschappen. Deze zijn verdeeld over vijf categorieën:
gezondheidsrisico voor de mens, voeding, ruimtegebruik/veiligheid dier, thermoregulatie en sociaal
gedrag. Er is onderscheid gemaakt tussen de eerste categorie, gezondheidsrisico voor de mens, en
de laatste vier categorieën, die betrekking hebben op het welzijnsrisico voor het dier (zie ook het
beoordelingskader in bijlage 2).

Onvoldoende informatie:

21
Van 11 soorten is er onvoldoende wetenschappelijke informatie gevonden om tot een oordeel te
komen. Het betreft diersoorten waarvan in tenminste één risicocategorie geen relevante
wetenschappelijke informatie is gevonden. De betreffende soorten zijn weergegeven in Tabel II.
TABEL II: LIJST VAN DIERSOORTEN WAARVAN HET COLLEGE SLECHTS EEN MINIMALE BEOORDELING KAN GEVEN
VANWEGE EEN GEBREK AAN INFORMATIE ( VOOR DETAILS ZIE SCORETABEL IN BIJLAGE 3)
Orde

Soort (Latijn)

Artiodactyla
Carnivora
Diprodotontia

Sus bucculentus
Eira barbara
Ailurops ursinus
Dactylopsila trivirgata
Bettongia penicillata
Bettongia lesueur
Eliomys melanurus
Mesocricetus auratus
Spalacopus cyanus
Sciurus variegatoides
Sciurus lis

Rodentia

Soort (Nederlands)

Minimale
Risico
klasse
Vietnamees wrattenzwijn
F
Tayra
F
Beerkoeskoes
E
Gestreepte buideleekhoorn
D
Borstelstaartkangoeroerat
D
Lesueurborstelstaartkangoeroerat
E
Woestijnslaapmuis
C
Goudhamster
C
Koeroero
E
Grote gevlekte boomeekhoorn
D
Japanse eekhoorn
E

Het ontbreken van informatie in een risicocategorie kan in de eindbeoordeling leiden tot een
onderschatting van de risicoklasse waarin de betreffende diersoort zou vallen. Op basis van de
informatie die wel beschikbaar is in de overige risicocategorieën, is in Tabel II de minimale
risicoklasse van de betreffende soorten weergegeven. Enkele soorten vallen ondanks het gebrek aan
informatie toch in risicoklasse F, vanwege het zeer hoge zoönose risico. De lijst bestaat verder uit
een aantal nauwverwante diersoorten die morfologisch niet of nauwelijks van elkaar zijn te
onderscheiden. De soorten zijn vaak alleen met moleculair genetische technieken van elkaar te
onderscheiden en zijn niet of nauwelijks in hun natuurlijke habitat bestudeerd. Daarnaast betreft het
een soort (het Vietnamees wrattenzwijn (Sus bucculentus)), waarvan gedurende lange perioden
geen levende exemplaren zijn aangetroffen) die als vermoedelijk uitgestorven wordt beschouwd.
Slechts enkele schedels zijn bekend. Op grond van de morfologie van die schedels en die van
aanverwante soorten zal deze soort, als hij al bestaat, in risicoklasse F vallen.

5.1 Niet gedomesticeerde diersoorten
De resultaten van het scoringssysteem zullen per risicoklasse worden besproken en samengevat in
de tabellen III tot en met VII.
5.1.1 Risicoklasse F
Het houden van exemplaren van diersoorten in risicoklasse F in Nederland kent een groot risico voor
de gezondheid van mensen. Dit omvat enerzijds een zeer hoog zoönose risico. Hiertoe behoren die
zoönosen die bij de mens leiden tot sterfte of chronische infecties en/of vermoeidheid met blijvende

22
beperking in het dagelijkse leven tot gevolg, welke niet of nauwelijks te beheersen zijn (Tabel III).
Tevens omvat deze risicoklasse het gevaar op zeer ernstige letselschade, waarbij spoedeisende en/of
langdurige medische hulp is vereist met blijvende beperking in het dagelijks leven of sterfte tot
gevolg. Het gezondheidsrisico voor de mens is doorslaggevend voor de score F. Dit betekent echter
niet dat er daarnaast niet ook welzijnsrisico’s voor de diersoort zelf bestaan (zie scoretabel bijlage 3).

TABEL III: LIJST VAN DIERSOORTEN IN RISICOKLASSE F OP BASIS VAN EEN ZEER HOOG ZOONOSE RISICO (VOOR DETAILS
ZIE SCORETABEL IN BIJLAGE 3)
Orde
Artiodactyla
Carnivora
Chiroptera
Chiroptera

Familie
Camelidae
Mustelidae
Phyllostomidae
Pteropodidae

Rodentia

Cricetidae

Rodentia
Rodentia

Gliridae
Muridae

Rodentia

Sciurinae

Soort (Latijn)
Camelus dromedarius
Neovison vison
Carollia perspicillata
Hypsignathus monstrosus
Pteropus vampyrus
Rousettus aegyptiacus
Eidolon helvum
Peromyscus eremicus
Peromyscus polionotus
Peromyscus leucopus
Sigmodon hispidus
Glis glis
Micromys minutus
Apodemus sylvaticus
Rattus norvegicus
Mus musculus
Arvicanthis niloticus
Rhabdomys pumilio
Arvicanthis neumanni
Mastomys natalensis
Rattus rattus
Otospermophilus / Spermophilus
variegatus

Soort (Nederlands)
Dromedaris
Amerikaanse nerts
Brilbladneusvleermuis
Hamerkopvleerhond
Kalong
Nijlroezet
Palmvleerhond
Cactusmuis
Strandmuis
Witvoetmuis
Katoenrat
Relmuis
Europese dwergmuis
Bosmuis
Bruine rat (wild)
Huismuis (wild)
Koesoegrasrat
Streepmuis
Tanzaniaanse grasrat
Veeltepelmuis
Zwarte rat
Rotsgrondeekhoorn

Zoönosen met zeer ernstige gevolgen zijn geconstateerd bij verschillende tropische vleermuizen
(Chiroptera) en een breed scala van knaagdier soorten (Rodentia). In totaal zijn er 22 diersoorten
met een zeer hoog zoönoserisico gevonden. Het betreft diersoorten die als reservoir en/of als vector
fungeren bij de verspreiding van zeer ziekmakende zoönosen die niet of nauwelijks te beheersen
zijn, aangeduid met een rode markering in het dossier van de betreffende diersoort. Naar aanleiding
van de meest recente gegevens over de verspreiding van COVID-19 is de nerts (Neovison vison) in
deze lijst opgenomen.

23
Het risico op letselschade is weergegeven in Tabel IV. Dit risico bestaat vooral bij de hoefdieren
(Artiodactyla en Perrisodactyla), bij de grotere katachtigen (Carnivora) en de grotere buideldieren
(Diprodotontia). Dit betreft veelal grote (zwaardere) diersoorten met speciale aanvals- en
verdedigingswapens voor het verscheuren van prooien, zoals een krachtig gebit veelal in combinatie
met grote hoektanden en scherpe klauwen. Daarnaast hebben veel hoefdieren scherpe hoeven,
grote hoorns of een gewei. Deze soorten kunnen aanvallend gedrag naar de mens vertonen en/of
sterk defensief gedrag vertonen bij hanteren. Dit gedrag kan afhankelijk zijn van het geslacht en/of
de fase van de voortplantingscyclus. Het letselgevaar bij de grotere knaagdieren zoals de
alpenmarmot (Marmota marmota) hangt samen met de grote en scherpe snijtanden en de slechte
hanteerbaarheid.

TABEL IV: LIJST VAN DIERSOORTEN IN RISICOKLASSE F OP BASIS VAN HET RISICO OP ZEER ERNSTIGE LETSEL (VOOR
DETAILS ZIE SCORETABEL IN BIJLAGE 3)

Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Artiodactyla
Artiodactyla

Antilocapridae
Bovidae

Antilocapra americana
Aepyceros melampus
Alcelaphus (buselaphus) spp.
Damaliscus lunatus
Connochaetes gnou
Nanger granti
Antilope cervicapra
Gazella subgutturosa
G. gracilicornis
G. marica
G. yarkandensis
Saiga tatarica
Nanger soemmerringii
Antidorcas marsupialis
A. hofmeyri
A. angolensis
Syncerus (caffer) spp.
Tragelaphus buxtoni
Bison bison
Tragelaphus eurycerus
Tragelaphus scriptus
T. phaleratus
T. bor
T. decula
T. meneliki
T. fasciatus
T. ornatus
T. sylvaticus
Taurotragus oryx
Tragelaphus strepsiceros /
Strepsiceros spp.

Gaffelbok
Impala
Hartebeest
Lierantilope
Witstaartgnoe
Grantgazelle
Indische antilope
Kropgazelle

Saiga
Soemerringgazelle
Springbok

Afrikaanse buffel
Bergnyala
Bizon
Bongo
Bosbok

Elandantilope
Grote koedoe

24

Artiodactyla

Camelidae

Artiodactyla

Cervidae

Bos mutus
Tragelaphus imberbis /
Ammelaphus spp.
Boselaphus tragocamelus
Nyala angasii
Taurotragus derbianus
Tragelaphus spekii
Tetracerus quadricornis
Bubalus arnee
Bison bonasus
Ovis ammon
Capra aegagrus
Pseudois nayaur
Capra cylindricornis
Ovis dalli
Ovis canadensis
Rupicapra rupicapra
Hemitragus jemlahicus
Capricornis crispus
Capra caucasica
Ammotragus lervia
Ovis orientalis
Capra nubiana
Capra falconeri
Capra sibirica
Capra pyrenaica
Capra ibex
Capricornis sumatraensis
Pantholops hodgsonii
Capra walie
Addax nasomaculatus
Oryx dammah
Oryx leucoryx
Oryx beisa
Oryx gazella
Hippotragus equinus
Hippotragus niger
Redunca fulvorufula
Redunca redunca
Kobus ellipsiprymnus
Lama guanicoe
Vicugna vicugna
Camelus bactrianus
Camelus dromedarius
Alces alces

Jak
Kleine koedoe
Nijlgau
Nyala
Reuzenelandantilope
Sitatoenga
Vierhoornantilope
Waterbuffel (wild)
Wisent
Argali
Bezoargeit
Blauwschaap
Dagestantoer
Dalls schaap
Dikhoornschaap
Gems
Himalayathargeit
Japanse bosgems
Kaukasische toer
Manenschaap
Moeflon
Nubische steenbok
Schroefhoorngeit
Siberische steenbok
Spaanse steenbok
Steenbok
Sumatraanse bosgems
Tibetaanse antilope
Waliasteenbok
Addax
Algazel
Arabische oryx
Beisa
Gemsbok
Roanantilope
Sabelantilope
Bergrietbok
Bohorrietbok
Waterbok
Guanaco
Vicuña
Kameel (wild)
Dromedaris
Eland

25

Artiodactyla

Suidae

Carnivora
Carnivora

Canidae
Felidae

Carnivora
Carnivora
Carnivora

Mustelidae
Ursidae
Viverridae

Diprodotontia

Macropodidae

Blastocerus dichotomus
Odocoileus hemionus
Capreolus capreolus
Rangifer tarandus
Odocoileus virginianus
Axis axis
Dama dama
Cervus elaphus
Muntiacus muntjak
Elaphodus cephalophus
Elaphurus davidianus
Cervus nippon
Sus barbatus
Sus celebensis
Sus philippensis
Sus verrucosus
Sus oliveri
Sus ahoenobarbus
Potamochoerus porcus
Hylochoerus meinertzhageni
Sus cebifrons
Sus scrofa
Phacochoerus aethiopicus
Canis lupus
Felis chaus
Leptailurus serval
Eira barbara
Ursus arctos
Civettictis civetta
Arctictis binturong
Viverra zibetha
Macropus / Osphranter robustus
Macropus giganteus
Macropus / Osphranter rufus
Macropus fuliginosus

Perissodactyla

Equidae

Perissodactyla

Tapiridae

Equus hemionus
Equus zebra
Equus africanus
Equus grevyi
Equus kiang
Equus caballus przewalskii
Equus quagga
Tapirus terrestris

Moerashert
Muildierhert
Ree
Rendier
Witstaarthert
Axishert
Damhert
Edelhert
Indische muntjak
Kuifhert
Paterdavidshert
Sikahert
Baardzwijn
Celebeswrattenzwijn
Filipijns wrattenzwijn
Javaans wrattenzwijn
Oliver's wrattenzwijn
Palawanbaardzwijn
Penseelzwijn
Reuzenboszwijn
Visayawrattenzwijn
Wild zwijn
Woestijnknobbelzwijn
Wolf
Moeraskat
Serval
Tayra
Bruine beer
Afrikaanse civetkat
Beermarter
Indische civetkat
Bergkangoeroe
Oostelijke grijze
reuzenkangoeroe
Rode reuzenkangoeroe
Westelijke grijze
reuzenkangoeroe
Aziatische wilde ezel
Bergzebra
Wilde ezel
Grévyzebra
Kiang
Przewalskipaard
Steppezebra
Laaglandtapir

26
Rodentia
Rodentia

Caviidae
Sciuridae

Hydrochoerus hydrochaeris
Marmota marmota
Marmota bobak

Capybara
Alpenmarmot
Bobakmarmot

Bij vrijwel alle overige diersoorten is een hoog risico op zoönosen geconstateerd, hetgeen niet leidt
tot een classificering in de hoogste risicoklasse maar tot een signalering (zie 4.2). Deze diersoorten
zijn aangeduid met een oranje markering in de scoretabel (bijlage 3). Bij een klein aantal diersoorten
is wetenschappelijk onderbouwd sprake van een zeer beperkt of afwezig zoönose risico, deze dieren
zijn aangeduid met een groene markering in de scoretabel (bijlage 3).

5.1.2. Risicoklasse E
Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een zeer groot aantal gevaren
voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren. Het betreft diersoorten die specifieke aandacht
nodig hebben in alle vier risicocategorieën die betrekking hebben op dierenwelzijn (voeding,
ruimtegebruik, klimaat en sociale omgeving). Daarnaast geldt in deze risicoklasse voor bijna alle
soorten een signalering voor het zoönose risico.

Tabel V: Lijst van diersoorten in risicoklasse E (voor details zie scoretabel in bijlage 3)

Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Afrosoricida

Tenrecidae

Gestreepte tenrek

Artiodactyla

Bovidae

Hemicentetes
semispinosus
Neotragus pygmaeus
Ourebia ourebi
O. haggard
O. hastata
Procapra picticaudata
Porcula salvania
Canis adustus
Canis aureus
Otocyon megalotis
Vulpus lagopus
Vulpes corsac
Vulpes zerda
Canis mesomelas
Vulpes rueppellii
Helogale parvula
Crossarchus obscurus
Suricata suricatta
Cynictis penicillata
Mungos mungo
Mephitis mephitis
Aonyx cinerea

Artiodactyla
Carnivora

Suidae
Canidae

Carnivora

Herpestidae

Carnivora
Carnivora

Mephitidae
Mustelidae

Dwergantilope
Oribi

Tibetaanse gazelle
Dwergzwijn
Gestreepte jakhals
Gewone jakhals
Grootoorvos
Poolvos
Steppevos
Woestijnvos
Zadeljakhals
Zandvos
Dwergmangoeste
Koesimanse
Stokstaartje
Vosmangoeste
Zebramangoeste
Gestreepte skunk
Kleinklauwotter

27
Carnivora
Cingulata
Diprodotontia

Procyonidae
Dasypodidae
Macropodidae

Diprodotontia
Eulipotyphla
Hyracoidea
Lagomorpha
Rodentia

Petauridae
Soricidae
Procaviidae
Leporidae
Caviidae

Rodentia
Rodentia

Chinchillidae
Cricetidae

Rodentia

Dasyproctidae

Rodentia
Rodentia

Dipodidae
Hystricidae

Rodentia

Muridae

Rodentia

Octodontidae

Potos flavus
Dasypus novemcinctus
Macropus /
Notamacropus
rufogriseus
Wallabia bicolor
Macropus /
Notamacropus parma
Thylogale thetis
Macropus /
Notamacropus eugenii
Macropus /
Notamacropus agilis
Petaurus breviceps
Suncus murinus
Procavia capensis
Lepus timidus
Dolichotis salinicola
Dolichotis patagonum
Kerodon rupestris
Chinchilla lanigera
Microtus / Alexandromys
fortis
Microtus guentheri
Synaptomys borealis
Lagurus lagurus
Lasiopodomys brandtii
Dasyprocta azarae
Dasyprocta leporina
Dasyprocta punctata
Dasyprocta prymnolopha
Jaculus jaculus
Hystrix crassispinis
Hystrix pumila
Hystrix cristata
Hystrix brachyura
Hystrix sumatrae
Hystrix javanica
Hystrix indica
Hystrix africaeaustralis
Meriones unguiculatus
Meriones persicus
Meriones shawii
Psammomys obesus
Thallomys paedulcus
Octodon degus

Rolstaartbeer
Negenbandgordeldier
Bennettwallaby

Moeraswallaby
Parmawallaby
Roodhalspademelon
Tammarwallaby
Zandwallaby
Suikereekhoorn
Muskusspitsmuis
Rotsklipdas
Sneeuwhaas
Kleine mara
Mara
Rotsmoko
Chinchilla
Chinese woelmuis
Mediterrane woelmuis
Moeraslemming
Steppelemming
Steppewoelmuis
Azara's agoeti
Goudhaas
Midden-Amerikaanse agoeti
Zwartrugagoeti
Kleine woestijnspringmuis
Borneo stekelvarken
Filipijns stekelvarken
Gewone stekelvarken
Maleis stekelvarken
Sumatraans stekelvarken
Sunda stekelvarken
Witstaartstekelvarken
Zuid-Afrikaans stekelvarken
Wilde Mongoolse gerbil
Perzische woestijnmuis
Shawi gerbil
Vette zandrat
Acacia rat
Degoe

28
Rodentia

Scandentia

Sciuridae

Tupaiidae

Callosciurus
quinquestraitus
Callosciurus orestes
Tamiops swinhoei
Callosciurus prevostii
Callosciurus finlaysonii
Callosciurus caniceps
Callosciurus pygerythrus
Callosciurus baluensis
Callosciurus
melanogaster
Callosciurus adamsi
Dremomys pernyi
Callosciurus phayrei
Tamiops mcclellandii
Callosciurus inornatus
Funambulus pennantii
Callosciurus
nigrovittatus
Callosciurus notanus
Tamiasciurus hudsonicus
Sciurus anomalus
Sciurus igniventris
Sciurus granatensis
Sciurus aberti
Sciurotamias davidianus
Urocitellus richardsonii
Cynomys parvidens
Tupaia belangeri
Tupaia glis

Anderson's eekhoorn
Borneo zwartgestreepte eekhoorn
Chinese gestreepte
boomeekhoorn
Driekleureekhoorn
Finlaysonklappereekhoorn
Grijsbuik eekhoorn
Irrawaddy eekhoorn
Kinabalu eekhoorn
Mentawai eekhoorn
Oorvlek eekhoorn
Perny eekhoorn
Phayre's eekhoorn
Thaise dwergstreepeekhoorn
Vale eekhoorn
Vijfstrepige palmeekhoorn
Zwartgestreepte eekhoorn
Zwartneusklappereekhoorn
Hudson eekhoorn
Kaukasuseekhoorn
Peruaanse witnekeekhoorn
Roodstaarteekhoorn
Witstaarteekhoorn
Chinese rotseekhoorn
Richardsongrondeekhoorn
Utahprairiehond
Belangers toepaja
Gewone toepaja

In deze risicoklasse komen vooral soorten uit de orde Rodentia voor, namelijk 58% van de soorten in
risicoklasse E. Het betreft met name eekhoorns, woelmuizen en lemmingen uit de families Sciuridae
en Cricetidae. Daarnaast komt een aantal soorten zoals jakhalzen en vossen uit de familie Canidae,
stekelvarkens (Hystricidae), wallaby’s (Macropodidae), agoeti’s (Dasyproctidae) en mangoesten
(Herpestidae) in deze risicoklasse voor. De soorten in risicoklasse E scoren niet op de risicofactoren
voor zoönosen en letselschade. Alle soorten in deze risicoklasse zijn aangepast aan een ander
klimaat (meestal een tropisch klimaat) dan een gematigd zeeklimaat. Over het algemeen besteden
ze in de natuur veel tijd aan het zoeken, vinden en opnemen van voedsel en hebben een
afgezonderde rust- of nestplaats. Daarnaast hebben ze veelal een sociale structuur die zich kenmerkt
door een dominantiehiërarchie. Een aantal soorten, zoals jakhalzen, hebben bovendien een
paarsgewijze monogame leefwijze of hebben hypsodonte gebitselementen (bijvoorbeeld mara’s,
wallaby’s, lemmingen en woelmuizen).

29

5.1.3 Risicoklasse D
Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een middelgroot aantal
gevaren voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren (zie WAP advies). In deze risicoklasse geldt
voor bijna alle dieren een signalering voor het zoönose risico.
TABEL VI: LIJST VAN DIERSOORTEN DIE IN RISICOKLASSE D VALLEN (VOOR DETAILS ZIE SCORETABEL IN BIJLAGE 3)

Orde

Familie

Afrosoricida

Tenrecidae

Soort (Latijn)

Tenrec ecaudatus
Setifer setosus
Echinops telfairi
Hemicentetes nigriceps
Carnivora
Canidae
Vulpes vulpes
Carnivora
Felidae
Felis silvestris lybica
Felis margarita
Carnivora
Viverridae
Galictis vittata
Genetta genetta
Genetta thierryi
Paradoxurus
hermaphroditus
Genetta pardina
Genetta maculata
Genetta tigrina
Cingulata
Chlamyphoridae Chaetophractus villosus
Chaetophractus
vellerosus
C. nationi
Tolypeutes matacus
Euphractus sexcinctus
Didelphimorphia Didelphidae
Monodelphis domestica
Didelphis albiventris
Eulipotyphla
Erinaceidae
Hemiechinus auritus
Atelerix sclareti
Atelerix albiventris
Atelerix frontalis
Lagomorpha
Leporidae
Lepus europaeus
Oryctolagus cuniculus
Pilosa
Bradypodidae
Bradypus tridactylus
Pilosa
Megalonychidae Choloepus didactylus
Rodentia
Calomyscidae
Calomyscus bailwardi
Rodentia
Caviidae
Cavia aperea
Cavia magna
Rodentia
Cricetidae
Microtus arvalis
Phodopus campbelli

Soort (Nederlands)
Gewone tenrek
Grote egeltenrek
Kleine egeltenrek
Zwartkoptenrek
Vos
Afrikaanse wilde kat
Woestijnkat
Grote grison
Genetkat
Hausagenet
Loewak
Pardin's genetkat
Roestgenet
Tijgergenet
Bruin behaard gordeldier
Klein behaard gordeldier

Kogelgordeldier
Zesbandgordeldier
Kortstaartopossum
Zuid-Amerikaanse opossum
Grootooregel
Somalische egel
Witbuikegel
Zuid-Afrikaanse egel
Europese haas
Konijn (wild)
Drievingerige luiaard
Tweevingerige luiaard
Turkmeense muishamster
Cavia (wild)
Moerascavia
Veldmuis
Campbell's dwerghamster

30

Rodentia

Rodentia

Rodentia
Rodentia
Rodentia

Dipodidae

Muridae

Nesomyidae
Pedetidae
Sciuridae

Phodopus sungorus
Phodopus roborovskii
Euchoreutes naso
Jaculus orientalis
Allactaga /
Orientallactaga sibirica
Allactaga / Scarturus
tetradactylus
Acomys spinosissimus
Acomys cahirinus
Acomys russatus
Acomys dimidiatus
Gerbillus cheesmani
Gerbillus gerbillus
Sekeetamys calurus
Meriones crassus
Gerbillus aquilus
Meriones tristrami
Pachyuromys duprasi
Gerbillus dasyurus
Mus / Nannomys
minutoides
M. musculoides
M. baoulei
M. haussa
M. bufo
M. indutus
M. mahomet
M. mattheyi
M. orangiae
M. oubanguii
M. setulosus
M. tenellus
Lemniscomys striatus
Lemniscomys barbarus
L. zebra
L. hoogstraali
Lemniscomys bellieri
L. linulus
L. macculus
L. mittendorfi
Lemniscomys griselda
L. rosalia
L. roseveari
Phloeomys pallidus
Cricetomys gambianus
Pedetes capensis
Sciurus vulgaris

Russische dwerghamster
Woestijndwerghamster
Grootoorspringmuis
Reuzenwoestijnspringmuis
Siberische paardenspringmuis
Vierteenrenmuis
Dwergstekelmuis
Egyptische stekelmuis
Gouden stekelmuis
Sinaïstekelmuis
Cheesman's gerbil
Kleine Egyptische renmuis
Pluimstaartgerbil
Sundevalls gerbil
Swarthy gerbil
Tristram's gerbil
Vetstaartgerbil
Wagners gerbil
Afrikaanse dwergmuis

Gestreepte grasmuis
Grasmuis (Barbarus groep)

Grasmuis (Bellieri groep)

Grasmuis (Griselda groep)

Nevelrat
Gambiahamsterrat
Zuid-Afrikaanse springhaas
Europese rode eekhoorn

31
Tamias striatus
Cynomys ludovicianus

Oostelijke wangzakeekhoorn
Zwartstaartprairiehond

In deze risicoklasse komen dieren uit een groot aantal families voor. Het betreft eekhoorns
(Sciuridae), woelmuizen en lemmingen (Cricetidae), gerbils, grasmuizen en de nevelrat (Muridae),
springmuizen (Dipodidae), cavia’s (Cavidae), het konijn en de haas (Leporidae) en de Afrikaanse
springhaas (Pedetidae). Naast deze knaagdieren bevat deze risicoklasse een aantal soorten katten
(Felidae), vossen (Canidae), genetkatten (Viverridae), gordeldieren (Chlamyphoridae en
Dasypodidae), opossums (Didelphidae), wallaby’s (Macropodidae), egels (Erinaceidae), luiaards
(Bradypodidae en Megaonygidae), een buideleekhoorn (Petauridae) en een kangoeroerat
(Potoroidae). Enkele soorten hebben hypsodonte gebitselementen (bijvoorbeeld wallaby’s,
lemmingen en woelmuizen). Veelal besteden ze in de natuur veel tijd aan het zoeken, vinden en
opnemen van voedsel. Alleen de luiaards zijn voedselspecialisten. Behalve de luiaards en de haas
hebben alle soorten een afgezonderde rust- of nestplaats en veel soorten graven holen. Eekhoorns,
luiaards, genetkatten, nevelratten, loewaks en buideleekhoorns zijn arboreaal. De meeste soorten in
deze risicoklasse zijn aangepast aan een ander dan een gematigd zeeklimaat. De sociale structuur
van de soorten in deze risicoklasse varieert van strikt solitair, een paarsgewijze monogame of een
familiegewijze leefwijze. De laatste kenmerkt zich door een dominantiehiërarchie. Bij een aantal
Cricetidae en Muridae bestaat gevaar op overbevolking. Ze scoren in drie van de vier risicoklassen
voor dierenwelzijn en krijgen een signalering voor zoönosen.

5.1.4 Risicoklasse C
Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een klein aantal gevaren voor
het welzijn en/of de gezondheid van dieren (zie WAP advies). Daarnaast geldt in deze risicoklasse
voor bijna alle soorten een signalering voor het zoönose risico. Tot deze klasse behoren diersoorten
waarbij in twee risicocategorieën één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

TABEL VII: LIJST VAN DIERSOORTEN IN RISICOKLASSE C (VOOR DETAILS ZIE SCORETABEL IN BIJLAGE 3)

Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Artiodactyla
Carnivora
Rodentia

Cervidae
Mustelidae
Cricetidae

Chinese waterree
Bunzing
Chinese dwerghamster

Rodentia

Gliridae
Muridae

Hydropotes inermis
Mustela putorius
Cricetulus barabensis /
griseus / pseudogriseus
Graphiurus murinus
Gerbillus nanus
Gerbillus perpallidus
Gerbillus amoenus
Gerbillus pyramidum
Taterillus harringtoni
Gerbillus garamantis

Afrikaanse dwergrelmuis
Algerijnse gerbil
Bleke gerbil
Dwergrenmuis
Grote Egyptische renmuis
Harrington's gerbil
Noordafrikaanse renmuis

32
In deze risicoklasse zitten met name knaagdieren (Rodentia) die behoefte hebben aan een
afgezonderde nestplaats en die in veel gevallen deze ook zelf graven. Daarnaast scoren deze soorten
bijna allemaal op thermoregulatie omdat ze aangepast zijn aan een ander klimaat dan een gematigd
zeeklimaat. Bij enkele soorten is ook de snelle voortplanting een probleem, waardoor er
overbevolking met de daarmee gerelateerde problematiek (stress en kannibalisme) als risico
optreedt. Verder dient opgemerkt te worden dat bij veel dieren in deze risicoklasse hoog-risico
zoönotische pathogenen Leptospira spp., Yersinia pestis, Coxiella burnetii en Rickettsia typhi zijn
aangetoond. Dit leidt tot een signalerende toepassing van deze risicofactor.

5.1.5 Risicoklasse B
Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een gering aantal gevaren voor
welzijns- of gezondheidsschade voor dieren. Tot deze klasse behoren diersoorten waarbij in één
risicocategorie één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.
Er zijn geen niet gedomesticeerde diersoorten die in deze categorie vallen.

5.1.6 Risicoklasse A
Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent geen gevaren voor het welzijn
en/of de gezondheid van mens of dier. Tot deze categorie behoren diersoorten waarbij in geen van
de vijf risicocategorieën, risicofactoren zijn vastgesteld.
Er zijn geen wilde of gedomesticeerde diersoorten die in deze categorie vallen.

5.2 Gedomesticeerde diersoorten
Tabel VIII bevat het resultaat van de beoordeling van 19 gedomesticeerde populaties van
diersoorten. Deze beoordeling is gebaseerd op de biologie van de soort aan de hand van 17
risicofactoren, verdeeld over 5 risicocategorieën, rekening houdend met de invloed van het
domesticatieproces en de variatie tussen rassen op de beoordeelde risicofactoren. Bij
gedomesticeerde populaties is per definitie geen sprake van wildvang. Het zoönose risico is daarom
gebaseerd op gegevens uit fok populaties.

TABEL VIII: LIJST VAN GEDOMESTICEERDE POPULATIES VAN DIERSOORTEN MET HUN EINDSCORES IN RISICOKLASSE

Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Risicoklasse

Artiodactyla

Bovidae

Capra aegagrus
hircus
Bos taurus
Ovis aries
Bubalus arnee
bubalis
Vicugna pacos
Camelus bactrianus
Lama glama

Geit

D,E,F

Rund
Schaap
Waterbuffel

C,D,F
C-E
F

Alpaca
Kameel
Lama

E
F
D

Bovidae
Bovidae
Bovidae
Camelidae
Camelidae
Camelidae

33

Carnivora

Lagomorpha

Suidae
Felidae
Canidae
Mustelidae
Leporidae

Perissodactyla Equidae
Equidae
Rodentia
Caviidae
Cricetidae
Muridae
Muridae
Muridae

Sus scrofa
Felis silvestris catus
Canis lupus
Mustela putorius
Oryctolagus
cuniculus domesticus
Equus asinus
Equus caballus
Cavia porcellus
Mesocricetus auratus
Rattus norvegicus
Mus musculus
Meriones
unguiculatus

Varken
Huiskat
Hond
Fret
Konijn

E,F
C,D
C,D,F
C
D

Ezel
Paard
Cavia
Goudhamster
Bruine rat
Huismuis
Mongoolse gerbil

D
C-F
D
C
C
C
E

Artiodactyla: In deze orde vallen de grote hoefdieren zoals de kameel, jak en waterbuffel in
risicoklasse F. Bij het rund, het varken en de geit is de score afhankelijk van het ras. De score F is bij
deze diersoorten en rassen gebaseerd op het risico van letselschade bij de mens, vanwege de
aanwezigheid van slagtanden, scherpe horens en temperament (trappen) in combinatie met een
groot lichaamsgewicht. De variatie tussen rassen in de risicoklasse doet zich ook voor bij het varken,
het rund, de geit en het schaap. Deze diersoorten hebben rassen die sterk kunnen verschillen in
grootte, aanwezigheid van aanvalswapens en mate waarin ze zijn aangepast aan een gematigd
zeeklimaat.
Carnivora: De scores van de hond en de kat zijn afhankelijk van het ras. Bij beide diersoorten
bestaan bijvoorbeeld haarloze rassen die niet zijn aangepast aan een gematigd zeeklimaat. De meest
extreme variatie tussen rassen bestaat bij de hond, niet alleen wat betreft morfologie (grootte,
vacht, etc.) maar ook wat betreft gedrag en temperament zoals aanwezig bij jachthonden,
waakhonden en herdershonden.
Lagomorpha: Het konijn valt onder risicoklasse D vanwege de hypsodonte gebitselementen,
langdurig foerageren, het gebruik van specifieke elementen in de omgeving (graven), sociale
dominantie en de snelle voortplanting.
Perissodactyla: De ezel valt in de risicoklasse D, vanwege hypsodonte gebitselementen, langdurig
foerageren en dominantiehiërarchie. De ezel is daarnaast van oorsprong aangepast aan een droog,
tropisch of subtropisch klimaat. Het paard is de eindscore sterk afhankelij van het ras
Rodentia: De cavia, en Mongoolse gerbil vallen in risicoklasse D. Dit zijn soorten die aangepast zijn
aan een (sub)tropisch klimaat, gebruik maken van een aparte nestplaats of holen graven en een
sociale dominantie hebben.

34

6. Nabeschouwing
Dit rapport beoogt een wetenschappelijke onderbouwing te geven voor de besluitvorming over het
plaatsen van zoogdiersoorten op de Huis- en Hobbydierenlijst. Het adviescollege baseert haar
bevindingen op de aan- of afwezigheid bij de wilde soort van zoönosen en zestien biologische
eigenschappen zoals die in het toetsingskader (zie bijlage 6) worden onderbouwd en in dit rapport
nog nader worden gespecificeerd (zie 4.2). Kennis over deze biologische eigenschappen en de rol die
deze eigenschappen spelen in het ecosysteem van de soort is essentieel en dient het fundament te
zijn voor elke vorm van professionele en niet professionele houderij. Deze biologische
eigenschappen worden in dit rapport gezien als risicofactoren omdat bij onvoldoende expressie als
gevolg van beperkende omstandigheden, bij veronachtzaming of bij intensief contact met de mens,
schadelijke gevolgen kunnen ontstaan voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren of mensen.
De indeling in risicoklassen kan worden beschouwd als een indeling in complexiteit van de zorg die
vereist is voor het houden van de betreffende diersoorten. De wetgeving vermeldt dat de Huis- en
Hobbydierenlijst alleen diersoorten bevat die zonder specialistische kennis en vaardigheden kunnen
worden gehouden. De wetgever gaat daarbij in de ‘Wet Dieren’ uit van een zorgplicht die geldt voor
iedere Nederlander. Bij algemene maatregel van bestuur (AMVB) worden in artikel 1.4 van het
‘Besluit Houders van Dieren’ de criteria voor aanwijzing diersoorten of diercategorieën op de Huisen Hobbydierenlijst nader gespecificeerd. Duidelijk is dat de AMVB uitgaat van een zeker basaal
niveau van kennis, kunde en voorzieningen bij de houder, met als doel het welzijn van de gehouden
diersoort en de gezondheid van de houder zoveel mogelijk te garanderen. Veel diersoorten vereisen
echter meer specialistische, soort specifieke kennis, vaardigheden en voorzieningen die dit
basisniveau ontstijgen. Wanneer een risicofactor geldt voor een bepaalde diersoort betekent het dat
er bijzondere voorzieningen en/of voorschriften of andere waarborgen nodig zijn.

6.1 De lijst van voor beoordeling aangedragen zoogdiersoorten
Conform de opdracht van LNV beoordeelt het adviescollege zoogdiersoorten die ter beoordeling
voor plaatsing op de Huis- en Hobbydierenlijst worden aangedragen. De door LNV aangedragen lijst
van ruim driehonderd soorten bestaat deels uit soorten die al in Nederland worden gehouden.
Daarnaast is een ogenschijnlijk willekeurig aantal andere zoogdiersoorten voorgedragen waaronder
soorten waarover onvoldoende wetenschappelijke informatie beschikbaar is om tot een
gefundeerde beoordeling te komen. Het meest saillante voorbeeld is het Vietnamese wrattenzwijn
(Sus bucculentus). De soort is gebaseerd op de vondst van twee schedels in 1892 en een meer
recente vondst in 1995. Hoewel niemand ooit een levend exemplaar van de soort heeft gezien
bestaat het vermoeden dat de soort toch niet helemaal is uitgestorven. De vraag doet zich dan voor
met welk motief het Vietnamese wrattenzwijn is aangedragen ter beoordeling voor plaatsing op de
Huis- en Hobbydierenlijst. Eenzelfde vraag kan gesteld worden bij de lange reeks van
grasmuissoorten (Lemniscomys) waarvan de taxonomie alleen met moleculair genetische technieken
is vast te stellen. Het college adviseert om bij nieuwe soorten die ter beoordeling worden
aangedragen ook te informeren naar de beweegredenen van die voordracht.

