Wind in
de zeilen
~

Een nieuwe start

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland
Bernard Wientjes (speciaal adviseur)

26 juni 2020

Colofon
Tekst: Bernard Wientjes, team speciaal adviseur en
Jan Sonneveld (BySpeech).
Foto’s: Beeldbank Provincie Zeeland,
Aart Bos, Silco Saaman.

Inhoudsopgave

1 Inleiding en leeswijzer

4

2 Samenvatting

5

3 Aanleiding, opdracht en werkwijze

12

4 Sociaal-economisch profiel: Nederland, Zeeland, Vlissingen

15

5 Advies: vergoeding en compensatie

19

6 Nawoord

28

Bijlagen bij dit rapport:
1. Fiches per maatregel
2. Opdrachtbrief
3. Lijst van gevoerde gesprekken
4. Actualisatie en beleidsevaluatie ‘Zeeland in Stroomversnelling’ (Berenschot)
5. 	Factsheet Zeeland en Vlissingen in 7 sociaal-economische opgaven (ZB/Planbureau en
Bibliotheek van Zeeland, gemeente Vlissingen)
6. Nulmeting Vestigingsklimaat van Zeeland en Vlissingen (Motivaction)
7. Rapportage schadeclaims Markaz (PwC)
8. Toekomstbeeld Bereikbaarheid Zeeland (TwynstraGudde)
9. Industrie en haven Zeeland (CE Delft)
10. Investeren in kennis en onderwijs (Birch)
11. Voorstel werkgroep Delta Kenniscentrum

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

3

1

Inleiding en leeswijzer

~
Dit rapport is een advies van de speciaal adviseur
aan de gezamenlijke opdrachtgevers: Rijksoverheid,
provincie Zeeland, gemeente Vlissingen en waterschap
Scheldestromen. Het bevat een pakket aan maatregelen
om Vlissingen en Zeeland ruimhartig te compenseren voor het intrekken van het Kabinetsbesluit om
de Marinierskazerne te verplaatsen van Doorn naar
Vlissingen. Om tot een effectieve compensatie te
komen, wordt eerst een compleet beeld geschetst van
de sociaal-economische en ruimtelijke ontwikkeling
van Vlissingen en Zeeland en de aantrekkingskracht
van de regio. Hiervoor is een groot aantal gesprekken
gevoerd (zie bijlage 3) en is het rapport Zeeland in
Stroomversnelling uit 2016 (zover mogelijk) geëvalueerd en van een update voorzien. Daarnaast is er
een onderzoek gedaan naar het vestigingsklimaat van
Vlissingen en Zeeland. Ook heeft het Planbureau en
Bibliotheek voor Zeeland een factsheet gemaakt van
de sociaal-economische opgaven waar Zeeland en
Vlissingen voor staan. Het resultaat van deze onderzoeken is het beeld van de regionale sociaal-economische structuur, zoals in hoofdstuk 4 beschreven.
Vervolgens is het onderzoek verdiept en uitgewerkt in
vier hoofdthema’s: een alternatieve Rijksdienst in de
regio, investeren in kennis, onderwijs en onderzoek, in
bereikbaarheid en in de Zeeuwse industrie en haven.
Daarnaast is gekeken naar aanvullende maatregelen die
de samenhang van het totale pakket versterken en naar
de voorwaarden die nodig zijn om het pakket volledig

4

uit te voeren. Dit leidt tot een aantal voorstellen rond
zorg, arbeidsmarkt en de toekomstige governance bij
de uitvoering van het advies.
Het proces dat tot dit compensatiepakket geleid heeft,
liep in twee fasen: het eerste deel was het samenstellen
van een evenwichtig pakket, dat gemaakte kosten
vergoedt, misgelopen effecten van de marinierskazerne
ruimhartig compenseert en het Zeeuwse vestigingsklimaat versterkt. Vervolgens is in de tweede fase
ook het onderhandelingsproces begeleid, waarmee
het pakket is uitgewerkt in bestuurlijke afspraken per
terrein en per maatregel. Dit leidt tot het bestuurs­
akkoord tussen de vier betrokken overheden, dat
parallel met dit adviesrapport wordt gepresenteerd.
Het totale pakket bestaat daarom uit drie delen:
Dit adviesrapport, het bestuursakkoord dat naar
aanleiding van dit advies is gesloten en de inhoudelijke
fiches per maatregel.
Dit traject is tot stand gekomen in een onzekere
periode: het Coronavirus heeft flinke gevolgen voor
samenleving en economie. Hoe de gevolgen zullen
uitpakken is echter nog onzeker. Daarom is er bewust
voor gekozen om die geheel buiten beschouwing te
laten in dit advies. Toch mag van dit pakket verwacht
worden dat het ook na Corona positieve effecten heeft
op de sociaal-economische situatie van Zeeland en
Vlissingen. Cijfers en onderzoek in het rapport en de
bijlagen gaan uit van de situatie voor Corona, dus voor
februari 2020.

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

2

Samenvatting

~
De beoogde vestiging van de Marinierskazerne
zou Vlissingen en Zeeland een aanzienlijke impuls
opleveren: 1.800 arbeidsplaatsen (in eerste instantie
grotendeels door overplaatsing), waarvan circa 40%
(met hun gezin) naar de regio kwamen voor een
huis, een baan, school, vrije tijd en recreatie. Veelal
jonge gezinnen, die een tegenwicht boden aan het
wegtrekken van jongeren uit de regio en die de financiële positie van (met name) Vlissingen een duwtje in
de goede richting zouden geven. De regio heeft een
goede reputatie, die met het voorgenomen Kabinetsbesluit een deuk heeft opgelopen. De opdracht aan de
speciaal adviseur is om tot een compensatiepakket te

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

komen, dat voor alle opdrachtgevers aanvaardbaar is
en dat in ieder geval ingaat op:
1. Schade gerelateerd aan de kazerne en het voor­
genomen kabinetsbesluit om de kazerne niet in
Vlissingen te plaatsen;
2. Een pakket aan concrete maatregelen waarmee
de sociaal-economische structuur in Zeeland en
Vlissingen kan worden versterkt, vergelijkbaar in
effect met de komst van de mariniers;
3. De mogelijkheden om het beeld van het vestigingsklimaat in Zeeland te versterken.

5

Vergoeden van gemaakte kosten
Gemeente, provincie en waterschap hebben (als
contractpartners voor de marinierskazerne) claims
ingediend die optellen tot € 52 miljoen, waarvan
€ 20,9 miljoen aan directe en indirecte kosten en
€ 31,1 miljoen aan gederfde inkomsten. Deze claims
zijn onderzocht en gevalideerd. Alle gemaakte kosten
(zowel hard als mild gekwalificeerd), worden vergoed
aan de Zeeuwse partijen, in totaal € 20,942 miljoen.
De als mild en hard gekwalificeerde gederfde
inkomsten worden niet direct vergoed, maar gecompenseerd door alle overige onderdelen van het
compensatiepakket, door de overdracht (om niet) aan
de Zeeuwse partijen van gronden die door Defensie
worden gepacht of in eigendom van Defensie zijn en
een vrijwaringsclausule voor claims als gevolg van het
niet doorgaan van de marinierskazerne en specifiek
voor Vlissingen een schadevergoeding van € 2 miljoen
voor de vertraging van ozb-inkomsten.

Kracht en risico’s van Vlissingen en Zeeland
Uit de update van het rapport ‘Zeeland in stroomversnelling’ en een onderzoek naar het vestigingsklimaat
blijkt dat Zeeland en Vlissingen gezien worden als
aantrekkelijke vestigingsplaatsen. De werkloosheid
is laag (pre-Corona), Zeeland is een mooie, ruime en
aantrekkelijke provincie en Vlissingen een aantrek­
kelijke stad om te wonen en te recreëren. Het
woning­aanbod is voldoende en de woningprijzen
zijn in vergelijking met de Randstad laag. In enkele
sectoren, zoals (haven)logistiek, landbouw, visserij,
scheepsbouw en chemie is Zeeland sterk tot zeer sterk.
Er liggen grote economische kansen in het proces
van energietransitie en het bestrijden van de klimaat­
verandering: met de combinatie voedsel, water en
energie heeft de regio goud in handen. Zeeland scoort
laag op bereikbaarheid en op het aanbod van scholing
en opleiding. Dit zijn vooral belangrijke wensen voor
jongeren en jonge professionals, die juist deze factoren

6

als beslissend ervaren om in Zeeland te komen wonen,
werken en studeren. Ook het aanbod van eerstelijnszorg en de mate van stedelijkheid staan minder
goed op de kaart. De sociale structuur van Vlissingen
baart zorgen, mede door de financiële beperkingen als
artikel 12-gemeente.

Strategie van de speciaal adviseur
De strategie en werkwijze om tot dit advies te komen is
vanaf het begin gericht op een pakket met voorstellen
die onderling sterk samenhangen, die samen
ruimhartig compenseren en tegelijk zowel de sterke
kanten van de regionale economie stimuleren en op de
zwakkere facetten een goed antwoord bieden. Daarbij
is het belangrijk dat het pakket het vestigingsklimaat
structureel versterkt, zeker voor jongeren en jonge
professionals. Uiteraard zijn er dan zoveel wensen als
er mensen zijn. De verleiding is groot om het compensatiepakket over een groot aantal thema’s en projecten
uit te smeren. Maar daarmee zou het pakket aan
kracht verliezen: het zou geen gerichte investering in
de kracht van Vlissingen en Zeeland zijn en daarmee
geen gerichte compensatie voor het verlies van de
beoogde Marinierskazerne zijn.

