Klink
toegezegd: De kwaliteitsregistratie moet zodanig
uitontwikkeld zijn dat prestatiegegevens openbaar
toegankelijk zijn voor patiënten en zorgverzekeraars. Die
kwaliteitsregistratie is precies waar u om vraagt. Het feit
dat nog niet over de hele linie zo wordt geregistreerd,
kunt u zien als een vertaling van datgene waarvan ik
meldde dat het uitontwikkeld dient te zijn. Daarmee kom
ik dus ruimschoots tegemoet aan wat u hebt gevraagd.
Met die andere twee criteria overbied ik datgene wat in
de motie wordt gevraagd, dus deze is overbodig.
De voorzitter: Mijnheer Van Gerven, u moet zelf maar
bekijken wat u beslist, maar ik zeg erbij dat ik dit debatje
heb toegelaten, omdat wij ook in ons eigen reflectieproces hebben afgesproken selectiever om te gaan met
de instrumenten van de Kamer. Als ik dan hoor dat dit
allemaal is toegezegd, vraag ik mij wel af of wij
verstandig bezig zijn. Dat wil ik u wel meegeven.
De heer Van Gerven (SP): Dat kan, maar ik heb het
natuurlijk nagelezen. Zoals ik al zei, gaat het bij het
dwingende karakter om niet uitstromen, tenzij het
allemaal goed is geregeld.
De voorzitter: We gaan niet naar de inhoud, want daar
weet ik niets van.
De heer Van Gerven (SP): Ja, maar het ging mij om het
inhoudelijke punt dat wij niet de WBMV opheffen voor
die ingrepen, totdat die registratie en de controle erop
geregeld zijn. Dat heb ik niet overgehouden uit het debat
dat wij hebben gevoerd. Als de minister die toezegging
nu wel doet: niet uitstromen, pas nadat uit cijfers blijkt
dat dit mogelijk is, dan zijn we waar we wezen moeten.
Minister Klink: Ik ga een herhaling niet als een
toezegging kwalificeren. Dat zou een beetje al te dol zijn,
want dat zou betekenen dat u iets afdwingt waarover ik
bij wijze van spreken zelf ben begonnen.
De heer Van Gerven (SP): Als we het eens zijn, trek ik
de motie in.
De voorzitter: Aangezien de motie-Van Gerven/Leijten
(32123-XVI, nr. 5) is ingetrokken, maakt zij geen
onderwerp van beraadslaging meer uit.
De beraadslaging wordt gesloten.
De vergadering wordt van 18.18 uur tot 20.00 uur
geschorst.
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging Wetboek van
Militair Strafrecht in verband met het opnemen
van een strafuitsluitingsgrond voor rechtmatig
geweldgebruik door militairen (31487, R1862).
De voorzitter: Ik heet de bewindslieden van Justitie en
Defensie van harte welkom en geef als eerste het woord
aan de heer Boekestijn van de VVD. Mijnheer Boekestijn,
u had geen spreektijd opgegeven.
De heer Boekestijn (VVD): Voorzitter. Rekent u maar op
zes of zeven minuten.

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

De voorzitter: Het is wel prettig als u dat opgeeft zodat
we kunnen plannen, maar dit is redelijk.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
©
De heer Boekestijn (VVD): Voorzitter. Nederlandse
militairen hebben in toenemende mate te maken met
situaties waarin geweld moet worden gebruikt. Dat is
bijvoorbeeld het geval in de Afghaanse provincie
Uruzgan, maar dat gold ook al in onder meer de Iraakse
provincie Al-Muthanna. Militairen krijgen voor dergelijke
operaties een duidelijke geweldsinstructie mee die
buitengewoon belangrijk is en op basis van vertrouwelijkheid voor Kamerleden ter inzage wordt gelegd.
Nederlandse militairen moeten er vervolgens van op
aankunnen dat als ze handelen in overeenstemming met
die geweldsinstructie, zij vervolgens niet voor de rechter
worden gedaagd. De voorgestelde wetswijziging voorziet
hierin.
Het voorstel tot wetswijziging heeft een lange
voorgeschiedenis. In de aangenomen motie-Van
Baalen/Eijsink van 7 december 2004 werd gevraagd om
advies van onafhankelijke deskundigen over het nemen
van nadere maatregelen die een aanvullende garantie
bieden voor het op juiste wijze omgaan met geweldsincidenten. De VVD-fractie was vervolgens zeer ingenomen met het advies van de commissie-Borghouts. Het is
winst dat door de commissie-Borghouts vastgesteld
werd dat bij de Koninklijke Marechaussee en het
Openbaar Ministerie sprake was van een verdere
professionalisering van de kennis van VN-resoluties, van
de rules of engagement en van de daaruit afgeleide
geweldsinstructies en soortgelijke documenten. De
oprichting van het Expertisecentrum Militair Strafrecht
OM in maart 2007 beschouwen wij ook als een belangrijke stap in de goede richting.
Dan was er de zaak Eric O. Het was natuurlijk
verbazingwekkend dat er op een gegeven moment twijfel
rees over de vraag of het OM wel of niet op de hoogte
was van die geweldsinstructie toen men in de zaak Eric
O. tot vervolging overging. Uiteindelijk werd duidelijk dat
deze militair onder moeilijke omstandigheden heeft
moeten handelen. Hij moest voorkomen dat weer een
plundering van een container met spullen voor het
Amerikaanse leger zou plaatsvinden. De betreffende
militair had daarvoor onvoldoende mensen bij zich en er
was sprake van een reële dreiging. Vervolgens werd de
betreffende militair zowel door de Arnhemse rechtbank
als het Arnhemse hof vrijgesproken, maar er was
natuurlijk wel sprake van reputatieschade.
Door een dergelijke zaak kunnen ook andere Nederlandse militairen in onzekerheid raken of zij misschien
niet ook zullen worden vervolgd wanneer zij handelen
binnen het kader van de geweldsinstructie. Dat kan
natuurlijk nooit de bedoeling zijn en zou juist negatieve
gevolgen kunnen hebben voor het optreden van
Nederlandse militairen in gevaarlijke situaties. Aangezien
het voorliggende voorstel tot wijziging van het Wetboek
van Militair Strafrecht nu duidelijk stelt dat een militair
die geweld uitoefent in de rechtmatige uitoefening van
zijn taak en in overeenstemming met de regels die voor
de uitoefening van zijn taak zijn vastgesteld niet strafbaar
is, hebben wij hier te maken met een stap vooruit. Wij
vragen ons echter af of het niet beter zou zijn om nog

24 september 2009
TK 6

6-369

Boekestijn
een extra stap te zetten en wij denken aan een nieuw
artikel I, onderdeel A, lid 2. Daarbij zou het woordje
″redelijkerwijs″ worden opgenomen. ″Niet strafbaar is de
militair die er redelijkerwijs van uit mag gaan dat hij
geweld gebruikt in de rechtmatige uitoefening van zijn
taak en in overeenstemming met de regels die voor de
uitoefening van die taak door het bevoegd gezag zijn
vastgesteld.″ Dit amendement heeft tot doel in aanvulling
op het bepaalde in artikel 43, lid 1, van het Wetboek van
Strafrecht rechtvaardigingsgrond te creëren voor die
militairen die geweld hebben gebruikt in de rechtmatige
uitoefening van hun functie en waarvan bij voorbaat kan
worden vastgesteld dat het redelijkerwijs in overeenstemming met de regels is geschied.
Wij stellen dus voor om een redelijkheidstoets in te
bouwen. Militairen moeten soms in een split second een
beslissing nemen om wel of niet geweld te gebruiken.
Daarbij is de geweldsinstructie cruciaal. Er is echter
natuurlijk altijd een grijs gebied waarbij rekening
gehouden moet worden met feiten en omstandigheden.
Zo opereren militairen vaak onder grote tijdsdruk, zijn ze
vaak zeer vermoeid en kunnen ze soms lange tijd geen
voedsel tot zich nemen. Verder moeten ze soms heel
ingewikkelde afwegingen maken, waarbij ze later niet
alleen op operationele aspecten kunnen worden
afgerekend, maar ook op de juridische component en de
politieke impact van hun beslissing. Het betreft overigens
niet alleen generaals en kolonels, maar ook militairen
met een lagere rang.
Mevrouw Van Velzen (SP): Wat verstaat de heer
Boekestijn eigenlijk onder ″redelijk″. ″Redelijk″ is immers
een woord dat voor interpretatie vatbaar is. Verder is de
redelijkheidstoets altijd al ingebouwd, want die toets
heet ″mijnheer de rechter″. De rechter beoordeelt de
omstandigheden en of een verdachte, gezien de
omstandigheden, iets aan te rekenen valt. Ik zou denken
dat wij geen redelijkheidstoets in het Wetboek van
Militair Strafrecht moeten opnemen als wij dat bij andere
wetten ook niet doen.
De heer Boekestijn (VVD): U zegt terecht dat het oordeel
over de vraag of het optreden redelijk was aan de rechter
is. Door het artikel te veranderen wil ik de rechter de
ruimte geven voor een redelijkheidsoverweging.
Daarmee bedoel ik dat hij met feiten en omstandigheden
rekening moet kunnen houden. Het probleem is dat het
nu onduidelijk is of dat mag. Er wordt immers uitgegaan
van een soort mathematische interpretatie van de
geweldsinstructie. Ik heb echter zelf vastgesteld dat een
militair er soms onder moeilijke omstandigheden van
uitgaat dat hij binnen de geweldsinstructie heeft
geopereerd en de rechter vervolgens vaststelt dat die
veronderstelling gerechtvaardigd was. Ik wil de rechter
met andere woorden de ruimte geven voor een
redelijkheidstoets en hem verplichten om er in de
motivatie van zijn uitspraak rekening mee te houden.
Mevrouw Van Velzen (SP): Ik krijg het gevoel dat de
heer Boekestijn een veel groter probleem signaleert,
namelijk dat de rechter niet automatisch een
redelijkheidstoets in zijn vonnis meeneemt en niet altijd
kijkt naar de feiten en omstandigheden van een mogelijk
delict. Ik vind het voorstel van de heer Boekestijn een
rariteit. Kan hij misschien een voorbeeld geven waaruit
blijkt dat zijn voorstel een oplossing is voor een reëel

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

probleem? Kan hij een voorbeeld geven van een rechter
die niet heeft gekeken naar de omstandigheden, die als
een computer de wet heeft toegepast en vervolgens
besloten heeft dat iemand schuldig is?
De heer Boekestijn (VVD): Ik denk dat er rechters zijn
die hun oordeel baseren op een mathematische
interpretatie van de wet. Het is met andere woorden wel
degelijk van belang om te onderzoeken of je door dit
artikel van het wetsvoorstel te veranderen de rechter de
ruimte geeft om zo’n toets uit te voeren en of je hem zo
kan verplichten om in de motivatie van zijn vonnis
daarop expliciet in te gaan.
De achtergrond van mijn voorstel is ...
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Staat u mij toe. Ik
zie in het amendement niet ...
De voorzitter: Het helpt meestal als u eerst naar het
antwoord luistert en pas daarna een vraag stelt. Dat zou
ik dit keer ook willen doen. Mijnheer Boekestijn, u maakt
uw antwoord af en vervolgens kan mevrouw Van Velzen
nog een vraag stellen.
De heer Boekestijn (VVD): Onze militairen opereren in
situaties die worden gekenmerkt door asymmetrie. Wij
houden ons als rechtsstatelijk land aan allerlei regels,
maar onze tegenpartij hoeft zich aan geen enkele regel te
houden. Dat is nadelig voor onze militairen. Mijn fractie
wil natuurlijk vasthouden aan de geweldsinstructie, want
die is heel belangrijk. Tegelijkertijd zien wij grijze
gebieden. Militairen moeten soms in een split second
beslissen of ze wel of geen geweld gaan gebruiken. Dat
is heel erg moeilijk. De verantwoordelijkheid voor die
beslissing wil ik niet alleen bij de militair leggen, maar
ten dele ook bij de overheid. Dat doe ik door dat woordje
″redelijkerwijs″ in te voegen. Daardoor kan de rechter
namelijk met feiten en omstandigheden rekening
houden.
Mevrouw Van Velzen (SP): Welke wetten wilt u verder
nog wijzigen? Er zijn namelijk meer sectoren waarin men
legitiem geweld mag gebruiken. In die sectoren is geen
sprake van een Boekestijntoets. Wilt u voor die sectoren
ook zo’n toets invoeren?
De heer Boekestijn (VVD): Wij spreken vandaag over het
Wetboek van Militair Strafrecht. Ik vind het een serieus
probleem. Ik vind verder dat wij moeten nadenken over
mogelijkheden om onze militairen, die vaak in een
asymmetrische situatie hun beslissingen moeten nemen,
zo goed mogelijk te ondersteunen. Mijns inziens biedt
het woordje ″redelijkerwijs″ onze militairen meer
garanties en daarom sta ik vierkant achter mijn amendement.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Dit voorstel van wetswijziging
ligt al driekwart jaar voor bij de Kamer. Ik heb twee
vragen aan de heer Boekestijn. Ten eerste: ik heb het
afgelopen jaar in het debat nooit begrepen van de heer
Boekestijn dat er iets aan de orde zou zijn om dit te
veranderen. Het is immers altijd zo dat uitgegaan wordt
van de praktische uitvoering en werking ervan. Het
woord ″redelijkerwijs″ heb ik nog nooit van hem
vernomen in een ander debat hierover, waar het de
mensen, de militairen aanging en waarover hij zich met