35

6.2 Gezondheidsrisico voor de mens
6.2.1 Zoönosen
Een beperkt aantal diersoorten is op basis van het zoönose risico in de hoogste risicoklasse (F)
geplaatst (Tabel III). Het betreft zeer ernstige zoönosen, die zich verspreiden via niet of nauwelijks te
beheersen besmettingsroutes. Stringente maatregelen zijn vereist om verspreiding van dit type
zoönosen te vermijden. Veel diersoorten hebben echter een signalering voor het zoönoserisico. De
zoönosen kunnen zeer ernstig tot ernstig zijn, maar zijn te beheersen. Met een signalering wil het
adviescollege extra aandacht vragen voor het ziektebeeld, de monitoring, diagnostiek, wering en
bestrijding van zoönosen bij de betreffende diersoort. Deze extra aandacht kan om verschillende
redenen gewenst zijn. Zo kan de betreffende zoönose bij een soort (of sympatrische en aanverwante
soort) zijn aangetoond, maar is uit de beschikbare wetenschappelijke literatuur nog niet op te
maken of de zoönose van de betreffende soort op de mens kan worden overgedragen. Dit kan
voorkomen bij opkomende infectieziekten zoals bijvoorbeeld Sars-CoV-2. Dit virus is aangetoond bij
de Amerikaanse nerts en de fret, twee verwante diersoorten. Alleen bij de Amerikaanse nerts is
overdracht naar de mens aangetoond, bij de fret is dit niet het geval. Dit vraagt om waakzaamheid
bij de fret en andere diersoorten waar Sars-CoV-2 is aangetoond maar er nog geen sprake is van
zoonotische overdracht naar de mens. Een andere reden waarvoor het adviescollege extra aandacht
wil vragen voor deze zoönosen, is dat de monitoring van de zoönose en de bekendheid van de te
nemen beheersmaatregelen aandacht verdient. Voor de beheersmaatregelen verwijst het
adviescollege naar de opmerkingen bij Deel II in het advies van de WAP (zie bijlage 6). Het
adviescollege acht het, in het licht van de preventieve gezondheidszorg, van groot belang dat kennis
over de beheersing van deze zoönosen bij de houders maar ook bij andere betrokken partijen, zoals
dierverkopers en medische deskundigen (veterinair en humaan), aanwezig is en regelmatig
geactualiseerd wordt aan de laatste wetenschappelijke inzichten. Dat deze kennis op meerdere
niveaus noodzakelijk is, en zoönose risico’s worden onderschat, wordt ook in de literatuur
onderschreven (Overgaauw et al., 2020). Dit geldt vooral voor gezelschapsdieren gezien het
hechtere fysieke contact dat er bestaat tussen houder en gezelschapsdier en mogelijk risico
bevorderend gedrag dat hiermee samenhangt zoals laten likken of krabben.
Bij een aantal diersoorten is een onderscheid gemaakt in het zoönoserisico bij wildvang en dieren
afkomstig uit een fokpopulatie. Dit is aangegeven in de dossiers van de betreffende diersoorten. Bij
de eindbeoordeling is dit onderscheid echter niet meegenomen. Het adviescollege heeft namelijk
geen enkel houvast om uitspraken te kunnen doen over de herkomst van de dieren. Het eindoordeel
over het zoönose risico is derhalve gebaseerd op de diersoort afkomstig uit wildvang.

6.2.2 Letselschade bij de mens
Een groot aantal diersoorten (Tabel IV) is vanwege het risico op ernstig letsel bij de mens in de
hoogste risicoklasse (F) geplaatst. Deze beoordeling is enerzijds gebaseerd op het gegeven dat een
goede verzorging van dieren impliceert dat de dieren periodiek moeten worden gehanteerd ten
behoeve van algehele verzorging, gezondheidsinspectie of verplaatsen van de dieren. Anderzijds
moet dit hanteren mogelijk zijn voor de niet specialistische houder (zie boven). In de praktijk wordt
dit letselrisico soms ondervangen door chirurgische ingrepen zoals onthoornen, castreren of bijvijlen

36
of verwijderen van slagtanden. Het college wil er nadrukkelijk op wijzen dat de beoordeling geen
rekening heeft gehouden met deze ingrepen. De beoordeling is tevens ongeacht het geslacht en de
fase van de voortplantingscyclus van de diersoort.
Tot slot is het college zich ervan bewust dat gevaren enigszins kunnen worden beheerst door dieren
vanaf de vroege jeugd te habitueren aan de houderij-omstandigheden. Habituatie gaat echter over
individuele gevallen onder specifieke omstandigheden waarin het dier gehouden wordt (zie ook
5.3.1). Het leent zich derhalve niet voor de onderhavige beoordeling op het niveau van de soort.

6.3 Welzijnsrisico voor het dier
De indeling in de risicoklassen A tot en met E reflecteert een accumulatie van eisen die de diersoort
aan de omgeving stelt ten behoeve van het welzijn van de soort en waaraan een potentiële houder
zal moeten voldoen. Deze classificering is uitsluitend gebaseerd op biologische kenmerken van de
soort. Vanwege het speciale karakter van domesticatie zijn niet gedomesticeerde soorten apart van
de gedomesticeerde populaties van diersoorten besproken.

6.3.1 Niet gedomesticeerde diersoorten
Geen van de beoordeelde niet gedomesticeerde diersoorten valt in de risicoklasse A of B. Dit laat
zien dat de houderij altijd rekening moet houden met meerdere biologische eigenschappen. Geen
enkel dier is zomaar te houden. De beoordeling van de diersoorten berust op de biologie van de
wilde diersoort. Het adviescollege is zich ervan bewust dat een belangrijk deel van de dieren die in
Nederland worden gehouden niet uit het wild komt, maar in gevangenschap is gefokt. Het
onderscheid tussen wildvang en fok kan om drie redenen van belang zijn voor de beoordeling. Ten
eerste kan het zoönoserisico bij dieren uit een fokpopulatie lager zijn (zie ook 4.2). Ten tweede zijn
dieren afkomstig uit een fokpopulatie al enigszins gehabitueerd aan het leven in gevangenschap. Ten
derde treedt bij fokpopulaties dikwijls een onbewuste selectie op van beter hanteerbare dieren.
Deze selectie treedt alleen en vaak onopgemerkt op in fokpopulaties van diersoorten. Selectie op
hanteerbaarheid ontstaat bijvoorbeeld wanneer de fokker onbewust de makkelijk hanteerbare
dieren uitkiest voor reproductie. Het kan worden beschouwd als een begin van het proces van
domesticatie. Desondanks heeft het adviescollege de biologie van wilde soorten als uitgangspunt
voor de beoordeling gebruikt. Het is voor het college namelijk onmogelijk te bepalen of soorten
direct afkomstig zijn uit het wild (wildvang), of afkomstig zijn uit binnenlandse of buitenlandse
fokpopulaties. Daarnaast is er bij de gefokte dieren geen enkel zicht op de hygiënische
omstandigheden in die populaties en de mate waarin onbewuste selectie op hanteerbaarheid heeft
plaatsgevonden. Een goed voorbeeld hiervan is het rendier (Rangifer tarandus). Er zijn verschillende
afzonderlijke kuddes met verschillende voorouders, variërend van veronderstelde zuivere wilde
kuddes tot kuddes met een geheel of gedeeltelijk gedomesticeerde oorsprong (Neijenhuis &
Hopster, 2018). In de praktijk van (internationaal) transport en handel van dieren is het tot slot lastig
om te bepalen of een individueel dier afkomstig is uit een gefokte populatie of van wildvang. Deze
overwegingen hebben ertoe geleid dat het onderscheid tussen fok en wildvang bij de niet
gedomesticeerde diersoorten geen rol speelt in de eindbeoordeling van een diersoort.

37

6.3.2 Gedomesticeerde populaties van diersoorten
Het adviescollege acht het nodig om de gedomesticeerde populaties van diersoorten apart te
beschouwen. De lijst met gedomesticeerde soorten is beperkt tot langdurig gedomesticeerde
soorten waarvan in de wetenschappelijke literatuur is aangetoond dat de gedomesticeerde
populatie afwiijkt van de wilde populatie in gedrag en/of fysiologie. In de soortenlijst van dieren die
in Nederland worden gehouden als huis- en hobbydieren staan veel soorten waarvan gehouden
populaties de eerste fase van een domesticatieproces doormaken. Vaak betreft het kleurvarianten
van exotische soorten die nog niet erg lang gehouden worden. Omdat wetenschappelijke literatuur
over domesticatie bij deze soorten ontbreekt heeft het adviescollege het oordeel gebaseerd op de
biologie van de wilde soortengenoten.
Ook bij de langdurig gedomesticeerde soorten is de risicoclassificering in beginsel gebaseerd op de
biologie van de wilde voorouder. Echter, bij deze groep is de mate waarin het domesticatieproces
deze eigenschappen in de verschillende rassen heeft veranderd (zie ook 4.1 domesticatie) in de
beoordeling meegewogen. Gedomesticeerde populaties van diersoorten worden vaak al vele
decennia en soms al vele eeuwen in Nederland gehouden. Dit betekent dat er voor het houden van
deze diersoorten vaak een lange traditie bestaat. In tegenstelling tot niet gedomesticeerde
diersoorten zijn gedomesticeerde dieren altijd afkomstig uit fokpopulaties. Daardoor groeien ze
dichtbij de mens in houderij-omstandigheden op en zullen ze dus aan deze omstandigheden
gehabitueerd zijn. Van oudsher is de houderij gericht op condities die gunstig zijn voor de diensten
die deze diersoorten aan de mens moeten leveren. Dit heeft geleid tot een veelheid van rassen
binnen de verschillende diersoorten, afhankelijk van de precieze doeleinden waarvoor het dier
wordt gehouden. Huisvestingscondities die tegemoet komen aan deze dienstbaarheid aan de mens,
komen echter lang niet altijd tegemoet aan de biologische eigenschappen van de betreffende
diersoort. Dit geldt niet alleen voor productiedieren in de professionele veehouderij, maar ook voor
hobbydieren. Niet alleen voorzieningen (kooien, stallen, etc.) staan dikwijls ten dienste van de
dienstbaarheid aan de mens, ook het dier wordt daar vaak op aangepast (castratie, onthoornen,
etc.).
De Huis- en Hobbydierenlijst richt zich op het houden van dieren als hobby- of huisdier. Het
adviescollege is van mening dat ook voor gedomesticeerde populaties van diersoorten de biologie
van de soort leidend moet zijn voor een welzijnsvriendelijke houderij. Dit leidt dan soms tot
verrassende uitkomsten die kunnen afwijken van de gangbare mening. Dat geldt bijvoorbeeld voor
enkele veelvuldig als huis- of hobbydier gehouden soorten zoals geit (Capra aegagrus hircus), ezel
(Equus asinus), varken (Sus scrofa) en een aantal kleine knaagdieren. Deze soorten vallen bij de
huidige beoordelingssystematiek allemaal onder risicoklasse D of hoger (Tabel VIII). Van deze
gedomesticeerde soorten bestaat een uitgebreide wetenschappelijke literatuur over de
gezondheids- en welzijnsproblemen die in de houderij kunnen voorkomen, dit in tegenstelling tot de
niet gedomesticeerde dieren. Onderzoek naar welzijnsproblemen in de Nederlandse houderij van
gedomesticeerde dieren geeft een indicatie van het in de praktijk daadwerkelijk optreden van deze
problemen wanneer niet wordt voldaan aan de vereisten vanuit de biologische kenmerken van een
soort (Leenstra et al., 2009; 2010; 2011; Poelarends & Leenstra 2009; Bokkers et al., 2008; Vinke et
al 2011). Zo zijn welzijnsproblemen beschreven m.b.t. de dominantiehiërarchie, groepswisselingen
en/of introducties voor bijvoorbeeld, schapen, varkens en honden. Welzijnsproblemen met
betrekking tot frequent foerageren zijn beschreven voor bijvoorbeeld , geiten, varkens, en konijnen.

38
Welzijnsproblemen met betrekking tot het aangepast zijn aan een ander klimaat dan een gematigd
zeeklimaat zijn onder andere beschreven voor geiten, cavia’s goudhamsters en Mongoolse gerbils.
Welzijnsproblemen met betrekking tot hypsodontie zijn beschreven voor cavia’s.
Ter validering van de huidige beoordeling die is gebaseerd op risicofactoren, heeft het college enkele
gedomesticeerde soorten meer in detail uitgewerkt. Daarbij is gekeken in hoeverre de voorspelling
gebaseerd op risicofactoren en risicocategorieën overeenstemt met welzijnsproblemen in de
houderij. Dit wordt geïllustreerd met het varken (bijlage 4) en het konijn (bijlage 5) als voorbeelden
van veelvuldig als hobbydier gehouden soorten. Dit sterkt het adviescollege in de overtuiging dat de
identificatie van biologische eigenschappen als risicofactoren voor gezondheid- en
welzijnsproblemen in de houderij een goede wetenschappelijke basis biedt voor de besluitvorming
over plaatsing van dieren op de Huis- en Hobbydierenlijst. Daarbij moet echter wel worden
aangetekend dat de literatuur over welzijnsproblemen dikwijls geen onderscheid maakt tussen de
verschillende rassen.

7. Advies
Dit rapport vormt het wetenschappelijk fundament voor de politieke besluitvorming over plaatsing
van zoogdierdiersoorten op de huis- en hobbydierenlijst. De beoordeling is enerzijds gebaseerd op
aangetoonde zoönosen en biologische eigenschappen van diersoorten die een gevaar kunnen
vormen voor de gezondheid van de mens. Anderzijds zijn eigenschappen in acht genomen die
kunnen leiden tot aantasting van het welzijn van de dieren wanneer de huisvestingscondities en
verzorging niet voldoen aan de eisen die deze eigenschappen met zich meebrengen. Iedere diersoort
in gevangenschap verdient adequate huisvesting en verzorging. Daarnaast dient de houderij niet tot
ernstige gezondheidsrisico’s voor de houder en samenleving te leiden. Iedere houder van dieren
wordt geacht de juiste hygiëne in acht te nemen, de dieren te voorzien van de juiste voeding, water,
ruimte, etc. De biologische eigenschappen die in dit rapport zijn beoordeeld, worden beschouwd als
risicofactoren die speciale aandacht behoeven en waarvoor dikwijls kennis en kunde moet worden
verworven en speciale middelen vereist zijn.
Het college realiseert zich dat bij de besluitvorming over de plaatsing van zoogdiersoorten op de
huis- en hobbydierenlijst, naast de hier gepresenteerde wetenschappelijke fundamenten, ook
argumenten mee wegen die betrekking hebben op het gemak waarmee aan de speciale eisen die
voortvloeien uit de genoemde eigenschappen van de betreffende diersoort kan worden voldaan.
Wat betreft de klimaateisen zal het bijvoorbeeld meestal gemakkelijker en goedkoper zijn om aan de
eisen van een klein tropisch knaagdier te voldoen dan aan de eisen van een groot tropisch hoefdier.
Het Adviescollege heeft bij de beoordeling van de afzonderlijke soorten echter nadrukkelijk geen
oordeel gegeven over de aard en omvang van kennis, kunde, middelen en gemak waarmee
voorzieningen, die tegemoet komen aan de verschillende risicofactoren, zijn te realiseren. De enige
uitzondering hierop betreft de zoönosen. In Nederland en internationaal bestaat er een uitgebreid
stelsel van veterinaire bestrijding en preventie van een aantal belangrijke zoönosen zoals het rabiës
virus. Daarnaast bestaan er wetenschappelijk onderbouwde preventieve maatregelen die een
houder kan treffen om het zoönose risico te beperken, die meer of minder gemakkelijk te realiseren
zijn. In aansluiting daarop heeft het Adviescollege voor deze risicofactor de haalbaarheid van
toereikende beheersmaatregelen betrokken in de uiteindelijke beoordeling.

39
Voor de risicofactor letsel bij de mens en de risicofactoren die betrekking hebben op dierenwelzijn is
het, naast dat de wetenschappelijke basis ontbreekt, lastig om op een objectieve manier een weging
aan te brengen over het gemak waarmee in de praktijk aan de eisen een bepaalde risicofactor kan
worden voldaan. Voor de beoordeling hiervan is een nadere invulling noodzakelijk van de in de
wetgeving gehanteerde term ‘specialistische kennis en vaardigheden’. Veel diersoorten zijn met
voldoende specialistische kennis, kunde en middelen op een veilige en diervriendelijke manier te
houden. Echter, in handen van de gemiddelde Nederlander kan het houden van dezelfde
diersoorten tot grote problemen leiden. Dieren worden vaak als impulsaankoop aangeschaft en/of
houders verdiepen zich niet voldoende in de wijze waarop dieren dienen te worden gehuisvest,
verzorgd en behandeld. Dit geldt in het bijzonder voor de niet gedomesticeerde soorten. Voor de
gedomesticeerde soorten ligt dit anders en adviseert het college de volgende overwegingen te
betrekken bij het besluit over plaatsing op de huis- en hobbydierenlijst.
1. Bij veel diersoorten heeft het proces van domesticatie geleid tot een groot aantal rassen die
sterk kunnen verschillen in gedrag en morfologie. Dit betekent dat een beoordeling op het
niveau van de soort vaak geen recht doet aan de vaak grote verschillen tussen de rassen. Het
risico op letselschade is bijvoorbeeld vele malen groter bij een vechthond dan bij een
schoothondje.
2. Bij de gedomesticeerde populaties van diersoorten is er een lang tot zeer lang bestaande
algemene praktijkervaring met betrekking tot het houden van de verschillende diersoorten
en de daarvoor noodzakelijke voorzieningen. Er is veel informatie beschikbaar en
voorzieningen zijn dikwijls in de handel verkrijgbaar. Hoewel veel huisvestingsproblemen
daarmee kunnen worden opgelost, wil dat echter niet zeggen dat de gangbare praktijk altijd
in voldoende mate tegemoet komt aan de eisen van de diersoort. Dikwijls worden ingrepen
toegepast zoals castreren of onthoornen.
3. Gedomesticeerde dieren zijn genetisch zodanig veranderd dat zij dienstbaar zijn aan de
mens. Deze verandering impliceert tevens dat gedomesticeerde dieren doorgaans tammer
zijn en de nabijheid van de mens tolereren. Bovendien zijn gedomesticeerde dieren per
definitie afkomstig uit een fokpopulatie. Omdat ze opgroeien onder deze omstandigheden
zijn ze daar al (gedeeltelijk) aan gehabitueerd. Dit betekent dat gedomesticeerde dieren na
habituatie doorgaans goed hanteerbaar zijn. Bij niet gedomesticeerde dieren ontbreekt deze
genetische predispositie en ontbreekt de garantie dat ze afkomstig zijn uit een fokpopulatie.
4. Bij gedomesticeerde dieren bestaat een uitgebreide wetenschappelijke literatuur over
gezondheids- en welzijnsproblematiek in de houderij. De niet gespecialiseerde dierenarts
praktijk is doorgaans bekend met deze problematiek en heeft ervaring met de diagnose en
behandeling ervan .
5. Diersoorten, waarvan in de loop van de tijd gedomesticeerde populaties zijn ontstaan, zijn
minder vatbaar voor inteeltdepressie. Pogingen om nieuwe diersoorten te domesticeren
stranden dikwijls op inteeltdepressie.
6. De vaak eeuwenlange traditie van het houden van gedomesticeerde dieren heeft geleid tot
een zekere algemene maatschappelijke aanvaarding van de gezondheidsrisico’s voor de
mens. Het risico bijvoorbeeld op ernstig letsel door de trap van een groot hoefdier zoals het
paard wordt maatschappelijk blijkbaar aanvaardbaar geacht.
Het belang van bovenstaande overwegingen kan worden geïllustreerd aan de hand van de
beoordelingen van het gedomesticeerde konijn en de drievingerige luiaard. Beide diersoorten vallen
onder risicoklasse D. Niet iedere houder zal echter weten dat konijnen een dieet moeten hebben dat

40
voldoet aan de eis om voldoende slijtage te geven aan de hypsodonte kiezen. Tegelijkertijd is het
juiste voer in het brede assortiment gemakkelijk verkrijgbaar, al is daarbij wel goede voorlichting
noodzakelijk. Bij eventuele problemen zal de gemiddelde dierenarts gemakkelijk de juiste diagnose
kunnen stellen. Dat geldt niet voor de drievingerige luiaard (Bradypus tridactylus). Voor deze soort is
het veel moeilijker om een adequaat dieet aan te bieden. Deze luiaard is een voedselspecialist die
foerageert op een zeer specifieke selectie van tropische bladeren. Deze selectie is vaak individueel
bepaald door de voorkeuren van de moeder. Een voersamenstelling die afwijkt van deze individuele
voorkeur geeft ernstige voedingsproblemen.

Conform het toetsingskader van de WAP heeft het Adviescollege de scores op de verschillende
risicofactoren samengevat in zes risicoklassen. Deze risicoklassen representeren het aantal
risicocategorieën dat in de houderij aandacht behoeft. Het reflecteert iets van de complexiteit van
de houderij, en vormt de wetenschappelijke basis voor het al dan niet plaatsen van diersoorten op
de huis- en hobbydierenlijst. Hoe hoger de risicoklasse hoe hoger de complexiteit van de houderij in
termen van risicofactoren waarmee de houder rekening moet houden. Het college adviseert dan ook
om voor de niet gedomesticeerde soorten de grens voor plaatsing op de huis- en hobbydierenlijst te
leggen tussen risicoklasse C en D. Risicoklasse C betekent dat de houder rekening moet houden met
twee van de vijf risicoklassen. Het college acht dit aanvaardbaar. Voor gedomesticeerde populaties
van soorten adviseert het college een meer genuanceerde aanpak. Gedomesticeerde populaties van
diersoorten die D of hoger scoren zouden, op basis van bovenstaande overwegingen op de huis- en
hobbydierenlijst geplaats kunnen worden. Deze overwegingen gelden niet voor niet
gedomesticeerde populaties. Voorwaarde voor plaatsing van de meer complexe gedomesticeerde
dieren op de huis- en hobbydierenlijst is dat dit gepaard gaat met flankerend beleid. Daarbij is een
systeem van houderijvoorschriften te overwegen. Deze moeten voldoende informatie bevatten, niet
alleen over de risicoverschillen tussen rassen, maar ook over het risico van het geslacht en de
leeftijd. Gezien de dynamiek van nieuwe rassen die ontstaan zal dit bij tijd en wijle herzien moeten
worden.
Een aldus samengestelde huis- en hobbydierenlijst tezamen met flankerend beleid kan
impulsaankopen tegengaan en kan voorkomen dat iedere individuele houder proefondervindelijk en
met vallen en opstaan de juiste houderijcondities moet uitzoeken. De scores op de afzonderlijke
risicofactoren vormen de basis voor dergelijke houderij voorschriften. Het houden van dieren, ook
van soorten die op de huis- en hobbydierenlijst geplaatst zijn, is altijd maatwerk, dat tegemoet moet
komen aan al die risicofactoren die zijn gesignaleerd. Ook bij veel gehouden (gedomesticeerde)
dieren zijn er risicofactoren die over het hoofd worden gezien of worden onderschat. De huis- en
hobbydierenlijst biedt een unieke kans om dit ‘op orde te brengen’. Het college adviseert derhalve te
overwegen in hoeverre de regelgeving voor de huis- en hobbydierenlijst gebruik zou kunnen maken
van een systeem van houderijvoorschriften, zowel gericht op het dierenwelzijn als risico voor de
mens. Daarbij wordt het houden van bepaalde (gedomesticeerde) diersoorten toegestaan mits aan
enkele belangrijke houderijvoorwaarden wordt voldaan.
Het adviescollege hoopt dat de beoordeling van zoogdiersoorten in dit rapport ook de kijk van de
doorsnee huis-en hobbydierenhouder zal verrijken over de complexiteit van het houden van dieren
en het daarmee samenhangende gezondheids- en welzijnsrisico. Het oordeel is gebaseerd op de

41
meest recente wetenschappelijke literatuur over zoönosen, het gedrag en de ecologie van
zoogdiersoorten. Voortschrijdend wetenschappelijk inzicht laat zien dat bestaande
houderijpraktijken soms schadelijker kunnen zijn voor de humane gezondheid en het dierenwelzijn
dan eerder werd gedacht. Een goed voorbeeld hiervan is het zeer recente inzicht in de overdracht
van Covid-19 door de Amerikaanse nerts (Neovison vison) op de mens. Normen over huisvesting en
verzorging van huis- en hobbydieren zullen derhalve met enige regelmaat opnieuw moeten worden
geëvalueerd. Voorlichting over veranderende normen is daarbij essentieel. Bij de beoordeling van de
314 zoogdiersoorten werd het college keer op keer verrast door de rijkdom en variatie van de
biologie. Dit rapport draagt hopelijk bij aan de verdere maatschappelijke bewustwording dat het
houden van huis- en hobbydieren op een welzijnsvriendelijke manier en met een aanvaardbaar
gezondheidsrisico voor de mens niet eenvoudig is. Het vereist altijd een gedegen kennis van de
biologie op het niveau van de soort in kwestie.

8. Verwijzingen
Astúa, D. (2015). Gray short-tailed opossum. In A. Russell, A. Mittermeier, & D. Wilson, Handbook of
the Mammals of the World, Volume 5: Monotremes and Marsupials. Lynx Edicions.
Böhmer, E. (2015). Dentistry in rabbits and rodents. Chicester: Wiley Blackwell.
Dragoo, J. W. (2009). Family Mephitidae (Skunks). In D. Wilson & R. Mittermeier, Handbook of the
Mammals of the World: Vol. 1. Carnivores. Lynx, Barcelona, 532-563.
Gamborg, C., Gremmen, B., Christiansen, S. B., & Sandøe, P. (2010). De-domestication: ethics at the
intersection of landscape restoration and animal welfare. Environmental Values, 57-78.
Garshelis, D.L. (2009). Family Ursidae (Bears). In D. Wilson & R. Mittermeier, Handbook of the
Mammals of the World: Vol. 1. Carnivores. Lynx, Barcelona, 448-497.
Groves, C. P., Leslie Jr., D. M., Huffman, B. A., Valdez, R., Habibi, K., Weinberg, P. J., Burton, J. A.,
Jarman, P. J. & Robichaud, W. G. (2011). Family Bovidae (Hollow-horned Ruminants). In D. E. Wilson
& R. A. Mittermeier, Handbook of the mammals of the world (pp. 444-779). Barcelona: Lynx Edicions.
Hellebrekers, L., et al. (2019). Advies toetingskader positieflijst zoogdieren. Wetenschappelijke
Adviescommissie Positieflijst.
Hofmann, R. R. (1989). Evolutionary steps of ecophysiological adaptation and diversification of
ruminants: a comparative view of their digestive system. Oecologia. 78. 443-457.
Kawecki, T. J. (2008). Adaptation to marginal habitats. Annual Review of Ecology, Evolution, and
Systematics, 39, 321-342.
Knight, J. (2009). Making wildlife viewable: habituation and attraction. Society & Animals, 17(2), 167184.
Leenstra, F.R., J.M. Rommers, P. Koene, M.A.W. Ruis, H.J. Schuiling & J.C. Verkaik 2009. Ongerief bij
konijnen, kalkoenen, eenden, schapen en geiten; inventarisatie en prioritering. Rapport 160, Animal
Sciences Group Wageningen UR.

42
Leenstra, F., F. Neijenhuis, B. Bosma, M. Ruis, G. Smolders & K. Visser 2011. Ongerief bij rundvee,
varkens, pluimvee, nertsen en paarden. Rapport 456, Wageningen UR Livestock Research.
Leenstra, F. R., van Dongen, M. S., & Ferwerda-van Zonneveld, R. T. 2010. Ongerief bij
gezelschapsdieren. Rapport 374, Wageningen UR Livestock Research.
Mattioli, S. (2011). Family Cervidae. In D. E. Wilson & R. A. Mittermeier, Handbook of the mammals
of the world (Vol. 2, pp. 350 - 443). Barcelona: Lynx Edicions.
Neijenhuis, F., Hopster H., 2018. Gedomesticeerd? Begripsomschrijving en beoordelingskader,
toegepast voor het rendier en de zeboe. Wageningen Livestock Research, Rapport 1102, nog niet
gepubliceerd.
Overgaauw PAM, Vinke CM, Hagen MAEV, Lipman LJA. A One Health Perspective on the HumanCompanion Animal Relationship with Emphasis on Zoonotic Aspects. Int J Environ Res Public Health.
2020;17(11):3789.
Poelarends, J.J. & F.R. Leenstra 2009. Waterbuffel-, herten- en struisvogelhouderij in Nederland.
Quickscan om risico's op ongerief in te schatten. Rapport 180, Animal Sciences Group Wageningen
UR.
Scherf B.D. (ed): World watchlist for domestic animal diversity 3rd edition FOOD AND AGRICULTURE
ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS, Rome, October 2000
Tamura, N., Hayashi, F. & Miyashita, K. (1988). Dominance hierarchy and mating behaviour of the
Formosan squirrel, Callosciurus erythraeus thaiwanensis. Journal of Mammalogy. 69(2). 320-331.
Valladares, F. et al. (2014). The effects of phenotypic plasticity and local adaptation on forecasts of
species range shifts under climate change. Ecology letters, 17(11), 1351-1364.
Vinke, C.M., I.A.M. van Eijk & I. Boissevain 2011. Inventarisatie en prioritering van welzijnsproblemen
binnen de sector bijzondere dieren. Universiteit Utrecht.
Wilson, D., & Reeder, D. (2005). Mammal species of the world. A taxonomic and geographic
reference.
Https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=13001560.
Geraadpleegd: 26 januari 2021.

43

Bijlage 1: Begrippenlijst
Om eenduidige interpretatie van de gehanteerde begrippen te bevorderen volgt hier een
beschrijving van relevante begrippen die in dit advies voorkomen.
Risicocategorie: Verzameling van risicofactoren waarbij de achterliggende kenmerken van
diersoorten reeksen van gedragingen betreffen die met elkaar samenhangen, en die eenzelfde doel
dienen.
Risicofactor: Een specifiek kenmerk van een diersoort, veelal gericht op overleving in de natuurlijke
habitat, dat bij onvoldoende expressie als gevolg van beperkende omstandigheden, bij
veronachtzaming of bij intensief contact met de mens, beperkte of beduidend schadelijke gevolgen
heeft voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren of mensen. Onder beduidend schadelijke
gevolgen worden verstaan: gedragsafwijkingen, gezondheidsstoornissen en letsels die gedurende
langere tijd of blijvend en/of in ernstige mate het welzijn en de gezondheid van mens of dier
aantasten.
Risicoklasse: Indeling van diersoorten naar aantal risicocategorieën waarin risicofactoren zijn
vastgesteld.
Taxonomie
Fylogenie: De wetenschap van het bestuderen van de verwantschap tussen verschillende taxa en hun
evolutionaire geschiedenis.
Ondersoort/subspecies: Een ondersoort is een genetisch of morfologisch aparte populatie van een
diersoort. Ondersoorten kunnen zich in theorie succesvol voortplanten met andere ondersoorten,
maar doen dit in de praktijk niet door geografische isolatie. Voorbeeld: de Mexicaanse wolf (Canus
lupus baileyi).
Taxon (mv. taxa): Een taxonomische groep of eenheid.
Taxonomie: De wetenschap van het indelen van organismen in bepaalde groepen, geclassificeerd op
hun evolutionaire verwantschap. Taxonomische rangen van groot naar klein met voorbeelden:
-

Domein (Eukarya = Eukaryoten)
Rijk (Animalia = Dieren)
Fylum (Chordata = Gewervelden)
Klasse (Mammalia = Zoogdieren)
Orde (Carnivora = Carnivoren)
Familie (Canidae = hondachtigen)
Genus (Canis = wolven en hondachtigen)
Soort (Canis lupus = wolf)

Classificaties
CITES (Convention on International Trade in Endangered Species) is een internationale
overeenkomst om ongeveer 5.800 diersoorten en 30.000 plantensoorten te beschermen
(https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/beschermde-planten-dieren-ennatuur/handel-beschermde-planten-en-dieren/cites-algemeen). De EU heeft de beschermde soorten
in 4 groepen onderverdeeld:

44
-

-

A: In Bijlagen A staan soorten die dreigen uit te sterven. Deze soorten mogen niet worden
gehouden, weggegeven, geruild, verhuurd of verkocht.
B: In Bijlage B staan soorten die niet direct dreigen uit te sterven en soorten die veel lijken op
een andere bedreigde soort. Om uitsterven te voorkomen moet de illegale handel in deze
dieren worden verminderd.
C: In Bijlage C staan soorten waarvan sommige landen willen dat ze op de CITES lijst staan,
bijvoorbeeld om de soort in hun eigen land te beschermen.
D: In Bijlage D staan soorten die niet worden beschermd in de CITES internationale
overeenkomst, de EU registreert de handel van deze soorten wel.

IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) Status: Diersoorten
worden gesorteerd op de IUCN Rode Lijst op basis van het risico op uitsterven. Er zijn 9 statussen
waarin een diersoort kan worden geplaatst (Not Evaluated, Data Deficient, Least Concern, Near
Threatened, Vulnerable, Endangered, Critically Endangered, Extinct in the Wild and Extinct).
Algemene definities:
Domesticatie: Het proces waardoor een dierpopulatie over generaties heen door selectie en
vermeerdering zodanig van eigenschappen en kenmerken verandert, dat dieren die deel uitmaken van
de populatie steeds meer aangepast raken aan het leven dichtbij de mens.
Fysiologie: De wetenschap van alle processen die zich in het lichaam afspelen.
Habituatie: In de context van de relatie tussen mens en dier wordt met habituatie het proces bedoeld
waarin individuele dieren leren leven in de omgeving van de mens. De vluchtreactie neemt af en
daarvoor in de plaats ontstaat een tolerantie voor de aanwezigheid van mensen in zijn omgeving.
Morfologie: De lichaamsbouw en vorm van een dier, inclusief organen.
Sympatrie: De diersoort heeft overeenkomstige leefgebieden met een andere soort.

Risicofactoren:
Zoönose (LG1): Een infectieziekte die van dier op mens kan overgaan (RIVM).
-

Hoog-risico: Ernstige of zeer ernstige zoönose, die te beheersen zijn. Extra aandacht is nodig
voor het ziektebeeld, de monitoring, diagnostiek, wering en bestrijding van deze zoönosen.
Zeer hoog-risico / Zeer ernstige zoönose : Zeer ernstige zoönosen, die zich verspreiden via niet
of nauwelijks te beheersen besmettingsroutes. Deze zoönosen kunnen levensbedreigend zijn
voor individuen en kunnen door hun transmissie de samenleving en economie ernstig
ontwrichten.

Letsel (LG2):
- Zeer ernstig: Door het aanvalsgedrag, de aanvalsmiddelen en het formaat (grootte) van het
dier bestaat een risico op incidenten die veelal spoedeisende medische hulp of
ziekenhuisopname vereisen voor de gevolgen (botbreuken, hersenletsel, inwendig trauma,
weefselverlies) van bijvoorbeeld krabben, bijten, stoten, prikken of trappen. De normale
dagtaak wordt door het incident langdurig gehinderd en/of leidt tot blijvend functieverlies
en/of tot sterfte.

45
Voedselopname (V1, V2, V3 en V4):
Browser: Het dier is een soort herbivoor die voornamelijk goed verteerbare bladeren, knoppen en
vruchten van houtachtige planten eet.
Caecotrofie: Het dier eet zijn eigen ontlasting (bijvoorbeeld bij konijnen en cavia’s).
Carnivoor: Het dier eet (vrijwel) uitsluitend dierlijk voedsel.
Coprofagie: Het dier eet uitwerpselen van zichzelf, andere soorten of andere individuen.
Elodont: Gebitselementen die levenslang doorgroeien.
Fermentatie: Afbraak van biologisch materiaal in afwezigheid van zuurstof door bacteriën. In de
context van spijsvertering zorgt fermentatie door darmflora voor de afbraak van biologisch materiaal
waardoor voedingsstoffen opgenomen kunnen worden in de darm.
Frugivoor: Het dier eet (vrijwel) uitsluitend fruit.
Granivoor: Het dier eet (vrijwel) uitsluitend noten en zaden.
Grazer: Het dier is een herbivoor die voornamelijk laag groeiend gras en/of kruiden eet.
Herbivoor: Het dier eet (vrijwel) uitsluitend plantaardig voedsel.
Herkauwen: Het dier braakt het eten op en herkauwt het eten nadat het in de maag is geweest.
Hypselodont: Gebitselementen zonder hals en met hoge kronen die levenslang doorgroeien.
Hypsodont: Gebitselementen zonder hals en met hoge kronen die langzaam en niet levenslang
groeien, maar wel levenslang afslijten.
Insectivoor: Het dier eet voornamelijk insecten, wormen en andere ongewervelde dieren.
Larder-hoarder: Het dier slaat één grote voedselvoorraad op om in tijde van voedselschaarste van te
eten.
Mixed-feeder: Het dier eet zowel gras- als browse- materiaal.
Omnivoor: Het dier eet zowel plantaardig als dierlijk voedsel.
Scatter-hoarder: Het dier verbergt voorraden van voedsel verspreid door het leefgebied (home range)
om later op te eten.

Ruimtegebruik/Veiligheid (R1, R2, R3, R4 en R5):
Arboreaal: Diersoort leeft vrijwel uitsluitend in bomen
Capture myopathy: Spierschade als gevolg van extreme inspanning, strijd of stress, als direct gevolg
van het opjagen, vangen of hanteren van het dier.
Stereotypieën: Abnormaal herhaald gedrag zoals pacing (heen en weer lopen) dat dieren vertonen bij
een gebrek aan stimulatie in hun leefomgeving. Stereotypieën kunnen indicatief zijn voor verveling of
stress bij een dier.

46

Thermoregulatie (T1, T2 en T3):
Facultatieve winterslaap: Een periode van slaap geïnduceerd door voedselschaarste of een te lage
omgevingstemperatuur.
Heterothermie: De lichaamstemperatuur van het
omgevingstemperatuur.

dier is (deels)

afhankelijk van de

Homeostase: Het proces waarbij organismen lichamelijke processen in balans houden onafhankelijk
van omgevingsfactoren.
Hyperthermie: Oververhitting.
Hypothermie: Onderkoeling.
Obligate winterslaap: Een vaste periode van slaap onafhankelijk van voedselbeschikbaarheid of
omgevingstemperatuur.
Pneumonie: Longontsteking.
Speciale koel-, zoel-, of opwarmplaatsen: Met ‘speciale’ plaatsen wordt bedoeld dat het gebruik van
de koel-, zoel- of opwarmplaats geen andere primaire functie heeft. Een voorbeeld is een hol dat als
primaire functie heeft een rustplaats te zijn en als secundaire functie ook als koel- of opwarmplaats
dient.
Superfetatie: Het vrouwelijke dier kan opnieuw bevrucht raken terwijl ze al drachtig is.
Thermoneutrale zone: Het bereik van de omgevingstemperatuur waarin de diersoort een constante
lichaamstemperatuur kan behouden.
Torpor: Een status van dieren gekenmerkt door een verlaging van het stofwisseling en/of de
lichaamstemperatuur. Dit kan dagelijks voorkomen bij sommige diersoorten om energie te sparen
tijdens periodes met voedseltekorten en is over het algemeen onafhankelijk van het seizoen.
Winterslaap: Een periode van slaap gekenmerkt door een extreme verlaging van de
lichaamstemperatuur en korte periodes van normale temperatuur.