Bouwstenen voor het advies
Zeeland vormt het hart van de Nederlandse rivierdelta van Rijn, Maas en Schelde. Mede dankzij de
strategische ligging aan het water is ons land een
zeer aantrekkelijke vestigingsplaats voor uiteen­
lopende sectoren. Zeker op het gebied van doorvoer
en logistiek is Nederland van oudsher sterk. De
combinatie van havens en uitstekende achterland­
verbindingen (over weg, water en spoor) geeft
Nederland een groot concurrentievoordeel. De
Noordzee is door haar ondiepte zeer geschikt voor
het bouwen van windmolens. De aanwezigheid van
lege gasvelden, noodzakelijk voor het opslaan van

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

CO2 in de overgang naar een waterstofeconomie, is
ook een sterk voordeel. Als hart van de Nederlandse
delta - midden tussen de Randstad, de Brabantse
en Vlaamse steden en de zee - is Zeeland een regio
boordevol kansen. De Randstad raakt vol en dus groeit
het belang van het gebied eromheen. De potentie van
Zeeland is dus groot, mits de belangrijkste randvoorwaarden voor het vestigingsklimaat goed zijn: goede
bereikbaarheid, goed aanbod van opleidingen op alle
niveaus, goede zorg overal in de regio, een breed scala
aan banen en een regionale economie die klaar is voor
de toekomst.

Het compensatiepakket op hoofdlijnen
Het geadviseerde pakket is bedoeld om de gemaakte
kosten ruimhartig te compenseren, te investeren in
de kracht en kansen van Vlissingen en Zeeland en
de randvoorwaarden te scheppen voor een nog beter
vestigingsklimaat in de regio. Naast het vergoeden van
kosten zijn vier hoofdthema’s onderscheiden:
1. Rijksdienst
Vestiging van een ‘Law Delta’ op het beoogde
kazerne­terrein. Een justitieel complex met een
hoogbeveiligde zittingslocatie, een gevangenis

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

(met als onderdeel een Extra Beveiligde Inrichting)
en een beveiligde werk- en overnachtingslocatie.
Hierbij hoort ook een Strategisch kenniscentrum
Georganiseerde Ondermijnende Criminaliteit.
2. Kennis, onderwijs en innovatie
Oprichting van het Delta Kenniscentrum voor
voedsel, water en energie op de Kenniswerf
in Vlissingen. Een hoogwaardig centrum van
onderwijs, onderzoek en kennisontwikkeling in de
hele keten van mbo-hbo-wo. Het versterken van
het Investeringsfonds Zeeland, om bedrijven aan
te trekken en te investeren in kansrijke spin-offs
van het Delta Kenniscentrum. Het versnellen van
de fysieke ontwikkeling van de Kenniswerf in
Vlissingen tot dé vestigingsplek voor activiteiten
rond het kenniscentrum.
3. Bereikbaarheid
Verbeteren van de (OV-)bereikbaarheid van
Vlissingen en Zeeland: vaste intercity van en naar
de Randstad. Het creëren van een proeftuin rond
slimme mobiliteit in Zeeland, verbeteren van de
stationsomgeving van Vlissingen en investeren in
het goederenspoor Terneuzen-Gent.

7

4. Industrie en haven
Nauwere samenwerking tussen regio en Rijk en gezamenlijk onderzoek - op het gebied van
waterstof, elektrificatie en CCS (Carbon Capture
and Storage, CO2 afvang en opslag), om te zorgen
dat de Zeeuwse industrie tijdig en betaalbaar de
omslag naar klimaatneutrale productie kan maken
en zo haar concurrentiepositie versterkt. Daarbij
hoort een breed onderzoek naar een sterkere
(financiële) positie van North Sea Port.

Aanvullende maatregelen:
5. Zorg
Verbeteren van de eerstelijnszorg: structurele
opleiding van huisartsen binnen Zeeland, een
regionaal gezondheidscentrum in Vlissingen en
financiële steun van het Rijk aan Zeeuwse plannen
voor een sterkere zorginfrastructuur.
6. Arbeidsmarkt
Extra impuls voor het (om)scholen van werkzoekenden in de regio, zodat de creatie van nieuwe

8

banen uit het compensatiepakket ook voor deze
groep nieuw en meer perspectief biedt.
7. Aardgasvrije wijk
Voor Vlissingen is een plek beschikbaar als
proeftuin in de derde tranche van het Programma
Aardgasvrije Wijken. De gemeente kan een
voorstel indienen om een wijk of buurt van circa
500 woningen en andere gebouwen te verduurzamen. Indien het voorstel voldoet aan de criteria,
honoreert het ministerie van BZK de aanvraag voor
2021.
8. Evides
De regio acht het wenselijk dat drinkwaterbedrijf
Evides wordt afgesplitst van PZEM, vanwege de
publieke taken die Evides uitvoert. Partijen spreken
af om te onderzoeken of het Rijk de regio kan
ondersteunen, om tot een financieringsconstructie
te komen die de regio in staat stelt afsplitsing
van Evides te realiseren. Het onderzoek wordt in
november 2020 afgerond, waarna besluitvorming
uiterlijk eind januari 2021 plaatsvindt.

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

Verwachte impact en effecten
Dit pakket biedt de kans om Zeeland een stevige
impuls te geven op sociaal-economisch gebied: het
versterkt de concurrentiepositie en het vestigingsklimaat van de regio. Daarmee doet het recht aan een
belangrijk deel van Nederland. Niet alle effecten van
dit pakket zijn al in cijfers te vangen. Bovendien zijn
ze niet altijd gelijk aan, maar wel gelijkwaardig aan
de komst van de mariniers: denk aan de jaarlijkse
instroom van studenten en het creëren van nieuwe
banen. Op een aantal terreinen is dat goed te ramen,
oplopend tot circa 500 fte rond de Law Delta en
oplopend tot 140 fte voor het Delta Kenniscentrum.
Ook het aantal aan te trekken studenten rond het
Kenniscentrum is te ramen, op circa 200 per jaar.
Over de eerste 10 jaar levert dit naar schatting in
totaal ruim 1.000 studenten op die in Zeeland blijven
wonen en werken na hun studie (0,5% groei van de
Zeeuwse beroepsbevolking). Daarnaast zullen per
jaar gemiddeld ruim 80 wo-studenten hun master
afronden in Zeeland. Dit aantal loopt in de toekomst
op, als nieuwe wo-opleidingen in Zeeland worden
ontwikkeld (na de eerste jaren, zodra voldoende
kennisbasis is gerealiseerd).
Naast deze concrete cijfers zullen de concrete investeringen ook indirect leiden tot nieuwe banen en
verdienmodellen. De bouw van de hoogbeveiligde
zittingslocatie, gevangenis, (delen van) het Delta
Kenniscentrum en de fysieke ontwikkeling van de
Kenniswerf leveren bijvoorbeeld banen in de bouw op.
Het werk van het Kenniscentrum zorgt voor spin-offs,
met nieuwe (kennis)banen rond voedsel, water en
energie. De versterking van de industrieclusters levert
nieuwe investerings- en baankansen op, net als de
verbeterde bereikbaarheid van de regio. Een groter
investeringsvermogen zorgt voor een betere werving
en ondersteuning van kansrijke startups en mkb’ers:
met een fonds van € 20 miljoen wordt een extra
werkgelegenheid verwacht van tenminste 400 fte.
Zo maakt het totale compensatiepakket het voor de
regio mogelijk een sprong in verdien- en concurrentie-

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

vermogen te maken, die weer leidt tot nieuwe aantrekkingskracht, nieuwe vestigingskansen en banen. Dit
moet leiden tot een groeiend aantal jongeren en jonge
professionals dat zich in de regio vestigt en zo een
positieve invloed heeft op onderwijs, sociale voorzieningen, cultuur, leefkwaliteit en bestedingen in de
regio. Maar voor al deze maatregelen geldt dat de
bereikbaarheid van Vlissingen en Zeeland een absolute
randvoorwaarde is. Een snellere verbinding tussen de
regio, Noord-Brabant en de Randstad is een kritische
succesfactor om profes­sionals en studenten te werven
en te binden.
Door dit alles heeft dit pakket een bredere, meer structurele impact op de sociaal-economische structuur en
het verdienvermogen van Vlissingen en Zeeland dan
de marinierskazerne had kunnen hebben. Tegelijk is
het duidelijk dat dit pakket niet hetzelfde is als een
kazerne: de lange termijneffecten zijn met iets meer
onzekerheid omgeven. Maar de potentie is groot.
Als de samenwerking tussen Rijk, regio en andere
stakeholders optimaal is, biedt dit compensatiepakket
aanzienlijk meer sociaal-economische effecten dan de
marinierskazerne alleen had kunnen bieden.