24 september 2009
TK 6

6-370

Boekestijn
mij terecht zorgen maakt, waar nodig. Ik wil hierop graag
een reactie.
Ten tweede: wij hebben dit amendement zojuist van
de heer Boekestijn mogen ontvangen, dus misschien heb
ik het nog niet goed begrepen. Als ik het echter goed
begrijp, zegt de heer Boekestijn dat hij de rechter wil
verplichten bij zijn motivering rekening te houden met de
specifieke omstandigheden bij de uitoefening van de
taken van de militair. Als ik het goed begrijp, zegt hij dat.
Mijn vraag is dan de volgende: is het niet zo dat wij in
dit land van iedere rechter mogen verwachten dat hij een
motivering heeft voor hetgeen hij oplegt, doet, zegt, et
cetera? Dat lijkt mij gelden voor iedere rechter in iedere
situatie, overigens los van militairen.
De heer Boekestijn (VVD): Uw eerste vraag is waarom ik
er zo laat mee kom. Wij hadden hier vanavond niet
gestaan als ik dit debat niet had aangevraagd. Ik heb dit
debat aangevraagd. Anders was het een hamerstuk
geworden, toch? Er werd ons gevraagd of wij wilden
reageren of niet. Toen heb ik gezegd dat ik graag een
verhaal wil houden. Dat heb ik als eerste gedaan.
Met het tweede heb ik helemaal geen moeite. Het is
buitengewoon lastige materie, dus ik heb tot op het
laatste moment met allerlei mensen overlegd wat de
beste oplossing zou zijn.
Nu uw inhoudelijke punt, want dat is wel belangrijk. Ik
denk echt, als wij alleen maar vasthouden aan de oude
tekst waarin staat dat er geweld gebruikt wordt in het
kader van de rechtmatige uitoefening van de taken en in
overeenstemming met de regels, dat de rechter dan
minder ruimte heeft dan ik wil. Ik vind namelijk echt dat
er een grijs gebied is. Dat vind ik echt. Ik vind ook dat wij
de verantwoordelijkheid van militairen niet alleen op de
schouders van militairen kunnen leggen, maar dat we
deze ook bij de overheid zelf moeten leggen. Dat zouden
wij kunnen doen door rekening te houden met die feiten
en omstandigheden. Het is niet zo dat elke rechter dat
altijd en overal doet. Er is wel eens wetenschappelijk
onderzoek gedaan naar rechters. Rechters komen op
basis van hetzelfde wetboek soms tot verschillende
oordelen. Dat weten wij allemaal. Met andere woorden:
door dit explicieter te maken, hoop ik recht te doen aan
feiten en omstandigheden.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Het debat is door vele leden
van de commissie aangevraagd, maar dat terzijde.
De heer Boekestijn zei zojuist dat rechters af en toe
verschillende interpretaties geven van hetgeen zou
moeten kunnen gebeuren. Ik begrijp dat hij daar zelf
wetenschappelijk onderzoek naar heeft gedaan. Mijn
vraag is deze. De heer Boekestijn wil een redelijkheidstoets invoeren en heeft het over het woord ″redelijkerwijs″. Denkt hij dan niet dat rechters vervolgens
wederom een eigen interpretatie daaraan geven? Het
eerste punt begrijp ik overigens niet. Ik vind dat de heer
Boekestijn nogal een uitspraak doet. Misschien kan hij dit
toelichten. Het tweede punt begrijp ik al helemaal niet,
want de heer Boekestijn overtuigt op geen enkele wijze
van datgene waar hij naartoe wil. Als hij probeert mij te
overtuigen, zal dat echt moeten gebeuren met argumenten en niet met wat bij mij overkomt als een gevoelen.
De heer Boekestijn (VVD): Een rechter leest de wet. Als
de rechter het woordje ″redelijkerwijs″ niet leest, moet hij
ervan uitgaan dat het geweld gebruikt wordt in de

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

rechtmatige uitoefening van de taak en in overeenstemming met de regels. De rechter heeft dan geen enkele
speelruimte. Als het woord ″redelijkerwijs″ daarvoor
komt, kan de rechter dat gebruiken, en zeggen: ik vind
dat ik rekening moet houden met feiten en omstandigheden. Dit is een heel helder verhaal. Het woord ″redelijkerwijs″ maakt een groot verschil in dit artikel. Daarom
maak mij er ook zo druk over.
De voorzitter: Uw conclusie, mevrouw Eijsink?
Mevrouw Eijsink (PvdA): De conclusie is dat ik het nog
niet begrijp.
De heer Knops (CDA): Dat kan en mag niet de eindconclusie van dit debat zijn, dus ik ga nog even door. Ik
begrijp van de heer Boekestijn dat hij zegt: wij moeten
duidelijkheid creëren met deze wetswijziging. Het moet
duidelijk zijn voor iedereen – zowel voor de militairen
binnen de rules of engagement, als voor rechters – waar
men aan toe is. De heer Boekestijn zei net letterlijk: ik
zou dit graag wat explicieter willen maken. Feitelijk
maakt hij het echter implicieter door het woord
″redelijkerwijs″ toe te voegen. Ook in de toelichting komt
dat een aantal keren voorbij. Wat is uw reactie daarop,
mijnheer Boekestijn?
De heer Boekestijn (VVD): Ik geloof dat dit onjuist is, en
wel hierom. Als we het artikel laten zoals het is, zal de
rechter kijken of het handelen van de militair in
overeenstemming is met het rechtmatig uitoefenen van
zijn taak. Dat kan de rechter gewoon afvinken. Ik probeer
een klein beetje ruimte te maken voor situaties waarin
een militair zelf denkt dat hij in de geest van de
geweldsinstructie bezig was, terwijl dat feitelijk misschien niet zo was. Dat kan komen door heel specifieke
omstandigheden, waarbij hij in een split second
beslissingen moest nemen, terwijl hij misschien al wel 20
uur lang onder druk stond. U kunt er van alles bij
bedenken. Dan vind ik dus dat we de geweldsinstructie
niet mathematisch moeten toepassen en daarmee de
ellende bij de militair neerleggen. Dan moeten we de
militair beschermen, temeer daar hij zich bevindt in een
asymmetrische situatie met een tegenpartij die alles
mag. De taliban mag alles wat je maar kunt bedenken.
De heer Knops (CDA): Voorzitter. Daar zijn wij het over
eens. Deze situaties kunnen optreden in heel complexe
omstandigheden. Waar het feitelijk om gaat, ook bij het
voorstel van de heer Boekestijn, is dat we ook duidelijkheid willen creëren voor de militairen. Als ik als militair
in het uitzendgebied zit en rules of engagement heb die
volstrekt helder zijn, en ik word ook nog geconfronteerd
met het woord ″redelijkerwijs″, dan zou ik kunnen
denken: die rules of engagement zijn niet helemaal
precies, ik kan er ook wel overheen gaan, want de
rechter kijkt er toch nog naar. Terwijl die rechter altijd – ik
sluit mij aan bij de voorgaande interrupties – het
rechtmatigheidsprincipe, het redelijkheidsprincipe en de
omstandigheden moet meewegen.
De heer Boekestijn (VVD): Het probleem is dit. U zou
gelijk hebben als de geweldsinstructie altijd zo helder
zou zijn dat zich geen grijze gebieden voordoen. Juist
omdat feiten en omstandigheden heel specifiek kunnen
zijn, is de toepassing van de geweldsinstructie niet

24 september 2009
TK 6

6-371

Boekestijn
zwart-wit, maar zijn er grijze gebieden. Ik vind dat de
mathematische toepassing van de geweldsinstructie niet
past bij de werkelijkheid waarin onze militairen moeten
opereren. Bij die realiteit wil ik graag aansluiten. Het
gevaar is dat wij het idee vasthouden dat de geweldsinstructie altijd geheel helder is, dat je daarmee uit de
voeten kunt en dat die instructie altijd kan worden
toegepast, want dat leidt bij onze militairen ook tot
terughoudendheid. Dan denken zij namelijk: we doen het
maar beter niet, want we weten niet of we nog wel
binnen de instructie zitten. Dat kan militairen in heel
gevaarlijke omstandigheden brengen. Het is een heel
complexe materie.
De heer Knops (CDA): Dat ben ik met u eens, mijnheer
Boekestijn. We hebben de trias politica. Wij maken hier
de wetten in dit huis en er zijn anderen die kijken hoe die
wetten worden nageleefd en of dat in alle redelijkheid is
gebeurd of niet. Daar hebben wij rechters voor. Feitelijk
gaat u nu op de stoel zitten van de rechter.
De heer Boekestijn (VVD): Nee, wij maken wetgeving ...
De heer Knops (CDA): Ik ben aan het woord, volgens
mij.
De voorzitter: De heer Knops stelt een vraag.
De heer Knops (CDA): U stelt een redelijkheidstoets voor,
dus u gaat eigenlijk op de stoel van de rechter zitten en u
gaat dat invullen. Mag ik u eens vragen om die
redelijkheidstoets hier in te vullen? Waar denkt u dan
aan? Wat voor redelijkheidsoverwegingen zou u expliciet
willen maken, om in uw bewoordingen te spreken?
De heer Boekestijn (VVD): Ik heb al een aantal
overwegingen genoemd en zal dat zo weer doen. Wij
maken hier de wetten, want wij zijn een medewetgevend
orgaan. De rechter interpreteert deze en past ze toe. Met
andere woorden: ik zit niet op de stoel van de rechter. Ik
zeg zelfs dat de redelijkheidstoets door de rechter moet
worden gedaan. De trias politica is geheel intact. Dan uw
tweede voorbeeld. Wat is dat dan, redelijkerwijs? Ik zal u
iets noemen. Stelt u zich eens voor dat die militairen
opereren in een ongelofelijk onoverzichtelijke situatie,
waarbij zij in een zeer hoog geweldsspectrum zitten. Hoe
groter de onoverzichtelijkheid en hoe hoger het
geweldsspectrum, hoe meer ruimte er is in de geweldsinstructie. Dat is logischerwijs zo. Stelt u zich nu eens
voor dat ze daar dus zitten, in een situatie waarbij zij al
lang onder vuur hebben gelegen, waarbij het erop of
eronder was – dat is ook heel interessant natuurlijk –
waarbij ze zeer vermoeid zijn en lange tijd niet hebben
kunnen eten. Dat zijn allemaal dingen waarvan ik vind
dat ze meegewogen moeten worden door de rechter in
het totale oordeel. Dat is mijn antwoord.
De voorzitter: Dank u wel. Volgens mij bent u bijna
klaar.
De heer Boekestijn (VVD): Ik heb nog één klein stukje. Ik
heb de feiten en omstandigheden genoemd. Militairen
opereren vaak onder grote tijdsdruk, ze zijn soms zeer
vermoeid, het is een vrij ingewikkeld afwegingsproces,
het betreft vaak militairen met een lage rang en hoe
onoverzichtelijker de situatie is, hoe hoger het gewelds-

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

niveau en hoe meer ruimte er komt bij de toepassing van
de rules of engagement. Bij toepassing van de geweldsinstructie moet rekening worden gehouden met feiten en
omstandigheden. Dat laatste betekent dat de overheid
niet alle verantwoordelijkheid voor de opvolging van de
instructies bij de militair kan leggen, maar dat zij zelf ook
een deel op zich neemt door rekening te houden met
feiten en omstandigheden. Vandaar ons voorstel om het
woord ″redelijkerwijs″ op te nemen. Wat is het oordeel
van de minister daarover?
Nu wij er toch over spreken: waarom staat er in artikel
1, onderdeel A, lid 2, het woord ″en″ in plaats van het
woord ″of″? Moet een militair aan allebei de voorwaarden voldoen, dus geweld gebruikt in de rechtmatige
uitoefening van zijn taak en in overeenstemming met de
regels, of is een van de twee voldoende?
Mevrouw Eijsink (PvdA): Ik heb altijd begrepen dat onze
militairen getraind worden voor situaties zoals u die
beschrijft, mijnheer Boekestijn, en dat zij heel goed
worden getraind. Ik hoorde u in het rijtje van argumenten – misschien heb ik het niet goed gehoord, dus vraag
ik het na – noemen dat het vaak de lagere rangen zijn.
Wat bedoelt u daarmee?
De heer Boekestijn (VVD): Je zou kunnen denken dat
het generaals of kolonels zijn, maar het betreft dus ook
subalterne officieren. Het betreft dus heel veel militairen.
Ik kom voor hen op. Mijn hele actie is erop gericht om
deze mensen, die onder heel moeilijke omstandigheden
moeten opereren, rechtsbescherming te geven.
Mevrouw Eijsink (PvdA): U gebruikt ongelooflijk veel
woorden, maar ik heb het nog niet goed begrepen. Dat
ligt vast aan mij. U sprak net ineens over de lagere
rangen. Wat bedoelt u daarmee? U weet toch wel wie er
de poort uitgaan? Wat bedoelt u met lagere rangen?
De heer Boekestijn (VVD): Ik bedoel dat het niet alleen
om generaals en kolonels gaat, maar ook om subalterne
officieren. Het betreft dus heel veel mensen. Ik geloof
niet dat wij hier een wereldoorlog over hoeven te
starten.
De voorzitter: Daar zou ik überhaupt niet voor zijn. Ik
geef het woord aan de heer Knops.
©
De heer Knops (CDA): Voorzitter. De voorliggende
wetswijziging in verband met het opnemen van een
strafuitsluitingsgrond voor rechtmatig geweldgebruik
voor militairen heeft tot belangrijkste doel het scheppen
van duidelijkheid in de bijzondere situaties waarmee
Nederlandse militairen in de uitoefening van hun taak
worden geconfronteerd. Dat gebeurt enerzijds om hun
optreden op basis van de per missie opnieuw vast te
stellen rules of engagement te bepalen en anderzijds om
een militair die handelt binnen die rules of engagement
te vrijwaren van strafrechtelijke vervolging van zijn of
haar daden.
In de huidige situatie zal de staat van oorlog zoals
oorspronkelijk benoemd in de wet, en dan met name
oorlog waarbij vanaf Nederlands grondgebied zou
moeten worden opgetreden, hopelijk niet meer plaatsvinden. De Nederlandse krijgsmacht opereert wel sinds de