Sociaal gedrag (S1, S2 en S3):
Agonistisch gedrag: Sociaal conflictgedrag (vechten, e.g. intimideren, grommen, wegjagen,
grootmaken).
Dominantiehiërarchie:
•
•

Despotische dominantiehiërarchie: De diersoort heeft een hiërarchie waarin één of twee
dieren dominant zijn over alle andere groepsgenoten.
Lineaire dominantiehiërarchie: De diersoort heeft een hiërarchie waardoor dieren binnen de
groep een rechtlijnige rangorde hebben.

Harem: Sociale structuur bestaande uit één dominant mannetje en meerdere vrouwtjes, waarbij het
dominante mannetje het monopolie op de voortplanting heeft.
Lek: Een verzamelplaats voor mannelijke dieren die middels competitieve vertoningen of specifieke
rituelen passerende vrouwtjes proberen te verleiden.

47
Monogaam / Paarsgewijs: Individuen van een diersoort zijn uiterst selectief in de keuze van een
partner en delen als paar de ouderzorg.
Overbevolking: Een combinatie van factoren speelt een rol van betekenis, waaronder een generatieinterval van ongeveer twee maanden, nestgrootte, aantal worpen per jaar en de snelheid waarmee
sociale conflicten kunnen ontstaan ten gevolge van de groeiende populatie. De overweging die
centraal staat is hoeveel tijd de eigenaar heeft om in te grijpen in de populatie en verdere
voortplanting te voorkomen.
Polygaam: Individuen van een diersoort paren als regel in een voortplantingsseizoen met meerdere
partners.
Polyoestrus: Vrouwelijke dieren zijn meerdere keren per broedseizoen of per jaar paringsbereid en
vruchtbaar.
Postpartum oestrus: De ovulatie vindt plaats onmiddellijk na de geboorte van de jongen.

48

Bijlage 2: Beoordelingskader
[Naam diersoort]
[Naam diersoort engels]

Algemene informatie
Familie:
Subfamilie:
Genus:
Soort:

…
…
…
…

Niet gedomesticeerd
Geen kruising
Volwassen grootte en/of gewicht: …
Dieet: [Herbivoor/omnivoor/carnivoor/frugivoor/insectivoor] [korte omschrijving
voedselstrategie/dieet]
Natuurlijke leefomgeving
• Verspreiding: …
• Habitat: …
Levensverwachting: …
IUCN-status: “…”
CITES: …

49

Samenvatting beoordeling van [algemene naam]
Risicocategorie

Toelichting
Gezondheid mens
XF

Zoönosen

!
0

Letselschade

XF
Gezondheid en welzijn dier

Voedselopname
Ruimtegebruik/veiligheid
Thermoregulatie
Sociaal gedrag

Toelichting
[Beginnen met de reden waarom de diersoort onder de desbetreffende risicoklasse valt]

Risicoklasse:

50

Beoordeling per risicofactor

Risico’s voor de mens1
Zoönosen
Risicofactor

LG1
Zoönosen

Toelichting risicofactor
(kleur+
evt.
!/XF)
Letselschade

Risicofactor

Toelichting risicofactor

LG2
Letsel

Risico’s voor dierenwelzijn/diergezondheid2
Voedselopname
Risicofactor

Toelichting risicofactor

V1
Herbivore browser

V2
Hypsodont gebit

V3
Langdurig foerageren

V4
Voedselspecialist

Ruimtegebruik/veiligheid
1

Indien er sprake is van één of meerdere relevante ernstige zoönose(n) die slechts met gespecialiseerde
maatregelen beheersbaar is/zijn wordt de risicofactor aangekruist (!), maar telt deze niet mee in de eindscore.
Indien er sprake is van een relevante ernstige zoönose die niet of nauwelijks beheersbaar is of er sprake is van
risico op ernstige letselschade komt de diersoort direct onder risicoklasse F te vallen (XF).
2
Indien de risicofactor van toepassing is, wordt deze aangekruist (X).

51

Risicofactor

Toelichting risicofactor

R1
Home range

R2
Afgezonderde nestplaats

R3
Primaire vluchtreactie

R4
Uitsluitend zelf gegraven
holen

R5
Gebruik specifieke
componenten omgeving

Thermoregulatie
Risicofactor

Toelichting risicofactor

T1
Aangepast aan welk klimaat

T2
Gebruik zoel, koel of
opwarmplaatsen

T3
Obligate winterslaap

Sociaal gedrag
Risicofactor

S1
Monogame/ paarsgewijze
leefwijze

S2
Dominantiehiërarchie

Toelichting risicofactor

52

S3
Generatie interval

53

Bijlage 3: Scoretabel
Orde

Afrosoricida

Artiodactyla

Familie

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Gestreepte tenrek

E

!

X

Gewone tenrek
Grote egeltenrek
Kleine egeltenrek
Zwartkop tenrek
Gaffelbok
Addax

D
D
D
D
F
F

!
!
!
!
!
!

F
F

X
X

X
X
X
X
X
X

Syncerus caffer

Afrikaanse buffel

F

!

F

X

X

Oryx dammah

Algazel

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Oryx leucoryx

Arabische oryx

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Ovis ammon

Argali

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Oryx beisa

Beisa

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Tragelaphus buxtoni

Bergnyala

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Redunca fulvorufula

Bergrietbok

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Capra aegragus

Bezoargeit

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Bison bison

Bizon

F

!

F

X

X

X

X

Pseudois nayaur

Blauwschaap

F

!

F

X

X

X

X

Redunca redunca

Bohorrietbok

F

!

F

X

X

X

X

X

Tragelaphus eurycerus

Bongo

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Tragelaphus scriptus

Bosbok

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Capra cylindricornis

Dagestantoer

F

!

F

X

X

X

X

X

X

Ovis dalli
Ovis canadensis

Dalls schaap
Dikhoornschaap

F
F

!
!

F
F

X
X

X
X

X
X

X
X

X
X

X
X

Soort (Latijn)

Hemicentetes
semispinosus
Tenrec ecaudatus
Tenrecidae
Setifer setosus
Echinops telfairi
Hemicentetes nigriceps
Antilocapridae Antilocapra americana
Addax nasomaculatus

Bovidae

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X
X
X
X
X
X

X
X
X
X
X
X

X

X
X
X
X

X

X

X

X
X

X
X

X
X

X
X

X
X
X
X

X

X

54
Orde

Artiodactyla

Familie

Bovidae

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Neotragus pygmaeus

Dwergantilope

E

!

Taurotragus oryx

Elandantilope

F

!

Capra aegagrus hircus

Geit (gedomesticeerd)

D,E,F

Rupicapra rupicapra

Gems

Oryx gazella

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
X

X

X

F

X

X

!

0,F

X

X

F

!

F

X

X

Gemsbok

F

!

F

X

X

X

X

Nanger granti

Grantgazelle

F

!

F

X

X

X

X

Tragelaphus
strepsiceros

Grote koedoe

F

!

F

X

X

X

Alcelaphus buselaphus

Hartebeest

F

!

F

X

X

Hemitragus jemlahicus

Himalayathargeit

F

!

F

X

X

Aepyceros melampus

Impala

F

!

F

X

X

X

Antilope cervicapra

Indische antilope

F

!

F

X

X

X

Bos mutus

Jak

F

!

F

X

X

Capricornis crispus

Japanse bosgems

F

!

F

X

X

Capra caucasica

Kaukasische toer

F

!

F

X

X

Tragelaphus imberbis

Kleine koedoe

F

!

F

X

X

Gazella subgutturosa

Kropgazelle

F

!

F

X

X

X

Damaliscus lunatus

Lierantilope

F

!

F

X

X

X

Ammotragus lervia

Manenschaap

F

!

F

X

X

X

X

Ovis orientalis
Boselaphus
tragocamelus
Capra nubiana

Moeflon

F

!

F

X

X

X

X

Nijlgau

F

!

F

X

X

X

Nubische steenbok

F

!

F

X

X

X

F

X

X

X

X

X

X

X
X

Nyala angasii

Nyala

F

!

Ourebia ourebi

Oribi

E

!

Taurotragus derbianus

Reuzenelandantilope

F

!

F

Hippotragus equinus

Roanantilope

F

!

F

X

X

Bos taurus

Rund

C,D,F

!

0,F

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X 0,X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X
X
X

X
X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

0,X

X

X

55
Orde

Familie

Bovidae

Artiodactyla

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Hippotragus niger

Sabelantilope

Risico
klasse
F

Saiga tatarica

Saiga

Ovis aries

!

F

X

X

F

!

F

X

X

Schaap (gedomesticeerd)

C-E

!

X

X

Capra falconeri

Schroefhoorngeit

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

0,X 0,X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Capra sibirica

Siberische steenbok

F

!

F

X

X

X

Tragelaphus spekii

Sitatoenga

F

!

F

X

X

X

X

Nanger soemmerringii

Soemerringgazelle

F

!

F

X

X

X

X

Capra pyrenaica

Spaanse steenbok

F

!

F

X

X

X

Antidorcas marsupialis

Springbok

F

!

F

X

X

Capra ibex
Capricornis
sumatraensis
Pantholops hodgsonii

Steenbok

F

!

F

X

X

Sumatraanse bosgems

F

!

F

X

X

Tibetaanse antilope

F

!

F

X

X

X

X

X

Procapra picticaudata

Tibetaanse gazelle

E

!

X

X

X

X

X

X

Tetracerus quadricornis

Vierhoornantilope

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Capra walie

Waliasteenbok

F

!

F

X

X

X

X

X

Kobus ellipsiprymnus

Waterbok

F

!

F

X

X

X

X

X

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Bubalus arnee bubalis

Camelidae

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

Waterbuffel
(gedomesticeerd)

X

X

X

X
X

X
X

X

Bubalus arnee

Waterbuffel (wild)

F

!

F

X

X

Bison bonasus

Wisent

F

!

F

X

X

X

Connochaetes gnou

Witstaartgnoe

F

!

F

X

X

X

Vicugna pacos

Alpaca

E

!

X

X

Camelus dromedarius

Dromedaris

F

F

F

X

X

Lama guanicoe
Camelus bactrianus
Camelus bactrianus

Guanaco
Kameel (gedomesticeerd)
Kameel (wild)

F
F
F

!
!

F
F
F

X
X
X

X
X
X

Lama glama

Lama

D

!

X

X

X
X

X

X
X

X

X

X

X

X

X
X
X

X
X
X

X

X

56
Orde

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Vicugna vicugna

Vicuña

F

!

F

X

X

Axis axis

Axishert

F

!

F

X

X

Hydropotes inermis

Chinese waterree

C

!

X

X

Dama dama

Damhert

F

!

F

X

X

Cervus elaphus

Edelhert

F

!

F

X

X

Alces alces

Eland

F

!

F

X

X

Muntiacus muntjak
Elaphodus
cephalophus
Blastocerus dichotomus

Indische muntjak

F

!

F

X

X

Kuifhert

F

!

F

X

X

X

Moerashert

F

!

F

X

X

X

Familie

Soort (Latijn)

Camelidae

Cervidae

Artiodactyla

Suidae

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

X

X
X
X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Odocoileus hemionus

Muildierhert

F

!

F

Elaphurus davidianus

Paterdavidshert

F

!

F

Capreolus capreolus

Ree

F

!

F

X

X

X

Rangifer tarandus

Rendier

F

!

F

X

X

X

Cervus nippon

Sikahert

F

!

F

X

X

Odocoileus virginianus

Witstaarthert

F

!

F

X

Sus barbatus

Baardzwijn

F

!

F

Sus celebensis

Celebeswrattenzwijn

F

!

F

Porcula salvania

Dwergzwijn

E

!

Sus philippensis

Filipijns wrattenzwijn

F

!

F

Sus verrucosus

Javaans wrattenzwijn

F

!

X

X

X

X
X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

F

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

Sus oliveri

Oliver's wrattenzwijn

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Sus ahoenobarbus

Palawanbaardzwijn

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Potamochoerus porcus
Hylochoerus
meinertzhageni
Sus scrofa

Penseelzwijn

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Reuzenboszwijn

F

!

F

X

X

X

X

X

X

X

Varken
Vietnamees
wrattenzwijn
Visayawrattenzwijn

E,F

!

0,F

X

X

X

X

-

G

G

F

!

F

Wild zwijn

F

!

F

Woestijnknobbelzwijn

F

!

F

Sus bucculentus
Sus cebifrons
Sus scrofa
Phacochoerus
aethiopicus

G

G

X

G

G

G

X

G

G

G

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

G

G

G

X

X

X

X

X

X

X

X

G

G

G

G

57
Orde

Familie

Canidae

Felidae

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Canis adustus

Gestreepte jakhals

Risico
klasse
E

Canis aureus

Gewone jakhals

Otocyon megalotis
Canis lupus

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
!

X

X

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Grootoorvos

E

!

X

X

X

Hond

C-D,F

!

Vulpes lagopus

Poolvos

E

!

Vulpes corsac

Steppevos

E

Vulpes vulpes

Vos

Vulpes zerda

Woestijnvos

Canis lupus

X

X

X

X

0,X X

X

0,X

X

X

X

X

X

X

X

!

X

X

X

X

X

X

X

D

!

X

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Wolf

F

!

X

X

X

X

X

X

Canis mesomelas

Zadeljakhals

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Vulpes rueppellii

Zandvos

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Felis silvestris lybica

Afrikaanse wilde kat

D

!

X

X

X

X

Felis silvestris catus

Huiskat

C,D

!

X

0,X

0,F

F

X

X

Felis chaus

Moeraskat

F

!

F

X

X

X

X

Leptailurus serval

Serval

F

!

F

X

X

X

X

Felis margarita

Woestijnkat

D

!

X

X

Helogale parvula

Dwergmangoeste

E

!

X

X

Crossarchus obscurus

Koesimanse

E

!

X

X

X

X

X

Suricata suricatta

Stokstaartje

E

!

X

X

X

X

X

X

Cynictis penicillata

Vosmangoeste

E

!

X

X

X

X

X

X

Mungos mungo

Zebramangoeste

E

!

X

X

Mephitis mephitis

Gestreepte skunk

E

!

X

X

Neovison vison

Amerikaanse nerts

F

F

Mustela putorius

Bunzing

C

!

Mustela putorius

Fret

C

!

Galictis vittata

Grote grison

D

Aonyx cinerea

Kleinklauwotter

Eira barbara
Procyonidae
Ursidae

Carnivora

Herpestidae

Mephitidae

Mustelidae

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

!

X

G

X

E

!

X

X

Tayra

F

G

X

X

Potos flavus

Rolstaartbeer

E

!

Ursus arctos

Bruine beer

F

!

F

X
F

X

X

X

X
X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X
X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

G

X

X

X
X

X

X

58
Orde

Carnivora

Familie

Viverridae

Phyllostomidae
Chiroptera

Pteropodidae

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Civettictis civetta

Afrikaanse civetkat

F

!

F

X

Arctictis binturong

Beermarter

F

!

F

X

Genetta genetta

Genetkat

D

!

X

Genetta thierryi

Hausagenet

D

!

Viverra zibetha

Indische civetkat

F

!

Chlamyphoridae

Dasypodidae
Didelphimorphia

Didelphidae

Macropodidae

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Loewak

D

!

X

X

X

X

X

Pardin's genetkat

D

!

X

X

X

X

X

Genetta maculata

Roestgenet

D

!

X

X

X

X

X

Genetta tigrina

Tijgergenet

D

!

X

X

X

X

X

Carollia perspicillata
Hypsignathus
monstrosus
Pteropus vampyrus
Rousettus aegyptiacus
Eidolon helvum

Brilbladneusvleermuis

F

F

X

X

X

Hamerkopvleerhond

F

F

X

X

X

X

Kalong
Nijlroezet
Palmvleerhond
Bruin behaard
gordeldier
Klein behaard
gordeldier
Kogelgordeldier
Zesbandgordeldier
Negenbandgordeldier

F
F
F

F
F
F

X
X
X

X
X
X

X
X
X

X
X

D

!

X

X

X

X

X

X

D

!

X

X

X

X

X

X

D
D
E

!
!
!

X
X
X

X
X
X

X
X
X

X
X
X

X
X
X

G

D

!

X

D

!

E
F
E

!
!
!

Chaetophractus
vellerosus
Tolypeutes matacus
Euphractus sexcinctus
Dasypus novemcinctus
Monodelphis
domestica
Didelphis albiventris

Diprodotontia

F

X

Paradoxurus
hermaphroditus
Genetta pardina

Chaetophractus villosus
Cingulata

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

Macropus rufogriseus
Macropus robustus
Wallabia bicolor

Kortstaartopossum
Zuid-Amerikaanse
opossum
Bennetwallaby
Bergkangoeroe
Moeraswallaby

F

X
X
X

G

X

X

X

X

X

X

X
X
X

X

X
X
X

X
X
X

X

X
X
X

59
Orde

Familie

Soort (Latijn)
Macropus giganteus

Macropodidae

Macropus parma
Macropus rufus
Thylogale thetis
Macropus eugenii
Macropus fuliginosus

Diprodotontia

Macropus agilis
Petauridae

Dactylopsila trivirgata
Petaurus breviceps

Phalangeridae
Potoroidae
Soricidae
Eulipotyphla

Hyracoidea

Lagomorpha

Perissodactyla

Erinaceidae

Procaviidae

Leporidae

Equidae

Soort (Nederlands)
Oostelijke grijze
reuzenkangoeroe
Parmawallaby
Rode reuzenkangoeroe
Roodhalspademelon
Tammarwallaby
Westelijke grijze
reuzenkangoeroe
Zandwallaby
Gestreepte
buideleekhoorn
Suikereekhoorn

Risico
klasse

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

F

!

F

X

X

X

X

E
F
E
E

!
!
!
!

F

X
X
X

X
X
X
X

X
X
X
X

X
X
X
X

F

!

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

D

G

X

X

X

X

X

X

E

-

X

X

X

X

X

X

X

X

G

X

X

X

X

X

F

X

Ailurops ursinus

Beerkoeskoes

E

G

Bettongia penicillata

D

G

X

E

G

X

X

Suncus murinus

Borstelstaartkangoeroe
Lesueurborstelstaartka
ngoeroerat
Muskusspitsmuis

E

!

X

X

Hemiechinus auritis

Grootooregel

D

!

X

X

X

X

Bettongia lesueur

X

Atelerix sclareti

Somalische egel

D

!

X

X

X

X

Witbuikegel

D

!

X

X

X

X

Atelerix frontalis

Zuid-Afrikaanse egel

D

!

X

X

X

X

Procavia capensis
Lepus europaeus
Oryctolagus cuniculus
domesticus
Oryctolagus cuniculus
Lepus timidus
Equus hemionus

Rotsklipdas
Europese haas

E
D

!
!

X
X

X

Konijn (gedomesticeerd)

D

-

X

X

X

X

Konijn (wild)
Sneeuwhaas
Aziatische wilde ezel

D
E
F

!
!
!

X
X
X

X

X

F

X
X
X

Bergzebra

F

!

F

X

X

Equus zebra

X

X

X
X
X
X
X

X
X

X
X
X
X
X

X

X

X
X
G
X
X

G

X

X

Atelerix albiventris

X

X

X

X

X

X
X
X

X

X
X
X

X

X
X
X

X

60
Orde

Perissodactyla

Familie

Equidae

Tapiridae
Pilosa

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Equus asinus
Equus africanus

Ezel (gedomesticeerd)
Ezel (wild)

Risico
klasse
D
F

Equus grevyi

Grévyzebra

Equus kiang
Equus caballus
Equus caballus
przewalskii
Equus quagga
Tapirus terrestris

Bradypodidae
Bradypus tridactylus
Megalonychidae Choloepus didactylus
Calomyscidae

Caviidae
Rodentia

Chinchillidae

Cricetidae

Calomyscus bailwardi

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
!
!

F

X
X

X
X

F

Kiang

X

!

F

X

X

F

!

F

X

X

Paard

F

!

F

X

X

X

Przewalskipaard

F

!

F

X

X

X

X

X

Steppezebra

F

!

F

X

X

X

X

X

Laaglandtapir

F

!

F

Drievingerige luiaard
Tweevingerige luiaard
Turkmeense
muishamster

D
D

!
-

D

!

Hydrochoerus
hydrochaeris
Cavia porcellus

Capybara

F

!

Cavia (gedomesticeerd)

D

Cavia aperea

Cavia (wild)

D

Dolichotis salinicola

Kleine mara

Dolichotis patagonum
Cavia magna

X
X
X

X
X
X

X

X
X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X
X

X
X

X
X

X
X

!

X

!

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Mara

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Moerascavia

D

!

X

X

Kerodon rupestris

Rotsmoko

E

!

X

X

Chinchilla lanigera
Peromyscus eremicus

Chinchilla
Cactusmuis
Campbell's
dwerghamster

E
F

F

X

D
C

Cricetulus barabensis

Chinese dwerghamster

X

X

X

Phodopus campbelli

F

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X
X

!

X

X

X

X

!

X

X

X

X

X

X
X
X

X

X

X

61

Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Microtus fortis

Chinese woelmuis

E

!

C

Mesocricetus auratus

Cricetidae

Dasyproctidae

X

X

X

G

X

X

X

X

X

X

X

Goudhamster (wild)

C

G

X

X

X

Sigmodon hispidus

Katoenrat

F

F

X

X

X

Microtus guentheri

Mediterrane woelmuis

E

!

X

X

X

X

Synaptomys borealis

E

!

X

X

X

X

D

!

X

X

X

X

X

X

Lagurus lagurus

Moeraslemming
Russische
dwerghamster
Steppelemming

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

Lasiopodomys brandtii

Steppewoelmuis

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Peromyscus polionotus

Strandmuis

F

F

X

X

X

X

X

X

Microtus arvalis

Veldmuis

D

!

X

X

X

X

Peromyscus leucopus

Witvoetmuis

F

F

X

X

X

X

X

Phodopus roborovskii

Woestijndwerghamster

D

!

X

X

X

X

X

X

Dasyprocta azarae

Azara agoeti

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Dasyprocta leporina

Goudhaas
Midden-Amerikaanse
agoeti

E

!

X

X

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Dasyprocta
prymnolopha

Zwartrugagoeti

E

!

X

X

X

X

X

X

X

Euchoreutes naso

Grootoorspringmuis

D

!

X

X

X

X

X

X

Dasyprocta punctata

Jaculus jaculus
Dipodidae

X

Mesocricetus auratus

Phodopus sungorus

Rodentia

Goudhamster
(gedomesticeerd)

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

Jaculus orientalis
Allactaga sibirica
Allactaga tetradactylus

X

X
X

X

X

X

X

X

Kleine
woestijnspringmuis
Reuzenwoestijnspringm
Siberische
paardenspringmuis

E

!

X

X

X

X

X

X

D

!

X

X

X

X

X

X

X

D

!

X

X

X

X

X

X

X

X

Vierteenrenmuis

D

!

X

X

X

X

X

X

X

X

X

62
Orde

Familie

Soort (Latijn)

Hystricidae

Muridae

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

Glis glis
Eliomys melanurus

Woestijnslaapmuis

C

G

Hystrix crassispinis

Borneo stekelvarken

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

Hystrix pumila

Filipijns stekelvarken

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

Hystrix cristata

Gewone stekelvarken

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

Hystrix brachyura

Maleis stekelvarken

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

C

!

X

F

F

X
X

X
X

X

X
X

X
X

Hystrix javanica

Sumatraans
stekelvarken
Sunda stekelvarken

Hystrix indica

Wi ts ta a rts tekel va rken

E

!

X

X

X

X

X

X

Hystrix africaeaustralis

Zuid-Afrikaans
stekelvarken

E

!

X

X

X

X

X

X

Thallomys paedulcus

Acacia rat

E

!

Mus minutoides

Afrikaanse dwergmuis

D

!

X

X

X

Gerbillus nanus

Algerijnse gerbil

C

!

X

X

X

Gerbillus perpallidus

Bleke gerbil

C

!

X

X

X

Apodemus sylvaticus

Bosmuis
Bruine rat

F

F

X

X

C

!

X

Hystrix sumatrae
Rodentia

Risico
klasse

Afrikaanse
dwergrelmuis
Relmuis

Graphiurus murinus
Gliridae

Soort (Nederlands)

Rattus norvegicus

(gedomesticeerd)

X

X

X

X

X

X

X

X

X

G

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Rattus norvegicus

Bruine rat (wild)

F

F

X

X

Gerbillus cheesmani

Cheesman's gerbil

D

!

X

X

X

Gerbillus amoenus

Dwergrenmuis

C

!

X

X

X

X

X

63
Orde

Familie

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Acomys spinosissimus

Dwergstekelmuis

Risico
klasse
D

Acomys cahirinus

Egyptische stekelmuis

Micromys minutus
Lemniscomys striatus
Acomys russatus

Europese dwergmuis
Gestreepte grasmuis
Gouden stekelmuis
Grasmuis (Ba rba rus

Lemniscomys barbarus
Lemniscomys bellieri
Lemniscomys griselda
Gerbillus pyramidum
Taterillus harringtoni
Mus musculus
Rodentia

Muridae

Mus musculus
Gerbillus gerbillus
Arvicanthis niloticus
Meriones unguiculatus

groep)
Grasmuis (Bel l i eri
groep)

Grasmuis (Gri s el da
groep)

Grote Egyptische
renmuis
Harrington's gerbil
Huismuis
(gedomesticeerd)

Huismuis (wild)
Kleine Egyptische
renmuis
Koesoegrasrat
Mongoolse gerbil
(gedomesticeerd)

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
!

x

X

x

X

D

!

X

X

X

X

F
D
D

F
!
!

D

!

G

D

!

D

X

X
X

G

X
G
X

X
X
X

X

X

G

X

X

G

X

X

G

G

X

!

X

X

X

C

!

X

X

X

X

C

!

X

X

X

X

C

!

X

X

X

X

F

F

X

X

X

X

D

!

X

X

X

G

X

F

F

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

G
X
X
X

X
X
X
X

X

Meriones unguiculatus

Mongoolse gerbil (wild)

E

!

X

Phloeomys pallidus

Nevelrat
Noordafrikaanse
renmuis

D

!

X

C

!

Meriones persicus

Perzische woestijnmuis

E

!

Sekeetamys calurus
Meriones shawii
Acomys dimidiatus
Rhabdomys pumilio

Pluimstaartgerbil
Shawi gerbil
Sinaïstekelmuis
Streepmuis

D
E
D
F

!
!
!
F

Gerbillus garamantis

X
X
X

G

X

X
X

X
X
X
X

X

X
X

X

X

X

X
X
X
X

X
X
X

64
Orde

Familie

Muridae

Nesomyidae
Octodontidae
Pedetidae
Rodentia

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Meriones crassus
Gerbillus aquilus

Sundevalls gerbil
Swarthy gerbil

Risico
klasse
D
D

Arvicanthis neumanni

Tanzaniaanse grasrat

F

F

Meriones tristrami
Mastomys natalensis

Tristram's gerbil
Veeltepelmuis

D
F

!
F

Pachyuromys duprasi

Vetstaartgerbil

D

!

Psammomys obesus
Dipodillus dasyurus
Rattus rattus

Vette zandrat
Wagners gerbil
Zwarte rat

E
C
F

!
!
F

Cricetomys gambianus

Gambiahamsterrat

D

!

Octodon degus

Degoe

E

!

X

Spalacopus cyanus

Koeroero

E

G

D

!

F

!

Pedetes capensis
Marmota marmota

Sciuridae

Zuid-Afrikaanse
springhaas
Alpenmarmot

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
!
!

X

X
X

X
X

X
X

G

X

X

X

X

X

X

X
X

X
X

X
X

X

X

X

X

X

X
X
X

X
X
X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

F

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

Callosciurus
quinquestriatus

Anderson's eekhoorn

E

!

Marmota bobak

Bobakmarmot

F

!

Callosciurus orestes

Borneo zwartgestreepte
eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Tamiops swinhoei

Chinese gestreepte
boomeekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Chinese rotseekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Driekleureekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Europese rode eekhoorn

D

!

X

X

X

Sciurotamias
davidianus
Callosciurus prevostii
Sciurus vulgaris

X

F

X

X

X

G

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

65
Orde

Familie

Soort (Latijn)
Callosciurus finlaysonii

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3
!

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

D

!

G

X

X

X

X

Hudson eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Irrawaddy eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Sciurus lis
Sciurus anomalus

Japanse eekhoorn
Kaukasuseekhoorn

E
E

G
!

X
X

X
X

X
X

X
X

Callosciurus baluensis

Kinabalu eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Callosciurus
melanogaster

Mentawai eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Oorvlek eekhoorn
Oostelijke
wangzakeekhoorn
Perny eekhoorn
Peruaanse
witnekeekhoorn
Phayre's eekhoorn
Richardsongrond
eekhoorn
Roodstaarteekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

D

!

X

X

E

!

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

E

!

X

X

E

!

X

X

X

X

X

Rotsgrondeekhoorn

F

F

X

X

X

X

Tamiops mcclellandii

Thaise
dwergstreepeekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Cynomys parvidens

Utahprairiehond

E

!

X

Sciurus variegatoides
Tamiasciurus
hudsonicus
Callosciurus
pygerythrus

Sciuridae

Finlaysonklapper
eekhoorn
Grijsbuik eekhoorn
Grote gevlekte
boomeekhoorn

Risico
klasse
E

Callosciurus caniceps

Rodentia

Soort (Nederlands)

Callosciurus adamsi
Tamias striatus
Dremomys pernyi
Sciurus igniventris
Callosciurus phayrei
Urocitellus richardsonii
Sciurus granatensis
Spermophilus
variegatus

X

X

X
X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

66
Orde

Rodentia

Scandentia

Familie

Sciuridae

Tupaiidae

Soort (Latijn)

Soort (Nederlands)

Risico
klasse

Callosciurus inornatus

Vale eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Funambulus pennantii

Vijfstrepigepalm
eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

Sciurus aberti
Callosciurus
nigrovittatus

Witstaarteekhoorn
Zwartgestreepte
eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

E

!

X

X

X

X

X

Callosciurus notatus

Zwartneusklapper
eekhoorn

E

!

X

X

X

X

X

X

Cynomys ludovicianus

Zwa rts taa rtpra i ri ehond

D

!

X

X

X

Tupaia belangeri

Belangers toepaja

E

!

X

X

X

X

X

X

Tupaia glis

Gewone toepaja

E

!

X

X

X

X

X

X

LG1 LG2 V1 V2 V3 V4 R1 R2 R3 R4 R5 T1 T2 T3 S1 S2 S3

X

X

X

X

67

Bijlage 4: Het varken (Sus scrofa)
Beoordeling: Risicoklasse E, F
De risicoklasse F is gebaseerd op het risico van ernstig letsel bij sommige varkensrassen.
Varkens verschillen qua grootte/ gewicht en gedrag waardoor de kans op het toebrengen van ernstig letsel
verschilt. Het Deens landras is bijvoorbeeld agressiever dan het Duroc varken naar soortgenoten, terwijl Chinese
rassen docieler zijn (Chu et al., 2017). Grote varkens, maar ook mini zwijnenrassen zoals het Vietnamese
hangbuikzwijn (50-60 kg), Hanford (80-95 kg), Juliana (6-20 kg) en Gottingen (30-45 kg), kunnen bij onvoldoende
habituatie agressie vertonen richting mensen zodra ze geslachtsrijp worden (dominantie gedrag; Amalraj et al.,
2018). Voor ongecastreerde adulte beren, ook van mini zwijnen, worden in België vaak eens per 3-6 maanden de
hoektanden bijgevijld om letsel bij andere varkens en de eigenaar te voorkomen. Sterilisatie van mini zwijnen wordt
aanbevolen om de kans op agressie te verminderen. Hanteren van oncoöperatieve beren vereist specifieke
vaardigheden van de houder omdat ze ernstig letsel kunnen veroorzaken met de hoektanden (Amalraj et al., 2018).
De risicoklasse E is gebaseerd op scores in de risico categorieën voeding, ruimtegebruik, thermoregulatie en
sociaal gedrag.
Voeding: Het zoeken naar voedsel door middel van wroeten is diep verankerd: ook in prikkelarme
omgevingen wil het varken exploreren (Studnitz et al., 2007). Het niet voldoen van de omgeving aan de mogelijkheid
tot wroeten kan leiden tot stereotiep gedrag bij zeugen en tot uitbraken van oor-, staart-, flank- en pootbijten en
kannibalisme bij gespeende biggen en vleesvarkens (Day et al., 2002).
Ruimtegebruik: Drachtige zeugen en zeugen met biggen met onvoldoende mogelijkheden voor het maken
van een nest en het zogen van de biggen vertonen stereotiep gedrag en er bestaat een groot risico op het
doodliggen van de biggen (Johnson & Marchant-Forde 2009; Leenstra et al., 2011).
Thermoregulatie: Varkens moeten hun lichaamstemperatuur vooral gedragsmatig kunnen reguleren (Johnson &
Marchant-Forde, 2009). Varkens moeten door koelen of zoelen individueel hun lichaamstemperatuur kunnen
regelen bij warme omstandigheden, maar hebben een veel hoger lichaamsgewicht dan wilde zwijnen, waardoor
verdamping via de huid door een ongunstiger oppervlakte-inhoud verhouding wordt verminderd (Ekesbo, 2011).
Doordat varkens gefokt zijn op een kortere snuit en larynx bedraagt het vermogen om door verdamping via de larynx
af te koelen daarnaast nog maar een fractie van dat van wilde zwijnen (Ekesbo, 2011). Varkens ( vooral biggen maar
ook volwassen dieren) zijn gevoelig voor koude omstandigheden, en moeten daarom toegang hebben tot
opwarmplekken om hypothermie te voorkomen (Tynes, 1998; Johnson & Marchant-Forde, 2009; Leenstra et al.,
2011; Amalraj et al., 2018). Slachtvarkens vertonen vaak symptomen van eerder doorgemaakte respiratoire
aandoeningen (bv pleuritis) die veroorzaakt worden door een gebrek aan mogelijkheden voor gedragsmatige
thermoregulatie (Leenstra et al., 2011). Ook bij hobbymatig gehouden varkens komen deze aandoeningen voor door
fluctuaties in klimaatomstandigheden (temperatuur, vocht, tocht; Tynes, 1998).
Sociaal gedrag: Varkens hebben een dominantie hiërarchie en zijn intolerant ten opzichte van vreemde
varkens; mengen van varkens en/of een introductie in een groep levert altijd onrust, stress en vaak ook vechtschade
op. Zeker als er onvoldoende vluchtmogelijkheden zijn, kunnen de dieren flinke verwondingen oplopen (Johnson &
Marchant-Forde, 2009; Leenstra et al., 2011; Chu et al., 2017).
Amalraj , A., A. Mattthijs, A. Schoos, W. Neirynck, E. de Coensel, E. Bernaerdt, A. van Soom & D. Maes 2018. Health and
management of hobby pigs: a review. Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift 87: 347-358.
Chu, Q., Liang, T., Fu, L. et al. 2017. Behavioural genetic differences between Chinese and European pigs. J Genet 96: 707–715.
Day, J., Burfoot, A., Docking, C., Whittaker, X., Spoolder, H., & Edwards, S. 2002. The effects of prior experience of straw and the
level of straw provision on the behaviour of growing pigs. Applied Animal Behaviour Science 76, 189-202.
Ekesbo, I. 2011. Farm animal behaviour: characteristics for assessment of health and welfare. CABI, Wallingford. p.17-41.
67

68
Johnson, A.K. & J.N. Marchant-Forde 2009. Welfare of Pigs in the Farrowing Environment. In: J.N. Marchant-Forde (ed.) The
welfare of pigs. Springer Science + Business Media: 141-189.
Leenstra, F., F. Neijenhuis, B. Bosma, M. Ruis, G. Smolders & K. Visser 2011. Ongerief bij rundvee, varkens, pluimvee, nertsen en
paarden. Rapport 456, Livestock Research.
Studnitz, M., M. Bak Jensen & L. Juul Pedersen 2007. Why do pigs root and in what will they root? A review on the exploratory
behaviour of pigs in relation to environmental enrichment. Applied Animal Behaviour Science 107: 183–197.
Tynes, V. V. 1998. Emergency care for potbellied pigs. Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice 1: 177-189.