Over 10 jaar…
…hadden er in Zeeland zo’n 1.800 mariniers kunnen
werken en wonen en had Vlissingen, naast een trotse
havenstad ook een bruisende mariniersstad kunnen
zijn. Met het compensatiepakket is hier een minstens
zo sterk perspectief voor teruggekomen. De bestuurlijke relatie tussen Rijk en regio is meer dan hersteld:
er is op volle kracht samengewerkt aan alle maatregelen. In de hoogbeveiligde zittings­locatie worden
regelmatig zittingen gehouden met grote maatschappelijke impact. De gevangenis is in gebruik en het totale
complex levert 500 banen op en een gestage toestroom
van betrokkenen en journalisten in de zittingslocatie. Het Strategisch Kenniscentrum Georganiseerde
Ondermijnende Criminaliteit heeft zich ontwikkeld
tot hét intellectuele centrum op dit gebied. Het Delta

9

Kenniscentrum heeft zeker 140 banen gecreëerd in
onderwijs en onderzoek en trekt een jaarlijkse stroom
van 200 studenten, die twee tot vier jaar blijven
studeren. Een flink deel blijft ook na hun studie in
de regio wonen en werken en is actief in langlopende
kennisprojecten of bij startups die nauw verbonden
zijn aan het Kenniscentrum. Van de Boulevard in
Vlissingen tot de Markt in Middelburg is een sterke
stedelijke structuur ontstaan, waar mensen graag
komen wonen, werken en studeren. De reistijd van
en naar de Randstad is flink verkort en zorgt daarmee
voor meer studenten, inwoners, forensen en toeristen.
Het cluster van haven en industrie heeft een flinke stap
gezet richting klimaatneutrale productie, is concurrerend en heeft daarmee nieuwe banen gecreëerd
op het snijvlak van chemie, energie en maritiem. De
goederenspoorverbindingen met Vlaanderen zijn
sterk verbeterd en leiden tot een groeiende logistiek en
snellere doorvoer. Daarmee zijn Zeeland, de Randstad,
Noord-Brabant en de Vlaamse steden dichter bij elkaar
komen te liggen en is Zeeland een nog aantrekkelijker
vestigingsregio geworden, een echt alternatief voor een
steeds drukkere Randstad.

10

Governance
Bij dit pakket horen grote besluiten en aanzienlijke
bedragen. Voor de uitvoering van het volledige pakket
- en het herstel van vertrouwen in het Rijk - zijn nauwe
interbestuurlijke samenwerking en een goede governance cruciaal. Daar hoort een bestuurlijke kerngroep
bij, met een krachtig mandaat. Voor de uitvoering
adviseren wij een zeer ervaren top­functionaris, ondersteund door een klein team. Als artikel 12-gemeente
heeft Vlissingen een kwetsbare financiële positie.
Het is cruciaal dat het geld uit deze extra financiële
componenten niet wordt gebruikt in het lopende
artikel 12-traject om de gemeente weer financieel
gezond te maken. Het kan daarom niet door de artikel
12-inspecteur worden meegenomen in het kader van
de eigen bijdrage van de gemeente voor artikel 12.

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

Wind in de zeilen
Law Delta

Gezondheid

Delta Kenniscentrum

Arbeidsmarkt

Bereikbaarheid

Aardgasvrije
wijk

Haven & industrie

Evides

Hoogbeveiligde zittingslocatie,
gevangenis, beveiligde werk- en
overnachtigslocatie, kenniscentrum

Huisartsen opleiding in Zeeland,
gezondheidscentrum, bijdrage
Zeeuwse zorginfrastructuur
Omscholing langdurig
werkzoekenden in Zeeland

Onderwijs, onderzoek,
kenniswerf, investeringsfonds
IC, goederenspoor, slimme
mobiliteit, stationsgebied
Vlissingen

Onderzoek aandelen in
publieke handen

Onderzoeken waterstofhub,
380kV, North Sea Port

Intercity
VlissingenRotterdam
/Amsterdam
Gezondheidscentrum

Onderzoek
waterstofhub

Onderzoek
380kV

Onderzoek
North Sea Port
Goederenspoor
Gent-Terneuzen

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

11

3

Aanleiding, opdracht
en werkwijze

~
Acht jaar lang rekenden Vlissingen en Zeeland op
de komst van 1.800 mariniers en hun (veelal jonge)
gezinnen naar de regio. De contracten waren getekend,
de regio investeerde miljoenen en was er klaar voor.
Dit zou een flinke impuls voor de regio betekenen:
voor demografie, banen, onderwijs, vestigingsklimaat en regionale voorzieningen. Veel mariniers
zouden vanuit Doorn worden overgeplaatst en op
termijn zouden meer vacatures vervuld worden door
werving in Vlissingen en Zeeland. Al deze mensen
zouden als potentiële ambassadeurs de reputatie van
Vlissingen en Zeeland versterken, sterk bijdragen aan
de verjonging van de regio en ook aan de financiële
positie van (met name) de gemeente Vlissingen. Het
voorgenomen besluit om de marinierskazerne niet
naar Vlissingen te verhuizen, was voor Zeeland en
Vlissingen een buitengewoon pijnlijke en onverwachte verrassing. Het proces rondom dit voornemen
heeft flinke sporen nagelaten. Het vertrouwen is
ernstig geschaad. In de beeldvorming is veel aandacht
geweest voor de weigering van mariniers om naar
Vlissingen en Zeeland te verhuizen. Het beeld dat
hiermee wordt opgeroepen is een serieuze deuk in
de reputatie van Vlissingen en Zeeland als prettige
woon-, werk- en vestigingsplaats. Om recht te doen
aan de gevolgen van het besluit en het beschadigde
vertrouwen, dient de regio ruimhartig gecompenseerd
te worden. De minister van Binnenlandse Zaken en
1

12

Koninkrijksrelaties, de provincie Zeeland, waterschap
Scheldestromen en de gemeente Vlissingen hebben
gezamenlijk opdracht verleend aan speciaal adviseur
Bernard Wientjes om een passend compensatiepakket
te verkennen. Hij is hierbij ambtelijk ondersteund
door de betrokken overheden.

Doelstellingen van het compensatiepakket
Het pakket moet langs drie sporen worden
opgebouwd1:
1. Schade gerelateerd aan de kazerne en het voor­
genomen kabinetsbesluit om de kazerne niet in
Vlissingen te plaatsen. Apart inzichtelijk maken
welke componenten daarin onderscheiden kunnen
worden (aandacht voor directe en indirecte kosten
en gemiste inkomsten) en benodigde compensatie.
2. Pakket aan concrete maatregelen waarmee de
sociaal-economische structuur in Zeeland en
Vlissingen kan worden versterkt vergelijkbaar in
effect met de komst van de mariniers (o.a. mensen/
gezinnen die zouden komen, economische spin-off,
ozb).
3. De mogelijkheden om het beeld van het vestigingsklimaat in Zeeland te versterken.

Zie voor de complete opdrachtverstrekking bijlage 2 (opdrachtbrief).
Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

Strategie en werkwijze van de speciaal
adviseur
De strategie en werkwijze zijn vanaf het begin gericht
op een samenhangend pakket aan voorstellen, dat
ruimhartige compensatie biedt voor het niet doorgaan
van de Marinierskazerne. Gemaakte kosten worden
vergoed en gederfde inkomsten zijn onderdeel van
de inhoudelijke sporen van het pakket, dat tegelijk de
sterke facetten van de regionale economie stimuleert
en op de zwakkere facetten een goed antwoord geeft.
Uiteraard zijn er daarbij zoveel wensen als er mensen
zijn. De verleiding is groot om het compensatiepakket
over een groot aantal projecten uit te smeren. Maar
daarmee zou het pakket aan kracht verliezen: het zou
geen gerichte compensatie voor het verlies van de
beoogde Marinierskazerne meer zijn. Het pakket moet
hoe dan ook daarop gericht zijn en dus aantoonbaar
bijdragen aan het woon-, werk- en investeringsklimaat
in Vlissingen en Zeeland.
Daarom is eerst gekozen voor een feitelijke situatie­
schets: een onderzoek naar de huidige stand van de
sociaal-economische ontwikkelingen in Vlissingen en
Zeeland (een update van het adviesrapport Zeeland in
Stroomversnelling (commissie-Balkenende, 2016)) en
een onderzoek naar het huidige beeld van het vestigingsklimaat van Vlissingen en Zeeland. Ook heeft het
Planbureau en Bibliotheek voor Zeeland een factsheet
gemaakt van de sociaal-economische opgaven waar
Zeeland en Vlissingen voor staan. Deze bouwstenen
helpen om richting te kiezen bij het samenstellen
van een concreet, evenwichtig en ruimhartig pakket.
Tegelijk zijn meer dan 100 gesprekken gevoerd: met
de gemeenteraad van Vlissingen, Provinciale Staten
van Zeeland, de Algemene Vergadering van waterschap Scheldestromen, met bijna alle ministers en
staatssecre­tarissen en met een grote groep bestuurders
(waaronder het Overleg Zeeuwse Overheden en de
Economic Board Zeeland), bedrijven en betrokken
partijen in Vlissingen en Zeeland en buiten de regio.
In deze gesprekken passeerden heel veel onderwerpen
de revue. Vlissingen en Zeeland staan bol

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

van de goede plannen en projecten, die ieder voor zich
aandacht verdienen. Tegelijk is het cruciaal om met
dit compensatiepakket focus te kiezen op de meest
kansrijke richtingen voor het verdienvermogen en
de sociaal-economische structuur van de regio. Dat
hiermee (noodgedwongen) ook thema’s en projecten
niet meegenomen zijn in dit advies, betekent dus
geen waardeoordeel over deze thema’s (zie kader
hieronder). Na de keuze voor een aantal concrete
hoofdthema’s is vervolgens gekeken naar de rand­­
voorwaarden die nodig zijn om het pakket tot een
succes te maken. Om de slagingskans zoveel mogelijk
te borgen, zijn al tijdens het adviesproces eerste
afspraken gemaakt over vervolgstappen. Hiermee
houden alle partijen hun betrokkenheid vast. Bij alle
maatregelen zijn, voor zover mogelijk, de budgettaire
effecten in kaart gebracht.