24 september 2009
TK 6

6-372

Knops
jaren negentig veelal expeditionair en verdedigt
nationale en internationale belangen elders. De
wetgeving hoort hierbij aan te sluiten, vooral omdat een
aantal recente ervaringen de discussie hierover heeft
aangezwengeld. Het moet echter ook vanuit de overtuiging dat als wij Nederlandse militairen naar het
buitenland sturen om hun taak te vervullen, wij moeten
voorkomen dat zij, hoewel zij militair-operationeel goed
zouden kunnen handelen, terechtkomen in een juridische
twilight zone die hun eigen rechtspositie aantast en ze
daarmee onnodig kwetsbaar zou maken.
De commissie-Borghouts heeft een aantal aanbevelingen gedaan dat zijn neerslag vindt in het voorliggende
wetsvoorstel. Al bij de inbreng in het verslag heeft mijn
fractie aangegeven dat zij blij is met het wetsvoorstel en
mede naar aanleiding van de nota naar aanleiding van
het verslag geen aanleiding ziet verdere opmerkingen te
maken of kanttekeningen te plaatsen. Wetgeving volgt
meestal de realiteit van alledag, zo ook in deze kwestie.
Door deze wet zo spoedig mogelijk in werking te laten
treden, wordt voorkomen dat er een juridisch niemandsland ontstaat waarin de rechtsbescherming van de
individuele militair onduidelijk en onvolledig is. Dat
willen wij voorkomen. Daarom stemmen wij in met het
voorstel.
©
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Onze Nederlandse
militairen hebben een niet te onderschatten taak. Zij
zorgen voor vrede en veiligheid in eigen land en
daarbuiten. Zij treden overal ter wereld op, onder de
zwaarste omstandigheden. Zij leveren een belangrijke
bijdrage aan stabiliteit en vrijheid in de wereld. De
Nederlandse samenleving is daarmee gediend.
Maar tijdens hun inzet, waarbij zij regelmatig geweld
en soms, misschien wel vaak, stevig geweld toepassen,
zijn zij tegelijkertijd vaak ook doelwit van geweld. Het
mag niet zo zijn dat onze militairen, die dat onder die
moeilijke omstandigheden allemaal moeten doen,
gemakkelijk, te gemakkelijk niet alleen doelwit van fysiek
geweld zijn in het slagveld, maar achteraf ook nog
schietschijf voor juristen worden. Rechtszekerheid is van
belang, omdat de militair zich uiteindelijk voor de
Nederlandse rechter moet kunnen verantwoorden voor
het aanwenden van geweld. Als een Nederlandse militair
dus iemand verwondt of doodt, dan is dat mogelijk een
strafbaar feit en dat moet dan, zo nodig, worden
onderzocht.
In het wetsvoorstel dat voorligt, wordt gepoogd om de
normering nog wat aan te scherpen, waardoor er meer
duidelijkheid ontstaat en waardoor er meer zekerheid
voor militairen ontstaat. Ik denk dat dit op zich een
goede ontwikkeling is en dat wat met het wetsvoorstel
wordt beoogd, ook wel naderbij komt, maar het blijft zo
dat militairen nooit immuun worden voor het strafrecht
en dat er ook nooit absolute zekerheid voor hen kan
worden geschapen. De poging die de heer Boekestijn
met zijn amendement doet om die redelijkheidstoets in
te voeren, begrijp ik wel. Ik heb ook wel sympathie voor
dat streven, maar hoe wij de zaak ook wenden of keren,
ook met dat amendement is er natuurlijk nooit tevoren
absolute zekerheid voor een militair over de vraag hoe
de zaak waarbij hij betrokken raakt, juridisch wordt
beoordeeld. Het is wel wenselijk dat er zoveel mogelijk

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

zekerheid ontstaat, ook tevoren, maar absolute zekerheid
heb je natuurlijk nooit.
Dat brengt mij bij het volgende punt. De aanscherping
van de regelgeving zoals in dit wetsvoorstel wordt
beoogd en ook wel naar mijn idee gerealiseerd, leidt dus
niet tot die absolute zekerheid. Dus ook met de aanscherping van de normen, zoals dit wetsvoorstel ons
biedt, valt niet uit te sluiten dat de militair toch wel
degelijk op een gegeven moment door de jurist op de
korrel wordt genomen. De vraag is dan – ik wil graag een
antwoord van de bewindslieden – hoe het precies is
gesteld met een adequate rechtsbijstand voor de militair.
Als de militair geweld heeft gebruikt en de Koninklijke
Marechaussee komt hem daar vragen over stellen, is er
dan altijd rechtsbijstand voor de militair beschikbaar, ook
bijvoorbeeld in Afghanistan?
In ons Nederlandse strafrechtsysteem voor de gewone
burgers in Nederland gaan wij steeds meer in de richting
van een situatie waarin iemand, als hij op het politiebureau moet worden gehoord, tevoren contact kan hebben
met een raadsman en een raadsman kan raadplegen. Er
zijn ook mensen die ervoor pleiten dat die raadsman ook
bij dat eerste politieverhoor aanwezig kan zijn. Mijn
vraag met name aan de minister van Justitie, maar ook
aan de minister Defensie is hoe wij dit allemaal moeten
zien voor onze militairen in Afghanistan die, zoals door
vorige sprekers al uiteen is gezet, onder bijzonder
moeilijke omstandigheden moeten opereren en die wel
degelijk ook juridisch op de korrel kunnen worden
genomen door de Koninklijke Marechaussee ter plaatse.
Is er of wordt voorzien in adequate rechtsbijstand juist
voor hen die voor ons en voor onze belangen, voor de
Nederlandse belangen, en de belangen van de rechtsorde opkomen? Worden zij vanaf het begin door de
overheid voorzien van adequate rechtsbijstand? Dat is
volgens mij nog een belangrijk punt dat open ligt, als wij
ernaar streven – dat ligt besloten in dit wetsvoorstel en
dat onderschrijf ik ook – om wat meer zekerheid te
creëren.
De heer Knops (CDA): Voorzitter. Hoorde ik de heer De
Roon zojuist, toen hij zijn betoog begon, zeggen dat hij
eigenlijk vindt dat deze wet nog onvoldoende is om de
rechtsbescherming van de militair te bewaken?
De heer De Roon (PVV): Nee, dat heb ik niet gezegd en
ook niet bedoeld te zeggen. Ik heb wel bedoeld te zeggen
– ik hoop dat u dat kunt begrijpen – dat er altijd een
moment komt waarop je geen zekerheid hebt en waarop
je het oordeel van een rechter moet afwachten, hoe
scherp en helder wij de normering ook proberen te
maken. De heer Boekestijn probeert dat probleem min of
meer te dichten met zijn amendement. Ik denk niet dat
dit gaat lukken, maar laten wij daar nu niet al te diep op
ingaan. Het blijft zo dat je in situaties kunt komen waarin
je niet van tevoren al kunt zeggen: militair, je kunt er
zeker van zijn dat je niet zult worden veroordeeld.
Toetsing door een rechter blijft dus essentieel, maar het
is wel van het grootste belang dat rechtsbijstand is
gewaarborgd vanaf het begin dat een persoon op de
korrel wordt genomen door een jurist. Dat is mijn vraag
aan de bewindslieden en daarmee wilde ik mijn eerste
termijn beëindigen.
De heer Boekestijn (VVD): In dit leven is helaas geen
100% zekerheid te krijgen, zeker niet op dit terrein. Daar

24 september 2009
TK 6

6-373

De Roon
hebt u volkomen gelijk in. Bent u het echter met mij eens
dat het wenselijk zou zijn dat wij bij de rechtspositie van
militairen die onder moeilijke omstandigheden in den
vreemde werken, rekening houden met feiten en
omstandigheden? Als je daar wel rekening mee houdt,
dan verbetert dat hun rechtspositie. Een redelijkheidstoets vergroot dus de kans dat de rechtspositie sterker
wordt. Bent u het met die redenering eens?
De heer De Roon (PVV): Die redelijkheidstoets past de
rechter altijd al toe, zonder dat dit in de wet is opgenomen op de wijze die u voorstelt. De rechter streeft na om
nooit onredelijk te zijn maar juist redelijk, en om
rekening te houden met alle feiten en omstandigheden
die van belang zijn voor de uiteindelijke beoordeling van
een gedraging. Daarbij gaat het om feiten en omstandigheden van objectieve aard, maar ook om feiten en
omstandigheden die in de persoon zijn gelegen, zoals de
omstandigheden die u aanhaalde. Iemand is bijvoorbeeld
extreem vermoeid doordat hij een zware taak moet
uitoefenen en hij heeft daardoor twintig uur niet gegeten.
Dat zijn allemaal omstandigheden die de rechter ook
hanteert en waar hij ook acht op slaat zonder dat wij dat,
op de wijze die u voorstelt, in de wet zetten. Voorlopig
heb ik de indruk dat de rechter al doet wat u beoogt, al
ga ik natuurlijk nog goed nadenken over uw amendement.
De voorzitter: Tot slot.
De heer Boekestijn (VVD): De rechter doet dat nu zeker
al, maar dat geldt niet voor alle rechterlijke beslissingen.
De kans dat hij daarvan afwijkt, wordt minder als wij het
vastleggen in het artikel. Dat is mijn argument.
De heer De Roon (PVV): Nu spreekt u een soort
wantrouwen jegens rechters uit. Ik heb geen reden om
op dit moment dat wantrouwen met u te delen.
De heer Boekestijn (VVD): Daar is een goed argument
voor, namelijk dat de rechter daar, bij de motivatie die hij
maakt, door deze verandering ook expliciet rekening mee
kan houden.
De voorzitter: Het was u wellicht ontgaan, maar ik had
hiervoor al ″tot slot″ gezegd. Mijnheer De Roon, u kunt
nog rustig antwoord geven als u dat wilt.
De heer De Roon (PVV): Nee, ik laat het hierbij.
©
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. De wijziging van
het Wetboek van Militair Strafrecht die nu voorligt, komt
voor ons niet onverwacht. Wij hebben lange discussies
gevoerd over het rapport van de commissie-Borghouts
en over de juridische situatie die is ontstaan rondom de
schietpartij waar Eric O. bij was betrokken. De achtergrond is dus bekend: het moet duidelijk zijn wat een
militair wel en niet mag, wanneer hij rechtmatig geweld
mag uitoefenen en wanneer hij geen geweld mag
uitoefenen. Bovendien stamt deze wet uit 1903. Het is
dus ook niet zo gek dat wij de definitie van oorlog en
gewapend conflict aanpassen aan de moderne tijd.
Onze fractie heeft nog een tijd stilgestaan bij het
gegeven dat deze wet is gebaseerd op een uitsluitings-

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

grond. Zij heeft zich afgevraagd of het niet zinniger zou
zijn om vast te leggen wat een militair niet mag, om aan
te geven wanneer hij strafbaar zou zijn. Maar aangezien
wij in deze tijd werken met rules of engagement,
geweldsinstructies, die vaak per operatie en soms per
gebied en per militair wisselen, is het onmogelijk om
duidelijk te maken wat een militair niet mag. Het lijkt
onze fractie dan ook redelijk om te werken met een
strafuitsluitingsgrond. Dat de rules of engagement voor
de gewone burger geheim en onbekend zijn en voor de
Kamer vaak slechts vertrouwelijk ter inzage zijn, maakt
het enigszins moeilijk. Daarmee is de toets of een militair
redelijkerwijs geweld had mogen gebruiken, niet altijd
even goed te volgen voor de buitenwereld. Dit is echter
eigen aan het militaire beroep. Daarnaast heeft een
militair een grote verantwoordelijkheid. Omdat een
militair bewapend is, mag hij beslissen over leven en
dood.
Wij vinden het goed dat een militair, en iedereen die
een beroep heeft waarbij een wapen wordt gedragen,
daar verantwoording voor aflegt. Daarvoor moet er
voldoende militaire expertise zijn bij het OM. Wij hebben
de discussie hierover al eerder gevoerd in de Kamer, ik
meen in 2003 of 2004. Indertijd heeft Defensie ook
aangegeven dat de militaire expertise bij de militaire
kamer wel degelijk aanwezig is en dat ook voldoende
militairjuridische assistentie aanwezig is. Ik vraag beide
bewindspersonen of dit nu, vijf jaar later, nog steeds op
orde is. Is deze expertise bijvoorbeeld niet weggevallen
door bezuinigingen of andere wisselingen van de wacht?
Dat is voor ons erg belangrijk. Wij zijn ook benieuwd of
het OM nog steeds met grote regelmaat bezoeken aflegt
aan de conflictgebieden, opdat men juist op de hoogte is
van feiten en omstandigheden waaronder militairen
opereren. Deze praktijkkennis vindt mijn fractie erg
belangrijk.
Het verbaast mij heel erg dat de heer Boekestijn zo
ontzettend last minute met dit amendement komt. De
behandeling van de wetswijziging staat al ongeveer
driekwart jaar op de agenda. Aan de schriftelijke
behandeling heeft hij niet eens meegedaan. Het laatste
verbaast mij zeer. Als hij dit wetsvoorstel zo onredelijk
vindt dat er een redelijkheidstoets moet worden
ingebouwd, wist hij dat driekwart jaar geleden toch ook
wel? Militairen worden getraind en zij moeten goed
worden getraind. Zij moeten zo worden getraind dat de
regels goed erin zijn gedrild en dat hun duidelijk is wat
de rules of engagement zijn als sprake is van een lange
operatie waarbij de rantsoenen op raken en waarbij
sprake is van slaaptekort. Als fouten worden gemaakt die
gezien de omstandigheden rond dat incident niet aan de
militair zijn toe te rekenen, moet de rechter daar kennis
van nemen en daar in alle wijsheid een oordeel over
vellen. Zo werkt ons rechtssysteem. Wij moeten de
rechter daarbij in zijn waarde laten en niet specifiek een
uitzondering maken voor het militair strafrecht. Sterker
nog, ik vind het niet wijs om deze toets specifiek in dit
wetsvoorstel in te brengen. Ik doe een appel op hem om
dit amendement gewoon in alle redelijkheid in te trekken.
Zo niet, dan mag duidelijk zijn dat mijn fractie daar niet
mee zal instemmen.
Ik ga ervan uit dat de bekendheid met de regels goed
is geregeld. Ik vraag voor de zekerheid aan de minister
van Defensie of onze militairen die in verre conflicten
verantwoordelijk werk moeten doen, voldoende op de
hoogte zijn van alle regels die gelden: de rules of