68

69

Bijlage 5: Het konijn (Oryctolagus cuniculus domesticus)
Beoordeling: Risicoklasse D
De risicoklasse D is gebaseerd op de risicocategorieën voeding, ruimtegebruik en sociaal gedrag.
Voeding: Konijnen zijn aangepast aan een caloriearm, vezelrijk (abrasief) dieet. Caecotrofie is een onmisbaar
onderdeel voor het verkrijgen van nutriënten voor het konijn en vormt een bron voor vetzuren, vitamine (C,B,K) en
microbiële eiwitten (Hirakawa, 2011; Kohles, 2014; Meredith & Prebble, 2017). Wanneer inadequaat (gemengd) voer
verstrekt wordt, dat selectief foerageren mogelijk maakt of onvoldoende abrasief is, kunnen deficiënties ontstaan,
gebits- , spijsverteringsproblemen en stereotypieën optreden en bestaat de kans op obesitas (Vinke et al., 2011;
Cornelissen et al., 2011; Meredith, Prebble, & Shaw, 2015; Mayer et al., 2017; Rioja-Lange et al., 2019).
Ruimtegebruik: Domesticatie lijkt geen invloed te hebben op het gebruik van de ruimte door konijnen. Het
gedrag van gedomesticeerde konijn lijkt erg op het gedrag van wilde konijnen, dit gedrag lijkt niet veranderd door
domesticatie (Vastrade, 1987). Mannelijke gedomesticeerde konijnen vertonen territoriaal gedrag, ze patrouilleren
in hun territorium, vertonen markeergedrag met urine en feces en krabben met de poten (Mykytowycz, 1968 ;
Lehman, 1991; Crowell-Davis, 2007). Wanneer gedomesticeerde konijnen onvoldoende mogelijkheden hebben om
aan dit gedrag tegemoet te komen kan stereotiep markeergedrag (chinning) ontstaan (Hoffman et al., 2010).
Gedomesticeerde konijnen hebben een duidelijke behoefte aan het maken van een nest (Canali et al., 1991). Bij de
aanwezigheid van een (ongecastreerd) mannetje of meerdere voedsters met onvoldoende nestgelegenheid, kan
infanticide plaatsvinden of kan abnormaal graafgedrag optreden wanneer geschikt nestmateriaal ontbreekt
(Crowell-Davis, 2007; Cornelissen et al., 2011). Konijnen zijn aangepast aan het graven van burchten, indien er
onvoldoende graafmogelijkheden zijn (ongeschikt substraat) kan dit leiden tot abnormaal graafgedrag (Cowan, 1987;
Crowell-Davis, 2007; Cornelissen et al., 2011).
Sociaal gedrag: Konijnen leven in groepen en hebben een dominantie hiërarchie in beide geslachten (Cowan
& Bell, 1986; Crowell-Davis, 2007; Cornelissen et al., 2011). Bij introducties van een nieuw konijn in de groep of bij
het seksueel volwassen worden van mannetjes wordt de groep instabiel en wordt een nieuwe hiërarchie vastgesteld
met kans op agressie, letsel (laceraties) en infanticide (Morton, & Jennings, 1993; Crowell-Davis, 2007; Cornelissen et
al., 2011; Andrist et al., 2012).
Andrist, C.A., L.M. Bigler, H. Wurbel & B. Roth 2012.Effects of group stability on aggression, stress and injuries in breeding
rabbits. Applied Animal Behaviour Science 142(3-4): 182-188.
Canali, E., Ferrante, V., & Todeschini, R. 1991. Rabbit nest construction and its relationship with litter development. Applied
Animal Behaviour Science: 259-266.
Cornelissen, J.M.R., F. Schepers, H. J. E. van Weeghel, J. M. Rommers & O. N. M. van Eijk 2011. Brief requirements of the rabbit.
Rabbits on Course (Konijnen op Koers). Report 524, Livestock Research.
Cowan 1987, D.P.. Group living in the European rabbit (Oryctolagus cuniculus): mutual benefit or resource localization? J. Anim.
Ecol., 56: 779-795.
Cowan, D.P. & D.J. Bell 1986. Leporid social behaviour and social organization. Mamm. Rev. 16 (3–4) : 169-179.
Crowell-Davis, S.L. 2007. Behavior Problems in Pet Rabbits. Journal of Exotic Pet Medicine 16 (1): 38-44.
Hirakawa, H. 2011. Coprophagy in leporids and other mammalian herbivores. Mammal rev., 31(1): 61-80.
Hoffman, K.L., D.M. Hernandez Decasa, M.E. Beyer Ruiz & G. Gonzalez-Mariscal 2010. Scent marking by the male domestic rabbit
(Oryctolagus cuniculus) is stimulated by an object’s novelty and its specific visual or tactile characteristics. Behavioural Brain
Research 207: 360-367.
Lehman, M. 1991. Social behaviour in young domestic rabbits under semi-natural conditions. Applied Animal Behaviour Science,
32: 269-292.

69

70
Mayer, J., S. Brown & M.A. Mitchell 2017. Survey to investigate owners perceptions and experiences of pet rabbit husbandry and
health. Journal of Exotic Pet Medicine 26: 123–131.
Meredith, A. & Prebble, J., 2017. Impact of diet on faecal output and caecotroph consumption in rabbits, Journal of Small Animal
Practice 58: 139-145.
Meredith, A., Prebble, J., & Shaw, D. 2015. Impact of diet on incisor growth and attrition and the development of dental disease
in pet rabbits. Journal of Small Animal Practice, 377-382.
Morton, D., & Jennings, M. B. 1993. Refinements in rabbit husbandry. Laboratory Animals, 27: 301-329.
Mykytowycz, R. 1968. Territorial marking by rabbits. Scientific American 218(5): 116-129.
Rioja-Lang, F., H. Bacon, M. Connor et al. 2019. Rabbit welfare: determining priority welfare issues for pet rabbits using a
modified Delphi method. Veterinary Record Open doi: 10.1136/vetreco-2019-000363
Vastrade, F. 1987. Spacing Behaviour of Free-Ranging Domestic Rabbits, Oryctolagus cuniculus L. Applied Animal Behaviour
Science: 185-195.
Vinke, C.M., I.A.M. van Eijk & I. Boissevain 2011. Inventarisatie en prioritering van welzijnsproblemen binnen de sector
bijzondere dieren. Universiteit Utrecht.

70

71

Bijlage 6: Advies toetsingskader positieflijst zoogdieren

Advies toetsingskader positieflijst zoogdieren

Wetenschappelijke Adviescommissie Positieflijst
Maarn, september 2019

71

72

Samenstelling Wetenschappelijke Adviescommissie Positieflijst:
•

Dr. Ludo Hellebrekers, voorzitter

•

Mr. Drs. Jan Staman, plv. voorzitter

•

Dr. Sietse de Boer

•

Prof. Dr. Ruud Foppen

•

Dr. Marja Kik

•

Prof. Dr. Frans van Knapen

•

Prof. Dr. Jaap Koolhaas

•

Ing. Dennis Lammertsma

•

Dr. Yvonne van Zeeland

Ondersteuning Wageningen Livestock Research:

•

Ir. Geert van der Peet, secretariaat en redactie

Dr. Ing. Hans Hopster, onderzoekstechniek

72

73

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave...................................................................................................................................... 73
Voorwoord ............................................................................................................................................ 74
Deel 1: Toetsingskader .......................................................................................................................... 76
1 Inleiding ............................................................................................................................................. 76
1.1 Begrippenlijst ....................................................................................................................................................... 76
1.2 Werkwijze WAP .................................................................................................................................................... 76
1.3 Toetsingskader en risicofactoren ......................................................................................................................... 77
1.4 Beoordeling en beoordelingsschema................................................................................................................... 84
2 Stapsgewijze beoordeling en indeling in risicoklassen ..................................................................... 88
2.1 Beoordelingscommissie ....................................................................................................................................... 88
2.2 Stapsgewijze beoordeling .................................................................................................................................... 88
3 Betrouwbare bronnen....................................................................................................................... 89
4 Referenties ........................................................................................................................................ 90
Bijlage 1: Opdracht LNV aan de Positieflijst Advies Commissie .......................................................... 101
Deel 2: Beoordeling zoönosenrisico’s ................................................................................................. 104
Overzicht zoönosenrisico’s ....................................................................................................................................... 104
Overzicht beheersmaatregelen................................................................................................................................. 165

73

74

Voorwoord
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) beoogt invulling te geven aan een lijst met
diersoorten die door eenieder in of om het huis gehouden mogen worden (‘de Positieflijst’).

Daartoe heeft LNV in de herfst van 2017 een groep onafhankelijke wetenschappelijk deskundigen gevraagd op
persoonlijke titel te participeren in een Wetenschappelijke Adviescommissie Positieflijst (WAP).

LNV heeft de WAP de opdracht verstrekt om te adviseren over een vereenvoudigd, wetenschappelijk valide,
toetsingskader voor de positieflijst huisdieren. Randvoorwaarden hierbij zijn dat de systematiek voldoende goed
uitvoerbaar is (eenvoudig, tijd- en kostenefficiënt) én dat de systematiek voldoet aan de Nederlandse en Europese
wettelijke vereisten en aan wetenschappelijke betrouwbaarheid.

De taken van de adviescommissie bestaan uit:
•

het ontwikkelen van het toetsingskader;

•

het opstellen van inhoudelijke criteria als onderscheidende basis voor het toetsingskader;

•

de wetenschappelijke onderbouwing van de criteria van het toetsingskader;

de onderlinge weging van

de criteria.
Het resultaat van deze opdracht is een advies over een toetsingskader dat wetenschappelijk goed is onderbouwd en
praktisch bruikbaar is om diersoorten naar potentiële gevaren te identificeren en vervolgens te ordenen. De
systematiek dient te kunnen worden toegepast op zoogdieren, maar kan tevens als basis dienen voor de beoordeling
van vogels, reptielen en amfibieën.

LNV heeft de WAP gevraagd de intrinsieke waarde, zoals omschreven in de Wet dieren, als uitgangspunt te nemen
bij de ontwikkeling van het toetsingskader. De WAP heeft de intrinsieke waarde meegewogen in het opstellen van
het toetsingskader.

De beoordeling volgens het toetsingskader leidt tot een lijst van diersoorten die zijn ingedeeld op de gevaren voor
schade aan welzijn en gezondheid van mens en dier.

De samenstelling van de commissie en de deskundigen die de commissie ondersteunden zijn op het voorblad
weergegeven.

Dr. Ludo Hellebrekers,

Voorzitter Wetenschappelijke Adviescommissie Positieflijst
74

75

75

76

Deel 1: Toetsingskader
1 Inleiding
Het toetsingskader is gebaseerd op de gevaren voor schade aan welzijn en gezondheid van mens en dier, die kunnen
ontstaan wanneer diersoorten beperkende omstandigheden ondervindt. De WAP heeft zich daarbij gericht op
biologische kenmerken van diersoorten die, wetenschappelijk aantoonbaar, een beduidend gevaar zijn voor het
welzijn van dieren of voor de gezondheid van mens en dier. Een dergelijk kenmerk wordt gezien als een risicofactor.
De beoordelingssystematiek is gebaseerd op het op een binaire schaal (ja/nee) vaststellen van risicofactoren van
zoogdiersoorten. Risicofactoren zijn gerelateerd aan de volgende twee categorieën van schade en/of ongerief:
1)

gevaren voor de mens (zoönosen of letselschade) en

2)

gevaren voor het dier (dierenwelzijn/ diergezondheid).

Onderbouwing van deze kenmerken berust op generieke en soortoverschrijdende wetenschappelijke inzichten, zoals
per risicofactor aangegeven.
Navolgend is in dit hoofdstuk het toetsingskader uitgewerkt met achtereenvolgens:
•

Begrippenlijst;

•

Werkwijze WAP;

•

Toetsingskader en risicofactoren;

•

Beoordeling en beoordelingsschema.

1.1 Begrippenlijst
Om eenduidige interpretatie van de gehanteerde begrippen te bevorderen volgt hier een beschrijving van
belangrijke begrippen die in dit advies voorkomen.
Risicofactor: een specifiek kenmerk van een diersoort, veelal gericht op overleving in de natuurlijke habitat, dat bij
onvoldoende expressie als gevolg van beperkende omstandigheden, bij veronachtzaming of bij intensief contact met
de mens, beperkte of beduidend schadelijke gevolgen heeft voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren of
mensen. Onder beduidend schadelijke gevolgen worden verstaan: gedragsafwijkingen, gezondheidsstoornissen en
letsels die gedurende langere tijd of blijvend en/of in ernstige mate het welzijn en de gezondheid van mens of dier
aantasten.
Risicocategorie: verzameling van risicofactoren waarbij de achterliggende kenmerken van diersoorten reeksen van
gedragingen betreffen die met elkaar samenhangen, en die eenzelfde doel dienen.
Risicoklasse: indeling van diersoorten naar aantal risicocategorieën waarin risicofactoren zijn vastgesteld.

1.2 Werkwijze WAP
De WAP heeft qua werkwijze in verschillende iteratierondes naar het definitieve toetsingskader toegewerkt:
1.

Brainstorm welke risicofactoren bepalend zijn voor het welzijn en/of gezondheid van dieren of mensen;

2.

Risicofactoren die verwant zijn clusteren in risicocategorieën;

3.

Opstellen van een concept toetsingskader met de risicocategorieën;

76

77
4.

Voorlopige test van het toetsingskader uitgevoerd met een tiental diersoorten (met voldoende mate van
variatie);

5.

Inhoudelijke en redactionele aanscherping van het toetsingskader;

6.

Definitieve toetsing met 60 zoogdiersoorten;

7.

Nadere definiëring van de risicocategorieën en inhoudelijke en redactionele aanscherping van het
toetsingskader;

8.

Het advies ter consultatie voorleggen3;

9.

Op basis van consultatie aanscherping advies toetsingskader.

Per vastgestelde risicofactor heeft de WAP:
•

Een heldere definiëring en toelichting opgesteld. Hiermee is, ongeacht de uitvoerende zoogdierexpert, de
herhaalbaarheid en navolgbaarheid van de beoordeling hoog.

•

Een wetenschappelijke onderbouwing toegevoegd van de nadelige consequenties voor gezondheid en
welzijn van mens en/of dier.

1.3 Toetsingskader en risicofactoren
Uitgangspunt van een toetsingskader op basis van risicofactoren is dat elke soort qua gedrag en fysiologie optimaal is
aangepast aan een meer of minder specifieke natuurlijke habitat. Om in de natuurlijke omgeving optimaal te kunnen
functioneren hebben diersoorten soort-typische eigenschappen ontwikkeld, gericht op de overleving. Voor de
wetenschappelijke onderbouwing hiervan kan worden verwezen naar de basisliteratuur van de evolutionaire
gedragsecologie (Davies et al., 2012; Dugatkin, 2013; Alcock, 2013).
Bepaalde beperkende omstandigheden doen een beroep op deze soort-typische eigenschappen en daarmee op het
aanpassingsvermogen van de soort en vormen daarmee een risico voor het welzijn en de gezondheid van
diersoorten. Niet iedere beperkende omstandigheid is per definitie een risico. Of een beperking ook daadwerkelijk
zal leiden tot gezondheids- of welzijnsproblemen hangt af van de aard en de omvang van die beperking, maar ook
van de mogelijkheden van de diersoort om deze te voorspellen, te beheersen en zich hieraan aan te passen. Het is
bijvoorbeeld denkbaar dat bepaalde onderdelen van het natuurlijke, soorteigen gedragsrepertoire dermate
belangrijk zijn voor de ‘evolutionaire fitness’ van een diersoort, dat de uitvoering van het gedrag als zodanig voor het
dier van belang is, ongeacht het functionele resultaat. IJsberen bijvoorbeeld zijn geëvolueerd in een omgeving waar
voedsel schaars en verspreid is. Zouden ijsberen pas op zoek gaan naar voedsel als ze honger krijgen, dan is het risico
groot dat ze niet op tijd een prooi vinden. Honger alleen is voor ijsberen dus ongeschikt als prikkel om tijdig voedsel
te bemachtigen. Lopen daarentegen loont en ook weldoorvoede ijsberen blijven intrinsiek gemotiveerd om te lopen
(Shepardson, 2013)
De wetenschappelijke onderbouwing van het toetsingskader is gebaseerd op de algemene wetenschappelijke
literatuur over diergedrag en de fysiologie van stress en adaptatie. Waar het de risico’s voor dierenwelzijn betreft
leert de algemene stresstheorie, van toepassing voor zoogdieren, dat condities die niet beheersbaar en/of
voorspelbaar zijn, beschouwd moeten worden als stressoren die kunnen leiden tot ernstige aantasting van
gezondheid en welzijn (Sapolsky, 2004). Niet beheersbare en niet voorspelbare condities leiden tot een sterke
activatie van fysiologische stress-systemen, onafhankelijk van de precieze aard van de stressor (Koolhaas et al.,
2011).

3

https://www.internetconsultatie.nl/toetsingskader_huisdieren
77

78

De WAP heeft het toetsingskader gebaseerd op de screening van risicofactoren die bepalend zijn voor het welzijn
en/of de gezondheid van dieren of mensen. Deze risicofactoren zijn geclusterd in de volgende categorieën:

1.

Letsel/gezondheid mens;

2.

Voedselopname;

3.

Ruimtegebruik/veiligheid; 4. Thermoregulatie;

5. Sociaal gedrag.

1.3.1 Letsel/gezondheid mens
Deze categorie bevat risicofactoren van een diersoort die gevaren voor de gezondheid van mensen met zich
meebrengen. Deze kenmerken betreffen risico’s op zoönosen en letsel met beduidend schadelijke gevolgen voor het
welzijn en/of de gezondheid van mensen. Er is sprake een risicofactor bij gevolgen als chronische infecties en/of
vermoeidheid, botbreuken, hersenletsel, trauma en andere wonden en kneuzingen waarvoor spoedeisende
medische hulp of ziekenhuisopname is vereist en waarbij de normale dagtaak langdurig of blijvend is gehinderd door
functieverlies of sterfte.
Bij de beoordeling zijn deze ernstige gevolgen voor de mens van zwaarwegend belang en zijn één of meer risico’s in
deze risicocategorie als zodanig reden om de diersoort aan de hoogste risicoklasse (F) toe te delen (zie hoofdstuk 2).
De volgende risicofactoren zijn door de WAP geïndentificeerd:
1.

Diersoort brengt een gevaar met zich mee voor zoönosen
Bij het beoordelen van risico’s op (zoogdier-gerelateerde) zoönosen heeft de WAP zich beperkt tot de eerder
door het Bureau Risicobeoordeling & Onderzoek (BuRO) van de NVWA aangegeven non-alimentaire zoönosen.
Zoönosen die via de voedselketen op mens of dier kunnen worden overgedragen zijn dus geen onderdeel van de
ontwikkelde systematiek, omdat de risico’s op alimentaire zoönosen via voedselveiligheidswetgeving worden
beheerst. Omdat de informatie en kennis betreffende de prevalenties van verspreide zoönosen door
zoogdiersoorten vrijwel niet beschikbaar is, heeft de WAP ervoor gekozen om de soorten te beoordelen op
aangetoonde zoönosen per diersoort. Het uitgangspunt voor de beoordeling van zoönoserisico’s bij zoogdieren
is in deel II van dit advies weergegeven. In een overzicht is weergegeven wat de impact en de haalbaarheid van
de te nemen beheersmaatregelen van de zoönosen is. Deel II is opgesteld door zoönosendeskundigen met als
basis de zogenaamde EMZO-lijst (Havelaar et al., 2010). Ernstige zoönosen (EMZO klasse 4) die zich via
nauwelijks te beheersen besmettingsroutes verspreiden, zoals door de lucht (aërogeen), zijn als een gevaar
benoemd. In de Nederlandse huisdier-/productiedierpopulaties bestaan programma’s om infectierisico’s tussen
dieren en tussen dieren en mensen (zoönosen) te beheersen en te reduceren tot geaccepteerde niveaus. Dit
betreft de overige zoönosen waarvan het gevaar met haalbare beheersmaatregelen terug kan worden gebracht
tot het geaccepteerde referentierisico. Dat betekent dat deze overige zoönosen in de beoordeling geen rol
spelen. Dieren die uit het wild zijn verkregen vormen een apart risico voor zoönosen. Vanwege het ontbreken
van microbiële gegevens van wilde populaties wordt het zoönoserisico als hoog beoordeeld.

2.

Diersoort brengt een gevaar met zich mee op letselschade
Om zich in de natuurlijke habitat te kunnen handhaven hebben diersoorten eigenschappen ontwikkeld waarmee
ze zich actief kunnen verweren tegen bedreigingen door soortgenoten of predatoren, inclusief de mens (’fight’),
dan wel waarmee ze aan bedreigingen kunnen ontkomen (‘flight’). Uit de inzet (actief of reactief) van deze
78

79
eigenschappen ontstaan in de combinatie van beperkende omstandigheden en confrontatie met de mens
risico’s op letsel voor de mens (Finkenmeier, 2018). Deze risico’s worden mede bepaald door het aanvalsgedrag,
de aanvalsmiddelen en het formaat (grootte) van het dier al dan niet in combinatie met (onberekenbaar)
vluchtgedrag waarover de betreffende diersoort in aanleg beschikt. In deze risicocategorie wordt uitsluitend
gescoord wanneer blijvende gezondheidsschade, functieverlies of sterfte kan optreden. In geval van een incident
is veelal spoedeisende medische hulp of ziekenhuisopname vereist voor de gevolgen (botbreuken, hersenletsel,
inwendig trauma, weefselverlies) van bijvoorbeeld krabben, bijten, stoten, prikken of trappen. De normale
dagtaak wordt door het incident langdurig gehinderd en/of leidt tot blijvend functieverlies en/of tot sterfte.
1.3.2 Voedselopname
Voedsel is essentieel voor het leven. Evolutionaire processen hebben geleid tot diersoorten die sterk kunnen
verschillen in de diversiteit aan soorten voedsel waarvan zij afhankelijk zijn, de strategieën om dit voedsel te
bemachtigen en de mate waarin zij daarin zijn gespecialiseerd. Verkeerde voeding en de verkeerde manier om dit
voedsel aan te bieden zijn bij dieren dan ook belangrijke oorzaken van zowel lichamelijke als psychische
welzijnsproblemen. Verkeerde voeding leidt niet alleen tot een verstoorde groei (dwerggroei, misvormingen)
(McCance & Widdowson, 1974), het leidt ook tot een hogere gevoeligheid voor infecties (Keusch, 2003; Franca et al.,
2009; Schaiblee & Kaufmann 2007, Cegielski & McMurray, 2004) en ernstige gedragsproblemen op volwassen
leeftijd (Laus et al., 2011). De risicofactoren zijn gebaseerd op de mate waarin diersoorten zijn gespecialiseerd voor
wat betreft hun dieet en inzake hun voedselzoekgedrag.
1.

Diersoort is een herbivore browser
De diersoort is niet alleen herbivoor, maar eet voornamelijk bladeren, jonge scheuten en vruchten van
houtachtige planten. Herbivoren kunnen worden geclassificeerd op een continue schaal op basis van hun
dieetkeus en de morfologische specialisatie van hun spijsverteringssysteem, van grazers via intermediate grazers
(soorten die zowel grazen als browsen) tot soorten die alleen browsen (concentrate selectors) (Hofmann, 1989;
Clauss et al., 2003). Met name de browsers ondervinden problemen wanneer zij niet of minder kunnen browsen
dan waaraan ze behoefte hebben. Herbivore browsers/concentrate selectors worden gekenmerkt door een
spijsverteringssysteem, dat is aangepast aan het eten van goed verteerbaar, energierijk voedsel met een dunne
celwand, hoog lignine gehalte en antivraatstoffen (Hofmann, 1989; Clauss et al., 2003). Ze consumeren
gedurende de dag kleine hoeveelheden voedsel bestaande uit een breedspectrum aan browse materiaal
(onderdelen van dicotylen; kruiden, struiken en bomen). Soorten zoals ree, rendier, muildierhert, witstaarthert,
muntjac en eland behoeven hierdoor een specialistisch dieet waarbij voldoende browsemateriaal moet worden
aangeboden (Müller et al., 2010; BMEL, 2014; Clauss et al., 2002; Shochat et al., 1997; Hofmann, 1989; Clauss et
al., 2003; Gussek et al., 2017; Chapman et al., 2010). Uit de literatuur blijkt dat dergelijke diersoorten in
beperkende omstandigheden - zoals de situatie dat ze door mensen worden gehouden - een lagere
levensverwachting te hebben (Müller et al., 2011; Chapman et al., 2010). Onbalans van de voeding door een
onjuist vitaminen- en mineralengehalte van het dieet of een inadequate samenstelling qua verteerbaarheid kan
leiden tot vitaminen- en mineralendeficiënties, maagdarmproblemen, ‘slijten’ (verzwakken) en sterfte (Shochat
et al., 1997; Müller et al., 2010; McCusker et al., 2011; Chapman et al., 2010; Haigh, 1991a; Clauss et al., 2013;
Gussek et al., 2017). Dit biologische kenmerk dient derhalve als een risicofactor voor de betreffende diersoort
meegenomen te worden.

2.

Diersoort is een herbivoor met hypsodont gebit
Bij diverse diersoorten die van nature een vezel- en mineraalrijk plantaardig dieet tot zich nemen wordt een
zogenaamd hypsodont gebit aangetroffen. Een dergelijk gebit wordt gekenmerkt door het levenslang
doorgroeien van de tanden en/of kiezen ter compensatie van de mechanische slijtage (schuren, slijpen) van de
79

80
gebitselementen als gevolg van het kauwen van voedsel. Voorbeelden van diersoorten met een hypsodont gebit
zijn paard- en hert(achtig)en, konijnen en knaagdieren (o.a. Walker, 1981). Wanneer de voeding onvoldoende
slijtage veroorzaakt, door verstrekking van te zacht voer bij knaagdieren of te weinig ruwvoer bij paard en
hertachtigen, worden de normale knaag- en kauwbewegingen onvoldoende gestimuleerd en/of incompleet
uitgevoerd) resulterend in gebitsproblemen (Wolff & Kamphues, 1996; Crabhill & Schumacher, 1998; Reiter,
2008, Schulz 2013, Meredith et al, 2015). Als gevolg hiervan slijt het oppervlak van tanden en kiezen
onvoldoende. Het gevolg hiervan is overgroeide kronen en ontwikkeling van haken, ontstekingen van het
weefsel rondom de gebitselementen en van de wortelpunten. Dit leidt tot bijbehorende problemen met o.a.
voedselopname en gewichtsverlies (o.a. Crossley, 1995; Crabhill & Schumacher, 1998; Reiter, 2008). Wanneer
deze problemen eenmaal aanwezig zijn, treedt vaak recidive op, waardoor herhaalde behandeling en/of trekken
van de aangetaste gebitselementen nodig is (o.a. Legendre, 2002; Dixon & Dacre, 2005; Vlaminck et al., 2007;
Harcourt-Brown, 1997; Lennox, 2008; Capello, 2008). Gezien de negatieve gevolgen voor de gezondheid en het
welzijn van diersoorten met een hypsodont gebit wanneer zij onvoldoende geschikt voer eten (Oryctolagus
cuniculus, diverse Muridae, Equidae; o.a. Okuda et al., 2007; Capello, 2008; Jekl et al., 2008; Jekl & Redrobe,
2013; Anthony et al., 2010; O’Neill et al., 2010) dient dit kenmerk als een risicofactor meegenomen te worden.

3.

Diersoort moet dagelijks langdurig foerageren
Dieren in de vrije natuur besteden vaak een belangrijk deel van de tijd aan het zoeken, vinden en opnemen van
voedsel. Bijvoorbeeld carnivoren zoals marterachtigen, katachtigen, beren en hondachtigen jagen alleen of in
groepsverband actief op prooien. Een gebrek aan stimulatie van dit foerageergedrag kan leiden tot stress,
verveling en stereotiep gedrag (vooral locomotiestereotypieën en pacing (heen en weer lopen)) (Club &
Mason, 2007; AZA Small Carnivore TAG, 2010; Vinke & Schoemaker, 2012; Kistler et al., 2009; Maslak et al.,
2016; Roberton et al., 2002; Burgener et al., 2008; Rose et al., 2017).
Dit zoekgedrag is vaak onlosmakelijk verbonden met voedselopname. Veel diersoorten zijn afhankelijk van
voedsel dat verspreid en/of verdekt beschikbaar is en dat per item of per hap slechts een relatief klein deel van
de dagelijkse energiebehoefte dekt. Voorbeeld is het wilde zwijn dat in het bos eikels, gras en kastanjes, of door
te wroeten knollen, wortels, regenwormen en insectenlarven opneemt. Andere voorbeelden zijn olifanten die
overwegend boombast eten, browsers die voornamelijk blad en jonge knoppen eten of ijsberen die kilometers
moeten lopen om een prooi tegen te komen. Wanneer de diersoort omstandigheden ondervindt die dit
voedselzoekgedrag onnodig of onmogelijk maken, kan dit leiden tot verveling en abnormaal gedrag (Jensen et
al., 2010). Verveling kan leiden tot depressieachtige verschijnselen of beschadigend gedrag (bijvoorbeeld
staartbijten bij varkens) (Beattie et al., 2001). Het ontstaan van abnormaal gedrag zoals stereotypieën wordt
algemeen gezien als indicator voor ernstige gebreken in de huisvesting (Poirier & Bateson, 2017; Sarrafchi &
Blokhuis, 2013; Studnitz et al., 2007).

4.

Diersoort is volledig afhankelijk van een nauwe bandbreedte aan voedingsmiddelen
Enkele diersoorten hebben een dermate specialisatie in voerbehoefte dat het risico dat hieraan niet voldaan
wordt groot is met als gevolg ernstige voedingsdeficienties. Bijvoorbeeld de reuzenpanda (Ailuropoda
melanoleuca) en miereneters met exclusieve behoefte aan respectievelijk specifieke soorten bamboe (merg en
bast) en termieten (Rachel et al, 2010; Morford & Myers, 2003; Gull et al., 2015; Yang, 2015).

80

81
1.3.3 Ruimtegebruik/Veiligheid
Diersoorten stellen eisen aan hun leefomgeving. Deze eisen kunnen aanzienlijk verschillen per diersoort. Wanneer er
niet aan de verschillende eisen die diersoorten stellen wordt voldaan, onstaan ernstige gedragsproblemen,
reproductieproblemen of ernstige letselschade aan het dier.
De verschillende eisen die dieren aan de leefomgeving kunnen stellen en de potentiële problemen voor mens en dier
wordt hieronder nader gespecificeerd.
1.

Diersoort trekt rond in zijn home range en/of stelt zijn territorium veilig
In omstandigheden waarin de leefruimte van een diersoort wordt beperkt, kan dat leiden tot een beperking in
het uitoefenen van natuurlijke gedragspatronen en de ontwikkeling van stereotiep gedrag bevorderen (met
name locomotie stereotypieën, zoals pacing (zie o.a. Mason & Mendl, 1997; Mason, 2006)). Uit onderzoek van
Clubb & Mason (2003, 2007) en Kroshko et al (2016) bij wilde carnivoren (o.a. felidae, ursidae) bleken de
natuurlijke home range en de dagelijks afgelegde afstand significante voorspellers te zijn voor het optreden van
al dan niet aan locomotie gerelateerde stereotypieën (met name pacing). In een vergelijkend onderzoek bij
apensoorten lijkt een vergelijkbare relatie tussen home range/dagelijks afgelegde afstand en gevoeligheid voor
het optreden van locomotie stereotypieën op te treden (Prescott & Buchanan-Smith, 2004). Daarnaast is
onderzoek gedaan waaruit blijkt dat grootte van het verblijf een significant effect heeft op het optreden van
locomotie stereotypieën bij andere diersoorten die van nature grote afstanden afleggen cq. een grote home
range kennen, zoals giraffes en paard(achtig)en (zie o.a. Veasey et al., 1996; Luescher et al., 1998). Op basis
daarvan lijkt het aannemelijk dat home range/dagelijks afgelegde afstand ook een risicofactor kan vormen voor
ontwikkeling van locomotiestereotypieën bij andere diersoorten.

2.

Diersoort gebruikt afgezonderde nestplaats
De diersoort gebruikt een afgezonderde, zelf gemaakte nestplaats als rust of schuilplaats of voor het
grootbrengen van de jongen (altricial). Soorten zoals zwijnen, knaagdieren, otters, egels, wasbeerachtigen en
civetkatachtigen gebruiken een aparte rust-, schuil- of nestplaats voor het grootbrengen van de jongen (Somers
et al., 1995; Sørensen et al., 2005; Shenbrot et al, 1997; Heap et al., 2008; Roberton et al., 2002; Wiedemayer,
1997). Wanneer nestmateriaal en/of voldoende geschikte rust- of schuilplaatsen ontbreken, kan dit leiden tot
sterfte van de jongen door bijvoorbeeld hypothermie of infanticide en tot agressie en stereotiep gedrag van
zowel ouderdieren als de jongen (Sutherland-Smith, 2015; Vercammen & Habets, 2006; Evans, 2006; Heap et al.,
2008; Labate et al., 2001; Tynes, 2010; Aquilar & Superina, 2014; Wiedemayer, 1996).

3.

Diersoort hanteert vluchten als primaire overlevingsstrategie
De diersoort heeft bij blootstelling aan gevaar primair een sterke vluchtreactie. Vluchtdieren zoals herten,
impala’s, antilopen, haasachtigen en gazelles vertonen een sterke vluchtreactie bij dreigend gevaar om
predatoren te ontlopen (o.a. Kurauwone et al., 2013; Harcourt-Brown & Whitwell, 2003; Nowak & Walker, 1991;
Poelarends & Leenstra, 2009; Thompson-Olais, 1998; Haigh, 1991b; Wallach et al., 2007; Meyer et al., 2013). In
beperkende omstandigheden, zoals gevangenschap, kunnen deze vluchtdieren, wanneer ze opgeschrikt worden
sterke vluchtreacties vertonen. Hierbij kunnen dieren met hoge snelheid tegen hekwerken oplopen, met
eventueel trauma (zoals botbreuken) of sterfte tot gevolg. Ook bestaat bij vangen de kans op ‘capture
myopathy’. Dit is een niet-infectieuze aandoening waarbij spierschade het gevolg is van extreme inspanning,
strijd of stress (Meyer et al. 2013; BMEL, 2014; Masters & Flach, 2015; Moran z.d; Wolfe, 2015; Aubery, 2001;
Kessler et al., 2009; Batard et al., 2009).
81

82

4.

Diersoort gebruikt uitsluitend zelfgegraven holen/ eigengemaakt nest
Soorten zoals grondeekhoorns, mangoesten, marmotten, gordeldieren en cactusmuizen maken uitsluitend
gebruik van zelf gegraven holen en hebben een gedragsmatige graafbehoefte (BMEL, 2014; Superina, 2003;
Weber & Hoekstra, 2009; Abba et al., 2005). Wanneer de diersoort in die behoefte beperking ondervindt, kan dit
leiden tot overgroeide nagels, graafstereotypieën en pootverwondingen (Michener, 2016; Superina, 2003;
Mason et al., 2007; BMEL, 2014; Aquilar & Superina, 2014; Bolgan et al., 2009).

5.

Diersoort is niet strikt terrestrisch (leeft in bomen, in water, in de lucht)
Sommige diersoorten maken gebruik van heel specifieke componenten van de omgeving. Eekhoorn-achtigen
leven bijvoorbeeld voornamelijk in bomen, andere zoogdiersoorten leven geheel of gedeeltelijk in het water en
vleermuizen of vliegende eekhoorns hebben gedeeltelijk een vliegend bestaan. De leefomgeving moeten
voldoen aan deze soorteigen kenmerken. Het behoeft geen betoog dat een vleermuis moet kunnen vliegen en
een dolfijn moet kunnen zwemmen. Voor in bomen levende en vliegende soorten is de driedimensionale
structuur van de leefomgeving van groot belang. De wetenschappelijke onderbouwing hiervoor is te vinden in de
meer algemene literatuur over het belang van kooiverrijking (Sampedro-Piquero & Begega, 2017; Mason et al.,
2007).

1.3.4 Thermoregulatie
Vrijwel alle zoogdieren handhaven hun lichaamstemperatuur onafhankelijk van de omgevingstemperatuur binnen
nauwe grenzen. Om binnen deze grenzen te blijven beschikken dieren over diverse morfologische, fysiologische en
gedragsmatige aanpassingen. Als deze grenzen echter worden overschreden en de lichaamstemperatuur wordt te
hoog (hyperthermie of oververhitting) of juist te laag (hypothermie of onderkoeling) dan zullen de vitale
lichaamsfuncties snel afnemen (Lepock, 2003; Mallet, 2002). In het geval van hyperthermie bestaat er een groot
risico op orgaanschade. Bij hypothermie is meestal sprake van een verminderde orgaanfunctie. Het
thermoregulatoire aanpassingsvermogen verschilt sterk tussen diersoorten en is afhankelijk van het klimaat waaraan
de diersoort evolutionair is aangepast (Cossins & Bowler, 1987; Bicego et al., 2007; Gordon, 1990; Clarke & Rothery,
2008).
1.

Diersoort is niet aangepast aan een gematigd zeeklimaat
Soorten die in ons gematigd zeeklimaat niet zonder geklimatologiseerde leefruimtes kunnen worden gehouden
zijn soorten wiens verspreidingsgebied beperkt is tot bijvoorbeeld het laagland van tropische en/of subtropische
klimaatzones, tot arctische klimaatzones of tot sterk aride woestijngebieden. Obligaat
(sub)tropische soorten zoals de rolstaartbeer, Belangers toepaja, laaglandtapir, twee- en drievingerige luiaard
kunnen slecht tegen lage temperaturen. Wanneer de diersoort zich in andere klimaatomstandigheden bevindt,
bestaat het risico op hypothermie, en daardoor een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en kans op sterfte
(NIEA, 2004; Gillespie, 2003; Shoemaker et al., 2003; BMEL, 2014; Zhu et al., 2010).
Obligaat arctische soorten, zoals ijsberen, lopen het risico op hyperthermie wanneer voldoende schaduw,
(zwem)water of andere koelmogelijkheden ontbreken (Best, 1982, AZA Bear TAG, 2007). Obligate hooggebergte
soorten zoals Dall sheep en Bighorn sheep zijn slecht bestand tegen de vochtige omstandigheden van ons
klimaat, waardoor de kans op luchtweginfecties groot is (Weber, 2012; Ruske & Molch, 2010).

2.

Diersoort gebruikt koel- en/of zoelplaatsen of opwarmplaatsen
82

83
Soorten gebruiken koel- of zoelplaatsen om bij warmte verkoeling te vinden of hebben warme plekken (in de
zon) nodig voor opwarming (Satinoff, 1996; Tattersall et al., 2012; Terrien, 2011). Als een diersoort niet aan
deze behoeften kan voldoen, dan treden dezelfde gevolgen op als onder paragraaf 1.3.4 zijn vermeld.

3.

