Wat is bekend over de hoeveelheid stikstofdepositie in natuurgebieden?
Jan Willem Erisman, Hoogleraar Milieu & Duurzaamheid, Centrum voor
Milieuwetenschappen, Universiteit Leiden
17-02-2022
1. Wat is de kwaliteit van de informatie die nu beschikbaar is over de hoeveelheid
stikstofdepositie in natuurgebieden?
De stikstofdepositie op natuurgebieden is het resultaat van een groot aantal bronnen met
grote variatie in uitstoot, transport door de atmosfeer, chemische omzetting en het proces
van neerslag zelf (directe afzet van gassen en fijn stof en neerslag via regen en mist). De
omvang van de depositie wordt mede bepaald door het grote aantal activiteiten dat
(reactief) stikstof uitstoot: vee, (kunst)mest, huisdieren, auto’s, industrie,
elektriciteitsproductie, kachels, huishoudelijk gebruik, etc. Deze bronnen zijn al lang bekend
en er worden jaarlijks gedetailleerde inventarisaties gemaakt van die bronnen. Het is nog
niet mogelijk om de emissies van de individuele bronnen zoals verkeer of
landbouwbedrijven te meten, laat staan dat in heel Nederland een landsdekkend meetnet
mogelijk is om gedetailleerd de bronnen, de verspreiding en de depositie te meten.
Depositiemetingen zijn zeer beperkt beschikbaar omdat ze complex en duur zijn en er
bepaalde eisen aan gesteld worden zodat ze ook niet overal uitgevoerd kunnen worden.
Vandaar dat verspreidingsmodellen worden gebruikt om op basis van emissiegegevens,
meteorologie, chemische omzetting en neerslag de depositie te berekenen.
In internationaal perspectief is de kwaliteit van de modellen goed en bruikbaar voor
beleidstoepassingen. De modellen geven de bijdrage van de verschillende bronnen aan de
depositie goed weer. In het verleden zijn de modellen en de processen die in de modellen
worden gekwantificeerd met metingen en meetcampagnes gevalideerd. In internationaal
kader is er inmiddels veel stikstofonderzoek gedaan en zijn metingen en modellen in andere
landen ontwikkeld en geëvalueerd. Er zijn ook nieuwe meetmethoden ontwikkeld zoals de
meting met satellieten van stikstofoxiden en ammoniak. Het recente internationale
onderzoek kan bijdragen aan een actualisatie van de toegepaste kennis in Nederland.
Zolang de huidige depositie nog ver boven de kritische depositiewaarden (KDW) voor de
natuur ligt zijn de eisen aan de nauwkeurigheid van de berekeningen minder dan wanneer
door beleid de stikstofdepositie de KDW nadert. Uiteindelijk gaat het in het beleid om de
kwaliteit en de instandhoudingsdoelen van de Natura 2000-gebieden te waarborgen.
Stikstofdepositie draagt hieraan bij, maar belangrijker is om te weten of het voorkomen van
soorten en de samenhang ertussen (ecosysteem kwaliteit of natuurdoeltypen) verbetert
met maatregelen. We gebruiken de stikstofdepositie als maat voor de bijdrage vanuit de
verschillende bronnen aan de kwaliteit en daarmee is de depositie eigenlijk een
intermediair. Het gaat er om of er voldoende relatie gelegd kan worden tussen de afname
van stikstofdepositie en een verbetering van de natuurkwaliteit met in achtname van
beheersmaatregelen.

2. Wat zijn de belangrijkste onzekerheden in de metingen en de modellen? Wat is de
oorzaak daarvan?
Bij de onzekerheden gaat het om de keten van emissie, dispersie en depositie omdat de
onzekerheden in deze keten het gemodelleerde eindresultaat bepalen. Er zijn verschillende
onzekerheden in de rekenketen van het OPS-model. Dit begint met onzekerheden in de
emissies. Vervolgens leidt de modellering van het atmosferisch transport tot onzekerheden.
De modellering van de atmosferische chemie, de berekening van droge en natte depositie,
en het transport over lange afstand veroorzaken extra onzekerheden. Er is een aanzienlijke
discrepantie in het relatieve belang van diverse fysische en chemische processen waarmee
rekening moet worden gehouden in modellen voor stikstofdepositie op lokale en regionale
schaal, als gevolg van de verschillen in tijdschaal. Op lokale schaal is de dispersie van
verontreinigende stoffen het belangrijkste proces met betrekking tot de concentratieniveaus, terwijl het voorbij ongeveer 1-5 km steeds noodzakelijker wordt te beschikken over
goede beschrijvingen van natte en droge depositieprocessen, grenslaageffecten en
atmosferische chemie. De onzekerheid neemt daarom toe met de afstond tot de bron.
De grootste onzekerheid zit in de emissie van ammoniak, verkeer en in de bepaling van de
depositie van stikstofcomponenten afhankelijk van het landgebruik en meteorologische
omstandigheden. Voor de verbetering van de bepaling van de ammoniakemissies zijn
metingen op bedrijfsniveau nodig en meer gedetailleerde gegevens over mestproductie,
kunstmestgebruik en mestbehandeling door de boer. Het verloop van de emissies
gedurende het jaar is nog erg onzeker. Voor de verbetering van de depositiebepaling zijn
metingen van de droge depositie nodig om de modelbeschrijvingen af te kunnen leiden en
meer generieke metingen, zoals doorvalmetingen voor de validatie van de
depositiemodellen. Ook zijn er meer metingen nodig van de reactieproducten in de
atmosfeer, zoals salpeterzuur, aerosolen en natte depositie. Iets minder belangrijk, vanwege
de relatief beperkte bijdrage, zijn de onzekerheden in emissies van huisdieren en kleine
industrieën. Tot slot laten verschillende modellen een behoorlijk verschil zien in de
buitenlandse bijdrage wat te maken heeft met het lange afstandstransport en de
onzekerheid in de beschrijving van de depositieprocessen.