24 september 2009
TK 6

6-374

Van Velzen
engagement en de tussentijdse wijzigingen. Is in alle
rangen – de heer Boekestijn sprak over lagere regionen –
bekend welke rechten zij hebben? Het moet duidelijk zijn
dat een militair die zich aan de regels houdt in een
oorlog, in een gewapend conflict, in principe niet
strafbaar is. Echter, zelfs een militair die zich aan de
regels houdt en geweld gebruikt, moet verantwoording
afleggen. Zo werkt het en dat lijkt mij bijzonder goed. Dat
is namelijk een teken van beschaving. Degene die
geweld gebruikt, moet zich daarvan rekenschap geven en
moet daarvoor verantwoording afleggen.
Tot slot. Er is geen sprake van een mathematische
toets bij een rechter. Een rechter die als een wiskundige
handelt, moet mijns inziens worden voorgedragen aan
de Hoge Raad om ontslagen of geschorst te worden. Dat
is namelijk niet de manier waarop de rechterlijke macht
zou moeten werken. Wij hebben hier overigens gisteren
een debat over gevoerd met de minister van Justitie. Een
rechter moet de wet kennen en niet als een computer
handelen, maar feiten en omstandigheden wegen en een
zinnig vonnis vellen.
©
Mevrouw Eijsink (PvdA): Voorzitter. De commissieBorghouts werd ingesteld naar aanleiding van een motie
van oud-collega Van Baalen en mijzelf. Het rapport bevat
een aantal zeer waardevolle aanbevelingen. Ik complimenteer de commissie-Borghouts met haar werk. Mijn
fractie is van mening dat na de implementatie van een
aantal van deze aanbevelingen uit het rapport al veel is
verbeterd in de rechtsbescherming van militairen. Het is
goed dat zowel bij het OM als bij de Koninklijke
Marechaussee de laatste jaren flink aan extra expertise is
opgebouwd, opdat onduidelijkheden, zoals die in de zaak
Eric O. speelden, in de toekomst kunnen worden
voorkomen.
Toch hebben wij nog een aantal vragen. Deze richten
zich onder meer op de procedurele afhandeling na een
incident. Volgens het huidige wetsvoorstel zal, nadat een
incident heeft plaatsgevonden, iedere betrokkene in
principe de status van getuige krijgen. Pas als blijkt dat
sprake is van onrechtmatig gebruik van geweld, zal
iemand als verdachte worden aangemerkt. Wanneer
wordt duidelijk of sprake is van onrechtmatig gebruik
van geweld en hoe worden de rechten van iemand die
aangemerkt is als verdachte gewaarborgd?
Vervolgens kom ik bij de situatie waarin een militair
daadwerkelijk voor de rechter moet verschijnen omdat
hij verdacht wordt van het onrechtmatig gebruik van
geweld maar vrijgesproken wordt, op welke grond dan
ook. Hoe wordt de naam van deze militair gezuiverd? Het
carrièreperspectief binnen Defensie van een militair die
betrokken geweest is bij een rechtszaak wordt er op zijn
zachtst gezegd niet beter op. Ook al is hij nergens voor
veroordeeld, zijn aanmerking als verdachte blijft vermeld
staan in zijn juridische gegevens. Omdat een militair bij
het maken van een carrière binnen de Defensieorganisatie afhankelijk is van de hiërarchische structuur,
weet hij niet op welke wijze zijn rechtsverleden een
ballast is in zijn carrière. Ik vraag de bewindslieden om in
overleg met de militaire vakbonden te onderzoeken hoe
een en ander maximaal gewaarborgd kan worden en
daarover een brief naar de Kamer te zenden. Wij hechten
hieraan zeer, omdat het voor een militair moeilijk is om
zijn dossier te zuiveren.

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

Verder vraag ik de bewindslieden of het niet goed zou
zijn als het OM voorafgaand aan de start van een
militaire operatie de rules of engagement doorneemt en
daarvan een interpretatie geeft. Ik weet niet hoe het op
dit moment gaat. Ik heb deze vraag eerder gesteld. Zou
het OM kunnen kijken of er mogelijk sprake is van
knelpunten? Ik ben het eens met de opmerking van
collega Van Velzen dat de rules of engagement geheim
zijn en dat niemand die kan inzien. Op welke wijze krijgt
het OM inzage en hoe wordt de rechtmatigheid van
geweld beoordeeld? Dit is voor ons een heel belangrijk
punt.
Wanneer een militair maximaal is voorbereid op zijn
werkzaamheden – en ik vertrouw de ministers in dezen
zeer – wordt de kans dat hij buiten de geweldinstructie
om handelt, geminimaliseerd. Het is goed om te weten
of deze geweldsinstructie voldoende getraind en getoetst
wordt.
In het kader van de samenwerking met buitenlandse
militairen, zoals dat nu gebeurt in Uruzgan, kan in de
hitte van de strijd een onwerkbare situatie ontstaan als
een Nederlandse militair schouder aan schouder vecht
met een buitenlandse militair die meer of andersoortige
middelen tot zijn beschikking heeft. Dergelijke praktijksituaties kunnen wij ons voorstellen. Hoe kan dit worden
voorkomen? Wat is de positie van onze militairen en van
de commandant die opdracht geeft tot het gebruik van
geweld? In hoeverre wordt een militair die een opdracht
van een meerdere uitvoert, vrijgesteld van strafvervolging als achteraf blijkt dat er onrechtmatig geweld
gebruikt is? Ik heb deze vraag ook gesteld in de nota
naar aanleiding van het verslag die wij op 13 februari
ontvangen hebben, maar daarop onvoldoende antwoord
gekregen.
Volgens de bewindslieden komt nog in 2009 een
evaluatie van de aanbevelingen uit het rapport. Vanwege
de opgetreden vertraging bij de behandeling van dit
wetsvoorstel – een vertraging die overigens veroorzaakt
is door de Kamer – vraag ik mij af hoe een en ander nu
gepland staat. Ik vind een goede evaluatie belangrijker
dan vasthouden aan een tijdschema. Ik hecht aan een
goede uitvoering van deze wetswijziging. Wij hebben
hier lang over gedaan. Collega Van Velzen zei terecht dat
de wet stamt uit 1903. De commissie-Borghouts is ook al
weer drie jaar geleden. Het is inmiddels 2009. Ik hecht
aan een goede evaluatie en hoor graag van de bewindslieden wanneer wij die evaluatie kunnen ontvangen.
©
Minister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter. Collega
Van Middelkoop en ik zijn blij dat vanavond dit wetsvoorstel kan worden behandeld. De schriftelijke voorbereiding
ervan is in februari jongstleden afgesloten. Wij hopen dat
de behandeling vanavond in uw Kamer ertoe zal leiden
dat het wetsvoorstel spoedig in de Eerste Kamer aan de
orde kan komen.
Wij zien het als een belangrijk wetsvoorstel, gelet op
de huidige taken van de Nederlandse krijgsmacht.
Zo-even werd dat door verscheidene sprekers onderstreept. Wat voor ons ligt, is de voltooiing van wat wij op
ons hebben genomen ter uitvoering van de aanbevelingen van de commissie-Borghouts. De desbetreffende
bepaling hebben wij zo geredigeerd dat zij precies
aangeeft in welke omstandigheden, ook buiten de
situatie die met de klassieke volkenrechtelijke terminolo-

24 september 2009
TK 6

6-375

Hirsch Ballin
gie als oorlog wordt aangeduid, een militair een beroep
kan doen op een daartoe toegesneden rechtvaardigingsgrond.
De discussie spitste zich vanavond enigszins toe op
het amendement van de heer Boekestijn. Verschillende
leden van uw Kamer reageerden op de vraag of de in
artikel 38, tweede lid, door de regering voorgestelde
rechtvaardigingsgrond adequaat en passend is geformuleerd. Het antwoord van de zijde van regering daarop is
zonder aarzeling: ja. Deze bepaling is goed geredigeerd.
Met alle gevoel voor de sympathie die de heer Boekestijn
tot uitdrukking bracht voor de militairen die hun werk
moeten doen, kan ik zijn amendement niet als een
bruikbare verbetering zien van het voor ons liggende
wetsvoorstel. Het voorgestelde artikel 38, tweede lid, is
glashelder. Het bevat een rechtvaardigingsgrond: een
militair die geweld gebruikt in de rechtmatige uitoefening
van zijn taak én handelt in overeenstemming met de
voor de uitoefening voor die taak geldende regels is niet
strafbaar. Daarmee wordt precies aangegeven waaraan
in dit verband behoefte bestaat. In elke zaak zal de
rechter moeten nagaan of de militair bij het desbetreffende geweldsincident geweld heeft gebruikt in
overeenstemming met de geldende regels en, zoals
gezegd, of dat is gebeurd in het kader van de rechtmatige uitoefening van zijn taak. Natuurlijk zal de rechter
daarbij ook hebben na te gaan of voldaan is aan de
vereisten van subsidiariteit en proportionaliteit.
Het amendement geeft een zodanige redactie dat het
erop lijkt dat de heer Boekestijn de rechtvaardigingsgrond wil vervangen door een schulduitsluitingsgrond.
Voor wat hij wil bewerkstelligen bij afwezigheid van
schuld hebben wij in het algemene deel van het
Nederlandse strafrecht iets opgenomen wat van
toepassing is bij deze strafzaken. In het strafrecht is
namelijk de mogelijkheid opgenomen om een beroep te
doen op de afwezigheid van alle schuld. Juristen
noemen dat AVAS. Voluit betekent dat dus: afwezigheid
van alle schuld. Dat uitgangspunt is geldig voor het
gehele strafrecht. Als de rechter in het concrete geval
van oordeel is dat het de verdachte militair niet valt aan
te rekenen dat hij geweld heeft gebruik buiten de
rechtmatige uitoefening van zijn taak en/of in strijd met
de voor die taak geldende regels, omdat hij er in het
desbetreffende geval van uit mocht gaan dat hij wel
handelde conform de rechtmatige uitoefening van zijn
taak enzovoorts, kun je inderdaad te maken hebben met
afwezigheid van alle schuld. Dan is sprake van een
verontschuldigbare dwaling omtrent het recht. Daarvoor
hoef je geen bepaling van bedoelde soort op te nemen.
Voor het tot uitdrukking brengen van een
rechtvaardigingsgrond en om aan te geven dat het
handelen niet wederrechtelijk was, is het amendement
van de heer Boekestijn eerder een verslechtering dan een
verbetering.
De heer Boekestijn (VVD): Een verbetering zou het zijn
als je het argument omdraait. Je kunt namelijk zeggen
dat met dit amendement de rechter zal moeten motiveren waarom de desbetreffende militair geen redelijke
afweging heeft gemaakt.
Minister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter. De
rechter moet altijd gemotiveerd beslissen naar aanleiding
van de namens de verdachte voorgedragen verweren.
Ook dat ligt vast. Daarmee wordt dus voldaan aan wat

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

de heer Boekestijn met zijn interruptie tot uitdrukking wil
brengen. Zoals gezegd, het voorgestelde artikel 38,
tweede lid, is klip-en-klaar. Ik ontraad daarom aanneming
van het amendement.
Ik wil vervolgens ingaan op hetgeen de heer De Roon
aan de orde heeft gesteld. Hij sprak over de bijstand voor
militairen. Onze ervaring is – ik zeg dit uitdrukkelijk mede
namens collega Van Middelkoop – dat in die gevallen
waarin zich geweldsincidenten voordeden, zeer
zorgvuldig werd gewerkt. In februari van dit jaar heb ik
samen met een van de procureurs-generaal en met de
hoofdofficier van justitie die de militaire strafzaken
behandelt, Afghanistan bezocht om mij te vergewissen
van de manier waarop daar wordt gewerkt. Daar was ik
ook in het gezelschap van de commandant van de
Koninklijke Marechaussee die daar onder justitieel gezag
en beheersmatig, als onderdeel van Defensie, de
opsporingstaken uitvoert. In de gesprekken met de
betrokkenen bleek eenduidig dat over en weer waardering bestaat, zowel voor de zorgvuldigheid van de
werkwijze van de opsporingsambtenaren onder gezag
van het Openbaar Ministerie, als omgekeerd voor de
militairen die, wanneer zich een geweldsincident heeft
voorgedaan, met de vereiste transparantie meewerken
aan het onderzoek.
Gelukkig is het zeer uitzonderlijk, maar het kan
voorkomen dat een militair die aanvankelijk alleen als
getuige van een incident wordt gehoord, op enig
moment als verdachte moet worden aangemerkt. Tot nu
toe hebben zich geen situaties voorgedaan waarin wij
iets zouden moeten hebben wat doet denken aan de
situaties in Nederland waarbij het verhoor moet worden
gestopt totdat de advocaat er is. Mocht zich een ernstige
situatie voordoen waarbij een verdergaand onderzoek
nodig is, dan ligt het voor de hand dat dit onderzoek niet
meer ter plekke plaatsvindt, maar op een andere locatie.
In ieder geval beschikken de militairen in deze omstandigheden behalve over de zekerheid die zij ontlenen aan
deze zorgvuldige werkwijze, over de supportstructuur
van hun werkgever, van Defensie.
Ik zie dus geen aanleiding voor aanvullende voorzieningen. Integendeel, ik wil erop wijzen dat het goed is
dat het merendeel van deze onderzoeken op deze wijze,
die wordt gekenmerkt door vertrouwen in de wederzijdse
zorgvuldigheid, kan worden afgedaan.
De heer De Roon (PVV): Dat zijn veel mooie woorden
over de professionaliteit en de oprechte justitiële inzet
van degenen die de onderzoeken doen.
Minister Hirsch Ballin: Zeker.
De heer De Roon (PVV): Dat wil ik helemaal niet
betwisten. Mocht in een situatie de vraag rijzen of men
met het onderzoek verder moet gaan zonder dat
rechtsbijstand wordt verleend, dan zullen degenen die
het onderzoek doen dat signaleren en dit onderzoek
stopzetten totdat rechtsbijstand kan worden verleend.
Dat zegt de minister. Als je echter redeneert vanuit de
verdachte militair, is het juist omgekeerd. Dan is het
namelijk de vraag of hij niet even moet stoppen met
meewerken aan het onderzoek totdat hij een advocaat
heeft kunnen raadplegen. Naar mijn idee moet hetgeen
wij nu in Nederland in het strafprocesrecht introduceren,
ook gelden voor de militair die in Afghanistan als