Diersoort houdt winterslaap (niet facultatief, niet te verwarren met winterrust)
Alle dieren worden beïnvloed door diverse ritmische veranderingen in de buitenwereld, zoals dagnachtwisseling,
seizoenritmes en getijderitmes. Gepaard hieraan kunnen we bij de dieren ook een periodiciteit of biologisch
ritme waarnemen. Dit uit zich in het optreden van bepaalde veranderingen in zowel fysiologie als gedrag met
min of meer regelmatige intervallen. Deze adaptieve temporele organisatie in gedrag en fysiologie wordt,
afhankelijk van de diersoort, in meer of mindere mate gestuurd door interne klokken in het centrale
zenuwstelsel die door externe prikkels (zogenaamde ‘zeitgebers’) gesynchroniseerd worden (Rusak, 1981;
Takahashi, 2017). Afhankelijk van de rigiditeit van dergelijke interne klokken, kunnen de daardoor gestuurde
fysiologische processen en gedragsuitingen in conflict komen met de externe omstandigheden waarin het dier
zich bevindt (in relatie tot wat normaal is voor de diersoort). Dit kan leiden tot storingen in gedrag en fysiologie.
Soorten als de relmuis en de marmot hebben een vaste periode van winterslaap / zomerslaap (estivatie)
gekenmerkt door een extreme verlaging van de lichaamstemperatuur en korte periodes van normale
temperatuur (niet te verwarren met winterrust) (Fietz et al., 2005; Exner et al., 2003; Lee et al, 2016; Bieber &
Ruf 2009). De dieren zijn fysiologisch aangepast en vetten op voor de winter om tijdens de winterslaap weer af
te vallen. De duur van de winterslaap / zomerslaap (ca. 8 maanden, Bieber & Ruf 2009) hangt in het wild bij
relmuizen niet af van ongunstige klimaatomstandigheden, maar dient waarschijnlijk om de kans op overleving te
verhogen (predatierisico’s te verminderen) (Bieber et al., 2014).

1.3.5 Sociaal gedrag
Vrijwel alle diersoorten kennen meer of minder intensieve vormen van sociaal gedrag (sociale interacties tussen
soortgenoten zoals: nakomeling-moeder interacties, speelgedrag, territorium gedrag, dominantie & agressief gedrag
en seksueel gedrag) en complexe sociale structuren onder soortgenoten (variërend van egalitaire (gelijkheid) tot
strakke despotische (dominante) hiërarchische organisaties). Afhankelijk van het type sociale structuur dat
kenmerkend is voor een bepaalde diersoort kunnen omstandigheden die afwijken van hetgeen de soort kenmerkt
(bijv. groepshuisvesting bij sterk territoriale diersoorten) voor ernstige welzijnsproblemen zorgen als gevolg van
aanhoudende agressie. Bij van nature sterk solitaire en territoriale dieren kunnen daardoor ernstige
pathofysiologische veranderingen zoals maagzweren, hart- en vaatproblemen, immunodeficienties of zelfs de dood
optreden wanneer individuen gedwongen sociaal gehuisvest worden zonder adequate afzonderingsmogelijkheden
(Raab, 1971; Von Holst, 1972; Von Holst, 1998). Pathofysiologische en gedragsmatige verschijnselen van stress
treden ook op wanneer sterk sociaal samenlevende soorten solitair of geïsoleerd worden gehuisvest (Heidbreder et
al., 2000; Jessop & Bayer, 1989). Wanneer strikt hiërarchisch georganiseerde diersoorten te maken krijgen met een
hoge populatiedichtheid, leidt dat tot sociale instabiliteit agressie en stress (Calhoun, 1962; Barnett, 1988; Sapolsky,
2005; Bartolomucci, 2007; Spratt et al, 2019). Stress als gevolg van sociale conflicten is een van de meest
voorkomende oorzaken van diverse stress-gerelateerde ziekteverschijnselen bij gehouden dieren (Proudfoot &
Habing, 2015; De Groot, 2001; Bartolomucci 2007), zoals depressieachtige verschijnselen, maagzweren,
verwondingen, etc. .
1.

Diersoort heeft een paarsgewijze, monogame leefwijze
De diersoort is uiterst selectief in de keuze van een partner.

2.

Diersoort heeft een lineaire of despotische dominantie hiërarchie
83

84
De dominantie hiërarchie of rangorde omvat alle dieren van de groep (lineair) dan wel alle dieren in de groep
zijn onderdanig aan het alfa dier (despoot) en er is weinig of geen rangorde binnen deze groep.

3. Diersoort plant zich snel voort (overpopulatie)
De diersoort heeft een generatie-interval van minder dan 2 maanden. Bij sociale soorten ontstaat daardoor het
gevaar voor over-populatie en daaruit voortvloeiende sociale stress (Calhoun, 1962; Calhoun, 1973; Burger &
Kaiser, 1996).

1.3.6 Onvoldoende informatie over een diersoort
Bij onvoldoende informatie om een diersoort op alle of een deel van de risicofactoren te kunnen beoordelen, wordt
naar literatuur van nauw verwante soorten binnen hetzelfde geslacht of binnen dezelfde familie gezocht. Er is sprake
van nauw verwante diersoorten als die soorten een vergelijkbare morfologie en/of ecologie hebben. Indien
literatuur beschikbaar is van vergelijkbare soorten, zal worden onderbouwd en gemotiveerd waarom deze literatuur
te gebruiken is voor de te beoordelen diersoort. Indien geen literatuur beschikbaar is van nauw verwante soorten,
wordt dit vermeld.

1.4 Beoordeling en beoordelingsschema
Risicofactoren, als losse onderdelen van een risicocategorie, zijn onderling niet te vergelijken. Risicofactoren kun je
niet wegen (m.a.w. de ene risicofactor is erger dan de ander) en ook niet optellen, om de volgende redenen:
•

Om te kunnen duiden of de ene risicofactor erger is dan de ander, moeten de risicofactoren gewogen
kunnen worden. Het wegen van de risicofactoren kan niet wetenschappelijk onderbouwd worden. De
wetenschappelijke theorie om de zwaarte, de ernst en de duur van een risicofactor te duiden staat nog in de
kinderschoenen en is daarom niet bruikbaar in het toetsingskader.

•

Het maakt niet uit hoeveel risicofactoren worden aangekruist in een risicocategorie, de fysiologische
gevolgen voor een diersoort blijven gelijk. Ongeacht of het voedsel niet beschikbaar is of van slechte
kwaliteit is of vanwege gebitsproblemen niet genuttigd kan worden, het gevolg voor de aantasting in de
risicocategorie blijft gelijk. Het maakt dus niet of er één of meer risicofactoren zijn aangekruist.

Het optellen van risicocategorieën kan wel, omdat uit wetenschappelijke literatuur blijkt dat stressprotocollen
waarbij meerdere doelen in het gedrang komen, leiden tot meer problemen voor het dier (welzijnsaantasting). De
categorieën zijn nevenschikkend, omdat geen betrouwbare, objectieve eenheidsmaat te hanteren is die een weging
van risicocategorieën mogelijk maakt, omdat deze theorie nog in de kinderschoenen staat.
Scoren op meerdere risicocategorieën leidt tot een geaccumuleerde complexe belasting en daarmee tot een groter
risico op gezondheids- en welzijnsproblemen voor een diersoort.

1.4.1 Nadere duiding beoordelingsschema
De risicofactoren, als onderdelen van deze risicocategorieën, worden niet individueel gewogen. De totale
“welzijnskosten” als gevolg van verstoringen door de mens kunnen niet zondermeer opgeteld worden. In theorie zou
bijvoorbeeld een eenheidsmaat afgeleid kunnen worden op basis van de stressrespons van dieren als gevolg van
verstoringen door de mens. Dit lukt echter niet vanwege de grote verschillen in de beschikbare literatuur wat betreft
aard, de duur, de intensiteit en de achtergrond (wild, gevangenschap, laboratorium) (Dickens en Romero, 2013).
Inspanningen om voor wilde dieren een zogenaamde ‘Allostatic load index’ te ontwikkelen staan nog in de
kinderschoenen (Edes et al., 2018). ‘Allostatic load’ wordt beschouwd als een maat voor de totale kosten van
84

85
chronische blootstelling aan verhoogde of fluctuerende endocriene of neurale reacties als gevolg van permanente of
herhaalde stress. Hoewel het concept ‘Allostic load’ in theorie ook bij dieren van toepassing zou kunnen zijn (Korte
et al., 2005), is dit voor dieren nog onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd. Hierdoor is een verantwoorde
weging van de verschillende risicofactoren niet mogelijk en kan de zwaarte van de ernst en de duur van dierlijk lijden
niet met wetenschappelijke zekerheid worden vastgesteld.
Het maakt voor een diersoort niet uit of één of meerdere risicofactoren van toepassing zijn binnen een
risicocategorie4, de fysiologische gevolgen voor een diersoort blijven vergelijkbaar (Bicego et al., 2007). Dit blijkt
bijvoorbeeld uit het doel ‘thermoregulatie” (het binnen bepaalde grenzen handhaven van de lichaamstemperatuur).
Dit komt in het gedrang als een diersoort onvoldoende is aangepast aan ons gematigd zeeklimaat, maar ook als
exemplaren van een soort niet kunnen beschikken over bijvoorbeeld koelmogelijkheden of wanneer ze worden
gestoord in hun winterslaap. Een vergelijkbare redenering past ook binnen de andere risicocategorieën, uiteraard
gekoppeld aan andere doelen. Het maakt dus niet uit of er maar één of meerdere risicofactoren van toepassing zijn
op de diersoort; het doel kan niet bereikt worden en de fysiologische gevolgen zijn hetzelfde voor de diersoort.
Om de hiervoor genoemde redenen vindt beoordeling van een diersoort plaats op basis van het scoren van de
risicocategorieën en niet van individuele risicofactoren.
Indien er in meerdere risicocategorieën gevaren worden geconstateerd bij een diersoort, zorgt dit ervoor dat niet
één, maar meerdere doelen tegelijkertijd niet kunnen worden gerealiseerd. Uit wetenschappelijke onderzoek met
dierexperimentele stressprotocollen blijkt dat wanneer meerdere doelen in het gedrang komen, dit leidt tot grotere
gezondheids- en welzijnsaantasting voor de diersoort. In de wetenschappelijke literatuur worden daarvoor de
concepten ‘Chronic Mild Stress Model’ en ‘resource allocation’ gebruikt die hier een verklaring voor bieden.
Onderzoeken die belastend zijn voor meerdere doelen van een dier (bijvoorbeeld voeding, thermoregulatie en rust),
ook wel gerefereerd naar Chronic Mild Stress Model, zijn bijvoorbeeld uiterst effectief gebleken in het opwekken van
de symptomen van depressie (Willner 2017). Ook blijkt uit onderzoek dat inspanningen van dieren om zich aan
beperkende omstandigheden aan te passen ten koste kunnen gaan van biologische processen die gericht zijn op het
handhaven van bijvoorbeeld een goede gezondheid (Glazier, 2009b). Dit wordt ook wel ‘resource allocation’
genoemd. Resource allocation beschrijft hoe beschikbare energie en substraten over verschillende essentiële
levensprocessen, lichaamsstructuren en weefsels zijn verdeeld (Glazier, 2009a).
Zoals ook beschreven bij de risicofactoren kan de WAP geen betrouwbare, objectieve eenheidsmaat te hanteren die
een weging van risicocategorieën mogelijk maakt, omdat deze theorie nog in de kinderschoenen staat. Om die
subjectiviteit te vermijden wegen alle risicocategorieën even zwaar en worden ze als nevenschikkend beschouwd.
De WAP concludeert dat de blootstelling van een diersoort aan meerdere risicocategorieën tegelijk leidt tot een
geaccumuleerde complexe belasting en daarmee tot een groter risico op gezondheids- en welzijnsproblemen voor
een diersoort.

1.4.2 Beoordelingsschema
Dit leidt tot het volgende beoordelingsschema en de volgende risicoklassen:
DIERSOORT:

BEOORDELAAR:

Nederlandse naam:
Genus:

4

verzameling van risicofactoren waarbij de achterliggende kenmerken van diersoorten reeksen van gedragingen betreffen die

met elkaar samenhangen, en die eenzelfde doel dienen.

85

86
Subgenus:
Species:
Subspecies:
Referentie (Wild of Gedomesticeerd):
Kruising van de volgende oudersoorten:
LETSEL/GEZONDHEID MENS
LG1

Diersoort brengt een gevaar met zich mee voor zoönosen, die bij de mens leiden tot sterfte of chronische
infecties en/of vermoeidheid met blijvende beperking in het dagelijkse leven tot gevolg.
Diersoort brengt een gevaar met zich mee op letselschade, waarbij spoedeisende en/of langdurige medische hulp is

LG2

vereist voor de gevolgen van bijten, stoten, schoppen, prikken of krabben
(botbreuken, hersenletsel, inwendig trauma, verminkend bijttrauma) met blijvende beperking in het dagelijks leven of sterfte

tot gevolg.
VOEDSELOPNAME
V1

Diersoort is een herbivore browser met als gevaar bij het niet voldoen aan de essentiele voedingseisen van
de soort het ontstaan van vitaminen- en mineralendeficiënties, maagdarmproblemen, ‘slijten’ en uiteindelijk
sterfte of vergelijkbare gevolgen.

V2

Diersoort is een herbivoor met een hypsodont gebit met als gevaar dat bij onvoldoende abrasieve slijtage
gebitsafwijkingen ontstaan als malocclussie, doorgegroeide kiezen, verminderde voeropname,
conditievermindering en uiteindelijk sterfte of vergelijkbare gevolgen.

V3

Diersoort moet dagelijks langdurig foerageren, inclusief zoeken naar en/of verstoppen van voedsel in de
grond (graven) met als gevaar het ontstaan van stereotytiep of beschadigend gedrag of vergelijkbare
gevolgen als foerageergedrag niet of onvoldoende tot expressie kan komen.

V4

Diersoort is volledig afhankelijk van een nauwe bandbreedte aan voedingsmiddelen (monofaag, extreme
voedselspecialist) met als gevaar het ontstaan van maagdarmstoornissen, voedingsdeficiënties, cachexie
(extreme magerheid) en uiteindelijk sterfte indien niet voldaan wordt aan de voedingseisen van deze
diersoort.

RUIMTEGEBRUIK / VEILIGHEID
R1

Diersoort trekt rond in zijn home range en/of stelt zijn territorium veilig met als gevaar het ontstaan van
stereotiep gedrag of vergelijkbare gevolgen indien dit gedrag niet of onvoldoende tot expressie kan komen.

R2

Diersoort gebruikt afgezonderde nestplaats (altricial) met bij het ontbreken ervan als gevaar sterfte van de
jongen, agressief of stereotiep gedrag of vergelijkbare gevolgen.

R3

Diersoort hanteert vluchten als primaire overlevingsstrategie met bij verstoring als gevaar capture
myopathie (spierschade als gevolg van extreme inspanning, strijd of stress), trauma, botbreuken en sterfte
of vergelijkbare gevolgen.

R4

Diersoort gebruikt uitsluitend zelfgegraven holen/ eigengemaakt nest met bij gebrek aan
graafmogelijkheden als gevaar het ontstaan van graafstereotypieën of vergelijkbare gevolgen.

R5

Diersoort is niet strikt terrestrisch (leeft in bomen, in water, in de lucht) met bij een tekort aan
mogelijkheden om elders dan op het land te verblijven als gevaar het ontstaan van stereotypieën,
persistente constipatie of sterfte.

THERMOREGULATIE
T1

Diersoort is niet aangepast aan een gematigd zeeklimaat met als gevaar het ontstaan hypothermie of
hyperthermie, luchtwegaandoeningen, een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en sterfte.

T2

Diersoort gebruikt koel- en/of zoelplaatsen of opwarmplaatsen met bij het ontbreken ervan als gevaar het
ontstaan van hypothermie of hyperthermie, een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en sterfte.

T3

Diersoort houdt winterslaap (niet facultatief, niet te verwarren met winterrust) met bij verstoring daarvan
als gevaar stofwisselingsproblemen, sterfte.

SOCIAAL GEDRAG
86

87

S1

Diersoort heeft een paarsgewijze, monogame leefwijze met als gevaar het ontstaan van agressie, onderlinge
gevechten, stress-gerelateerde ziektes en sterfte of vergelijkbare gevolgen indien deze leefwijze niet wordt
gerespecteerd.

S2

Diersoort heeft een lineaire of despotische dominantie hiërarchie met als gevaar het ontstaan van agressie,
onderlinge gevechten, stress-gerelateerde ziektes en sterfte of vergelijkbare gevolgen indien deze leefwijze
niet wordt gerespecteerd.

S3

Diersoort plant zich snel voort met als gevaar overpopulatie en het ontstaan van agressie, onderlinge
gevechten, stress-gerelateerde ziektes en sterfte indien de diersoort onvoldoende ruimte heeft.

1.4.3 Risicoklassen
Op grond van bovengenoemde overwegingen wordt een diersoort in een zwaardere risicoklasse geplaatst als er op
meer risicocategorieën positief gescoord wordt. Indeling in risicoklassen A t/m F zoals hierna is weergegeven:
Risicoklasse A: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent geen gevaren voor het welzijn
en/of de gezondheid van mens of dier. Tot deze categorie behoren diersoorten waarbij in geen van de vijf
risicocategorieën, risicofactoren zijn vastgesteld.

Risicoklasse B: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een minimaal aantal gevaren
voor welzijns- of gezondheidsschade voor dieren. Tot deze klasse behoren diersoorten waarbij in één risicocategorie
één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

Risicoklasse C: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een klein aantal gevaren voor
het welzijn en/of de gezondheid van dieren. Tot deze klasse behoren diersoorten waarbij in twee risicocategorieën
één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

Risicoklasse D: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een middelgroot aantal gevaren
voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren. Tot deze klasse behoren diersoorten waarbij in drie
risicocategorieën één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

Risicoklasse E: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een groot aantal gevaren voor
het welzijn en/of de gezondheid van dieren. Tot deze klasse behoren diersoorten waarbij in vier risicocategorieën
één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

Risicoklasse F: Het houden van exemplaren van deze diersoorten in Nederland kent een gevaar voor de gezondheid
van mensen en/of een zeer groot aantal gevaren voor het welzijn en/of de gezondheid van dieren. Tot deze klasse
behoren diersoorten waarbij in in de risicocategorie ‘gezondheid mens’ en/of in vijf risicocategorieën
‘dierenwelzijn/diergezondheid’ één of meer risicofactoren zijn vastgesteld.

De WAP acht de risicocategorie ‘letsel/gezondheid mens’ (LG1, LG2 in de beoordelingstabel) voor de samenleving als
geheel van zwaarwegend belang en adviseert om diersoorten die in deze risicocategorie scoren, zondermeer aan de
hoogste risicoklasse (F) toe te wijzen.
87

88
Het toetsingskader is zodanig opgesteld dat de beoordeling kan worden uitgevoerd voor zoogdieren, maar dat deze
tevens als basis kan dienen voor een toetsingskader voor vogels, reptielen en amfibieën. De onderbouwing van de
systematiek is momenteel gestoeld op onderzoek aan zoogdieren. Aanbevolen wordt om een aantal vogel- en
herpetofauna-experts te laten toetsen of voor deze dierklassen aanpassing van het screeningsschema en/of van de
onderbouwing van de geassocieerde risicofactoren nodig en wetenschappelijk verantwoord mogelijk is.

2 Stapsgewijze beoordeling en indeling in risicoklassen
Dit hoofdstuk beschrijft het uitvoeren van het beoordelingsschema via een stapsgewijze beoordeling en vervolgens
op basis van het resultaat de dieren indelen in risicoklassen.

2.1 Beoordelingscommissie
Het advies is om een apart benoemde beoordelingsscommissie de beoordeling van de zoogdiersoorten te laten
uitvoeren met het beoordelingsschema. De WAP adviseert om deze commissie te laten bestaan uit een onafhankelijk
voorzitter, minimaal drie experts die beoordelingen uitvoeren en ondersteuning. De drie experts voeren volgens de
voorgestelde procedure de beoordeling uit met wetenschappelijke literatuur over de betreffende diersoort of
aanverwante diersoorten. De beoordelingen worden onderbouwd vastgelegd waardoor definitieve beslissingen
inzichtelijk en navolgbaar zijn. De werkwijze met het bespreken van de beoordelingsresultaten dragen sterk bij aan
de kwaliteit en de consensus van de beoordelingen. Het resultaat van de beoordelingen is een indeling van de
diersoorten in de risicoklassen.
Het belang van het hebben van goed en up-to-date wetenschappelijk bronmateriaal zowel voor de toetsing als bij de
discussie door de experts is noodzakelijk.

2.2 Stapsgewijze beoordeling
Om te komen tot een beoordeling van risico’s en ordening van diersoorten naar risicoklasse wordt een stapsgewijs
proces gehanteerd.
De onderscheiden stappen zijn:

stap 1:
toets op
soorteigenheid

stap 2:
beoordeling
op
risicofactoren

stap 3:
indeling naar
risico voor
mens en dier

STAP 1.
88

89
Eerst wordt door drie experts, onafhankelijk van elkaar, vastgesteld of de te beoordelen diersoort ten algemene kan
worden beschouwd als gedomesticeerd en of er binnen de soort gedomesticeerde populaties bestaan die
legitimeren dat voor deze populatie niet de oorspronkelijke wilde soort, maar de ‘forma domestica’ als referentie
wordt gebruikt (zie Nijenhuis & Hopster, 2018). Bij kruisingen met gedomesticeerde dieren wordt altijd tot in de
vijfde generatie de risicoklasse van de hoogst scorende ouderdiersoort aangehouden, ongeacht of deze
ouderdiersoort wild is of gedomesticeerd. De commissie sluit daarmee aan bij de wetenschappelijke consensus in
Europa die tot uitdrukking komt in CITES waarin wordt gesteld dat kruisingen tot in de vijfde generatie kenmerken
van de ouderdiersoort hebben (Verordening (EU) Nr. 1320/2014). Indien binnen een soort kruisingen van wilde en
gedomesticeerde dieren tot in zes of meer generaties zijn doorgevoerd, dan wordt vastgesteld of de te beoordelen
kruising ten algemene kan worden beschouwd als gedomesticeerd en de ‘forma domestica’ als referentie moet
worden gebruikt.
STAP 2.
In stap 2 wordt eveneens door deze drie deskundigen, onafhankelijk van elkaar, de screening uitgevoerd op
risicofactoren voor dierenwelzijn/diergezondheid en letsel/gezondheid bij mens en dier volgens het schema zoals
zoals in paragraaf 1.4 aangegeven. Voor deze screening gebruiken de commissieleden betrouwbare,
wetenschappelijke bronnen, zoals beschreven in hoofdstuk 3, die als gemeenschappelijke basis dienen voor de
beoordeling. Waar de screening op risicofactoren wisselende resultaten of vraagtekens heeft opgeleverd worden
interpretatieverschillen benoemd, definitieproblemen opgehelderd en argumenten uitgewisseld tussen de
beoordelaars. Vervolgens wordt de diersoort opnieuw beoordeeld volgens het beoordelingsschema. Hiervan wordt
zorgvuldig verslag gelegd waardoor definitieve keuzes inzichtelijk en navolgbaar zijn.
STAP 3.
Stap 3 bevat de toedeling van de beoordeelde soorten aan een zestal risicoklassen (A-F). De indeling naar
risicoklassen is gebaseerd op het aantal risicocategorieën waarvoor één of meerdere risicofactoren van toepassing
zijn.

3 Betrouwbare bronnen
Als betrouwbare bronnen worden publicaties beschouwd die in ‘peer-reviewed’ wetenschappelijke tijdschriften, de
zogenaamde primaire literatuur, zijn gepubliceerd (Nordell & Valone, 2017). Deze publicaties zijn beschikbaar via de
bibliografische databases die in gebruik zijn bij bibliotheken van universiteiten. Als meest relevante noemen we Web
of Science, CAB Abstracts, Biological Abstracts, Zoological Record en Google Scholar. Naast deze primaire literatuur,
worden naslagwerken, vakbladartikelen en rapporten die referenties naar de primaire literatuur bevatten en
proefschriften als betrouwbare bronnen beschouwd. Voor deze tweede categorie van bronnen geldt als voorwaarde
dat onafhankelijkheid gegarandeerd is (zoals geen enkele relatie met een bedrijf of financieel gewin).
Peer review wordt gedefinieerd als "een proces waarbij het wetenschappelijke werk, onderzoek of ideeën van een
auteur, wordt onderworpen aan een kritische beschouwing van anderen die experts zijn in hetzelfde veld" (Kelly et
al., 2014). Peer review (i.c. collegiale toetsing) fungeert ten eerste als een filter om ervoor te zorgen dat alleen
onderzoek van voldoende wetenschappelijke kwaliteit wordt gepubliceerd door het bepalen van de geldigheid,
betekenis en originaliteit van de studie. Ten tweede is peer review bedoeld om de kwaliteit van manuscripten die
geschikt worden geacht voor publicatie te verbeteren en te waarborgen. Publicaties in ‘peer-reviewed’ tijdschriften
volgens een systematische indeling waarbij onderzoeks- en analysemethoden inzichtelijk en navolgbaar zijn
waardoor het onderzoek als zodanig reproduceerbaar is.
89

90

4 Referenties
Abba, A.M., Udrizar Sauthier, D.E., Vizcaíno, S.F. 2005. Distribution and use of burrows and tunnels of
Chaetophractus villosus (Mammalia, Xenarthra) in the eastern Argentinean pampas. Acta Theriologica 50 (1):
115–124.
Alcock, J. 2013. Animal Behaviour an Evolutionary Approach. Sinauer Associates Inc., Oxford University Press, Cary,
USA, 522 p.
Anthony, J., Waldner, C., Grier, C., & Laycock, A. R., 2010. A survey of equine oral pathology. Journal of veterinary
dentistry, 27(1): 12-15.
Aquilar, R.F., Superina. M., 2014. Xenarthra. In: Miller, R.E., Fowler, M.E. (eds), Fowler’s Zoo and wild animal
medicine, Vol. 8. Elsevier Saunders, Missouri: 355-369.
Aubery, L., 2001. Antelope husbandry manual - Alcelaphinae. Zoological Society of San Diego.
AZA Bear TAG, 2007. Standardized Animal Care Guidelines for Polar Bears (Ursus maritimus). Association of Zoos and
Aquariums, Silver Spring.
AZA Small Carnivore TAG, 2010. Mustelid (Mustelidae) Care Manual. Association of Zoos and Aquariums.
Barnett, S.A. ,1988. Enigmatic death due to “social stress”. A problem in the strategy of research. ISR, Interdiscip.
Svci. Rev 13: 40-51.
Bartolomucci A., 2007. Social stress, immune functions and disease in rodents. Front Neuroendocrinol. 28(1): 2849.
Best, R.C. 1982. Thermoregulation in resting and active polar bears. Journal of comparative physiology 146(1):
63-73.
Beattie V.E., O’Connell N.E., Moss B.W. Influence of environmental enrichment on the behaviour, performance and
meat quality of domestic pigs. Livest. Prod. Sci. 2000; 65: 71–79.
Beattie V.E., 2001. Environmental enrichment of intensive pig housing using spent mushroom compost. Animal
science 2001 72: 35-42
Batard, A. & Ducos de Lahitte, J., 2009. Pathology of mara (Dolichotis patagonum). Rev. Med. Vet. 160: 308-313.
90

91
Bicego K.C., Barros R.C. & Branco LG., 2007. Physiology of temperature regulation: comparative aspects. Comp
Biochem Physiol A Mol Integr Physiol. 147(3): 616-39
Bieber, C, Ruf, T., 2009. Summer dormancy in edible dormice (Glis Glis) without energetic constraints.
Naturwissenschaften 96: 165–171.
Bieber, C., Lebl, K., Stalder, G., Geiser, F. & Ruf, T., 2014. Body mass dependent use of hibernation: why not prolong
the active season, if they can? Funct. Ecol. 28: 167-177.
BMEL, 2014. Gutachten über Mindestanforderungen an die Haltung von Säugetieren. Bundesministerium für
Ernährung und Landwirtschaft.
Bolgan, M., Rodeano, M., Manna, D., Ferrero, E.A., 2009. Animal welfare and scientific research: the meerkat group
at Parco Zoo Punta Verde. Int. Zoo Yb. 374: 281-288.
Borkowski, J., 2001. Flight behaviour and observability in human-disturbed sika deer. Acta Theriol. 46: 195-206.
Boy, S. C., & Steenkamp, G., 2006. Odontoma-like tumours of squirrel elodont incisors—elodontomas. Journal of
comparative pathology, 135(1): 56-61.
Bracke, M.B.M, B.M. Spruijt & J.H.M. Metz, 1999. Overall welfare reviewed. Part 3: Welfare assessment based on
needs and supported by expert opinion. Netherlands Journal of Agricultural Science 47: 307-322.
Burgener,N., Gusset,M. & Schmid, H., 2008. Frustrated appetitive foraging behavior, stereotypic pacing, and fecal
glucocorticoid levels in snow leopards (Uncia uncia) in the Zurich Zoo. J. Appl. Anim. Welf. Sci. 11: 74-83.
Burger, H. & Kaiser, H.E. 1996. Crowding. In Vivo 10(2): 249-253.
Calhoun, J.B. 1973. Death Squared: The Explosive Growth and Demise of a Mouse Population. Proc. Roy. Soc.
Med. Volume 66: 80-88.
Calhoun, J.B., 1962. Population density and social pathology. Sci Am.; 206: 139-48.
Capello, V., 2008. Diagnosis and treatment of dental disease in pet rodents. Journal of Exotic Pet Medicine, Volume
17 (2): 114-123.
Chapman, G.A., Bork, E.W., Donkor, N.T., Hudson, R.J., 2010. Effects of supplemental dietary tannins on the
performance of white-tailed deer (Odocoileus virginianus). J. Anim. Physiol. An. N. 94: 65-73.
Clarke, A. & Rothery, P. 2008. Scaling of body temperature in mammals and birds. Functional Ecology 22.1: 58–
67.
Clauss, M., E. Kienzle & J.M. Hatt, 2003. Feeding practice in captive wild ruminants: pecularities in the nutrition of
browsers/concentrate selectors and intermediate feeders. A review. In: Fidgett, Andrea; Clauss, Marcus;
Ganslosser, Udo; Hatt, Jean-Michel; Nijboer, Joeke. Zoo Animal Nutrition Vol. II. Fürth: Filander Verlag: 27-52.
Clauss, M., Kienzle. E. & Wiesner, H., 2002. Importance of the wasting syndrome complex in captive moose (Alces
alces). Zoo Biol. 21: 499-506.

91

92
Clauss, M., Kohlschein, G.M., Peemöller, A., Hummel, J.& Hatt, J.M., 2013. Short‐term digestible energy intake in
captive moose (Alces alces) on different diets. Zoo Biol. 32: 484-489.
Clubb, R., & Mason, G., 2003. Animal welfare: captivity effects on wide-ranging carnivores. Nature, 425(6957):
473.
Clubb, R., Mason, G.J., 2007. Natural behavioural biology as a risk factor in carnivore welfare: How analysing species
differences could help zoos improve enclosures. Appl. Anim. Behav. Sci. 102: 303-328.
Cossins, Andrew R.& K. Bowler, 1987. Temperature biology of animals. New York: Chapman and Hall.
Crabill, M. R., & Schumacher, J., 1998. Pathophysiology of acquired dental diseases of the horse. Veterinary Clinics:
Equine Practice, 14(2): 291-307.
Crossley, D. A., 1995. Clinical relevant aspects of lagomorph dental anatomy: the rabbit (Oryctolagus cuniculus).
Journal of Veterinary Dentistry 12: 137‐140.
Davies, N.B., Krebs J.R. & S.A. West, 2012. An Introduction to Behavioural Ecology, 4th Edition. Wiley-Blackwell, 505
p.
Dickens, M.J, & Romero, L.M., 2013. A consensus endocrine profile for chronically stressed wild animals does not
exist. General and Comparative Endocrinology 191: 177–189.
Dixon, P. M., & Dacre, I., 2005. A review of equine dental disorders. The veterinary journal, 169(2): 165-187.
Dugatkin, L.A., 2013. Principles of Animal Behavior. W. W. Norton & Company, Inc.,, New York, USA, 627 p.
Edes, A.N., Wolfe, B.A. & Crews, D.E., 2018. Evaluating allostatic load: a new approach to measuring long-term stress
in wildlife. Journal of Zoo and Wildlife Medicine 49(2): 272–282.
Evans, E.I., 2006. Small rodent behavior: mice, rats, gerbils, and hamsters. In: Bays, T.B., Lightfoot, T., Mayer, J. (eds),
Exotic pet behavior: birds, reptiles, and small mammals. Saunders Elsevier, pp. 239-261.
Exner, C., Wherend, A., Hospes, R., Einspanier, A., Hoffmann, B., Heldmaier, G., 2003. Hormonal and behavioural
changes during the mating season and pregnancy in Alpine marmots (Marmota marmota). Reproduction 126:
775-782.
Felton, A.M., Felton, A., Raubenheimer, D., Simpson, S.J., Krizsan, S.J., Hedwall, P-O, Stolter, C., 2016. The nutritional
balancing act of a large herbivore: An experiment with captive moose (Alces alces L). PLoS ONE 11(3): e0150870.
doi:10.1371/journal. pone.0150870.
Fietz, J., Pflug, M., Schlund, W. & Tataruch, F., 2005. Influences of the feeding ecology on body mass and possible
implications for reproduction in the edible dormouse (Glis glis). J. Comp. Physiol. B 175: 45-55.
Finkemeier, M.A., Langbein, J., Puppe, B., 2018. Personality Research in Mammalian Farm Animals: Concepts,
Measures, and Relationship to Welfare. Front Vet Sci. 5: 131.
Gull, J.M., Stahl, M., Osmann, C., Ortmann, S., Kreuzer, M., Hatt, J.M., Claus, M., 2015. Digestive physiology of captive
giant anteaters (Myrmecophaga tridactyla): determinants of faecal dry matter content. Journal of animal phys.
and animal nutrition 99: 565-576.
Fowler, M.E., 1986. Perissodactylids. In: Fowler, M.E. (ed), Fowlers Zoo and wild animal medicine. Saunders: 925938.
92

93
Franca et al 2009. Impact of malnutrition on immunity and infection. J Venom Anim Toxins incl Trop Dis. Volume 15
(3): 374-390.
Fuller, D.Q., 2010. An emerging paradigm shift in the origins of agriculture. General Anthropology, 17(2): 1–12.
Garcia, M.J., Medici, E.P., Naranjo, E.J., Novarino, W. & Leonardo, R.S., 2012. Distribution, habitat and adaptability of
the genus Tapirus. Integrative Zoology 7: 346-355.
Gillespie, D., 2003. Xenarthra: Edentata (Anteaters, Armadillos, Sloths). In: Fowler, M.E., Miller, R.E. (eds), Zoo and
wild animal medicine. Saunders: 397-407.
Gilmore, D.P., Da-Costa, C.P., Duarte, D.P.F., 2000. An update on the physiology of two- and three-toed sloths.
Brazilian Journal of Medical and Biological Research (2000) 33: 129-146.
Glazier, D.S. 2009a. Resource allocation patterns. In “Resource allocation theory applied to farm animal production,
W.M. Rauw (Ed.), Wallingford, UK, CABI Publishing: 22–43.
Glazier, D.S. 2009b. Trade-offs. In “Resource allocation theory applied to farm animal production, W.M. Rauw (Ed.),
Wallingford, UK, CABI Publishing: 44-60.
Gold, M.R., Stevenson, D., Fryback, D.G. 2002. HALYs, QUALYs and DALYs, Oh My: Similarities and differences in
summary measures of population health. Annu. Rev. Public Health 23: 115-134.
Gordon CJ., 1990. Thermal Biology of animals. Physiol Behav. 47: 963-991.
Groot de, J., Ruis, M.A.W., Scholten, J.W., Koolhaas, J., Boersma, W.J.A. 2001. Long-term effects of social stress on
antiviral immunity in pigs. Physiology & Behavior 73: 145–158.
Gussek, I., S. Hirsch, M. Hartmann, K.H. Südekum & J. Hummel 2017. Feeding practices for captive giraffes
(Giraffa camelopardalis) in Europe: a survey in EEP zoos. Journal of Zoo and Aquarium Research 5(1): 62-70.
Haigh, J.C., 1991a. Game farming practice – Notes for the game farming industry. Mule deer. University of
Saskatchewan.
Haigh, J.C., 1991b. Pronghorn. Game farming practice; notes for the game farming industry. University of
Saskatchewan.
Harcourt-Brown, F. (1997). Diagnosis, treatment and prognosis of dental disease in pet rabbits. In Practice, 19(8):
407-427.
Harcourt-Brown, F., Whitwell, K., 2003. Rabbits and hares. In: Mullineaux, E., Best, D., Cooper, J.E. (eds), BSAVA
Manual of wildlife casualties. British Small Animal Veterinary Association, Quedgeley, Gloucester: 109-122.
Havelaar A.H., van Rosse F., Bucura C., Toetenel M.A., Haagsma J.A., et al., 2010. Prioritizing Emerging Zoonoses in
The Netherlands. PLoS One 5(11): e13965. doi:10.1371/journal.pone.0013965.
Heap, C.J., Wright, L., Andrews, L., 2008. Summary of husbandry guidelines for Asian small-clawed otters in captivity.
IUCN/SCC Otter Specialist Group.
Heidbreder C.A., Weiss I.C., Domeney A.M., Pryce C., Homberg J., Hedou G., Feldon J., Moran M.C. & Nelson P.,
93

