Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

De Erfgoedbalans biedt het parlement,
het erfgoedveld, overheden, weten­
schappers en particulieren inzicht in de
toestand van het erfgoed en de effecten
van het gevoerde rijksbeleid.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

INLEIDING

I.	ONROEREND
ERFGOED

12

16

DE ZORG VOOR DE HISTORISCHE OMGEVING
Conclusies

23

GEBOUWD ERFGOED
Conclusies

34

ARCHEOLOGIE
Conclusies

46

III. IMMATERIEEL
ERFGOED
Conclusies

BEHOUD EN BEHEER VAN DE RIJKSCOLLECTIE
TOEGANKELIJKHEID
KENNIS EN WETENSCHAPPELIJKE FUNCTIE
SAMENWERKING
FINANCIERING
INVOER EN UITVOER CULTUURGOEDEREN
MOBIEL ERFGOED
Conclusies

83

28

41

50

IV. HET BEREIK
VAN HET ERFGOED
Conclusies

II. ROEREND
ERFGOED

78

56
61
64

V. DIGITALISERING
EN ERFGOED
Conclusies

86
93

96
101

66
67
67
70
71
73

VI. SAMENVATTING
EN VOORUITBLIK

104

LITERATUURLIJST

112

VERANTWOORDING

114

COLOFON

120

9

INLEIDING
De Erfgoedbalans

Het belang van het erfgoed

Volgens de Erfgoedwet, die op 1 juli 2016 van
kracht werd, dient de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) elke vier
jaar een Erfgoedbalans uit te brengen. Ook
in de Omgevingswet is deze verplichting
opgenomen. Deze Erfgoedbalans biedt het
parlement, het erfgoedveld, overheden,
wetenschappers en particulieren inzicht in de
toestand van het erfgoed en de effecten van
het gevoerde rijksbeleid.

De Erfgoedwet definieert cultureel erfgoed
als “uit het verleden geërfde materiële en im­
materiële bronnen. Bronnen die in de loop
van de tijd door de mens tot stand zijn ge­
bracht of zijn ontstaan uit de wisselwerking
tussen mens en omgeving. Bronnen die men­
sen identificeren als een weerspiegeling en
uitdrukking van voortdurend ontwikkelende
waarden, overtuigingen, kennis en tradities,
en die aan hen en toekomstige generaties
een referentiekader bieden.”

Deze Erfgoedbalans is de eerste balans
onder de nieuwe Erfgoedwet.1 Aan de orde
komen zowel het roerende erfgoed, zoals
museale collecties en mobiel erfgoed, als
het onroerende erfgoed, zoals gebouwde en
archeologische monumenten en het cultuur­
landschap. Het immateriële cultureel erfgoed
krijgt apart aandacht. Ook overstijgende
thema’s als het bereik van het erfgoed
en digitalisering komen aan de orde in
afzonderlijke hoofdstukken.
De Erfgoedbalans is grotendeels gebaseerd
op gegevens uit de Erfgoedmonitor van de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).
De Erfgoedmonitor is een website met indi­
catoren over de staat en voorraad van het
erfgoed. Deze indicatoren zijn gebaseerd op
gegevens van instanties uit het erfgoedveld,
de Erfgoedinspectie, het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS) en onderzoek van
de RCE zelf. De vierjaarlijkse Erfgoedbalans
geeft een verdieping en een duiding aan deze
feiten en cijfers in relatie tot het gevoerde
beleid en de verantwoordelijkheid die de
minister van OCW heeft voor het erfgoed.
Bij het schrijven van deze Erfgoedbalans is
dankbaar gebruik gemaakt van de bijdrage
en inzichten van de in de ‘Verantwoording’
genoemde organisaties.

Cultureel erfgoed is de bron van het verhaal
over de geschiedenis van Nederland: het
maakt het verleden zichtbaar en versterkt
zo ons cultureel en historisch besef en daar­
mee onze identiteit. Het biedt ankerpunten
om het heden te begrijpen en om over de
toekomst na te denken. Cultureel erfgoed
is daarmee ook een inspiratiebron voor ver­
nieuwing in vormgeving, beeldende kunst
en bij ruimtelijke ontwikkelingen. Zo is in
de besluitvorming over onze leefomgeving
de aandacht voor cultureel erfgoed niet
meer weg te denken. Cultureel erfgoed is
bovendien van economische waarde. Musea,
historische binnensteden en sites die op de
UNESCO-lijst van werelderfgoederen staan,
trekken jaarlijks vele duizenden toeristen uit
binnen- en buitenland en vormen daarmee
een belangrijke bron van inkomsten. Daarbij
komt dat ook investeerders worden aange­
trokken door een omgeving die uit het oog­
punt van cultureel erfgoed aantrekkelijk is.
Ondernemers en werknemers vestigen zich
graag op plekken waar zij kunnen genieten
van de schoonheid van kunst en erfgoed.
De zorg voor het cultureel erfgoed is ontstaan
in de negentiende eeuw. Victor de Stuers
hekelde in zijn artikel ‘Holland op zijn
smalst’ uit 1873 de verwaarlozing van het
nationale cultureel erfgoed en de gebrekkige
huisvesting van de Nederlandse musea.

1.	Aan deze Erfgoedbalans zijn
de volgende balansen vooraf
gegaan: Archeologiebalans
2002, Rijkdienst voor het
Oudheidkundig Bodem­­
onderzoek, Amersfoort,
2002; Uit balans: wordings­
geschiedenis en analyse van
het bestand van wettelijk
beschermde archeologische
monumenten, Rijksdienst voor
Archeologie, Cultuurlandschap
en Monu­­­­menten, Amersfoort,
2006; De Collectiebalans,
Instituut Collectie Nederland,
2008; Erfgoedbalans 2009:
archeologie, monumenten en
cultuurlandschap in Nederland,
Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed, 2009.

De overheid ging daarop over tot daden,
waardoor de ‘monumenten van geschiedenis
en kunst’ konden bijdragen aan de nieuwe
Nederlandse staat en samenleving. Daarnaast
ontstonden talloze particuliere initiatieven
om cultureel erfgoed te behouden en toegan­
kelijk te maken.
In de afgelopen honderdvijftig jaar kreeg de
zorg voor het cultureel erfgoed vooral vorm
vanuit een grote bezorgdheid over wat er
verloren ging door modernisering, industri­
alisatie en stadsuitbreiding en -vernieuwing.
Tegenwoordig is door de jarenlange betrok­
kenheid en inzet van velen de zorg voor het
cultureel erfgoed een gevestigd en breed
onderschreven belang geworden. In brede
kring is het besef gegroeid dat ons cultureel
erfgoed een belangrijke maatschappelijke
waarde vertegenwoordigt waaraan aandacht
moet worden geschonken. Niet alleen om
het te behouden, maar ook om het toegan­
kelijk te maken, er kennis van te nemen en
te benutten bij de verdere ontwikkeling van
ons land.

De zorg voor het erfgoed
Bij de zorg voor het erfgoed is een groot
aantal partijen betrokken. Behalve het Rijk
dragen provincies, gemeenten, eigenaren,
private partijen en erfgoedinstellingen bij
aan het behoud, beheer en het toegankelijk
maken van erfgoed. Particuliere eigenaren
spelen een belangrijke rol bij de restauratie
en het beheer van gebouwde monumenten.
Verzamelaars brengen niet alleen collecties
tot stand maar presenteren en beheren deze
ook in zelf gestichte musea. Ook marktpar­
tijen, zoals restauratie- en archeologische
onderzoeksbedrijven, dragen bij aan het
behoud en beheer van erfgoed. Private en
publieke fondsen kennen gericht subsidies
toe voor de erfgoedzorg.

De centrale beleidsdoelstelling van het Rijk
voor zowel onroerend als roerend erfgoed
is het behoud en de toegankelijkheid ervan.
Deze doelstelling komt voort uit de verant­
woordelijkheden die de Wet op het specifiek
cultuurbeleid, de Erfgoedwet en diverse
internationale verdragen bij de minister van
OCW leggen. In het geval van onroerend
erfgoed investeert het Rijk daarom in het on­
derhoud en de restauratie van gebouwde en
archeologische monumenten en stimuleert
het Rijk dat bij ruimtelijke planvorming reke­
ning wordt gehouden met de cultuurhistorie.
Ten aanzien van roerend erfgoed bevordert
het Rijk het behoud, het zorgvuldige beheer
en de publieke toegankelijkheid van museale
collecties. Ook heeft het Rijk met betrekking
tot het immateriële erfgoed een aantal taken
op zich genomen, zoals het opstellen van een
nationale inventaris.
Het eerste hoofdstuk van deze Erfgoedbalans
gaat over het onroerend erfgoed. Daarna ko­
men in achtereenvolgende hoofdstukken het
roerend erfgoed, het immateriële erfgoed,
het bereik van het erfgoed en het onderwerp
digitalisering aan de orde. Het laatste hoofd­
stuk van deze balans bevat een samenvatting
en geeft twee belangrijke beleidsthema’s
voor de toekomst aan: de energietransitie en
de veranderende bevolkingssamenstelling.

13

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Inleiding

ON
ROE
REND
Nederland heeft een grote en
gevarieerde collectie onroerend
erfgoed, waaronder woonhuizen,
kerken, kloosters, kastelen,
buitenplaatsen en boerderijen,
en groen erfgoed zoals tuinen en
parken. Ook is Nederland rijk aan
archeologische monumenten en
vindplaatsen uit verschillende
perioden van onze geschiedenis,
zowel op land als onder water.

ERF
GOED
I.

17

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED

ONROEREND ERFGOED
Nederland heeft een grote en gevarieerde
collectie onroerend erfgoed, waaronder woon­
huizen, kerken, kloosters, kastelen, buiten­
plaatsen en boerderijen, en groen erfgoed zo­
als tuinen en parken. Ook is Nederland rijk aan
archeologische monumenten en vindplaatsen
uit verschillende perioden van onze geschiede­
nis, zowel op land als onder water. Daarnaast
zijn er de waardevolle stads- en dorpsgezichten
en cultuurlandschappen zoals de Beemster.
Aan het einde van de 19e eeuw leidde de
bezorgdheid over het verlies aan gebouwd
erfgoed als gevolg van modernisering,
indus­­­trialisatie en stadsuitbreiding, tot het
ontstaan van de monumentenzorg. Toch
duurde het nog tot 1961 voordat de eerste
Monumentenwet het licht zag. In een wijzi­
ging van deze wet in 1988 werden belangrijke
verantwoordelijkheden voor de monumenten­
zorg bij de gemeentelijke overheden belegd.
Een nieuwe stap in het monumentenbeleid
werd gezet eind jaren negentig. In de Nota
Belvedere uit 1999 werd onder het motto `be­
houd door ontwikkeling’ de nadruk gelegd op
de meerwaarde die cultureel erfgoed kan heb­
ben bij de inrichting van de leefomgeving. De
beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg
(MoMo)2, de Visie Erfgoed en Ruimte3, de
Erfgoedwet4 en de nieuwe Omgevingswet,
die naar verwachting in 2019 in werking zal
treden, bouwen hierop voort. In dat verband
mag ook de Wet op de archeologische monu­
mentenzorg (2008) niet onvermeld blijven,
omdat deze niet alleen een belangrijke impuls
heeft gegeven aan de zorg voor het archeolo­
gisch erfgoed, maar vooral ook aan de inbed­
ding van onroerend erfgoed in ruimtelijke
wetgeving, zoals die nu gemeengoed is. De er­
kenning van het belang van cultureel erfgoed
voor de identiteit en de aantrekkelijkheid van
onze leefomgeving, wordt tegenwoordig dan
ook breed gedeeld. De maatschappelijke bete­
kenis en de herinnerings- en belevingswaarde
hebben daarbij aan belang gewonnen ten
opzichte van de meer traditionele benadering
waarin vooral de wetenschappelijke en archi­
tectuurhistorische waarde van het onroerende
erfgoed centraal staan.

De verantwoordelijkheid van
de rijksoverheid
Van oudsher – en mede op grond van
inter­nationale erfgoedverdragen– zet het
Rijk in op het behoud van het onroerend
erfgoed voor toekomstige generaties.5 In
bepaalde gevallen neemt het Rijk directe
verantwoordelijkheid voor het erfgoed, zoals
bij de subsidiëring van de instandhouding van
rijksmonumenten. Daarnaast heeft het Rijk
een stelselverantwoordelijkheid, waarbij voor
de invulling en uitvoering een beroep wordt
gedaan op medeoverheden, particulieren en
(markt)partijen, om gezamenlijk de zorg voor
het behoud van ons onroerende erfgoed te
dragen. Het gaat daarbij naast de zorg voor
het gebouwde erfgoed ook om de zorg voor
archeologie en landschap.
Sinds de decentralisatie van de monumenten­
zorg in 1988 is een belangrijke rol weggelegd
voor gemeenten. Zij dragen de zorg voor de
verlening van de vergunningen voor wijzi­
gingen van rijksmonumenten. Zij zijn er ook
verantwoordelijk voor dat in de ruimtelijke
ordening zorgvuldig met cultureel erfgoed
wordt omgegaan. Ook de provincies hebben
deze verantwoordelijkheid, maar dan vooral
op het bovenregionale niveau. Als gebieds­
regisseurs stellen zij verordeningen op en
wijzen zij (sinds 2012) restauratiemiddelen
toe. Veel gemeenten en ook een aantal
provincies wijzen zelf gemeentelijke, res­
pectievelijk provinciale monumenten aan.
Gemeenten en provincies stimuleren ook
herbestemming van gebouwd erfgoed.
Toezicht en handhaving met betrekking tot
het onroerend erfgoed zijn de laatste jaren
sterk in beweging geweest. De toezichtsrol
van de Erfgoedinspectie is voor een groot
deel overgenomen door de provincies. Dit
gebeurde in het kader van de rijksbrede
operatie van specifiek naar generiek toezicht.
De Erfgoedinspectie richt zich nu meer op
toezicht op het functioneren van het stelsel.
Ook de Erfgoedmonitor biedt informatie die
zicht geeft op het functioneren van het stelsel.

2. Ministerie van OCW (2009)
3. Ministerie van OCW (2011)
4.	OCW (2015a). De Erfgoedwet
verving de Monumentenwet
van 1988, de wet verzelf­
standiging rijksmuseale
diensten, de wet tot behoud
van het cultuurbezit, de wet
op teruggave cultuurgoederen
uit bezet gebied, de uitvoe­
ringswet van het UNESCOverdrag 1970 over illegale
handel, en de regeling beheer
museale voorwerpen. Daar
waar de wet tot verandering
heeft geleid, is dit aangegeven
in de tekst.
5.	Raad van Europa:
Overeenkomst inzake het
behoud van het architecto­
nische erfgoed van Europa,
Granada 1985 (Verdrag van
Granada); Verdrag inzake de
bescherming van het archeo­
logisch erfgoed (herzien),
Valletta 1992 (Verdrag
van Valletta); Europees
landschapsverdrag, Florence
2000. Unesco: Overeenkomst
inzake de bescherming van
het cultureel en natuurlijk
erfgoed van de wereld, 1972
(Werelderfgoedverdrag).

Ondersteuning met kennis wordt geboden
door organisaties als de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed (RCE), de provinciale steun­
punten monumentenzorg en archeologie,
het Nationaal Restauratiefonds, gemeenten,
lokale monumentencommissies en door
de vele historische en archeologische
verenigingen die ons land rijk is. Ook de
markt, in de vorm van restauratiebedrijven en
archeologische opgravings- en onder­zoeks­­
bureaus, speelt een belangrijke rol bij de zorg
voor gebouwd en archeologisch erfgoed.

Hoe geeft het Rijk invulling aan
zijn verantwoordelijkheid?
De instrumenten die het Rijk inzet voor het
behoud van onroerend erfgoed zijn wet- en
regelgeving, bestuurlijke afspraken, subsidies
voor onderhoud, restauratie en herbestem­
ming van monumenten en het stimuleren
van kennis en informatievoorziening. Het
huidige beleid staat in de MoMo-beleidsbrief
uit 2009. Van belang zijn ook de Erfgoedwet,
die inmiddels in werking is getreden en de
Omgevingswet.
Modernisering Monumentenzorg

In de MoMo-beleidsbrief is geconstateerd dat
het erfgoedbelang vaak als een hindermacht
werd ervaren, met name binnen de ruimte­
lijke ordening, wat een goede behartiging
van dat belang in de weg stond. Erfgoedzorg
was in de regel objectgerichte zorg. Dit
terwijl er juist een maatschappelijke behoefte
zichtbaar werd aan een bredere benadering
van het erfgoed, met aandacht voor de
aspecten identiteit, ruimtelijke kwaliteit en
herkenbaarheid. Hiermee werd aangesloten
bij de toegenomen betekenis van erfgoed
in de dagelijkse leefomgeving. De MoMobeleidsbrief stelde verder dat de objectzorg
moderner en eenvoudiger vormgegeven
moest worden en meer recht moest doen
aan de positie van de eigenaar van het
monument.
MoMo ging uit van een drietal pijlers: ten
eerste de borging van het erfgoedbelang
in de ruimtelijke ordening, ten tweede
het vereenvoudigen van de regelgeving
en als derde pijler het bevorderen van de
herbestemming van monumentale panden.

19

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED

I
CULTUURHISTORISCHE
BELANGEN MEEWEGEN
IN DE RUIMTELIJKE
ORDENING: INTEGRALE
AFWEGING, RUIMTELIJKE
ORDENING, REKENING
HOUDEN MET CULTUREEL
ERFGOED, KWALITEIT VAN
DE LEEFOMGEVING, MINDER
REGELS, VISIE ERFGOED EN
RUIMTE, BESLUIT RUIMTELIJKE
ORDENING, RESTAURATIE ALS
GEBIEDSONTWIKKELING.

Cultureel erfgoed is overal aanwezig in onze
leefomgeving en dient – net als andere
belangen –meegenomen te worden bij
ruimtelijke plannen en ontwikkelingen.
Een belangrijke maatregel die werd
aangekondigd om dit te realiseren was
de aanpassing van het Besluit ruimtelijke
ordening, die gemeenten verplicht om bij
het opstellen van bestemmingsplannen
rekening te houden met cultureel erfgoed.
Ook werd aangekondigd dat het Rijk het
erfgoedbelang op nationaal niveau zou
vastleggen in een structuurvisie.
Verder werd aangekondigd dat een aantal
gebieden uit de wederopbouwperiode
(1940–1965) zou worden geselecteerd en
beschermd via de ruimtelijke ordening.
Hiermee werd beoogd de aandacht te
vestigen op waardevolle gebieden uit de
meer recente geschiedenis.

II
KRACHTIGER EN
EENVOUDIGER
REGELGEVING: EIGENAAR
CENTRAAL, BEPERKT
AANWIJZEN VAN NIEUWE
MONUMENTEN, MINDER
REGELS, VEREENVOUDIGING
PROCEDURES,
WEDEROPBO­UW­PERIODE,
KWALITEITSNORMEN VOOR
RESTAURATIE, STRUCTUREEL
INSTANDHOUDINGSBUDGET,
SOBER EN DOELMATIG
ONDERHOUD,
WERKENDERWIJS
VERBETEREN REGISTER,
VERGUNNINGVRIJE
ACTIVITEITEN,
KENNIS­­­­­­­­­­INFRASTRUCTUUR.

In de beleidsbrief MoMo werd geconstateerd
dat het systeem van de subsidiëring van rijks­
monumenten en van de vergunning­­­verlening
voor eigenaren complex en belastend was.
Ingezet werd op vereenvoudiging van
regels en op lastenverlichting. Uiteraard
mocht vereenvoudiging niet ten koste gaan
van kwaliteit. Om deze reden werd in de
beleidsbrief ook het belang benadrukt van
het ontwikkelen van kwaliteitsnormen voor
restauratie.

III
HERBESTEMMING:
VOORKOMEN VAN
LEEGSTAND, PASSEND
GEBRUIK, HAALBAARHEIDS­
ONDERZOEK, WIND- EN
WATERDICHT, PROGRAMMA
HERBESTEMMING,
TRANSFORMATIE,
GEBIEDSOPGAVE

Met de verandering van onze samenleving,
verandert ook het gebruik van gebouwen,
complexen, terreinen en landschappen. In
de beleidsbrief werd geconstateerd dat veel
gebouwen, waaronder kerken, kloosters en
industriële complexen, hun functie zouden
gaan verliezen of inmiddels al hadden
verloren. Passend gebruik werd voor het
voortbestaan van het erfgoed als essentieel
gezien. De beleidsdoelstelling was om bij deze
veranderopgave de cultuurhistorische waarde
een belangrijke rol te geven. Hiertoe werd een
tweetal subsidieregelingen ter bevordering
van herbestemming en een programma
herbestemming bij de RCE aangekondigd.

Erfgoedwet en Omgevingswet

Met de Erfgoedwet is nu één samenhangende
wet voor het cultureel erfgoed voorhanden.
De Erfgoedwet bevat daarbij met name
bepalingen over de aanwijzing van erfgoed
als beschermd erfgoed, zoals de aanwijzing
van rijksmonumenten, en regels ter onder­
steuning van behoud van erfgoed via onder
meer subsidies en laagrentende leningen
voor restauratie en instandhouding. De regels
over de omgang met onroerend erfgoed
zijn voor een groot deel vastgelegd in de
Omgevingswet.6 Dit betreft bijvoorbeeld
regels over vergunningverlening bij wijziging
van rijksmonumenten en het borgen van de
waarden van door het Rijk beschermde stadsen dorpsgezichten in het Omgevingsplan.7
De opdracht aan gemeenten om rekening te
houden met cultureel erfgoed zal expliciet
in de onderliggende regelgeving van de
Omgevingswet worden opgenomen. De
Erfgoed­wet en de Omgevingswet zorgen in
samenhang voor een wettelijke basis voor de
zorg voor het cultureel erfgoed en integratie
daarvan in het ruimtelijke domein.

6. Ministerie van IenM (2016)
7.	Met de Omgevingswet zal het
huidige bestemmingsplan
worden vervangen door het
Omgevingsplan.

De volgende paragrafen gaan in op de reali­
satie van de beleidsdoelen uit de MoMopijlers, waarbij achtereenvolgens de zorg
voor de historische omgeving, het gebouwd
erfgoed en het archeologisch erfgoed aan de
orde komen.

21

DE ZORG VOOR
DE HISTORISCHE
OMGEVING

Figuur 1: Rekening houden met cultureel
erfgoed in bestemmingsplannen

Cultureel erfgoed in de
ruimtelijke ordening

Bron: RCE

in regels

90
80
70
60
50
40
30
20

p
ha

gi

d

e

10
0

sc
nd
la
ur
lt u

Werelderfgoed dat is gelegen in Caribisch Nederland is niet weergegeven op deze kaart.
Het betreft de historische binnenstad van Willemstad op CuraÇao (geplaatst in 1997)
en het plantagesysteem van West-CuraÇao, het Bonaire National Marine Park en het
eiland Saba (allen op de voorlopige lijst).

in toelichting

lo

5 0 km

%

eo

25

100

ch

0

De aandacht voor cultureel erfgoed in het
ruimtelijk domein is de afgelopen jaren
toegenomen. Uit recent onderzoek van DSP
blijkt dat gemeenten bij het opstellen van
bestemmingsplannen rekening houden
met cultureel erfgoed. Archeologie blijkt
beter ingebed in bestemmingsplannen
dan het gebouwd erfgoed (waaronder
stads- en dorps­gezichten), dat op zijn
beurt weer beter wordt meegenomen dan
cultuurlandschappelijke waarden.9 Dit geldt
zowel voor de aandacht voor deze aspecten
in de toelichting bij bestemmingsplannen
als voor de vertaling naar juridisch

8.	Zie ook de brief van de staats­
secretaris van Economische
Zaken aan de Tweede Kamer
over het natuurbeleid,
Ministerie van EZ (2016)
9.	DSP-groep (2016a)
10.	Erfgoedinspectie (2016a)
11.	Haskoning (2008), Rigo
(2011), Andersson Elffers
Felix (2010), Erfgoedinspectie
(2011), Erfgoedinspectie
(2013a), Erfgoedinspectie
(2015a), Erfgoedinspectie
(2016a).
12.	Er is veel onderzoek gedaan
naar cultureel erfgoed in
het afwegingsproces van de
ruimtelijke ordening, maar
vaak vanuit verschillende
perspectieven en met behulp
van verschillende indicatoren.
Dat bemoeilijkt de vergelijking
van de beschikbare cijfers.
13.	RAAP, Archeologisch
Adviesbureau (2013) en (2015)
14.	De wettelijke basis voor het
rekening houden met (te
verwachten) archeologische
monumenten bij het opstellen
van bestemmingsplannen
werd gelegd in de Wet op de
archeologische monumen­
tenzorg die in 2008 in
werking trad. Uit onder meer
Haskoning (2008) bleek dat
gemeenten en ook provincies
al in de jaren daarvoor op
deze wetgeving hadden
geanticipeerd.

Cu

De zorg voor de historische omgeving is
verankerd in het Besluit ruimtelijke ordening
(Bro), dat sinds 2012 geldt. Daarnaast is met
het vaststellen van de interdepartementale
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte
(SVIR) in 2012 het cultureel erfgoed als een
van de nationale belangen vastgelegd. Met
de SVIR, maar vooral met de Visie Erfgoed
en Ruimte, is een impuls gegeven aan de
bescherming en de gebiedsgerichte en
ontwikkelingsgerichte omgang met onze
historische omgeving. Met deze twee nota’s
is invulling gegeven aan het voornemen uit
MoMo om te komen tot een structuurvisie
voor het cultureel erfgoed.

oe

Provincie / gemeente

fg

UNESCO-werelderfgoed op
Voorlopige Lijst (globale zone)

er

UNESCO-werelderfgoed

d

Wederopbouwgebied

uw

Rijksbeschermd
stads- en dorpsgezicht

bind­en­de regels. Uit de monitor van de
Erfgoedinspectie blijkt dat van juridische
borging van archeologie in 91% van de
gevallen geheel en in 4% van de gevallen
gedeeltelijk sprake is.10 Alhoewel in het
onderzoek van DSP een relatief klein aantal
(36) bestemmingsplannen is onderzocht,
komt het beeld overeen met eerdere
onderzoeken naar de borging van cultureel
erfgoed in de ruimtelijke ordening.11 De
groei van de aandacht voor cultureel erfgoed
bij het opstellen van bestemmingsplannen
lijkt wel af te vlakken.12 Voor de archeologie
geldt dat de uitkomsten ook in lijn zijn met
onderzoek van RAAP, dat aantoont dat het
streven in de archeologie naar `behoudin-situ’ vorm krijgt.13 Dat het gebouwd
erfgoed achterblijft bij de archeologie houdt
mogelijk verband met feit dat de archeologie
al sinds de jaren negentig van de vorige
eeuw vast aandachtspunt is bij het opstellen
van bestemmingsplannen.14 Voor gebouwd
erfgoed houdt dit mogelijk ook verband met
de omstandigheid dat dit erfgoed nog vaak
via sectorale wetgeving en via gemeentelijke
verordeningen wordt beschermd en daardoor
minder zichtbaar is in bestemmingsplannen.
Voor cultuurlandschappen is op gemeentelijk
niveau nog onvoldoende aandacht.

bo

De historische omgeving omvat cultuur­­­­
landschappen, stads- en dorps­gezichten,
werelderfgoedgebieden en wederopbouw­
gebieden. De zorg voor de historische
omgeving is vooral decentraal, via ruimte­
lijke wetgeving, geregeld.8 In enkele
bijzondere gevallen heeft het Rijk een
grotere verantwoordelijkheid, zoals voor de
werelderfgoederen. Voor het overgrote deel
valt de zorg voor de historische omgeving
echter toe aan provincies en gemeenten.
Dit geldt ook voor de bescherming van
cultuurlandschappen en voor de door het
Rijk aangewezen stads- en dorpsgezichten.