Uit alle gesprekken en onderzoeken komt een sterk
beeld naar voren van de thema’s die leven in Zeeland.
Naast de hoofdthema’s die de ruggengraat vormen van
dit compensatiepakket, zijn er veel meer onderwerpen
waar Zeeuwen zich betrokken bij voelen. Cultuur is een
ijzersterke pijler van het Zeeuwse dna. Toerisme is een
cruciale economische factor. Goede digitale bereikbaarheid helpt de verdere ontwikkeling van Zeeland op
elk mogelijk terrein. Ook passeerden onderwerpen als
de kerncentrale in Borssele, het fietsvoetveer Vlissingen-Breskens, de machinefabriek en de tolheffing bij
de Westerscheldetunnel de revue. Dat ze genoemd zijn,
betekent dat ze aandacht verdienen. In de afweging
voor dit pakket zijn ze echter beoordeeld als onvoldoende aantoonbaar structuurversterkend. Maar
duidelijk is dat - naast dit pakket - de regio zelf nog
tal van urgente onderwerpen op de agenda heeft om
Zeeland nog verder tot bloei te brengen. Ook hiervoor is
goede samenwerking de beslissende factor.

13

Vervolgproces
Dit pakket is nodig om het wegvallen van een beloofde
investering (in geld en mensen) voor Vlissingen en
Zeeland te compenseren. Maar het is ook nodig om
de bestuurlijke relatie tussen Vlissingen/Zeeland en
het Rijk te herstellen. Beloften zijn ingetrokken en met
het Kabinetsvoornemen zijn contracten gebroken. Het
vertrouwen in het Rijk als betrouwbare overheid is
geschonden. Ook heeft het Kabinetsvoornemen een
flinke deuk geslagen in de belofte van de gezamenlijke
overheden aan het publiek om steeds meer als één
overheid samen te werken. Alleen geld van het Rijk kan
deze schade niet herstellen. Vertrouwen komt te voet
en wordt alleen versterkt met daden. Dit voorgestelde
pakket mag gezien worden als een wederzijds bewijs
van goede wil en een nieuwe start: Rijk en regio werken
eendrachtig samen om recht te doen aan de ontstane
situatie, om verlies te compenseren en om maximaal te
investeren in de kracht van Vlissingen en Zeeland.

14

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

4

Sociaal-economisch profiel:
Vlissingen, Zeeland, Nederland

~
Vlissingen is - als strategisch gelegen havenstad op
Walcheren - altijd een van de sterkste sociaaleconomische motoren van Zeeland geweest. In combinatie met Middelburg is het zelfs ‘de kernstad van
Zeeland’ met bijna 100.000 inwoners. Gevoelsmatig
zijn de verschillen tussen Vlissingen en Middelburg
soms best groot. Maar met iets meer afstand mag
je Vlissingen en Middelburg zien als de ‘twee-eiige
tweelingstad’ van Zeeland: twee buursteden die elkaar
aanvullen vanwege hun onderlinge verschillen. Zoals
Vlissingen strategisch is gelegen in Zeeland, zo is
de hele provincie strategisch gelegen in het hart van
de rivierdelta, die Nederland gemaakt heeft. Ons
land is welvarend dankzij een open economie. We

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

danken die positie aan vruchtbaar land bij het water,
een grootschalige en moderne agrarische sector,
een dicht netwerk van stedelijke centra met een
uitstekende infrastructuur en een bestuurscultuur
waarin doorlopend overleg en vroegtijdige consensus
geleid hebben tot een uniek Nederlands werkwoord:
polderen. In Nederland vormen alle regio’s samen een
sterk economisch netwerk, waarin diensten, industrie,
handel, kennis en innovatie elkaar elke dag aanvullen
en versterken. Hoewel de Randstad qua bevolking
en verdienvermogen vaak het sociaal-economische
zwaartepunt is, kan onze economie niet zonder de
kracht van de regio’s, elk met hun eigen profiel.

15

Ruimtelijke ontwikkeling

Recente ontwikkelingen

De Randstad is nu al druk en de verwachting is dat de
bevolking er in de komende decennia nog verder zal
groeien. Tegelijk is er ook buiten de Randstad groei.
Niet voor niets meldde de regering op 23 april 2020 in
een Kamerbrief over de Nationale Omgevingsvisie dat
‘het verbeteren van de verbindingen met alle landsdelen
(op termijn)’ belangrijker wordt, ‘want Nederland is te
klein voor perifere regio’s. Dat doen we in het besef dat
regio’s natuurlijk van karakter zullen blijven verschillen’.
Met andere woorden: om de Randstad ligt een ring
van regio’s met ruimte en mogelijkheden om de krapte
in de Randstad op te vangen. Zeeland is een van die
regio’s: het ligt strategisch aan de Noordzee, is de brug
tussen de zuidelijke Randstad en de Vlaamse steden
Antwerpen, Gent en Brugge en ligt in het verlengde
van de Brabantse stedenrij van Breda tot en met
Eindhoven. Bovendien is Zeeland een ruime, groene en
mooie provincie, met een relatief lage werkeloosheid,
een hoge leefkwaliteit en een gemiddeld inkomen dat
nauwelijks afwijkt van het Nederlandse gemiddelde.

Terugkijkend op de afgelopen jaren zien we een
periode van economische groei in Zeeland en
Vlissingen2. De regio heeft geprofiteerd van de bredere
economische groei van de laatste jaren. Tegelijk is er
ook een risico: de sociaal-economische weerbaarheid
van Zeeland is niet voldoende meegegroeid. Die
weerbaarheid is al langer een zorg in de regio, vanwege
het wegtrekken van jongeren (ontgroening) en
vergrijzing en structurele krapte op de arbeidsmarkt.
Het rapport Zeeland in Stroomversnelling (commissieBalkenende, 2016) leidde tot urgentie op de langere
termijn. Als bouwsteen voor dit compensatiepakket is
het rapport in het voorjaar van 2020 geactualiseerd en
zijn de acties uit de afgelopen jaren - waar mogelijk geëvalueerd. Hoewel Zeeland sinds 2016 economisch
vooruit ging, geldt dat niet op alle terreinen. Waar
Zeeland zwakker scoorde dan de rest van het land,
is de achterstand niet of nauwelijks ingelopen. De
regionale economie is en blijft dus zeer gevoelig voor
conjunctuur. De Zeeuwse kracht staat als een paal
boven water, maar de regionale risico’s zijn nog even
actueel.

Reputatie
Zeeland - met Vlissingen als regionaal stedelijk centrum
- biedt dus volop kansen: naast de ruimtelijk-economische ontwikkelingen heeft de provincie een goede
reputatie in de rest van Nederland. Het proces rondom
de Marinierskazerne heeft gezorgd voor negatieve pers
rondom het Vlissingse en Zeeuwse vestigingsklimaat.
Uit onderzoek van Motivaction blijkt gelukkig dat
Vlissingen en Zeeland in de ogen van de meeste Nederlanders een prima reputatie genieten: de kwaliteit van
de leefomgeving wordt door veel landgenoten als zeer
aantrekkelijk gezien. Om ook daadwerkelijk de stap naar
Zeeland en Vlissingen te maken, vragen vooral jongeren
en jonge professionals (twee doelgroepen die de regio
maar moeilijk weet te werven en behouden) om investeringen in bereikbaarheid, banen en onderwijs.
2

16

IJkpunt is de situatie in begin maart 2020, vlak voor de uitbraak van het Coronavirus.
Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

Zeeuwse en Vlissingse kracht
Zeeland haalt haar sociaal-economische kracht uit
de combinatie van ligging en landschap, cultuur en
verdienvermogen. De ligging aan en om het water
bepaalt en versterkt de regionale cultuur en bepaalt de
kracht van Zeelands sterkste economische motor: de
haven, waarin de afgelopen jaren ook flink is geïnvesteerd, bijvoorbeeld dankzij de fusie tussen Zeeland
Seaports en de haven van Gent tot één grensoverschrijdende haven (North Sea Port). Vlissingen is een
maritieme stad met een lange traditie in scheepsbouw
en havenactiviteiten en met sterke bedrijven en een
groeiende offshore sector. Daarnaast kent Zeeland een
flinke agrarische sector. Zeeland en Vlissingen zijn
strategisch gelegen tussen de havens van Rotterdam en
Antwerpen en aan drukke vaarroutes in de Noordzee.
Tegelijk is het water de ideale plek voor windparken
en als proeftuin voor onderwijs en onderzoek naar
Deltavraagstukken: een cruciaal thema voor onze
rivierdelta in tijden van klimaatverandering. De sterke

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

identiteit als Deltaprovincie kan een nog sterkere
magneet zijn voor onderwijs- en kennisontwikkeling
rond Deltavraagstukken. Het BRP (Bruto Regionaal
Product) in Zeeland steeg de laatste jaren sterker dan
het Nederlandse gemiddelde en de werkeloosheid
in de provincie is lager dan gemiddeld in ons land.
Ten opzichte van vergelijkbare gemeenten elders in
Nederland hebben zelfstandigen in Vlissingen een
relatief hoog inkomen. Daar komt bij dat Zeeland in
Nederland een positieve reputatie heeft, als een mooie,
groene, water- en cultuurrijke en leefbare regio.