94
2000. Behavioral, neurochemical and endocrinological characterization of the early social
isolationsyndrome.Neuroscience 100(4): 749-68.
Hofmann, R.R., 1989. Evolutionary steps of ecophysiological adaptation and diversification of ruminants: a
comparative view of their digestive system. Oecologia 78(4): 443-457.
Hopster, H.,Dierendonck, M. van, Brandt, H. van den & Reenen, C.G. van, 2009. Welzijn van dieren in reizende
circussen in Nederland : circuspraktijk in 2008. Animal Sciences Group, Wageningen UR, Lelystad: 104.
Hubalec, Z. & I. Rudolf, 2011. Micobial zoönoses ans sapronoses, Springer Science and Business Media
Jekl, M.V., & Redrobe, S., 2013. Rabbit dental disease and calcium metabolism–the science behind divided opinions.
Journal of Small Animal Practice, 54(9): 481-490.
Jekl, V., Hauptman, K. & Knotek, Z., 2008. Quantitative and qualitative assessments of intraoral lesions in 180 small
herbivorous mammals. Veterinary Record162: 442‐449.
Jensen et al. 2010, the effect of type of rooting material and space allowance on exploration and abnormal
behaviour in growning pigs. Applied animal behavior science 123 (2010): 87-92.
Jessop, J.J., Bayer, B.M., 1989. Time-dependent effects of isolation on lymphocyte and adrenocortical activity.
Journal of Neuroimmunology, 23: 143–147.
Jia, H., Lubetkin, E.I., Barile, J.P., Horner-Johnson, W., DeMichele, K., Stark, D.S., Zack, M.M., Thompson, W.W., 2018.
Quality-adjusted Life Years (QALY) for 15 Chronic Conditions and Combinations of Conditions Among US Adults
Aged 65 and Older, Med Care 56: 740–746.
Kelly, J., Sadeghieh, T, Khosrow, A., 2014. Peer review in scientific publications: benefits, critiques, & a survival guide.
J. Int. Fed. of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine, Volume 25 (3): 227-243.
Kessler, D.S., Hope, K., Maslanka, M., 2009. Behavior, nutrition, and veterinary care of Patagonian Cavies (Dolichotis
patagonum). Vet. Clin. Exot. Anim. 12: 267-278.
Keusch, G.T. 2003. The History of Nutrition: Malnutrition, Infection and Immunity. J. of Nutr., Volume 133 (1):
336S–340S.
Kistler, C., Hegglin, D., Würbel, H. & König, B., 2009. Feeding enrichment in an opportunistic carnivore: The red fox.
Appl. Anim. Behav. Sci 116: 260-265.
Koolhaas J.M., Bartolomucci A., Buwalda B., de Boer S.F., Flügge G., Korte S.M.,Meerlo P., Murison R., Olivier B.,
Palanza P., Richter-Levin G., Sgoifo A., Steimer T., Stiedl O., van Dijk G., Wöhr M. & Fuchs E., 2011. Stress revisited:
a critical evaluation of the stress concept. Neurosci Biobehav Rev. 35(5): 1291-301.
Korte, S.M., Koolhaas, J.M., Wingfield, J.C. & McEwen, B.S., 2005. The Darwinian concept of stress: benefits of
allostasis and costs of allostatic load and the trade-offs in health and disease. Neurosci Biobehav Rev. 29(1): 338.
Kroshko, J., Clubb, R., Harper, L., Mellor, E., Moehrenschlager, A., & Mason, G., 2016. Stereotypic route tracing in
captive Carnivora is predicted by species-typical home range sizes and hunting styles. Animal Behaviour Volume
117: 197-209.
94

95
Kurauwone, M.V., Justice, M., Beven, U., Olga, K., Simon, C., Tawanda, T., 2013. Activity budgets of impala (Aepyceros
melampus) in closed environments: The Mukuvisi Woodland Experience, Zimbabwe. International Journal of
Biodiversity 2013: 1-8.
Labate, A.S., Veloso Nunes, A.L., Da Silva Gomes, 2001. Order Carnivora, Family Procyonidae (Raccoons, Kinkajous).
In: Fowler, M.E., Cubas, Z.S. (eds), Biology, medicine, and surgery of South American wild animals, Iowa State
University Press: 317-322.
Lambert, K.G. 2006. Rising rates of depression in today's society: consideration of the roles of effort-based rewards
and enhanced resilience in day-to-day functioning. Neuroscience Biobehav. Rev, 30 (4): 497-510,
Larson, G. & Fuller, D.Q., 2014. The Evolution of Animal Domestication. Annual Review of Ecology, Evolution, and
Systematics, 45(1): 115–136.
Laus, M.F., Vales, L.D., Costa, T.M., Almeida, S.S. 2011. Early postnatal protein-calorie malnutrition and cognition: a
review of human and animal studies, Int J Environ Res Public Health. 8(2): 590-612.
Lee, T.N., Kohl, F., Buck, C.L., Barnes, B.M., 2016. Hibernation strategies and patterns in sympatric arctic species, the
Alaska marmot and the artic ground squirrel. Journal of Mammalogy, 97: 135–144.
Legendre, L. F., 2002. Malocclusions in guinea pigs, chinchillas and rabbits. The Canadian Veterinary Journal,
43(5): 385.
Lennox, A. M. (2008). Diagnosis and treatment of dental disease in pet rabbits. Journal of Exotic Pet Medicine, 17(2):
107-113.
Long, J.P. & West, C.L., 2012. Dormouse. In: Suckow, M.A., Stevens, K.A., Wilson, R.P. (eds), The Laboratory rabbit,
guinea pig, hamster, and other rodents. Academic Press: 1089-1094.
Luescher, U. A., McKeown, D. B., & Dean, H., 1998. A cross‐sectional study on compulsive behaviour (stable vices) in
horses. Equine veterinary journal, 30(S27): 14-18.
MacHugh, D.E., Larson, G. & Orlando, L., 2017. Taming the Past: Ancient DNA and the Study of Animal Domestication.
Annual Review of Animal Biosciences, 5(1): 329–351.
Maslak, R., Sergiel, A., Bowles, D. & Pasko, L., 2016. The welfare of bears in zoos – A case study of Poland. J.
Appl. Anim. Welf. Sci. 19: 24-36.
Mason, G. J., 2006. Stereotypic behaviour: fundamentals and applications to animal welfare and beyond. In:
Stereotypic Animal Behaviour: Fundamentals and Applications to Welfare, 2nd edn (eds G. Mason and J.
Rushen), CABI-Publishers: 325-356.
Mason, G., & Mendl, M., 1997. Do the stereotypies of pigs, chickens and mink reflect adaptive species differences in
the control of foraging? Appl. Anim. Beh. Sci. Volume 53(1-2): 45–58.
Mason, G., Clubb, R., Latham, N., Vickery, S., 2007. Why and how should we use environmental enrichment to tackle
stereotypic behaviour. Appl. Anim. Behav. Sci. 102: 163-188.
Masters, N.J., Flach, E., 2015. Tragulidae, Moschidae, and Cervidae. In: Miller, R.E., Fowler, M.E. (eds), Fowler’s Zoo
and wild Animal Medicine. Saunders: 611-625.
95

96
McCance, R.A. & Widdowson, E.M. 1974. The determinants of growth and form. Proc R Soc Lond B Biol Sci.
185(1078): 1-17.
McCusker, S., Shipley, L.A., Tollefson, T.N., Griffin, M. & Koutsos, E.A., 2011. Effects of starch and fibre in pelleted
diets on nutritional status of mule deer (Odocoileus hemionus) fawns. J. Anim. Physiol. An. N. 95: 489-498.
McEwen, B.S. & Wingfield, J.C., 2010. What is in a name? Integrating homeostasis, allostasis and stress.
Hormones and Behavior 57: 105–111.
Meridith, A.L., Prebble, J.L., Shaw, D.J., 2015. Impact of diet on incisor growth and attrition and the development of
dental disease in pet rabbits. Journal of Small Animal Practice: 56 (6): 377–382.
Meyer, L.C.R., Meyer, L.F., Fick, L., Matthee, A., Mitchel, D., Fuller, A., 2013. Hyperthermia in captured impala
(Aepyceros melampus): a fright not flight response. Journal of wildlife diseases, 44: 404–416.
Michener, G.R., 2016. Richardson’s ground squirrels as pets. Website University of Lethbridge. Available at
http://research.uleth.ca/rgs/pets.cfm Accessed 31-07-2016.
Morford S., Myers M. (2003) Giant anteater (Myrmecophaga tridactyla) health care survey. Edentata 5: 5-19
Müller, D.W.H., Bingaman Lackey, L., Streich, W.J., Fickel, J., Hatt, J.M., Clauss, M., 2011. How to measure husbandry
success? The life expectancy of Zoo ruminants. WAZA magazine 12: 37-39.
Müller, D.W.H., Gaillard, J.M., Bingaman Lackey, L., Hatt, J.M. & Clauss, M., 2010. Comparing life expectancy of three
deer species between captive and wild populations. Eur. J. Wildl. Res. 56: 205-208.
NIEA, 2004. Guidance on the keeping of Procyonidae: Raccoons, coatis and kinkajou. Northern Ireland Environment
Agency, Belfast.
Nijenhuis, F. & Hopster H., 2018. Gedomesticeerd?; begripsomschrijving en beoordelingskader toegepast voor het
rendier en de zeboe. Wageningen Livestock Research, Rapport 1102, Wageningen.
Nordell, S.E., Valone, T.J., 2017. Animal Behaviour; Concepts, Methods and Applications. Oxford University Press,
New York. 458 p.
Nowak, R.M., Walker, E.P., 1991. Lagomorpha; Leporidae; Genus Lepus. In: Nowak, R.M., Walker, E.P. (eds), Walker's
Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore: 555-560.
O’Neill, H. M., Keen, J., & Dumbell, L., 2010. A comparison of the occurrence of common dental abnormalities in
stabled and free-grazing horses. animal, 4(10): 1697-1701.
Okuda, A., Hori, Y., Ichihara, N., et al., 2007. Comparative observation of skeletal‐dental abnormalities in wild,
domestic, and laboratory rabbits. Journal of Veterinary Dentistry 24: 224‐229.
Poelarends, J.J. , Leenstra, F.R., 2009. Waterbuffel-, herten- en struisvogelhouderij in Nederland. ASG–WUR rapport
180, Wageningen.
Poirier, C., & Bateson, M., 2017. Pacing stereotypies in laboratory rhesus macaques: Implications for animal welfare
and the validity of neuroscientific findings. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 83: 508-515.
Prescott, M. J., & Buchanan-Smith, H. M. ,2004. Cage sizes for tamarins in the laboratory. Animal Welfare 3:51-58
96

97
Proudfoot K. & Habing G. 2015. Social stress as a cause of diseases in farm animals: current knowledge and future
directions. Vet. J. 206: 15-21.
Pukazhenthi, B., Quse, V., Hoyer, M., Van Engeldorp Gastelaars, H., Sanjur, O. & Brown, J.L., 2013. A review of the
reproductive biology and breeding management of tapirs. Integrative Zoology 8: 18-34.
Raab, A., 1971. Der Serotoninstoffwechsel in einzeln hirnteilen von Tupaia bei soziopsychischem stress. Z.Vgl.
Physiol. 72: 54-66.
Raad voor Dierenaangelegenheden, 2018. Denkkader Dierenwelzijn. Den Haag, 29p.
Rachel L. Hansen, Meghan M. Carr, Carolyn J. Apanavicius, Pingping Jiang, et al. (2010): Seasonal shifts in giant panda
feeding behavior: relationships to bamboo plant part consumption. Zoo Biology vol 29/4.
Raines, J., 2005. Captive health and husbandry of the bradypodidae: technical review. Zoo Biology 24:557–568
Reiter, A. M., 2008. Pathophysiology of dental disease in the rabbit, guinea pig, and chinchilla. Journal of Exotic Pet
Medicine, 17(2): 70-77.
Roberton, S., Heard-Rosenthal, S. & Muir, S., 2002. Management guidelines for Owston’s palm civet, Chrotogale
owstoni (Thomas 1912). Owston’s Palm Civet Conservation program. Cuc Phuong National Park, Vietnam: 1418.
Rose, P.E., S.M. Nash & L.M. Riley, 2017. To pace or not to pace? A review of what abnormal repetitive behavior tells
us about zoo animal management. Journal of Veterinary Behavior 20: 11-21.
Rusak, B., 1981. Vertebrate behavioral rhythms. In: Handbook of behavioral neurobiology. FA King (ed) Vol 4:
Biological Rhythms. Ed J. Aschoff. New York & London. Plenum Press: 183-205.
Ruske, K. & Molch, M., 2010. Zur Haltung von Dallschafen (Ovis dalli) im Zoologischen Garten Leipzig - Keeping Dall’s
Sheep (Ovis dalli) at Leipzig Zoo. Zool. Garten N.F. 79: 1-19.
Sampedro-Piquero, P. A. Begega, 2017. Environmental Enrichment as a Positive Behavioral Intervention Across the
Lifespan. Curr Neuropharmacol. 2017 May; 15(4): 459–470.
Sapolsky, R.M., 2005. The influence of social hierarchy on primate health. Science;308(5722):648-52.
Sapolsky, RM. 2004. Why zebras don't get ulcers: The acclaimed guide to stress, stress-related diseases, and copingnow revised and updated. St. Martin’s Press. New York.
Sarrafchi, A.F.,Blokhuis, H.J. 2013. Equine stereotypic behaviors: Causation, occurrence, and prevention. Journal of
veterinary behavior-clinical applications and research. Vol.8(5): 386-394.
Satinoff, E., (1996). Behavioral thermoregulation in the cold. In M. J. Fregly, & C. M. Blatteis (Eds.), Handbook of
physiology London. Oxford University Press: 481–505.
Schulz, E., Piotrowski, V., Clauss, M., Mau, M., Merceron, G., & Kaiser, T. M. (2013). Dietary abrasiveness is
associated with variability of microwear and dental surface texture in rabbits. PLoS One, 8(2), e56167
Shenbrot, G.I., Krasnov, B.R., Khokhlova, I.S., 1997. Biology of Wagner’s gerbils Gerbillus dasyurus in the Negev
Highlands, Israel. Mammalia, 61 (4): 467–486.
97

98
Shepherdson D., Lewis K.D., Carlstead K., Bauman J., Perrin N. Individual and environmental factors associated with
stereotypic behavior and fecal glucocorticoid metabolite levels in zoo housed polar bears. Appl. Anim.
Behav. Sci. 2013;147:268–277. doi: 10.1016/j.applanim.2013.01.001.
Shochat, E., Robbins, C.T., Parish, S.M., Young, P.B., Stephenson, T.R. & Tamayo, A., 1997. Nutritional investigations
and management of captive moose. Zoo Biol. 16: 479-494.
Shoemaker, A.H., Barongi, R., Flanagan, J., Janssen, D., Hernandez-Divers, S., 2003. Husbandry guidelines for keeping
tapirs in captivity.
Somers, M.J., Rasa, O.A.E. & Penzhorn, B.L., 1995. Group structure and social behaviour of warthogs Phacochoerus
aethiopicus. Acta Theriol. 40: 257-281.
Sørensen, D.B., Krohn, T., Hansen, H.N., Ottesen, J.L. & Hansen, A.K., 2005. An ethological approach to housing
requirements of golden hamsters, Mongolian gerbils and fat sand rats in the laboratory — A review. Appl. Anim.
Behav. Sci. 94: 181-195.
Spratt, K.S., Spratt, J.S., Bauman, J.E., Chandler, C.R., 2019. Behavioral and endocrine correlates of dominance in
captive female Jackson’s hartebeest (Acelaphus buselaphus). Zoo Biology, 38: 157 – 166.
Studnitz, M., Jensen, Pedersen, L.J., 2007. Why do pigs root and in what will they root? A review on the exploratory
behaviour of pigs in relation to environmental enrichment. Applied animal behaviour science. Vol 107(3-4): 183197.
Superina, M., 2003. Biology and maintenance of armadillos (Dasypodidae). In: Da Fonseca, G.A.B., Rylands, A.B.
(eds), Edentata, The newsletter of the IUCN Edentate Specialist Group 5: 54.
Sutherland-Smith, M., 2015. Suidae and Tayassuidae (Wild pigs, peccaries). In: Miller, R.E., Fowler. M.E. (eds),
Fowler’s Zoo and Wild Animal Medicine. Elsevier: 568-584.
Takahashi, J.S. 2017. Transcriptional architecture of the mammalian circadian clock. Nat Rev Genet: 164-179.
Tattersall, G. J., Sinclair, B. J., Withers, P. C., Fields, P. A., Seebacher, F., Cooper, C. E., & Maloney, S. K. (2012). Coping
with thermal challenges: Physiological adaptations to environmental temperatures. Comprehensive Physiology, 2:
2151–2202.
Terrien, J., Perret, M., Aujard, F, 2011. Behavioral thermoregulation in mammals: a review. Frontiers in BioscienceLandmark: 16: 1428-1444.
Thompson-Olais, L.A., 1998. Final revised Sonoran pronghorn recovery plan (Antilocapra americana sonoriensis). U.S.
Fish and Wildlife Services, Albuquerque, New Mexico.
Tynes, V.V., 2010. Hedgehogs. In: Tynes, V.V. (ed), Behavior of exotic pets. Wiley-Blackwell, pp. 168-180.
Veasey, J. S., Waran, N. K., & Young, R. J. (1996). On comparing the behaviour of zoo housed animals with wild
conspecifics as a welfare indicator. ANIMAL WELFARE-POTTERS BAR-, 5: 13-24.
Vercammen, P. & Habets, K., 2006. Warthog (Phacochoerus africanus) husbandry guidelines. Breeding Centre for
Endangered Arabian Wildlife.
98

99
Verordening (EU) Nr. 1320/2014. https://www.bec-info.com/Upload/PdfBestanden/SoortenlijstCITES-NL-EU.pdf
Vinke, C.M. & Schoemaker, N.J., 2012. The welfare of ferrets (Mustela putorius furo T): A review on the housing and
management of pet ferrets. Appl. Anim. Behav. Sci. 139: 155-168.
Vlaminck, L., Verhaert, L., Steenhaut, M., & Gasthuys, F. (2007). Tooth extraction techniques in horses, pet animals
and man. Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift, 76(4): 249.
Von Holst, D. 1972. Renal failure as a cause of death in Tupaia belangeri exposed to persistent social stress. J Comp.
Physiol. 78: 236-273.
Von Holst, D., 1998. The concept of stress and its relevance for animal behavior. In: AP Moller, M. Milinski & PJB
Slater (eds), Advances in the study of behavior vol 27 pp. 1-131. New York, Academic Press.
Walker, A., 1981. Diet and teeth: dietary hypotheses and human evolution. Phil. Trans. R. Soc. Lond.
B, 292(1057): 57-64.
Wallach, A., Inbar, M., Lambert, R., Cohen, S., Shanas, U., 2007. Hand-rearing Roe deer Capreolus capreolus: practice
and research potential. Int. Zoo Yb. 41: 183-193.
Weber, J.N. & Hoekstra, H.E., 2009. The evolution of burrowing behaviour in deer mice (genus Peromyscus).
Anim. Behav. 77: 603-609.
Weber, M.A., 2012. Sheep, goats, and goat-like animals. In: Miller, R.E., Fowler, M.E. (eds), Fowler's Zoo and wild
animal medicine: 645-649.
Wiedenmayer, C., 1996. Effect of cage size on the ontogeny of stereotyped behaviour in gerbils. Applied Animal
Behaviour Science 47: 225 – 233.
Wiedenmayer, C., 1997. Stereotypies resulting from a deviation in the ontogenetic development of gerbils.
Behavior Processes, 39: 215–21.
Willner, Paul, 2017. The chronic mild stress (CMS) model of depression: History, evaluation and usage Neurobiol
Stress ;Feb; 6: 78–93.
Wingfield, J.C., 2005. The concept of allostasis: coping with a capricious environment. Journal of Mammalogy, 86(2):
248–254.
Wolf, P. & Kamphues, J., 1996. Untersuchungen zu Fütterungseinflüssen auf die Entwicklung der Incisivi bei
Kaninchen, Chinchilla und Ratte. Kleintierpraxis 41: 723‐732.
Wolfe, B.A., 2015. Bovidae (except sheep and goats) and antilocapridae. In: Miller, R.E., Fowler, M.E. (eds), Fowler’s
Zoo and wild animal medicine. Elsevier: 626-645.
Yang CW, Chen S, Chang CY, Lin MF, Block E, Lorentsen R, Chin JSC, Dierenfeld ES. (2007) History and dietary
husbandry of pangolins in captivity. Zoo Biology 26: 223–230.
Zeder, M.A., 2015. Core questions in domestication research. Proceedings of the National Academy of Sciences,
112(11): 3191–3198.
99

100
Zhu, W.L., Zhang, L., Wang, Z.K., 2010. Thermogenic characteristics and evaporative water loss in the tree shrew
(Tupaia belangeri). J. Therm. Biol. 35: 290-294.

100

101

Bijlage 1: Opdracht LNV aan de Positieflijst Advies Commissie
Opdrachtomschrijving
Opdracht
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) geeft opdracht aan de Wetenschappelijke
Adviescommissie Positieflijst (WAP) om te adviseren over een vereenvoudigde toetsingskader voor de positieflijst
huisdieren. Met de systematiek dienen experts in staat te zijn om diersoorten op basis van enkelvoudige criteria
kosteneffectief te beoordelen op de risico’s die samenhangen met het houden van de diersoort. Conform de wet
Dieren gaat het daarbij om risico’s op het gebied van dierenwelzijn en gevaar voor mens en dier. De
wetenschappelijke validiteit van de systematiek en de beoordeling blijft daarbij onverminderd belangrijk. De taken
van de adviescommissie bestaan uit het ontwikkelen van methodiek, inhoudelijke criteria, weging van de criteria en
wetenschappelijke onderbouwing van de systematiek. LNV stelt op basis van het adviesrapport beleidsregels voor de
beoordeling van diersoorten vast waarna deze regels -met als bijlage het advies van de commissie- ter consultatie
worden uitgezet . Voor zover de zienswijzen (mede) betrekking hebben op het eindrapport van de commissie, kan
LNV de commissie vragen haar te adviseren.
Resultaat
Het resultaat van de opdracht is een adviesrapport met een wetenschappelijk onderbouwde toetsingskader, die kan
worden gehanteerd om in het kader van de positieflijst zoogdiersoorten op basis van risico’s in te delen. De
systematiek dient ook geschikt te zijn om vogelsoorten en herpetofauna te beoordelen. Mocht de adviescommissie
tussentijds tot de conclusie komen dat ze binnen het gestelde beleidsmatig en juridisch kader niet tot iets
wetenschappelijk gezien- goeds kan komen, dan is het resultaat dat de adviescommissie onderbouwt waar ze
tegenaan loopt en aangeeft wat nodig is om de opdracht wel uit te kunnen voeren.
Afspraken voor deze opdracht

Mogelijkheden voor ondersteuning
•
•

•

De adviescommissie kan LNV verzoeken om uitbreiding van de commissie middels een lijstje met namen en
specifieke inhoudelijke expertise .
De adviescommissie kan LNV verzoeken om organisatorische, secretariële en onderzoekstechnische
ondersteuning voor de commissie. LNV zal dit verzoek beoordelen en hier vervolgens in overleg met de
commissie invulling aan geven. Toebedeling van werkzaamheden verloopt -binnen de afspraken die hierover met
LNV worden gemaakt- op basis van overleg tussen de projectleider en de voorzitter van de adviescommissie.
Op verzoek van de adviescommissie kan LNV aanschuiven om de commissie te ondersteunen door aan tafel
inbreng te leveren vanuit het beleidsmatig en juridisch kader van de opdracht. Dit omwille van effectiviteit en
efficiëntie.

Werkwijze commissieleden WAP
•

•

LNV geeft aan dat de onafhankelijkheid van alle leden geborgd dient te zijn. Dat geldt ook voor de zittende
leden. Daartoe vraagt LNV de commissie om de onafhankelijkheid van haar leden allereerst zelf te toetsen. Na
deze toets zal LNV als opdrachtgever een finaal oordeel vellen. Daartoe vraagt zij de adviescommissie om een
lijst op te stellen van voor deze opdracht relevante nevenactiviteiten en lidmaatschappen en deze naar LNV toe
te sturen.
De bezoldiging van commissieleden loopt via opdrachtverstrekking aan de WUR. Leden van de commissie
worden niet vanzelfsprekend lid van de commissie die de diersoorten uiteindelijk beoordeeld.

101

102
Planning
• De commissie dient het definitieve advies betreffende de te hanteren systematiek op een zo kort mogelijke
termijn op te leveren. Een en ander is afhankelijk van de beschikbaarheid van de leden van de adviescommissie
en van het tijdsbeslag, nodig om de adviescommissie tot een afgewogen advies te laten komen.
• Als planning is besproken dat het eindrapport uiterlijk 1 november 2018 door de adviescommissie aan LNV
wordt opgeleverd. Het eindrapport van de adviescommissie wordt met een toelichting van LNV ter consultatie
voorgelegd.
• De toetsingskader wordt na behandeling van de zienswijzen en uitwerking van het beleidskader positieflijst in
een beleidsregel vastgelegd. Deze beleidsregel zal tegelijk met het voorlopig besluit Aanwijzing zoogdieren
opnieuw ter consultatie worden voorgelegd.
Randvoorwaarden en criteria
De commissie wordt in het kader van haar opdracht gevraagd om het volgende.
• In het advies te komen met een sterk vereenvoudigde toetsingskader die vanuit wetenschappelijk oogpunt goed
onderbouwd is.
• Een systematiek te ontwikkelen waarbij wordt toegewerkt naar een risicobeoordeling van een diersoort. Daarbij
is het aan de Minister om te bepalen welk risiconiveau ze maatschappelijk aanvaardbaar acht.
• Het gebruik van exclusie- en inclusiecriteria waar mogelijk te vermijden omdat de keuze voor aanvaardbaarheid
van het te nemen risico bij de minister ligt. De Cie wordt gevraagd om zich te beperken tot het aangeven van een
volgordelijkheid in risico.
• Te werken aan een systematiek die -naast zoogdieren- tevens als basis voor de beoordeling van vogels, reptielen
en amfibieën kan dienen. Indien de commissie tot de conclusie komt dat dit onwenselijk of niet mogelijk is wordt
de commissie gevraagd dit te onderbouwen. De commissie wordt gevraagd aan te geven wat nodig is om alsnog
tot een systematiek te komen waarmee ook voor vogels en reptielen tot een positieflijst kan worden gekomen.
• Het advies te laten aansluiten bij het wettelijk kader zoals vastgelegd in de Wet Dieren en onderhavige
wetgeving en relevante jurisprudentie. De criteria genoemd in artikel 1.4 Besluit houders van dieren vormen het
kader voor de beoordeling. Met betrekking tot de jurisprudentie zijn met name het Andibel arrest en de
uitspraken van het de rechter (CBb) over de systematiek 2015 (CBb: 2017:70) en over het plaatsen van de
GrootOorspringmuis (CBb: 2017:107) van belang.
• De intrinsieke waarde zoals omschreven in de Wet Dieren als uitgangspunt te nemen bij de ontwikkeling van het
toetsingskader. Daarnaast dient het welzijnsbegrip in het toetsingskader breder te zijn dan diergezondheid. Het
gaat bijvoorbeeld ook om de mogelijkheid om natuurlijk gedrag te vertonen.
• In het advies aan te geven hoe in de beoordeling met domesticatie is omgegaan. Indien domesticatie is
meegenomen, wordt de commissie gevraagd om aan te geven op welke wijze het in de toetsingskader is
meegenomen. En indien domesticatie niet wordt meegenomen, wordt daarvoor een onderbouwing gevraagd.
• In haar werkwijze acht te slaan op de door LNV opgestelde overwegingen ten behoeve van de juridische
houdbaarheid van de systematiek vanwege Europese vereisten met betrekking tot wetenschappelijke validering.
• Als uitgangspunt te nemen dat de toetsingskader beoordeelt op het niveau van diersoort en bijvoorbeeld niet op
het niveau van subpopulatie.
• In het advies aan te geven of en zo ja onder welke voorwaarden of bij welke criteria een beoordeling op niveau
van ondersoort nodig is omdat een beoordeling op soortniveau niet volstaat.
• In het advies aan te geven en te onderbouwen of en zo ja onder welke voorwaarden of bij welke criteria een
diersoort op basis van wetenschappelijke kennis van of samen met een gerelateerd soort (zelfde genustype)
mag worden beoordeeld (clusteren).
• Te adviseren hoe om dient te worden gegaan met kruisingen van soorten.
• In de toetsingskader naast risico’s op het gebied van welzijn de risico’s voor de veiligheid van mensen en andere
dieren op gelijke wijze mee te nemen. Deze zijn te onderscheiden in risico op: - zoönose: - letsel:

102

103
•

•

•

In de toetsingskader gebruik te maken van enkelvoudige criteria die helder en concreet gedefinieerd zijn. Daarbij
dient de relatie tussen het criterium en de risico’s voor welzijn en veiligheid te worden beschreven en
gevalideerd.
LNV in staat te stellen het voorzorgsbeginsel toe te passen. Daarbij gaat het om situaties waar indicaties zijn voor
risico’s en waar onvoldoende informatie voorhanden is. In het advies dient aangegeven te worden welke
informatie minimaal beschikbaar moet zijn om het dier te kunnen beoordelen. Ook dient aangegeven te worden
hoe -in gevallen waar onvoldoende informatie is- de risico’s op basis van wél beschikbare wetenschappelijke
informatie toch zo goed mogelijk in kaart worden gebracht.
De risico’s -los van feitelijke motivatie, middelen, kennis en kunde van een houder- te beoordelen. Een hoger
risico houdt in dat het verantwoord houden van een diersoort bezien vanuit welzijn en gevaar meer van een
houder vraagt en de gevolgen van niet juist houden van het diersoort groot zijn.

•
•
•
•

•

•
•

Het toetsingskader niet te valideren vanuit de praktijk waarin dieren worden gehouden, maar vanuit een
aantoonbaar verband tussen enkelvoudige criterium en risico voor dierenwelzijn en gevaar voor mens of dier.
De risicobeoordeling wetenschappelijk te onderbouwen. Daarbij dient de commissie in het advies inzichtelijk te
maken welke eisen zij stelt aan de betrouwbaarheid van wetenschappelijke bronmateriaal.
In het advies aan te geven in hoeverre de beoordeling van een diersoort volgens deze systematiek afdoende
inzicht geeft in te mitigeren risico’s t.b.v. ontheffingsaanvraag.
De conceptsystematiek te testen door een grofmazige beoordeling van een aantal diersoorten. Met twee
doelen: voor de commissie kan het dienen als toetssteen voor kwaliteit van de systematiek en voor LNV kan het
dienen als indicatie voor eventueel spanningsveld tussen het wetenschappelijke en maatschappelijke perspectief
- zijn er veel gehouden diersoorten die in hogere risico-categorieën terecht gaan komen?
Voor zover van belang rekening houden met het feit dat voor verschillende diersoorten al regelgeving bestaat
die het houden van dieren verbiedt: Voor de beoordeling van (zoog)diersoorten t.b.v. de positieflijst geldt dit
bijvoorbeeld voor:
- diersoorten die in de EU verboden zijn vanwege risico op invasiviteit. Deze diersoorten hoeven niet
beoordeeld te worden.
- primaten en een veel katachtigen die krachtens de Wet natuurbeheer verboden zijn (artikel 3.20). Deze
diersoorten hoeven niet beoordeeld te worden.
Zich ervan te verzekeren dat haar leden daadwerkelijk op persoonlijke titel zonder last of ruggenspraak kunnen
opereren.
Zich te realiseren dat in het eindadvies van de commissie de namen van alle commissieleden worden
opgenomen.

103

104

Deel 2: Beoordeling zoönosenrisico’s

Overzicht zoönosenrisico’s
Familie

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Cricetidae

4064

Lymphocytic
choriomeningitis virus
(LCMV)

Virus

1

2

1

>1

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie
ook via beten; algemene hygiënemaatregelen

Muridae

4064

Lymphocytic
choriomeningitis virus
(LCMV)

Virus

1

2

1

>1

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie
ook via beten; algemene hygiënemaatregelen

Sciuridae

4064

Lymphocytic
choriomeningitis virus
(LCMV)

Virus

1

2

1

>1

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie
ook via beten; algemene hygiënemaatregelen

Erinaceidae

4066

Bhanja virus

Virus

1

1

1

2

Teken overdraagbaar; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Tenrecidae

4066

Bhanja virus

Virus

1

1

1

2

Teken overdraagbaar; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Bovidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

>1

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Canidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

104

105

Cricetidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Equidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

geïnfesteed zijn; beheersmaatregel: profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts
Erinaceidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Felidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Hystricidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts;

105

106

Leporidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Muridae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Pedetidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Sciuridae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts
Suidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

106

107

Tenrecidae

4068

Crimean-Congo hemorrhagic
fever virus

Virus

1

4

1

2

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren
niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht Hyalomma,
komt niet voor in NL; Wildvang: kunnen met Hyalomma teken
geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

Muridae

4069

Dobrava-Belgrade virus

Virus

1

4

2

4

Haalbaarheid bij wildvang: geldt voor Apodemus flavicollis,
Apodemus agrarius en Apodemus ponticus. Uitscheiding via
urine; hygiëne, mondkapje bij schoonmaak; wildvang verbieden

Cricetidae

4071

Puumala virus

Virus

1

3

2

4

Uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij schoonmaak

Muridae

4071

Puumala virus

Virus

1

3

2

4

Haalbaarheid bij wildvang; geldt voor Myodes glareolus:
uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij schoonmaak;
wildvang verbieden

Sciuridae

4071

Puumala virus

Virus

1

3

2

4

Uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij schoonmaak

Bovidae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

2

Muggen-overdraagbaar; contact met geïnfecteerd weefsel
(slachthuis); veterinaire garanties bij import

Camelidae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

2

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Canidae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

>1

Hondachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Equidae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

2

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Felidae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

>1

Katachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Sciuridae

4072

Rift Valley fever virus

Virus

1

4

1

>1

Beschreven bij grijze eekhoorn; sciuridae zijn geen reservoir

Cricetidae

4073

Seoul virus

Virus

1

3

2

4

Hantavirus spp: Diverse knaagdierreservoirs, o.a. Microtus ;
uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij schoonmaak;
wildvang verbieden

Categorie

Op

Familie

Cod
e

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

107

108

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Gliridae

4073

Seoul virus

Virus

1

3

2

4

Hantavirus spp: Uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij
schoonmaak; wildvang verbieden

Muridae

4073

Seoul virus

Virus

1

3

2

4

Seoul virus: Haalbaarheid bij wildvang: geldt voor Rattus
norvegicus: uitscheiding via urine; hygiëne, mondkapje bij
schoonmaak; wildvang verbieden

Soridae

4073

Seoul virus

Virus

1

3

2

4

Hantavirus (Thottapalayam Virus): Uitscheiding via urine;
algemene hygiënemaatregelen, mondkapje bij schoonmaak;
wildvang verbieden

Erinaceidae

4074

Tahyna virus

Virus

1

2

1

>1

Muggen overdraagbaar; egels zijn voor kleine hoeveelheden
Tahyna virus (California encephalitis virus (CEV) complex,
familie Bunyaviridae) en kunnen voldoende hoge titers krijgen
om muggen te besmetten. Egels vormen tijdens hun
winterslaap een reservoir voor het virus op de lange termijn.