Ge

Beschermde stads- en dorpsgezichten,
wederopbouwgebieden en UNESCOwerelderfgoed in Nederland

Ar

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | De zorg voor de historische omgeving

Sector in beeld – De zorg voor de historische omgeving

Bron: DSP (2016a)

23

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | De zorg voor de historische omgeving

In het DSP-onderzoek is voor een beperkt
aantal (24) gemeenten ook gekeken naar
de uitvoeringspraktijk. Daarbij valt vooral
de grote variëteit op als het gaat om de
wijze van invulling en het gebruik van
instrumenten (beleid, bestemmingsplan,
advies, structuurvisie, vergunningverlening,
toezicht, handhaving). Het blijkt dat alle
onderzochte gemeenten in een voortdurend
proces zitten om cultuurhistorische waarden
in beeld te brengen. In de meeste gevallen
hebben gemeenten ook beleid gemaakt
voor erfgoed (al dan niet in de vorm van
waardenkaarten), eigenstandig of geïntegreerd
in het ruimtelijk beleid. Bij de toetsing van
vergunningen valt op dat de voorschriften bij
het bestemmingsplan vaak leidend zijn bij
de beoordeling en dat andere beleidsstukken
niet altijd geraadpleegd worden. Toch gaat het
volgens de gemeenten eigenlijk altijd goed: er
is geen sprake van dat er vergunningen worden
verleend zonder dat rekening is gehouden met
cultuurhistorische waarden. In het onderzoek
is niet specifiek gekeken naar onderzoekseisen
die kunnen worden gesteld in het kader van
de vergun­ning­verlening door een gemeente.
Gegevens hierover zijn wel voorhanden: de
monitor van de Erfgoedinspectie laat zien dat
gemeenten aangeven in 84% van de gevallen
een afweging te maken of bouwhistorisch
onderzoek nodig is.15
Dat er een grote variëteit is bij de invulling van
de gemeentelijke erfgoedtaak is niet vreemd,
omdat gemeenten aanzienlijke ruimte hebben
om invulling te geven aan hun erfgoedtaak.
Een deel van de ondervraagde gemeenten
geeft aan behoefte te hebben aan good
pratices van andere gemeenten. Daar kan aan
toe worden gevoegd dat de verwachting is
dat de komende jaren gemeenten als gevolg
van de invoering van de Omgevingswet
behoefte zullen hebben aan ondersteuning
met kennis.16 IPO en OCW verkennen samen
met de VNG de behoefte bij gemeenten
en betrekken daarbij de federatie grote
monumentengemeenten en de steunpunten
monumentenzorg en archeologie.

Visie Erfgoed en Ruimte en het
uitvoeringsprogramma

Het Rijk stimuleert de gebiedsgerichte
om­­gang met onze historische omgeving
met de Visie Erfgoed en Ruimte (VER).
Het Rijk werkt daarbij samen met andere
partijen om zorgvuldig om te gaan met
het cultureel erfgoed en hier gebruik van
te maken bij ruimtelijke opgaven om zo
het karakter van Nederland zichtbaar te
houden en voor draagvlak te zorgen. Een
uitvoeringsprogramma maakt onderdeel uit
van de VER. In dat kader zijn in de periode
2012-2016 ruim 150 projecten uitgevoerd,
samen met meer dan 350 partners, met als
doel ruimtelijke vraagstukken op het gebied
van economie, waterveiligheid, recreatie en
duurzaamheid te verbinden met cultureel
erfgoed.17 De resultaten en de kennis uit
deze (voorbeeld)projecten zijn toegankelijk
gemaakt voor derden. Er is binnen de
projecten samengewerkt met bedrijven en
bureaus (65%), erfgoed- en landschaps­
instellingen (18%), overheden (11%) en
kennis­­instellingen (6%). Het VER-programma
is voor de periode 2017 – 2018 verlengd.
Beschermde stads- en dorpsgezichten
en wederopbouwgebieden

Nederland kent 470 rijks­beschermde stadsen dorpsgezichten.18 Het rechtsgevolg van
een aanwijzing is dat de gemeente een
bestemmingsplan opstelt dat recht doet aan
de cultuurhistorische waarden, zodat daar
bij ruimtelijke ontwikkelingen rekening
mee kan worden gehouden en daarop
voortgebouwd kan worden. Het is lastig
om vast te stellen in welke mate dit ook
gebeurt. Een indicatie vormt de verkenning
die in 2016 door de RCE is uitgevoerd. Uit
een vergelijking van kaartmateriaal kon
worden afgeleid dat er veranderingen hebben
plaatsgevonden, maar op dit moment kunnen
hier nog geen kwalitatieve uitspraken aan
worden verbonden, omdat wijzigingen
zowel tot verstoring als tot versterking van de
cultuurhistorische waarden kunnen leiden.19

15.	Erfgoedinspectie (2016a)
16.	DSP-groep (2016c)
17.	Het gaat om `unieke’ partners
waar in het kader van uitvoe­
ringsprojecten een financiële
relatie mee bestaat.
18.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2016
19.	Het gaat hier om een
vergelijking van topografische
kaarten 1:10.000 van 2011 en
2015 en gegevens uit de BAG
(Basisregistraties Adressen
en Gebouwen). Dit onderzoek
wordt in het kader van de
Erfgoedmonitor uitgevoerd.

Het Rijk heeft in het kader van de uitvoering
van de MoMo-beleidsbrief dertig gebieden
uit de Wederopbouwperiode (1940 – 1965)
geselecteerd die van groot cultuurhistorisch
belang zijn. Het doel is om deze gebieden als
representanten van de Wederopbouwperiode
in de toekomstige inrichting van Nederland
herkenbaar te houden en om tegelijkertijd
meer publieke aandacht voor het erfgoed
uit deze periode te krijgen. Samen met be­
trokken gemeenten wordt ingezet op een
ontwikkelingsgerichte bescherming van
deze gebieden in bestemmingsplannen. Een
intentieverklaring daartoe tussen het Rijk en
betrokken gemeenten is in november 2016
ondertekend.20 Medio 2016 waren in dertien
van de dertig gevallen de kernkwaliteiten van
de wederopbouwgebieden geheel of gedeelte­
lijk in het bestemmingsplan opgenomen. De
verwachting is dat dit de komende jaren verder
zal toenemen in de wetenschap dat voor 24
van de 30 wederopbouwgebieden nu al geldt
dat deze expliciet of gedeeltelijk onderdeel
uitmaken van het gemeentelijk beleid.21
Uit een nulmeting van Motivaction blijkt
dat de bekendheid van wederopbouwwijken
groot is. Van de ondervraagde Nederlanders
is 70% bekend met één of meerdere weder­
opbouwwijken en 64% van de ondervraagden
herkent het onderscheidende karakter van
deze wijken.22 Hoewel 43% van de onder­
vraagden aangeeft dat de wijken behouden
moeten blijven, geeft twee derde van de
ondervraagden aan dat de wijken flink ver­
nieuwd moeten worden.
Werelderfgoedgebieden

Werelderfgoed is cultureel en natuurlijk
erfgoed dat vanwege zijn uitzonderlijke
universele waarde is geplaatst op de
Werelderfgoedlijst van UNESCO. Nederland
telt op dit moment tien werelderfgoederen.
De twee meest recente toevoegingen zijn
de Grachtengordel van Amsterdam (2010)
en de Van Nelle Fabriek (2014). Nederland
heeft de ambitie om de komende jaren nog
acht erfgoederen voor te dragen voor de
Werelderfgoedlijst.2³ In januari 2017 zijn
door Nederland en België de Koloniën van
Weldadigheid voor nominatie voorgedragen.

Nederland heeft op grond van het wereld­
erfgoedverdrag de plicht de uitzonderlijke
universele waarden van de Nederlandse
werelderfgoederen in stand te houden, het
publieksbereik te bevorderen en samen te
werken met andere lidstaten. De verant­
woordelijkheid voor de instandhouding en
bevordering van publieksbereik ligt daarbij
primair bij de siteholders. Dit zijn doorgaans de
eigenaren of de gemeentelijke of provinciale
overheden. Het Rijk biedt met wet- en regel­
geving en door inzet van financiële middelen
ondersteuning voor de instandhouding en
voor publieksbereik. Eigenaren van wereld­
erfgoed krijgen sinds 2013 voorrang bij de
toekenning van instandhoudingssubsidies
door het Rijk. Tot eind 2015 doen eigenaren
van werelderfgoed een beroep op 5% van het
beschikbare budget voor instand­houding van
monumenten.

20.	Voor het dorp Nagele is in 2013
al een convenant gesloten met
de gemeente.
21.	Erfgoedmonitor, gegevens
medio september 2016
22.	Motivaction research and
strategy (2014)
23. Ministerie van OCW (2015b)

Figuur 2: Instandhoudingssubsidie voor wereld­
erfgoed in de periode 2013 - 2015 in procenten
%
8
7
6
5
4
3
2
1
0

2013

2014

2015

Gemiddeld

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

Figuur 3: Instandhoudingssubsidie voor
werelderfgoed in de periode 2013 - 2015
in euro’s
€ mln
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0

2013

2014

2015

Gemiddeld

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

25

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | De zorg voor de historische omgeving

Uit een evaluatie van Royal Haskoning DHV
komt naar voren dat het beschikbare juridische
instrumentarium voldoende mogelijkheden
biedt om de Nederlandse werelderfgoederen
te beschermen.24 De vindbaarheid en eendui­
digheid van deze regels op nationaal niveau
is volgens het onderzoeksbureau wel een
aan­dachtspunt. De uitzonderlijke universele
waarden van de aangewezen Nederlandse
werelderfgoederen zijn tot nu toe goed in
stand gehouden, zo wordt geconstateerd in
de periodieke rapportage aan UNESCO.25 Bij
één van de werelderfgoederen, Schokland,
staat de unieke universele waarde van het
bodemarchief evenwel onder druk door de
stand van het grondwaterpeil. Betrokken
partijen zijn in overleg om hiervoor een
passende oplossing te vinden.
De siteholders geven samen met de koepel­
organisatie Stichting Werelderfgoed
Nederland en het Wereld­erfgoedpodium
invulling aan de verdragsdoelstelling op
het gebied van publieksbereik en educatie.
Het Rijk ondersteunt dit met een structurele
subsidie aan de Stichting Werelderfgoed
Nederland. Via de VER is een extra impuls aan
de instandhouding en het publieksbereik van
wereld­erfgoed gegeven. In dit kader zijn in to­
taal 47 projecten ondersteund, variërend van
bezoekerscentra en bewegwijzering tot het
opstellen van een gezamenlijke aanpak met
de siteholders voor communicatie en toerisme.
Uit een nulmeting van de naamsbekendheid
van werelderfgoed blijkt dat acht op de tien
volwassen Nederlanders wel eens van de term
werelderfgoed heeft gehoord. De bekendheid
onder jongeren is minder groot: zes op de tien
middelbare scholieren heeft hier nog nooit
van gehoord.26 Om die reden worden diverse
initiatieven ontplooid, ook voor jongere kin­
deren: een uitzending van Klokhuis haalde
bijvoorbeeld hoge kijkcijfers en op de hieraan
gekoppelde publieksdag kwamen veel bezoe­
kers af, voornamelijk kinderen. De Waddenzee,
de Grachtengordel en het molencomplex
Kinderdijk-Elshout, zijn de drie bekendste en
meest bezochte Nederlandse werelderfgoede­
ren. 34% van de Nederlanders heeft wel eens
een Nederlands Werelderfgoed bezocht.

Figuur 4: Naamsbekendheid Werelderfgoed
in Nederland naar leeftijd
leeftijd

Bekend met de term:

Wel

Niet

14 - 17

41

59

18 - 24

62

38

25 - 34

73

27

35 - 44

76

24

45 - 54

85

15

55 - 64

84

16

65+

88

12

0

20

40

60

80

%
100

Bron: Bureau Veldkamp (2014)

Op internationaal vlak werkt Nederland
samen met de andere lidstaten van het
UNESCO-werelderfgoedverdrag en onder­
steunt Nederland met het Netherlands Fund
in Trust andere landen in het opzetten en
uitvoeren van werelderfgoedbeleid.
Herbestemming

Door het verdwijnen van bestaande functies
van monumentale gebouwen, waaronder
de religieuze functie van vele kerken, dreigt
leegstand en is zelfs sloop op termijn niet uit
te sluiten. Herbestemming is dan ook nodig
om het voortbestaan van deze gebouwen
mogelijk te maken. Ter bevordering van
herbestemming is een aantal instrumenten
ingezet. Het gaat hierbij om financiële
instrumenten en om kennisontwikkeling via
het Nationaal Programma Herbestemming
en de VER.
Om herbestemming te stimuleren zijn
twee subsidieregelingen in het leven
geroepen.27 Het gaat om een regeling
voor het wind- en waterdicht maken
van (leegstaande) monumenten ter
voorkoming van verder verval en een
regeling voor haalbaarheidsonderzoek naar
herbestemming van monumenten. Vanaf
2011 tot en met 2015 werden er in totaal 1.286
onderzoeksaanvragen en 126 aanvragen
voor noodmaatregelen gehonoreerd voor
respectievelijk 1.296 en 162 objecten.28
Jaarlijks is er sprake van een overvraag
ten opzichte van het budget voor beide
regelingen, wat aangeeft dat de behoefte
groot is.

24.	Royal Haskoning DHV (2014)
25.	Unesco (2013)
26.	Bureau Veldkamp (2014)
27.	Beiden maken onderdeel
uit van de Subsidieregeling
stimulering herbestemming
monumenten.
28.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2015

Uit een tussenevaluatie door Berenschot
van de subsidieregeling voor onderzoek
naar herbestemmingsmogelijkheden blijkt
dat bij 31% van de gesubsidieerde projecten
(uit 2011 en 2012) ook een herbestemming
werd gerealiseerd of dat de plannen daartoe
werden uitgewerkt.29 In nog eens 34% van
de gevallen werd verwacht dat die stap op
korte termijn zou worden gezet. Berenschot
beoordeelt de regeling als succesvol. Beide
subsidieregelingen zijn inmiddels verlengd
tot 2021 en zullen in 2018 wederom worden
geëvalueerd.
Figuur 5: Gehonoreerde aanvragen
Subsidieregeling stimulering herbestemming
monumenten
Haalbaarheidsonderzoeken
Wind­ en Waterdicht
450

30

375

25

300

20

225

15

150

10

75

5

0

2011

2012

2013

2014

2015

of terugdringen van leegstand. Vanwege
onder meer de grote verschillen in de
kwaliteit en beschikbaarheid van bronnen
over leegstand, is het methodologisch
ingewikkeld om de herbestemmingsopgave
in beeld te krijgen. Toenemende
leegstand, en daarmee mogelijke
herbestemmingsproblematiek, lijkt echter
het meest prominent bij religieus erfgoed
en bij agrarisch erfgoed. De verwachting
is dat, net als bij het religieus erfgoed,
een aan­zienlijk deel van de agrarische
bebouwing de komende jaren leeg zal
komen te staan. Een alomvattend beeld
van de leegstand is nodig om de juiste
prioriteiten te kunnen stellen. Deze
problematiek speelt ook in andere sectoren
die met leegstand te maken hebben. De
ministeries van OCW en Infrastructuur en
Milieu (IenM) onderzoeken op dit moment
gezamenlijk op welke wijze de leegstand
van rijksmonumenten meegenomen kan
worden in de landelijke monitor leegstand
die IenM en het Interprovinciaal Overleg
(IPO) ontwikkelen in samenwerking met het
Kadaster, het CBS en het Geonovum.

29.	Berenschot (2014)

0

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

Naast de bovengenoemde regelingen staat
ook de Restauratiefonds-plus hypotheek open
voor herbestemmingsprojecten. Deze wordt
in de paragraaf `Restauraties’ behandeld.
Het Nationaal Programma Herbestemming
is inmiddels afgerond en heeft een
belangrijke bijdrage geleverd aan de
positieve aandacht voor het onderwerp.
Er is ingezet op kennis­­­­­­­­ontwikkeling en
het verzamelen en versprei­den van best
practices. De laatste vier jaar is, als onderdeel
van de VER, veel aandacht gegeven aan
de gebiedsgerichte benadering van
herbestemming in krimpgebieden.
Er is nog onvoldoende zicht op de relatie tus­
sen leeg­stand en de herbestemmingsopgave,
waardoor moeilijk is aan te geven hoe
succesvol de inzet op herbestemming is
geweest als het gaat om het voorkomen

Omgevingswet en ruimtelijke
ontwikkelingen

De Omgevingswet bepaalt dat het Rijk
een Omgevingsvisie gaat opstellen. Deze
visie zal een groot aantal bestaande
beleids­documenten vervangen en een
aantal maatschappelijke en ruimtelijke
ontwik­kelingen in samenhang bezien.
Voor cultureel erfgoed zal met name de
energietransitie en de grote ruimtelijke
impact daarvan consequenties hebben,
zowel in het landelijke als het stedelijke
landschap. Hetzelfde geldt voor klimaat­
adaptatie en de verdergaande verstedelijking
en krimp. Het gaat daarbij zowel om de
bescherming als de benutting van het
cultureel erfgoed bij deze toekomstige
ruimtelijke opgaven. Ook voor de meer­
waarde van culturele voorzieningen voor
de omgevingskwaliteit en de economie is
steeds meer aandacht.

27

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | De zorg voor de historische omgeving

Conclusies over de zorg voor
de historische omgeving
Erfgoed speelt in toenemende mate een rol
in het afwegingskader van de ruimtelijke
ordening. De aandacht voor gebouwd
erfgoed en vooral de cultuurlandschappen
blijft daarbij achter bij het archeologisch
erfgoed. Verwacht mag worden dat de
Omgevingswet hier een extra impuls zal
geven, zeker nu ook de gemeentelijke
en provinciale monumenten onderdeel
gaan uitmaken van het Omgevingsplan.
Voor de zorg voor het cultuurlandschap is
extra aandacht nodig. Meer bekendheid
en goede voorbeelden kunnen hiervoor
een oplossing zijn. Dit sluit ook aan bij de
behoefte bij gemeenten aan uitwisseling van
good practices. Voor die kennisuitwisseling
bestaan al goede mogelijkheden, zoals de
Vereniging Nederlandse Gemeenten, de
provinciale steunpunten monumentenzorg
en archeologie, de Federatie Grote Monu­
mentengemeenten en de Handreiking
erfgoed en ruimte. Daarnaast zal ook in
het kader van de Omgevingswet aandacht
worden besteed aan kennisuitwisseling.
Van belang is dat de komende jaren de
monitoringsystematiek voor cultureel
erfgoed in de ruimtelijke ordening verder
wordt verbeterd, zodat ontwikkelingen beter
kunnen worden gevolgd.
De VER heeft de gebiedsgerichte benadering
van het cultureel erfgoed een belangrijke
impuls gegeven, getuige de veelheid aan
samenwerkingsprojecten. Voor de komende
twee jaar is het programma verlengd.
Er is een eerste verkenning uitgevoerd
naar ruimtelijke veranderingen in rijks­
beschermde stads- en dorps­gezichten.
De metho­diek die daarbij wordt toegepast,
biedt perspec­tief en zal de komende jaren
worden door­­­ontwikkeld.

Het vastleggen van de cultuurhistorische
waarde in gemeentelijke bestemmings­
plannen van de wederopbouwgebieden
die door het Rijk zijn geselecteerd, is op
gang gekomen. Een intentieverklaring
om toekomstgerichte afspraken vast te
leggen, is eind 2016 ondertekend. De
komende jaren zal worden gemonitord
in hoeverre de karakteristieken van de
wederopbouwgebieden herkenbaar zijn
gebleven.

Maquette kasteel Oldenaller,
Putten, Gelderland

Het juridisch instrumentarium voor
bescherming van werelderfgoed werkt
adequaat, maar de vindbaarheid en de een­
duidigheid daarvan is een aandachtspunt.
De Omgevingswet en de bijbehorende
uit­voerings­regelgeving zal hierin naar
verwachting verbetering brengen. De
Omgevings­wet is juist gericht op het
integreren en verbeteren van bestaande weten regelgeving. Siteholders geven zelf aan dat
het behoud van werelderfgoederen goed op
orde is. Werelderfgoed is redelijk bekend.
Herbestemming is op de agenda gezet. De
financiële regelingen die herbestemming
stimuleren werken goed en voorzien in een
grote behoefte. In 2018 zullen deze regelingen
worden geëvalueerd. In hoeverre de inzet
op herbestemming ook daadwerkelijk
heeft bijgedragen aan het voorkomen van
leegstand en sloop van monumenten, is nog
niet met zekerheid te zeggen. Er is behoefte
aan inzicht in de totale leegstand en de
daaraan gekoppelde herbestemmingsopgave.
Hierin zal worden samengewerkt met het
ministerie van IenM, IPO en andere partijen.

29

Sector in beeld – Gebouwd erfgoed

Aantal gebouwde monumenten
2015 - 2016

Provinciale
monumenten (2015)
844

Rijksmonumenten
per provincie

2.557

2016

4.153

Totaal 61.959

1.282

Rijksmonumenten (2016)
61.959

14.044
82

3.943

Gemeentelijke
monumenten (2015)
54.771

6.272

5.618
9.158

Bron: Erfgoedmonitor

5.832
3.677

Rijksinvesteringen

5.341

In instandhouding en restauratie van gebouwd erfgoed in 2015

Budget Sim
Bedrag verleende hypotheken Restauratiefonds
(RFH)

Rijksmonumenten
per categorie
2015

Agrarische
gebouwen
7.512

Losse
objecten
5.731

Kerkelijke
gebouwen
4.191

Die zijn aangesloten bij de Vakgroep Restauratie 1)

2015

Bron: RCE Monumentenregister

Gebouwen,
woonhuizen
36.121

Werknemers van restauratie bedrijven

Openbare
gebouwen
2.071

Verdedigings­
werken
1.812

Liefdadige
instellingen
459

Molens
1.275

Horeca
instellingen
211

Weg­ en
waterwerken
1.068

Objecten in/
delen van
kerkelijke
gebouwen
189

Kastelen
1.019

Delen van
gebouwen,
woonhuizen
188

€ 49.700.000
€ 27.116.179

2011

2012

2013

2014

2015*

man

93%

93%

93%

93%

93%

vrouw

7%

7%

7%

7%

7%

Naar geslacht

Bedrag verleende hypotheken Restauratie­
fondsplus (RFH+)

€ 22.863.953

Bijdrage Provinciefonds restauratie door OCW

€ 20.000.000

jonger dan 25 jaar

11%

10%

10%

10%

9%

Fiscale aftrek rijksmonumenten*

€ 57.000.000

25-29 jaar

11%

12%

12%

11%

11%

Subsidieregeling stimulering herbestemming
monumenten (wind- en waterdicht en haalbaar­
heidsonderzoek)

€ 2.400.000

30-34 jaar

11%

12%

13%

13%

13%

35-39 jaar

10%

10%

10%

10%

11%

40-44 jaar

12%

11%

10%

11%

11%

45-49 jaar

13%

13%

13%

12%

12%

50-54 jaar

12%

11%

12%

13%

13%

55 jaar en ouder

20%

20%

20%

20%

20%

tot 0,6 VTE

4%

5%

5%

5%

5%

0,6 tot 0,8 VTE

7%

5%

4%

7%

7%

0,8 tot 0,95 VTE

5%

8%

11%

8%

9%

Voltijdbaan

83%

82%

80%

80%

80%

Bron: OCW. Bedragen in euro's, Budget Sim is exclusief archeologie.

* De omvang van fiscale aftrek voor rijksmonumenten betreft een inschatting die is
gebaseerd op het jaar 2014

Naar leeftijd

Aantal VTE in klassen

Bron: CBS

Bron: RCE Monumentenregister

* Voorlopige cijfers, ultimo september van het jaar 2015.
1) De Vakgroep Restauratie is de landelijke branchevereniging van erkende restauratie­­
bouwbedrijven. De leden van de Vakgroep zijn allen “erkend restauratie bouw­bedrijf”.
Dat wil zeggen dat de bedrijfsorganisatie en het restauratie-vakmanschap van deze
bedrijven voldoen aan strenge kwaliteitsnormen. Het inschakelen van een “erkend
restauratie bouwbedrijf” bij onderhoud aan een monument is echter niet verplicht.
33

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Gebouwd erfgoed

GEBOUWD ERFGOED
Het Rijk stimuleert het onderhoud en de
restauratie van rijksmonumenten met
verschillende (financiële) instrumenten.
Eigenaren van rijksmonumenten kunnen
voor onderhoud een beroep doen op
instand­­houdingssubsidie, woonhuizen
uitgezonderd. Met de introductie van het
Besluit rijkssubsidiëring instandhouding
monumenten (Brim) in 2006 verschoof het
accent van restauratie naar instandhouding.
Deze ontwikkeling heeft zich voortgezet en
vanaf 2013 staat het planmatig uitvoeren van
sober en doelmatig onderhoud van rijks­
monumenten centraal.30 Voor eigenaren van
woonhuis­monumenten staat de mogelijk­
heid open tot het afsluiten van een laag­
rentende lening bij het Nationaal Restauratie­
fonds (NRF). Het instrument van leningen
voor instand­houding en restauratie heeft in
de Erfgoedwet een wettelijke basis gekregen.
De afgelopen decennia is voor nagenoeg alle
categorieën van gebouwde monumenten
de restauratieachterstand weggewerkt.
Wat resteert is een restauratiebehoefte
van circa 10%.31 Om ervoor te zorgen dat
achterstanden niet weer oplopen, zijn voor
eigenaren restauratiemiddelen beschikbaar
via de provincies. Het Rijk draagt daar aan
bij via het Provinciefonds. Daarnaast is er de
mogelijkheid van de Restauratiefondsplushypotheek via het NRF voor grote restauraties
en herbestemmingen.
Het is belangrijk om restauraties zorg­
vuldig uit te voeren. Met het Programma
Restauratiekwaliteit heeft de rijksoverheid de
restauratiebranche gestimuleerd om samen
met gemeenten, provincies en eigenaren
kwaliteitsrichtlijnen op te stellen voor het
uitvoeren van werkzaamheden in het kader
van restauratie en onderhoud.
Het krachtiger en eenvoudiger maken van
de regelgeving heeft de afgelopen paar jaar
zijn beslag gekregen. De procedure voor de
aanwijzing van rijksmonumenten is vereen­
voudigd en het aantal nieuwe aanwijzingen is
teruggebracht. Dit laatste houdt verband met

de versterking van de positie van cultureel
erfgoed in de ruimtelijke ordening, waar­
door er minder noodzaak is tot het sectoraal
aanwijzen van nieuwe rijksmonumenten.
Aanwijzing van nieuwe rijksmonumenten
gebeurt om die reden nog maar beperkt en
op basis van programma’s.
De procedures rondom de advisering bij ver­
gunningen voor wijziging van rijksmonumen­
ten zijn vereenvoudigd, waarmee het aantal
adviezen van het Rijk sterk is teruggebracht.
Een aantal ingrepen aan rijksmonumenten
is bovendien vrijgesteld van de vergunning­
plicht. Tenslotte is de aanvraag voor en de
verantwoording van een instandhoudingssub­
sidie met de introductie van het uniform sub­
sidiekader vereenvoudigd voor de aanvrager.
De publieke belangstelling voor gebouwde
monumenten is groot. De Open Monu­men­
tendag staat qua bezoekers op de tweede
plaats van landelijke jaarlijkse evenementen
en trok in 2015 en 2016 ruim 1 miljoen bezoe­
kers.32 Ook andere landelijke evenementen
doen het goed. De Nationale Molendag werd
in 2015 door circa 85.000 mensen bezocht.
De betrokkenheid bij monumenten blijkt
ook uit de gemeenschappen die kerken op
het platteland onderhouden en uit de inzet
van vrijwillige molenaars.
Gebouwde monumenten
in goede staat

Het gebouwde erfgoed staat er in Nederland,
in vergelijking met zeven andere Europese
landen, goed bij en de bijna 62.000 gebouwde
rijks­­­monu­menten die Nederland telt,
verkeren over het algemeen in goede staat.33
Dit blijkt ook uit informatie uit inspectie­
rapporten van de monu­menten­wacht.
Hoewel de inspectierapporten niet voor alle
categorieën rijks­monumenten voor­handen
zijn, valt uit deze rapporten af te leiden dat
97% van de geïnspecteerde rijks­monumenten
in redelijke tot goede staat verkeert.34,35 Dit
is in lijn met onderzoek dat in 2006 door PRC
is uitgevoerd naar de restauratie­behoefte per
categorie rijks­monumenten.36

30.	Met de inwerkingtreding
van de Subsidieregeling
Instandhouding Monumenten
(Sim).
31.	Een beperkte restaura­
tieopgave draagt bij aan
instandhouding van
ambachten en expertise in de
restauratiebranche.
32.	Respons (2015)
33.	Bygningskultur Danmark
(2006)
34.	Sommige eigenaren laten op
eigen initiatief een inspec­
tierapport opstellen van de
staat van hun monument,
andere eigenaren doen dit in
het kader van de aanvraag
van een instandhoudingssub­
sidie waarvoor een dergelijk
rapport een vereiste is. Dit
levert geen representatief
beeld op voor de gehele
voorraad rijksmonumenten,
maar wel een waardevolle
indicatie. Voor ongeveer
een kwart van de rijksmo­
numenten is een dergelijk
rapport beschikbaar.
35.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2013
36.	PRC Divisie Bouwcentrum
(2006)

De provincies en de RCE werken samen aan
een betere monitoringsystematiek, waarmee
de komende jaren toegewerkt kan worden
naar een landelijk dekkend overzicht van de
staat van de gebouwde rijksmonumenten.
Figuur 6: Staat van de geïnspecteerde
rijksmonumenten (casco)
2 1
19
%
Goed
Redelijk

Instandhouding: structureel
onderhoud is op gang gebracht

Door structureel onderhoud te bevorderen,
worden nieuwe achterstanden in onderhoud
van monumenten en daarmee grote, dure
restauraties voorkomen. Sinds de introductie
van de instandhoudingsregeling onder het
Brim in 2006 is via deze subsidieregeling
in totaal 493 miljoen euro geïnvesteerd in
instandhouding van rijksmonumenten. Voor
de periode 2006 tot en met 2016 gaat het om
circa 14.000 subsidies voor gebouwde en
groene monumenten.