Zeeuwse en Vlissingse risico’s
Ondanks het feit dat de Zeeuwse bevolking de
komende decennia gestaag groeit, neemt ook de krapte
op de arbeidsmarkt toe. De vergrijzing in Zeeland
en Vlissingen is relatief hoog en het behouden van
studenten en jongere werkenden is een grote zorg.
Vlissingen lijkt qua inwonertal stabiel te blijven tot
2040. Maar met het wegvallen van de mariniers­
kazerne gaat er een streep door de komst van een grote
groep jonge professionals en gezinnen. In die leeftijdscategorie is Vlissingen al kwetsbaar. De komst van de
mariniers was bedoeld om dit risico zoveel mogelijk
te compenseren. Naast het relatief lage aantal jonge en
hoger opgeleide professionals in en om de stad, scoort
Vlissingen sociaal-economisch lager dan heel Zeeland:
denk aan inkomen, opleidingsniveau, woningvoorraad
en woningwaarde. Die zorgen worden ook buiten de
regio herkend: het aanbod van woningen, banen en
onderwijs is een belangrijke factor voor mensen om
al dan niet in Zeeland of Vlissingen te komen wonen.
Daarbij is de bereikbaarheid van de regio een punt van
zorg, dat niet lokaal of regionaal kan worden opgelost.
Ook de gemeentelijke financiën zijn kwetsbaar: sinds
2016 is Vlissingen een artikel 12-gemeente. De laatste
jaren lag de lokale politiek-bestuurlijke focus daarom
op een gezonde financiële huishouding. De gemeente
kent hoge uitgaven in het sociale domein, waardoor
er te weinig ruimte was en is voor investeringen in

17

wonen, leefkwaliteit en verduurzaming. Daarnaast kan
de bestuurlijke samenwerking in de regio - ondanks
positieve ontwikkelingen van de laatste jaren - nog
altijd beter. De zogenaamde ‘Zeeuwse ziekte’ (gebrek
aan samenwerking of soms zelfs tegenwerking tussen
gemeente(n) en/of provincie) lijkt op z’n retour, zoals
een regionaal onderzoek in 2018 constateerde. Maar
de regio is er nog niet van genezen. Gemeenten,
provincie, bedrijfsleven en kennisinstellingen kunnen
en moeten nog meer samenwerken om elkaar te
versterken. Alleen op die manier wordt de uitvoering
van een sterke actieagenda voor de hele regio - en de
uitvoering van dit compensatiepakket - een succes.

verschillen) vormen ze het stedelijk-economische hart
van Zeeland. Vlissingen maakt daarbinnen het verschil
met een eigen dna van aanpakken en ondernemersgeest. Die cultuur is in de huidige situatie goud waard
om kansen te verzilveren.

Zeeuwse en Vlissingse kansen
Deze risico’s nemen niet weg dat er een vruchtbare
voedingsbodem ligt voor een structureel bloeiende
regio. De energietransitie biedt extra kansen voor
groei van de offshore sector in Vlissingen, voor een
regionale waterstofeconomie en een verduurzaamde
chemische industrie. Als water-, haven- en delta­
provincie is Zeeland de ideale plek voor het uitbreiden
en verdiepen van onderwijs en kennis rond Deltavraagstukken, water, energie, techniek, offshore,
scheepsbouw en andere maritieme onderwerpen.
Deze combinatie leent zich voor een sterkere focus
op innovatie, een factor waarin Zeeland tot nu toe
onvoldoende scoort. Een sterkere verbinding met
de Randstad en de Brabantse en Vlaamse stedelijke gebieden vergroot de kansen voor de afzet en
doorvoer van producten en diensten en nieuwe
werkgelegenheid. Voor studenten, forensen, toeristen
en goederen moeten de buurregio’s ‘dichterbij’ komen
te liggen: de huidige OV-reistijden van en naar
Amsterdam en Rotterdam zijn psychologische grenzen
die ertoe doen. En als enige stedelijke regio kan de
combinatie Vlissingen/Middelburg een centrale rol
pakken bij het versterken van de Zeeuwse sociaaleconomische en culturele reputatie en aantrekkingskracht: samen (en juist door hun onderlinge

18

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

5

Advies: vergoeding en
compensatie

~
In dit hoofdstuk is de inhoud van het compensatiepakket weergegeven. Een verdere uitwerking is gedaan
in de fiches per maatregel in bijlage 1.

Vergoeden van gemaakte kosten
Provincie, gemeente Vlissingen en waterschap hebben
(als contractpartners voor de marinierskazerne)
claims ingediend die optellen € 52 miljoen, waarvan
€ 20,9 miljoen aan directe en indirecte kosten en
€ 31,1 miljoen aan gederfde inkomsten. Deze claims
zijn onderzocht en gevalideerd. Alle gemaakte kosten

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

(zowel hard als mild gekwalificeerd), worden vergoed
aan de Zeeuwse partijen, in totaal € 20,942 miljoen. De
als mild en hard gekwalificeerde gederfde inkomsten
worden niet direct vergoed, maar gecompenseerd door
alle overige onderdelen van het compensatiepakket,
door de overdracht (om niet) aan de Zeeuwse partijen
van gronden die door Defensie worden gepacht of in
eigendom van Defensie zijn en een vrijwaringsclausule
voor claims als gevolg van het niet doorgaan van de
marinierskazerne en specifiek voor Vlissingen een
schadevergoeding van € 2 miljoen voor de vertraging
van ozb-inkomsten.

19

Compensatie: focus op kracht, kansen en
randvoorwaarden
Uit onderzoek en gesprekken komt telkens een
duidelijke focus naar voren op de sterke kanten van
Vlissingen en Zeeland: er ligt een bijna gebruiksklaar
terrein (oorspronkelijk bedoeld voor de marinierskazerne) dat ideaal is voor een (Rijks)dienst die hoge
eisen stelt aan de huisvesting. Stad en regio profiteren
van een sterke haven- en industriesector. En de combinatie van kennis, onderwijs en innovatie rond voedsel,
water en energie is in een Deltaprovincie als een vis in
het water. Een betere bereikbaarheid van Vlissingen en
Zeeland is hierbij een cruciale factor. En als randvoorwaarde voor een leefbare en aantrekkelijke regio is het
belangrijk dat het aanbod van zorg goed is en blijft in
tijden van vergrijzing en ontgroening. De combinatie
van sterke specialistische sectoren en onderwijs/kennis
is bovendien een vliegwiel voor innovatie en verduurzaming. Compensatiemaatregelen voor de kortere
termijn versterken en versnellen de lijn van ‘urgentie
op lange termijn’, die al is ingezet. Aan deze combinatie
van sectoren en onderwerpen wordt al samengewerkt
door gemeenten, provincies, kennis- en onderwijsinstellingen en bedrijfsleven. Het ligt dus voor de
hand dat maatregelen ter compensatie hier nauw bij
aansluiten, zodat we de opbrengst van investeringen
vergroten. Boter bij de vis dus, zowel ter compensatie
van de marinierskazerne als ter versterking van de
Vlissingse en Zeeuwse kracht. Uit deze optelsom - en
uit de vele gevoerde gesprekken - volgen concrete
adviezen ter compensatie. Alle maatregelen uit dit
pakket zijn concreet uitgewerkt in bijlage 1 (fiches per
maatregel).

die betrokken zijn bij het opsporen, vervolgen en
berechten van zware georganiseerde criminaliteit.
Het aantal rechtszaken dat in een extra beveiligde
omgeving moet worden behandeld, neemt gestaag
toe. Dat geldt ook voor het aantal gedetineerden
met extreme vlucht-, veiligheids- en maatschappelijke risico’s. Dit vraagt veel van de huidige capaciteit
voor hoogbeveiligde zittingslocaties en penitentiaire
inrichtingen. Er is meer capaciteit nodig om op een
veilige manier rechtszaken te kunnen behandelen en
de Extra Beveiligde Inrichting in Vught raakt vol. De
behoefte aan extra beveiligde locaties en gevangenissen zal de komende tijd alleen maar groeien. Nu het
terrein van de beoogde marinierskazerne in Vlissingen
vrijkomt, biedt dit een goede kans om op deze plek
in een belangrijke en gewenste behoefte te voorzien:
het vestigen van een justitieel complex op het terrein,
met als onderdelen een hoog beveiligde locatie voor
zittingen ten zuiden van de grote rivieren, een penitentiaire inrichting met meerdere regimes (waaronder een
extra beveiligde inrichting, vergelijkbaar met de Extra
Beveiligde Inrichting in Vught), een beveiligd verblijf
voor rechters, officieren van justitie en advocaten
(die rondom zittingen naar Vlissingen komen en
daar moeten kunnen overnachten en werken) en een
strategisch kenniscentrum georganiseerde ondermijnende criminaliteit. Hiermee wordt Vlissingen een
belangrijke uitvalsbasis voor het opsporen, vervolgen
en berechten van zware criminaliteit in het zuiden

Hoofdthema’s:
1) Rijksdienst in Vlissingen: Law Delta
Het Kabinet investeert flink in de strijd tegen ondermijnende criminaliteit en in de bewaking en beveiliging van advocaten, officieren van justitie en rechters