24 september 2009
TK 6

6-376

Hirsch Ballin
verdachte wordt aangemerkt en dan nog steeds
betrokken wordt in gesprekken met de marechaussee.
Minister Hirsch Ballin: Ik dank de heer De Roon voor
deze verduidelijking van zijn vraag. Hij heeft het als het
ware over een situatie daartussenin. Het is goed dat wij
het erover eens zijn dat wij niet te maken hebben met
een kwetsbare verdachte, zoals een minderjarige of
iemand met een mentale beperking, zodat er van meet af
aan een advocaat bij moet zijn. Daar doelt de heer De
Roon niet op. Dat is helder.
Het is inderdaad denkbaar dat de zaak op een gegeven
moment complexiteit laat zien. Dan is het zeker mogelijk
dat de betrokken militair aangeeft dat hij wil dat de
verhoren worden voortgezet met bijstand van een
advocaat of pas nadat hij een advocaat heeft kunnen
bellen. Daartoe bestaat zeker de mogelijkheid.
De heer De Roon (PVV): Dat is duidelijk, maar zoals de
minister het nu beschrijft, ligt het initiatief nog steeds bij
de militair zelf en wel zonder dat hij met een advocaat
heeft kunnen overleggen. Het gaat er mij om dat deze
vraag niet alleen maar moet liggen op de schouders van
de individuele militair, die op dat moment alleen staat
voor de juridische situatie waarin hij verzeild is geraakt.
Die moet niet alleen op zijn schouders rusten. Hij moet
op dat moment kunnen overleggen met een raadsman.
Hij moet zich niet hoeven afvragen of hij een raadsman
nodig heeft. Die moet gewoon beschikbaar zijn, lijkt mij.
Minister Hirsch Ballin: Dat hangt niet alleen van de
individuele militair af. De commandant wordt in dit soort
onderzoeken ook gehoord. Zoals ik in het eerste deel van
mijn antwoord zei, is de supportstructuur aanwezig. Dat
veronderstelt uiteraard – dat is een eis van professionaliteit aan de krijgsmacht als geheel – dat men meewerkt
aan hetgeen de Koninklijke Marechaussee onder justitieel
gezag moet doen. Dat neemt niet weg dat de krijgsmacht
er ook voor verantwoordelijk is dat de militair in zo’n
situatie niet alleen staat. Dan zal ook zijn commandant
erop kunnen wijzen dat het moment gekomen is om een
advocaat te raadplegen.
Ik sla de overige opmerkingen niet mentaal over, maar
omdat dat wat de heer Knops naar voren heeft gebracht
de strekking had de hoofdlijn van het wetsvoorstel te
onderschrijven en daar zijn argumenten bij te leggen,
kan ik daarnaar slechts met instemming verwijzen. Dat
gold trouwens ook voor wat mevrouw Van Velzen en
mevrouw Eijsink naar voren hebben gebracht. Mevrouw
Eijsink had echter nog een paar opmerkingen. Over de
procedurele afhandeling heb ik al het nodige gezegd. De
vraag of zich situaties kunnen voordoen, waarin al naar
gelang de omstandigheden meer of minder zwaar moet
worden getild aan het incident, kan inderdaad in het
kader van de toepassing van het militair strafrecht en
ook met deze bepaling als nu voorgesteld worden
bezien.
Gevraagd is of de evaluatie niet een beetje vroeg
komt. De evaluatie kan pas worden uitgevoerd als de
wetgeving enige jaren heeft gewerkt. Dat maakt deel uit
van de evaluatie van de niet-legislatieve aanbevelingen
van de commissie-Borghouts. Als de wetgeving enige
jaren heeft gewerkt, zullen wij ook het tijdstip kiezen voor
de evaluatie van de werking van en de samenhang met
de uitvoering van de andere aanbevelingen van de
commissie-Borghouts.

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

Voorzitter. Daarmee heb ik gereageerd op de vragen
die meer in het bijzonder door mij moesten worden
beantwoord.
©
Minister Van Middelkoop: Voorzitter. Na de opmerkingen van mijn collega van Justitie wil ik er nog enkele aan
toevoegen, want voor mij als minister van Defensie/
werkgever is dit wetsvoorstel natuurlijk van groot belang.
De Nederlandse krijgsmacht is immers een expeditionaire krijgsmacht; militairen moeten vaak verder van huis
en vaak ook onder moeilijke omstandigheden hun werk
doen. Wij kennen daarvan inmiddels de ook intensieve
beelden uit Afghanistan en ook elders in de wereld kan
en wordt onze krijgsmacht ingezet in gebieden die
onveilig zijn en waar actieve weerstand van lokale
groeperingen tegen het bewerkstelligen van veiligheid,
stabiliteit en ontwikkeling van de bevolking gepaard kan
gaan met geweld tegen onze militairen. Om die reden
moeten onze militairen er steevast op kunnen vertrouwen dat de kaders, de grondslagen voor het uitvoeren
van hun missie helder en toereikend zijn. Daar praten wij
in feite over met dit wetsvoorstel. Er mag geen enkele
onzekerheid of onduidelijkheid bestaan over de
rechtmatigheid van het gebruiken van geweld door
militairen. Die duidelijkheid was er al. De Kamer weet
dat, want dat hebben we vaak met elkaar besproken,
maar na het rapport van de commissie-Borghouts was
het verstandig om aan de resterende twijfel een einde te
maken. Dat doen wij vandaag en het doet mij als politiek
verantwoordelijk minister van Defensie deugd.
Aan het optreden door Nederlandse militairen in
crisisbeheersingsoperaties gaat altijd internationale
besluitvorming over het mandaat voor de operatie
vooraf. Daarmee zijn de contouren voor de operatie
internationaal afgebakend. Daarna volgt het nationale
besluitvormingsproces over een eventuele inzet van de
krijgsmacht bij dergelijke operaties en die is, zoals de
Kamer weet, wettelijk verankerd in onze Grondwet.
In de nationale besluitvorming wordt ook de vraag
naar de relatie tussen het mandaat en geweldsbevoegdheden betrokken. Het toetsingskader ex artikel
100 van de Grondwet schrijft ons dat voor. We hebben
dat dan ook al vele malen gedaan. De geweldsbevoegdheden door Nederlandse militairen worden
vastgelegd in specifieke op die concrete en militaire
operatie toegesneden rules of engagement. Soms, zoals
mevrouw Van Velzen aangaf, is het nog specifieker,
namelijk gerelateerd aan bepaalde omstandigheden of
misschien ook aan bepaalde eenheden die worden
ingezet. Deze bevoegdheden worden ontleend aan de
taken, doelstellingen en bevoegdheden van het
betreffende mandaat. De geweldsbevoegdheden voor
Nederlandse militairen worden uiteindelijk vastgesteld
door de Commandant der Strijdkrachten en zijn een
dienstvoorschrift in de zin van het militair strafrecht. Die
geweldsinstructies vormen een belangrijk element bij het
plannen en uitvoeren van operaties door onze militairen.
Dat wordt ook mij telkens weer duidelijk als ik zelf word
gebriefd over concrete operaties, en dat gebeurt heel
vaak, zeker de laatste tijd. Bij de planning van elke
operatie zijn de geweldsinstructies het kader. Er wordt als
het ware afgevinkt of aan die instructies wordt voldaan.
Dit kader is helder en zo wordt het in de praktijk ook
door de militairen ervaren. Dat lijkt mij cruciaal.

24 september 2009
TK 6

6-377

Van Middelkoop
Het bestaande stelsel van strafuitsluitingsgronden
biedt voldoende rechtsbescherming voor de militair die
stelt conform zijn geweldsinstructies te hebben gehandeld. Dat was ook de conclusie van de commissieBorghouts in 2006. De wettelijke verankering van de
militaire geweldsbevoegdheden en de daarvoor
benodigde strafuitsluitingen zijn goed op orde in de
bestaande wetgeving. We zijn deze nu als het ware aan
het perfectioneren.
De regering heeft met dit wetsvoorstel ook uitvoering
gegeven aan de laatste aanbeveling van de commissieBorghouts die nog moest worden uitgevoerd, de
aanbeveling om de bestaande kaders nog verder te
verduidelijken. Dat is van belang, allereerst, maar niet
uitsluitend, voor onze militairen, maar natuurlijk ook voor
het Openbaar Ministerie. Ik heb er overigens alle begrip
voor dat de militaire vakbonden meerdere malen hebben
opgeroepen om gevolg te geven aan de aanbeveling van
de commissie-Borghouts waarover wij vandaag spreken.
De rechtszekerheid van de militairen is zowel voor de
bonden als voor de minister van groot belang, zeker als
deze in het buitenland onder gevaarlijke omstandigheden
worden ingezet. De heer Boekestijn en de heer Knops
hebben daarop gewezen en ik ben het daar volstrekt mee
eens.
Dit wetsvoorstel komt ook tegemoet aan de uitdrukkelijke wens van de Kamer. Ik herinner mij dat ik over dit
onderwerp een paar debatten met mevrouw Eijsink heb
gevoerd. Als ik mij goed herinner, waren dat ook
begrotingsdebatten. Ik neem aan dat dit ook voor haar
een goed moment is.
In het wetsvoorstel wordt klip-en-klaar gesteld dat de
militair die in de rechtmatige uitoefening van zijn taak en
conform zijn geweldsinstructies handelt, niet strafbaar is.
Het wetsvoorstel is overigens een product van vruchtbare samenwerking tussen Defensie en Justitie, die het
afgelopen jaar ook op andere manieren heeft bijgedragen aan de verduidelijking van het toepasselijk rechtsregime op de inzet van de krijgsmacht. Het contact
tussen de krijgsmacht en het Openbaar Ministerie is
geïntensiveerd en geïnstitutionaliseerd. Veel leden
hebben daarover ook gesproken. Het Openbaar
Ministerie wordt voorafgaand aan uitzendingen
geïnformeerd over de kaders en de grondslagen van
missies en over de geweldsinstructies. Commandanten
van eenheden voeren voorafgaand aan hun uitzending
een gesprek met het Openbaar Ministerie in Arnhem. Zo
wordt als het ware van beide kanten de gevoeligheid
voor de materie gestimuleerd. Tijdens uitzendingen
worden bezoeken georganiseerd aan het missiegebied
voor leden van het Openbaar Ministerie. De minister van
Justitie wees daar al op. Wij hebben hem zelfs in
persoon een keer gefaciliteerd om als minister een
bezoek te brengen aan dat gebied. Daar heeft hij ook op
gewezen. Dat was voor hem zelf waardevol, maar ik vind
het ook van belang dat de minister van Justitie, met zijn
nauwe betrokkenheid bij de toetsing van het gedrag van
militairen, met eigen ogen kan zien wat de omstandigheden zijn voor militairen en hoe zij werken.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Ik ga even terug naar de
opmerking die de minister maakte over het gesprek met
het Openbaar Ministerie over de rules of engagement en
de geweldsinstructies. Is dat een uitwisseling van
gedachten? Mag ik ervan uitgaan dat ook de mogelijkheid wordt gegeven voor het geval dat het Openbaar