37.	Gelders Genootschap (2016)
38.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2016.

Matig
Slecht

78
Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2013

Een bijzonder en kwetsbaar onderdeel van
gebouwde monumenten zijn de interieurs.
Omdat het gaat om de inwendige structuur
en afwerking aan de `private’ binnen­
kant van de monu­menten, was hierover
tot nu toe nog niet zo veel bekend. Uit
een recente steek­proef in zeven grote
Brabantse monu­menten­­gemeenten blijkt
dat in 70% van de monu­menten nog één of
meerdere waardevolle interieur­elementen
aanwezig zijn.37 Bij 32% is sprake van een
samenhangend interieur en bij 7% zelfs nog
van een interieur­ensemble. De onderzochte
interieurs verkeren gemiddeld in een
matige tot redelijke conditie. Kerk­interieurs
verkeren over het algemeen in een redelijke
conditie. Over deze categorie is relatief
veel kennis beschikbaar. Dit geldt niet voor
de overige categorieën interieurs, waar
behoefte is aan meer kennis en informatie
voor eigenaren. De onderzoekers spreken
de verwachting uit dat er in Nederland
nog zo’n 38.000 monumenten zijn die
waardevolle interieur­elementen bevatten,
waarbij er in 3.800 gevallen sprake is van een
interieur­ensemble.

Uit de Erfgoedmonitor blijkt dat van de
1.055 in 2006 verleende subsidies inmiddels
980 monumenten (93%) opnieuw een
subsidie hebben gekregen. Van de verleende
subsidies uit 2007 is inmiddels voor 81%
van de monumenten opnieuw subsidie
aangevraagd. Voor monumenten met de
aanvraagjaren 2008, 2009 en 2010 is dit
percentage respectievelijk 61%, 51% en 56%.38
Deze lagere percentages houden verband met
een vertraging in het terugkeerpatroon. In
het eerste jaar na afloop van de subsidie keert
50% tot 70% van de aanvragers terug, de rest
volgt in het tweede en derde jaar daarna. De
terugkeer­percentages voor de meest recente
jaren zullen naar verwachting de komende
twee jaar verder oplopen.
Uit deze cijfers blijkt dat aanvragers na
afloop van de zes jaren waarvoor ze subsidie
aanvragen, wederom een aanvraag indienen,
waarmee structu­reel onderhoud aan de
rijks­monumenten op gang is gebracht. De
instand­houdings­cyclus is in de praktijk wel
iets langer dan zes jaar.

35

Figuur 7: Percentage terugkeerders in de periode 2012 – 2016
van subsidieontvangers uit de periode 2006 –2010

2006

79

2007

58

2012

2013

2014

2015

2016

Nog niet opnieuw ingediend
6
17

2008 47
2009

10

4

2

4

4

3 1

Aantal hypotheken

7

RFH

RFH+

400
350

19

300
250

39

200
18

33

150

49

100
44

0

20

40

60

80

50
%
100

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2016

De beschikbare middelen voor instand­
houding zullen naar verwachting voldoende
zijn om het grootste deel van de rijks­
monumenten te subsidiëren in de periode
tot 2018.39 Hiermee worden de eerdere
prognoses die het onderzoeks­bureau
Arcadis hierover heeft gemaakt bevestigd.40
Ook uit de gehonoreerde aanvragen valt af
te leiden dat het budget voldoende is: waar
in 2013 nog 571 eigenaren van monumenten
een afwijzing kregen vanwege een ontoe­
reikend budget, daalde dit in 2014 naar 37
afwijzingen, terwijl er in 2015 en in 2016
geen enkele aanvraag vanwege ontoereikend
budget werd afgewezen.

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

Voor de instandhouding van groen erfgoed
(tuinen en parken) is binnen de Subsidie­
regeling Instandhouding Monumenten (Sim)
een apart budget beschikbaar van 5 miljoen
euro. De afgelopen jaren is er vrijwel altijd
een overvraag naar dit budget. Alleen in 2015
was er sprake van een onderbesteding. Naar
de achtergronden van de instandhouding
van groen erfgoed loopt onderzoek. Daarbij
wordt gekeken naar de staat van het groene
erfgoed en de instandhoudingsbehoefte. De
komende jaren wordt dit, mede op basis van
de uitkomsten van het genoemde onderzoek,
gemonitord.
Lenen loont

Figuur 8: Aantal aanvragen instandhoudings­
subsidie in de periode 2006 - 2016
Aantal aanvragen
3500
3000
2500
2000
1500

06
20
07
20
08
20
09
20
10
20
11
20
12
20
13
20
14
20
15
20
16

1000

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2016

0

20
06
20
07
20
08
20
09
20
10
20
11
20
12
20
13
20
14
20
15

57

2010

20

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Gebouwd erfgoed

Teruggekeerd in:

Figuur 9: Aantal afgesloten restauratie­
fonds hypotheken en restauratiefondsplus
hypotheken in de periode 2006 - 2015

Eigenaren van woonhuismonumenten
komen niet in aanmerking voor een
instand­houdingssubsidie op basis van
de Sim.41 Voor eigenaren is het mogelijk
om een laag­rentende lening af te sluiten
bij het Nationaal Restauratie­fonds. In de
periode 2006 – 2015 is voor een bedrag van
ruim 330 miljoen euro aan laag­rentende
leningen afgesloten. In totaal gaat het
hierbij om 3.170 leningen. Voor de 236
leningen uit 2015 geldt dat 78% van de
aanvragers particulieren zijn, gevolgd door
16% bedrijfsleven en 6% stichtingen, kerk­
besturen en overige eigenaren.42 Uit de
cijfers blijkt dat er veelvuldig gebruik wordt
gemaakt van deze voorziening.

39.	Ministerie van OCW (2015c)
40.	Arcadis en Hylkema consul­
tants (2012)
41.	Professionele Organisatie(s)
voor Monumentenbehoud
(POM’s) en decentrale
overheden komen als
eigenaar van woonhuizen
wel in aanmerking voor
Sim-subsidie.
42.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2015

Fiscale aftrek wordt vervangen door
een niet-fiscale subsidieregeling

Voor eigenaren van rijksbeschermde
woonhuis­monumenten bestaat de
mogelijkheid om onderhouds­­kosten aan het
des­betreffende pand fiscaal af te trekken.
Hiermee is jaarlijks een bedrag van rond de
57 miljoen euro gemoeid. In 2016 is een wets­
voorstel aan de Tweede Kamer gezonden dat
voorziet in de afschaffing van de fiscale aftrek
per 1 januari 2018. Daarvoor in de plaats zal
een subsidie­regeling komen.43

De bestuurlijke afspraken zijn naar
aanleiding van de evaluatie aangescherpt.47
De restauratie van grote monumenten is
zeer kostbaar en kan de draagkracht van
een provincie te boven gaan. Het Rijk en
de provincies zijn overeengekomen dat er
voor dergelijke grote monumenten een
gezamenlijke verantwoor­delijkheid ligt. Er
wordt gewerkt aan een gezamenlijke aanpak
voor monumenten met een zeer grote
restauratie­opgave. Eind 2016 heeft het Rijk
extra middelen toegezegd voor de jaren 2017
en 2018 om een tweetal urgente restauraties
aan te kunnen pakken.48
Voor restauratie en herbestemming kan ook
een restauratiefondsplus hypotheek worden
afgesloten bij het NRF. In de periode 2012
– 2015 konden door het NRF 74 aanvragen
worden gehonoreerd voor een bedrag van
ruim 65 miljoen euro. Waar het restauraties
met een herbestemmingopgave betreft, gaat
het vaak om gebiedsgerichte opgaven.49
Onderzoek van Ecorys naar de effectiviteit van
de leenfaciliteit laat een positief beeld zien:
cultureel erfgoed wordt behouden en er is
sprake van positieve effecten op herbestem­
ming, de waarde van het monument en de
aantrekkelijkheid van de omgeving daarvan.50

43.	Ministerie van OCW (2016a)
en (2016b)
44.	Bestuurlijke afspraken over de
restauratie van rijksmonu­
menten en het ruimtelijk
beleid voor het erfgoed, OCW
en IPO, 2012.
45.	DSP-groep (2014)
46.	Ministerie van OCW (2015)
47.	Aanvulling op de bestuurlijke
afspraken over de restauratie
van rijksmonumenten en
het ruimtelijk beleid voor het
erfgoed 2012, OCW en IPO,
2015.
48.	Voor de Eusebiuskerk te
Arnhem, voor de Domtoren
te Utrecht en voor de proble­
matiek van de rijkmonu­
menten in het aardbevingen­
gebied in Groningen is voor
2017 en 2018 tien miljoen
euro beschikbaar gesteld.
Ministerie van OCW (2016a)
49.	Zie ook paragraaf
`Herbestemming’ onder
`Zorg voor de historische
omgeving’.
50.	Ecorys (2016)
51.	Stichting ERM, december
2016 en januari 2017

Restauraties

In de periode tussen 2006 en 2012 is door
het Rijk een totaalbedrag van 276 miljoen
euro geïnvesteerd in de restauratie van rijks­
monumenten. Sinds 2012 zijn de provincies
verantwoordelijk voor de restauratie van
rijks­monumenten.44 Het Rijk stelt daarvoor
jaarlijks een bedrag van 20 miljoen euro
beschikbaar via het Provinciefonds. De
afspraak is dat de provincies zorgen voor
additionele financiering vanuit de regio’s.
Op deze wijze kan goed worden aangesloten
bij kennis en expertise van de provincies op
het vlak van restauratiebehoefte. In 2015
zijn de bestuurlijke afspraken geëvalueerd
door DSP.45 Daaruit blijkt dat de meeste
afspraken effectief zijn en dat veel provincies
geld toevoegen aan de gedecentraliseerde
rijksmiddelen.46

Restauratiekwaliteit

Als uitvloeisel van de inzet van het Rijk
op de restauratiekwaliteit heeft de
Stichting Erkende Restauratiekwaliteit
Monumentenzorg (ERM) samen met
de restauratiesector uitvoerings- en
beoordelingsrichtlijnen ontwikkeld voor
een goed restauratieproces. Bedrijven
kunnen zich op basis van deze richtlijnen
laten erkennen. Eind 2016 vormden
achttien uitvoeringsrichtlijnen en zeven
beoordelings­richtlijnen het resultaat van
de ingeslagen weg, terwijl er in totaal 139
bedrijven met een erkenning op basis van de
ERM-richtlijnen zijn.51 Dit is een duidelijke
indicatie van een breed draagvlak voor de
restauratienormen.

37

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Gebouwd erfgoed

Sinds 2015 zijn uitvoeringsrichtlijnen
verplicht gesteld voor een aantal werk­
zaam­­heden die door het Rijk worden
gesubsidieerd. Een vijftal provincies stelt
bij het verlenen van subsidie voor rijks­
monumenten als voorwaarde dat de werk­
zaam­­heden moeten worden uitgevoerd
volgens in de beroepsgroep geldende
normen. Uiteindelijk is het doel om de
kwaliteit van restauraties en onderhouds­
werkzaamheden te verhogen en daarmee
monumenten in goede staat te krijgen en te
houden. Eigenaren kunnen de ontwikkelde
normen gebruiken als houvast bij het
invullen van goed eigenaarschap. Het is
echter nog te vroeg om het daad­werkelijke
effect te kunnen meten van de maatregelen
op de kwaliteit van restauraties zelf.
Toekomst monumentenbestand

Op dit moment zijn 61.959 gebouwde
monumenten aangewezen als rijks­monu­
ment.52 De grootste categorieën daarbij
zijn woon­huizen (58,4%), de agrarische
gebouwen (12,1%), de `losse objecten’
(9,3%) en de kerkelijke gebouwen (6,8%).
De laatste jaren ligt de nadruk op het beperkt,
programmatisch aanwijzen van nieuwe
rijksmonumenten en program­matische
verbeteringen in bestaande aanwijzingen
zoals voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie.53
Recent aangewezen zijn toonbeelden uit de
weder­opbouw­periode en archeologische
vindplaatsen. Bij de aanwijzingsprogramma’s
wordt doorgaans gewerkt met toonbeelden
uit bepaalde tijdvakken, met als doel de
aandacht van het publiek en medeoverheden
voor deze tijdvakken te vergroten. Daarnaast
werkt de RCE aan het verbeteren van het
bestaande bestand van rijksmonumenten.
Het gaat onder meer om het afvoeren van
niet meer bestaande of zwaar aangetaste
rijksmonumenten en om het correct
registreren van de rijksmonumenten. Daarbij
geeft de RCE ook aandacht aan het digitaal
opslaan en beschikbaar stellen van gegevens
uit het rijksmonumentenregister.
Het werken met specifieke en beperkte
aanwijzingsprogramma’s wordt de komende
jaren voortgezet. De RCE is inmiddels gestart

met enkele verkenningen: naar het erfgoed
van de periode na 1965, het militair erfgoed
en herdenkingscultuur en de archeologie.
Het is mogelijk dat deze verkenningen
uitmonden in aanwijzingsprogramma’s.54
Vergunningvrij bouwen

Een belangrijke doelstelling van het MoMobeleid van 2009 was het vereenvoudigen van
de wet- en regelgeving en het vermin­deren
van de administratieve lasten voor eigenaren
en gemeenten. Eén van de hiertoe getroffen
maatregelen is het afschaffen van de vergun­
ningplicht voor een aantal niet-ingrijpende
werkzaamheden aan rijksmonumenten.
Deze maatregel is aanleiding geweest tot
veel discussies over de vraag of dit niet ten
koste zou gaan van de waarde van de rijks­
monumenten. Ook in beschermde stads- en
dorpsgezichten is meer ruimte geboden voor
vergunning­vrije toevoegingen aan de achter­
zijde van gebouwen die niet naar openbaar
toegankelijk gebied zijn gericht. Deze laatste
maatregel is maar kort van kracht geweest.
Bij de meest recente vereen­voudiging van
de wet- en regel­geving rondom vergunning­
vrij bouwen is het vergunning­vrij bouwen in
stads- en dorps­gezichten afhankelijk gesteld
van een toets aan het bestemmings­plan.
In veel gevallen zal daardoor alsnog een
omgevings­vergunning vereist zijn, waar­
door vermoedelijk een deel van de beoogde
lasten­verlichting niet gerealiseerd wordt. De
door­loop­­tijd van deze maat­regel is echter
te kort geweest om de effecten te kunnen
onderzoeken.
Door DSP is wel onderzoek gedaan naar de
effecten van vergunningvrij bouwen aan
rijksmonumenten.55 Het gaat hier om een
kleinschalig onderzoek onder gemeenten en
een beperkt aantal eigenaren van rijksmo­
numenten. Uit het onderzoek blijkt dat een
kleine meerderheid van de ondervraagde
gemeenten van mening is dat de invoering
van de maatregelen geen nadelig effect heeft
gehad op de technische kwaliteit en cultuur­
historische waarde van de rijksmonumenten.
De ondervraagde eigenaar-bewoners van
monumenten zien dit veel positiever en
zien nagenoeg geen nadelige effecten.

52.	Erfgoedmonitor, gegevens per
eind 2016
53.	Doordat het beleid gericht
is op het versterken van
bescherming van erfgoed
via de ruimtelijke ordening
is de inzet van sectorale
bescherming via de
Erfgoedwet ook minder nodig
dan voorheen.
54.	Ministerie van OCW (2016c)

Bij gemeenten blijft zorg bestaan over de
vraag of initiatiefnemers zich wel voldoende
bewust zijn van de monumentale waarde van
hun monument.
Het beeld over de complexiteit van de
regelgeving is wisselend. Gemeenten en
professionele monumentenorganisaties
geven aan de regelgeving overwegend
duidelijk en begrijpelijk te vinden, terwijl
eigenaar-bewoners er meer moeite
mee hebben. Ook ten aanzien van de
effecten op het vlak van administratieve
lastenverlichting is het beeld verschillend.
Gemeenten geven overwegend aan dat
zij geen merkbare verlichting van de
administratieve lasten ondervinden.
Positiever zijn de eigenaren van rijks­
monumenten die de maatregelen wel
duidelijk voelen als een lastenverlichting.

Het herstel, maar ook de versteviging van
cultureel erfgoed, is een grote en bijzondere
opgave, waar specialistische kennis en
maat­werk voor nodig is. Bij deze opgave
wordt door OCW samengewerkt met de
Nationaal Coördinator Groningen, de
NAM, de provincie Groningen, gemeenten
en erfgoed­instellingen. Naast inzet van
kennis en expertise is ook aange­kondigd
dat vanuit OCW extra middelen beschikbaar
worden gesteld voor cultureel erfgoed in het
aard­bevingen­gebied.57

55.	DSP-groep (2016b)
56.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2015. Het gaat hier om
adressen waarop een rijks­­
monument is gevestigd.
57.	Voor de rijkmonumenten
in het aardbevingengebied
in Groningen is voor 2017
en 2018 tien miljoen euro
beschikbaar gesteld.
Ministerie van OCW (2016a)

Figuur 10: Aantal schademeldingen op adressen met rijksmonumenten
naar CBS- categorie in de provincie Groningen

Gebouwen, woonhuizen
Agrarische gebouwen
Kerkelijke gebouwen
Molens
Openbare gebouwen

Een aanname van het vereenvoudigings­
beleid was dat de tijdwinst bij gemeenten
kon worden ingezet op andere, voor de
monumentenzorg belangrijke thema’s
zoals herbestemming. Voor deze aanname
is evenwel geen bewijs gevonden. De
hoofdconclusie van het onderzoek is dat
gemeenten overwegend neutraal tot negatief
zijn over de effecten van vergunningvrij
bouwen, terwijl eigenaren positiever zijn.

Kastelen
Weg­ en waterwerken
Liefdadige instellingen
Horeca instellingen
Delen van gebouwen, woonhuizen
Verdedigingswerken
0

50

100

150

200

250

300

350

400

450

Bron: Erfgoedmonitor, Centrum Veilig Wonen, gegevens eind 2015

Figuur 11: Aantal adressen met rijksmonumenten en aantal schademeldingen
op deze adressen in de provincie Groningen

Aardbevingen

De aardbevingen door de gaswinning
in Groningen treffen ook het gebouwd
erfgoed. Vele Rijksmonumenten,
gemeentelijke monumenten, maar
ook andere beeldbepalende panden en
stads- en dorpsgezichten liggen in het
aardbevingengebied. Bij de Nederlandse
Aardolie Maatschappij (NAM) zijn in de
periode 2011 t/m 2015 in totaal 804 gevallen
van schade aan monumenten gemeld.56
Alhoewel in de gemeente Groningen in
absolute zin de meest meldingen zijn gedaan
(153) is de gemeente Slochteren relatief
gezien het zwaarst getroffen: 91% van de daar
aanwezige rijksmonumenten kan in verband
worden gebracht met schademeldingen. Tot
april 2016 zijn er in 422 van de genoemde 804
gevallen schadebedragen uitgekeerd.

121 93
122 73
De Marne

Eemsmond
Loppersum

Bedum
97 86

112 78
Winsum
52 44

Grootegast

17 2
Marum

12 0
Leek

Delfzijl

28 23
Ten Boer

96 22
Zuidhorn

17 1

68 49
60 45
Appingedam

577 153
Groningen
77 9
Haren

45 41
Slochteren

Oldambt
166 26

31 24
Hoogezand­
Sappemeer

43 26
Menterwolde
Pekela
60 5
Veendam 20 2

54 2
Bellingwedde

57 0
Stadskanaal
40 0
Vlagtwedde
Rijksmonumenten adressen

Meldingen schade

Bron: Erfgoedmonitor, Centrum Veilig Wonen, gegevens per eind 2015

39

Conclusies over gebouwd
erfgoed

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Gebouwd erfgoed

Duurzaamheid

De energie-efficiëntie van de gebouwde
omgeving is – zeker na het klimaat­akkoord
van Parijs – een landelijke prioriteit. Ook
nu al stimuleren veel gemeenten via beleid
en programma’s energiebesparing in de
gebouwde omgeving. Deze raken ook het
monumentaal erfgoed. De transformatie
naar energiezuinige of zelfs energieneutrale
gebouwen is bij monumenten een speciale
uitdaging omdat de ingrepen die daarvoor
nodig zijn op gespannen voet kunnen staan
met de monumentale waarden. Toch is
de verduurzaming van het monumenten­
bestand een belangrijke opgave voor de
toekomst. Vastgoedprojecten, waaronder her­
bestemmings­­plannen voor monumenten die
hun oorspronkelijke functie hebben verloren,
zullen meer en meer worden beoordeeld op
energie-­efficiëntie. Als deze transitie niet snel
genoeg wordt gemaakt, dreigt leegstand voor
tal van monumenten, omdat zij niet meer
te exploiteren zijn. Momen­teel loopt er een
pilot ‘duurzaamheid rijks­monu­menten’. De
tussentijdse resultaten zijn bemoedigend en
laten zien dat restauratie, herbestemming en
verduur­zaming hand in hand kunnen gaan.

De restauratieachterstand is de afgelopen
decennia weggewerkt en de rijks­monu­
menten staan er in de regel goed bij.
Eigenaren die van de Subsidieregeling
Instandhouding Monumenten (Sim) gebruik
maken plegen structureel onderhoud. De
mogelijkheid voor laagrentende leningen bij
het NRF voorziet in een duidelijke behoefte.
In 2018 zal het financieringsstelsel voor de
monumentenzorg worden herijkt.
Kalkbak en troffel, 1802,
Hellevoetsluis, Zuid-Holland

De restauratieregeling die de provincies
uitvoeren, wordt gecontinueerd. De bestuur­
lijke afspraken daarover zijn aangevuld
en opnieuw bevestigd. De leenfaciliteit
bij het NRF voor grote restauraties en her­
bestemmingen voorziet in een behoefte en
functioneert naar tevredenheid.
De RCE werkt samen met provincies aan een
betere moni­torings­systematiek waar­mee de
komende jaren toegewerkt kan worden naar
een landelijk dekkend over­zicht van de staat
van de gebouwde rijks­monumenten.
Op het vlak van de restauratiekwaliteit zijn
belangrijke stappen gezet. De komende jaren
zal de ingezette weg worden gecontinueerd
en wordt bezien in welke mate de inspan­
ningen leiden tot een betere kwaliteit van
restauratie en onderhoud in de praktijk.

De vereenvoudiging van de regelgeving
is redelijk succesvol gebleken. Eigenaren
geven aan een verbetering te ervaren;
voor gemeenten geldt dit minder. Het
vergunningvrij maken van een aantal
kleinere ingrepen in en aan rijks­
monumenten heeft volgens een indicatief
onderzoek onder gemeenten en eigenaren
niet geleid tot een slechtere staat van de
monumenten. Eigenaar- bewoners van
rijks­monumenten ervaren de regel­geving
rondom vergunningvrij bouwen als complex.
Betere voorlichting kan hiervoor een
oplossing zijn.
Het herstel en de versteviging van cultureel
erfgoed in het Groningse aardbevingengebied
vraagt inzet met gespecialiseerde kennis en
om maatwerk. Hier zal op worden ingezet.
Voor de komende jaren zijn hier ook extra
middelen voor beschikbaar.
Duurzaamheid wordt als thema steeds
belangrijker. Om de rijksmonumenten
toekomstbestendig te maken en leegstand
te voorkomen, zullen ze moeten worden
aangepast aan de steeds strenger wordende
normen voor energie-efficiëntie. Dit is een
belangrijke uitdaging voor het monumenten­
beleid in de komende jaren.

Het beperkt en programmatisch aanwijzen van
nieuwe monumenten wordt voortgezet. Een
aantal verkenningen is reeds in gang gezet.

41

Sector in beeld – Archeologie

Archeologische
rijksmonumenten
per provincie

Archeologische onderzoeksmeldingen
per type

214

2016

2016

196

Totaal 1.448

Inventariserend Veldonderzoek
2.166

90
71
24

104

Bureauonderzoek
1.144

Begeleiding
448

117

Opgraving
166

292

55

Onderwaterarcheologie
9

Bron: RCE, Archis

106
72
107

Archeologische complexen
naar type
2015

Bron: RCE, Archis

Begraven
1.993

Wonen
1.328

Verdediging
364
Economie
177
Religie
123

Specifieke complextypen
2015

Grafheuvels
1.740

Houders van opgravingsvergunningen*

Terpen
465
Hunebedden
56

Onbekend
4

Bron: RCE, Archis

Totaal 71
Rijksoverheid
1
Gemeentelijk
samenwerkingsverbanden
2

Provinciale
stichting
1
Universiteit
4

Gemeente
23
Bedrijf
40

Bron: RCE, Archis

Bron: RCE

* Per 1-7-2017 wordt de opgravingsvergunning vervangen door een certificaat.

45

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Archeologie

ARCHEOLOGIE
De zorg voor de archeologie is vooral een
gemeentelijke verantwoordelijkheid.
Gemeenten hebben de wettelijk geregelde
plicht om in hun ruimtelijke plannen
rekening te houden met het bodemarchief
en de bescherming daarvan vast te leggen.
Enkele gemeenten beschikken over een eigen
archeologische opgravingsdienst. Ook de
provincies hebben een belangrijke rol. Zij
zijn verantwoordelijk voor de provinciale
depots waar vondsten uit opgravingen, met
de bijbehorende documentatie, duurzaam
worden opgeslagen, zodat ook toekomstige
generaties hier gebruik van kunnen maken.
De provincies hebben voorts de bevoegdheid
om gemeentelijke depots aan te wijzen.

Met de implementatie van het verdrag van
Valletta is de zorg voor de archeologie sterk
verankerd in de Nederlandse wetgeving.58
Nieuw was de inbedding van de zorg voor het
bodem­archief in de ruim­telijke plan­vorming
en de introductie van het principe dat de
verstoorder van de bodem betaalt voor het
archeologisch onderzoek (behoud ex situ).
Voor het uitvoeren van archeologisch onder­
zoek is een commerciële archeologische
sector ontstaan.
Behoud in situ van het bodemarchief vormt
het centrale uitgangspunt van beleid en
wet­geving. Het behoud staat daarbij in het
teken van toekomstig onderzoek naar onze
geschiedenis. Door de ontwikkeling van
nieuwe tech­nieken zal naar verwachting in
de toekomst meer informatie uit het bodem­
archief kunnen worden gehaald dan op dit
moment het geval is. Toekomstige generaties
zullen bovendien mogelijk andere vragen
stellen aan ons bodemarchief.