20

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

van het land en ontstaat een juridisch cluster dat een
belangrijk schakel vormt tussen Vlissingen en landelijke justitiële organisaties.
2) Kennis, onderwijs en innovatie
Het huidige onderwijsaanbod past relatief goed bij
de regio, maar is onvoldoende om genoeg nieuwe
studenten, jonge professionals en kenniswerkers aan
te trekken en te behouden. Scalda en het Hoornbeeck College bieden middelbaar beroepsonderwijs
in de regio, waarbij Scalda zich onder andere richt
op de maritieme sector en andere sterke Zeeuwse
waarden. HZ University of Applied Sciences is een
brede hbo-instelling en richt zich onder andere op
Deltavraagstukken en is zo nauw verbonden aan het
Zeeuwse dna. University College Roosevelt biedt in
Middelburg een brede liberal arts opleiding aan jonge
studenten uit binnen- en buitenland. Het onderwijs
in de regio past dus goed bij Zeeuwse sectoren en
thema’s, maar zeker het gemis van master­opleidingen
is voelbaar. Hierdoor trekken teveel jongeren voor of
na hun bachelorstudie weg uit de regio, zonder dat ze
terugkomen: ze kunnen niet de gewenste vervolgopleiding doen of vinden in de regio niet de baan die past
bij hun opleiding.
Op de unieke combinatie van voedsel, water en
energie liggen er grote kansen om in Zeeland
opleiding en onderzoek uit te breiden dat nationaal
en internationaal toegevoegde waarde heeft. Als
Deltaprovincie kan Zeeland een sterkere functie
vervullen in kennisontwikkeling, onderzoek en
valorisatie bij onderwerpen als verzilting, verdroging,
zoetwatervoorziening, duurzame energie, landbouw
en duurzaam voedsel uit zee3. Het oprichten van
een Delta Kenniscentrum voor voedsel, water en
energie kan leiden tot een kruispunt van onderwijs,
onderzoek, kennisontwikkeling en nieuwe verdienmodellen voor de Nederlandse agro-, industrie-, water- en
energiesectoren. Het richt zich op de hele keten van

mbo- tot wo-niveau en verdiept de grootste thema’s
uit het Zeeuwse beroepsonderwijs. Daarbij ligt ook
een link naar de voor Vlissingen en Zeeland belangrijke marinebouwsector. Damen Shipyards haalde
recent een order binnen voor de bouw van zes Duitse
marinefregatten. In het geval Damen met partner Saab
de order voor onderzeeboten voor de Koninklijke
Marine zal mogen realiseren in Zeeland, zal Damen
een aanzienlijk deel van de eigen maritieme kennisontwikkeling in het Delta Kenniscentrum inpassen
(initiële investering bedraagt € 2,8 miljoen, van
2024-2032). Cruciaal voor het succes van het Delta
Kenniscentrum is de nauwe samenwerking tussen alle
partijen die eraan verbonden zijn: Scalda4, Hogeschool
Zeeland (HZ), University College Roosevelt (UCR),
het Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ)
en Wageningen Marine Research (WMR), Universiteit
Utrecht, Wageningen University, Dockwize, Impuls
Zeeland en de betrokken overheden en bedrijven uit
Vlissingen en Zeeland (van land- tot scheepsbouw
en van water- tot energiesector). Het Kenniscentrum
wordt gevestigd op de Kenniswerf in Vlissingen,
waarmee het naadloos ingepast wordt in een
aantrekkelijk, aansprekend stedelijk gebied dat zich
uitstrekt van de Vlissingse Boulevard tot de Middelburgse Markt. Een gebied vol onderwijs, onderzoek
(waaronder Technum, Windlab, Joint Research Center,
Sealab, fieldlab Zephyros), ondernemerschap (startups,
business developers), studentenvoorzieningen (sportclubs, studieverenigingen, mensa, studieruimtes etc.),
studentenhuisvesting en overnachtingsmogelijkheden
voor tijdelijke gasten (studenten, onderzoekers etc.) en
een veilige- en goede bereikbaarheid van (en binnen)
de campusonderdelen. Het trekt studenten, onderzoekers en ondernemers van binnen én buiten Zeeland
(nationaal en internationaal) die zich willen verdiepen
en bekwamen in - en willen bijdragen aan - mogelijke
oplossingen voor vraagstukken rondom klimaat­
verandering, zeespiegelstijging, duurzame energie en

3 Het ministerie van LNV onderzoekt (samen met de sector) op dit moment de mogelijkheid voor een pilot met schelpdierkweek in de
voordelta. Een dergelijke proef past uitstekend bij het Delta Kenniscentrum.
4 Het Hoornbeeck College kent op dit moment weinig inhoudelijke aanknopingspunten met de thema’s rond het Kenniscentrum. Via
Scalda wordt het Hoornbeeck College wel op de hoogte gehouden van relevante ontwikkelingen.
Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

21

voedselvoorziening. Hiervoor is het belangrijk dat de
fysieke ontwikkeling van het gebied Kenniswerf wordt
versneld. De ontwikkeling van het gebied is goed op
gang gekomen, maar heeft niet de snelheid die nodig
is. Hiervoor ontbreken de middelen. Versnelling biedt
ruimte voor het vestigen van nieuwe ontwikkel-, testen demo­­faciliteiten (onderdeel van het Delta Kenniscentrum), startups, scale-ups en R&D afdelingen. Een
financiële bijdrage van het Rijk versnelt de ontwikkeling van het gebied van 15 naar 5 jaar en kan de
kwaliteit van het vestigingsklimaat vergroten. In het
licht van versterking van de onderwijs- en kennis­
infrastructuur in Zeeland en specifiek de oprichting
van het Delta Kenniscentrum, wordt het investeringsvermogen van het Investeringsfonds Zeeland vergroot
door een bijdrage van het Rijk. Daarmee kan de regio
kennisintensieve bedrijven aantrekken voor Zeeland
en investeren in startups, scale-ups en groeiende
bedrijven die op de Kenniswerf ontstaan als spin-off
van het Delta Kenniscentrum.
3) Bereikbaarheid
Een absolute randvoorwaarde voor een beter regionaal
vestigingsklimaat is dat Zeeland en de Randstad
veel beter verbonden zijn via het openbaar vervoer:

22

forensen, studenten en toeristen moeten makkelijk
heen en weer kunnen reizen. Tegelijk moeten ook
de Zeeuwse haven beter bereikbaar zijn voor goederenvervoer per spoor. De afgelopen jaren is vooral
geïnvesteerd in bereikbaarheid via de weg, maar de
bereikbaarheid via spoor en ander OV is achtergebleven: de treinreis tussen Vlissingen en de Randstad
is in de afgelopen jaren zelfs alleen maar langer
geworden. Bijna twee uur reizen per Intercity tussen
Vlissingen en Rotterdam is een feitelijke en psychologische barrière: de intercity rijdt twee keer per dag
(’s morgens richting Rotterdam, ’s middags richting
Vlissingen), de overige treinverbindingen zijn sprinters
met IC-materieel. In de reistijd tussen Vlissingen
en de Randstad is dus flinke winst te boeken, met
elk uur een intercity vanaf december 2021. Tussen
2023 en 2025 wordt een verdere versnelling richting
de Randstad gerealiseerd, door de aansluiting op de
hogesnelheidslijn. Onderzoek moet zo snel mogelijk,
maar uiterlijk in 2030, uitwijzen of er twee keer per
uur een rechtstreekse IC naar Amsterdam kan gaan
rijden. Bij een snellere verbinding hoort ook een
betere reisbeleving - inclusief soepel overstappen.
Daarvoor zijn investeringen nodig in de stationsomgeving van Vlissingen, die meer comfort en

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

mogelijkheden moeten bieden. Daarnaast geeft een
extra investering invulling aan het Living Lab Slimme
Mobiliteit: hiermee wordt Zeeland, met Vlissingen als
focuspunt, een experimenteerzone, waar gemeenten,
provincie, Rijk, mobiliteitsbedrijven en verkeerswetenschappers nieuwe kennis opdoen voor het ontwikkelen
van een nieuwe generatie mobiliteitsoplossingen.
Ter versterking en verduurzaming van de Zeeuwse
industrie en haven vraagt het goederenspoor Terneuzen-Gent om uitbreiding.

Reistijd Vlissingen-Rotterdam (2019)
Auto
Trein
Spitstrein (IC, 1x per dag)

1u 20m
1u 47m
1u 29m

Reistijd Vlissingen-Rotterdam (historisch)
1948
3u 08m
1949
1u 44m
1962
1u 29m
2019
1u 47m

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

4) Industrie en haven
De Zeeuwse economie wortelt voor een groot deel in
en rond de haven. North Sea Port is in toegevoegde
waarde het derde havengebied van Europa en behoort
tot de grote chemische clusters in Noordwest-Europa.
Voor industriële bedrijven is de directe toegang tot
diep vaarwater zeer aantrekkelijk. Datzelfde geldt
voor goede, multimodale verbindingen naar het
achterland. Industrie en haven leveren een belangrijke
bijdrage aan de regionale werkgelegenheid. Meer dan
20.000 mensen werken in de Zeeuwse industrie, in
verhouding anderhalf keer meer dan het Nederlandse
gemiddelde. De industriële bedrijven in Zeeland zijn
hoogwaardig, energie-intensief en divers. Er zijn volop
ruimtelijke mogelijkheden, de bedrijven lopen voorop
in hun sector en zijn innovatief. De ligging aan zee, en
de faciliteiten van de zeehaven, vormen een belangrijk
onderdeel van de concurrentiepositie van de Zeeuwse
industrie. Industrie en haven staan voor de opgave
om concurrerend te blijven, in een wereld waarin de
voorziening van energie en grondstoffen snel klimaatneutraal moet worden, en waarin toegang tot schone
energie (in combinatie met slimme ICT) een steeds
belangrijkere concurrentie- en vestigingsfactor wordt.