Bradypodidae

4078

Saint Louis encephalitis virus

Virus

1

3

1

>1

Muggen overdraagbaar; vogels worden als reservoir gastheren
gezien; langdurige en hoge viremie bij luiaards gevonden, (vnl.
Choloepus); infecties zijn vermoedelijk incidenteel van aard,
onduidelijke rol als reservoir voor humane infecties; virus
circuleert niet in NL

Megalonychidae

4078

Saint Louis encephalitis virus

Virus

1

3

1

>1

Muggen overdraagbaar; vogels worden als reservoir gastheren
gezien; langdurige en hoge viremie bij luiaards gevonden, (vnl.
Choloepus); infecties zijn vermoedelijk incidenteel van aard,
onduidelijke rol als reservoir voor humane infecties; virus
circuleert niet in NL

Bovidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

>1

Teken-overdraagbaar; contact met geïnfecteerd weefsel
(slachthuis); alimenatire transmissie via melk;
ectoparasietenbehandeling bij import verplicht

Cricetidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Dipodidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts
108

109

Erinaceidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Gliridae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Leporidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Muridae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Sciuridae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Tenrecidae

4079

Tick-borne encephalitis virus

Virus

1

3

1

2

Teken overdraagbare ziekte; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Equidae

4081

West Nile virus

Virus

1

4

1

>1

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Tapiridae

4081

West Nile virus

Virus

1

4

1

>1

Serologisch aangetoond; tapirs zijn vermoedelijk net als
paarden dead-end gastheer

Cervidae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties na eten van rauwe hertenlever; hygiëne

Cricetidae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties, andere transmissieroutes onduidelijk;
hygiëne

Herpestidae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties, andere transmissieroutes onduidelijk;
hygiëne

Muridae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties, andere transmissieroutes onduidelijk;
hygiëne

Sciuridae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties, andere transmissieroutes onduidelijk;
hygiëne

Suidae

4082

Hepatitis E Virus

Virus

1

3

1

>1

Alimentaire infecties, andere transmissieroutes onduidelijk;
hygiëne

109

110

Canidae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

>1

Hoewel zoogdieren met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir. Net als bij mensen is
het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk
dat geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

Cricetidae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

4

Speelt vooral bij cricetidae als plaagdieren in
(pluim)veehouderijen; onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of
genera die interessant zijn om als huisdier te houden; bij
wildvang niet uit te sluiten, invoer wildvang verbieden

Felidae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

>1

Hoewel zoogdieren (met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir. Net als bij mensen is
het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk
dat geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

Muridae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

4

Speelt vooral bij ratten en muizen als plaagdieren;
onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of genera die interessant
zijn om als huisdier te houden; bij

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

wildvang niet uit te sluiten, invoer wildvang verbieden
Mustelidae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

>1

Hoewel zoogdieren met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir. Net als bij mensen is
het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk
dat geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

110

111

Suidae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

>1

Hoewel zoogdieren met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir. Net als bij mensen is
het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk
dat geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

Viverridae

4084

Influenza A virus (avian)
H5N1

Virus

1

4

1

>1

Hoewel zoogdieren met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir. Net als bij mensen is
het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk
dat geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

Herpestidae

4085

Thogoto virus

Virus

1

1

1

2

Teken overdraagbaar, bij import tekenbehandeling iom
dierenarts, zeldzame zoönose

Cricetidae

4087

Cowpox virus

Virus

1

2

1

3

Algemene hygiënemaatregelen ; laesies niet met
onbeschermde handen aanraken

Felidae

4087

Cowpox virus

Virus

1

2

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen ; laesies niet met
onbeschermde handen aanraken

Muridae

4087

Cowpox virus

Virus

1

2

1

3

Algemene hygiënemaatregelen ; laesies niet met
onbeschermde handen aanraken

Cricetidae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

3

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang

Gliridae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

3

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang

Leporidae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

>1

Eén keer bij een haasachtige bij uitbraak in VS aangetoond;
theoretisch risico

Muridae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

3

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang

Nesomyidae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

3

Cricetomys is reservoir; zieke dieren apart houden, euthanasie;
geen wildvang, mens op mens transmissie mogelijk

Procyonidae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

>1

Wasbeerachtigen vormen onder normale omstandigheden
geen bron voor humane infecties

Categorie

Op

Familie

Cod
e

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

111

112

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Sciuridae

4088

Monkeypox virus

Virus

1

2

1

3

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang

Bovidae

4089

Orf virus

Virus

1

1

1

>1

Dier: crusteuze laesies in de bekstreek; indien aanwezig
onbeschermd (handschoenen) diercontact vermijden; bij
papuleuze laesie aan de handen -> HA bezoeken en
vermoedelijke orf virus infectie bij dier vermelden

Camelidae

4089

Orf virus

Virus

1

1

1

>1

Dier: crusteuze laesies in de bekstreek; indien aanwezig
onbeschermd (handschoenen) diercontact vermijden; bij
papuleuze laesie aan de handen -> HA bezoeken en
vermoedelijke orf virus infectie bij dier vermelden

Cricetidae

4090

Colorado tick fever virus

Virus

1

1

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Mephitidae

4090

Colorado tick fever virus
(Coltivirus)

Virus

1

1

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Muridae

4091

Eyach virus

Virus

1

2

1

>1

Nauw verwant met Colorado tick fever-virus (CTFV); teken zijn
het reservoir; virus nog niet bij mens geïsoleerd (ambigu risico);
profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

Antilocapridae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Bovidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Camelidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Canidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Caviidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

112

113

Cervidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Cricetidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Familie

Cod
e

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Didelphidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Equidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Erinaceidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Felidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Fennecus

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Herpestidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Hyaena

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Hystricidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

113

114

Leporidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Mephitidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Muridae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Mustelidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Myocastoridae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Phyllostomidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

4

4

Vleermuizen kunnen symptoomloos dragerschap van
verschillende rabiesvirussen mogelijk, ook

Familie

Cod
e

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

gefokte dieren, daarom geen veterinaire garanties mogelijk
Procaviidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Procyonidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Pteropodidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

4

4

Vleermuizen kunnen symptoomloos dragerschap van
verschillende rabiesvirussen mogelijk, ook gefokte dieren,
daarom geen veterinaire garanties mogelijk

114

115

Sciuridae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Suidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Ursidae

4093

Rabies virus

Virus

1

4

1

2

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij
verdenking melding aan NVWA verplicht

Cricetidae

4096

Eastern equine encephalitis
virus

Virus

1

4

1

4

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen; kleine
zoogdieren fungeren mogelijk als amplifying host; invoer
wildvang verbieden

Equidae

4096

Eastern equine encephalitis
virus

Virus

1

4

1

2

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Tapiridae

4096

Eastern equine encephalitis
virus

Virus

1

4

1

>1

Serologisch aangetoond; tapirs zijn vermoedelijk net als
paarden dead-end gastheer

Macropodidae

4097

Ross River Virus

Virus

1

1

1

>1

Muggenoverdraagbaar, vectoren komen in NL niet voor

Bovidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

>1

Bovidae zijn gevoelig voor infectie maar dead end gastheer

Bradypodidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar; paarden worden als reservoir gezien;
incidenteel bij luiaards aangetroffen; luiaards spelen
waarschijnlijk ondergeschikte rol in transmissie cyclus; virus
circuleert niet in NL

Canidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen;
hondachtigen zijn bevattelijk voor infectie maar knaagdieren
worden als reservoir beschouwd

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

115

116

Cricetidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

4

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen;
knaagdieren worden als reservoir beschouwd; invoer wildvang
verbieden

Equidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

2

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Megalonychidae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar; paarden worden als reservoir gezien;
incidenteel bij luiaards aangetroffen; luiaards spelen
waarschijnlijk ondergeschikte rol in transmissie cyclus; virus
circuleert niet in NL

Tapiridae

4099

Venezuelan equine
encephalitis virus

Virus

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import

Equidae

4100

Western equine encephalitis
virus

Virus

1

2

1

2

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen,
veterinaire garanties bij import; equidae zijn dead end gastheer

Tapiridae

4100

Western equine encephalitis
virus

Virus

1

2

1

>1

Serologisch aangetoond; tapirs zijn vermoedelijk net als
paarden dead-end gastheer

Cervidae

4101

Ehrlichia chaffeensis

Bacteria

1

1

1

2

Teken overdraagbare ziekte, vector niet in NL aanwezig;
beschreven bij Odocoileus virginianus, profylactische
tekenbehandeling bij invoer

Canidae

4102

Bartonella henselae

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijt- of krabincident : HA bezoek op geleide van
kliniek (ontstekingsreactie)

Felidae

4102

Bartonella henselae

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijt- of krabincident : HA bezoek op geleide van
kliniek (ontstekingsreactie)

Nesomyidae

4102

Bartonella henselae

Bacteria

1

3

1

>1

Geen transmssieroute beschreven, slechts één humane casus
bekend

Bovidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

2

NL is vrij van brucellose; veterinaire garanties bij import

Camelidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

2

NL is vrij van brucellose; veterinaire garanties bij import

Canidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

>1

Komt niet in NL voor; slechts beperkt casuïstiek bij de mens
bekend

Cricetidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

>1

Voor zover bekend geen humaan pathogeen

Mustelidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

>1

B. abortus heeft bij nertsen tot epizoötieën geleid; geen
gegevens bekend over marterachtige als bron voor humane
infecties

116

117

Procyonidae

4103

Brucella spp.

Bacteria

1

3

1

>1

Antistoffen aangetoond wasbeerachtige, geen gegevens
bekend over wasbeerachtige als bron voor humane infecties

Cricetidae

4104

Brucella suis

Bacteria

1

3

1

>1

Voor zover bekend geen humaan pathogeen (biovar 5).

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Leporidae

4104

Brucella suis

Bacteria

1

3

1

>1

In NL slechts eenmaal bij een wild zwijn aangetoond; biovar 2 is
weinig pathogeen voor mensen; algemene hygiënemaatregelen

Suidae

4104

Brucella suis

Bacteria

1

3

1

2

In NL slechts eenmaal bij een wild zwijn aangetoond;
veterinaire garanties bij import

Bovidae

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

1

1

1

>1

Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron
voor humane infecties

Canidae

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

1

1

1

>1

Honden zijn bevattelijk voor infectie, humane infecties tgv
contact met honden lijken niet bekend te zijn

Equidae

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

1

1

1

2

Komt niet meer voor in NL; veterinaire garanties bij import

Felidae

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

1

1

1

>1

Katachtigen zijn bevattelijk voor infectie, humane infecties tgv
contact met katten lijken niet bekend te zijn

Suidae

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

1

1

1

>1

Suidae vormen onder normale omstandigheden geen bron voor
humane infecties

Bovidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Camelidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Canidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

117

118

Cricetidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Fennecus

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Hyaena

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Leporidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Muridae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mustelidae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Sciuridae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Tapiridae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Viverridae

4106

Campylobacter spp

Bacteria

1

4

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

118

119

Bovidae

4107

Chlamydia abortus

Bacteria

1

3

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Camelidae

4107

Chlamydia abortus

Bacteria

1

3

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Leporidae

4107

Chlamydia abortus

Bacteria

1

3

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Antilocapridae

4108

Chlamydia psittaci

Bacteria

1

4

1

>1

Betreft ws. Chl. Abortus; Uitscheiding omtrent partus,
hygiënemaatregelen bij verschonen kooi/dierenverblijf,
voorkomen van stof- en aerosolvorming, mond neuskapje
dragen; zwangeren weren bij dierbevalling, partusprotocol
toepasen

Erinaceidae

4108

Chlamydia psittaci

Bacteria

1

4

1

>1

Incidenteel gevonden, geen gerelateerde humane cases
bekend; voorkomen van stofvorming bij verschonen kooi,
mond-neus kapje

Myocastoridae

4108

Chlamydia psittaci

Bacteria

1

4

1

>1

Zoönotische relevantie bij Myocastor onbekend

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Tenrecidae

4108

Chlamydia psittaci

Bacteria

1

4

1

>1

Incidenteel gevonden, geen gerelateerde humane cases
bekend; voorkomen van stofvorming bij verschonen kooi,
mond-neus kapje

Equidae

4110

Clostridium difficile

Bacteria

1

1

1

>1

Uitscheiding met feces, hygiëne

119

120

Bovidae

4111

Coxialla burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Bradypodidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Eén keer bij Bradypus in feces en teken aangetroffen; rol
luiaards in transmisie cyclus van Coxiella is onbekend; Q-koorts
is in NL beheerst risico

Canidae

4111

Coxialla burnetii

Bacteria

1

4

1

>1

Hondachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Cervidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Cricetidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

3

Speelt vooral bij cricetidae als plaagdieren in
(pluimvee)houderijen; onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of
genera die interessant zijn om als huisdier te houden; bij
wildvang niet uit te sluiten, invoer wildvang verbieden

Dipodidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

3

Onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren; bij wildvang niet uit te
sluiten, invoer wildvang verbieden

Equidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

; uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi:
voorkomen van stofvorming

Erinaceidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Incidenteel gevonden, geen gerelateerde humane cases
bekend); uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi:
voorkomen van stofvorming

Felidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

>1

Katachtigen vormen onder normale omstandigheden geen
bron voor humane infecties; één casus beschreven van
humane infecties na partus van een kat

Leporidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen;

120

121

Familie

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

zwangeren weren bij dierbevalling, partusprotocol toepassen
Macropodidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij
dierbevalling, partusprotocol toepassen

Megalonychidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Eén keer bij Bradypus in feces en teken aangetroffen; rol
luiaards in transmisie cyclus van Coxiella is onbekend; Q-koorts
is in NL beheerst risico

Muridae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

3

Speelt vooral bij ratten en muizen als plaagdieren;
onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of genera die interessant
zijn om als huisdier te houden; bij wildvang niet uit te sluiten

Mustelidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

>1

Marterachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Procyonidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

1

>1

Wasbeerachtigen vormen onder normale omstandigheden
geen bron voor humane infecties

Sciuridae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Hygiëne, stofvorming bij verschonen kooi voorkomen

Tenrecidae

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

1

4

2

>2

Incidenteel gevonden, geen gerelateerde humane cases
bekend; uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij
verschonen kooi:
voorkomen van stofvorming

Bovidae

4112

Anaplasma phagocytophila

Bacteria

1

4

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Cricetidae

4112

Anaplasma phagocytophila

Bacteria

1

4

1

2

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Felidae

4112

Anaplasma phagocytophila

Bacteria

1

4

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

121

122

Mephitidae

4112

Anaplasma phagocytophila

Bacteria

1

4

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Bovidae

4113

Escherichia coli shiga toxin
producerend

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Caviidae

4113

Escherichia coli shiga toxin
producerend

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4113

Escherichia coli shiga toxin
producerend

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Bovidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Bradypodidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Camelidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Canidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Chinchillidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

122

123

Dasypodidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Didelphidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Dipodidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Equidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Erinaceidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Fennecus

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Hyaena

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke
dieren -> dierenarts raadplegen

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Leporidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Macropodidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

123

124

Megalonychidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mephitidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Muridae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mustelidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Myocastoridae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Procyonidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Sciuridae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Suidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Tapiridae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Tenrecidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Ursidae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Viverridae

4114

Salmonella spp.
(nontyphoidal)

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke
dieren -> dierenarts raadplegen

124

125

Familie

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Bovidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Chinchillidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Leporidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Muridae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Myocastoridae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Sciuridae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Suidae

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

1

3

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Antilocapridae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

>1

Antilocapra vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Bovidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

>1

Bovidae zijn gevoelig voor infectie maar vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

125

126

Camelidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

>1

Camelidae vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Canidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Hondachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Caviidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Cervidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

>1

Herten zijn gevoelig voor infectie maar vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Cricetidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Dipodidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Erinaceidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Felidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

>1

Katachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Leporidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Muridae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Mustelidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Marterachtigen vormen onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

Pedetidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Procaviidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Procyonidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Wasbeerachtigen vormen onder normale omstandigheden
geen bron voor humane infecties
126

127

Sciuridae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Soridae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Tenrecidae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen
wildvang van reservoirdieren

Viverridae

4116

Yersinia pestis

Bacteria

1

4

1

2

Viverridae vormen onder normale omstandigheden geen bron
voor humane infecties

Bovidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron
voor humane infecties

Cricetidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

Dipodidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

Gliridae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

Leporidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Mustelidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

Suidae

4117

Erysepelothrix rhusiopatiae

Bacteria

1

1

1

>1

Infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); algemene hygiënemaatregelen

127

128

Canidae

4118

Capnocytophaga canimorsus

Bacteria

1

4

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(symptomen van systemische infectie), bij asplenie, alcohol
abusus of immuunstoornis direct HA consulteren

Felidae

4118

Capnocytophaga canimorsus

Bacteria

1

4

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(symptomen van systemische infectie), bij asplenie, alcohol
abusus of immuunstoornis direct HA consulteren

Mustelidae

4118

Capnocytophaga canimorsus

Bacteria

1

4

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(symptomen van systemische infectie), bij asplenie, alcohol
abusus of immuunstoornis direct HA consulteren

Viverridae

4118

Capnocytophaga canimorsus

Bacteria

1

4

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(symptomen van systemische infectie), bij asplenie, alcohol
abusus of immuunstoornis direct HA consulteren

Bovidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron
voor humane infecties

Canidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Transmissie door beten mogelijk; HA consulteren op geleide
van kliniek (ulcus en lymfadenopathie)

Cervidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Hertachtigen zijn gevoelig voor infectie maar vormen zelf geen
reservoir; onder normale omstandigheden geen bron voor
humane infecties

Cricetidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Didelphidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Dipodidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

128

129

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Felidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Transmissie door beten mogelijk; HA consulteren op geleide
van kliniek (ulcus en lymfadenopathie)

Gliridae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Leporidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Mephitidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts; hond- en katachtige: transmissie door beten
mogelijk; HA consulteren op geleide van kliniek (ulcus en
lymfadenopathie)

Muridae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; zieke dieren testen;
geen wildvang. Zieke dieren testen; bij ulceratie huidwonden of
respiratoire klachten houder --> huisarts

Mustelidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Transmissie door beten mogelijk; HA consulteren op geleide
van kliniek (ulcus en lymfadenopathie)

Myocastoridae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

3

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke
dieren testen; bij ulceratie huidwonden of respiratoire klachten
houder -> huisarts

Procyonidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

>1

Transmissie door beten mogelijk; HA consulteren op geleide
van kliniek (ulcus en lymfadenopathie)

Sciuridae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

2

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; zieke dieren testen;
geen wildvang; bij ulceratie huidwonden of respiratoire
klachten houder -> huisarts

Suidae

4119

Francisella tularensis

Bacteria

1

4

1

2

Suidae zijn gevoelig voor infectie, onder normale
omstandigheden geen bron voor humane infecties

129

130

Bovidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Camelidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Canidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen,

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

wondjes aan handen afdekken met pleistertjes; vaccinatie met
hondenvaccin overwegen
Caviidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Cervidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Cricetidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; wildvang verbieden

Didelphidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Equidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Erinaceidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

130

131

Felidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Fennecus

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; vaccinatie met hondenvaccin
overwegen

Gliridae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; wildvang verbieden

Herpestidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Hystricidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Leporidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Macropodidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Mephitidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Muridae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

4

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; wildvang verbieden

131

132

Mustelidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; vaccinatie met hondenvaccin
overwegen

Myocastoridae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; wildvang verbieden

Nesomyidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Procyonidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes; vaccinatie met hondenvaccin
overwegen

Sciuridae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Suidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Tapiridae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Tenrecidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Ursidae

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

1

4

2

>2

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen
kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan handen
afdekken met pleistertjes

Macropodidae

4121

Mycobacterium avium

Bacteria

1

3

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Categorie

Op

Familie

Cod
e

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

132

133

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Sciuridae

4121

Mycobacterium avium

Bacteria

1

3

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Suidae

4121

Mycobacterium avium

Bacteria

1

3

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Bovidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Camelidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Canidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Hondachtigen zijn gevoelig voor infectie met M. bovis en M.
tuberculosis, vormen onder normale omstandigheden geen
bron voor humane infecties

Caviidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Cavia’s zijn gevoelig voor infectie met mycobacteriën, van
belang in proefdiersetting, niet als reservoir voor humane
infecties

Cervidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

4

Speelt vooral bij cricetidae als plaagdieren in
(pluimvee)houderijen; onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of
genera die interessant zijn om als huisdier te houden; bij
wildvang niet uit te sluiten, invoer wildvang verbieden

Dasypodidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Equidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

Paardachtigen niet zeer gevoelig voor infectie; veterinaire
garanties bij import

Felidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Katachtigen zijn gevoelig voor infectie met M. bovis en M.
tuberculosis, vormen onder normale omstandigheden geen
bron voor humane infecties; behandeling wordt niet
geadviseerd

133

134

Herpestidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Herpestidae zijn gevoelig voor infectie met M. tuberculosis
complex bacteriën, vormen onder
normale omstandigheden geen bron voor humane infecties

Hystricidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Stekelvarkens fungeren waarschijnlijk niet als reservoir;
dierentuin infectie met M. pinnipedii beschreven

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Leporidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis ; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen

Macropodidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Muridae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

4

Speelt vooral bij ratten en muizen als plaagdieren;
onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren of genera die interessant
zijn om als huisdier te houden; bij wildvang niet uit te sluiten,
invoer wildvang verbieden

Mustelidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Marterachtigen zijn gevoelig voor infectie met M. bovis en M.
tuberculosis, vormen onder normale omstandigheden geen
bron voor humane infecties

Petauridae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Phalangeridae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Potoroidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

134

135

Procaviidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Procyonidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

>1

Wasberen zijn gevoelig voor infectie met M. bovis en M.
tuberculosis, vormen onder normale omstandigheden geen
bron voor humane infecties

Suidae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Tapiridae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Viverridae

4122

Mycobacterium bovis (M.
tuberculosis complex)

Bacteria

1

4

1

2

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde
diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts raadplegen

Bovidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Bij bovidae vooral respiratoir pathogeen, wondinfecties na bijt
niet aannemelijk

Canidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Cricetidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Didelphidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Equidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Felidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Fennecus

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(onstekingsreactie)

135

136

Hyaena

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Leporidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Bij haasachtigen respiratoire ziekte, transmissie naar mens
(zeldzaam) door contact met oraal of nasaal secreet

Mephitidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Muridae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Mustelidae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Sciuridae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Tapiridae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Septicemisch ziektebeloop bij tapirs; geringe kans op
transmissie naar mens

Viverridae

4123

Pasteurella multocida

Bacteria

1

3

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie)

Canidae

4124

Rickettsia conorii

Bacteria

1

2

1

2

Vector (Rhipicephalus sanguineus) komt niet voor in
Nederland; profylactische tekenbehandeling bij wildvang

Cricetidae

4124

Rickettsia conorii

Bacteria

1

2

1

2

Teken overdraagbaar; vectoren R. sibirica
Haemaphysalis spp. en Dermacentor spp; Dermacentor ook in
NL aanwezig ; tekenbehandeling bij import iom dierenarts

Fennecus

4124

Rickettsia conorii

Bacteria

1

2

1

2

Vector (Rhipicephalus sanguineus) komt niet voor in
Nederland; profylactische tekenbehandeling bij wildvang

Tupaidae

4124

Rickettsia conorii

Bacteria

1

2

1

2

Teken overdraagbare ziekte, vector (Rhipicephalus sanguineus)
komt niet voor in Nederland; tekenbehandeling bij import iom
dierenarts

Caviidae

4126

Rickettsia rickettsi

Bacteria

1

2

1

2

Teken overdraagbaar; vectoren Haemaphysalis spp. en
Amblyomma spp. Niet in NL aanwezig, wel

Categorie

Op

Familie

Cod
e

Zoonose

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

136

137

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Dermacentor ; tekenbehandeling bij import iom dierenarts
Didelphidae

4126

Rickettsia rickettsi

Bacteria

1

2

1

2

Teken overdraagbaar; vectoren Haemaphysalis spp. en
Amblyomma spp. Niet in NL aanwezig, wel Dermacentor ;
tekenbehandeling bij import iom dierenarts

Cricetidae

4127

Rickettsia spp.

Bacteria

1

1

1

2

Vlooien overdraagbaar; vector Xenopsylla cheopis niet in NL
aanwezig, wel Ctenocephalides spp.; vlooienbestrijding bij
import iom dierenarts

Didelphidae

4127

Rickettsia spp.

Bacteria

1

1

1

2

Vlooien overdraagbaar; vector Xenopsylla cheopis niet in NL
aanwezig, wel Ctenocephalides spp.; vlooienbestrijding bij
import iom dierenarts

Leporidae

4127

Rickettsia spp.

Bacteria

1

1

1

2

Rickettsia slovaca: Teken overdraagbare ziekte;
tekenbehandeling bij import iom dierenarts; vectoren:
Dermacentor spp, Ripicephalus spp; theoretisch in NL
overdraagbaar

Muridae

4127

Rickettsia spp.

Bacteria

1

1

1

2

Vlooien overdraagbaar; vector Xenopsylla cheopis niet in NL
aanwezig, wel Ctenocephalides spp.; vlooienbestrijding bij
import iom dierenarts

Nesomyidae

4127

Rickettsia spp.

Bacteria

1

1

1

2

Vlooien overdraagbaar; vector Xenopsylla cheopis niet in NL
aanwezig, wel Ctenocephalides spp.; vlooienbestrijding bij
import iom dierenarts

Bradypodidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

0

2

1

>1

Borrelia hermsii: Teken overdraagbaar; vector,
Ornithodoros spp., niet in NL aanwezig;
Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten
en valen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten
bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Cervidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

0

2

2

>2

Borrelia burgdorferi: Teken overdraagbare ziekte ;
profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

Cricetidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

1

2

1

2

Borrelia burgdorferi: Teken overdraagbare ziekte ;
profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

137

138

Dasypodidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

0

2

1

>1

Borrelia hermsii: Teken overdraagbaar; vector,
Ornithodoros spp., niet in NL aanwezig;
Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten
en vallen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten
bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Dipodidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

1

2

1

>1

Borrelia spp. (caucasica): Teken overdraagbaar, veroorzaakt
Tick Borne Relapsing Fever; vector is

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Ornithodoros verrucosus, komt niet in NL voor, houdt zich
schuil in allerlei kieren gaten en valt gastheer actief aan, zuigt
voor 20 – 30 min bloed en keert dan terug naar schuilplaats
Erinaceidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

1

2

1

>1

Borrelia duttoni: Teken overdraagbaar; vector
Ornithodoros spp. komt in NL niet voor;
Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten
en valt gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten
bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Gliridae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

1

2

1

2

Borrelia spp: Teken overdraagbare ziekte ; profylactische
tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

Leporidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

1

2

1

>1

Borrelia burgdorferi: Teken overdraagbare ziekte ;
profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

Megalonychidae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

0

2

1

>1

Borrelia hermsii: Teken overdraagbaar; vector,
Ornithodoros spp., niet in NL aanwezig;
Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten
en valen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten
bloed en keren dan terug naar schuilplaats

138

139

Muridae

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

0

2

1

>1

Borrelia duttoni: Teken overdraagbaar; vector
Ornithodoros spp. komt in NL niet voor;
Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten
en valt gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten
bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Caviidae

4129

Staphylococcus aureus
(methicillin-resistant)

Bacteria

1

3

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Equidae

4129

Staphylococcus aureus
(methicillin-resistant)

Bacteria

1

3

1

>1

Beroepsziekte boer; hygiëne

Suidae

4129

Staphylococcus aureus
(methicillin-resistant)

Bacteria

1

3

1

>1

Beroepsziekte boer; hygiëne

Suidae

4130

Streptococcus suis

Bacteria

1

3

1

>1

Beroepsziekte, boer, slachter; hygiëne

Bovidae

4133

Babesia divergens
/microti

Protozoa

1

2

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Cricetidae

4133

Babesia divergens /microti

Protozoa

1

2

1

2

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Gliridae

4133

Babesia divergens
/microti

Protozoa

1

2

1

2

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Leporidae

4133

Babesia microti

Protozoa

1

2

1

2

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling
bij wildvang iom dierenarts

Bovidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Camelidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Caviidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

139

140

Chinchillidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Equidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Erinaceidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Hystricidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Muridae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mustelidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Sciuridae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Tapiridae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

140

141

Tenrecidae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

3

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Viverridae

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

1

2

1

>1

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Bovidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Caviidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Chinchillidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Equidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Felidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mustelidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Myocastoridae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Octodontidae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Tapiridae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Viverridae

4135

Giardia lamblia

Protozoa

1

2

1

>1

Giardia spp: Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

141

142

Antilocapridae

Familie

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

1

>1

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Antilocapra fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding
en geen risico;

Opmerkingen

Bij
wildvang

Bovidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Bovidae fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding en
geen risico;

Calomyscidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Tussengastheer, dus geen uitscheiding en geen risico

Camelidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Camelidae fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding
en geen risico

Chinchillidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Tussengastheer, dus geen uitscheiding en geen risico

Cricetidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Hamsterachtigen fungeren als tussengastheer, dus geen
uitscheiding en geen risico

Erinaceidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Egels fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding

Felidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Uitscheiding alleen door katachtigen, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Hystricidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Stekelvarkens fungeren als tussengastheer daarom geen
uitscheiding

Leporidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Leporidae fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding
en geen risico

Mephitidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Tussengastheer, dus geen uitscheiding en geen risico

Myocastoridae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Tussengastheer, dus geen uitscheiding en geen risico

Petauridae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Buideldieren fungeren als tussengastheer, dus geen
uitscheiding en geen risico

Phalangeridae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Buideldieren fungeren als tussengastheer, dus geen
uitscheiding en geen risico

142

143

Potoroidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Buideldieren fungeren als tussengastheer, dus geen
uitscheiding en geen risico

Tenrecidae

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

1

4

1

>1

Egels fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding

Bradypodidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Didelphidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Dipodidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Herpestidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Megalonychidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Familie

Cod
e

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Nesomyidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Procaviidae

4137

Leishmania spp.

Protozoa

1

2

1

>1

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL
aanwezig

Bradypodidae

4139

Ascaris

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Megalonychidae

4139

Ascaris

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Suidae

4139

Ascaris

Helminth

0

2

1

>2

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Mephitidae

4140

Baylisascaris spp.

Helminth

1

1

1

>1

Hygiënemaatregelen mestverwerking: verbranden, dwz
afvoeren met huisvuil; algemene hygiënemaatregelen;
periodiek ontwormen

143

144

Mustelidae

4140

Baylisascaris spp.

Helminth

1

1

1

>1

Hygiënemaatregelen mestverwerking: verbranden, dwz
afvoeren met huisvuil; algemene hygiënemaatregelen;
periodiek ontwormen

Procyonidae

4140

Baylisascaris spp.

Helminth

1

1

1

>1

Hygiënemaatregelen mestverwerking: verbranden, dwz
afvoeren met huisvuil; algemene hygiënemaatregelen;
periodiek ontwormen

Ursidae

4140

Baylisascaris spp.

Helminth

1

1

1

>2

Hygiënemaatregelen mestverwerking: verbranden, dwz
afvoeren met huisvuil; algemene hygiënemaatregelen;
periodiek ontwormen

Canidae

4141

Toxocara canis/cati

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Felidae

4141

Toxocara canis/cati

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Herpestidae

4141

Toxocara canis/cati

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Viverridae

4141

Toxocara canis/cati

Helminth

1

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Leporidae

4142

Fasciola hepatica

Helminth

1

1

1

>1

Haasachtigen zijn eindgastheer, uitscheiding eitjes vormt geen
directe besmettingsbron voor andere dieren of mensen

Myocastoridae

4142

Fasciola hepatica

Helminth

1

1

1

>1

Zoogdieren zijn eindgastheer, uitscheiding eitjes vormt geen
directe besmettingsbron voor andere dieren of mensen

Canidae

4143

Dirofilaria immitis/repens

Helminth

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar, ook in delen van Europa aanwezig;
preventie met b.v. ivermectine kan overwogen worden

Felidae

4143

Dirofilaria immitis/repens

Helminth

1

1

1

>1

Muggen overdraagbaar, ook in delen van Europa aanwezig;
preventie met b.v. ivermectine kan overwogen worden

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

144

145

Bovidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Bovidae zijn tussengastheren, vormen dus geen risico; niet
waarschijnlijk bij gefokte dieren

Camelidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Camelen zijn tussengastheren, vormen dus geen risico; niet
waarschijnlijk bij gefokte dieren

Canidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Eindgastheren:geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Cricetidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Hamsterachtigen zijn tussengastheer vormen dus geen risico;
niet waarschijnlijk bij gefokte dieren

Fennecus

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

2

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Hyaena

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

2

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Leporidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Niet waarschijnlijk bij gefokte dieren;
Haasachtigen zijn tussengastheer en vormen geen risico

Macropodidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Macropodidae zijn tussengastheren, vormen dus geen risico;
niet waarschijnlijk bij gefokte dieren

Octodontidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Tussengastheer, vormen dus geen risico; niet waarschijnlijk bij
gefokte dieren

Suidae

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

1

1

1

>1

Suidae zijn tussengastheren, vormen dus geen risico; niet
waarschijnlijk bij gefokte dieren

Bovidae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie, bovidae zijn tussengastheer dus geen
uitscheiding

Canidae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Cricetidae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Hamsterachtigen zijn tussengastheer vormen dus geen risico;
niet waarschijnlijk bij gefokte dieren

Dipodidae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Dipodidae zijn tussengastheer vormen dus geen risico; niet
waarschijnlijk bij gefokte dieren

145

146

Felidae

Familie

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

1

>1

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Opmerkingen

Bij
wildvang

Fennecus

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

2

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Hyaena

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

2

Eindgastheren: geen orgaanvlees vervoederen,
lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren
verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

Leporidae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Niet waarschijnlijk bij gefokte dieren;
Haasachtigen zijn tussengastheer en vormen geen risico

Myocastoridae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Tussengastheer, vormt dus geen risico; niet waarschijnlijk bij
gefokte dieren

Sciuridae

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; sciuridae fungeren als tussengastheer, dus
geen uitscheiding

Camelidae

4146

Taenia saginata

1

Helminth

1

1

1

>1

Alimentaire infectie; camelidae zijn tussengastheer dus geen
uitscheiding

Suidae

4147

Taenia solium

1

Helminth

1

1

1

>1

Alimentaire infectie; suidae zijn tussengastheer dus geen
uitscheiding

Didelphidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

146

147

Equidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

Felidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

Mephitidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde carnivoren scheiden geen
besmettelijke stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar
mensen of andere dieren

Myocastoridae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

risico op verspreiding naar mensen of andere dieren
Nesomyidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

Suidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

147

148

Ursidae

4148

Trichinella spp.

Helminth

1

3

1

>1

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor
consumptie; geïnfecteerde dieren scheiden geen besmettelijke
stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of
andere dieren

Cricetidae

9901

Streptobacillus
moniliformis/Spirillum minus
.

Bacteria

0

3

2

>3

Wondinfectie; bijtincident: Huisarts bezoek op geleide van
kliniek. Diersoort noemen die gebeten heeft plus de
mogelijkheid dat er sprake kan zijn van een ‘rattebeet’ infectie.
Kundige wondbehandeling en toediening van de juiste
antibiotica vereist.

Muridae

9901

Streptobacillus
moniliformis/Spirillum minus
.

Bacteria

0

3

2

>3

Wondinfectie; bijtincident: Huisarts bezoek op geleide van
kliniek. Diersoort noemen die gebeten heeft plus de
mogelijkheid dat er sprake kan zijn van een ‘rattebeet’ infectie.
Kundige wondbehandeling en toediening van de juiste
antibiotica vereist.

Sciuridae

9901

Streptobacillus
moniliformis/Spirillum minus
.

Bacteria

0

3

2

>3

Wondinfectie; bijtincident: Huisarts bezoek op geleide van
kliniek. Diersoort noemen die gebeten heeft plus de
mogelijkheid dat er sprake kan zijn van een ‘rattebeet’ infectie.
Kundige wondbehandeling en toediening van de juiste
antibiotica vereist.

Cricetidae

9902

Hymenolepis spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Muridae

9902

Hymenolepis spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Bovidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Camelidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Canidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

Opmerkingen

Bij
wildvang

>1

Algemene hygiene

148

149

Caviidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Cervidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Chinchillidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Cricetidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Dasypodidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Equidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Erinaceidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Felidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Fennecus

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Hyaena

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Hystricidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Leporidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Macropodidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Muridae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Mustelidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Myocastoridae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Procyonidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Sciuridae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Suidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Tenrecidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Ursidae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Viverridae

9903

Schimmelinfecties

Fungus

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Bovidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Camelidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

149

150

Canidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Cervidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Cricetidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Didelphidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Equidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Erinaceidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Felidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Ectoparasieten (Cheyletiella, Notoedres, Otodectes): Algemene
hygiene

Fennecus

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Hyaena

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Hystricidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Leporidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Macropodidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Muridae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Nesomyidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Pedetidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Procyonidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Sciuridae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Suidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Tenrecidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

150

151

Ursidae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

>1

Algemene hygiene

Viverridae

9904

Ectoparasieten

Arthropode

0

1

1

?

Algemene hygiene

Bovidae

9906

Listeria

Bacteria

0

1

1

>3

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire
overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren; overige
diersoorten:
algemene hygiënemaatregelen

Suidae

9906

Listeria

Bacteria

0

1

1

>3

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire
overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren; overige
diersoorten:
algemene hygiënemaatregelen

Bovidae

9907

Corynebacterium spp .

Bacteria

0

1

1

>1

Contactinfectie, algemene hygiënemaatregelen bij verzorging
geïnfecteerde dieren; zeldzame zoönose; bij abcesvorming ->
HA

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Bovidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Bovidae zijn zeer gevoelig voor infectie, invoer van zieke dieren
niet aannemelijk; veterinaire garanties bij import

Canidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Caviidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Cricetidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Equidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten
151

152

Felidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Herpestidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Hystricidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Mustelidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Procaviidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Procyonidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Suidae

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke/dode dieren dierenarts
raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde
diersoorten

Cervidae

9909

Babesia microti

Protozoa

0

2

2

>2

Teken overdraagbare ziekte, profylactische tekenbehandeling

Gliridae

9915

Encephalomyocarditis virus

Virus

0

1

1

>1

Verspreiding door ratten en muizen, deze scheiden virus met
feces en urine uit; overdracht door gecontamineerd water en
voedsel; ambigu zoönotisch risico; hygiëne

Zoonose

Op
EMZOO EMZO
score
lijst

Familie

Cod
e

Categorie

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in

Bij

gevangenschap

wildvang

Opmerkingen

152

153

Macropodidae

9915

Encephalomyocarditis
virus

Virus

0

1

1

>1

EMCV, familie picornaviridae genus Cardiovirus; kan sterfte bij kangoeroes geven,
Verspreiding door ratten en muizen, deze scheiden virus met feces en urine uit;
overdracht door gecontamineerd water en voedsel; ambigu zoönotisch risico;
hygiëne

Myocastoridae

9915

Encephalomyocarditis
virus

Virus

0

1

1

>1

Verspreiding door ratten en muizen, deze scheiden virus met feces en urine uit;
overdracht door gecontamineerd water en voedsel; ambigu zoönotisch risico;
hygiëne

Cricetidae

9916

Powassan virus

Virus

0

1

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom
dierenarts

Mephitidae

9916

Powassan Virus

Virus

0

1

1

>1

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom
dierenarts

Canidae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

1

4

Invoer van Nyctereutes uit endemische gebieden verbieden

Felidae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

1

4

Invoer van Felis uit endemische gebieden verbieden

Mustelidae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

1

4

Invoer van Mustela vison uit endemische gebieden verbieden

Phyllostomidae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos dragerschap mogelijk;
geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos dragerschap mogelijk;
geen haalbare beheersmaatregelen

Viverridae

9917

SARS coronavirus

Virus

0

4

1

4

Import van Viverridae verbieden (zie ook http://www.cdc.gov/importation/bringinganhttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5543669/animalinto-the-united-states/civets.html

Cricetidae

9918

South American
Hemorrhagic fever
arenaviruses

Virus

0

2

1

>1

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie ook via beten;
algemene hygiënemaatregelen

Bradypodidae

9919

Yellow fever virus

Virus

0

1

1

>1

Luiaards spelen waarschijnlijk ondergeschikte rol in transmissie cyclus; virus circuleert
niet in NL

Megalonychidae

9919

Yellow fever virus

Virus

0

1

1

>1

Luiaards spelen waarschijnlijk ondergeschikte rol in transmissie cyclus; virus circuleert
niet in NL

153

154

Mustelidae

9919

Yellow fever virus

Virus

0

1

1

>1

Muggen overdraagbaar; mensen en apen zijn belangrijkste reservoir

Myocastoridae

9920

Balantidium spp.

Protozoa

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Familie

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Tapiridae

9920

Balantidium spp.