Het Rijk is verantwoordelijk voor het
functioneren van het stelsel als geheel,
adviseert betrokken partijen en stelt via
de RCE kennis beschikbaar. De aanwijzing
van archeologische rijksmonumenten
en de vergunningverlening voor deze

Werknemers van archeologische bedrijven
Met een opgravingsvergunning1)
2011

2012

2013

2014

2015*

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

560

100%

530

100%

420

100%

390

100%

380

100%

man

340

61%

330

61%

260

61%

240

62%

240

62%

vrouw

220

39%

210

39%

160

39%

150

38%

150

38%

Totaal aantal VTE

490

100%

470

100%

360

100%

330

100%

320

100%

tot 0,6 VTE

60

10%

40

8%

50

11%

40

10%

40

11%

0,6 tot 0,8 VTE

90

16%

50

9%

50

11%

40

11%

50

14%

0,8 tot 0,95 VTE

110

20%

160

30%

120

29%

120

31%

120

31%

Voltijdbaan

300

53%

280

53%

200

48%

190

49%

170

44%

Totaal aantal
bedrijven

15

100%

15

100%

15

100%

15

100%

14

100%

Totaal
naar geslacht

Aantal VTE in klassen

Bron: CBS, 2016a

1) Voor het uitvoeren van archeologische opgravingen is een opgravingsvergunning van het ministerie van OCW noodzakelijk. Deze tabel gaat enkel over de
15 belangrijkste gespecialiseerde opgravingsbedrijven. Deze 15 bedrijven dekken naar schatting circa 90 procent van de commerciële opgravingsmarkt.
In hun omzet zit echter ook een klein deel booronderzoek en advieswerk. De gemeentelijke opgravingsdiensten zijn in zijn geheel niet in het onderzoek
opgenomen, evenals bedrijven - bijvoorbeeld ingenieursbureaus - waarbij archeologie slechts een klein onderdeel uitmaakt van het totale takenpakket.
Ook zijn de kleine specialisten en adviseurs/zzp'ers niet meegenomen, omdat zij vaak worden ingehuurd op projecten van de grotere spelers.

58.	Wet op de archeologische
monumentenzorg, inwerking­
treding 2008.

monumenten is ook een bevoegdheid van
het Rijk. Met de inwerkingtreding van de
Omgevingswet zal de gemeente deze rol van
vergunningverlener overigens in bepaalde
gevallen van het Rijk gaan overnemen, zij het
dat de Minister daarbij bindende adviezen
kan blijven geven. Tenslotte subsidieert het
Rijk de instandhouding van archeologische
rijksmonumenten en is het Rijk direct
verantwoordelijk voor de archeologie bij de
realisatie van rijksprojecten.
Vrijwilligers

Vrijwilligers spelen een belangrijke rol in de
archeologie. Amateur­archeologen mogen
in bepaalde gevallen en onder bepaalde
voorwaarden zelf onderzoek doen. Ook
kunnen zij deel­nemen aan een onderzoek
door een bedrijf of een gemeente met een
opgravings­vergunning of –certificaat.59 Er
zijn in Nederland diverse verenigingen voor
vrijwil­ligers in de archeologie waarvan de
landelijke Vereniging van Vrijwilligers in de
Archeologie (AWN) de bekendste en met 1.832
leden in 2015 de grootste is.60 De vereniging
voor metaaldetectie De Detector Amateur had
in 2013 1.750 leden.
Naast amateurarcheologen op het land zijn
er ook diverse groepen sportduikers actief.
Naar schatting gaat het om enkele honderden
duikers. Met de komst van de Erfgoedwet is
het opgraaf­­verbod onder water aan­gescherpt,
waarbij het nu ook expliciet is verboden om
voorwerpen van de bodem mee te nemen. De
samen­werking tussen sportduikers en profes­
sionele archeologen moet mede daardoor
opnieuw vormgegeven worden. Belangrijk
in dit verband is boven­dien dat Nederland in
2016 heeft aangegeven de UNESCO-conventie
in­zake onderwater erfgoed te gaan ratificeren. 61
Het betrekken van burgers bij archeologie
gebeurt vooral lokaal en regionaal, rond­
om op­gra­vingen en de archeologische
depots. Toch ontstaan ook op landelijk
niveau initi­atieven. De eerste Nationale
Archeologiedagen werden in 2015 door
23.000 mensen bezocht. 62

Instandhouding

Uit een steekproef van ADC naar de fysieke
staat van archeologische rijksmonumenten
in bezit van kleine particuliere eigenaren
blijkt dat ongeveer 54% van de onderzochte
rijksmonumenten in redelijke staat,
24% in matige staat en in 22% in slechte
staat verkeert.63, 64 Particuliere eigenaren
maken ook weinig tot geen gebruik van
de mogelijkheid om subsidie voor de
instandhouding van hun archeologisch
rijksmonument aan te vragen. Uit onderzoek
van Grontmij blijkt dat particuliere eigenaren
zich doorgaans niet verantwoordelijk
voelen voor hun rijksmonument en, mede
door onbekend­heid met de aard van het
monument op hun terrein, niet actief werken
aan de instandhouding ervan.65
Behoud in en ex situ

Behoud in situ van het bodemarchief
wordt in de eerste plaats bevorderd
door de planologische bescherming van
archeologische vindplaatsen in gemeentelijke
bestemmingsplannen. Uit onderzoek van
DSP blijkt dat deze planologische borging
in het bestemmingsplan goed werkt.66 In
veel gevallen zal er geen sprake zijn van een
dreigende verstoring en heeft de opname in
het bestemmingsplan vooral een preventieve
en informerende werking. Soms is er echter
wél sprake van een dreigende verstoring,
bijvoorbeeld als gevolg van bouwplannen.
Er moeten dan keuzes worden gemaakt ten
aanzien van het behoud van de archeologie.
Uit onderzoek van RAAP blijkt dat in
gemiddeld 32% van de gevallen waarin sprake
is van een waardevolle, behoudenswaardige
vindplaats, behoud in situ wordt
gerealiseerd.67 In de meeste gevallen gebeurt
dit door plan­aanpassing.68 Uit het onderzoek
van RAAP blijkt ook dat in stedelijke gebieden
behoud in situ minder vaak gerealiseerd
wordt dan daarbuiten. Mogelijk houdt
dit verband met beperktere ruimtelijke
mogelijkheden voor planaanpassing aldaar.

59.	Op grond van de Erfgoedwet
moeten partijen die opgraven
in het bezit zijn van een
opgravingscertificaat. Tot
1 juli 2017 is sprake van
een overgangsfase waarin
de betrokken partijen een
dergelijk certificaat moeten
verwerven.
60.	www.archeologieinnederland.nl
61.	UNESCO (2001)
62.	w ww.archeologiedagen.nl
63.	ADC (2015)
64.	Dit geeft geen representatief
beeld van de staat van de
archeologische rijksmonu­
menten in het algemeen,
maar geeft wel een indicatie.
Terreinen in agrarisch gebruik
zijn buiten beschouwing
gelaten en het onderzoek is
alleen gericht op terreinen
van individuele (`kleine’)
particuliere eigenaren.
65.	Grontmij (2014); rijksmonu­
menten in agrarisch gebruik
zijn bij deze studie buiten
beschouwing gelaten vanuit
de aanname op voorhand
dat eigenaren van agrarische
gronden geen behoefte hebben
aan actieve instandhouding.
66.	DSP-groep (2016a)
67.	RAAP, Archeologisch
Adviesbureau (2013) en (2015)
68.	Van het totaal aantal
behoudenswaardige
vindplaatsen wordt 28%
door planaanpassing in situ
behouden.

47

Figuur 12: Percentage behoud `in en ex situ’
voor de periode september 2007 – ultimo 2013
%
100

In Situ

Ex situ

90
80

50
40
30
20

20
13
Ge
m
id
de
ld

20
12

20
11

20
10

20
09

20
08

10
0

20
07

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Archeologie

70
60

Bron: Erfgoedmonitor, RAAP, 2013 en 2015

Het onderzoek van RAAP toont aan dat
behoud in situ in de praktijk vorm krijgt.
Daar waar vóór de imple­mentatie van het
verdrag van Valletta archeologie in veel
gevallen ongezien en ongedocumenteerd
verloren ging, is dat nu doorgaans niet
meer het geval. Er wordt in een aanzienlijk
aantal gevallen daad­werkelijk behoud in
situ gerealiseerd, of er wordt gekozen voor
behoud ex situ, middels archeologisch
onderzoek. De komende jaren zal worden
gemonitord of er fluc­tuaties zijn in het
percentage van behoud in situ en zo ja, wat
de oorzaken hiervan kunnen zijn.
Een opvallende ontwikkeling, die mogelijk
samenhangt met de conjunctuur, is dat
in toenemende mate besloten wordt tot
archeologische begeleiding in plaats van een
volledige opgraving onder leiding van een
archeologische organisatie. In de periode
2011 – 2013 betreft het een toename van 34%
ten opzichte van de periode 2009 – 2011.69
Archeologische begeleiding is bedoeld voor
situaties waarin fysieke belemmeringen
archeologisch (voor)onderzoek onmogelijk
maken, of waarin een opgraving niet nodig
is, maar men het zekere voor het onzekere
wil nemen.70 De vraag is of er oneigenlijk
gebruik gemaakt wordt van het instrument
archeologische begeleiding, wat kan leiden
tot onwenselijk verlies aan informatie
over ons verleden. Uit interviews onder

gemeentelijke en provinciale archeo­
logen blijkt dat overwegingen van tijd
en geld bij deze besluitvorming een rol
spelen, maar daarnaast ook overwegingen
omtrent arbeidsveiligheid, waaronder
de aanwezigheid van bodemvervuiling,
overlast voor omwonenden en de
beschikbaarheid van uitvoerend personeel.
Aangezien archeologische begeleiding geen
(goedkoop) alternatief voor waardestellend
onderzoek of een opgraving mag zijn, zal
deze ontwikkeling de komende jaren goed
worden gevolgd. Ook het private toezicht
in het kader van de certi­ficatie zal hierin
een rol spelen. Certificaathouders zullen
geen archeologische begeleiding mogen
toepassen daar waar dat ingaat tegen de
norm van de beroepsgroep.
De verstoorder betaalt

In 82% van de gevallen waarin behoud in
situ niet mogelijk is, wordt de vindplaats
opgegraven. De informatie wordt dan exsitu behouden. De kosten hiervan komen,
volgens het principe van de verstoorder
betaalt, voor rekening van de initiatiefnemer.
De evaluatie van de archeologiewetgeving
heeft aangetoond dat het principe dat de
verstoorder betaalt effectief is.71 Hoewel
hierover geen kwanti­tatieve gegevens
beschik­­­­baar zijn, wordt in de archeologische
vakwereld wel aangegeven dat de op
commerciële basis geschoeide archeologie in
Nederland weinig ruimte biedt voor weten­
schappelijke verdieping: de veroorzaker kan
hier immers redelijkerwijs niet financieel op
worden aangesproken. Toch is het bijvoor­
beeld bij vondsten van internationaal belang
soms wenselijk om meer te investeren in
verdiepend onderzoek en presentatie. Bij
de behandeling van de cultuurbegroting
voor 2016 heeft de Tweede Kamer eenmalig
extra geld vrijgemaakt voor onderzoek naar
belangwekkende archeologische vondsten,
mede naar aanleiding van de bijzondere
vondsten in de gemeente Dalfsen. Daartoe is
een regeling opgesteld die wordt uitgevoerd
door de Nederlandse organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

69.	RAAP, Archeologisch
Adviesbureau (2016)
70.	Ministerie van OCW (2003) en
Ministerie van IenM (2016b)
71.	Rigo (2011) en OCW (2012)

Een ander signaal uit de vakwereld heeft te
maken met de natuurlijke erosie van archeo­
logische vindplaatsen. Door bijvoorbeeld
verstuiving in de duinen of (zee)stromingen
onder water kunnen archeologische vind­­­­­­
plaatsen verstoord raken, zoals het geval is bij
het 16e eeuwse scheepswrak van de Ritthem
in de Westerschelde. In dergelijke gevallen
is er geen verstoorder om de kosten op te
verhalen. In hoeveel gevallen hier sprake van
is, is niet bekend. Bekeken moet worden wat
mogelijke oplossingen zouden kunnen zijn.
Er is de afgelopen jaren ingezet op het vergro­
ten en bijeenbrengen van de kennis die nodig
is om zo goed mogelijke voorspellingen te
doen ten aanzien van te verwachten archeo­
logische waarden. Hiertoe zijn onder meer
ongeveer 1500 gemeentelijke archeo­logische
waarden­kaarten bijeengebracht. Ook zijn
kennis­producten over specifieke aspecten van
de bodem die het maken van een goede voor­
spelling ondersteunen tot stand gebracht,
zoals kaarten en best practices. Deze zijn
beschikbaar gesteld via www.archeologie­
innederland.nl, zodat gemeenten en bedrij­
ven deze kunnen benutten.
De kwaliteit van
archeologisch onderzoek

Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet in
2016 is voor het uitvoeren van archeo­logisch
onderzoek in de bodem een certifi­caat vereist.
Deze maatregel vloeide voort uit de evaluatie
van de Wet op de archeologische monumen­
tenzorg en is gericht op het verbeteren van de
kwaliteit van het archeologisch onderzoek.
Op dit moment is sprake van een overgangs­
periode waarin betrokken partijen het ver­
eiste opgravingscertificaat gaan verwerven.
Vanaf 1 juli 2017 mag bodem­verstorend
archeo­logisch onderzoek alleen gedaan wor­
den door organisaties die in het bezit zijn van
een geldig certificaat.
De archeologische markt is onderhevig
geweest aan veranderingen. Uit CBSonder­zoek blijkt dat zowel de omzetten
als het aantal werknemers in de jaren van
economische crisis sterk zijn gedaald.72 De
omzet van de vijftien grootste commerciële

bureaus, die samen ongeveer 90% markt­
aandeel hebben, daalde sinds 2011 met 24%,
van bijna 28 miljoen euro naar 21 miljoen
euro in 2015. Het aantal werknemers daalde
in dezelfde periode van 560 naar 380 en de
omvang van aanstellingen werd kleiner. Zeer
waarschijnlijk hangt de verkleining van de
sector samen met de afname aan ruimtelijke
projecten ten tijde van economische
teruggang. Als gevolg daarvan was minder
archeologisch onderzoek nodig.

72.	CBS (2016a)

Figuur 13: Omzet archeologische bedrijven
in de periode 2010 – 2015

€ mln
30
25
20
15
10
5
0

2011

2012

2013

2014

2015

Bron: CBS (2016)

De concurrentie in de markt is merkbaar. Er
zijn signalen uit de archeologische sector dat
de kosten voor archeologische opgravingen
sinds de introductie van de marktwerking
aanzienlijk zijn gedaald. Een dergelijke
ontwikkeling is op zich gunstig vanuit het
perspectief van de opdrachtgever, maar
kan ook de kwaliteit van het archeologisch
onderzoek onder druk zetten. Een studie
naar de prijsontwikkeling van archeologisch
onderzoek is in uitvoering in het kader van
de Erfgoedmonitor, maar het blijkt lastig om
data te vergaren, mogelijk omdat het gaat om
bedrijfsgevoelige informatie.
De introductie van de certificatie is er met
name op gericht de kwaliteitsborging van
het archeologisch onderzoek te verbeteren.
De praktijk zal moeten uitwijzen of dit ook
daadwerkelijk is gelukt. De komende jaren
zal dit worden gemonitord. Daarbij zal ook
aandacht zijn voor de knelpunten die soms
ontstaan als gevolg van bedrijfsbeëindiging
en faillissement.

49

Erfgoedbalans 2017 | ONROEREND ERFGOED | Archeologie

Conclusies over archeologie
Daar waar vóór de implementatie van het
verdrag van Valletta archeologie in veel
gevallen ongezien verloren ging, wordt nu in
een aanzienlijk aantal gevallen behoud in situ
gerealiseerd. Waar dat niet mogelijk is, wordt
gekozen voor behoud ex situ. De komende jaren
zal worden gemonitord of dit beeld stabiel is.

Forum Hadriani vondst.
Collectie Archeologie
Voorburg, Zuid-Holland

Het principe van de verstoorder betaalt werkt
over het algemeen goed. Aandacht is nodig voor
verdieping van wetenschappelijk onderzoek bij
bijzonder belangwekkende vondsten. Met name
bij maritiem erfgoed ontstaan soms problemen
omdat behoud als gevolg van natuurlijke erosie
niet mogelijk is, terwijl er geen verstoorder is
die aangesproken kan worden op de kosten van
een opgraving. Deze problematiek vraagt om
aandacht.
Van de instandhoudingsregeling voor
archeologische rijksmonumenten wordt relatief
weinig gebruikgemaakt door particuliere
eigenaren. Zij voelen zich in de regel niet
verantwoordelijk voor het onderhoud van
hun monument. Dit gegeven zal worden
meegenomen in de herijking van de systematiek
van de financiering van monumenten.
De commerciële archeologische bedrijven
zijn conjunctuurgevoelig. Zij hebben zich de
afgelopen jaren aangepast aan de economische
situatie door personeel te ontslaan en de omvang
van aanstellingen te verkleinen. Opvallend is de
relatieve toename van het aantal archeologische
begeleidingen. Nader onderzoek naar de
achtergronden en de wenselijkheid hiervan is
noodzakelijk.
Als gevolg van de marktwerking kan de kwaliteit
van archeologisch onderzoek onder druk komen
te staan. Er zal worden gemonitord hoe de
kwaliteit van archeologisch onderzoek zich onder
het nieuwe certificatie­systeem ontwikkelt.

51

ROE
REND
Bij roerend erfgoed gaat het om
verplaatsbare objecten met een
culturele en historische betekenis.
Het betreft kunstobjecten zoals
schilderijen en beeldhouwwerken,
maar ook gebruiksvoorwerpen zoals
meubels, kleding of machines. Ook
mobiel erfgoed behoort tot deze
categorie. Voorbeelden daarvan zijn
oldtimers of historische vliegtuigen.

ERF
GOED
II.

57

Sector in beeld – Roerend erfgoed

Totaal aantal
tentoonstellingen
2015

Totaal 1.843

Aantal musea
in Nederland
per provincie

30

2015

54

Totaal 685

In eigen
museum
1.630

In ander museum
in buitenland
42

25
124
6

46

In ander museum
in Nederland
171

Aantal musea
naar type collectie
2015

43

104

Totaal 685

112

73

Bron: CBS, 2016b

26

Volkenkunde
18

42

Natuurhistorie
40

Bron: CBS, 2016b

Kunst
83

Aantal musea naar status
2015

Geregistreed BIS
29

Geregistreerd overig
457

Niet geregistreerd
199

Bedrijf, wetenschap en techniek
138

Aantal FTE musea
2015

Geschiedenis
406

Totaal 13.908
FTE personen
in loondienst
6.600

Bron: CBS, 2016b

FTE vrijwilligers
5.743

FTE overig
1.565

Subsidies overheden

In 2015 in miljoenen euro's aan musea

Subsidies

Geregistreerd

Niet geregistreerd

Totaal

BIS

Overig geregistreerd

169,6

53,9

3,5

227,0

Totaal provinciale subsidie (x 1 mln)

1,7

43,7

3,4

48,8

Totaal subsidie gemeente (x 1 mln)

5,7

151,2

13,4

170,3

Loonsubsidie (x 1 mln)

0,0

2,4

0,5

3,0

Totaal

177,1

251,2

20,7

449,1

Totaal rijkssubsidies ( x 1 mln)

Bron: CBS, 2016b
Bron: CBS, 2016b

Bron: CBS, 2016b

59

ROEREND ERFGOED

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

Bij roerend erfgoed gaat het om verplaats­bare
objecten met een culturele en historische
betekenis. Het betreft kunstobjecten zoals
schilderijen en beeldhouwwerken, maar ook
gebruiksvoorwerpen zoals meubels, kleding
of machines. Ook mobiel erfgoed behoort
tot deze categorie. Voorbeelden daarvan zijn
oldtimers of historische vliegtuigen.
De belangrijkste hoeders van het roerend
erf­goed zijn de musea, waarvan Nederland er
685 rijk is.73 Het grootste deel krijgt subsidie
van gemeenten, een kleiner aantal van het
Rijk of provincies. Daarnaast zijn er musea
die uitsluitend privaat gefinancierd worden.
Samen zorgen de overheden en particulieren
voor een rijk geschakeerd museumlandschap.
Er zijn musea van wereldfaam die topstukken
tonen waarvoor toeristen uit binnen- en
buitenland in de rij staan. Ook is er een grote
groep musea die vooral een lokale of regiona­
le betekenis hebben en die verhalen vertellen
over de directe omgeving van bewoners van
een bepaald gebied, of over een specifiek
onderwerp.

De verantwoordelijkheid van
de rijksoverheid
De rijksoverheid draagt zorg voor het behoud
en toegankelijk maken van de rijkscollectie
voor een breed publiek. De rijkscollectie is
het geheel van collecties waarvan de Staat
eigenaar is of die aan de zorg van de Staat
zijn toe­vertrouwd.74 Ook heeft het Rijk
verant­woordelijkheden die voortkomen uit
internationale verdragen, zoals het verdrag
ter bescherming van culturele goederen
tijdens gewapende conflicten en het verdrag
tegen illegale handel van cultuurgoederen.75
De verantwoordelijkheid van het Rijk voor
het behoud van de rijkscollectie ontstond
aan het einde van de negentiende eeuw.
Particuliere verzamelaars schonken waarde­
volle collecties aan de Staat, die zich in
toe­nemende mate inzette om waardevolle
voorwerpen, historische verzamelingen en
kunstverzamelingen te beschermen voor

toekomstige generaties. De drijvende kracht
hierachter was de ambtenaar en latere
politicus Victor de Stuers, die de teloorgang
van het erfgoed wilde voorkomen.
De toegankelijkheid van de rijkscollectie
werd vanaf de Tweede Wereldoorlog
steeds belangrijker in het overheidsbeleid,
aanvankelijk vooral vanuit overwegingen
van verheffing en sociale spreiding van
cultuur. De overheid zet nog steeds in op
educatie en cultuurdeelname. Tegenwoordig
worden musea ook vanuit het oogpunt van
ondernemerschap geacht een zo groot en
breed mogelijk publiek te bereiken.
Er zijn objecten en collecties die niet tot
de rijkscollectie behoren, maar die zo
belangwekkend zijn dat de rijksoverheid
daar toch verantwoordelijkheid voor neemt,
bijvoorbeeld omdat zij een bijzondere
cultuurhistorische of wetenschappelijke
betekenis hebben. Het Rijk kan ingrijpen
wanneer dit erfgoed Nederland dreigt te
verlaten. Deze verantwoordelijkheid werd
voor het eerst vastgelegd in de Wet tot
Behoud voor Cultuurbezit (Wbc, 1984) en is
daarna opgenomen in de Erfgoedwet.76 Deze
wet regelt ook de procedure die overheden
moeten volgen als zij (delen van) een collectie
willen afstoten. Deze procedure heeft als
doel dat overheden zorgvuldig omgaan met
cultuurobjecten die van nationaal belang zijn.
De rijksoverheid draagt ook bij aan de
uitbreiding van de rijkscollectie met objecten
die een waardevolle toevoeging zijn voor
de publiek toegankelijke collecties in
Nederland. Musea kunnen voor aankopen
een beroep doen op de Aankoopregeling van
het Mondriaan Fonds en het Aankoopfonds.
Bijzondere tentoonstellingen met
bruiklenen uit het buitenland worden
door de rijksoverheid ondersteund met de
indemniteitsregeling. Deze regeling zorgt
voor een korting op de verzekeringspremie
en staat open voor alle musea in Nederland.
De rijksoverheid ondersteunt ontwikkeling

73.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2015. De museumpopu­
latie in Nederland bestond
eind 2015 uit 685 musea.
Deze musea vallen onder de
definitie van de ICOM, het
internationale samenwer­
kingsverband van musea.
Van de gehele populatie zijn
486 geregistreerd in het
Museumregister, 199 musea
zijn (nog) niet geregistreerd.
74.	In verschillende situaties is er
sprake van ‘aan de zorg van de
Staat toevertrouwd’. Het kan
gaan om een overeenkomst
waarbij de Staat zich heeft
verplicht tot zorg voor de
desbetreffende voorwerpen,
een bruikleenovereenkomst
of een andere overeenkomst
waaruit een zorgverplichting
voortvloeit.
75.	UNESCO-Verdrag 1954
Verdrag inzake de
Bescherming van Culturele
Goederen in geval van een
Gewapend Conflict (Haags
Verdrag); het (Eerste) Protocol
(1954) en Tweede Protocol
(1999), UNESCO-Verdrag
inzake Onrechtmatige
Invoer, Uitvoer of
Eigendomsoverdracht van
Cultuurgoederen (1970).
76.	OCW (2015a)

van kennis over de collecties bij musea. De
RCE fungeert als kennisinstelling voor ieder­
een die met roerend erfgoed te maken heeft.

Hoe geeft de rijksoverheid
invulling aan deze
verantwoordelijkheid?
De rijkscollectie wordt beheerd door
uiteenlopende organisaties. Het overgrote
deel van de rijkscollectie is ondergebracht bij
musea. De rijksoverheid subsidieert 29 musea
in de landelijke culturele basisinfrastructuur,
waarvan er 23 rijkscollectie beheren.77 Het
behoud en beheer van de collecties van deze
29 musea waren tot de inwerkingtreding van
de Erfgoedwet geregeld via beheerovereen­
komsten tussen het Rijk en de musea. Sinds
de inwerkingtreding van de Erfgoedwet
in 2016 zijn deze taken en de financiering
daarvan via deze wet geregeld. Deze wet is
nu het belangrijkste instrument waarmee
het Rijk zijn verantwoordelijkheid voor het
behoud van roerend erfgoed invulling geeft.
Behalve bij musea, zijn delen van de rijks­
collectie in beheer van de RCE en andere
overheidsinstellingen, zoals ambassades
en ministeries. De Erfgoedinspectie houdt
toezicht op het beheer van de rijkscollectie
en cultuurgoederen in particulier bezit die op
basis van de wet behouden moeten blijven
voor het cultureel erfgoed van Nederland.
Met de nota ‘Naar een nieuw museumbeleid’
van 1976, presenteerde de rijksoverheid voor
het eerst een samenhangende visie op musea
en collecties. In deze brief werd gesteld
dat het bereiken van meer publiek voor de
collecties grotere aandacht moest krijgen.
De jaren daarna verschenen verschillende
beleidsbrieven. De meest recente ambities
van de rijksoverheid staan in de beleidsbrief,
‘Samen werken, samen sterker’ van 2013:78

• Meer samenwerking tussen musea
onderling en tussen musea en andere
typen organisaties ter bevordering van
educatie, zichtbaarheid van de collectie,
publieksbereik, wetenschap en digitale
mogelijkheden;
• een betere wettelijke bescherming van
collecties van nationaal belang;
• structurele financiering voor beheertaken
voor musea die rijkscollectie beheren,
vanaf 2017. Dit is inmiddels vastgelegd in
de Erfgoedwet;
• meer inzet van musea op het aantrekken
van nieuw publiek dat nog niet vertrouwd
is met musea;
• vergroting van samenwerking bij onder­
zoek en grotere zichtbaarheid van onder­
zoeksresultaten door het opstellen van
een kennisagenda en het ter beschikking
stellen van beurzen voor promovendi.

77.	De 29 musea in de culturele
basisinfrastructuur worden in
deze publicatie aangeduid als
de ‘rijksgesubsdieerde musea’.
Dit zijn de musea die door de
minister van OCW worden
gesubsidieerd. Er zijn ook
andere musea die door andere
departementen worden
gefinancierd. Deze vallen in de
statistiek onder de categorie
‘overig geregistreerde musea’.
78.	Ministerie van OCW (2013a)
79.	Museumvereniging (2012)
80.	Erfgoedinspectie (2015a)

Deze ambities zijn in nauw overleg met de sec­
tor geformuleerd en onder andere gebaseerd
op een rapport van de Museumvereniging, de
branchevereniging voor musea.79

Behoud en beheer van de
rijkscollectie
Registratie, veiligheid
en beheernormen

Het fysieke beheer van de rijkscollectie is
sinds de jaren negentig van de vorige eeuw
sterk verbeterd. Er zijn bijvoorbeeld de nodige
maatregelen genomen om te voorkomen dat
de collectie wordt aangetast door bijvoor­
beeld schimmels en plaagdieren.80 Musea
stellen onder andere streefwaarden en
procedures op voor het klimaat, licht en de
biologische aantasting van hun collectie.
Figuur 14 laat zien dat het percentage instel­
lingen met rijkscollectie dat dit doet tussen
2009 en 2013 sterk is gestegen. Met name
streefwaarden en procedures voor klimaat
worden door het overgrote deel (94%) van de
musea gebruikt. Dit gegeven zegt niets over
de hoogte van de streefwaarde, het bereik
ervan en de naleving van de procedure, maar
wel over de aandacht voor het onderwerp.

