Gevolgen decentralisaties voor positie en werkdruk gemeenteraad
Gespreknotitie tbv RTG 8 maart 2018, door Alinda van Bruggen, projectleider Raad in beraad

Gevolgen decentralisaties
In de decentralisaties – in het sociaal domein maar ook de Omgevingswet – komen een aantal
ontwikkelingen bijeen: de beweging naar meer vormen van burger-/inwonerparticipatie, de
beweging naar meer maatwerk en integraliteit en de beweging naar steeds meer meerschalig
werken. De verandering van de opgave voor gemeenteraden ligt daarbij niet alleen in uitbreiding van
de inhoudelijke beleidsthema’s waarover raadsleden kennis en inzicht moeten vergaren, maar vooral
in het anders leren invullen van rol van de raad.
Effectief maken van samenspel participatieve en representatieve democratie
De eerste uitdaging voor raadsleden is om het samenspel met inwoners opnieuw vorm te geven. Op
een manier die ruimte geeft voor participatie en daarmee de betrokkenheid, energie en kennis die in
de samenleving aanwezig is weet te benutten, maar die ook zorgvuldigheid in de belangenafweging,
inclusiviteit, transparantie, kwaliteit van deliberatie, legitimiteit en checks&balances waarborgt. De
raad heeft hierbij kaderstellend en controlerend een hoofdrol – maar lang niet elke raad is hier ook
echt mee bezig. Een risico voor raadsleden is dat de werkdruk rond de inhoudelijke dossiers deze
wezenlijke opgave naar de achtergrond dringt. Van raadsleden vergt dat het vermogen te schakelen
tussen abstractieniveaus.
Maatwerk en integraliteit
De decentralisaties maken het voor gemeenten mogelijk om meer integrale situationele afwegingen
te maken en daardoor betere (maatwerk) oplossingen te kiezen. Vrijwel iedere raad omarmt
maatwerk en integraliteit als waarden; maar veel raadsleden worstelen daar in de praktijk mee en
hebben meer uitleg, onderling gesprek en handvatten nodig ten aanzien van het verschil tussen
maatwerk en willekeur, en hoe zij dat in de praktijk goed kunnen doen. Hoe leg je maatwerk uit aan
inwoners? Hoeveel ruimte laat je het college voor maatwerk en hoe controleer je als raad het college
op de wijze waarop integrale afwegingen worden gemaakt, zonder je op casusniveau te bemoeien?
Dit vergt vaak een gezamenlijk leerproces van raad en college, zonder daarbij afbreuk te doen aan
ieders rol in het dualisme. Ook hierbij gaat het om een vraagstuk op meta-niveau, dat veel vraagt van
het vermogen van raadsleden om te schakelen tussen concrete casuïstiek en metaniveau, tussen
inhoud, politiek en spelregels en processen.
Meerschaligheid
Gemeenten beleggen vanuit hun streven naar draagvlak, efficiency en effectiviteit een deel van hun
beleidsvormende en uitvoerende taken op sublokaal of juist bovenlokaal niveau: van dorps- en
wijkraden tot tal van bovenlokale samenwerkingsverbanden. Om de werkdruk voor raadsleden
hanteerbaar te houden is het zaak om hiervoor in de werkwijze en vergadercyclus passende vormen
te vinden. De keuzes die daarin worden gemaakt lijken vooral organisatorisch, maar zijn essentieel
voor de rol die de raad feitelijk kan vervullen en verdienen dus gezamenlijke bespreking in de raad.
Wat betekent dit?
Bovenstaande punten impliceren dat raadsleden over een groot vermogen moeten beschikken om te
schakelen tussen concrete vraagstukken en metavragen. Dit leidt tot een aantal vragen: (a) in
hoeverre kan verwacht worden dat dit vermogen in de gewenste mate aanwezig is binnen
gemeenteraden en hoe kunnen raadsleden hierin worden ondersteund?; (b) in hoeverre blijft het
raadslidmaatschap hanteerbaar voor alle geledingen van de samenleving?; (c) hoe wordt opnieuw
goede balans tussen de raad als politieke arena en de raad als goed bestuur gevonden?

