Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3561
Vragen van het lid Van Haga (Groep Van Haga) aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de terugkeer en de gevaren van de
wolf in Nederland (ingezonden 14 juli 2023).
Antwoord van Minister van der Wal-Zeggelink (Natuur en Stikstof)
(ontvangen 5 september 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2022–2023, nr. 3274.
Vraag 1
Bent u bekend met de onderzoeken van Bij12?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u bekend met het onderzoek van Natuurmonumenten?2
Antwoord 2
Ja.
Vraag 3
Bent u, in het licht van recente gebeurtenissen waarbij een wolf een
agrarische ondernemer aanviel3, bereid om de wolf in Nederland nu wel aan
te merken als een probleemdier en een bedreiging voor onze leefomgeving?
Antwoord 3
Er heeft een incident plaats gevonden en ik betreur dit ten zeerste. Ik ben me
er van bewust dat dit incident een grote impact heeft op de betrokkenen en
op de samenleving. Ik ben van mening dat er in Nederland geen sprake is
van een «wolvenprobleem», maar dat er wel sprake is geweest van een
aantal van probleemsituaties met wolven. Uit de Factfinding studie die in
2021 is uitgevoerd door Wageningen Environmental Research (Kamerstuk
1

Bij12, «Ecologie» (https://www.bij12.nl/onderwerpen/faunazaken/diersoorten/wolf/ecologie/).
Natuurmonumenten, «Wolf in Nationaal Park Veluwezoom» (Wolf in Nationaal Park
Veluwezoom | Natuurmonumenten).
3
RTL Nieuws, 9 juli 2023, «Schapenboer in Drenthe gebeten door vermoedelijk een wolf, dier
doodgeschoten» (https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5395219/wolfdoodgeschoten).
2

ah-tk-20222023-3561
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

33 576, nr. 251) blijkt dat wolven meestal van grote afstand vluchten als ze
een mens herkennen.4 De studie geeft ook aan dat er situaties zijn waarin
conflicten zich kunnen voordoen, bijvoorbeeld wanneer wolven mensen
associëren met voedsel, wanneer er sprake is van provocatie of van wolven
met hondsdolheid.
Vraag 4
Bent u bereid om een onafhankelijke, deskundige partij te laten oordelen over
aanvallen door de wolf en kunt u reflecteren op het feit dat er ondanks
preventiemaatregelen herhaaldelijk aanvallen blijven plaatsvinden, recent dus
zelfs tegen een mens? Wat vindt u van de stelling van Bij12, dat de preventiemaatregelen door ondernemers en burgers niet voldoende en/of adequaat
genoeg worden genomen? Is het niet zo dat er simpelweg geen maatregelen
zijn die volstaan, zonder dat de leefomgeving van mensen en de bedrijfsvoering van bijvoorbeeld agrariërs daar schadelijk onder lijdt?
Antwoord 4
Ik heb de Raad voor Dierenaangelegenheden, als onafhankelijke en deskundige partij, gevraagd om mij te adviseren over het samenleven met de wolf.
Het kan helaas nooit volledig worden uitgesloten dat een wolf beschermd vee
aanvalt. Preventie is op dit moment het meest effectieve middel om wolven
te weren. De provincies bieden waar mogelijk hulp aan veehouders aan,
onder meer door de activiteiten vanuit de provinciale wolvencommissies:
subsidieregelingen voor het inzetten van preventieve middelen, het geven
van informatie en voorlichtingsactiviteiten, het ter beschikking stellen van
zgn. noodrasters (tijdelijke uitleen van wolfwerende rasters), de inzet van
wolvenconsulenten en preventieteams.
Vraag 5
Bent u van mening dat de beschermde status van de wolf in Nederland nog
altijd terecht en geoorloofd is, nu er steeds vaker incidenten met deze dieren
plaatsvinden, die illustreren dat dit wilde dier niet (meer) thuishoort in de
Nederlandse biodiversiteit? Vindt u niet dat de bescherming van onze huidige
samenleving en leefomgeving moet prevaleren boven de bescherming van
een dier dat in Nederland eigenlijk geen natuurlijke habitat meer heeft?
Erkent u dat het Nederlandse landschap en de Nederlandse natuur heden ten
dage niet meer te verenigen zijn met het cultiveren van een wild roofdier,
zoals de wolf?
Antwoord 5
Doordat de wolf is teruggekeerd naar Nederland, is het vinden van een
manier van samenleven met de wolf een gegeven. Zeker zolang het gaat om
een Europees beschermde, inheemse soort. Daarmee is samenleven het
uitgangspunt. Op grond van onder meer de Habitatrichtlijn gelden er strikte
beschermingskaders. Tegelijkertijd leven we in een klein land waardoor wolf
en mens en de dieren die gehouden worden door de mens dicht op elkaar
leven. Er is de angst die leeft bij dierhouders en burgers over de aanwezigheid van een toenemend aantal wolven in Nederland. Tevens zijn er de
gevallen waarbij vee wordt gedood door een wolf waarbij er ook de
verplichting bestaat voor dierhouders om hun vee te beschermen. En recent
was dus sprake van een bijtincident.
Ik ben me ervan bewust dat er in de samenleving uiteenlopende standpunten
bestaan over de terugkeer van de wolf in Nederland. De uiteenlopende
standpunten in de samenleving over de wolf vinden ook hun weerslag in de
uitingen van uw Kamer. Zie bijvoorbeeld de aangenomen motie van het lid
Van der Plas over het niet heilig verklaren van de beschermstatus van de wolf
(Kamerstuk 33 576, nr. 338) en de aangenomen motie van het lid Vestering
c.s. over een actieve inzet voor het beschermen van de wolf (Kamerstuk
36 200 XIV, nr. 69).
Deze dilemma’s, alsook de kaders van de Europese regelgeving wil ik graag
onderdeel laten uitmaken van een gesprek met uw Kamer. Mocht uw Kamer,
ook gezien de demissionaire status van het kabinet, een aanpassing in het