23

North Sea Port staat voor buitengewoon hoge maar
noodzakelijke investeringen in infrastructuur, energietransitie en het tegengaan van klimaatverandering.
De huidige vermogenspositie van North Sea Port is
onvoldoende om deze investeringen zelf te dragen. Het
is essentieel dat de Zeeuwse industrie - tijdig en tegen
gelijke kosten als andere Nederlandse industrieën gebruik kan maken van een verzwaard elektriciteitsnet,
van waterstof en/of CO2-opslag. Verduurzaming van
de Zeeuwse industrie vraagt dus om een combinatie
van ontwikkelingen, die geborgd moeten worden
zodat men kan blijven concurreren met industrieën
elders. De regio Zeeland levert binnenkort plannen
aan voor een regionaal koploperprogramma voor de
verduurzaming van de industrie. Op basis van dit plan
kunnen instrumenten van het Rijk gerichter ingezet
worden. Daarnaast werken Rijk en regio verder samen
aan actie op vier terreinen:
Waterstof - Gezien de huidige koppositie van Zeeland
op het terrein van waterstof wordt in gezamenlijkheid
tussen Rijk en regio een verdere impuls aan de ontwikkelingen van de waterstofeconomie gegeven. Samen
geven Rijk en regio vorm aan een ontwikkelplan voor
een waterstofhub flagship project in Zeeland (waarbij
verbinding wordt gezocht met het Delta Kenniscentrum). Zeeland heeft als tussendoel om uiterlijk
in 2025 een demofabriek te realiseren inclusief een
(grensoverschrijdende) waterstof backbone. Einddoel
voor de regio is om in 2030 een grootschalige
waterstoffabriek operationeel te hebben. Het Rijk zal
hiervoor actief beschikbare subsidiemogelijkheden
inzetten.
380kV aansluiting Zeeuws-Vlaanderen - De
aanlanding van de stroom van windpark IJmuiden Ver
is belangrijk voor de Zeeuwse ambities op het gebied
van waterstof en elektrificatie. Voor de productie van
groene waterstof en mogelijke elektrificatie van de
krakers bij Dow Chemical is een extra vertakking van
het 380kV-netwerk gewenst richting Zeeuws-Vlaanderen. In het kader van de Rijkscoördinatieregeling
wordt momenteel op een objectieve manier in kaart
gebracht wat de effecten van de verschillende varianten

24

van aanlanding zijn. Vervolgens zal de minister van
EZK via een transparante procedure - en op basis van
die effecten en adviezen/inbreng uit de regio’s - een
keuze maken voor een VoorKeursAlternatief (VKA).
TenneT, EZK en regio starten een onderzoek naar 380
kV-ontsluiting richting Zeeuws-Vlaanderen. Als het
bedrijfsleven zich hieraan concreet verbindt, kunnen
TenneT en EZK onderzoeken of en hoe een extra
vertakking op tijd kan worden gerealiseerd.
CCS - De Zeeuwse inzet met betrekking tot CCS
(Carbon Capture and Storage, afvangen en opslaan
van CO2) per schip (zowel binnen Nederland als
richting de EU) is in lijn met waar binnen het ministerie EZK aan wordt gewerkt. De businesscase om
aansluiting bij Porthos te realiseren is moeilijk, het
lijkt meer voor de hand te liggen om aansluiting te
zoeken bij de mogelijkheden die Athos 1 (of Porthos
2) bieden. De opslag in het Noorse veld is ook kansrijk
en komt momenteel snel tot ontwikkeling. In Europa
en binnen het ETS-systeem is Nederland hierover in
gesprek. In 2021 wordt bezien of voor CCS per schip
ook de SDE++-systematiek kan gelden. EZK zal deze
materie samen met de regio Zeeland verder onderzoeken. Hierbij wordt ook gekeken naar de realisatie/
financiering van multicore buisleidinginfra binnen
het havengebied. Datzelfde geldt ook voor benoemen
van Zeeland als CCS of CCU (Carbon Capture Usage,
gebruik van CO2 als grondstof) Flagship project.
North Sea Port - Om financiële uitdagingen van
North Sea Port goed in kaart te brengen, is onderzoek
nodig. Een breed alternatievenonderzoek is het meest
kansrijk, omdat de investeringen ook noodzakelijk
zullen zijn voor alle andere havens in ZuidwestNederland en Vlaanderen. Het onderzoek zal zich
ook richten op de mogelijkheden van samenwerkings­
verbanden in dit gebied, die kunnen leiden tot
lagere kosten en investeringen en grotere slagkracht.
Daarnaast kijkt het onderzoek naar de gevolgen van
CO2-transport per schip en de toekomstige positie als
waterstofhub.

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

Aanvullende maatregelen:
5) Zorg
Naast bereikbaarheid is de aanwezigheid van goede
voorzieningen cruciaal voor mensen en bedrijven
om de stap naar Vlissingen en Zeeland te zetten.
Vergrijzing en ontgroening zijn voelbaar, ook in de
zorg. De komende 10 jaar gaat de helft van de Zeeuwse
huisartsen met pensioen, terwijl er nu al schaarste aan
huisartsen is. Om iedereen in Zeeland de juiste zorg
op de juiste plek te kunnen bieden, werkt de Zeeuwse
Zorg Coalitie (van betrokken zorgpartijen) aan een
plan voor goede nieuwe en innovatieve zorgconcepten in de regio. Ten eerste kan dit traject - via een
financiële bijdrage van het Rijk - gesteund en versneld
worden, om de zorginfrastructuur in Zeeland te
versterken en vernieuwen met innovatieve manieren
om iedereen in de regio de juiste zorg op de juiste plek
te bieden. Ten tweede is de vorming van regionale
gezondheidscentra (waarin diverse zorgprofessionals
uit de eerste en/of tweede lijn samenwerken) een trend
die ook op Walcheren versneld kan worden.
Een eigen regionaal gezondheidscentrum in Vlissingen
versterkt het aanbod van goede zorg in de regio, zeker
in combinatie met een of meerdere zogenaamde
‘satellieten’ in kleinere kernen op Walcheren. En ten
derde is het opleiden en vasthouden van huisartsen
in Zeeland een belangrijke prioriteit. Een proef vanuit
het Erasmus MC wordt structureel gemaakt, zodat de
komende jaren een vast aantal huisartsen in Zeeland
wordt opgeleid. De ervaring leert dat huisartsen veelal
na hun opleiding blijven werken en wonen in de regio
waar ze zijn opgeleid. Ook wordt onderzocht of het
haalbaar is om 10 extra Physician Assistants (PA’s)
voor de huisartsenzorg op te leiden: zij kunnen een
deel van de taken van huisartsen overnemen.
6) Arbeidsmarkt
Er is een groot verschil tussen de arbeidsmarktsituatie
van Zeeland in het algemeen (voor de coronacrisis was
er in de provincie als geheel sprake van krapte) en de
situatie in Vlissingen en Zeeuws-Vlaanderen. Hier is

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

de werkloosheid relatief hoog en langdurig. Ook is het
beroep op de bijstand groot. Door slim te verbinden
met het programma Perspectief op Werk in Zeeland
kunnen de extra banen uit dit compensatiepakket ook
benut worden voor deze werkzoekenden. Zij kunnen
- met de nieuwe banen in het vooruitzicht - (om)
geschoold worden. Deze aanpak blijkt goed te werken
in Groningen, waarbij werklozen uit het gebied (om)
geschoold worden voor de nieuwe banen rond de
herstelwerkzaamheden van beschadigde huizen. De
bestaande infrastructuur in de regio kan benut worden
voor een aanpak voor Vlissingen en omgeving.
7) Aardgasvrije wijk
Op meerdere plekken in het land worden al (met
subsidie van het Rijk) proefprojecten met aardgasvrije wijken uitgevoerd. Als Vlissingen hierbij wil
aansluiten, dan kan de gemeente voor 2021 een
voorstel indienen bij het ministerie van BZK. De
middelen zijn bedoeld voor de verduurzaming van
een wijk of buurt van circa 500 woningen en andere
gebouwen en betreft de onrendabele top inclusief
projectgebonden proces- en advieskosten. Indien
het voorstel van Vlissingen voldoet aan de criteria,
honoreert BZK de aanvraag voor 2021.
8) Evides
Evides is nu nog het enige drinkwaterbedrijf in
Nederland dat vervlochten zit in een commercieel
bedrijf (PZEM), waarin ook de kerncentrale Borssele
is ondergebracht. Met het oog op de Drinkwaterwet
is de vervlechting van een drinkwaterbedrijf in een
commercieel bedrijf ongewenst. Voor de aandeelhouders van PZEM/Evides (de regionale overheden in
Zeeland), is het afsplitsen van Evides gunstig, doordat
de dividenden van Evides dan per direct beschikbaar
komen voor regionale investeringen. Rijk en regio
onderzoeken of een oplossing mogelijk en wenselijk
is, die het mogelijk maakt voor de regio om Evides af
te splitsen van PZEM. De eigen financiële positie van
de regionale overheden, die nu relatief zwak is, kan
daarmee aanzienlijk worden versterkt en stelt hen in

25

staat zelf mee te investeren in de sociaal-economische
structuurversterking van Zeeland. Het onderzoek
wordt in november 2020 afgerond, waarna besluitvorming uiterlijk eind januari 2021 plaatsvindt.