61

Figuur 14: Musea met streefwaarden en
procedures voor klimaat, licht en biologische
aantasting, 2009 en 2013 (in procenten)

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

%
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

2009

streefwaarden
en procedures
klimaat

2013

streefwaarden
procedures
en procedures tegen biologische
licht
aantasting

Bron: Erfgoedinspectie (2015b)

Musea die rijkscollectie beheren, geven
ook in toenemende mate aandacht aan de
veiligheid van de collectie. Van de door de
Erfgoedinspectie geïnspecteerde instellingen
heeft 97% een veiligheidsplan.81 Opgemerkt
wordt dat het hier gaat om het aantal
beschik­bare veiligheidsplannen en niet om
de kwaliteit van de plannen of de naleving
ervan. Zo signaleert de Erfgoedinspectie
dat niet alle rijksgesubsideerde musea
beschikken over een actuele analyse van de
veiligheidsrisico’s voor de collectie.82
Figuur 15: Percentage veiligheidsplannen bij
geïnspecteerde musea in 2009 en 2013

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

%

2009

2013

Veiligheidsplan aanwezig

Calamiteitenoefening

Bron: Erfgoedinspectie (2015b)

De RCE verzamelt en deelt via de website
www.veiligerfgoed.nl informatie over de
preventie van incidenten. In de Database
Incidenten Cultureel Erfgoed (DICE) worden
veiligheidsincidenten met erfgoed geregi­
streerd. In de periode 2008-2015 zijn 109
incidenten met erfgoed aangemeld. Tussen
2008 en 2015 worden steeds vaker incidenten
met roerend erfgoed geregistreerd. Het is niet

duidelijk of dit komt door een daadwerkelijke
toename van het aantal incidenten of doordat
beheerders steeds beter de weg naar de RCE
weten te vinden. Ook de Museumvereniging
faciliteert voor haar leden onderlinge kennis­
uitwisseling over veiligheid. De regeling
Veiligheidszorg van het Mondriaan Fonds
richt zich op deskundigheidsbevordering en
professionalisering en staat open voor alle
collectiebeherende instellingen.
Sinds het Deltaplan voor het Cultuurbehoud
in de jaren negentig van start ging, is door
musea geïnvesteerd in de registratie van de
rijkscollectie.83 Volgens de Erfgoedinspectie
is de registratie van deze collecties daardoor
sterk verbeterd.84 De achterstanden die
enkele rijksgefinancierde musea nog hebben
in het registreren van collecties, worden op
dit moment planmatig aangepakt.
Aandachtspunten voor goed behoud

De Erfgoedinspectie heeft vastgesteld dat
musea de fysieke conditie van de collectie
niet altijd systematisch controleren.
Controles door musea vinden veelal plaats
naar aanleiding van bruikleenaanvragen.85
Met het oog op het behoud van met name
20e eeuwse en hedendaagse kunst is verdere
kennisontwikkeling nodig; er is nog weinig
bekend over het verouderingsproces van de
materialen die in deze tijd zijn gebruikt en over
restauratiemogelijkheden van werk uit deze pe­
riode. Vanwege die ontbrekende kennis blijven
sommige objecten in het depot met het risico
dat eventueel verval niet wordt opgemerkt.
Het bewaren van een goede balans tussen
publieks- en beheertaken is volgens de
Erfgoedinspectie bij enkele musea een
aandachtspunt. Het gaat hier onder andere
om de veiligheidsrisico’s en de extra druk op
de beschikbare capaciteit voor het collectie­
beheer als gevolg van een toename van het
bruikleenverkeer. Hierdoor bestaat een
grotere kans op schade door transport.
Ook de toename van het aantal bezoekers
kan volgens de inspectie leiden tot meer
onopzettelijke beschadigingen.86

81.	Erfgoedinspectie (2015a)
82.	Erfgoedinspectie (2016b)
83.	Het Deltaplan voor het
Cultuurbehoud was een
grootschalige operatie in de
jaren ’90 om de achterstand
in behoud en beheer van de
Nederlandse erfgoedinstel­
lingen (musea, bibliotheken
en archieven) in te lopen.
84.	Erfgoedinspectie (2016b)
85.	Erfgoedinspectie (2016b)
86.	Erfgoedinspectie (2016b)

De Erfgoedwet richt zich op een aantal van
deze door de Erfgoedinspectie gesignaleerde
risico’s. In deze wet is een normenkader
vastgelegd voor het beheer van collecties
en is de structurele bekostiging ervan
geregeld. De rijksoverheid blijft het beheer
van de rijkscollectie nauwgezet volgen via de
Erfgoedinspectie en de Erfgoedmonitor.
De bescherming van collecties
van nationaal belang

De Museumbrief van 2013 constateerde dat
objecten en collecties van nationaal belang
te gemakkelijk uit het publieke domein
zouden kunnen verdwijnen. Daarom is in
de brief aangekondigd dat publiekrechtelijk
wordt geregeld dat de afstoting van objecten
door overheden niet is toegestaan zonder
het inwinnen van een expertadvies over het
belang van deze objecten. De maatregel kwam
in aanvulling op de bestaande zelfregulering
binnen de sector. Dit voornemen is geëffec­
tueerd met de Erfgoedwet. Het Rijk faciliteert
het zorgvuldig afstoten van objecten met het
afwegingskader dat de RCE heeft gemaakt, de
Museale Weegschaal.87 Dit is een hulpmiddel
voor het waarderen van objecten en collecties.
De Museumvereniging heeft tegelijkertijd de
Leidraad voor Afstoting van Museale Objecten
(LAMO) herzien.88 Deze leidraad bevat een
zorg­vuldige afstotings­procedure voor collec­
ties en objecten van bijzondere waarde en
een eenvoudige procedure voor zaken die
in de sector van minder cultuurhistorische
waarde worden beschouwd. De vereniging
heeft ook een afstotingsdatabase ingesteld
waarop beheerders collecties of objecten die
zij willen afstoten kunnen aanbieden.89 Op
basis van de Erfgoedwet is voor overheden
een speciale voorziening gecreëerd. Deze is
te vinden op de website van de rijksoverheid
over wat te doen bij voornemens tot
vervreem­ding, voor overheden, musea,
betrokken organisaties en burgers.90

instrumentarium. De verwachting is wel
dat de regeling adequaat is. In de gemeente
Rotterdam is namelijk vóór introductie van
de Erfgoedwet al positieve ervaring opgedaan
met het werken met een toetsingscommissie
toen het Wereldmuseum voornemens was
delen van de collectie af te stoten. Daarbij
is toen ook gebruik gemaakt van de VNGrichtlijn voor afstoting.

87.	
w ww.cultureelerfgoed.nl
88.	Museumvereniging (2016)
89.	w ww.afstotingsdatabase.nl
90.	w ww.koop.overheid.nl

Bijzondere aanwinsten met
steun van Rijk en particulieren

Musea kunnen werken aankopen uit hun
reguliere budgetten, aangevuld met bijdragen
van sponsors en particulieren. Daarnaast
kunnen zij voor het verwerven van objecten
een beroep doen op de aankoopregeling van
het Mondriaan Fonds. In bijzondere gevallen
kan de rijksoverheid aanvullend financieren
vanuit het Nationaal Aankoopfonds. Dit
fonds is in het leven geroepen om objecten
van nationaal belang die voor Nederland
verloren dreigen te gaan, aan te kopen.
Daarnaast worden er werken verworven voor
de rijkscollectie op basis van speciale fiscale
regelingen. Zo kunnen eigenaren of hun
erfgenamen (een deel van) de erfbelasting
betalen met een kunstvoorwerp uit hun
bezit dankzij de kwijtscheldingsregeling.
Het kunstvoorwerp komt vervolgens in het
bezit van de overheid, die ervoor zorgt dat
het in een Nederlands museum of bij een
universitaire instelling komt.
Figuur 16 geeft de ontwikkeling weer van de
uitgaven op basis van de Aankoopregeling
van het Mondriaan Fonds.
Figuur 16: Bijdragen aankopen door
Mondriaan Fonds
€ mln
6
5
4
3

Er is nog geen ervaring met de nieuwe
regeling voor het afstoten van collecties; in
deze balans kan daarom nog niet ingegaan
worden op de effectiviteit daarvan. Het Rijk
monitort de effecten van het vernieuwde

2
1
0

2008 2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

63

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

Sinds 1994 zijn vanuit de aankoopregeling
van het Mondriaan Fonds en het Nationale
Aankoopfonds bijdragen verleend voor
uiteenlopende typen aankopen, waaronder
beeldende kunst, letterkundige collecties
en mobiel erfgoed. Musea hebben daardoor
een aantal bijzondere aanwinsten kunnen
realiseren. Bekende recente aankopen zijn
het skelet van een T.rex dat nu zicht­baar is
in Naturalis in Leiden en de Rembrandt­
portretten van Maarten Soolmans en Oopjen
Coppit, een gezamenlijke aankoop door
Nederland en Frankrijk.
Figuur 17: Bijdragen aan aankopen in euro’s
Vereniging Rembrandt 2009-2015
€ mln
8

Via beoordeling van de jaarlijkse (financiële)
verantwoording door de instellingen, wordt
de ontwikkeling van het publieksbereik
gevolgd. Ook stimuleert het Rijk collectie­
mobiliteit tussen musea. Met de indemni­
teitsregeling maakt de rijksoverheid
bijzondere tentoonstellingen mogelijk.

91.	Het Museumregister is
een register van museale
instellingen die aantoonbaar
voldoen aan criteria voor een
kwalitatief hoogwaardige
invulling van de functies van
een museum.
92.	Vanaf het verslagjaar 2015
weken het CBS, de Museum­
vereniging en de RCE samen
bij het verzamelen van
gegevens en is de opzet van de
Museumstatistiek van het CBS
gewijzigd. De gegevens van het
jaar 2015 zijn daardoor niet
rechtstreeks vergelijkbaar met
eerdere jaren. Om toch inzicht
in relevante ontwikkelingen
te geven, is een trendanalyse
uitgevoerd op basis van een
stabiel panel van 456 musea,
die de gehele observatiepe­
riode opgenomen zijn in de
Museumstatistieken van het
CBS. APE en Dialogic (2016).

Met ingang van 2016 is in samenwerking tus­
sen de RCE, het CBS en de Museumvereniging
een nieuwe opzet van de museumstatistiek
tot stand gekomen. Deze maakt onderscheid
tussen de musea die zijn geregistreerd in
het Museumregister en overige musea.91 De
rijkgesubsidieerde musea, die allemaal zijn
opgenomen in het Museumregister, worden
in de analyses als aparte groep onderscheiden.

7

Bezoek en publiek

6
5
4
3
2
1
0

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

Ook private financiers, zoals de Vereniging
Rembrandt en de Bankgiroloterij, zijn belang­
rijke partners voor aankopen. Zo droeg de
Vereniging Rembrandt in 2014 vier miljoen
euro bij aan de aankoop van het zeventiende
eeuwse beeld ‘De Bacchant’ van Adriaen de
Vries door het Rijksmuseum.

De 685 musea die Nederland rijk is, trokken
in 2015 in totaal ruim 33 miljoen bezoeken.
Hiervan waren ruim 9 miljoen bezoeken aan
de 29 door het Rijk gesubsidieerde musea.
Deze musea worden daarmee verhoudings­
gewijs vaker bezocht dan de overige geregis­
treerde musea en niet-geregistreerde musea.
Deze ontvingen in 2015 respectievelijk 19,8 en
4,2 miljoen bezoeken.
Figuur 18 toont de ontwikkeling van het
aantal bezoeken aan musea in Nederland
tussen 2009-2015. De figuur laat zien dat het
totaal aantal bezoeken aan musea tussen 2009
en 2015 is toegenomen met 33%. Dit is een
gemiddelde jaarlijkse toename van 4,9%.92

Toegankelijkheid
De rijksoverheid streeft naar een zo
groot moge­lijke toegankelijkheid van de
rijkscollectie en het bereiken van een groot
en divers publiek. Dit laatste is voor de
musea ook belangrijk om voldoende eigen
inkomsten te genereren en om draag­vlak
voor het erfgoed te behouden. De rijks­
overheid stuurt op toegankelijkheid van de
rijksgesubsidieerde musea. Aan de hand van
de subsidieaanvraag door musea voor de
Culturele Basisinfrastructuur, maakt het Rijk
afspraken met hen over het publieksbereik.

Figuur 18: Ontwikkeling aantal bezoeken
2009-2015 (indexcijfers 2009=100)
Index
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Bezoeken musea totaal (n=456)

Bezoeken niet­rijksgesubsidieerde
musea (overig geregistreerd; n=236)

Bezoeken rijksgesubsidieerde musea (n=26)

Bezoeken niet­rijksgesubsidieerde musea
(niet geregistreerd; n=107)

Per type museum verschilt de ontwikkeling
van het aantal bezoeken. Zo nam het aantal
bezoeken aan rijksgesubsidieerde musea
met 62% het sterkst toe in de periode 20092015. Vooral tussen 2011 en 2013 is een grote
stijging van het aantal bezoeken te zien.
Deze wordt onder andere verklaard door de
heropening van het Rijksmuseum, het Van
Gogh Museum en het Mauritshuis.

Figuur 19: Ontwikkeling aandeel bezoeken
vanuit het buitenland
%
50
40
30
20
10
0

Het aantal bezoeken aan geregistreerde
musea, exclusief de rijksgesubsidieerde
musea, groeide tussen 2009 en 2015 met 14%.
Het aantal bezoeken aan niet-geregistreerde
musea nam in diezelfde periode af met 3%.
Wel groeide het aantal bezoeken in deze
categorie tussen 2013 en 2015 met ruim 17%.
Van de musea is ook het aantal tijdelijke ten­
toonstellingen in beeld gebracht. Deze zijn
tussen 2009 en 2015 met 24% afgenomen. Bij
de rijksgesubsidieerde musea is echter sprake
van een stijging (12%). Met name tussen 2009
en 2011 nemen hier de tijdelijke tentoon­
stellingen sterk toe, in de jaren erna is er
sprake van een geleidelijke afname. Omdat
de bezoeken fors stijgen en het aantal tijde­
lijke tentoonstellingen geleidelijk afneemt,
neemt per saldo het gemiddelde bezoek per
tentoonstelling toe.93 Musea weten dus met
minder tijdelijke tentoonstellingen meer
bezoek te trekken. Voor rijksgesubsidieerde
musea geldt dat het bezoek per tijdelijke
tentoonstelling met 45% is toegenomen.94
De 685 Nederlandse musea ontvingen in
2015 ruim 9,3 miljoen bezoeken uit het
buitenland. Figuur 19 laat de ontwikkeling
van het aandeel buitenlandse bezoeken aan
musea in Nederland zien tussen 2009 en
2015.95 Het aandeel buitenlandse bezoeken
aan rijksgesubsidieerde musea is met 42%
relatief groot. Dit aandeel is sinds 2009
met 11 procent punt toegenomen. Ook
bij de andere musea is er sprake van een
toenemend aandeel, zij het dat het aandeel
buitenlandse bezoeken bij geregistreerde
musea buiten de basisinfrastructuur tussen
2013 en 2015 licht is afgenomen.

2009

2011

2013

2015

Rijksgesubsidieerde musea
Geregistreerde musea (excl. rijksgesubsidieerd)
Niet­geregistreerde musea
Bron: Dialogic en APE (2016)

Er is geen meerjarig overzicht van de samen­
stelling van het publiek van musea. Vanaf 2015
wordt wel in beeld gebracht hoeveel bezoeken
musea naar leeftijdsgroep ontvangen. Onder­
zoek van het SCP geeft inzicht in de mate
waarin verschillende groepen uit de samen­
leving musea bezoeken. In 2014 bezocht
53% van de Nederlands van zes jaar en ouder
minimaal één keer per jaar een museum. Het
bereik was het hoogste onder de groep hoog­
opgeleiden, namelijk 75%. Ook van de kinde­
ren tot elf jaar bezocht een aanzienlijk deel
een museum (69%). Van de laagopgeleiden
en niet-westerse allochtonen bezoekt onge­
veer een derde een museum.96, 97 Het bezoek
aan musea onder allochtonen is aanzienlijk
lager dan dat van autochtonen, namelijk 16%punt lager. Er is geen onderzoek naar de mate
waarin specifiek de rijksgesubsidieerde musea
erin slagen nieuw publiek te trekken. De Raad
voor Cultuur constateerde in zijn advies over
de Basisinfrastructuur 2017 – 2020 dat instel­
lingen over het algemeen te weinig invulling
geven aan de Code Culturele Diversiteit.

93.	In de statistiek worden alleen
tijdelijke tentoonstellingen
onderscheiden omdat de vaste
opstelling altijd beschikbaar
is. De bezoeken hebben
betrekking op zowel tijdelijke
tentoonstellingen als de vaste
opstelling.
94.	APE en Dialogic (2016)
95.	APE en Dialogic (2016)
96.	SCP (2016)
97.	Migranten zijn inmiddels
zo verschillend qua
herkomstland, migratiemotief en migratieduur dat ze
niet meer onder de overkoepelende termen ‘allochtonen’
of westers’ en ‘niet-westers’
zijn te vangen. Deze termen
roepen ook steeds meer
discussie op vanwege hun
beladen karakter. De voorkeur
heeft daarom deze begrippen
niet meer te gebruiken, maar
te spreken van ‘Nederlander
met een migratieachtergrond’. In deze editie van de
Erfgoedbalans wordt echter
onderzoek geciteerd waarin de
termen nog worden gebruikt.
Dit verklaart waarom in
dit document beide termen
voorkomen.
98.	Erfgoedinspectie (2016b)

De Museumbrief roept de musea op om
ruim­hartig om te gaan met bruikleen­
verzoeken. Op die manier worden collecties
meer zichtbaar en toegankelijk. Uit een
rapportage van de Erfgoedinspectie blijkt dat
de rijksgesubsideerde musea inderdaad steeds
meer aandacht geven aan collectiemobiliteit
en het tonen van collectie uit de depots.98

Bron: Dialogic en APE (2016)

65

Een tamelijk nieuw fenomeen zijn de zoge­
noemde pop-up musea, waarbij collectie op
een niet-gangbare plek wordt getoond met
als doel nieuw publiek te bereiken.

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

Grotere zichtbaarheid
door indemniteit

Via de indemniteitsregeling kunnen musea
een korting krijgen op de verzekeringspremie
voor het lenen van objecten doordat het
Rijk het eerste risico bij schade of verlies op
zich neemt. De regeling heeft bijgedragen
aan de zichtbaarheid van bijzondere
stukken uit binnen- en buitenland, zoals
zeer recent het werk Judith I van Gustav
Klimt in het Gemeentemuseum Den Haag.
De indemniteitsregeling wordt goed benut
door musea die de faciliteiten hebben om
grote tentoonstellingen te organiseren
met bruiklenen uit het buitenland. Musea
hebben door deze regeling aanzienlijk
minder premie aan commerciële verzeke­
raars hoeven betalen dan wanneer de
regeling niet bestond: ruim 6,3 miljoen
euro minder over de periode 2005-2015.99
Jaarlijks worden gemiddeld elf aanvragen
gehonoreerd. Maar de afgelopen jaren zijn
steeds meer aanvragen ingediend die door
het garantieplafond (van 300 miljoen euro)
niet konden worden toegekend. Met ingang
van 2016 is daarom een nieuwe regeling van
kracht geworden, die in samenspraak met de
Museumvereniging is opgesteld en die ertoe
moet leiden dat aan meer musea indemniteit
verleend kan worden. Per aanvraag kan nu
maximaal 75 miljoen euro aan indemniteit
verkregen worden. Met dit bedrag kunnen
in ieder geval vier tentoonstellingen tegelijk
plaats vinden, daar waar hiervoor één enkele
tentoonstelling het gehele bedrag van 300
miljoen euro kon verbruiken. Daarnaast kan
een aanvraag maximaal één jaar voorafgaand
aan de tentoonstellingsperiode worden
ingediend. Dit biedt kleinere musea meer
kansen om een aanvraag in te dienen. De
regeling zal in 2019 worden geëvalueerd.

Kennis en wetenschappelijke
functie
Diverse maatregelen hebben de afgelopen
jaren de wetenschappelijke samenwerking
tussen musea en universiteiten bevorderd.
In 2014 is een kennisagenda ontwikkeld
door het ministerie van OCW, de Museum­­­­­
vereniging, NWO, KNAW en de Onderzoeks­
school Kunstgeschiedenis en individuele
experts uit het museumveld. Om het
onderzoek te verbreden naar andere
domeinen dan alleen de collectie, zijn
daarnaast twee andere onderzoekdomeinen
gedefinieerd, namelijk publiek en het
museum als sociaaleconomisch instituut.
De uitvoering van de museale kennisagenda
verloopt langs drie lijnen. Allereerst is met
een quick scan het wetenschappelijk onderzoek
binnen de musea geïnventa­riseerd. Ten
tweede stimuleert het ministerie van OCW de
samenwerking in het veld bij het onderzoek
voor en door musea. Een voorbeeld van
een dergelijke samenwerking is het in 2015
opgerichte Netherlands Institute for Conser­
vation, Art and Science (NICAS) waarin het
Rijksmuseum, de RCE, NWO, de UvA en de
TU Delft de krachten hebben gebundeld
op het terrein van materiaaltechnisch en
kunsthistorisch onderzoek. Ten slotte zijn
sinds 2014 voor een bedrag van 800.000
euro aan 20 museummedewerkers beurzen
toegekend voor wetenschappelijk onderzoek
naar erfgoededucatie, erfgoed en creatieve
industrie en digitalisering.
Het Rijk zal de effecten monitoren aan
de hand van indicatoren die gezamenlijk
worden ontwikkeld door het ministerie
van OCW, musea, de KNAW en de Raad voor
Cultuur. Daarmee kan de KNAW na een
aantal jaar vaststellen welke effecten de
maatregelen hebben gehad en in hoeverre
musea functioneren als volwaardig onderdeel
van een grotere kennisinfrastructuur.

99.	Erfgoedmonitor, gegevens
eind 2015

Samenwerking
Meer samenwerking tussen musea onderling
en tussen musea en andere organisaties, was
een centrale doelstelling uit de Museumbrief
van 2013. Het in 2012 door de commissie
Asscher-Vonk van de Museumvereniging
gepubliceerde advies over de toekomst van
musea, stelde samenwerking centraal als
oplossing voor de uitdagingen waar musea
voor staan. Samenwerking is geen doel op
zich, maar heeft als doel een impuls te geven
aan educatie, zichtbaarheid van de collectie,
publieksbereik, de wetenschappelijke functie
en het gebruik van digitale mogelijkheden.
Om deze samenwerking te bevorderen is bij
het Mondriaan Fonds een subsidieregeling
ingesteld om samenwerkingsprojecten te
stimuleren.
Figuur 20: Samenwerkingspartners
samen­werkingsregeling musea
15
%
musea

8

bedrijven
media

op thema’s als educatie, zichtbaar­heid van
collecties en onderzoek. Ook zijn regionale
samen­werkings­verbanden ontstaan, zoals
bij de streekmusea in Noord-Brabant. 85%
van de musea verwacht dat hun project leidt
tot structurele samenwerking die ook na het
project zal worden voortgezet.100

100.	Berenschot (2015)
101.	Commissie Cultuurprofijt
(2008)

De samenwerkingsregeling van het
Mondriaan Fonds wordt gecontinueerd voor
de komende jaren. Gezien het belang van
samenwerking, ook in de regio, geldt voor de
komende jaren per aanvraag een maximaal
percentage van de tegemoetkoming en een
minimale bijdrage van overige partijen, zoals
gemeenten. De rijksoverheid blijft de effecten
van de samenwerkingsregeling volgen.

Financiering
Ondernemerschap

Het bevorderen van het cultureel ondernemer­
schap is al vele jaren een belangrijk thema in
het cultuurbeleid. Voor de rijks­gesubsidieerde
musea was de verzelfstandiging in de jaren ’90
een belangrijke stimulans om meer aandacht
te geven aan het ondernemerschap.

natuurorganisatie

8

onderwijs
15

54

Bron: Berenschot (2015)

In de periode van januari 2014 tot juli
2016 zijn 77 aanvragen voor de samen­
werkings­regeling gehonoreerd. Uit een
tussentijdse evaluatie die in 2015 door
Berenschot is uitgevoerd, blijkt dat 50%
van de gehonoreerde projecten volgens de
aanvragers niet tot stand zou zijn gekomen
zonder de regeling. Bij ruim de helft van de
projecten wordt samengewerkt met andere
musea en bij bijna de helft met niet-musea.
Samenwerking vindt plaats op verschillende
terreinen, zoals gezamenlijke energie-inkoop,
digitalisering of veiligheidszorg, maar ook

In 2008 adviseerde de Commissie Cultuur­
profijt over het cultureel ondernemer­schap.101
Een van de maatregelen die de commissie
voorstelde, was het invoeren van een eigen
inkomsten­norm voor alle rijks­gesubsidieerde
instellingen. Op basis van dit advies werd in
2009 een eigen inkomsten­norm voor musea
ingevoerd van 17,5%. In de opeen­volgende
jaren is deze norm stapsgewijs verhoogd
tot 21,5%. De introductie van de eigen
inkomsten­­norm, die geldt als toelatingseis
tot de culturele basisinfrastructuur, leidde
tot allerhande acties bij musea, met name
bij die instel­lingen die extra inspanningen
moesten plegen om hieraan te voldoen. Zo
hebben musea actief sponsors gemobiliseerd,
vriendenstichtingen opgericht en museum­
accommodaties actief verhuurd als vergader-

67

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

of trouw­locatie. Instellingen die al boven
deze norm zaten, zetten hun activiteiten
als cultureel ondernemer onverkort voort,
al dan niet ondersteund door aparte steun­
stichtingen of bv’s voor de exploitatie
van de winkel, merchandising en horeca­
voorziening. Hoewel er tussen de musea
onderling grote verschillen zijn, zitten
inmiddels alle rijksgesubsidieerde musea
ruim boven de norm.102

De financieringsmix zegt iets over de verhou­
ding tussen de verschillende inkomsten­
bronnen, maar niets over de hoogte van de
verschillende inkomsten­bronnen. De volgende
figuren geven hier wel inzicht in. In deze
analyses is er voor inflatie gecorrigeerd.
Figuur 22 laat zien dat de baten van de
rijksgesubsidieerde musea tussen 2011 en
2015 toenamen met 24%. Rijksgesubsidieerde
musea genereren overeen­komstig de beleids­
doelstelling meer eigen inkomsten. Met
name de private bijdragen namen sterk toe
(87%). Het gaat hier echter om een relatief
klein aandeel in de totale baten. De subsidies
namen met 3% af.

Cultureel ondernemerschap is tegenwoordig
niet meer weg te denken uit de museum­
sector. De tweede commissie Asscher–Vonk
van de Museumvereniging inventariseerde
in 2013 diverse voorbeelden van inventieve
samenwerkingsverbanden tussen musea en
met andere organisaties in diverse sectoren,
onder meer bedoeld om de bedrijfsvoering
en marketing van musea te bevorderen. Een
succesvol instrument in de collectieve mar­
keting van musea is de Museumkaart met
inmiddels meer dan een miljoen gebruikers.