4

De wolf terug in Nederland: Een factfinding study – Research@WUR.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

beleid wensen, dan kan zij het kabinet daartoe oproepen. Uiteraard zijn wij
daarbij gebonden aan Europese en nationale regelgeving.
Vraag 6
Onderschrijft u dat de een wolf gemiddeld 200 vierkante kilometer natuur
nodig heeft om te kunnen leven zoals dat gewenst en noodzakelijk is voor dit
dier en dat Nederland beschikt over te weinig aaneengesloten natuurgebieden om een dusdanig geschikt leefgebied voor de wolf te waarborgen? Zo ja,
vindt u dan niet dat wij de wolf geweld aan doen door dit dier in ons land te
cultiveren en dat wij daarmee dus eigenlijk schade berokkenen aan de natuur,
het milieu en onze biodiversiteit, onder andere omdat de wolf noodgedwongen over moet gaan tot onnatuurlijk gedrag?
Antwoord 6
De Factfinding studie geeft aan dat de gemiddelde omvang van een
wolventerritorium in onze buurlanden circa 200 km2 bedraagt (variërend
tussen 80–400 km2), afhankelijk van de hoeveelheid dagrustplaatsen,
hoefdierdichtheid, onderlinge concurrentie en sociale status van de wolven.
Een roedel heeft iets meer ruimte nodig dan een solitair dier en een
territorium in een verzadigde regio is kleiner door onderlinge concurrentie
dan in een nog leeg gebied. Wolven zijn zeer flexibele dieren en in cultuurlandschappen passen ze zich snel aan. Door die flexibiliteit kunnen ze in
principe overal voorkomen waar wolven veilige dagrustplaatsen kunnen
vinden en er voldoende voedsel is. Er is geen aanwijzing dat er sprake is van
het aandoen van geweld.
Vraag 7
Hoe bent u voornemens ervoor te zorgen dat Nederlandse landbouwdieren
binnen de rasters blijven na een aanval van een wolf? Onderschrijft u het
probleem dat deze dieren door de aanwezigheid van een wolf op hun terrein,
of in hun nabije omgeving, in paniek raken, waarvoor de preventiemaatregelen niet afdoende zijn om ontsnappingen te voorkomen? Onderkent u ook dat
er hierdoor gevaarlijke situaties kunnen ontstaan, bijvoorbeeld doordat de
dieren de weg op rennen, waardoor er verkeersongelukken plaatsvinden? Als
u van mening bent dat de wolf zich blijvend in Nederland moet kunnen
vestigen, hoe gaat u dit probleem dan ondervangen?
Antwoord 7
Samenleven met de wolf kent een gezamenlijke verantwoordelijkheid van
overheid en samenleving. Het veilig huisvesten van dieren is primair de
verantwoordelijkheid van de houder. Het uitgangspunt is daarbij dat hij zijn
dieren beschermt tegen roofdieren. In het Besluit houders van dieren (Bhd)
zijn hierover meerdere bepalingen opgenomen. Zo dient op grond van artikel
1.6 van het Bhd een dier, zo nodig, beschermd te worden tegen roofdieren en
dient een houder ervoor zorg te dragen dat een dier niet kan ontsnappen uit
een gebouw of kooi.
Ik ben me ervan bewust dat de aanwezigheid van de wolf tot lastige situaties
kan leiden voor zowel de dieren als hun houders. Met het treffen van de
juiste beschermingsmaatregelen moet het mogelijk zijn om op een goede
manier samen te leven met deze dieren, waarbij het voorkomen van
incidenten helaas nooit volledig is uit te sluiten. Naast wolfwerende rasters
vormen kuddebewakingshonden een aanvullende mogelijkheid voor
bescherming van vee.
Vraag 8
Kunt u uitleggen waarom het niet mogelijk is om cijfers en gegevens te
overleggen met betrekking tot de DNA-monsters met informatie over de
zuiverheid van de wolf?
Antwoord 8
Zoals ik bij eerdere beantwoording van uw Kamervragen (kenmerk
2023Z08507) heb aangegeven, zijn alle DNA-analyseresultaten via de website
van BIJ12 beschikbaar. Hieronder vallen ook de eventuele resultaten
betreffende hybridisatie.
Zoals ik in de Verzamelbrief soortenbeleid (Kamerstuk 36 200, nr.120) heb
aangegeven, wordt bij het DNA-onderzoek allereerst bepaald of de schade is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