De vraag "wat is een adequate en aanvaardbare onzekerheid?" is moeilijk te beantwoorden
en hangt af van het doel. Een duidelijk omschreven doel moet resulteren in de vereiste
kwaliteit en in de onzekerheid die in de meetstrategie en in de modellering wordt
getolereerd. Hieruit volgt dat de meetinspanning afhangt van de variatie in concentratie en
depositie, de rol van een component in het totale budget en het belang voor het
verminderen van onzekerheden in de modellering.
3. Wat zijn de implicaties van de onzekerheden voor het stikstofbeleid en/of de
vergunningverlening?
Het stikstofbeleid zet in op 50% reductie van de uitstoot in 2030 om het doel van 74% van
de oppervlakte van Natura 2000-gebieden op of onder de KDW te brengen
(omgevingswaarde). De modellen zijn robuust genoeg om te bepalen waar het meest
effectief de uitstoot beperkt zou moeten worden om dat doel te halen. Voor stikstofoxiden
betekent dat 50% emissie reductie voor alle bronnen. Slechts 15% van de uitstoot blijft
binnen Nederland dus hier heeft ruimtelijke optimalisatie geen zin. Voor de landbouw ligt

dat anders. Door ruimtelijk te optimaliseren, bepaald met dezelfde modellen als waar de
depositie mee bepaald wordt, kom je op lagere reducties dan die 50% om de
landbouwbijdrage aan die 74% te halen (OntspannenNederland.nl).
Het stikstofbeleid moet bijdragen aan de realisatie van de instandhoudingsdoelen van
natuurgebieden. Vergunningverlening is (nu) gericht op economische ontwikkeling en zeer
beperkt op natuurverbetering. Bij vergunningen voor nieuwe activiteiten gaat het
doorgaans om relatief kleine hoeveelheden depositie die alleen toegestaan kunnen worden
als er netto geen toename van de depositie op natuurgebieden is. Op het moment dat het
stikstofbeleid effectief is en de depositie stapsgewijs maar gestaag daalt, dan is de
vergunningverlening minder kritisch vanwege die relatief kleine bijdrage die binnen de grote
reducties beperkt zullen zijn. Het stikstofbeleid moet dan wel aantoonbaar bijdragen aan
het bereiken van de instandhoudingsdoelen.
Zolang het stikstofbeleid nog onvoldoende in werking is moet met Aerius vastgesteld
worden of de activiteit leidt tot een toename van de depositie op Natura 2000-gebieden. De
commissie Hordijk heeft aanbevolen deze toets op habitatniveau uit te voeren en daarbij,
afhankelijk van het beleid, een nog significant te berekenen depositie aan te houden.
4. Wat is er nodig om de kwaliteit van de metingen en de modellen te vergroten? Als u
een ruim budget zou krijgen om de metingen of modellen te verbeteren, waar zou u
dan als eerste op inzetten?
Als basis voor een gedragen lange termijn oplossingsrichting voor de stikstof (en klimaat en
water) problematiek is het essentieel om de noodzakelijke wetenschappelijke basis te
versterken en het benodigde wetenschappelijke en praktijkgerichte onderzoek op een
gecoördineerde manier uit te voeren. Zorg voor een goede betrokkenheid van de
stakeholders bij de vraagstelling en een onafhankelijke programmatisch aangestuurde
uitvoering. In dit programma zou vanuit verschillende disciplines nationaal en internationaal
moeten worden samengewerkt om de vragen rond het stikstof- en gebiedsgerichte beleid in
het algemeen te beantwoorden. Hierbij gaat het over het ontwikkelen van een gedegen en
gedragen instrumentarium om de stikstofdepositie, de uitstoot van broeikasgassen,
koolstofvastlegging, waterkwaliteit en -kwantiteit en de ecologische kwaliteit te kunnen
beoordelen. Daarbij hoort naast een gedegen modelinstrumentarium ook een gedegen
meetprogramma gericht op de validatie van modellen, monitoring van de ecologische status
en voortgang van het beleid.
Binnen een dergelijk programma zou minimaal gewerkt moeten worden aan de meting en
modellering van bedrijfsemissies in de praktijk en het effect van maatregelen. Ook is een
gedegen uitvoer en interpretatie van droge depositiemetingen van de stikstofcomponenten,
de interpretatie van satellietwaarnemingen in goede afstemming met grondwaarnemingen,
de implementatie van een doorvalmeetnet essentieel. In gebieden met de grootste opgave
zou het meetnet verdicht moeten worden om de veranderingen te kunnen volgen. Er
zouden meerdere modellen tegelijkertijd ingezet moeten worden voor de modellering van
de depositie (ensemble modellering). Deze zouden getoetst moeten worden met intensieve
meetcampagnes in verschillende gebieden zoals in het verleden is uitgevoerd in het
Stikstofonderzoeksprogramma (STOP). Tot slot is multidisciplinair onderzoek nodig voor de
uitvoer van gebiedsprocessen.