Figuur 21 laat de financieringsmix van de
verschillende groepen musea zien. Over de
hele linie neemt het aandeel subsidies af. Het
aandeel subsidies in de totale inkomsten bij
de rijksgesubsidieerde musea daalde tussen
2011 en 2015 van 65% naar 51%. Het aandeel
opbrengsten en het aandeel private bijdragen
nam in dezelfde periode toe. Bij de overige
geregistreerde musea nam het aandeel
subsidie minder sterk af, terwijl bij de nietgeregistreerde musea het aandeel subsidies
het sterkst is gedaald.103

Index
200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0

Subsidies

Opbrengsten

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Opbrengsten

Private bijdragen

8

13

7

37

11
31

28
36

9

9

32

31

2011

58

2013

51

2015

Rijksgesubsidieerde musea

67

2011

59

2013

59

2015

Geregistreerde musea (excl. BIS)

Bron: Dialogic en APE (2016), bewerking OCW

Totale baten

124

Index
160
140
120
100
80
60
40
20
0

Subsidies

Opbrengsten

Private bijdragen

Totale baten

140
113
100
90

2011

2012

2013

2014

2015

Bron: Dialogic en APE (2016)

Index
160
140
120
100
80
60
40
20
0

Subsidies

Opbrengsten

Private bijdragen

Totale baten

125
103
81
36
2011

2012

2013

2014

2015

Bron: Dialogic en APE (2016)

97

2011

2012

Bron: Dialogic en APE (2016)

2013

2014

2015

Figuur 23 laat de ontwikkeling zien van de
inkomsten (subsidies, opbrengsten en private
bijdragen) van niet-rijksgesub­sidieerde,
geregi­­streerde musea tussen 2011 en 2015. De
totale baten van deze groep musea zijn stabiel.
De subsidies namen echter in omvang sterker
af dan bij de rijksgesubsidieerde musea.

Wanneer de subsidies en de opbrengsten
blijven dalen, heeft dit mogelijk negatieve
gevolgen voor de niet-geregistreerde musea.
Een duiding van de ontwikkelingen en een
beeld van de effecten op de betreffende
musea, zijn echter nog niet te geven.
Private bijdragen

De private bijdragen en de opbrengsten
(zoals inkomsten uit entreegelden) stegen.
De stijging was echter minder sterk dan bij
de rijksgesubsidieerde musea.

9

10

12

45
65

65

Private bijdragen

187
169

Figuur 21: Financieringsmix musea 2011-2015
Subsidies

Figuur 23: Ontwikkeling van de reële inkomsten niet-rijksgesubsidieerde musea
(overig geregistreerd) 2009-2015 (index 2011=100, gecorrigeerd voor inflatie)

Figuur 24: Ontwikkeling van de reële inkomsten niet-geregistreerde musea
2009-2015 (index 2011=100, gecorrigeerd voor inflatie)

Figuur 22: Ontwikkeling van de reële inkomsten rijks­gesubsidieerde musea
2009-2015 (index 2011=100, gecorrigeerd voor inflatie)

Financieringsmix

%

102.	Ministerie van OCW (2016d)
103.	Opbrengsten zijn de publiek­
sinkomsten, sponsorin­
komsten en overige eigen
inkomsten, bijvoorbeeld
opbrengsten van lezingen
en (kinder-)activiteiten. De
private bijdragen bestaan
uit bijdragen en giften van
vriendenverenigingen,
bedrijven (met uitzondering
van sponsoring) en private
fondsen. Het verschil met
opbrengsten is dat er geen
(directe) tegenprestatie
tegenover staat.

68

46

2011

25

20

2013

2015

Niet­geregistreerde musea

Figuur 24 toont de ontwikkeling bij nietgeregistreerde musea. De totale baten bij
deze groep musea zijn tussen 2011 en 2015
met 19% afgenomen. De subsidies zijn
fors teruggelopen, namelijk met 64% ten
opzichte van 2011. Vanaf 2013 vlakt de daling
af. Meestal zijn gemeenten de subsidiënten
van deze instellingen. De totale opbrengsten
stijgen met 25%, maar die maken deze
subsidievermindering niet goed. Ook de
opbrengsten vertonen vanaf 2013 een daling.

Private bijdragen bestaan uit bijdragen
van particulieren, inclusief vrienden­
verenigingen, bedrijven, private fondsen
en goededoelenloterijen. Het betreft
giften, schenkingen, donaties, legaten of
contributies. Sponsoring wordt hier niet
onder verstaan.
Een belangrijk deel van de private
bijdragen voor musea zijn de afdrachten
van de loterijen. Zes landelijke kansspel­
vergunninghouders dragen een deel van hun
opbrengst af aan goede doelen. De BankGiro
Loterij (BGL, onderdeel van de Nationale
Goede Doelen Loterijen) oormerkt haar
afdrachten specifiek voor de culturele sector.

69

Figuur 25: Financiële bijdrage BankGiro Loterij aan musea in miljoenen euro’s
€ mln
40

BIS musea

Niet­BIS musea

Overige instellingen

35
30
25
20
15
10
5

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

0

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Bron: Erfgoedmonitor, gegevens eind 2015

In 2015 werd 50% van de jaarlijkse
inkomsten, namelijk 62,8 miljoen euro,
geschonken aan organisaties die werken op
het terrein van cultuur en monumentenzorg
in Nederland. De vaste partners van de BGL
zijn vrijwel allemaal erfgoedinstellingen,
waarvan het grootste deel musea zijn.
Uit onderzoek naar crowdfunding bij musea
en andere erfgoed-instellingen blijkt dat
crowdfunding in Nederland exponentieel
is toegenomen, maar dat de baten relatief
weinig ten gunste komen van de erfgoed­
sector.104 In 2015 werd met crowdfunding
60.000 euro voor musea opgehaald.
Geven

De Geefwet is op 1 januari 2012 in werking
getreden. De Geefwet is een verzamelwet die
wijzigingen in een aantal belastingwetten
aanbrengt. Een van die wijzigingen is
de multiplier die giften aan culturele
instellingen met een ANBI-status fiscaal
aantrekkelijker maakt. Het doel van de
Geefwet, en specifiek de multiplier, is om
het geven aan cultuur en de fondsenwerving
door culturele instellingen te stimuleren,
waardoor zij meer eigen inkomsten uit giften
genereren. De multiplier geldt tot en met
2017. Uit tussentijds onderzoek blijkt dat
culturele instellingen over de gehele linie
in de periode 2012 - 2014 actiever geworden
zijn in het werven van eigen inkomsten.
Wel valt op dat voornamelijk de grotere
instellingen, waaronder de grote musea,
actief communiceren over de Geefwet.105

Invoer en uitvoer
cultuur­goederen
Het Nederlandse beleid ten aanzien van het
voorkomen van illegale invoer of uitvoer van
cultuurgoederen, heeft als doel het behoud
van erfgoedcollecties die voor Nederland en
andere landen belangrijk zijn. Nederland
werkt op nationaal en internationaal niveau
samen op het gebied van in- en uitvoer van
cultuurgoederen. Het belangrijkste doel is de
illegale handel in roerend erfgoed te bestrij­
den. Het Nederlandse beleid is gebaseerd
op Europese regelgeving en twee UNESCOverdragen.106 Voor oorlogsgebieden als Irak
en Syrië zijn Europese sanctieregelingen van
toepassing die zijn gebaseerd op aanbevelingen
van de Verenigde Naties.107
Onderzoeken naar kunstcriminaliteit in
Nederland in 2007 en 2011 leidden tot meer
aandacht bij de overheid, toezicht­houdende
en handhavende instanties, branches (kunst­
handel, musea, verzekerings­maatschappijen)
en tot toezeggingen van het Rijk om de toe­
zichts- en handhavingsketen te verbeteren.108
De Nationale Politie heeft inmiddels een
Team Kunst- en Antiek­crimi­naliteit en de tien
politieregio’s hebben een speciale functio­
naris aangesteld. Bij het Openbaar Ministerie
is een landelijke Officier van Justitie aange­
wezen voor de aanpak van criminaliteit die
aan kunst is gerelateerd.109 Daarnaast voert
de overheid gesprekken met de kunsthandel
om het ethisch handelen te stimuleren.

104.	Douw & Koren (2015)
105.	S. Franssen en R. Bekkers
(2016)
106.	UNESCO-verdrag inzake
onrechtmatige invoer, uitvoer
en eigendomsoverdracht
van cultuurgoederen en
UNESCO-verdrag inzake de
bescherming van culturele
goederen in geval van een
gewapend conflicten en de
bijbehorende protocollen,
vanaf 1 juli 2016: Erfgoedwet,
hoofdstuk 6. Richtlijn nr.
93/7/EEG, sinds 19 december
2015 vervangen door Richtlijn
2014/60 en Verordening (EG)
nr. 116/2009.
107.	Sanctieregeling Irak 2004 II,
Sanctieregeling Syrië 2012.
108.	Bieleman e.a. (2007) en Ham
e.a. (2011)
109.	Ministerie van OCW en
Ministerie van V&J (2012)

De samenwerking tussen de Erfgoed­inspectie,
Douane, Politie en het Openbaar Ministerie
is in de afgelopen 20 jaar geïntensiveerd.
De aandacht voor het onderwerp is toege­
nomen, mede door de conflicten in het
Midden-Oosten en in andere werelddelen,
die naast menselijk leed ook illegale handel
in cultuurgoederen en vernietiging van
erfgoed tot gevolg hebben. De handel is
een inkomstenbron voor terroristische
organisaties. De conflicten vergroten het
risico dat illegaal uitgevoerde cultuur­
goederen als archeologisch en volkenkundig
erfgoed worden ingevoerd in landen met
afzetmogelijkheden, zoals Nederland. In
de afgelopen jaren namen meldingen van
mogelijke illegale invoer toe. In een enkel
geval leidde dit ook tot een in bewaring­
neming. Tussen januari 2009 en mei 2016
zijn, naast meldingen van burgers en erfgoed­
instellingen, 108 van dergelijke meldingen
door de Douane aan de Erfgoedinspectie
gedaan. De meeste uit Azië en Oceanië,
gevolgd door Afrika en Midden-Oosten.
Er zijn tot nu toe nog weinig meldingen
geweest over erfgoed uit conflictlanden.
Uit monitoring van de implementatie
van de Europese regelgeving en van het
UNESCO-verdrag blijkt dat voor de ‘Richtlijn
betreffende teruggave van cultuurgoederen’
in Nederland in de periode 2008-2011 per jaar
één tot drie zaken speelden. Dit beeld komt
overeen met andere landen.
Meestal werden de zaken niet ontvankelijk
verklaard of konden ze op een andere wijze
minnelijk worden geschikt. In 2016 is een
toename van meldingen geconstateerd,
mogelijk als gevolg van de herschikte
richtlijn in december 2015.110
Voor bepaalde cultuurgoederen is een
vergunning nodig voor uitvoer buiten de
Europese Unie (EU).111 Kunsthandelaren
en veilinghuizen zijn verantwoordelijk
voor ongeveer de helft van alle aanvragen
voor uitvoervergunningen, meestal voor
schilderijen en archeologische voorwerpen.
Meer dan de helft van de aanvragen voor
uitvoervergunningen betreft tijdelijke

uitvoer voor tentoonstellingen of het
gebruik van een muziekinstrument buiten
de EU. Het aantal uitvoervergunningen in
2012, 2013 en 2014 is respectievelijk 385,
374 en 272. Uitvoervergunningen worden
vooral verleend voor de Verenigde Staten en
in mindere mate Zwitserland en vervolgens
overige landen.112
Georganiseerde criminaliteit en de finan­
ciering van terrorisme, kunnen een risico
vormen voor het behoud van roerend erf­goed.
Daarom voert de EU op het ogenblik een
onder­zoek uit naar de mate waarin het huidige
instrumentarium voldoet. Het onderzoek gaat
met name over de invoer van cultuurgoederen
in de EU. De EU overweegt om aanvullende
regelgeving voor invoer te ontwikkelen.

Mobiel erfgoed
Met de Erfgoedwet is het mobiel erfgoed
nadrukkelijk binnen de reikwijdte van de
definitie van cultureel erfgoed gekomen.
Dit heeft een positieve impuls gegeven aan
de aandacht voor het mobiel erfgoed
zowel binnen het erfgoeddomein als
daarbuiten. Het mobiel erfgoed is onder
te verdelen in vier sectoren, waarvan de
sector weg de grootste is met ruim 921.370
voertuigen, gevolgd door de sector water
met 5.880 vaartuigen, de sector rail met 2.110
railvoertuigen en tenslotte de sector lucht
met 1.000 vliegtuigen.113 Gedetailleerde
gegevens over het nog functioneel – dus
mobiel – zijn van dit erfgoed ontbreken,
maar de inschatting van de sectoren zelf is dat
het ongeveer om de helft gaat.114 Het mobiel
erfgoed is meestal in handen van particuliere
eigenaren die zich met veel enthousiasme
inzetten voor de instandhouding en het
mobiel maken en houden van hun erfgoed.
Zowel in de beleidsbrief MoMo als bij de
behandeling van de Erfgoedwet werd echter
geconstateerd dat eigenaren van mobiel
erfgoed daarbij last kunnen hebben van –
vaak onbedoelde – beperkingen van sectorale
wet- en regelgeving zoals strenger wordende
milieu-eisen en veiligheidsvoorschriften.

110.	Zie Verslag van de Commissie
aan het Europees Parlement,
de Raad en het Europees
Economisch en Sociaal
Comité, Vierde verslag over de
toepassing van Richtlijn 93/7/
EEG van de Raad betreffende
de teruggave van cultuurgoe­
deren die op onrechtmatige
wijze buiten het grondgebied
van een lidstaat zijn gebracht.
http://eur-lex.europa.eu
111.	Verordening [EG] nr.116/2009
betreffende de uitvoer van
cultuurgoederen. In bijlage
1 bij deze verordening
zijn de cultuurgoederen
verdeeld in 15 categorieën
met een bepaalde waarde of
ouderdomsdrempel.
112.	Erfgoedinspectie (2013b),
Erfgoedinspectie (2014) en
Erfgoedinspectie (2015b).
113.	Erfgoedmonitor, gegevens
2016
114.	Het gaat hier om eigen
opgaven van de sectoren
water, lucht en rail. Precieze
gegevens van de sector zijn
nog niet voorhanden.

71

Erfgoedbalans 2017 | ROEREND ERFGOED

De mobiel erfgoedsectoren hebben sinds
een aantal jaren een structureel overleg met
OCW waarin mogelijke knelpunten in wet- en
regelgeving worden geïdentificeerd en waar
mogelijk opgelost worden. Daar waar nodig
wordt hierbij samengewerkt met andere
departementen.115 Dit heeft onder meer
geresul­teerd in een uitzonderingspositie
voor historische vaartuigen zodat deze
niet onbedoeld worden belast met bouw­
voorschriften op grond van de Woningwet.
Daarnaast is een verkenning gestart
gericht op het in samenhang opnemen
van mobiel erfgoed en historische havens
in het bestemmingsplan en (onder de
Omgevingswet) het omgevingsplan.
De afgelopen jaren heeft de sector zelf het
voortouw genomen bij het opzetten van het
Nationaal Register Mobiel Erfgoed, dat is ont­
wikkeld om het behoud, beheer en de zicht­
baarheid van mobiel erfgoed te bevorderen. In
2016 heeft de sector een lijst met toonbeelden

opgesteld die samen de geschiedenis van de
mobiliteit van ons land vertolken.116 Hiermee
wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan
de versterking van de aandacht bij een breed
publiek voor het mobiel erfgoed en onze
mobiliteitsgeschiedenis.

115.	De mobiel erfgoedsector
wordt vertegenwoordigd door
de belangenverenigingen van
de vier sectoren, die hiertoe
zijn verenigd in de Stichting
Mobiele Collectie Nederland
(MCN).
116.	w ww.toonbeelden.com

In 2010 is het revolverend fonds bij het NRF
eenmalig met een bedrag van 1 miljoen
euro versterkt voor het verstrekken van
leningen voor restauraties van mobiel
erfgoed. Omdat hiervan uiteindelijk weinig
gebruik is gemaakt, is deze faciliteit in
overleg met de sector beëindigd. Daarvoor
in de plaats is door het Mondriaan Fonds
een subsidieregeling opgesteld, gericht
op ondersteuning van integrale projecten
die bijdragen aan de versterking en profes­
sionalisering van de sector mobiel erfgoed als
geheel. Deze regeling zal in 2017 in werking
treden. Hiermee kunnen projecten als het
verbeteren en publiekstoegankelijk maken
van het register worden ondersteund.

Conclusies over
roerend erfgoed
Musea gaan zorgvuldig om met de rijks­
collectie. De registratie is sinds de jaren
’90 verbeterd, er zijn meer veiligheids- en
beheerplannen en de zorgvuldigheidsregels
voor het afstoten van objecten door over­
heden zijn aangescherpt. Musea beschik­ken
over meer kennis over veiligheid, daarin
gefaciliteerd door de RCE en de Museum­
vereniging. Met de Erfgoedwet is een
normen­­­kader vastgesteld voor het beheer
van collecties en de structurele bekostiging
van het behoud en beheer van de collecties
is daarin vastgelegd. Er zijn de afgelopen
jaren tal van bijzondere aankopen gedaan
met steun van het Rijk en particulieren.
Het bestaan van veiligheids- en
beheerplannen is geen volledige garantie
voor daadwerkelijk zorgvuldige omgang
met de collectie. De rijksoverheid blijft
het beheer van de rijkscollectie volgen via
de Erfgoedinspectie en instrumenten als
de Erfgoedmonitor en de Erfgoedbalans.
Ook de effecten van het nieuwe afstotings­­
instrumentarium zullen worden
gemonitord.

Mouwtjes (babykleding)
1700 – 1800, Hindeloopen,
Friesland

De rijksgesubsidieerde musea worden
goed bezocht. De bezoekersaantallen
stijgen jaarlijks fors. Ook het bezoek uit het
buitenland is gestegen. Het is niet duidelijk
in hoeverre rijksgesubsidieerde musea de
doelstelling hebben behaald om nieuw
publiek te trekken, aangezien er geen cijfers
zijn van publieksonderzoek door musea
zelf. Hoger opgeleiden bezoeken vaker
musea dan lager opgeleiden en het bezoek
van allochtonen ligt fors lager dan dat
van autochtonen. In een samenleving die
steeds meer divers wordt, is het belangrijk
dat musea zich goed blijven verhouden
tot hun omgeving. De naleving van de
Code Culturele Diversiteit is daarvoor een
voorwaarde.

De samenwerkingsregeling wordt goed benut.
Er zijn veel interessante samenwerkings­
projecten tot stand gekomen, zowel tussen
musea onderling, als tussen musea en
andere instellingen. De rijksoverheid blijft de
effecten van de regeling volgen.
De indemniteitsregeling heeft een aantal
bijzondere tentoonstellingen mogelijk
gemaakt en biedt na de recente aanpassingen
meer mogelijkheden aan musea om van deze
regeling te profiteren en korting te krijgen op
verzekeringspremies.
Cultureel ondernemerschap is niet meer weg
te denken uit de museumsector. Het aandeel
eigen inkomsten in de financieringsmix van
rijksgesubsidieerde musea neemt toe en het
aandeel subsidie neemt af. Opvallend groot
is de terugloop van de subsidies aan niet-­
geregistreerde musea.
Diverse maatregelen hebben de afgelopen
jaren de wetenschappelijke samenwerking
tussen musea en universiteiten bevorderd.
Zo is een kennisagenda is opgesteld, is
samen­­werking gestimuleerd en zijn beurzen
toegekend aan museummedewerkers. De
effecten van de maatregelen ter bevordering
van onderzoek worden gemonitord.
Nederland is actiever gaan optreden tegen
illegale handel in cultuurgoederen op basis
van Europese regelgeving en het UNESCOverdrag op dit terrein.
Mobiel erfgoed krijgt in toenemende mate
aandacht bij zowel een breed publiek als
bij overheden. De komende jaren zal de
ingeslagen weg naar een grotere aandacht
voor mobiel erfgoed en naar het voorkomen
en waar mogelijk gezamenlijk oplossen van
knelpunten in wet- en regelgeving worden
voortgezet.

73

IM
MATE
RIEEL
Immaterieel erfgoed omvat
sociale gewoonten, voorstellingen,
rituelen, tradities, uitdrukkingen,
bijzondere kennis en/of vaardig­
heden die gemeenschappen en
groepen erkennen als een vorm
van cultureel erfgoed. Het begrip
dekt dus een brede lading: van
het Midwinterhoorn blazen in
Drenthe, het Zomercarnaval in
Rotterdam, tot de Indische rijsttafel.

ERF
GOED
III.

79

Sector in beeld – Immaterieel erfgoed

IMMATERIEEL ERFGOED
Immaterieel erfgoed
per categorie
2016

Evenementen
25

Culinaire
tradities
6

Feesten &
vieringen
25

Levens­
stijlen
4

Bron: Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland

Levens­
rituelen
3

Ambachten
& beroepen
24

Sociale
praktijken
3

Vrije tijd
12

Natuur
2

Orale tradities
1

Sociale cohesie
& identiteit
9

Kunsten
8

Immaterieel erfgoed omvat sociale
gewoonten, voorstellingen, rituelen,
tradities, uitdrukkingen, bijzondere kennis
en/of vaardigheden die gemeenschappen en
groepen erkennen als een vorm van cultureel
erfgoed. Het begrip dekt dus een brede
lading: van het Midwinterhoorn blazen in
Drenthe, het Zomercarnaval in Rotterdam,
tot de Indische rijsttafel.117

groepen en individuen om het immaterieel
erfgoed levensvatbaar houden. De belangrijk­
ste verdragsverplichting voor het Rijk is het
inventariseren van het immaterieel erfgoed
en het daartoe aanleggen van een inventaris.

Mensen voelen zich verbonden door imma­
terieel erfgoed; het verleent hen identiteit en
draagt bij aan een gevoel van continuïteit. In
een wereld die globaliseert bieden nationale,
regionale en lokale gebruiken, tradities en
ambachten houvast. Immaterieel erfgoed
is levend en dynamisch erfgoed dat door
de overdracht door gemeenschappen aan
nieuwe generaties meegaat met zijn tijd.
Maar immaterieel erfgoed kan ook schuren:
tradities zijn niet altijd onbetwist, getuige
bijvoorbeeld het scherpe maatschappelijke
debat dat al enige jaren wordt gevoerd over de
figuur van Zwarte Piet. Immaterieel erfgoed is
nauw verbonden met het materiële erfgoed,
bijvoorbeeld het ambacht van molenaar aan
de monumentale molens.

Het Rijk geeft aan zijn verantwoordelijkheid
voor het immaterieel erfgoed invulling door:

De verantwoordelijkheid van
de rijksoverheid
De verantwoordelijkheid van het Rijk komt
voort uit het UNESCO-verdrag inzake de be­
scherming van immaterieel cultureel erfgoed,
waarbij het Koninkrijk der Nederlanden in
2012 partij werd. Daarvoor was er overigens
ook al aandacht voor dit onderwerp. De
voorganger van het huidige Kenniscentrum
Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN), het
Nederlands Centrum voor Volkscultuur, werd
reeds in 1991 opgericht.
De doelstelling van het UNESCO-verdrag over
immaterieel erfgoed is het veiligstellen van
het voortbestaan van immaterieel cultureel
erfgoed en het verzekeren van het respect en
waardering daarvoor op lokaal, nationaal
en internationaal niveau. Het verdrag geeft
daarbij een centrale rol aan gemeenschappen,

Hoe geeft de rijksoverheid
invulling aan deze
verantwoordelijkheid?

117.	UNESCO onderscheidt vijf
domeinen van immaterieel
erfgoed:
a. mondelinge uitdrukkingen;
b. uitvoerende kunsten;
c. sociale praktijken, rituelen
en feestelijke gebeurtenissen;
d. kennis en praktijken rond
de natuur en het universum;
e. traditionele ambachten.

• Het opstellen van een Nationale Inventaris
• Kennisuitwisseling en ondersteuning
via het Kenniscentrum Immaterieel
Erfgoed Nederland en het Fonds voor
Cultuurparticipatie.

De Nationale Inventaris

Het doel van de inventaris is het immaterieel
erfgoed meer zichtbaar maken, de dragende
gemeenschap waardering en respect verlenen
en de levensvatbaarheid van het immateriële
erfgoed te vergroten. Een voorwaarde om in
de inventaris te worden opgenomen, is dat er
een plan gemaakt is voor het overdragen van
kennis en vaardigheden van het immaterieel
erfgoed naar volgende generaties.
Nederland heeft er bewust voor gekozen
om niet van rijkswege te bepalen wat op de
Nationale Inventaris moet komen, maar
om deze vanuit de samenleving tot stand te
laten komen. Wel wordt gestimuleerd dat de
inventaris cultureel divers is en plaats biedt
aan bijvoorbeeld hedendaags immaterieel
erfgoed, erfgoed in de stedelijke ruimte en
erfgoed van jongeren en van erfgoed van
migranten. De inventaris staat online op
www.immaterieelerfgoed.nl.
Kennisuitwisseling en ondersteuning

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed
Nederland begeleidt en ondersteunt imma­
terieel erfgoedgemeenschappen, coördineert
de Nationale Inventaris, ontwikkelt en
verspreidt kennis en informeert het bredere

81

Erfgoedbalans 2017 | IMMATERIEEL ERFGOED

publiek in samenwerking met andere
culturele en wetenschappelijke instellingen.
Het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP)
richt zich op het versterken van de erfgoed­
sector en voert een regeling uit om goede
voorbeelden van het veiligstellen van
immaterieel erfgoed te ondersteunen.
De eerste twee jaar stond deze regeling
in het teken van ‘het ambacht’ en nu in
het teken van ‘nieuwe verbindingen’,
tussen immaterieel erfgoed en nieuwe
doelgroepen, tussen immaterieel erfgoed en
maatschappelijke vraagstukken en binnen
het immaterieel erfgoed zelf.
Nederland wisselt ook op internationaal
niveau kennis uit. Daarnaast ondersteunt
Nederland via vrijwillige, geoormerkte
bijdragen aan het fonds van het UNESCOverdrag het wereldwijde capaciteitsopbouw­
programma van UNESCO. De afgelopen jaren
is deze bijdrage besteed aan capaciteits­
opbouw in de Caribische delen van het
Koninkrijk. Het kabinet vindt het belangrijk
dat ook de Caribische delen van het
Koninkrijk deelnemen aan het immaterieel
erfgoed­beleid. Het verdrag geldt mede voor
Aruba, Curaçao en Sint Maarten.

De realisatie van de
beleidsdoelstellingen
Het beleid over immaterieel erfgoed is
van recente datum. Toch is al een aantal
resultaten te noemen.
• Er is een nationale, digitaal beschikbare
inventaris die 122 tradities omvat.
Er staan 53 gemeenschappen op een
wachtlijst.
• Nederland heeft in 2016 voor de eerste
keer een traditie voorgedragen voor de
Representatieve lijst van het UNESCOverdrag: het beroep van molenaar.
Over de plaatsing van het ambacht van
molenaar neemt de UNESCO in 2017
een besluit. De Raad voor Cultuur zal
daarna worden gevraagd om ook andere
tradities uit de inventaris te selecteren
die gekwalificeerd zijn voor een
internationale nominatie.

Het KIEN heeft in 2016 een evaluatie
uitgevoerd van de eerste 50 tradities die op de
Nationale Inventaris staan. De resultaten van
die evaluatie geven het volgende beeld:

Internationaal

Tussen 2013 en 2016 hebben in het kader van
het door Nederland ondersteunde UNESCOprogramma workshops plaatsgevonden
in Caribisch Nederland (Bonaire, Sint
Eustatius en Saba) en in de Caribische
landen (Curaçao, Aruba en Sint Maarten).
Op de BES-eilanden zijn in 2015 commissies
voor het immaterieel erfgoed ingesteld
om voor elk eiland een inventaris van het
immaterieel erfgoed samen te stellen en
safeguardingsplannen op te stellen in
samenwerking met de gemeenschappen.
Het is de bedoeling dat gedocumenteerde
immaterieel­erfgoedelementen van de
Caribische eilanden in de koninkrijksbrede
inventaris worden opgenomen. Nederland
ondersteunt ook Suriname bij het ratificeren
en implementeren van dit UNESCO-verdrag,
in het kader van het wereldwijde capaciteits­
opbouwprogramma van UNESCO.