veroorzaakt door een wolf of door een ander dier. Hierbij wordt ook bepaald
of sprake is van een kruising van een wolf met een andere diersoort, een
zogenaamde hybride wolf. Wanneer een landbouwhuisdier gedood zou
worden door een wolf die een kruising is met een andere diersoort, krijgt
BIJ12 hierover bericht van Wageningen Environmental Research. Tot nu toe is
dit nog niet voorgekomen. In de Factfinding studie wordt een uitgebreide
uitleg gegeven over het testen van DNA op hybridisatie.
Vraag 9
Waarom is er geen (slachtoffer)hulp beschikbaar voor mensen en agrarische
ondernemers die hun (gezelschaps)dieren verliezen als gevolg van een
wolvenaanval? Erkent u dat een dergelijke aanval kan zorgen voor aanzienlijke financiële, economische en emotionele schade en trauma’s bij mensen?
Antwoord 9
Ik ben me ervan bewust dat dit incident impact heeft op de betrokkenen, de
dieren en de samenleving. Er bestaan reeds diverse algemene instanties waar
mensen terecht kunnen in het geval van verlies of bij nare gebeurtenissen,
zoals Slachtofferhulp, Humanitas en MIND Korrelatie. Een specifiek loket voor
(slachtoffer)hulp bij schade door de wolf is daarom niet nodig. Zoals eerder
aan de Kamer gemeld (Aanhangsel Handelingen II 2022–2023, nr. 1413), kan
men specifiek voor de financiële schade terecht bij BIJ12.
Vraag 10
Nu er een persoon is aangevallen door een wolf, gaat u dan nu een risico- en
handelingsprotocol maken met betrekking tot wolvenaanvallen, aangezien het
in de lijn der verwachting ligt dat er de komende tijd meer aanvallen zullen
plaatsvinden?
Antwoord 10
Het Interprovinciaal wolvenplan kent reeds diverse handelingsprotocollen die
de verschillende situaties dekken waarin er conflicten met wolven kunnen
plaatsvinden. Extra protocollen zijn daarom niet nodig. Verdere verbeteringen
van de bestaande protocollen kunnen volgen uit het advies van de Raad voor
Dierenaangelegenheden.
Vraag 11
Welke stappen heeft u ondernomen na de recente aanval van de wolf op een
persoon?
Antwoord 11
Op 13 juli 2023 heb ik telefonisch contact gehad met de betrokkene.
Vraag 12
Bent u voornemens om werkbezoeken af te leggen bij agrarische ondernemers die in hun leef- en werkomgeving te maken krijgen met de nabijheid
van wolven om ervaringen, zorgen en knelpunten uit de praktijk op te halen?
Antwoord 12
Medewerkers van mijn ministerie en ik hebben regelmatig contact met
agrarische ondernemers en hun vertegenwoordigers over de dilemma’s bij
het samenleven met de wolf in Nederland. Ook in het Landelijk Overleg Wolf
worden de ervaringen, zorgen en knelpunten uit de praktijk regelmatig met
LNV besproken.
Vraag 13
Deelt u de mening van de kennis- en natuurorganisaties die stellen dat een
onderzoek naar de raszuiverheid van de wolf in Nederland niet nodig is? Hoe
weten wij zeker dat er in Nederland inderdaad geen zogeheten hybride