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

Ministerie knelpunten ziet? Hoe moet ik mij zo’n gesprek
voorstellen? Een van mijn vragen was hoe je kunt
borgen dat het Openbaar Ministerie invulling kan geven
wat betreft mogelijke knelpunten. Het is wel het
Openbaar Ministerie dat er daarna verder over oordeelt.
Minister Van Middelkoop: Mevrouw Eijsink weet dat
Nederlanders doorgaans pragmatisch kunnen zijn als het
echt nodig is. Ik heb zo-even in mijn verhaal al de
gewone volgorde der dingen uitgelegd. De Commandant
der Strijdkrachten krijgt de rules of engagement vaak
internationaal aangereikt om deze verder te verwerken
en te operationaliseren in memorandums, geweldsinstructies, enz. Dat is zijn verantwoordelijkheid, en niet
die van het OM. Hij is ook niet verplicht om het OM
daarover te raadplegen.
Het OM heeft er belang bij om te weten onder welk
rechtsregime militairen worden ingezet in een concrete
operatie. Met het oog daarop wordt het OM geïnformeerd over de rules of engagement en alle onderliggende normen. Als het Openbaar Ministerie op een
gegeven ogenblik met juridisch geschoolde blik – maar
onderschat ook de juristen van het ministerie van
Defensie niet – een bepaalde ongerechtigheid ergens
aantreft, ga ik er zonder meer vanuit, en daar komt het
pragmatisme, dat er ongetwijfeld openheid zal zijn aan
onze kant en bij de CdS om eventueel wijzigingen aan te
brengen, maar dat is natuurlijk niet het primaire oogmerk
van het informeren van het OM over het pakket aan
regels die gelden voor de militairen. Kennis van de
missie, het missiegebied en de operationele omstandigheden waarin onze militairen soms met geweld moeten
optreden, bevordert het wederzijdse begrip tussen de
krijgsmacht en het OM en versterkt de beoordelingsmogelijkheden van het OM. Dat is tot op heden een
succesformule en ik ben daar zeer dankbaar voor, want
dit brengt rust voor de militairen. Die verlangen zij voor
hun rechtspositionele situatie, en terecht. De onafhankelijkheid van het OM staat daarbij nooit ter discussie. Stel
je voor!
Ook ik als minister van Defensie vind die onafhankelijkheid cruciaal voor de krijgsmacht. Geweldsgebruik is
altijd ingrijpend en de eis van legitimiteit is vanzelfsprekend en belangrijk. Ik heb wel eens gezegd: ook als wij
op missie gaan, nemen wij de rechtsstaat en zijn eisen
mee. Onafhankelijke toetsing en verantwoording zijn
daar onlosmakelijk mee verbonden. De aanwezige
Kamerleden zijn volgens mij allemaal wel eens in
Uruzgan geweest, dus verplaatst u zich even naar het
veld. Bij ieder afzonderlijk gevechtscontact wordt het
geweldgebruik getoetst. De individuele militair is in die
zin gewend aan het omgaan met de Koninklijke
Marechaussee als die bij hem informeert en om rapport
vraagt. Dat houdt ons en zeker de militairen scherp en
bevordert ook het professioneel handelen van die militair
als het moeilijk wordt.
We hebben in de praktijk laten zien dat goede
samenwerking en onafhankelijkheid van het OM hand in
hand kunnen gaan. Een voorbeeld hiervan vormen de
onderzoeken naar een eigenvuur-incident in Uruzgan in
januari 2008. In dat geval heeft zowel het OM als de
Commandant der Strijdkrachten afzonderlijk met de
eigen bevoegdheden onderzoek naar de feiten gedaan.
Het onderzoek van het OM is ter plaatse uitgevoerd
onder leiding van een in militaire zaken gespecialiseerde
officier van justitie, vergezeld door medewerkers van het

24 september 2009
TK 6

6-378

Van Middelkoop
OM en de Koninklijke Marechaussee. De teams van de
Commandant der Strijdkrachten en het OM hebben met
inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid,
afspraken gemaakt over de uitvoering van beide
onderzoeken. Dat heeft geleid tot een goede samenwerking. De resultaten van het onderzoek van de CdS zijn ter
beschikking gesteld aan het OM. Het Openbaar Ministerie
heeft bij de beoordeling van de gebeurtenissen naast het
eigen onderzoek ook de resultaten van het onderzoek
van de CdS betrokken. Zoals bekend heeft het OM op
grond van de onderzoekbevindingen geoordeeld dat bij
de desbetreffende incidenten geen sprake is geweest van
strafbare feiten.
In de tweede plaats heeft Defensie sinds 2004 veel
geïnvesteerd in een bredere kennismaking met de
krijgsmacht voor leden van het OM. Ik zeg aan het adres
van mevrouw Van Velzen dat ik geen reden zie om te
twijfelen aan het niveau van de benodigde en relevante
kennis aan de zijde van het OM. Ook daar vindt een
specialisatie plaats. Gelukkig maar, zeg ik als ministerie
van Defensie. Volgens mij loopt dat heel goed.
Ik geef nog een paar voorbeelden van die goede
samenwerking. Wij faciliteren werkbezoeken voor de
procureur-generaal en de hoofdofficier van justitie aan
onderdelen van de krijgsmacht in Nederland. Vervolgens
wijs ik op het bijwonen door de procureur-generaal en de
hoofdofficier van justitie van bijeenkomsten van het
Beraad Operationele Commandanten onder leiding van
de CdS. Zo krijgen zij echt een gevoel van die eigen
wereld van de krijgsmacht. Dat is cruciaal om te
oordelen in bijzondere situaties. Ik kan er ten slotte ook
nog op wijzen dat gesprekken worden georganiseerd
tussen leden van het OM en de uitgezonden operationele
commandanten over uitzendervaringen. Dat was een
aantal jaren geleden nog niet zo uitgewerkt, maar nu
wel. Het doet me echt goed om hier te melden, met de
minister van Justitie naast me, dat het goed loopt, dat
het waardevol is en dat ik dat juist ook als werkgever
voor mijn militairen voor de rechtspositie als cruciaal en
positief ervaar.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Ik voel me enigszins uitgedaagd door de minister, want hij leest exact de tekst van
pagina 5 en 6 van de nota van overleg voor. Die kende ik
al van februari. Dank daarvoor! De minister zegt zelf dat
het indertijd een uitstekende actie was. Dat ben ik met
hem eens. De commissie-Borghouts stelde in het rapport
voor om juist vanwege die positieve ervaringen meer
gebruik te maken van quick reaction teams. In navolging
daarvan heeft mijn fractie ook gevraagd om de instelling
daarvan. De minister heeft op onze vragen afwijzend
gereageerd. Nu de minister die tekst hier nog een keer
helemaal neerlegt – wat ik zeer waardeer – kan ik het niet
nalaten om mijn vraag nog een keer te stellen. De
minister is hier heel positief over. Waarom wordt dan
niet alsnog overwogen, ook naar aanleiding van het
rapport van de commissie-Borghouts, om die quick
reaction teams in te stellen?
Minister Van Middelkoop: Laat ik een begin van een
antwoord geven, want u spreekt eigenlijk over de manier
waarop mijn collega, de minister van Justitie, het
Openbaar Ministerie organiseert. Zo nodig is hij
natuurlijk bereid om zijn licht op de zaak te werpen.
De procedure. Wij hebben destijds een besluit
genomen. Niet zonder reden leg ik na de schriftelijke

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

beantwoording nog een keer uit hoe het werkt en hoe
bevredigend het werkt. Ik doe dat om duidelijk te maken
dat ik geen aanleiding zie om het systeem, waarmee wij
goede ervaringen hebben opgedaan, te veranderen. Ik
heb als vragende partij in ieder geval niet de neiging om
de minister van Justitie te zeggen dat het mij verstandig
lijkt dat hij zich op een andere manier, via het Openbaar
Ministerie, bezig gaat houden met de rechtsvervolging
en onderzoeken van justitiële aard.
Laat ik u nog een keer provoceren: als u mij duidelijk
kunt maken dat het niet goed loopt en dat die teams
daarom moeten worden geformeerd, zijn zij wij beiden
daarvoor ongetwijfeld gevoelig. Vooralsnog zie ik echter
geen aanleiding om de bestaande situatie te wijzigen.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Voorzitter. Toch nog een keer
mijn vraag. De minister is heel positief over de inzet van
het quick reaction team. Dat was eenmalig. De vraag van
de commissie-Borghouts was dan ook waarom wij die
teams niet vaker inzetten. De minister schrijft op pagina
6 van de beantwoording dat de huidige werkwijze bij
deze complexe incidenten kan blijven bestaan en tot
tevredenheid leidt. Ik zou hem toch willen vragen om
daar nog eens naar te kijken, zonder dat ik daarvoor de
hele tekst hoef voor te lezen.
Minister Van Middelkoop: Ik zou mij dan weer opnieuw
in de details moeten verdiepen. Naar mijn overtuiging is
de manier waarop in januari/februari 2008 is gehandeld
geen voorbeeld van een quick reaction team. Er is wel
″quick gereact″ om maar eens een vreselijke anglicisme
te gebruiken; mijn excuses aan de Stenografische Dienst.
Ik dacht niet – en ik zie mijn ambtenaren instemmend
knikken – dat toen het model is gebruikt dat oorspronkelijk in uw fractie leefde. Dat model hebben wij in de
schriftelijke beantwoording en in de schriftelijke
voorbereiding met argumenten weerlegd. Het ligt niet
zwart-wit. Het is ook niet allemaal 100% duidelijk, maar
op dit moment laten wij het Openbaar Ministerie
functioneren zoals dat in Nederland gewoon is. Wij
faciliteren het OM verder als militairen heel ver weg zijn.
En dat loopt dus goed.
Mevrouw Eijsink vroeg naar de mogelijke rechtspositionele gevolgen in het geval een militair strafrechtelijk is
vervolgd wegens vermeend onrechtmatig gebruik van
geweld in een inzetgebied. Als ik het mij goed herinner,
heeft de minister van Justitie al gezegd dat niemand
sinds de bekende zaak van Eric O. als verdachte is
aangemerkt, laat staan dat er iemand is vervolgd of
veroordeeld. Overigens weet u ook dat Eric O. is
vrijgesproken en daarna regulier bevorderd is. Tegen de
heer Van Roon zeg ik ook maar meteen dat het onjuist is
dat de militair een schietschijf is voor juristen. Daar is
geen sprake van en dat beeld moet hij dan ook niet deze
zaal in halen.
Terug naar mevrouw Eijsink. Als militairen voor het
geweldsgebruik waarvoor zij terechtstaan, worden
vrijgesproken, bijvoorbeeld omdat de rechter oordeelt
dat het geweldsgebruik rechtmatig is, zal de militair
hiervan rechtspositioneel geen gevolgen ondervinden.
Het zou zeker ook strijdig zijn met mijn rechtsgevoel als
dat wel het geval zou zijn. Ik spreek hierover nu als
minister van Defensie, maar dat is niet zo heel bijzonder,
want het doet zich in zekere zin voor in elk bedrijf. Als
een medewerker problemen heeft met justitie, heeft dat
dan repercussies voor zijn rechtspositie in zijn bedrijf.

24 september 2009
TK 6

6-379

Van Middelkoop
Dat is dus niet het geval voor de zaken die wij nu
bespreken.
Tegen mevrouw Eijsink zeg ik dat het belangrijk is om
onderscheid te maken tussen aan de ene kant het
strafrecht en aan de andere kant de rechtspositionele
regelingen. Dat zijn gescheiden en te onderscheiden
gebieden met eigen procedures en verantwoordelijkheden. Die moeten wij niet vermengen. Als werkgever
maakt Defensie onafhankelijk van en ongeacht de
uitkomst van het strafproces zelf een afweging. Defensie
vormt zich dus zelfstandig een oordeel. Daarnaast wijs ik
erop dat militairen die van mening zij dat zij rechtspositioneel onrechtvaardig worden behandeld – dat is
natuurlijk altijd mogelijk – bezwaar en beroep kunnen
instellen, opdat de onafhankelijke rechter hierover een
uitspraak kan doen. Ik denk al met al dat een nader
onderzoek hiernaar niet nodig is. Ik heb althans geen
indicatie dat dit gewenst zou zijn.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Hoor ik de minister ook zeggen
dat niets hierover in het dossier van de desbetreffende
persoon blijft? In het geval van Eric O. zit dus niets in zijn
dossier wat ten onrechte is geweest, ook geen juridische
bepalingen? Kortom: is zijn dossier, zoals ik het als
niet-jurist maar even noem, gezuiverd?
Minister Van Middelkoop: Die term moet u volgens mij
niet gebruiken. In de eerste plaats: Defensie gaat als
werkgever natuurlijk niet over de inhoud van dossiers die
het Openbaar Ministerie en welke jurist dan ook,
opbouwt. Stel je voor, zeg! Het gaat erom of de
werkgever, Defensie, extra maatregelen zou nemen van
negatieve aard die de rechtspositie van de militair
zouden ondermijnen op grond van het feit dat hij met
justitie in aanraking is gekomen. Ik herhaal nog maar een
keer dat dit, gelukkig, een casus is die zich niet of
nauwelijks voordoet, omdat militairen tot op heden
alleen als getuige in de zaak-Eric O. met de Koninklijke
Marechaussee en met het OM in aanraking zijn gekomen
en niet als verdachte. Mocht zich die situatie echter
voordoen en mocht een militair de rechtsprocedure
doorlopen en vervolgens worden vrijgesproken, dan is
dat een intern strafvorderlijk traject waar Defensie in
zekere zin buiten staat. Natuurlijk wordt gekeken naar de
werkelijkheid van alledag. Ik kan mij best voorstellen dat
ook de werkgever nog eens een keer kijkt hoe iemand in
een bepaalde situatie heeft gehandeld. Dat hebben wij
natuurlijk ook gedaan in de situatie die zich in januari
2008 voordeed. Wij hebben toen geconstateerd dat er
fouten zijn gemaakt en dat wij daaruit lessen moeten
trekken. Dat waren echter conclusies die wij of de CDS,
trokken, maar die niet strafrechtelijk relevant waren. Dat
kan zich dus wel voordoen, maar het simpele feit dat
iemand met justitie in aanraking is gekomen heeft geen
effecten voor zijn rechtspositie als militair.
Mevrouw Eijsink (PvdA): De minister maakt een verschil
tussen het militaire dossier en het dossier persoonsgegevens. Stel: iemand wil buiten Defensie solliciteren,
heeft de militaire loopbaan afgehandeld en gaat ergens
anders solliciteren. Zegt de minister dan dat, als iemand
getuige geweest is en/of verdachte en daarop vervolgens
geen veroordeling heeft plaatsgevonden, omdat
daarvoor geen grond was, dit niet meer in het dossier te
vinden? Begrijp ik het nu goed dat dit dus uit het dossier
wordt gehaald?