• Alle immaterieel erfgoedelementen op
de inventaris voldoen aan de criteria van
de inventaris.
• 17 tradities hebben ondersteuning nodig
bij het veiligstellen van hun erfgoed
voor de toekomst. De door hen meest
genoemde knelpunten zijn: opvolgers
zoeken, kennis op papier zetten,
gemeentelijke regelgeving, erfgoed
zichtbaar maken, aansluiting vinden bij
jongeren en promotiecampagnes opzetten;
• 19 gemeenschappen zijn actief bezig met
het zorgen voor waarborgen voor het
behoud van hun tradities;
• 14 gemeenschappen zijn zo goed in het
behouden van hun tradities, dat zij de
mogelijkheid hebben om zich daarin te
ontwikkelen tot best practice.
• Bij de meeste gemeenschappen heeft
plaatsing op de inventaris geleid
tot meer samenwerking met andere
erfgoedinstellingen, zoals historische
verenigingen, archieven en musea.
Opvallend is dat 23 van de honderd
gemeenschappen na plaatsing op de
inventaris internationale contacten
hebben aangeknoopt met andere
immaterieelerfgoedgemeenschappen
elders in de wereld.

Conclusies over immaterieel
erfgoed
Het rijksbeleid voor immaterieel erfgoed is
in Nederland nog tamelijk jong. Er zijn veel
mensen bezig met immaterieel erfgoed. In
korte tijd zijn er veel aanmeldingen voor de
inventaris gedaan. In vergelijking met andere
Europese landen heeft Nederland een van
de rijkst gevulde inventarissen. Er is veel
kennis opgedaan over het veiligstellen van
immaterieel erfgoed. KIEN werkt samen met
culturele instellingen en universiteiten aan
een kennis- en onderzoeksagenda.
De inventaris is nog tamelijk eenzijdig
samen­gesteld en representeert vooral de
‘traditionele tradities’ en nog onvoldoende
de veelzijdige rijkdom aan culturen die in
Nederland aanwezig is, zoals hedendaags
immaterieel erfgoed in de stedelijke
omgeving, erfgoed van jongeren en erfgoed
van migranten. Het KIEN heeft maatregelen
genomen om de inventaris toegankelijker
en meer divers te maken. Op die manier
wordt de lijst representatiever. Inmiddels
is bijvoorbeeld immaterieel erfgoed van
gemeen­schappen met wortels in een andere
cultuur opgenomen.
De capaciteitsopbouw in de Caribische delen
van het Koninkrijk werkt positief en heeft
effect. De eilanden hebben een platform
gevormd om gezamenlijk het immaterieel
erfgoed te inventariseren en veilig te stellen.

Molenbeker van gedreven
zilver, Reynier Hendriksz. van
Hassel, 1662, Delft, Zuid-Holland

83

Erfgoedbalans 2017 | HET BEREIK VAN HET ERFGOED

HET
BEREIK
VAN HET
Het bereik van het erfgoed is een
belangrijke indicator voor hoe
levend ons erfgoed is, of het nu
gaat om het bezoeken van musea
of monumenten, het deelnemen
aan tradities, het doen van stam­
boomonderzoek of het uitoefenen
van een historisch ambacht.

ERF
GOED
IV.

87

Sector in beeld – Het bereik van het erfgoed

Culturele activiteiten basisscholen
33.110.000

32.615

Totaal bezoeken
musea 2015

Aantal vrijwilligers
musea 2015

Bron: CBS, 2016b

Bron: CBS, 2016b

2008-2009

2013-2014

Ieder schooljaar meerdere activiteiten

56

72

Ieder schooljaar één activiteit

30

25

Niet ieder schooljaar

13

4

Nooit

1

0

Bron: Sardes en Oberon, 2016a

Aantal bezoekers per gemeente
Museumnacht
2010 - 2015

Amsterdam
28.958

Rotterdam
13.293

Breda
5.983

Den Haag
5.143

Utrecht
4.797

Leiden
4.647

Bron: Erfgoedmonitor, 2016

Aantal vrijwilligers
12 Landschappen

348

2014

400

Totaal 22.497

275
9.700
210

550

7.928

703

260

Delft
2.967

HET BEREIK VAN
HET ERFGOED
Het bereik van het erfgoed is een belangrijke
indicator voor hoe levend ons erfgoed is, of
het nu gaat om het bezoeken van musea of
monumenten, het deelnemen aan tradities,
het doen van stamboomonderzoek of het
uitoefenen van een historisch ambacht.
In het levend houden van het erfgoed spelen
erfgoedinstellingen en vrijwilligers een
belang­­rijke rol. Ook het onderwijs vormt
een belangrijk middel om erfgoed aan
volgende generaties door te geven. Via het
onderwijs komen alle kinderen, ongeacht
hun achtergrond, in aanraking met kunst en
erfgoed. Erfgoededucatie is leren met en over
materieel en immaterieel erfgoed. Daarbij
doen kinderen aan de hand van sporen
uit het verleden kennis en vaardigheden
op. Het draagt bij aan het ontwikkelen van
inlevingsvermogen en aan een persoonlijk,
cultureel en historisch bewustzijn. Erfgoed­
educatie is geen apart schoolvak. Het is vaak
verbonden met de vakken geschiedenis en
aardrijkskunde, maar eigenlijk kan erfgoed
bij ieder vak aan de orde komen.

De verantwoordelijkheid van
de rijksoverheid
Het Rijk bevordert cultuurparticipatie via
het stellen van eisen aan de instellingen die
subsidie van het Rijk ontvangen, het voeren
van een stimuleringsbeleid en het stellen van
randvoorwaarden in regelgeving. De factoren
die van invloed zijn op de cultuurdeelname
van mensen zijn echter divers en liggen voor
een belangrijk deel buiten de invloedssfeer van
de overheid.
De eisen die het Rijk stelt aan gesubsidieerde
instellingen betreffen onder andere publieks­
aantallen die behaald dienen te worden en de
inzet die instellingen moeten plegen op het
gebied van cultuureducatie.

2.000
123
–

Bron: Erfgoedmonitor, 2016

Het stimuleringsbeleid krijgt voornamelijk
vorm via het Fonds voor Cultuurparticipatie
(FCP). Dit fonds heeft als doel de actieve deel­
name aan het culturele leven van burgers

in Nederland te stimuleren, ongeacht
leeftijd, herkomst, opleiding of woonplaats.
Daartoe kent het FCP onder meer de regeling
Versterking Actieve Cultuur­­participatie, die
ook gericht is op erfgoedparticipatie, en onder­
steunt het fonds diverse erfgoed­manifestaties.
Zoals is beschreven in het vorige hoofd­stuk
richt het FCP zich ook op het levend houden
van immaterieel erfgoed. Om de actieve
cultuurparticipatie van ouderen te stimuleren
is op 18 juni 2013 door de minister van OCW
en de staats­secretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport het convenant Ouderen en
Cultuur gesloten. Bij de uitvoering hiervan
werkt het FCP samen met private fondsen.
Het FCP heeft als uitvoerder van het cultuur­
brede programma Cultuureducatie met
Kwaliteit ook een belangrijke rol het stimu­
leren van cultuurdeelname door kinderen en
jongeren. Daarbij werkt het fonds samen met
provincies en gemeenten. Het programma
richt zich op het primair onderwijs en zet in
op goed cultuuronderwijs en de verankering
daarvan in het curri­culum in de vorm van door­
lopende leerlijnen. Ook richt het programma
zich op de deskundig­heidsbevordering van
docenten. In opdracht van het programma
Cultuur­educatie met Kwaliteit is door de
Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) een
Leerplankader voor het onderwijs ontwikkeld.
Erfgoed is daarbinnen één van de leerlijnen.
Naast het FCP kent ook het Mondriaanfonds
diverse regelingen die erfgoedinstellingen
ondersteunen bij het ontwikkelen van
publieksactiviteiten.
De Cultuurkaart voor het voortgezet onderwijs
ondersteunt het ondernemen van culturele
activiteiten door leerlingen, al dan niet klas­
sikaal, ook op het terrein van erfgoed. In 2016
is ook een MBO-card geïntroduceerd. Om de
samenwerking tussen scholen ín het primair
onderwijs en musea te stimuleren, is een twee­
jaar­lijkse Museumeducatieprijs ingericht. Ter
voorbereiding op de opstart van de prijs heeft
een door de Museumvereniging ingerichte
een taskforce de actuele ontwikkelingen op dit
gebied in kaart gebracht.

89

In hoeverre worden de
doelstellingen behaald?

Erfgoedbalans 2017 | HET BEREIK VAN HET ERFGOED

Erfgoed kent een grote belangstelling. 80%
van de bevolking van twaalf jaar en ouder is
‘geïnteresseerd in erfgoed’. Hiertoe worden
gerekend het hebben van interesse in geschie­
denis in het algemeen, in familie-, regionale
of lokale geschiedenis, in historische
steden, dorpen of gebouwen, in historische
voorwerpen en oude gebruiken of in tradities
of ambachten.118 De belangstelling voor
erfgoed komt ook tot uiting in het gegeven
dat 53% van de bevolking van zes jaar en ouder
in 2014 minstens één keer een museum heeft
bezocht.119 10% van de bevolking van zes
jaar en ouder deed in 2014 minstens twaalf
keer aan ‘erfgoed­beoefening’ (zelf historisch
onderzoek doen, voorwerpen verzamelen
of restaureren of het uitoefenen van een
historisch ambacht). 49% van de bevolking
van zes jaar en ouder ‘consumeert’ erfgoed
via de media (gedrukt, radio, tv, internet of
sociale media).
Een groot aantal Nederlanders is actief als
erfgoedvrijwilliger. Er waren in 2012 ten minste
200.000 vrijwilligers die zich met erfgoed
bezig­houden, bijvoorbeeld als lid van een
erfgoed­vereniging of -organisatie.120 Het
aantal vrijwilligers in musea is de laatste jaren
toegenomen.121 Veel erfgoedinstellingen
hebben ook vriendenverenigingen. In de
laatste jaren is het hebben van een aparte
jongeren­club in opkomst, vooral bij musea.
Desalniettemin staat het aantal leden en
donateurs van erfgoedorganisaties onder
druk, door de afgelopen economische crisis
maar ook door veranderende voorkeuren van
nieuwe generaties. Een langdurig commitment
aan één organisatie is steeds minder populair.
De erfgoedinteresse is het sterkst onder hoger
opgeleiden. Herkomst houdt geen verband
met het hebben van erfgoedinteresse. Nietwesterse allochtonen verschillen nauwelijks
van autochtonen als het gaat om interesse
in erfgoed. Daarbij weten we echter niet om
welk erfgoed dit gaat: het kan ook om het
erfgoed uit de cultuur van herkomst gaan.
Ook is er geen verschil in de beoefening van
erfgoed. Wel zijn er aanzienlijke verschillen

tussen autochtonen en allochtonen in het
bezoek aan erfgoed. Zo ligt het bezoek van
allochtonen aan musea 16% lager dan dat
van autochtonen.122 De groei van het aantal
allochtone Nederlanders zal in de komende
decennia doorzetten.123 Het is belangrijk dat
de erfgoedsector zich tot deze trend verhoudt.
In het licht hiervan is het ook belangrijk dat
de Code Culturele Diversiteit goed door
instellingen wordt nageleefd.
Als het gaat om de zaken waar het Rijk
actief op inzet dan valt op dat musea met
rijksfinanciering steeds meer publiek
trekken. Tussen 2009 en 2015 groeide het
aantal bezoeken aan BIS-musea met 62%.
In 2015 kwam het aantal bezoeken aan BISmusea uit op ruim 9,1 miljoen.124
Uit de evaluatie van de regeling voor erfgoed­
vrijwilligers van het FCP komt naar voren dat
de regeling een aanjaagfunctie heeft gehad:
de vrijwilligers voelen zich gewaardeerd, de
organisaties zijn professioneler gaan werken
en kunnen werken aan doelen op langere
termijn.
Bijna alle scholen in het primair onderwijs
besteden aandacht aan erfgoed, meestal als
onderdeel van de vakken aardrijkskunde of
geschiedenis, of als onderdeel van cultuur­
onderwijs.125 In het speciaal onderwijs
besteedt zo’n 80% van de scholen aandacht
aan erfgoededucatie. 65% van de scholen
werkt in meer of mindere mate samen met
musea en 38% bezoekt een archeologische
vindplaats of depot of een monument. 94%
van de scholen die met musea samenwerken
geeft aan dat de samenwerking met musea
leidt tot kwalitatief betere cultuureducatie.
Op ruim 60% van de scholen in het primair
onderwijs wordt gebruik gemaakt van de
Canon van Nederland. Dat is fors meer dan in
2008: toen werkte 33% van de responderende
scholen met de canon. Bijna een vijfde van de
niet-gebruikers wil de canon in de toekomst
wel gaan gebruiken.126

118.	SCP (2015)
119.	SCP (2016)
120.	SCP (2015)
121. w ww.statline.cbs.nl
122.	SCP (2016)
123.	w ww.statline.cbs.nl
124.	Ministerie van OCW (2016d)
125.	Sardes en Oberon (2016a)
126.	Oberon (2012)

In het voortgezet onderwijs besteedt 94% van
alle scholen aandacht aan cultureel erfgoed.127
Op drie kwart van de scholen komt cultureel
erfgoed aan bod binnen de kunstvakken. Bijna
twee derde van de scholen geeft aandacht aan
cultureel erfgoed als onderdeel van geschie­
denis of aardrijkskunde en ongeveer de helft
van de scholen doet dat in vak­overstijgende
projecten. Zowel op havo/vwo-scholen als op
vmbo-scholen is het bezoeken van musea of
tentoonstellingen de meest populaire cultu­rele
activiteit. Wel is het zo dat de samen­werking
met alle culturele instellingen en dus ook met
musea nog vooral aanbod­gestuurd is. Het
bezoeken van (historische) musea is het meest
gegeven antwoord op de vraag hoe scholen
aandacht besteden aan cultureel erfgoed. Dat
komt overeen met de resultaten uit de meting
in 2009.
Tegenover dit tamelijk positieve beeld van
erfgoededucatie in het onderwijs staat
dat het cultuuronderwijs in algemene zin
nog diverse uitdagingen kent, zoals het
verbeteren van de aansluiting tussen primair
en voortgezet onderwijs, de afstemming
tussen onderbouw en bovenbouw van het
voortgezet onderwijs en het gezamenlijk
ontwikkelen van culturele activiteiten
door scholen en culturele instellingen.
De positie van erfgoededucatie binnen
het onderwijs vergt daarom aanhoudende
aandacht, bijvoorbeeld bij de uitwerking van
Onderwijs 2032.
Musea hebben van oudsher een belangrijke
educatieve functie. De meeste musea
investeren daarom ook in een groot en
gedifferen­tieerd educatief aanbod voor
kinderen in verschillende leeftijden én voor
volwassenen. De (grotere) musea worden
meestal gezien als voorlopers. Kleinere
musea hebben vaak minder tijd en geld voor
educatieve activiteiten.

127.	Sardes en Oberon (2016b)

Figuur 26: De ontwikkeling van het aantal
schoolbezoeken aan BIS-musea

2013

2014

2015

Aantal scholieren PO

209.000

267.000

270.000

Aantal scholieren VO

275.000

315.000

346.000

Totaal school­bezoeken

484.305

581.710

615.416

Bron: Gegevensbank OCW

Kijken we naar alle musea (rijksgesubsi­
dieerde musea, overige geregistreerde musea
en niet-geregistreerde musea) dan waren er
in 2015 in totaal 2,2 miljoen bezoeken door
scholieren. Er zijn 212 musea die acceptant
zijn van de Cultuurkaart. In totaal besteedden
scholen 1,1 miljoen euro via de Cultuurkaart
bij deze musea.
In de monumentensector is steeds meer
aandacht voor publieksparticipatie en
educatie en wordt er met enige regelmaat
samengewerkt met scholen. In de
archeologie­sector is –vooral lokaal– veel
aandacht voor het betrekken van het
publiek bij opgravingen. Ook de Nationale
Archeologiedagen en de AWN hebben veel
aandacht voor het jonge publiek.
De Taskforce Museumeducatie van de
Museumvereniging heeft in 2015 goede
voorbeelden van samenwerking tussen
scholen en musea verzameld. Er werden
meer dan 60 goede voorbeelden opgehaald.
Bovendien werden rondetafelgesprekken
georganiseerd op basis waarvan aanbeve­
lingen werden geformuleerd voor andere
musea, overheden en andere betrokkenen.
Deze hadden onder andere betrekking op het
delen van goede voorbeelden en het actief
betrekken van scholen bij het maken van
educatieve programma’s.

91

Conclusies over het bereik
van het erfgoed
De belangstelling voor het erfgoed is groot. Een
substantieel deel van de bevolking participeert,
hetgeen geïllustreerd wordt door het aantal
mensen dat als vrijwilliger actief is. Het bereik
van de musea met rijksfinanciering is gestegen.
Ten aanzien van erfgoed binnen het onderwijs
kan op basis van de onderzoeksgegevens worden
geconcludeerd worden dat er veel belangstelling
is vanuit de scholen voor monumenten en
archeologie en voor bezoek aan musea.

Erfgoedbalans 2017 | HET BEREIK VAN HET ERFGOED

Er zijn ook aandachtspunten:
• Aangezien het aantal inwoners met een
migratieachtergrond in de komende decennia
toeneemt en de deelname onder juist deze
groep op onderdelen achterblijft, bestaat de
noodzaak meer zicht te krijgen op de precieze
samenstelling en interesses van deze groep.
De vraag is wat deze demografische verandering
betekent voor de presentatie, selectie en het
behoud van erfgoed. Een goede naleving van de
Code Culturele Diversiteit is van belang.
• De positie van erfgoededucatie binnen het
onderwijs behoeft aanhoudende aandacht,
ook bij de uitwerking van Onderwijs 2032. Een
goede afstemming tussen erfgoedinstellingen
onderling en met het onderwijs bij het
aanbieden van programma’s is voorts van belang
om er voor te zorgen dat het aanbod aansluit op
de vraag en om te voorkomen dat scholen door
de bomen het bos niet meer zien. Musea hebben
van oudsher een educatieve functie, maar
kleinere musea hebben moeite met deze functie
omdat zij vaak onvoldoende kennis en capaciteit
hebben voor educatie.
• Diverse erfgoedorganisaties staan onder
druk door economische en demografische
ontwikkelingen. Het is een uitdaging voor
erfgoedorganisaties om de kennisuitwisseling
tussen professionals en amateurs te bevorderen
en om nieuwe vormen te bedenken die
aansluiten bij de wensen en voorkeuren van
nieuwe generaties.

KLM-huisje 'Peperhuis' nr. 87,
Enkhuizen, Noord-Holland

93

DIGI
TALI
SERING &
ERF
GOED
Erfgoedinstellingen maken al
decennialang gebruik van digitale
technologie: voor collectieregis­
tratie en voor het dupliceren en
duurzaam bewaren. Het online
beschikbaar maken van collecties
van musea, archieven en andere
erfgoedinstellingen vergroot de
toegankelijkheid van die collecties
en het gebruik van informatie.

V.

97

DIGITALISERING
EN ERFGOED
Erfgoedinstellingen maken al decennialang
gebruik van digitale technologie: voor
collectie­registratie en voor het dupliceren en
duurzaam bewaren. Het online beschikbaar
maken van collecties van musea, archieven
en andere erfgoedinstellingen vergroot de
toegankelijkheid van die collecties en het
gebruik van informatie. Om al die redenen
worden museum­collecties, boeken, archieven
en audiovisueel materiaal gedigi­taliseerd.
Daarnaast krijgen erfgoed­instellingen steeds
meer te maken met erfgoed dat van origine
al digitaal is, het zogenoemde ‘born digital
erfgoed’.

Erfgoedbalans 2017 | ERFGOED EN DIGITALISERING

De uitdagingen bij de digitalisering van
erfgoed zijn het duurzaam beheren, het
toegankelijk houden en koppelen van de
informatie, het bevorderen van het gebruik
en het oplossen van auteursrechtelijke
belemmeringen. Met name het koppelen
over collecties heen biedt een (inter-)
nationale meer­waarde voor het beschikbaar
maken van digitaal erfgoed.

De verantwoordelijkheid van
de rijksoverheid
Het gebruik van digitale middelen biedt de
erfgoedsector kansen om de kwaliteit van
culturele producten, diensten en producties
te verhogen, het publieksbereik en het
gebruik van die producten, diensten en
producties te vergroten en de productiviteit
van de sector te versterken. Het rijksbeleid
heeft als doel:
• Het digitaal toegankelijk maken
van bronnen en collecties en deze
duurzaam bewaren.128 Voor de musea
is het belangrijk dat collecties digitaal
toegankelijk worden en dat de digitale
infrastructuur wordt uitgebreid. Het
digitaal beschikbaar stellen van collecties
kan de publieke belangstelling versterken
en is van belang voor wetenschappelijk
onderzoek en de creatieve industrie.
• Het versterken van digitale vaardigheden
binnen de erfgoedsector.
• Het stimuleren en versterken van
netwerken die nodig zijn om de digitale
informatie beter te benutten.129
• Specifiek met betrekking tot de digitale
informatie over het onroerende erfgoed,
zal in de komende jaren de ontwikkeling
van de Laan voor de Leefomgeving
een belangrijke rol spelen.130 Dit is
een digitaal stelsel voor de informatie­
voorziening ter ondersteuning van
besluiten over de leefomgeving en komt
voort uit de Omgevingswet die in 2019 in
werking zal treden. Bestaande informatie­
systemen zoals het archeologisch
informatiesysteem Archis zullen hierop
om een goede manier moeten worden
aangesloten.

128.	Ministerie van OCW (2013b)
129.	Ministerie van OCW (2013b)
130.	Ook wel Digitaal Stelsel
Omgevingswet (DSO)

Hoe geeft het Rijk invulling aan
zijn verantwoordelijkheid en
wat zijn de resultaten?
Van 2006 tot 2012 was de Subsidieregeling
Digitaliseren met beleid van kracht. Deze
regeling had als doel het duurzaam inbedden
van het digi­taliserings­proces in de organisatie,
het beleid en de werkprocessen van erfgoed­
instellingen die zijn belast met het beheren
en toegankelijk maken van hun collecties.
De regeling is in 2013 geëvalueerd met als
conclusie dat het doel van de regeling is
behaald. In vergelijking tot 2009 is een veel
groter deel van de registratie van de collectie
geauto­matiseerd. In 2013 had 76% van de ver­
zelf­standigde rijksmusea die door de Erfgoed­
inspectie werden geïnspecteerd de registratie
van de collectie voor 100% geautomatiseerd.
In 2009 was dat nog slechts 48%.131

Door een aantal grote digitalisering­
programma’s, waaronder Metamorfoze,
Beelden voor de Toekomst en het Geheugen
van Nederland, is de digitaliseringsgraad van
de museale collecties de afgelopen jaren snel
toegenomen. Volgens de museale instellin­
gen zelf schommelt de digitaliseringsgraad
tussen de 17% en 37%. Tussen individuele
musea kunnen grote verschillen bestaan. Het
onderzoeksrapport ‘Stand van digitalisering
van erfgoed 2013/2014’ laat zien dat de onder­
zochte musea 36% van hun collecties gedigi­
taliseerd hebben, dat 44% van hun collecties
nog moet worden gedigitaliseerd en dat bij
20% van hun collecties digitalisering niet
nodig is.132 Uit recent CBS-onderzoek (onder
een andere populatie) blijkt dat in 2015 67%
van de collecties is gedigitaliseerd.133 Ook de
digitale toegankelijkheid van de collectie op
internet neemt toe. Van de verzelfstandigde
rijksmusea die door de Erfgoedinspectie
werden geïnspecteerd, had in 2013 58% meer
dan 75% van de collectie op internet gepubli­
ceerd.134 Volgens de Erfgoedmonitor stond
op 1 mei 2014 5% van alle museale collecties
online.135 Uit recent CBS-onderzoek (onder
een andere populatie) blijkt dat in 2015 37%

van de collectie voor publiek toegankelijk
was via internet.136 Musea kunnen hun
collecties digitaal toegankelijk maken via
de website Digitale Collectie Nederland.
Inmiddels zijn daarin 3,3 miljoen objecten
geregistreerd.137
Voor het versterken van de digitale
vaardig­heden binnen de cultuursector
en het versterken van netwerken, wordt
in de culturele basisinfrastructuur de
stichting Digitaal Erfgoed Nederland (DEN)
gesubsidieerd. Deze instelling heeft een
ondersteunende functie voor de digitalisering
in de erfgoedsector. De in 2008 opgerichte
Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid
(NCDD) richt zich op het langdurig behoud
van digitale informatie. De NCDD fungeert
als platform voor het delen van kennis en
expertise en als coördinator en aanjager van
de ontwikkeling van een landelijk netwerk
waarin de toegang tot digitale informatie van
de publieke sector gegarandeerd is.

131.	Erfgoedinspectie (2015a)
132.	Stichting Digitaal Erfgoed
Nederland (2014) en
Ministerie OCW (2016d)
133.	Erfgoedmonitor,
stand eind 2015
134.	Erfgoedinspectie (2015a)
135.	Erfgoedmonitor, gegevens
mei 2014
136.	Erfgoedmonitor,
stand eind 2015
137.	w ww.dimcon.nl, geraad­
pleegd 29 september 2016
138.	Stichting Digitaal Erfgoed
Nederland (2014)
139.	European Commission (2013)
140.	w ww.stastics.europeana.eu,
geraadpleegd 9 oktober 2016

Uit trendonderzoek van Digitaal Erfgoed
Nederland (DEN) blijkt dat het aantal mede­
werkers in erfgoedinstellingen dat bij digita­
lisering betrokken is, tussen 2008 en 2014 is
verdrievoudigd. Inmiddels is één op de tien
medewerkers direct betrokken bij digitali­
sering of digitale dienstverlening.138 Daarnaast
is een groei zichtbaar in het aantal vrijwilligers
dat bijdraagt aan digitale activiteiten.
Europese statistieken uit 2013 geven aan dat
30% van de Nederlandse bevolking tenminste
één keer per week online zoekt naar erfgoed­
informatie; dit komt overeen met het EUgemiddelde. Eén van die activiteiten is het
online bezoeken van musea of bibliotheken
(43% in Nederland, 24% gemiddeld in de EU).139
Nederland draagt ook bij aan de digitalisering
in Europese context. Via Europeana zijn
inmiddels 53 miljoen objecten uit 40 landen
te vinden. Het Nederlandse aandeel daarin is
6,3 miljoen objecten van 172 instellingen.140

99

In vergelijking met andere Europese
landen scoort Nederland hoger wat
betreft digitalisering en aandacht
voor duurzaamheid. Het percentage
gedigitaliseerde erfgoed­­collecties (28%
in Nederland, 23% in EU) en de online
toegankelijkheid (34% in Nederland,
32% in EU) zijn ook boven het Europese
gemiddelde.141

141.	Stichting Digitaal Erfgoed
Nederland (2014)
142.	Erfgoedinspectie (2016c)
143.	Netwerk Digitaal Erfgoed
(2015)

Erfgoedbalans 2017 | ERFGOED EN DIGITALISERING

In archeologische depots worden vondsten
en documentatie van archeologische
opgravingen bewaard. Wat betreft het
beheer van de digitale documentatie en
informatie constateert de Erfgoedinspectie
dat de provinciale archeologische depots
niet altijd beschikken over de benodigde
software. Daardoor kunnen de beheerders de
gegevens niet controleren op volledigheid
en juistheid en kunnen bezoekers deze
gegevens niet bestuderen. De digitale
onderzoeksgegevens worden weliswaar ook
bij Data Archiving and Networked Services
(DANS) opgeslagen, maar daarbij vindt geen
inhoudelijke controle op volledigheid en
juistheid plaats. De Erfgoedinspectie pleit
ervoor dat de provincies er gezamenlijk voor
gaan zorgdragen dat de depotbeheerders de
data kunnen controleren op volledigheid
en juistheid en dat de data voor iedereen
toegankelijk worden en blijven.142
In maart 2015 is een nationale strategie en
een Netwerk voor Digitaal Erfgoed (NDE)
gelanceerd. Deze strategie bevat doelen en
werkprogramma’s voor de ontwikkeling
van een landelijke sector-overstijgende
infrastructuur van voorzieningen voor
digitaal erfgoed.143 In de NDE werkt
OCW samen met vijf grote, door OCW
gefinancierde instellingen: de Koninklijke
Bibliotheek, het Nationaal Archief, de
RCE, Beeld en Geluid en de Koninklijke
Nederlandse Academie voor Wetenschappen.
Ook DEN en NCDD zijn hierbij betrokken.
Het doel is te komen tot een meer gestan­
daardiseerde en samenhangende aanpak
voor digitaal erfgoed.