Protozoa

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

9921

Encephalitozoon cuniculi

Protozoa

0

1

1

>1

Uitscheiding met urine, algemene hygiënemaatregelen

Leporidae

9921

Encephalitozoon spp

Protozoa

0

1

1

>1

Uitscheiding met urine, algemene hygiënemaatregelen

Mustelidae

9921

Encephalitozoon cuniculi

Protozoa

0

1

1

>1

Uitscheiding met urine, algemene hygiënemaatregelen

Nesomyidae

9922

Trypanosoma brucei

Protozoa

0

1

1

>1

Wordt door Tseetseevlieg overgebracht; vector ontbreekt in NL

Caviidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Cricetidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Dasypodidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Didelphidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Mephitidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Octodontidae

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

0

1

1

>1

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector
ontbreekt in NL

Gliridae

9924

Trypanosoma lewisi

Protozoa

0

1

1

>1

Vlo overdraagbaar, ectoparasieten behandeling bij import iom
dierenarts
154

155

Canidae

9925

Ancylostoma spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Felidae

9925

Ancylostoma spp.

Helminth

0

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Fennecus

9925

Ancylostoma spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Hyaena

9925

Ancylostoma spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Leporidae

9926

Dicrocoelium dendriticum

Helminth

0

1

1

>1

Haasachtigen zijn eindgastheer, uitscheiding eitjes vormt geen
directe besmettingsbron voor andere dieren of mensen

Felidae

9927

Dipylidium spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor
mensen, hiervoor is accidentele opname van geïnfecteerde
vlooien (tussengastheer) nodig; periodiek ontwormen,
vlooienbestrijding indien nodig

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Mustelidae

9927

Dipylidium spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor
mensen, hiervoor is accidentele opname van geïnfecteerde
vlooien (tussengastheer) nodig; periodiek ontwormen,
vlooienbestrijding indien nodig

Viverridae

9927

Dipylidum spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor
mensen, hiervoor is accidentele opname van geïnfecteerde
vlooien (tussengastheer) nodig; periodiek ontwormen,
vlooienbestrijding indien nodig

Dasyproctidae

9928

Echinococcus oligarthus

Helminth

0

1

1

>1

Tussengastheer, vormt dus geen risico voor verspreiding

Octodontidae

9929

Linguatula serrata

Arthropode

0

1

1

>1

Knaagdieren fungeren als tussengastheer, vormen dus geen
risico

155

156

Didelphidae

9930

Mesocestoides spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene hygiëne maatregelen;
periodiek ontwormen

Mephitidae

9930

Mesocestoides spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene hygiëne maatregelen;
periodiek ontwormen

Mustelidae

9931

Nanophyteus salmincola

Helminth

0

1

1

>1

Alimentaire infectie door eten van rauwe vis (zalm/forel),
zeldzaam; eitjes afkomstig van eindgastheren (o.a. Viverridae)
zijn niet besmettelijk voor mensen

Viverridae

9931

Nanophyteus salmincola

Helminth

0

1

1

>1

Alimentaire infectie door eten van rauwe vis (zalm/forel),
zeldzaam; eitjes afkomstig van eindgastheren (o.a. Viverridae)
zijn niet besmettelijk voor mensen

Camelidae

9932

Onchocerca spp

Helminth

0

1

1

>1

Wordt door tropische kriebelmuggen (Simuliidae)
overgebracht; vector niet in NL aanwezig

Mephitidae

9933

Physaloptera spp.

Helminth

0

1

1

>1

Maagwormen, ambigu zoönotisch risico

Octodontidae

9933

Physaloptera spp.

Helminth

0

1

1

>1

Maagwormen, ambigu zoönotisch risico

Pedetidae

9933

Physaloptera spp.

Helminth

0

1

1

>1

Maagworm van Pedetes, ambigu zoönotisch risico

Myocastoridae

9934

Strongyloides myopotami

Helminth

0

1

1

>1

Larven geven dermatitis (nutria itch); algemene
hygiënemaatregelen; periodieke ontworming

Canidae

9935

Strongyloides spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Felidae

9935

Strongyloides spp.

Helminth

0

2

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Fennecus

9935

Strongyloides spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Canidae

9936

Toxocara spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Fennecus

9936

Toxocara spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

156

157

Hyaena

9936

Toxocara spp.

Helminth

0

2

2

>2

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

Octodontidae

9937

Trichuris bradleyi

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen;
periodieke
wormbehandeling; ambigu zoönotisch risico

Felidae

9938

Uncinaria spp.

Helminth

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene
hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

Tapiridae

9939

Coccidioides immitis

Fungus

0

1

2

>2

Algemene hygiënemaatregelen (ontlasting, braaksel);
mondkapje indien aerosolvorming; bij luchtwegaandoening arts
verwittigen van tapir bezit

Didelphidae

9940

Histoplasma capsulatum

Fungus

0

2

2

>3

Aerogene transmissie; dieren moeten getest worden op
infectie; verspreid na besmetting mens óók horizontaal naar
andere personen

Bradypodidae

9941

Pneumocystis carinii

Fungus

0

1

1

>1

Incidenteel in longen van luiaards aangetroffen;
immuungecompromitteerde personen moeten nauw contact
met luiaards vermijden

Megalonychidae

9941

Pneumocystis carinii

Fungus

0

1

1

>1

Incidenteel in longen van luiaards aangetroffen;
immuungecompromitteerde personen moeten nauw contact
met luiaards vermijden

Leporidae

9942

Bacteroides fragilis

Bacteria

0

1

1

>1

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie); zelden zoönotisch

Felidae

9943

Bordetella bronchiseptica

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zeldzame zoönosenverwekker

Didelphidae

9944

Borellia recurrentis

Bacteria

0

2

1

>1

Teken overdraagbaar; vector Ornithodoros spp. komt in NL niet
voor, Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren
gaten en vallen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen
minuten bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Macropodidae

9945

Burkholderia pseudomallei

Bacteria

0

1

1

>1

Burkholderia pseudomallei (voorheen
Rseudomonas pseudomallei): Endemisch in Australië en Zuid
Oost Azië; bodembacterie, zoönotische infecties zeldaaam,
transmissie route via beschadigde huid en direct contact met
geïnfecteerde dieren

157

158

Familie

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Antilocapridae

9946

Corynebacterium
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Contactinfectie, algemene hygiënemaatregelen bij verzorging
geïnfecteerde dieren; zeldzame zoönose; bij abcesvorming ->
HA

Camelidae

9946

Corynebacterium
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Contactinfectie, algemene hygiënemaatregelen bij verzorging
geïnfecteerde dieren; zeldzame zoönose; bij abcesvorming ->
HA

Felidae

9947

Helicobacter spp.

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen

Bovidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire
overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren

Camelidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire
overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren

Chinchillidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Cricetidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Leporidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Mephitidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Mustelidae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Myocastoridae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Viverridae

9948

Listeria
monocytogenes

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

158

159

Nesomyidae

9949

Mycobacteria dwz non
tuberculeuze Mycobacteria

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Felidae

9950

Mycoplasma haemofelis

Bacteria

0

1

1

>1

Transmissie via bloedzuigende vectoren mogelijk; species
specifiek, slechts één humane infectie bekend bij HIV patiënt

Cricetidae

9951

Orientia tsutsugamushi

Bacteria

0

1

1

>1

Wordt overgebracht door een vrij levende mijt
(Leptotrombidium); larf van de mijt heeft één bloedmaaltijd
voor ontwikkeling nodig komt niet in Europa voor, mijt is
reservoir én vector

Soridae

9951

Orientia tsutsugamushi

Bacteria

0

1

1

>1

Wordt overgebracht door een vrij levende mijt
(Leptotrombidium); larf van de mijt heeft één

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

bloedmaaltijd voor ontwikkeling nodig komt niet in Europa
voor, mijt is reservoir én vector
Chinchillidae

9952

Pseudomonas aeruginosa

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke dieren, dierenarts
consulteren

Octodontidae

9952

Pseudomonas aeruginosa

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zieke dieren, dierenarts
consulteren

Mustelidae

9953

Staph. Intermedius

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Leporidae

9954

Staphylococcus
intermedius

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Nesomyidae

9954

Staphylococcus, coagulase
positief

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Caviidae

9955

Streptobacillus
moniliformis/Spirillum minus
.

Bacteria

0

3

2

>3

Wondinfectie; bijtincident: Huisarts bezoek op geleide van
kliniek. Diersoort noemen die gebeten heeft plus de
mogelijkheid dat er sprake kan zijn van een ‘rattebeet’ infectie.
Kundige wondbehandeling en toediening van de juiste
antibiotica vereist.

aureus

/

159

160

Muridae

9955

Streptobacillus
moniliformis/Spirillum minus
.

Bacteria

0

3

2

>3

Wondinfectie; bijtincident: Huisarts bezoek op geleide van
kliniek. Diersoort noemen die gebeten heeft plus de
mogelijkheid dat er sprake kan zijn van een ‘rattebeet’ infectie.
Kundige wondbehandeling en toediening van de juiste
antibiotica vereist.

Equidae

9956

Streptococcus equi

Bacteria

0

1

1

?

Algemene hygiënemaatregelen

Myocastoridae

9956

Streptococcus equi

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Felidae

9957

Streptococcus spp

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Leporidae

9957

Streptococcus spp.

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen

Caviidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Chinchillidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cricetidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Dasyproctidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Dipodidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Erinaceidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

160

161

Leporidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Macropodidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Mephitidae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Muridae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Myocastoridae

9958

Yersinia
pseudotuberculosis

Bacteria

0

1

1

>1

Uitscheiding met feces, algemene
hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

Caviidae

9959

Chlamydia caviae

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen, stofvorming bij schoonmaken
kooi voorkomen

Felidae

9960

Chlamydia felis

Bacteria

0

1

1

>1

Algemene hygiënemaatregelen; zeldzame zoönosenverwekker

Equidae

9961

Borna virus

Virus

0

2

1

?

Uitscheiding met speeksel, oogvocht en neusuitvloeing;
mogelijk aerogene en voedsel gerelateerde transmissie; virus is
goed bestaand tegen uitdroging; hygiëne; stof- en
aerosolvorming bij schoonmaak voorkomen, mond-neuskapje
dragen

Camelidae

9962

Camel pox

Virus

0

2

1

>1

Contactinfectie, zeldzame zoönose ; algemene
hygiënemaatregelen

Phyllostomidae

9963

Ebolavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9963

Ebolavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Macropodidae

9964

Encephalomyocarditis virus

Virus

0

1

1

>1

Belang onduidelijk

Cod
e

Zoonose

Categorie

Op

Familie

Haalbaarheid
beheersmaatregel

Opmerkingen

161

162

EMZOO
lijst

EMZO
score

Bij fokkerij in
gevangenschap

Bij
wildvang

Soridae

9965

Flavivirus (Kyasanur forest
disease)

Virus

0

1

1

2

Teken overdraagbaar; vectoren Haemaphysalis spp. en
Ornithodoros spp. komen in NL niet voor, tekenbehandeling bij
import iom dierenarts; Ornithodoros teken houden zich schuil
in allerlei kieren gaten en vallen gastheer actief aan, zuigen
enkele tientallen minuten bloed en keren dan terug naar
schuilplaats

Equidae

9966

Hendravirus

Virus

0

4

1

?

Hoort bij morbillivirus groep (o.a mazelen en hondeziekte); is
een zoönose die van paarden op mensen kan overgaan en
veroorzaakt ernstige influenza-achtige verschijnselen. Infectie
met hendravirus bij paarden is zeldzaam en nog niet
waargenomen buiten Australië

Phyllostomidae

9966

Hendravirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9966

Hendravirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Chinchillidae

9967

Herpesvirus humanis 1

Virus

0

1

1

>1

Algemeen bij mens voorkomend virus; geen zoönose maar
anthroponose (mens -> dier); Chinchilla’s zijn gevoelig voor
infecties met HSV 1, theoretisch risico; algemene
hygiënemaatregelen

Leporidae

9968

Herpesvirus suis (Aujeszky)

Virus

0

1

1

>1

Discussie of dit wel een zoönose is; NL is Aujeszky vrij

Mephitidae

9969

Influenza A (H1N1)

Virus

0

1

1

>1

Hoewel zoogdieren met het H1N1 virus geïnfecteerd kunnen
worden, vormen zij geen virus reservoir

Phyllostomidae

9970

Marburgvirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9970

Marburgvirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Camelidae

9971

MERS coronavirus

Virus

0

4

1

4

Invoer van Camelus dromedarius uit endemische gebieden
verbieden
162

163

Phyllostomidae

9971

MERS coronavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9971

MERS coronavirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Categorie

Op
EMZOO
lijst

Familie

Cod
e

Zoonose

EMZO
score

Haalbaarheid
beheersmaatregel
Bij fokkerij in
gevangenschap

Opmerkingen

Bij
wildvang

Canidae

9972

Nipah virus

Virus

0

4

1

>1

Transmissie door direct contact met varkens; hoewel honden
geïnfecteerd kunnen worden, worden ze niet als reservoir
beschouwd, veterinaire garanties bij invoer uit Maleisië

Felidae

9972

Nipah virus

Virus

0

4

1

>1

Transmissie door direct contact met varkens; hoewel honden
geïnfecteerd kunnen worden, worden ze niet als reservoir
beschouwd, veterinaire garanties bij invoer uit Maleisië en
Australië

Phyllostomidae

9972

Nipahvirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Pteropodidae

9972

Nipahvirus

Virus

0

4

4

4

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos
dragerschap mogelijk; geen haalbare beheersmaatregelen

Bradypodidae

9973

Oropouche virus

Virus

0

1

1

>1

Muggen en knutten overdraagbaar; specifieke soorten niet in
NL aanwezig; ectoparasieten behandeling bij import (insecten
kunnen in de vacht meeliften)

Megalonychidae

9973

Oropouche virus

Virus

0

1

1

>1

Muggen en knutten overdraagbaar; specifieke soorten niet in
NL aanwezig; ectoparasieten behandeling bij import (insecten
kunnen in de vacht meeliften)

Erinaceidae

9974

Orthobunyavirus (Nairovirus)

Virus

0

4

2

>2

Teken overdraagbare ziekte; vector Rhipicephalus
appendiculatus komt niet in Europa voor; profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts

163

164

Leporidae

9974

Orthobunyavirus (Nairovirus)

Virus

0

4

2

>2

Teken overdraagbare ziekte; vector Rhipicephalus
appendiculatus komt niet in Europa voor; profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts

Muridae

9974

Orthobunyavirus (Nairovirus)

Virus

0

4

2

>2

Teken overdraagbare ziekte; vector Rhipicephalus
appendiculatus komt niet in Europa voor; profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts

Nesomyidae

9974

Orthobunyavirus (Nairovirus)

Virus

0

4

2

>2

Teken overdraagbare ziekte; vector Rhipicephalus
appendiculatus komt niet in Europa voor; profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts

Erinaceidae

9975

Paramyxovirus

Virus

0

1

1

>1

Morbillivirus groep. Komen veel voor bij egels en mogelijk
kunnen deze virussen over gaan op andere diersoorten en
mensen. Theoretisch risico.Algemene hygiënemaatregelen

Muridae

9975

Paramyxovirus

Virus

0

1

1

>1

Hoort bij morbillivirus groep (o.a mazelen en hondenziekte),
theoretisch risico, hygiëne

164

165

Overzicht beheersmaatregelen
Code Naam

Categorie

Beheersmaatregel

4064

Lymphocytic choriomeningitis virus (LCMV)

Virus

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie ook via beten; algemene hygiënemaatregelen

4066

Bhanja virus

Virus

Teken overdraagbaar; tekenbehandeling bij import iom dierenarts

4068

Crimean-Congo hemorrhagic fever virus

Virus

Fok: overeind houden transmissiecyclus bij gehouden dieren niet aannemelijk; vector, teken van het geslacht
Hyalomma, komen niet voor in NL. Wildvang: kunnen met Hyalomma teken geïnfesteerd zijn; beheersmaatregel:
profylactische tekenbehandeling iom dierenarts

4069

Dobrava-Belgrade virus

Virus

Apodemus flavicollis, Apodemus agrarius en Apodemus ponticus: uitscheiding via urine; algemene
hygiënemaatregelen, mondkapje bij schoonmaak; wildvang verbieden

4071

Puumala virus

Virus

Myodes glareolus: uitscheiding via urine; algemene hygiënemaatregelen, mondkapje bij schoonmaak; wildvang
verbieden

4072

Rift Valley fever virus

Virus

Muggen overdraagbaar, contact met geïnfecteerd weefsel (slachthuis); nog niet in NL voorgekomen, veterinaire
garanties bij import

4073

Seoul virus

Virus

Rattus norvegicus: uitscheiding via urine; algemene hygiënemaatregelen, mondkapje bij schoonmaak; wildvang
verbieden

4074

Tahyna virus

Virus

Komt ook in Oost Europa voor; muggenoverdraagbaar, reservoirdieren egels, hazen, knaagdieren: theoretisch risico

4078

Saint Louis encephalitis virus

Virus

Muggen overdraagbaar; vogels worden als reservoir gastheren gezien; langdurige en hoge viremie bij luiaards
gevonden, (vnl. Choloepus); infecties zijn vermoedelijk incidenteel van aard, onduidelijke rol als reservoir voor
humane infecties; virus circuleert niet in NL

4079

Tickborne encephalitis virus

Virus

Teken-overdraagbaar; contact met geïnfecteerd weefsel (slachthuis); alimenatire transmissie via melk;
ectoparasietenbehandeling bij import verplicht

165

166

4081

West Nile virus

Virus

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen, veterinaire garanties bij import

4082

Hepatitis E virus

Virus

Alimentaire infecties na eten van rauwe hertenlever.Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

4084

Influenza A virus (avian) H5N1

Virus

Hoewel zoogdieren (felidae, muridae, mustelidae) met het H5N1 virus geïnfecteerd kunnen worden, vormen zij
geen virus reservoir. Net als bij mensen is het ziektebeloop ernstig en is het daarom niet waarschijnlijk dat
geïnfecteerde dieren internationaal verhandeld worden

4085

Thogoto virus

Virus

Teken overdraagbaar, bij import tekenbehandeling iom dierenarts, zeldzame zoönose

4087

Cowpox virus

Virus

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang; katten: algemene hygiënemaatregelen ; laesies niet met
onbeschermde handen aanraken

4088

Monkeypox virus

Virus

Zieke dieren apart houden, euthanasie; geen wildvang

4089

Orf virus

Virus

Dier: crusteuze laesies in de bekstreek; indien aanwezig onbeschermd (handschoenen) diercontact vermijden; bij
papuleuze laesie aan de handen -> HA bezoeken en vermoedelijke orf virus infectie bij dier vermelden

4090

Colorado tick fever virus

Virus

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

4091

Eyach virus

Virus

Nauw verwant met Colorado tick fever-virus (CTFV). Teken zijn het reservoir. Virus nog niet bij mens geïsoleerd
(ambigu risico). Tekenbestrijding

4093

Rabies virus (Classic)

Virus

NL is vrij van rabies; veterinaire garanties bij import, bij verdenking melding aan NVWA verplicht

4096

Eastern equine encephalitis virus

Virus

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen. Veterinaire garanties bij import. Kleine zoogdieren fungeren
mogelijk als amplifying host; invoer wildvang verbieden

166

167

4097

Ross river virus

Virus

Muggenoverdraagbaar, vectoren komen in NL niet voor

4099

Venezuelan equine encephalitis virus

Virus

Muggen overdraagbaar, nog niet in NL voorgekomen, veterinaire garanties bij import; hondachtige zijn bevattelijk
voor infectie maar knaagdieren worden als reservoir beschouwd. Bovidae zijn gevoelig voor infectie maar dead end
gastheer

4100

Western equine encephalitis virus

Virus

Serologisch aangetoond; tapirs zijn vermoedelijk net als paarden dead-end gastheer

4101

Ehrlichia chaffeensis

Bacteria

Teken overdraagbare ziekte, vector niet in NL aanwezig; beschreven bij Odocoileus virginianus, tekenbehandeling
bij import iom dierenarts

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

4102

Bartonella henselae

Bacteria

Wondinfectie; bijt- of krabincident : HA bezoek op geleide van kliniek (ontstekingsreactie); Bartonella elizabethae:
geen transmissieroute beschreven, slechts één humane casus bekend

4103

Brucella melitensis /spp.

Bacteria

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij dierbevalling, partusprotocol van hygiëneprotocol
kinderboerderijen toepassen; herkauwers en kamelen: NL is vrij van brucellose; veterinaire garanties bij import; B.
microti is voor zover bekend geen humaan pathogeen

4104

Brucella suis

Bacteria

In NL slechts eenmaal bij een wild zwijn aangetoond; veterinaire garanties bij import; bij kleine zoogdieren
aangetoond, invoer muriodea (hamsters en muizen) verbieden; biovar 2 (leporis) is weinig pathogeen bij mensen;
en B. suis biovar 5 is voor zover bekend geen humaan pathogeen, algemene hygiënemaatregelen

4105

Burkholderia mallei

Bacteria

Komt niet meer voor in NL. Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron voor humane infecties;
veterinaire garanties bij import

167

168

4106

Campylobacter spp.

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

4107

Chlamydia abortus

Bacteria

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij dierbevalling, partusprotocol van hygiëneprotocol
kinderboederijen hanteren.

4108

Chlamydia psittaci

Bacteria

Betreft ws. Chl. Abortus; Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij verschonen kooi/dierenverblijf,
voorkomen van stof- en aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij dierbevalling,
partusprotocol toepasen

4110

Clostridium difficile

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

4111

Coxiella burnetii

Bacteria

Uitscheiding omtrent partus, hygiënemaatregelen bij verschonen kooi/dierenverblijf, voorkomen van stof- en
aerosolvorming, mond neuskapje dragen; zwangeren weren bij dierbevalling, partusprotocol van hygiëneprotocol
kinderboerderijen hanteren. Knaagdieren: Onwaarschijnlijk bij gekweekte dieren; bij wildvang niet uit te sluiten,
invoer wildvang verbieden

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

4112

Anaplasma phagocytophila

Bacteria

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

4113

Escherichia coli shiga toxin producerend

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

4114

Salmonella spp. (non-typhoidal)

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

4115

Yersinia enterocolitica

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

168

169

4116

Yersinia pestis

Bacteria

Transmissie via vlooien; vlooienbehandeling bij import; geen wildvang van reservoirdieren (muridae). Antilocapra
vormen onder normale omstandigheden geen bron voor humane infecties.

4117

Erysipelothrix rhusiopathiae

Bacteria

Beroepsziekte slagers en dierenartsen; infectie door verwondingen; HA bezoek op geleide van kliniek
(ontstekingsreactie). Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron voor humane infecties.

4118

Capnocytophaga canimorsus

Bacteria

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek (symptomen van systemische infectie), bij asplenie,
alcohol abusus of immuunstoornis direct HA consulteren

4119

Francisella tularensis

Bacteria

Niet waarschijnlijk bij gehouden dieren; geen wildvang; zieke dieren testen; bij ulceratie huidwonden of
respiratoire klachten houder -> huisarts; hond- en katachtige: transmissie door beten mogelijk; HA consulteren op
geleide van kliniek (ulcus en lymfadenopathie).
Bovidae vormen onder normale omstandigheden geen bron voor humane infecties.

4120

Leptospira interrogans

Bacteria

Uitscheiding met urine; voorzorgmaatregelen bij verschonen kooi: dragen van latexhandschoenen, wondjes aan
handen afdekken met pleistertjes

4121

Mycobacterium avium

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

4122

Mycobacterium bovis / M. tuberculosis complex

Bacteria

NL is vrij van M. bovis; veterinaire garanties bij import bepaalde diersoorten; zieke/dode dieren -> dierenarts
raadplegen; hondachtige en katachtige zijn gevoelig voor infectie met M. bovis en M. tuberculosis, vormen onder
normale omstandigheden geen bron voor humane infecties; behandeling wordt niet geadviseerd

Code Naam
4123

Pasteurella multocida / spp.

Categorie Beheersmaatregel
Bacteria

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek (ontstekingsreactie); bij haasachtigen respiratoire
ziekte, transmissie naar mens (zeldzaam) door contact met oraal of nasaal secreet. Bij bovidae vooral respiratoir
pathogeen, wondinfecties na bijt niet aannemelijk.

169

170

4124

Rickettsia conorii

Bacteria

Teken overdraagbare ziekte, vector (Rhipicephalus sanguineus) komt niet voor in Nederland; profylactische
tekenbehandeling bij wildvang

4126

Rickettsia rickettsii

Bacteria

Teken overdraagbaar; vectoren Haemaphysalis spp. en Amblyomma spp. Niet in NL aanwezig, wel Dermacentor ;
tekenbehandeling bij import iom dierenarts

4127

Rickettsia spp. /slovaca / typhi

Bacteria

R. typhi: Vlooien overdraagbaar; vector Xenopsylla cheopis niet in NL aanwezig, wel Ctenocephalides spp.;
vlooienbestrijding bij import iom dierenarts; geen wildvang van reservoir dieren (muridae)

4128

Borrelia burgdorferi / spp.

Bacteria

Teken overdraagbaar; vector, Ornithodoros spp., niet in NL aanwezig; Ornithodoros teken houden zich schuil in
allerlei kieren gaten en valen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten bloed en keren dan terug naar
schuilplaats. Profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts.

4129

Staphylococcus aureus (methicillin-resistant)

Bacteria

Beroepsziekte boer; algemene hygiënemaatregelen

4130

Streptococcus suis

Bacteria

Beroepsziekte, boer, slager; algemene hygiënemaatregelen

4133

Babesia divergens

Protozoa

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

4134

Cryptosporidium parvum

Protozoa

Cryptosporidium spp.: Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren > dierenarts
raadplegen

4135

Giardia lamblia

Protozoa

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

4136

Toxoplasma gondii

Protozoa

De meeste dieren fungeren als tussengastheer, dus geen uitscheiding en geen risico; uitscheiding alleen door
katachtigen, feces van deze dieren verbranden, dus afvoer via huishoudelijk afval

4137

Leishmania spp.

Protozoa

Vectoren Phlebotoma spp. en Lutzomyia spp. niet in NL aanwezig

4139

Ascaris suum /spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

4140

Baylisascaris procyonis / spp.

Helminth

Hygiënemaatregelen mestverwerking: verbranden, dwz afvoeren met huisvuil (grijze kliko); algemene
hygiënemaatregelen; periodiek ontwormen.

170

171

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

4141

Toxocara cani / cati / spp

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

4142

Fasciola hepatica

Helminth

Zoogdieren zijn eindgastheer, uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor andere dieren of
mensen

4143

Dirofilaria immitis/repens

Helminth

Muggen overdraagbaar, ook in delen van Europa aanwezig; preventie met b.v. ivermectine kan overwogen worden

4144

Echinococcus granulosus

Helminth

Niet waarschijnlijk bij gefokte dieren; tussengastheren vormen geen risico; eindgastheren (div. carnivora):geen
orgaanvlees vervoederen, lintwormbehandeling wildvang

4145

Echinococcus multilocularis

Helminth

Niet waarschijnlijk bij gefokte dieren; tussengastheren vormen geen risico; eindgastheren (div. carnivora):geen
orgaanvlees vervoederen, lintwormbehandeling wildvang, feces van deze dieren verbranden, dus afvoer via
huishoudelijk afval (grijze kliko)

4146

Taenia saginata

Helminth

Alimentaire infectie; bovidae/camelidae zijn tussengastheer dus geen uitscheiding

4147

Taenia solium

Helminth

Alimentaire infectie; suidae zijn tussengastheer dus geen uitscheiding

4148

Trichinella spp

Helminth

Alimentaire infectie; dieren op positieflijst niet geschikt voor consumptie; geïnfecteerde carnivoren scheiden geen
besmettelijke stadia uit; dus geen risico op verspreiding naar mensen of andere dieren

9901

Streptobacillus moniliformis

Bacteria

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek (ontstekingsreactie)

9902

Hymenolepis spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

9903

Schimmelinfecties

Fungus

Algemene hygiene

9904

Ectoparasieten

Arthropode

Algemene hygiene

171

172

9906

Listeria

Bacteria

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren; overige diersoorten:
algemene hygiënemaatregelen

9907

Corynebacterium spp .

Bacteria

Contactinfectie, algemene hygiënemaatregelen bij verzorging geïnfecteerde dieren; zeldzame zoönose; bij
abcesvorming -> HA

9908

Bacillus anthracis (antrax)

Code Naam

Bovidae zijn zeer gevoelig voor infectie, invoer van zieke dieren niet aannemelijk. Algemene hygiënemaatregelen;
zieke/dode dieren dierenarts raadplegen; veterinaire garanties bij invoer bepaalde diersoorten.

Categorie Beheersmaatregel

9909

Babesia microti

Protozoa

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

9915

Encephalomyocarditis virus

Virus

Verspreiding door ratten en muizen, deze scheiden virus met feces en urine uit; overdracht door gecontamineerd
water en voedsel; ambigu zoönotisch risico; hygiëne

9916

Powassan virus

Virus

Teken overdraagbare ziekte ; profylactische tekenbehandeling bij wildvang iom dierenarts

9917

SARS coronavirus

Virus

Invoer van Nyctereutes uit endemische gebieden verbieden

9918

South American Hemorrhagic fever arenaviruses

Virus

Uitscheiding via speeksel, feces en urine; hygiëne; transmissie ook via beten; algemene hygiënemaatregelen

9919

Yellow fever virus

Virus

Luiaards spelen waarschijnlijk ondergeschikte rol in transmissie cyclus; virus circuleert niet in NL

9920

Balantidium spp.

Protozoa

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

9921

Encephalitozoon cuniculi

Protozoa

Uitscheiding met urine, algemene hygiënemaatregelen

9922

Trypanosoma brucei

Protozoa

Wordt door Tseetseevlieg overgebracht; vector ontbreekt in NL

172

173

9923

Trypanosoma cruzi

Protozoa

Overdraagbaar door bloedzuigende Chagas wantsen; vector ontbreekt in NL

9924

Trypanosoma lewisi

Protozoa

Vlo overdraagbaar, ectoparasieten behandeling bij import iom dierenarts

9925

Ancylostoma spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

9926

Dicrocoelium dendriticum

Helminth

Haasachtigen zijn eindgastheer, uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor andere dieren of
mensen

9927

Dipylidium spp.

Helminth

Uitscheiding eitjes vormt geen directe besmettingsbron voor mensen, hiervoor is accidentele opname van
geïnfecteerde vlooien (tussengastheer) nodig; periodiek ontwormen, vlooienbestrijding indien nodig

9928

Echinococcus oligarthus

Helminth

Tussengastheer, vormt dus geen risico voor verspreiding

9929

Linguatula serrata

Arthropode

Knaagdieren fungeren als tussengastheer, vormen dus geen risico

9930

Mesocestoides spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiëne maatregelen; periodiek ontwormen

9931

Nanophyteus salmincola

Helminth

Alimentaire infectie door eten van rauwe vis (zalm/forel), zeldzaam; eitjes afkomstig van eindgastheren (o.a.
Viverridae) zijn niet besmettelijk voor mensen

9932

Onchocerca spp

Helminth

Wordt door tropische kriebelmuggen (Simuliidae) overgebracht; vector niet in NL aanwezig

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

9933

Physaloptera spp.

Helminth

Maagwormen, ambigu zoönotisch risico

9934

Strongyloides myopotami

Helminth

Larven geven dermatitis (nutria itch); algemene hygiënemaatregelen; periodieke ontworming

9935

Strongyloides spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

9936

Toxocara spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; hygiëne; periodieke wormbehandeling

9937

Trichuris bradleyi

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling; ambigu zoönotisch risico

173

174

9938

Uncinaria spp.

Helminth

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen; periodieke wormbehandeling

9939

Coccidioides immitis

Fungus

Algemene hygiënemaatregelen (ontlasting, braaksel); mondkapje indien aerosolvorming; bij luchtwegaandoening
arts verwittigen van tapir bezit

9940

Histoplasma capsulatum

Fungus

Aerogene transmissie; dieren moeten getest worden op infectie; verspreid na besmetting mens óók horizontaal
naar andere personen

9941

Pneumocystis carinii

Fungus

Incidenteel in longen van luiaards aangetroffen; immuungecompromitteerde personen moeten nauw contact met
luiaards vermijden

9942

Bacteroides fragilis

Bacteria

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek (ontstekingsreactie); zelden zoönotisch

9943

Bordetella bronchiseptica

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen; zeldzame zoönosenverwekker

9944

Borellia recurrentis

Bacteria

Teken overdraagbaar; vector Ornithodoros spp. komt in NL niet voor, Ornithodoros teken houden zich schuil in
allerlei kieren gaten en vallen gastheer actief aan, zuigen enkele tientallen minuten bloed en keren dan terug naar
schuilplaats

9945

Burkholderia pseudomallei

Bacteria

Burkholderia pseudomallei (voorheen Rseudomonas pseudomallei): Endemisch in Australië en Zuid Oost Azië;
bodembacterie, zoönotische infecties zeldaaam, transmissie route via beschadigde huid en direct contact met
geïnfecteerde dieren

9946

Corynebacterium pseudotuberculosis

Bacteria

Contactinfectie, algemene hygiënemaatregelen bij verzorging geïnfecteerde dieren; zeldzame zoönose; bij
abcesvorming -> HA

9947

Helicobacter spp.

Bacteria

Uitscheiding met feces; algemene hygiënemaatregelen

9948

Listeria monocytogenes

Bacteria

Voornamelijk alimentaire transmissie; non alimentaire overdracht bij obstetrische ingrepen bij geïnfecteerde
herkauwers zeldzaam; waarschuwing zwangeren

Code Naam

Categorie Beheersmaatregel

174

175
9949

Mycobacteria dwz non tuberculeuze Mycobacteria

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

9950

Mycoplasma haemofelis

Bacteria

Transmissie via bloedzuigende vectoren mogelijk; species specifiek, slechts één humane infectie bekend bij HIV
patiënt

9951

Orientia tsutsugamushi

Bacteria

Wordt overgebracht door een vrij levende mijt (Leptotrombidium); larf van de mijt heeft één bloedmaaltijd voor
ontwikkeling nodig komt niet in Europa voor, mijt is reservoir én vector

9952

Pseudomonas aeruginosa

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen; zieke dieren, dierenarts consulteren

9953

Staph. Intermedius

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

9954

Staphylococcus aureus / intermedius

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

9955

Streptobacillus moniliformis

Bacteria

Wondinfectie; bijtincident: HA bezoek op geleide van kliniek (ontstekingsreactie)

9956

Streptococcus equi

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

9957

Streptococcus spp

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen

9958

Yersinia pseudotuberculosis

Bacteria

Uitscheiding met feces, algemene hygiënemaatregelen, zieke dieren -> dierenarts raadplegen

9959

Chlamydia caviae

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen, stofvorming bij schoonmaken kooi voorkomen

9960

Chlamydia felis

Bacteria

Algemene hygiënemaatregelen; zeldzame zoönosenverwekker

9961

Borna virus

Virus

Uitscheiding met speeksel, oogvocht en neusuitvloeing; mogelijk aerogene en voedsel gerelateerde transmissie;
virus is goed bestaand tegen uitdroging; hygiëne; stof- en aerosolvorming bij schoonmaak voorkomen, mondneuskapje dragen

9962

Camel pox

Virus

Contactinfectie, zeldzame zoönose ; algemene hygiënemaatregelen

9963

Ebolavirus

Virus

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos dragerschap mogelijk; geen haalbare
beheersmaatregelen

9964

Encephalomyocarditis virus

Virus

Belang onduidelijk

175

176

9965

Flavivirus (Kyasanur forest disease)

Code Naam

Virus

Teken overdraagbaar; vectoren Haemaphysalis spp. en Ornithodoros spp. komen in NL niet voor, tekenbehandeling
bij import iom dierenarts; Ornithodoros teken houden zich schuil in allerlei kieren gaten en vallen gastheer actief
aan, zuigen enkele tientallen minuten bloed en keren dan terug naar schuilplaats

Categorie Beheersmaatregel

9966

Hendra virus

Virus

Hoort bij morbillivirus groep (o.a mazelen en hondeziekte); is een zoönose die van paarden op mensen kan
overgaan en veroorzaakt ernstige influenza-achtige verschijnselen. Infectie met hendravirus bij paarden is
zeldzaam en nog niet waargenomen buiten Australië

9967

Herpesvirus humanis 1

Virus

Algemeen bij mens voorkomend virus; geen zoönose maar anthroponose (mens -> dier);
Chinchilla’s zijn gevoelig voor infecties met HSV 1, theoretisch risico; algemene hygiënemaatregelen

9968

Herpesvirus suis (Aujeszky)

Virus

Discussie of dit wel een zoönose is; NL is Aujeszky vrij

9969

Influenza A (H1N1)

Virus

Hoewel zoogdieren met het H1N1 virus geïnfecteerd kunnen worden, vormen zij geen virus reservoir

9970

Marburgvirus

Virus

Vleermuizen worden als reservoir beschouwd, symptoomloos dragerschap mogelijk; geen haalbare
beheersmaatregelen

9971

MERS coronavirus

Virus

Invoer van Camelus dromedarius uit endemische gebieden verbieden

9972

Nipah virus

Virus

Transmissie door direct contact met varkens; hoewel honden geïnfecteerd kunnen worden, worden ze niet als
reservoir beschouwd, veterinaire garanties bij invoer uit Maleisië

9973

Oropouche virus

Virus

Muggen en knutten overdraagbaar; specifieke soorten niet in NL aanwezig; ectoparasieten behandeling bij import
(insecten kunnen in de vacht meeliften)

9974

Orthobunyavirus (Nairovirus)

Virus

Teken overdraagbare ziekte; vector Rhipicephalus appendiculatus komt niet in Europa voor; profylactische
tekenbehandeling iom dierenarts

176

177

9975

Paramyxovirus

Virus

Morbillivirus groep. Komen veel voor bij egels en mogelijk kunnen deze virussen over gaan op andere diersoorten
en mensen. Theoretisch risico.Algemene hygiënemaatregelen

177