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

Minister Van Middelkoop: Ik hoop dat ik u begrijp,
maar ik ga improviseren als ik antwoord geef op een
dergelijk gedetailleerd niveau. Ik hoop dat mijn ambtenaren mij kunnen helpen voor de tweede termijn, want ik
zou dat zo niet weten. De algemene lijn handhaaf ik
echter. U voert nu weer een nieuwe casus op, namelijk
van iemand die de militaire dienst verlaat. Uw vraag ging
echter over hetgeen wij doen met een militair die met
justitie in aanraking is gekomen. Is dat voor ons
aanleiding om zijn rechtspositie te schaden? Nee.
De heer Knops (CDA): U had het over justitiële dossiers.
Uw antwoord daarop is volstrekt helder. Er is echter ook
nog iets als een personeelsdossier, dat elke militair heeft.
De vraag is dus of in zo’n dossier nog restanten
overblijven als iemand wordt ontslagen van rechtsvervolging dan wel wordt vrijgesproken.
Minister Van Middelkoop: Neen, maar dat zeg ik ... ik
begreep mijn ambtenaar even verkeerd. Ik reageer daar
even niet op, want nogmaals, nu heb ik het over details.
Ik zal kijken of ik er in tweede termijn antwoord op kan
geven. Dit vereist zorgvuldigheid, omdat het raakt aan de
rechtspositie van militairen. Het doet echter allemaal
niets af aan de hoofdlijn van mijn beantwoording van de
algemene vragen van mevrouw Eijsink.
Dan kom ik op de laatste vraag van mevrouw Eijsink,
over de Nederlandse militair die – zo zei zij dat volgens
mij letterlijk – schouder aan schouder vecht met een
buitenlandse militair. Dat is geen bijzondere situatie; kijk
maar naar Afghanistan, daar werken wij internationaal.
Om bij het voorbeeld te blijven: ook hiervoor geldt dat zij
in beginsel beiden werken onder dezelfde rules of
engagement, al weet mevrouw Eijsink even goed als ik
dat er ″caveats″ – voorbehouden – kunnen zijn die
nationaal verschillen. Een rechter zal daarmee rekening
houden. De Nederlandse rechter oordeelt naar Nederlands recht. Als de CDS, de Commandant der Strijdkrachten, de rules of engagement operationaliseert, daaraan
een aantal voorbehouden verbindt en vervolgens aan
bijvoorbeeld de NAVO meldt, is dat natuurlijk relevant
voor de Nederlandse rechter.
Ik heb inmiddels een antwoord op de vraag van de
heer Knops gekregen. Dat is nog eens snel werk, ik hoop
dat ik het kan lezen. In het persoonsdossier bevindt zich
... ja, dan moet men wel leesbaar schrijven! Ah, ja ...
bevindt zich het strafdossier op geen enkele wijze. Is het
zo goed voorgelezen? Ik zie dat dit het geval is. Het zijn
echt twee gescheiden systemen.
Dan nog een vraag die volgens mij op het terrein van
de minister van Justitie ligt, maar ik verheug me zo,
collega Hirsch Ballin, dat ik eindelijk ook eens wetgeving
heb, dat ik mij verstout om die vraag toch te beantwoorden. De vraag was of bij het nieuwe artikel 38, lid twee,
in de zinsnede ″en″ staat of ″of″. Ik hoor net van mijn
collega dat die vraag al beantwoord is en dat hij heeft
gezegd dat er echt ″en″ staat. Daar ben ik het mee eens,
dus de eenheid van regeringsbeleid is gehandhaafd. Dan
ben ik klaar met mijn beantwoording.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Voorzitter. Of ik heb echt niet
opgelet, maar volgens mij is mijn vraag nog niet
beantwoord over overleg met de militaire vakbonden
over mogelijke situaties.
Minister Van Middelkoop: Excuus, maar dat is

24 september 2009
TK 6

6-380

Van Middelkoop
geïmpliceerd in mijn antwoord. Ik ben altijd bereid om
met de vakbonden te spreken. Overigens gaan wij zelf
over wetgeving, want daar hebben we het hier over, en
de uitvoering daarvan. Aangezien ik geen probleem zie
van het type waar mevrouw Eijsink over sprak, zie ik ook
niet in waar ik met de vakbonden over zou moeten
spreken. Als ik via mevrouw Eijsink of over haar hoofd
heen de vakbonden moet inviteren om mij situaties aan
te reiken waarin zich inderdaad problemen aandienen
met rechtspositionele effecten, dan ben ik daar altijd
voor beschikbaar, maar mij zijn deze niet bekend. Ik heb
er van tevoren naar laten vragen, want ik wist dat
mevrouw Eijsink met deze vragen zou komen. Dit is het
antwoord.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Voorzitter. Dat vind ik toch echt
iets te simpel. Wij behandelen één keer in de zoveel
jaren een wijziging van deze wet. Let wel, de laatste is
van 2003. We weten allemaal dat we in Afghanistan met
deze situaties te maken kunnen hebben, te maken
zouden kunnen hebben of te maken kunnen krijgen. Ik
zou de minister toch met klem willen vragen om hier
eens over na te denken. Dit is de situatie die nu ontstaan
is. Dit is de situatie waar wij nu over spreken. Ik nodig de
minister uit om met de militaire vakbonden een gesprek
hierover te voeren – ik denk namelijk dat daar wel
aanleiding toe zou kunnen zijn – en om de Kamer daar
vervolgens over te informeren.
Minister Van Middelkoop: Nu moeten we elkaar serieus
nemen. U zegt dat u denkt dat er aanleiding zou kunnen
zijn. Is dat een soort algemene opmerking? Of hebt u
concrete aanwijzingen? Dat zou ik dan namelijk
betwisten. Als het zo is, dan sta ik daar natuurlijk open
voor. U kent de militaire vakbonden even goed als ik. Die
zijn zeer assertief, juist als er rechtspositionele problemen zijn. Ik heb al gesproken over mijn eigen rechtsgevoel. Stel dat de werkgever iemand een douw zou geven
op verkeerde gronden, om het maar even heel simpel te
zeggen, dan weten de militaire vakbonden mij heel snel
te vinden en zullen ze mij ook benaderen. Ik heb geen
agenda om over te praten.
Mevrouw Eijsink (PvdA): Voorzitter. Laat duidelijk zijn
dat wij dit wetsvoorstel nu behandelen. Naar aanleiding
van dit wetsvoorstel en deze wijziging wil ik de minister
toch vragen om in contact te treden met de bonden en
om hierover het gesprek met ze aan te gaan, zonder dat
ik dat hier expliceer. Ik denk dat er reden is om dat wel te
doen en om de Kamer daar vervolgens over te informeren. Als de minister zelf vindt dat het niet nodig is, dan
kan hij na het gesprek met de militaire vakbonden de
Kamer daarover informeren, maar dit is het moment. Dit
moment krijgen wij niet over een jaar of twee weer
terug. Daarom wil ik het aangrijpen en daarom nodig ik
de minister van harte uit, hier toch serieus op in te gaan.
Ik neem de minister zeer serieus.
Minister Van Middelkoop: Voorzitter. Laten we het dan
zo afspreken. Ik hoef niets terug te nemen van wat ik heb
gezegd. Ik vind dat er geen aanleiding is op dit punt om
zorg uit te spreken. Dat zeg ik ook als werkgever van die
militairen. Zo gaan wij niet met militairen om. Als het
echter leeft bij mevrouw Eijsink, bij een lid van deze
Kamer, dan wil ik op haar gezag best bij de bonden
informeren of zij voorbeelden hebben van dit soort

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

situaties. Als dat het geval is, heeft mevrouw Eijsink een
punt. Dan zal ik dat repareren.
De heer De Roon (PVV): Ik heb aan de minister van
Defensie nog iets te vragen over de situatie waarin een
militair ineens verdachte is geworden in het kader van
geweldpleging, bijvoorbeeld in Afghanistan, in Tsjaad of
in een ander land ver weg. Hij is net verdachte geworden. Nu gaat het mij om de eerste uren of dagen dat hij
als verdachte wordt aangemerkt en gehoord wordt door
de marechaussee. Ik heb de minister gevraagd of er
adequate bijstand is voor die militair, of hij een advocaat
moet verlangen en inschakelen. De minister heeft gezegd
dat er van de kant van de werkgever, van de kant van
Defensie dus, een bepaalde structuur is die de militair
bijstaat in zo’n situatie. Kan de minister kort uitleggen
hoe dat nu precies werkt? Wie gaat die militair daarover
adviseren?
Minister Van Middelkoop: Volgens mij heeft de minister
van Justitie deze vraag uitvoerig behandeld, en terecht
ook, want ze ligt op zijn terrein. Ik ga niet over de
organisatie van het OM of over het gezag van de
Koninklijke Marechaussee. Ik kan hooguit nog eens
herhalen – dan kom ik meer op mijn eigen terrein – dat
als gevolg van de aanbeveling van de commissieBorghouts in dit soort situaties ook de commandant van
de militairen als getuige wordt gehoord. Daar zit ook een
element van bescherming in die de commandant kan
bieden voor de individuele militair. Ik begrijp de zorg van
de heer De Roon wel, maar dat is als het ware in de
afspraken opgenomen. Alles wat de minister van Justitie
heeft gezegd over de mogelijkheid van het overbrengen
naar Nederland en de tussenconstructie dat een advocaat
telefonisch een rol kan spelen, is vastgelegd in de regels.
Op basis van mijn verantwoordelijkheid ben ik ervan
overtuigd dat de rechtspositie van de militairen op dat
punt goed is geregeld. Ik voeg er nogmaals aan toe dat
er tot op heden, na de bekende zaak-Eric O., geen
militairen als verdachten zijn aangemerkt tijdens een
missie. Wij praten tot op heden dus gelukkig over een
redelijk academische situatie.
De heer De Roon (PVV): Dat is een dooddoener, want
dat kan morgen anders zijn. Dat weet u net zo goed als
ik.
Minister Van Middelkoop: Daar hebt u gelijk in.
De heer De Roon (PVV): Daar schieten wij dus niet zo
veel mee op. Ik hoor u zeggen dat de commandant als
getuige wordt gehoord en dat dit een element van
waarborg bevat voor de militair die verdachte is. Ik hoor
u echter niet zeggen dat de commandant met de militair
die verdachte is, overlegt over de vraag of het verstandig
is om nog mee te werken aan het onderzoek nu hij in de
knoei zit en of hij een advocaat moet inschakelen. Dat
hoor ik u allemaal niet zeggen. Ik krijg nog steeds de
indruk dat die militair – de militair van de heer Boekestijn
die 48 uur niet heeft geslapen en 24 uur niet heeft
gegeten – er op dat moment, in die eerste uren en
dagen, even helemaal alleen voorstaat.
Minister Van Middelkoop: Ik waardeer uw poging om
het ook nog eens te dramatiseren, maar, nogmaals, nog
geen enkele militair is tijdens een missie als verdachte

24 september 2009
TK 6

6-381

Van Middelkoop
aangemerkt. Ik moet dus spreken vanuit de algemene
regels en niet vanuit ervaring. Gelukkig maar. Ik heb de
humaniteit van de Koninklijke Marechaussee, ook al heb
ik er geen gezag over, zo hoog dat ik geloof dat deze een
militair die bekaf is na 24 uur in het veld en die zwaar
onder de indruk is van de ervaringen, onmiddellijk als
getuige gaat behandelen. Dat zal op een ontspannen
manier gebeuren. Verder heb ik niet zo veel toe te
voegen aan hetgeen de minister van Justitie hierover
heeft gezegd.
De voorzitter: Wij moeten oppassen dat wij onszelf niet
herhalen.
De heer De Roon (PVV): Dat wil ik ook zeker niet,
voorzitter. Ik concludeer wel dat in de bijstand aan
militairen in dergelijke situaties nog niet is voorzien.
De heer Boekestijn (VVD): Uw opmerking over
dramatiseren vind ik eigenlijk toch ernstig. Ik wil het
namelijk wel dramatiseren. De kern van de zaak is dat
het wel gebeurt dat militairen 24 uur in touw zijn.
De voorzitter: Wij moeten niet de discussie overdoen,
mijnheer Boekestijn.
De heer Boekestijn (VVD): Dit is een heel belangrijk
punt. Dat betekent namelijk dat een militair zich soms
buiten zijn schuld niet aan een geweldsinstructie kan
houden, door dit soort specifieke omstandigheden. Als u
mijn amendement niet overneemt, minister – het is
duidelijk dat dit het geval is – blijft die situatie bestaan.
Specifieke omstandigheden zijn wel degelijk heel
belangrijk. Dit is niet zomaar een levensterrein.
Minister Van Middelkoop: Nu moet u niet via een
omweg met een ingewikkelde beweging vanuit een
ander onderwerp weer bij uw amendement komen,
mijnheer Boekestijn. De minister van Justitie en
sommige collega’s van u hebben dat vrij krachtig
ontraden. Ik heb daar niets aan toe te voegen of af te
doen. Wij spraken zo-even over de situatie ter plekke. De
algemene regel is dat er na elk gevechtscontact een
gesprek plaatsvindt met leden van de Koninklijke
Marechaussee. Dat is voor militairen misschien geen
routine, maar zij zijn vertrouwd met de situatie. Zij
worden er ook op voorbereid. Het zit in hun gereedstellingsperiode. Het OM in de hoedanigheid van de
Koninklijke Marechaussee is in die zin ook helemaal geen
vreemde of bedreigende figuur. Het zal ongetwijfeld per
situatie verschillen. Het beeld was zo-even alsof de
militair bekaf en nog zwaar onder de indruk zo ongeveer
bij de poort onmiddellijk in een justitieel gevaarlijke
situatie zou worden gebracht. Dat is niet de werkelijkheid. Niemand is op dit moment als verdachte aangemerkt geweest.