Over Raad in beraad
Tientallen gemeenten hebben in 2017 en 2018 gebruik gemaakt van workshops Raad in beraad, die
door het Ministerie van BZK in samenwerking met Raadslid.nu en de Vereniging van Griffiers zijn
aangeboden. In deze workshops hebben raadsleden vanuit levensechte dilemma’s verkend welke
rolnemingen mogelijk zijn en wat die vervolgens betekenen. Onderstaande adviezen aan zijn
gebaseerd op de inzichten die in de workshops naar voren kwamen:
1.
Organiseer het metagesprek
Om als raad of raadslid de spelverdeler in de lokale democratie te worden, is het nodig om
regelmatig te reflecteren op hoe je het doet. Bespreek hoe u omgaat met de politieke versus de
bestuurlijke rol van de raad, met ruimte voor maatwerk en initiatief en met dingen die misgaan.
Organiseer dit in overleg met de griffie: periodiek, als (half)jaarlijkse heisessie, al dan niet samen met
het college, al dan niet met kritische coaches van buiten.
2.
Besteed meer aandacht aan proceskaders: bepaal de spelregels voor participatie
Meer co-creatie tussen inwoners en gemeente, meer loslaten en maatwerk hoeven niet per se te
betekenen dat uw rol als raad kleiner wordt. Juist in deze ontwikkeling is het cruciaal dat eerlijke
spelregels worden ontwikkeld en gehandhaafd, waarbij zorgvuldig wordt omgegaan met de
verschillende belangen die er in de samenleving zijn. Pak daar uw rol als raad(-slid). Stel kaders voor
participatie en hou als volksvertegenwoordiger goed in de gaten hoe dit uitwerkt!
3.
Zorg dat u aan de voorkant komt
U kunt alleen echt op hoofdlijnen sturen wanneer u voldoende aan de voorkant begint. Wacht niet af
tot er voldragen voorstellen vanuit het college komen, maar wees proactief. Werk bijvoorbeeld
vanuit een strategische raadsagenda; neem het initiatief om rond belangrijke thema’s als raad zelf
aandachtspunten te formuleren die ambtelijke organisatie en college kunnen meenemen in hun
voorstellen.
4.
Maak de werkdruk hanteerbaar – vermijd ballast
Als u over alles wilt meepraten en beslissen, kunt u nergens meer echt aandacht aan besteden. Maak
slimme keuzes: wat zijn de echt belangrijke en bepalende zaken? Zorg dat u daar als raad aan de bal
bent. Bijvoorbeeld door in het Omgevingsplan op die thema’s te werken met kwaliteitseisen in plaats
van dichte normen, en gebruik te maken van het adviesrecht van de raad. Maar maak daarvoor dan
ook ruimte, door andere minder belangrijke zaken te delegeren aan het college of los te laten.
5.
Creëer meer grip in regionale samenwerking door procesafspraken
Laat u niet wijsmaken dat je als raadslid het nakijken hebt bij regionale samenwerking. Claim aan de
voorkant ruimte om kaders te stellen en te bepalen wat u loslaat, en formuleer duidelijk wat u (bijv.
over lokale consequenties) wilt zien in voorstellen vanuit bovenlokale samenwerkingsverbanden.
Natuurlijk staat u in samenwerkingsverbanden nooit alleen aan het stuur, maar dat geldt ook voor de
andere samenwerkingspartners.
6.
Investeer in uw team
De rol van raadslid is boeiend en veelzijdig. Als u die voor het eerst mag gaan spelen, komt er veel op
u af. Investeer in nieuwe raadsleden, neem hen mee in het denken over de eigen rol en organiseer
reflectiemomenten. Benut ook vooral hun frisse blik en verwonderde vragen, ook als spiegel voor de
vanzelfsprekendheden bij ervaren raadsleden.
Voor meer informatie: alinda.van.bruggen@wagenaarhoes.nl of 06-1506032