Governance
Het compensatiepakket biedt de kans om Zeeland
een stevige impuls te geven op sociaal-economisch
gebied: het versterkt de concurrentiepositie en het
vestigingsklimaat van de regio. Het pakket is van
een andere orde dan de Marinierskazerne en brengt
een Rijksdienst met overheidsbanen, maar ook
onderwijs- en kennisbanen, studenten, innovatie en
nieuw verdienvermogen naar Vlissingen en Zeeland.
Het compen­satiepakket sluit aan op veel terreinen
waar al beweging is en het werkt dus het beste als
het naadloos aansluit op die beweging. Maar het
pakket wordt alleen succesvol als Rijk, provincie,
gemeente(n), waterschap en andere stakeholders in
en buiten Zeeland de handen ineenslaan. Voor het
vervolg is daarom een goede governance cruciaal: het
bewaken van het proces en de concrete voortgang en
het behouden van het commitment van alle partijen,

26

om zo samen alle maatregelen ook echt uit te voeren.
Bij het versterken van een structuur met veel onderlinge verbanden, verschillende verantwoordelijken en
aanzienlijke bedragen hoort meer dan gebruikelijk
bestuurlijk en operationeel overleg. Onderwijs en
bedrijfsleven zullen nauw verbonden moeten blijven.
Maar het belangrijkste in de uitvoering van dit
pakket is de harmonieuze samenwerking tussen
Rijk en regio. Die is meer dan ooit cruciaal: jarenlange beloften zijn ingetrokken en het vertrouwen
in het Rijk als betrouwbare overheid is geschonden.
Ook heeft het Kabinetsvoornemen van januari een
flinke deuk geslagen in de belofte van de gezamenlijke overheden aan het publiek om steeds meer als
één overheid samen te werken. Geld van het Rijk
alleen kan deze schade niet herstellen. Vertrouwen
komt te voet en wordt alleen versterkt met daden.
Daarom is het slagen van dit compensatiepakket ook
een lakmoesproef, een herexamen voor het Rijk. Dit
pakket mag gezien worden als een wederzijds bewijs
van goede wil: het Rijk committeert zich actief aan dit
compensatiepakket, om in zeer nauwe samenwerking
met de regio maximaal te investeren in de kracht van
Vlissingen en Zeeland. Daarmee is dit pakket ook een
nieuwe start in de bestuurlijke relatie. Daarom is een

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

borgingsmodel met een sterk en krachtig mandaat
ook onderdeel van het pakket. Wij adviseren een
stuurgroep, bestaande uit een bewindspersoon, de
Commissaris van de Koning van Zeeland en de Burgemeester van Vlissingen. Agendaleden zijn wethouders,
gedeputeerden en bewindslieden die een belangrijke
rol hebben bij uitvoering van de maatregelen. Voor
het regisseren van de uitvoering adviseren wij een
zeer ervaren topfunc­tionaris, ondersteund door een
klein team. Deze aan te stellen topfunctionaris doet
tweemaal per jaar verslag aan de betrokken overheden
over voortgang en bereikte resultaten van het pakket.

Compensatiepakket in relatie tot (financiële)
regelingen
Dit pakket van maatregelen is bedoeld ter compensatie voor (de gang van zaken rond) het niet doorgaan
van de marinierskazerne. Hiermee krijgen Zeeland
en Vlissingen weer wind in de zeilen. De financiële
arrangementen die hiervoor bij de verschillende
departementen worden getroffen, kunnen en mogen er
niet toe leiden dat Zeeland en Vlissingen de komende
jaren op achterstand komen te staan bij programma’s,
subsidies en gunningen die losstaan van dit pakket.
Voor de gemeente Vlissingen heeft dit compensatiepakket verschillende financiële componenten. Net als
bij de bouw van de Marinierskazerne leidt de bouw
van het Law Delta-complex tot ozb-opbrengsten.
Conform het artikel 12-inspectierapport 2017-2018
wordt hier pas bij het actualisatie-onderzoek in 2023
rekening mee gehouden. Daarnaast zijn er extra
financiële componenten. Als artikel 12-gemeente heeft
Vlissingen een kwetsbare financiële positie. Het is
cruciaal dat het geld uit deze extra financiële componenten niet worden gebruikt in het lopende artikel
12-traject om de gemeente weer financieel gezond te
maken. Daarom kan het door de artikel 12-inspecteur
niet worden meegenomen in het kader van de eigen
bijdrage van de gemeente voor artikel 12.

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

27

6

Nawoord

~
Op 6 maart kreeg ik de opdracht om als speciaal
adviseur een advies uit te brengen over een compensatiepakket, vanwege het voorgenomen besluit de
verhuizing van de marinierskazerne naar Vlissingen
niet te laten doorgaan. Ik wist uiteraard dat dit
een gevoelig onderwerp in Zeeland was, en voor
Vlissingen in het bijzonder. De mate van gevoeligheid
heeft mij toch nog verrast.
Zeeland is een mooie provincie. De delta is uniek,
de historie indrukwekkend. De Zeeuwen zijn terecht
trots op hun provincie. Door de feitelijke en psychologische afstand met de Randstad heeft men de neiging
zelf de eigen problemen op te lossen. Door de jaren
is het aantal Rijksdiensten dat in Zeeland gevestigd
was, sterk afgenomen. Toen het besluit kwam om
de Marinierskazerne van Doorn naar Vlissingen te
verplaatsen, was de reactie euforisch. Bijna 2.000
jonge mensen zouden, met hun gezinnen, Vlissingen
verjongen, versterken en verlevendigen. De mariniers
waren buitengewoon welkom. Ze passen naadloos bij
Vlissingen, de stad met het standbeeld van haar held
Michiel de Ruyter en de stad van de enige marinewerf
in Nederland.
Het besluit om de verhuizing niet te laten doorgaan
kwam als een buitengewoon onaangename verrassing.
Veel erger was dat de verhuizing niet door zou gaan
omdat de mariniers niet bereid waren naar Vlissingen
te verhuizen! De Zeeuwen werden in hun diepste trots
geraakt. Niet alleen de inwoners Vlissingen, maar

28

alle Zeeuwen waren eendrachtig in hun boosheid.
De reactie van het kabinet dat men de Zeeuwen en
Vlissingen ruimhartig zou compenseren, betekent in
ieder geval dat het kabinet zich hiervan zeer bewust
was en is. Daarbij deed het Kabinet een belangrijke belofte: het compensatiepakket zou nog voor
de zomervakantie aan de Zeeuwse en Vlissingse
bestuurders aangeboden worden. Dit leidde er
echter toe dat mijn opdracht in een bijna onmogelijk
tijdframe uitgevoerd moest worden. Dat dit toch
lukte, is te danken aan vier elementen: ten eerste ben
ik vanaf dag één enorm gesteund door bestuurders en
medewerkers van de provincie Zeeland, de gemeente
Vlissingen en waterschap Scheldestromen. Ten tweede
hebben alle ministeries zich op een buitengewoon
positieve manier ingespannen om hun deel van het
compensatiepakket mogelijk te maken. Agenda’s van
ministers en staatssecretarissen werden vrijgemaakt,
voorstellen werden in ongekend snelle tijd op papier
gezet, uitgewerkt en definitief gemaakt. Ten derde
heeft het ministerie van BZK op een buitengewoon
efficiënte wijze de dossiers tussen de ministeries
gecoördineerd. En ten vierde heeft een geweldig team
van vier medewerkers dankzij hun enorme inzet het
onmogelijke mogelijk gemaakt. En dat alles tijdens
de Coronacrisis, die net begonnen was toen ik mijn
werkzaamheden startte!
Dit compensatiepakket is evenwichtig en heeft
de potentie om het woon-, werk- en investerings-

Wind in de zeilen ~ Een nieuwe start

klimaat substantieel te verbeteren. Het gaat nu
om de uitvoering! Zeeland is een kleine provincie,
waarin iedereen elkaar kent. Dat is een groot
voordeel, maar er kleeft ook een nadeel aan. Doordat
iedereen sterk betrokken wil zijn bij alle aspecten
van de maatschappij, is de bestuurlijke dichtheid
hoog. Dertien gemeenten, elk met sterk betrokken
bestuurders, maken het niet eenvoudig om een pakket
van deze omvang uit te voeren. Het vereist leiderschap
en het vermogen om soms over de eigen schaduw
heen te stappen. Dit geldt met name voor ‘twee-eiige’
tweelingstad Vlissingen-Middelburg. Een zeer groot
deel van het compensatiepakket landt in deze steden.
Mijn dringende advies is om bij het invullen en
uitvoeren van het compensatiepakket over de grenzen
van de twee steden heen te kijken: in het belang van
alle inwoners van deze steden en de bewoners van
Zeeland.
Bernard Wientjes,
speciaal adviseur
Team speciaal adviseur:
Dirk Spannenburg
Eveline Roest-de Jong
Marrit Kamphorst
Anya Langerak

Advies compensatiepakket Vlissingen en Zeeland

29

~
Een nieuwe start

20403087

Wind in de zeilen