Conclusies over digitalisering
en erfgoed

144.	In juni 2016 is de Digitaal
Erfgoed Architectuur (DERA)
gepresenteerd.

Om bronnen en collecties digitaal
toegankelijk te maken, is de afgelopen jaren
door het Rijk geïnvesteerd in een aantal
grote digitaliseringsprojecten, zoals Beelden
voor de toekomst en in de subsidieregeling
‘Digitaliseren met beleid’. Daarmee is
een sterke basis gelegd voor het digitaal
ontsluiten van collecties. Het werk is echter
nog niet klaar; vooral voor de kleinere
instellingen ligt hier nog een opgave.
Het accent verschuift thans van grootschalige
digitaliseringsprogramma’s naar het
organiseren van toegankelijkheid, netwerk­
vorming en het leggen van verbindingen;
verbindingen tussen de collectiebeherende
organisaties onderling en met de gebruikers
zoals het onderwijs, de wetenschap en
de burger. Ook het oplossen van auteurs­
rechtelijke belemmeringen vraagt aandacht.
In lijn met de uitgangspunten van de
Nationale strategie digitaal erfgoed dienen
culturele instellingen nog meer samen te
werken als het gaat om een gezamenlijke
infrastructuur, het gebruik van standaarden
en van gemeenschappelijke voorzieningen.144
De investering in kennis via de subsidiëring
van DEN werpt zijn vruchten af. De activi­
teiten van deze instelling voorzien in een
behoefte aan kennis en informatie over
digitalisering in de culturele sector.

Filmblik – EYE collectiecentrum depot
Foto: Paul van Riel, EYE
Filmmuseum, Amsterdam

De aandacht voor born digital materiaal is
groeiende. Het behoud en beheer van dit type
digitaal erfgoed is een belangrijk issue voor de
toekomst, waarbij met name de relatie tussen
cultuurproducerende en erfgoedbeherende
instellingen aandacht verdient.

101

Erfgoedbalans 2017 | Samenvatting en vooruitblik

SAMEN
VATTING &
VOORUIT
BLIK
Het erfgoed mag rekenen op een grote
belangstelling. Ook met het behoud van
het erfgoed is het over het algemeen
goed gesteld. De samen­leving erkent
het belang en de potentie van erfgoed
en in het onderwijs is er op alle niveaus
aandacht voor. Dat wil uiteraard niet
zeggen dat er geen uitdagingen zijn of
dat niets voor verbetering vatbaar is.

VI.

105

SAMENVATTING
EN VOORUITBLIK
Het erfgoed mag rekenen op een grote
belangstelling. Ook met het behoud van
het erfgoed is het over het algemeen goed
gesteld. De samenleving erkent het belang
en de potentie van erfgoed en in het primair
en voortgezet onderwijs is er volop aandacht
voor. Dat wil uiteraard niet zeggen dat er
geen uitdagingen zijn of dat niets voor
verbetering vatbaar is.
De zorg voor de historische omgeving

Erfgoed speelt een steeds grotere rol in
afwegingen over de ruimtelijke ordening.
De aandacht voor het gebouwde erfgoed en
vooral de cultuurlandschappen blijft achter
bij het archeologisch erfgoed. Er is daarom
aandacht nodig voor kennisuitwisseling over
hoe om te gaan met het cultuurlandschap
in de ruimtelijke ordening. Het vastleggen
van de cultuurhistorische waarde in
gemeentelijke bestemmings­plannen van de
weder­opbouwgebieden die door het Rijk zijn
geselecteerd, is op gang gekomen.
De Visie Erfgoed en Ruimte heeft de gebieds­
gerichte benadering van het cultureel erfgoed
een belangrijke impuls gegeven. Dit blijkt uit
de veelheid aan samenwerkingsprojecten.
Voor de komende twee jaar is het programma
verlengd.
Het juridisch instrumentarium voor bescher­
ming van wereld­erfgoed werkt adequaat.
De Omgevingswet en de bijbehorende
uitvoerings­regelgeving zullen bijdragen aan
de eenduidigheid en betere vindbaarheid van
het beschikbare instrumen­tarium.

Erfgoedbalans 2017 | Samenvatting en vooruitblik

Gebouwd erfgoed

De rijksmonumenten staan er over het
algemeen goed bij. De restauratie­achterstand
is de afgelopen decennia weggewerkt tot
een acceptabele werkvoorraad. Eigenaren
die van de Subsidieregeling Instandhouding
Monumenten (Sim) gebruik maken plegen
structureel onderhoud. De vereenvoudiging

van de regelgeving is redelijk succesvol
gebleken. Eigenaren zien verbetering,
gemeenten minder. Het vergunningvrij
maken van een aantal kleinere ingrepen in
en aan rijksmonumenten heeft volgens een
indicatief onderzoek onder gemeenten en
eigenaren niet geleid tot een slechtere staat
van de monumenten. In de komende jaren
blijft er aandacht nodig voor het herstel en
de versteviging van cultureel erfgoed in het
Groningse aardbevingengebied. Daarvoor zijn
extra middelen beschikbaar.
Archeologie

In een aanzienlijk aantal gevallen wordt
behoud in situ gerealiseerd. Het principe
van de verstoorder betaalt, werkt over het
algemeen goed. Aandacht is nodig voor
verdieping van wetenschappelijk onderzoek
bij bijzonder belangwekkende vondsten. Met
name bij maritiem erfgoed ontstaan soms
problemen omdat er bij natuurlijke erosie
geen verstoorder is die aangesproken kan
worden op de kosten van een opgraving.
Van de instandhoudingsregeling voor
archeologische rijksmonumenten wordt
relatief weinig gebruik gemaakt door
particuliere eigenaren. Zij voelen zich
in de regel niet verantwoordelijk voor
het onderhoud van hun monument. Als
gevolg van marktwerking kan de kwaliteit
van het archeologisch onderzoek onder
druk komen te staan. De kwaliteit van het
archeologisch onderzoek onder het nieuwe
certificatiesysteem zal worden gemonitord.
Roerend erfgoed

Musea gaan zorgvuldig om met de rijks­
collectie. De registratie van collecties is
sinds de jaren negentig van de vorige eeuw
verbeterd. Er zijn meer veiligheids- en beheer­
plannen en de zorgvuldigheidsregels voor het
afstoten van objecten door overheden zijn
aangescherpt. Musea beschikken over meer
kennis over de veiligheid.

De in 2013 geïntroduceerde samenwerkings­
regeling wordt goed benut. Diverse maat­
regelen hebben bovendien de afgelopen
jaren de wetenschappelijke contacten tussen
musea en universiteiten bevorderd. Zo is een
kennisagenda opgesteld, is samenwerking
gestimuleerd en zijn beurzen toegekend aan
museum­­medewerkers.
Het aandeel eigen inkomsten in de
financieringsmix van rijksgesubsidieerde
musea neemt toe en het aandeel subsidie
neemt af. Opvallend is de grote terugloop van
de subsidies aan niet-geregistreerde musea.
Mobiel erfgoed krijgt in toenemende mate
aandacht bij zowel een breed publiek als bij
overheden. De komende jaren zal de ingeslagen
weg naar een grotere aandacht voor mobiel
erfgoed en naar het gezamenlijk voorkomen en
waar mogelijk oplossen van knelpunten in weten regelgeving, worden voortgezet.
Immaterieel erfgoed

Er zijn veel mensen betrokken bij het
immaterieel erfgoed. In korte tijd is er een
groot aantal aanmeldingen voor de nationale
inventaris gedaan. In vergelijking met andere
Europese landen heeft Nederland een van
de rijkst gevulde inven­tarissen. Er is veel
kennis opgedaan over het veiligstellen van
imma­terieel erfgoed. De inventaris is nu
nog tamelijk eenzijdig samen­gesteld en
representeert nog onvoldoende de veel­
zijdigheid aan culturen die in Nederland
aanwezig is, zoals erfgoed van jongeren en
migranten. Het KIEN heeft maatregelen
genomen om de inventaris toegankelijker
en meer divers te maken.
Bereik

binnen het onderwijs behoeft desalniettemin
aanhoudende aandacht, ook bij de
uitwerking van Onderwijs 2032.
De rijksgesubsidieerde musea worden
goed bezocht. De bezoekersaantallen
stijgen jaarlijks fors. Ook het bezoek uit het
buitenland is gestegen. Het is niet duidelijk
in hoeverre rijksgesubsidieerde musea de
doelstelling hebben behaald om nieuw
publiek te trekken, aangezien niet bekend
is hoeveel musea zelf publieksonderzoek
doen en wat daarvan de uitkomst is. Hoger
opgeleiden bezoeken vaker musea dan lager
opgeleiden en het bezoek van Nederlanders
met een migratieachtergrond is relatief laag.
Digitaal erfgoed

Het Rijk heeft de afgelopen jaren
geïnvesteerd in een aantal grote digitali­
serings­projecten om bronnen en collecties
digitaal toegankelijk maken. Daarmee is
een sterke basis gelegd voor het digitaal
ontsluiten van collecties. Het werk is
echter nog niet klaar. Vooral voor de
kleinere instellingen ligt hier nog een
opgave. Het accent verschuift nu van
grootschalige digitali­serings­­programma’s
naar het organiseren van toegankelijkheid,
netwerkvorming en het leggen van
verbindingen tussen de collectie­beherende
organisaties onderling en met de gebruikers
zoals het onderwijs, de wetenschap en de
burger. Culturele instellingen dienen nog
meer samen te werken als het gaat om een
gezamenlijke infrastructuur, het gebruik van
standaarden en van gemeenschappelijke
voorzieningen. De aandacht voor born
digital materiaal is groeiende. Het Digitaal
Stelsel Omgevingswet vormt een belangrijke
uitdaging voor de komende jaren.

Veel Nederlanders nemen actief deel aan het
erfgoed, bijvoorbeeld als vrijwilliger. Er is
veel belangstelling vanuit de scholen voor
monumenten en archeologie en voor bezoek
aan musea. De positie van erfgoededucatie

107

Vooruitblik
Er zijn vele ontwikkelingen die in de
komende jaren hun invloed zullen
uitoefenen op het erfgoed en het
erfgoedbeleid. Van krimp en vergrijzing tot
bodem­daling en zees­piegelstijging. Ook
de manier waarop met het erfgoed wordt
omgegaan is aan veranderingen onderhevig:
van overblijfsel naar inspiratiebron, van
object naar omgeving, van betekenis naar
beleving, van behoud naar ontwikkeling
en van dominantie van deskundigen naar
betrokkenheid van burgers.
Twee zaken zijn van belang voor het
toekomstige erfgoedbeleid: de energie­
transitie en de veranderende bevolkings­
samenstelling. Een duurzamer omgang
met de wereld zal in de komende jaren
voor het erfgoed grote gevolgen hebben.
Het gaat dan zowel om de verduurzaming
van monumenten, die noodzakelijk is om
functieverlies en leegstand te voorkomen, als
om de veranderingen in het aangezicht van
Nederland door bijvoorbeeld windmolen­
parken en zonnepanelen, en de opgaven en
mogelijkheden die dit biedt voor het erfgoed.

Erfgoedbalans 2017 | Samenvatting en vooruitblik

In 2060 telt Nederland naar verwachting
5,6 miljoen inwoners met een migratie­
achtergrond. Dat is 2 miljoen meer dan in
2015. Deze toename schept een tweede grote
uitdaging. Het gaat daarbij om de vraag hoe
de betrokkenheid van Nederlanders met een
migratieachtergrond bij het erfgoed kan
worden vergroot. Het is ook van belang de
veranderende bevolkingssamenstelling te
betrekken bij de keuzes die we maken ten
aanzien van het erfgoed dat we doorgeven
aan volgende generaties.

Zuiderzee kleurenwaaier
vervaardigd door Maarten Kolk
en Guus Kusters, Eindhoven,
Noord-Brabant

109

LITERATUURLIJST
ADC, Steekproef naar de staat van archeologische
rijksmonumenten. Wettelijk beschermde monumenten in bezit
van kleine particuliere eigenaren en niet in agrarisch gebruik,
Amersfoort (2015).
Andersson Elffers Felix, Gemeenten MoMo-proof, Utrecht
(2010).
APE en Dialogic, Economische ontwikkelingen in de
cultuursector, 2009-2015, Den Haag/Utrecht (2016).

Erfgoedinspectie, Verslag van het toezicht in 2012,
Den Haag (2013b).
Erfgoedinspectie, Verslag van het toezicht in 2013,
Den Haag (2014).
Erfgoedinspectie De staat van: over erfgoed en archieven,
2015, Den Haag (2015a).
Erfgoedinspectie, Jaarverslag Erfgoedinspectie 2013-2014,
Den Haag (2015b).

Ministerie van OCW e.a., Visie Erfgoed en Ruimte:
Kiezen voor Karakter, kamerstuknummer 32 156, nr.
29 (2011).

PRC Divisie Bouwcentrum, Rapportage onderzoek naar
de restauratieachterstand bij rijksmonumenten, Bodegraven
(2006).

Ministerie van OCW, Kamerbrief met beleidsreactie op
evaluatie archeologiewetgeving, kamerstuknummer
33 053 nr. 3 (2012).

RAAP, Archeologisch Adviesbureau, Archeologie voor de
toekomst, Kwantitatieve analyse van het behoud van archeo­
logische waarden (2011-2013), rapport 2955, Weesp (2015).

Ministerie van OCW, Museumbrief. Samen werken, samen
sterker, kamerstuknummer 32 820, nr. 77 (2013a).

RAAP, Archeologisch Adviesbureau, Archeologie voor de
toekomst: Kwantitatieve analyse van het behoud van archeo­
logische waarden (2007-2011), rapport 2618, Weesp (2013).

Arcadis en Hylkema consultants, Advies aan OCW
over een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van
rijksmonumenten, Arnhem/Utrecht (2012).

Erfgoedinspectie, Monitor Monumenten en Archeologie
2015-2016, (2016a).

Berenschot, Evaluatie Subsidieregeling Stimulering
Herbestemming Monumenten, Utrecht (2014).

Erfgoedinspectie, Zicht op de rijkscollectie: onderzoek naar
het beheer van de rijkscollectie, Den Haag (2016b).

Berenschot, Samenwerkingsregeling Musea, een
tussenbalans, Utrecht (2015).

Erfgoedinspectie, Graven in depots, Den Haag (2016c).

Ministerie van OCW, Wet van 9 december 2015, houdende
bundeling en aanpassing van regels op het terrein van cultureel
erfgoed (Erfgoedwet), Staatsblad van het Koninkrijk der
Nederlanden, Jaargang 2015, nummer Nr. 511 (2015a).

European Commission, Special Eurobarometer 399,
Cultural Access and Participation, (2013).

Ministerie van OCW, Werelderfgoedlijst,
kamerstuknummer 32 725 nr. 3 (2015b).

Bureau Veldkamp, Nulmeting VER-programma
Werelderfgoed. Publieksonderzoek, Amsterdam (2014).

Franssen, S. en Bekkers, R., Culturele instellingen
in Nederland. Veranderingen in geefgedrag, giften,
fondsenwerving en inkomsten tussen 2011 en 2014,
Amsterdam (2016).

Ministerie van OCW, Subsidieregeling instandhouding
rijksmonumenten (Brim), kamerstuknummer 32 156
nr. 58 (2015c).

Bygningskultur Danmark, Benchmarking study of
European conservation policies, Kopenhagen (2006).

Gelders Genootschap, Monumentale interieurs in
Nederland: Verborgen & kwetsbaar erfgoed. Arnhem (2016).

CBS, Omzet (2010-2015) en werknemers (2011-2015) van
archeologische bedrijven, Den Haag (2016a).

Grontmij, Onderzoek instandhouding archeologische
monumenten ‘kleine’ eigenaren, Houten (2014).

CBS, Onderzoek musea, Den Haag (2016b).

Ham, T. van, Leukefeldt, R., Bremmers, B., Stol, W. en
Wijk, A. van, De kunst van het internet – een onderzoek naar
de online illegale handel in cultuurgoederen, Den Haag (2011).

Bieleman, B., Stoep, R. van der, en Naayer, H., Schone
Kunsten: preventieve doorlichting kunst- en antiekhandel
Intraval, Groningen (2007).

Commissie Cultuurprofijt, Meer draagvlak voor cultuur,
(2008).
Douw&Koren, Crowdfunding voor musea en erfgoed: De
status van crowdfunding voor musea en erfgoed in Nederland
2014 & 2015, Amsterdam (2015).
DSP-groep, Bestuurlijke afspraken restauratie
rijksmonumenten en ruimtelijk beleid voor erfgoed,
eindrapportage evaluatieonderzoek, Amsterdam (2014).
DSP-groep, Cultuurhistorie in de ruimtelijke ordening,
Amsterdam (2016a).
DSP-groep, Vergunningvrije activiteiten met betrekking tot
rijksmonumenten, Amsterdam (2016b).
DSP-groep, Steunfunctie monumentenzorg en archeologie,
vervolgevaluatie, Amsterdam (2016c).
Ecorys, Evaluatie Restauratiefondsplushypotheek: Rapportage
– Jaarmeting 2014-2015, Rotterdam (2016).
Erfgoedinspectie, Verantwoord moderniseren. Bouw- en
cultuurhistorisch onderzoek in gemeenten, Den Haag (2011).
Erfgoedinspectie, Monitor Erfgoedinspectie. Staat van de
naleving 2011-2012, Den Haag (2013a).

Haskoning, Cultuurhistorie in gemeentelijke ruimtelijke
plannen, Steenwijk (2008).
Instituut Collectie Nederland, De Collectiebalans,
Amsterdam (2008).
Ministerie van EZ, Landschapsbrief, kamerstuk­
nummer 33 576, nr. 89 (2016).
Ministerie van IenM, Wet van 23 maart 2016, houdende
regels over het beschermen en benutten van de fysieke
leefomgeving (Omgevingswet), Staatsblad van het
Koninkrijk der Nederlanden jaargang 2016, nummer
156 (2016a).
Ministerie van IenM, Toelichting bij het ontwerp­
besluit kwaliteit leefomgeving, kamerstuknummer 33
118 nr. 31, bijlage 776481, (2016b).
Ministerie van OCW, Memorie van Toelichting bij de Wet op
de archeologische monumentenzorg, kamerstuknummer 29
259 nr. 2 (2003).
Ministerie van OCW, Beleidsbrief Modernisering
Monumentenzorg, kamerstuknummer 32 156, nr. 1
(2009).

Ministerie van OCW, Cultuur beweegt. De betekenis
van cultuur in een veranderende samenleving,
kamerstuknummer 32 820 nr. 76 (2013b).

Ministerie van OCW, Aanpassingen in de financiering
van de monumentenzorg, kamerstuknummer 32 156
nr. 74 (2016a).
Ministerie van OCW, Nagekomen toezeggingen
aftrek voor monumentenpanden en aftrek van
scholingsuitgaven aan commissie van financiën naar
aanleiding van wetgevingsoverleg van 7 november
2016, kamerstuknummer 34 556, nr. 10 (2016b).
Ministerie van OCW, Toelichting bij de
Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten en
wijziging rijksmonumentenregister Erfgoedwet,
identificatienummer BWBR0038125 (2016c).
Ministerie van OCW, Cultuur in beeld 2015, Den Haag,
(2016d).

RAAP, Archeologisch Adviesbureau, Archeologische
begeleiding: Inzet en gebruik 2007-2013, Weesp (2016).
Respons, TOP 100 Evenementenmonitor 2015, De 100 grootste
publieksevenementen van Nederland, Amsterdam (2015).
Rigo, Ruimte voor archeologie, Themaveld­
rapportages evaluatie Wamz, Amsterdam (2011).
Rigo, Ruimte voor archeologie: Themaveldrapportages
evaluatie Wamz. Amsterdam, 2011.
Rijkdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek,
Archeologiebalans 2002, Amersfoort (2002).
Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en
Monumenten, Uit balans: wordingsgeschiedenis en analyse
van het bestand van wettelijk beschermde archeologische
monumenten. Amersfoort (2006).
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Erfgoedbalans
2009: archeologie, monumenten en cultuurlandschap in
Nederland, Amersfoort (2009).
Royal Haskoning DHV, Evaluatie Bescherming Unesco
Werelderfgoed, Amersfoort (2014).
Sardes en Oberon, Monitor cultuuronderwijs in het primair
onderwijs & programma Cultuureducatie met kwaliteit (20152016), Utrecht (2016a).
Sardes en Oberon, Monitor cultuuronderwijs voortgezet
onderwijs 2015, Utrecht (2016b)

Ministerie van OCW en Ministerie van V&J, Stand van
zaken n.a.v. Beleidsreactie Schone Kunsten (2008),
kamerstuknummer 31 255, nr. 13 (2012).

Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Gisteren Vandaag,
Den Haag (2015).

Motivaction research and strategy, Wederopbouwwijken
(0-meting), Amsterdam (2014).

Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Sport en Cultuur:
Patronen in belangstelling en beoefening, Den Haag (2016).

Museumvereniging, Commissie Asscher-Vonk: Musea voor
morgen, Amsterdam (2012).

Stichting Digitaal Erfgoed Nederland, Enumerate /
De Digitale Feiten 2013-2014. Resultaten van de Nederlandse
inbreng in Enumerate. Core Survey 2 (2013-2014), Den Haag
(2014).

Museumvereniging, Leidraad Afstoting Museale Objecten
2016, Amsterdam (2016).
Netwerk Digitaal Erfgoed, Nationale strategie digitaal
erfgoed, (2015).
Oberon, De canon in het basisonderwijs, Utrecht (2012).

UNESCO, Convention on the Protection of the Underwater
Cultural Heritage, Parijs (2001).
UNESCO, Periodic Reporting 2006 -2012 – 2nd Cylcle Europe
and North America region, (2014).

113

VERANTWOORDING
In gesprekken met de volgende organisaties is de feitenbasis van deze publicatie getoetst.
Ook is dankbaar gebruik gemaakt van de door hen aangereikte inzichten ten aanzien van
trends en ontwikkelingen.
ȪȪ Archeologische Werkgemeenschap Nederland (AWN)
ȪȪ Centraal College van Deskundigen Archeologie (CCvD Archeologie)
ȪȪ Convent van Gemeentelijke Archeologen (CGA)
ȪȪ De Provinciale steunpunten cultureel erfgoed
ȪȪ Digitaal Erfgoed Nederland (DEN)
ȪȪ Erfgoedinspectie
ȪȪ Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM)
ȪȪ Federatie Instandhouding Monumenten (FIM)
ȪȪ Fonds voor Cultuurparticipatie
ȪȪ Interprovinciaal Overleg (IPO)
ȪȪ Interuniversitaire Onderzoekschool Archeologie Nederland (Archon)
ȪȪ Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN)
ȪȪ Landelijk Kenniscentrum voor Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA)
ȪȪ Ministerie van Economische Zaken
ȪȪ Ministerie van Infrastructuur en Milieu
ȪȪ Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Rijkswaterstaat
ȪȪ Mondriaan Fonds
ȪȪ Museumvereniging
ȪȪ Nationaal Restauratiefonds (NRF)
ȪȪ Nationale Unesco Commissie
ȪȪ Nederlandse Vereniging van Archeologen (NVvA)
ȪȪ Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO)
ȪȪ Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
ȪȪ Raad voor Cultuur
ȪȪ Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
ȪȪ Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB)
ȪȪ Stichting Werelderfgoed Nederland
ȪȪ Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
ȪȪ Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA)

Schoenen voor bruidegom,
Check, check mate!
Bruidspaar S/S 2009,
vervaardigd door Jan Taminiau

115

FOTOGRAFIE
Tenzij anders vermeld zijn de
volgende foto's afkomstig van de
beeldbank van de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed. Bekijk de
hele collectie online op:
beeldbank.cultureelerfgoed.nl

4-5. Jong, Nanette de, 2012
Unesco Wereld Erfgoed, Waddenzee, Ameland. Obj.nr. 10783-8728

6-7. Roderburg, Kris, 2013
Onderzoekers van het maritiem Programma voeren van 10 t/m
21 juni 2013 veldwerk uit in de Waddenzee om twee wrakken te
beschermen. Burgzand Noord 10. Obj.nr. 11911-29676

84-85. 2007
Midwinterhoornblazer Ben Jonker met schapen, Twente,
www.immaterieelerfgoed.nl / Midwinterhoornblazen Twenthe

94-95. Technau, Sergé, 2012
Evoluon, voormalig Philips wederopbouwmonument voor de
technologische vooruitgang. Noord Brabantlaan te Eindhoven.
Obj.nr. 10847-11458

10-11. Buthker, Luc, 2014
Oosterschelde kering gezien vanaf het deltapark Neeltje Jans,
Zeeland. Visie Erfgoed en Ruimte VER. Obj.nr. 12451-39309

14-15. Penders, T., 2009
Archeologisch onderzoek, Borgharen, Limburg.
Obj.nr. DG2009_1653

30-31. Sar, Wouter van der, 2013
Interieur Broerenkerk, overzicht vanuit het koor richting het orgel,
met links en rechts boekenkasten: "Waanders in de Broeren", Zwolle.
Obj.nr. 11735-27147

102-103. Boerstra, Arjen, 2008
Het kunstproject Aerjn Boersthra – De Mensch – Aeronef 2008 stelt
een modern-antiek-vaartuig-voertuig-vliegtuig voor. Collectie
Zuiderzeemuseum te Enkhuizen. Obj.nr. 023815

110-111. Swart, Siebe, 2014
Ruimte voor de Rivier project Ontpoldering Noordwaard. Werkendam,
Noord-Brabant. Ten behoeve van VER Visie Erfgoed en Ruimte.
Obj.nr. 12478-39416

42-43. Voorthuis, Paul, 2013
Maritieme Archeologen aan het werk bij een onderzoek naar
restanten van een (mogelijk) Romeinse kade. Cuijk, Noord-Brabant.
Obj.nr. 11910-29660

52-53. Buthker, Luc, 2014
Zaal tussen de gangen met doorgang naar buiten in gebouw Anton,
Philipsgebouw, Eindhoven. Visie Erfgoed en Ruimte VER. Obj.nr.
12290-37351

54-55. Koster, Tim
Restaurator Jennifer Young retoucheert Salomé’s gezicht.

116-117. Galen, P. van, 2012
Interieur met wandschilderingen gefotografeerd in het kader van
de publicatie 'Kunst van de wederopbouw Nederland 1940-1965'
(2013). Obj.nr. sneek 003

Bronvermelding
Collectie Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed:
P.29: obj.nr. 246.777,
P.51: obj.nr. DG2005_0163.
Collectie Rijksstudio Rijksmuseum:
P.40: obj.nr. NG-MC-1368,
P.83: obj.nr. BK-15113.

74-75. Galen, P. van, 2006
Locomotief bij het seinhuis met de watervulinstallatie van het station
van Hoedekenskerke, gelegen aan het spoorbaantraject van de
spoorwegremise in Goes naar Oudelande, Zeeland. Obj.nr. 520.396

76-77. Israeli, Joni, 2014
Zomercarnaval Rotterdam, www.immaterieelerfgoed.nl /
Stichting Zomercarnaval Rotterdam

Collectie Stichting Rijksmuseum
Zuiderzeemuseum:
P.72: obj.nr.005832,
P.92: obj.nr. 026289,
P.108-109: obj.nr. 026264,
P.115:obj.nr. 023914.

119

COLOFON
Dit is een uitgave van

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Tekst

Directoraat-Generaal Cultuur en Media
Vormgeving

Studio Duel
Druk

Xerox/OBT, Den Haag
Februari 2017
Aan de inhoud van deze publicatie is de grootste zorg besteed.
Voor eventuele onjuistheden kan evenwel geen aansprakelijkheid
worden aanvaard, noch kunnen aan deze publicatie rechten
worden ontleend.

Dit is een uitgave van

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Februari 2017