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

wolven5 rondlopen, als de DNA-gegevens niet beschikbaar zijn en dus ook
niet kunnen worden getoetst?
Antwoord 13
Zie mijn antwoord op vraag 8.
Vraag 14
Indien er toch wel hybride wolven in Nederland leven, in hoeverre geldt de
juridisch beschermde status dan nog voor deze dieren?
Antwoord 14
Hybriden van wolf en hond kennen dezelfde beschermde status als de wolf.
De Europese Commissie adviseert lidstaten om voor hybriden een vastomlijnd beheersplan op te stellen met gebruikmaking van de meest actuele en
betrouwbare veld-, laboratorium- en statistische procedures.6 In het interprovinciaal wolvenplan zijn hiertoe richtlijnen opgenomen. Omdat het lastig kan
zijn om een hybridedier op afstand te herkennen, wordt DNA-onderzoek
gebruikt om uitsluitsel te geven. Voor het verwijderen van een hybride dier
uit de populatie is een provinciale ontheffing nodig op basis van artikel 3.8 lid
5 b1 van de Wet natuurbescherming.
Zoals ik bij de beantwoording van Kamervragen (kenmerk 2022Z19121) heb
aangegeven, is er in Nederland nog nooit een hybride wolf aangetroffen. Ook
in Duitsland zijn er in de afgelopen 20 jaar slechts enkele gevallen van
hybridisatie bekend. De Factfinding-studie geeft aan dat uit recente genetische studies blijkt dat hybridisatie in de alpiene, Centraal-Europese en
Scandinavische populaties zeer zeldzaam is (minder dan 1% van de onderzochte gevallen). Nederland kent bovendien geen loslopende zwerfhonden.
Het risico op langdurig innig contact tussen wolf en hond is daardoor zeer
klein. Ik acht de kans op hybridisatie in Nederland verwaarloosbaar.
Vraag 15
Deelt u de mening dat er onderscheid gemaakt zou moeten worden tussen
een «lustaanval» en een «roofaanval» bij wolvenaanvallen?
Antwoord 15
Zoals ik in mijn antwoord op vraag 3 heb aangegeven, kunnen er verschillende redenen zijn voor een incident tussen wolf en mens. Een onderscheid
tussen lustaanval en roofaanval wordt hierbij niet gemaakt.
Vraag 16
Bent u bereid om de provinciale subsidieaanvraag voor preventieve
maatregelen tegen wolvenschade voor ondernemers, bedrijven en terreineigenaren te verhogen, aangezien inmiddels is gebleken dat de 20.000 euro die
beschikbaar wordt gesteld vaak niet toereikend is?
Antwoord 16
Het beleid rond subsidiering van wolfwerende maatregelen is een provinciale
bevoegdheid. Het is derhalve aan de provincies om te besluiten over de
hoogte van de tegemoetkoming hiervoor.

5

De Gelderlander, 5 juli 2023, «Is de wolf wel écht een wolf? Meerderheid Gelderse politiek wil
extra onderzoek naar wolven-dna» (https://www.gelderlander.nl/arnhem/is-de-wolf-wel-echteen-wolf-meerderheid-gelderse-politiek-wil-extra-onderzoek-naar-wolven-dna~a7a249cb/
?fbclid=IwAR2CdYEaQeg02EyyaeINk_4VKZMM3r7niQrWOQKQe389uM0ofrU74D0un6s_aem_
AamLOJH3aDqWKjw4SYI1yUQl_d87CIyTGUunKfkbGmQ9s0V2jBa1TKtSB0GlbsZpr0g&cb=
51571721652b0bacffe5b8416f249ce3&auth_rd=1).
6
ENV-2006-00946-00-00-EN-REV (europa.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5