begrijpen dat mijn streven voortkomt uit een behoefte
om de rechtszekerheidspositie van de militairen te
versterken. Op mijn amendement is veel kritiek gekomen,
van alle partijen. Er is met name naar voren gebracht dat
de redelijkheidstoets altijd al zou bestaan. Ik heb vijf
argumenten waarom ik mijn amendement handhaaf. Het
eerste argument is dat wij, ook al zou de redelijkheidstoets bij rechters altijd bestaan, niet altijd zeker weten
hoe deze zal worden toegepast. Mijn tweede argument
is, ook in reactie op mevrouw Van Velzen, die vraagt
waarom ik dat dan niet bij wetgeving op alle terreinen
doe, dat het hier een zeer specifiek geval betreft. Ik vind
dat militairen die opereren in den vreemde dit amendement verdienen.
Van mijn derde argument, dat ik al heb genoemd, is
de minister van Justitie niet onder de indruk. Ik handhaaf
het wel. Met mijn amendement zal de rechter moeten
motiveren waarom militairen zelf geen redelijke afweging
hebben gemaakt. Mijn vierde argument is het volgende.
De minister kwam met het argument dat wij AVAS al
hebben, de algemene ongeschreven strafuitsluitingsgrond. In een arrest is die algemene ongeschreven
strafuitsluitingsgrond AVAS ontstaan. Het moet dan gaan
om handelen zonder enige schuld. Vereist is dat alle
strafrechtelijk relevante schuld ontbreekt en dat het in
zoverre gaat om een bescheiden aanvulling op het
schuldbeginsel. Minister, dat is veel minder dan mijn
wens om rekening te houden met specifieke feiten en
omstandigheden. Ik vind AVAS dus een onvoldoende
verweer om mijn amendement tegen te houden.
Dan kom ik op mijn laatste argument. De oude
wijziging, die van het kabinet, geeft de rechter niet de
ruimte om in te gaan op specifieke omstandigheden. Het
is nu gewoon te eng geformuleerd. De rechter heeft niet
de kans om te oordelen over specifieke omstandigheden.
Om die redenen handhaaf ik mijn amendement.
©
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik heb dit in eerste
termijn al een beetje laten doorschemeren, maar ik wil
nadrukkelijk vermelden dat ik het wetsvoorstel op zich
een verbetering vind. Ik zal mijn fractie dan ook
adviseren om het wetsvoorstel te steunen. Ik ben echter
nog helemaal niet gerust over de kwestie van de bijstand
aan de militair die in dat verre land ineens terechtkomt in
een situatie waarin hij als verdachte wordt aangemerkt.
Daar hebben we niet een advocaat om de hoek en de
advocaat wordt ook niet vanzelf eerst bij de militair
gebracht voordat er met hem verder wordt gesproken. Ik
vind dat er in die situatie verbetering moet komen en
daarom dien ik de volgende motie in.
Motie
De Kamer,

De voorzitter: Ik dank u wel, minister. Dit punt hebben
wij nu echt behandeld. Ik zie dat de heer Boekestijn en
de heer De Roon nog behoefte hebben aan een tweede
termijn.

gehoord de beraadslaging,

©

overwegende dat adequate en tijdige rechtsbijstand aan
militairen, verdacht van strafbare feiten gepleegd in het
kader van geweldgebruik, gewenst is;

De heer Boekestijn (VVD): Voorzitter. Ik dank de
ministers voor hun antwoorden en voor het feit dat zij

verzoekt de regering, te komen met nadere voorstellen
over hoe zij een onafhankelijke en deugdelijke advisering

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

24 september 2009
TK 6

6-382

De Roon
van die militairen over het inschakelen van rechtsbijstand
zal realiseren en waarborgen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid De
Roon. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (31487).
Wij wachten even tot de ministers over de tekst van de
motie beschikken.
De vergadering wordt enige ogenblikken geschorst.
©
Minister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter. De heer
Boekestijn handhaaft zijn amendement. Wij ontraden het
amendement. Ik heb de vijf argumenten die hij naar
voren heeft gebracht om het te handhaven, goed
gehoord. Wat hij zegt over de redelijkheidstoets, de
afwezigheid van alle schuld en de moeilijkheden van het
opereren in den vreemde met vreemde militairen nabij,
brengt hem op een ander spoor. Hij wil met zijn
amendement een ander spoor volgen dat echt niet is aan
te raden, ook niet vanuit het oogpunt van de militairen.
Er is een verschil tussen rechtvaardigingsgronden en
schulduitsluitingsgronden. Wat het wetsvoorstel doet, is
bepalen dat er geen sprake is van onrechtmatig gedrag.
Daarom heet het ook een rechtvaardigingsgrond indien
een militair in de rechtmatige uitoefening van zijn taak
optreedt in overeenstemming met de daarvoor geldende
regels. Als een militair en iemand die daarover moet
oordelen, zich de vraag stellen wat er aan de hand is,
dan is wat de heer Boekestijn wil ook te weinig, namelijk
zeggen: wij excuseren hem, er is geen schuld, dit is een
schulduitsluitingsgrond.
In het Wetboek van Strafrecht, evenals het Wetboek
van Militair Strafrecht, moet een duidelijke lijn worden
getrokken wat betreft de vragen wat rechtmatig gedrag is
en wat niet, en wanneer er sprake is van een
rechtvaardigheidsgrond. Dat is de lijn van het wetsvoorstel. Niet alleen moeten wij de rechtvaardigingsgronden
en de schulduitsluitingsgronden dan ook uit elkaar
houden, maar het zou ook geen verbetering zijn om de
rechtvaardigingsgrond door de schulduitsluitingsgrond
van de heer Boekestijn te vervangen, gemeten naar de
doelstellingen van het wetsvoorstel en naar wat de
militairen mogen verwachten van het militair strafrecht.
Dan kom ik op het punt van de afwezigheid van alle
schuld. Als de rechter vervolgens tot de bevinding komt
dat de militair weliswaar buiten zijn boekje ging, maar
daarvoor onder de gegeven omstandigheden geen
verwijt kan worden gemaakt omdat hij heeft gehandeld
in de verontschuldigbare onbewustheid over de
onrechtmatigheid van die gedraging, dan hebben wij te
maken met een situatie die wij kennen uit de vaste
jurisprudentie, waar geen mens die te maken heeft met
het Nederlandse strafrecht, aan twijfelt. Dan leidt dat
namelijk tot de toepassing van de schulduitsluitingsgrond ″afwezigheid van alle schuld″.
Dan kom ik op het punt van de motiveringsplicht. Als
de verdachte of zijn advocaat een verweer voordraagt,
dan leidt dat ertoe dat een rechter daarop gemotiveerd
beslist. Uiteraard heb ik er geen enkele twijfel over dat
de heer Boekestijn militairen in moeilijke omstandighe-

Tweede Kamer

Strafuitsluitingsgrond geweldgebruik

den een warm hart toedraagt. Dat geldt voor ons ook.
Het is belangrijk, mede voor de geloofwaardigheid van
de Nederlandse krijgsmacht, dat er heldere normen zijn.
Defensie heeft daar het nodige aan gedaan, ook lerend
van de ervaring van de geweldsinstructie en dergelijke.
De samenwerking met de opsporingsambtenaar en het
OM is op orde. De rechtvaardigingsgrond uit het
wetsvoorstel halen, is echt geen goed idee. Zoals ik al zei
in eerste termijn, met alle sympathie voor wat de heer
Boekestijn probeert te behartigen, het is niet het goede
middel. Als hij het amendement handhaaft, dan moet ik
het dus ontraden, want ik geloof niet dat het een goed
amendement is.
Ik kom op het punt dat door de heer De Roon is
aangesneden. Naar aanleiding van de voorbereiding van
dit wetsvoorstel is inmiddels het volgende vastgelegd,
waar de personeelsvereniging ook over is geïnformeerd
door de Hoofddirectie personeel van mijn collega.
Personen die worden verdacht van het plegen van een
ernstig strafbaar feit, waarvoor dus voorlopige hechtenis
is toegelaten en waar de heer De Roon kennelijk aan
dacht, worden in de gelegenheid gesteld voor het
verhoor met een advocaat te overleggen. Dat overleg kan
onder omstandigheden ook telefonisch plaatsvinden. Het
OM hanteert ook de dienovereenkomstige instructie dat
daartoe de gelegenheid moet zijn. Ik meen dat daarmee
volledig voldaan wordt aan hetgeen de heer Roon met
zijn motie wilde bewerkstelligen. Ik kan mij voorstellen
dat dit voor hem elke rest van onduidelijkheid heeft
weggenomen.
De heer De Roon (PVV): Ik denk toch dat wij nog niet zo
ver zijn. Het gaat mij namelijk niet om ″militair, hier hebt
u een kwartje; u kunt een advocaat gaan bellen″. Het
gaat mij erom dat een militair op dat moment iemand
moet hebben die aan zijn kant staat, die in ieder geval
onafhankelijk is en die hem adviseert over de vraag of
een advocaat moet worden ingeschakeld of niet.
Minister Hirsch Ballin: Met hetgeen ik zojuist heb
gezegd, wil ik absoluut niets afdoen aan hetgeen ik in
eerste termijn heb gezegd. Op dat moment geldt
namelijk dat de commandant of degenen die daarmee
zijn belast op de situatie ter plekke, daar zorg voor
dragen. Ik geloof dat de heer De Roon met het kwartje –
nog even afgezien van de invoering van de euro – iets te
geringschattend heeft aangeduid wat wij bedoelen met
deze toezegging van gelegenheid tot contact met de
advocaat.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter ...
De voorzitter: U moet met een nieuw argument komen,
want wij moeten niet in herhaling vervallen.
De heer De Roon (PVV): Ik heb zeker een nieuw
argument. Wij komen er nu op uit dat de militaire
structuur er wel voor gaat zorgen dat die militair goed
wordt geadviseerd over de vraag of een advocaat moet
worden ingeschakeld. Wij kunnen toch niet voorbijgaan
aan het feit dat de militaire structuur, bijvoorbeeld de
commandant van de betrokken militair tijdens de actie
waarbij het mogelijk fout is gegaan, daar zelf een
verantwoordelijkheid in heeft. Je kunt er niet van uitgaan
dat die militaire commandant geheel onafhankelijk en
onpartijdig zal adviseren aan deze militair.

24 september 2009
TK 6

6-383

Hirsch Ballin
Minister Hirsch Ballin: Nee, maar het hoeft ook niet om
de commandant te gaan. Ook het OM hanteert deze
werkwijze. Dat is de ene kant van de zaak. De andere
kant omschreef ik zojuist als ″supportstructuur″. Zeker, de
commandant speelt daarin een rol, maar als behoefte is
aan meer dan alleen telefonisch contact met een
advocaat in Nederland, is er ook de mogelijkheid van de
aanwezigheid van een officier-raadsman in het uitzendgebied. Dat is uitdrukkelijk gedeeld met de personeelsvertegenwoordiging. De officier-raadsman is ter plekke
en kan die rol ook vervullen in dit soort zaken. Ik denk
dat er geheel adequaat is voorzien in het wegnemen van
de zorg die de heer De Roon tot uitdrukking wilde
brengen. Als ik hem niet kan overtuigen, zit er uiteraard
niets anders op dan dat ik de aanneming van zijn motie
ontraad. Ik denk eigenlijk dat ik daarvoor voldoende
argumenten heb gegeven. Ik hoop dat de heer De Roon
daaraan vertrouwen wil schenken.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor de
beantwoording. Volgende week dinsdag wordt over het
wetsvoorstel gestemd.
Sluiting 21.47 uur
©
Lijst van ingekomen stukken, met de door de
Voorzitter ter zake gedane voorstellen:
©
De volgende koninklijke boodschappen
Wijzigingen van de Pensioenwet in verband met het
uitbreiden van de werkingssfeer voor ondernemingspensioenfondsen - 32141
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Donner
J.P.H. - 22 september 2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd
Goedkeuring van het op 26 september 2008 te Londen
totstandgekomen Verdrag tussen de Regering van het
Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van het
Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en NoordIerland tot het vermijden van dubbele belasting en het
voorkomen van het ontgaan van belasting met betrekking tot belastingen naar het inkomen en naar
vermogenswinsten, met Protocol en Onderlinge
Overeenkomst - 32145
staatssecretaris van Financiën, Jager de J.C. - 23 september 2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd
Wijziging van de Wet participatiebudget en de Wet
educatie en beroepsonderwijs in verband met een
tijdelijke verlenging van de oormerking educatie en de
bestedingsverplichting bij roc’s - 32146
staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
Bijsterveldt-Vliegenthart van J.M. - 23 september 2009
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd

Tweede Kamer

Ingekomen stukken

©
De volgende brieven
Verslag van de Raad Algemene Zaken en Externe
Betrekkingen (Razeb), van 14 en 15 september 2009 21501-02-923
minister van Buitenlandse Zaken, Verhagen M.J.M. 18 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Geannoteerde agenda voor de Eurogroep en informele
Ecofin van 1 en 2 oktober 2009 - 21501-07-672
minister van Financiën, Bos W.J. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Fiche: Mededeling inzake de productiemethode voor
EU-statistieken: een visie voor de komende tien jaar 22112-926
staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Timmermans
F.C.G.M. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Fiche: Richtlijn inzake laboratoriumtests - 22112-927
staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Timmermans
F.C.G.M. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Albanië/Verzoek van de Raad aan de Commissie om het
schrijven van een advies - 23987-100
minister van Buitenlandse Zaken, Verhagen M.J.M. 18 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Voortgangsrapportage Reparatieplan Hoge Flux Reactor
te Petten - 25422-71
minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, Cramer J.M. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Verslag van de toetsingsconferentie van het Gezamenlijk
Verdrag inzake de veiligheid van het beheer van
bestraalde splijtstof en inzake de veiligheid van het
beheer van radioactief afval - 25422-72
minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, Cramer J.M. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Nederlandse inzet voor de twaalfde zitting van de
VN-Mensenrechtenraad van 14 september tot en met
2 oktober 2009. - 26150-79
minister van Buitenlandse Zaken, Verhagen M.J.M. 17 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
IWI meerjarenplan 2010 - 2013 en jaarplan 2010 26448-412
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Donner
J.P.H. - 21 september 2009
Rondgezonden en gepubliceerd
Voortgang m.b.t. de onderwerpen over gelijke behandeling van mensen met een handicap of chronische ziekte 29355-40
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,

24 september 2009
TK 6

6-384